پیام امام امیرالمؤمنین(ع) جلد 10

این کتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه که توسط معظم له و با همکارى جمعى از فضلاى حوزه علمیه نگاشته شده است.

32 إلى معاویة

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

خود و مردم را به هلاکت نیفکن!

نکته: نامه هاى پى در پى!

33 إلى قُثَمِ بْنِ الْعَبّاسِ وَهُوَ عامِلُهُ عَلى مَکَّةَ

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

با دقت مراقب اوضاع مکّه باش!

نکته: قثم بن عباس کیست؟

34 إلى مُحَمّدِ بْنِ أبی بَکْر

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

دلدارى به محمد بن ابى بکر

نکته:محمد بن ابى بکر کیست؟

35 إلى عَبْدِاللهِ بْنِ الْعَبّاسِ، بَعْدَ مَقْتَلِ مُحَمّدِ بْنِ أبی بَکْر

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

گله شدید از مردم سست عنصر

نکته:فصاحت فوق العاده این نامه

إلى أخیهِ عَقیلِ بن أبی طالب

نامه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

داستان ضحاک بن قیس

بخش دوم

شرح و تفسیر

دست از مبارزه با خائنان بر نمى دارم

37 إِلى مُعاوِیَةِ

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

تو را با خونخواهى عثمان چکار؟

نکته: نامه معاویه به ابن عباس و پاسخ او به وى

38 إلى أهْلِ مِصْرَ لَمّا وَلّى عَلَیْهِمُ الاَْشْتَرَ

نامه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

مصریان فداکار

بخش دوم

شرح و تفسیر

فردى بینا و بسیار توانا را به فرماندارى شما منصوب کردم

39 إلى عَمْرو بْنِ الْعاص

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

دین خود را به دنیاى دیگرى فروختى

نکته ها

1. عمرو بن عاص در جاهلیت و اسلام

. گوشه اى از اعمال معاویه

40 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

خشم خدا و عصیان امام

41 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ

نامه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

آیا به معاد ایمان ندارى که چنین مى کنى؟!

بخش دوم

شرح و تفسیر

اگر فرزندانم چنین مى کردند آنها را نمى بخشیدم

نکته: ابن عباس کیست؟

إلى عُمَرِ بْنِ أبی سَلَمَةِ المَخْزُومی

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

آفرین، مأموریت خود را خوب انجام دادى

نکته: آشنایى با عمر بن ابى سلمه مخزومى و نعمان بن عجلان

43 إلى مَصْقَلَةِ بْنِ هُبَیْرَةِ الشَیْبانی

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

همه مسلمین در بیت المال یکسانند

نکته: پاسخ مصقله به امام(علیه السلام)

44 إلى زَیادِ ابْنِ أَبیهِ

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

مراقب باش عقل تو را نفریبند!

نکته:داستان پیچیده نسب «زیاد»

45 إلىْ عُثْمانِ بْنِ حُنَیْفِ الأنْصاری

نامه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

دعوت نماینده امام به میهمانى پرزرق و برق!

نکته: عثمان بن حنیف کیست؟

بخش دوم

شرح و تفسیر

هرگز چیزى از دنیا نیندوختم

بخش سوم

شرح و تفسیر

نکته: داستان غم انگیز فدک

بخش چهارم

شرح و تفسیر

من همچون بهیمه پروارى نیستم!

بخش پنجم

شرح و تفسیر

اى دنیا از من دور شو!

نکته: طلاق دادن دنیا

بخش ششم

شرح و تفسیر

آیا فقط خوردن و خوابیدن؟

نکته: ریاضت هاى مشروع و نامشروع

بخش هفتم

شرح و تفسیر

اى فرماندار! از شرکت در میهمانى هاى اشرافى بپرهیز!

نکته ها

46 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

با مردم مدارا کن!

47 لِلْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ(علیهما السلام)

نامه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

یار مظلوم و دشمن ظالم باشید

بخش دوم

شرح و تفسیر

برترین اصلاح ذات البین است

بخش سوم

شرح و تفسیر

وصایاى مهم امام(علیه السلام) در بستر شهادت

نکته: اهمّیّت امر به معروف و نهى از منکر

بخش چهارم

شرح و تفسیر

سفارش اکید امام(علیه السلام) درباره قاتلش!

48 إلى مُعاوِیَةَ

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

نصیحت جامع به معاویه

49 إلى مُعاوِیَةَ أیْضاً

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

حرص در دنیا انسان را به جایى نمى رساند

50 إلى أُمَرائِهِ عَلَى الْجَیْشِ

نامه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

مقام شما را از مردم دور نکند!

بخش دوم

شرح و تفسیر

حقوق امام و حقوق فرماندهان

51 ـ إلى عُمّالِهِ عَلَى الْخِراجِ

نامه در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

از ظلم و ستم به مردم بپرهیزید!

نکته: خراج چیست؟

بخش دوم

شرح و تفسیر

در گرفتن خراج انصاف را رعایت کنید

52 إلى أمَراءِ الْبِلاد فی مَعْنَى الصَّلاةِ

نامه در یک نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسیر

آداب و اوقات نماز

نکته:انجام نمازهاى پنجگانه در سه وقت

53 کَتَبَهُ لِلاْشْتَرِ النَّخَعی

نامه (فوق العاده مهم مالک اشتر) در یک نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسیر

نخستین توصیه، تقوا و مبارزه با هواى نفس است

نکته ها

1. خطرات نفس اماره

2. اهمیّت کشور مصر

بخش دوم

شرح و تفسیر

حقوق همه شهروندان را محترم بشمار

بخش سوم

شرح و تفسیر

هرگز مغرور مباش!

بخش چهارم

شرح و تفسیر

از نفرین مظلومان بترس!

بخش پنجم

شرح و تفسیر

همواره با توده مردم باش

نکته: انواع حکومت ها

بخش ششم

شرح و تفسیر

عیب پوش باش

نکته: موارد عیب پوشى و موارد اطلاع رسانى

بخش هفتم

شرح و تفسیر

از این گونه مشاوران بپرهیز!

نکته: اهمّیّت مشورت در زندگى انسان ها

بخش هشتم

شرح و تفسیر

وزراى خوب و بد

بخش نهم

شرح و تفسیر

سنت هاى حسنه را احیا کن

نکته: سرچشمه پیدایش سنّت ها

بخش دهم

شرح و تفسیر

اقشار مختلف اجتماعى

نکته: لایه هاى اجتماع

بخش یازدهم

شرح و تفسیر

پیوند گروه هاى اجتماعى

بخش دوازدهم

شرح و تفسیر

شرایط فرمانده لشکر

بخش سیزدهم

شرح و تفسیر

برترین فرماندهان لشکر

بخش چهاردهم

شرح و تفسیر

راه حلّ مشکلات

نکته: اولو الامر کیانند؟

بخش پانزدهم

شرح و تفسیر

قضات باید واجد این دوازده صفت باشند

▲32 إلى معاویة

از نامه هاى امام(علیه السلام) است به معاویه(1)

##### 1 . سند نامه:
در مصادر نهج البلاغه سند خاصى براى این نامه نقل نشده است جز اینکه مطالبى ابن ابى الحدید در شرح خود در مقدمه این نامه و در پایان آن آورده و تصریح کرده است که آنچه را سیّد رضى آورده بخشى از نامه على(علیه السلام) است که به طور کامل به وسیله ابوالحسن على بن محمد المدائنى نقل شده است و این نشان مى دهد که منبعى غیر از نهج البلاغه در اختیار ابن ابى الحدید بوده که بقیه نامه را نیز از آن نقل کرده است. (على بن محمد مدائنى از مورخان قرن سوم هجرى است که وفات او را سنه 225 نوشته اند و در بعضى از عبارات آمده: طبرى و بلاذرى در کتاب هاى تاریخى خود از کتاب او استفاه کرده اند و گفته مى شود نام کتابش فتوحات الاسلام بوده است. (طبق نقل ریحانة الادب بنابر نقل دائرة المعارف دهخدا، ماده مدائنى).

▲نامه در یک نگاه

این نامه (طبق آنچه مرحوم سیّد رضى آورده است) از سه بخش تشکیل مى شود.

بخش اوّل معاویه را اندرز مى دهد; اندرزى آمیخته با سرزنش که از گمراه کردن مردم بپرهیزد و آنها را به عصر جاهلیّت باز نگرداند و در عاقبت این کار بیندیشد.

در بخش دوم از کسانى سخن مى گوید که اطراف او را گرفته اند و گمراهانى که به قهقرا برگشته اند و بر حسب و نسب و تفاخرات قومى اعتماد و از او پیروى مى کنند; ولى جمعى از اهل بصیرت پس از آنکه از برنامه هاى مرموز و فاسد او آگاه شدند دست از همکارى برداشته و به او پشت کردند و به خدا روى آوردند. در پایان این بخش از نامه، امام(علیه السلام) معاویه را به تقواى الهى و پرهیز از پیروى شیطان دعوت مى کند و به او یادآور مى شود که دنیا به هر حال پایان مى گیرد و آخرت نزدیک است مراقب آن باش.

بخش سوم، دعوت معاویه به تقوا و هشدار به اوست که خود را از دام شیطان برهاند و توجّه به نزدیک بودن پایان عمر خویش داشته باشد.

▲متن و ترجمه

وَأَرْدَیْتَ جِیلاً مِنَ النَّاسِ کَثِیراً; خَدَعْتَهُمْ بِغَیِّکَ، وَأَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجِ بَحْرِکَ، تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ، وَتَتَلاَطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ، فَجَازُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ، وَنَکَصُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ، وَتَوَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ، وَعَوَّلُوا عَلَى أَحْسَابِهِمْ، إِلاَّ مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ، فَإِنَّهُمْ فَارَقُوکَ بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ، وَهَرَبُوا إِلَى اللهِ مِنْ مُوَازَرَتِکَ، إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَى الصَّعْبِ، وَعَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ. فَاتَّقِ اللهَ یَا مُعَاوِیَةُ فِی نَفْسِکَ، وَجَاذِبِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ، فَإِنَّ الدُّنْیَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْکَ، وَالاْخِرَةَ قَرِیبَةٌ مِنْکَ، وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

(اى معاویه) گروه بسیارى از مردم را به هلاکت افکندى و با گمراهى خویش آنها را فریفتى و در امواج دریاى (فتنه و فسادِ) خود انداختى به گونه اى که تاریکى ها آنها را فرا گرفت و امواج شبهات آنان را به تلاطم افکند، این سبب شد که آنها از حق باز گردند و به دوران گذشته (جاهلیّت) روى آورند و به حق پشت کنند و (همچون عرب جاهلى) به حسب و نسب و تفاخرات قومى تکیه نمایند. مگر گروهى از روشن ضمیران و اهل بصیرت که از این راه بازگشتند، زیرا آنها بعد از آنکه تو را شناختند از تو جدا شدند و از همکارى با تو به سوى خدا شتافتند، چون تو آنها را به کارى دشوار (که همان نبرد با حق بود) واداشته بودى و از راه راست منحرف ساخته بودى.

اى معاویه! تقواى الهى را درباره خود پیشه کن (و از خداوند بترس) و زمام خود را از دست شیطان باز گیر که دنیا به زودى از تو قطع خواهد شد و آخرت به تو نزدیک است، والسلام.

####

▲شرح و تفسیر

▲خود و مردم را به هلاکت نیفکن!

آنچه را مرحوم سیّد رضى در اینجا آورده بخشى از نامه اى است که امام(علیه السلام)به معاویه مى نویسد و در آغاز آن ـ طبق نقل مورخ معروف مدائنى ـ او را نصیحت مى کند که فریب دنیاى زودگذر را نخورد، تقوا را پیشه کند و بداند خداوند در کمین گاه ظالمان است، دنیا به زودى به او پشت مى کند و وضع فعلى او مایه حسرتش خواهد شد، مراقب باشد که در سنین بالاى عمر است و به پایان زندگیش نزدیک مى شود. کارى کند که وبال او در قیامت نشود.

آن گاه به سراغ این مطلب مى رود که او افزون بر گمراه کردن خویش، مسئولیت گمراهى گروهى را نیز بر دوش مى کشد. همان گونه که سیّد رضى آورده، حضرت در ابتدا مى فرماید: «(اى معاویه) گروه بسیارى از مردم را به هلاکت افکندى و با گمراهى خویش آنها را فریفتى و در امواج دریاى (فتنه و فسادِ) خود انداختى به گونه اى که تاریکى ها آنها را فرا گرفت و امواج شبهات آنان را به تلاطم افکند»; (وَأَرْدَیْتَ(1) جِیلاً(2) مِنَ النَّاسِ کَثِیراً; خَدَعْتَهُمْ بِغَیِّکَ، وَأَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجِ بَحْرِکَ، تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ، وَتَتَلاَطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ).

اشاره به اینکه او گناه گروه عظیمى را که فریب داده بر دوش مى کشد و باید در قیامت پاسخگوى آن باشد.

تعبیر به «مَوْجِ بحر» تعبیر لطیفى است که حوادث بحرانى معمولا به آن تشبیه مى شود; حوادثى که مقاومت در مقابل آن بسیار سخت و سنگین است، زیرا امواج کوه پیکر دریا انسان ها را همچون پر کاه با خود مى برد و گاه به زیر آب مى کشد و همه جا در نظرشان تاریک و ظلمانى مى شود.

تعبیر به «ظُلُمات و شُبُهات» اشاره به کارهایى همچون مطرح کردن قتل عثمان و دفاع از او و برافراشتن پیراهن خونینى به نام پیراهن عثمان و شورانیدن مردم با این شگرد و فریب، بر ضد خلیفه و جانشین به حق پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)امیر مؤمنان على(علیه السلام) است. کار این شبهه افکنى به جایى رسید که مردم سالیان دراز امیر مؤمنان على(علیه السلام) را (العیاذ بالله) لعنت مى کردند و بر فراز منابر سب و دشنام مى دادند. چه ظلمتى از این فراگیرتر و چه شبهه اى از این وحشتناک تر.

آن گاه امام(علیه السلام) به نتیجه این خدعه ها، نیرنگ ها و شبهه افکنى ها اشاره کرده مى افزاید: «این سبب شد که آنها از حق باز گردند و به دوران گذشته (جاهلیّت) روى آورند به حق پشت کنند و (همچون عرب جاهلى) به حسب و نسب و تفاخرات قومى تکیه نمایند»; (فَجَازُوا(3) عَنْ وِجْهَتِهِمْ، وَنَکَصُوا(4) عَلَى أَعْقَابِهِمْ، تَوَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ، وَعَوَّلُوا(5) عَلَى أَحْسَابِهِمْ(6)).

مى دانیم معاویه خود از بازماندگان عصر جاهلیّت است; پدرش ابوسفیان دشمن شماره یک اسلام و پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بود و اکثر فتنه ها و جنگ ها را بر ضد اسلام رهبرى مى کرد; ابوسفیان ایمان آوردنش ظاهرى بود و انتظار روزى را مى کشید که بنى امیّه حکومت اسلامى را قبضه کنند و بر جاى پیغمبر اسلام(صلى الله علیه وآله)تکیه زنند و با نقشه هاى خود مردم را به ارزش هاى عصر جاهلیّت بازگردانند. تاریخ مى گوید آنان تا حد زیادى به این امر موفق شدند و اگر جریان عاشورا و کربلا و بیدارى مسلمانان در سایه این حوادث نبود و حکومت آنان بیش از هشتاد سال ادامه یافته بود معلوم نبود چه بر سر اسلام مى آمد.

سپس امام(علیه السلام) گروهى را استثنا کرده و شرافت و قداست آنها را تأیید مى کند; گروهى که ظاهرسازى معاویه و سخنان شیطنت آمیز او آنها را فریب داده بود; اما هنگامى که از نزدیک، اعمال او را دیدند به حقیقت امر آگاه شدند و به او پشت کردند و به على(علیه السلام) و یارانش پیوستند. مى فرماید: «مگر گروهى از روشن ضمیران و اهل بصیرت که از این راه بازگشتند، چون آنها بعد از آنکه تو را شناختند از تو جدا شدند و از همکارى با تو به سوى خدا شتافتند، چون تو آنها را به کارى دشوار (که همان نبرد با حق بود) واداشته بودى و از راه راست منحرف ساخته بودى»; (إِلاَّ مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ، فَإِنَّهُمْ فَارَقُوکَ بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ، وَهَرَبُوا إِلَى اللهِ مِنْ مُوَازَرَتِکَ(7)، إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَى الصَّعْبِ، وَعَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ).

واژه «إلاّ» در آغاز این کلام، استثناى از «جیل» است که در آغاز نامه آمده و اشاره به فریب خوردگانى است که بر اثر القاى شبهه; مانند شبهه قتل عثمان و خون خواهى او یا شبهات دیگرى از این قبیل، به معاویه پیوسته بودند; ولى اعمال او را که از نزدیک دیدند و اطرافیانش را که از فاسدان و مفسدان و بازماندگان عصر جاهلیّت یا فرزندان آنها بودند، مشاهده کردند به زودى به اشتباه خود پى بردند و از او جدا شدند. این جمعیّت هرچند در مقابل گروهى که به او گرویده بودند عددشان بسیار کمتر بود; اما مقام والایشان ایجاب مى کند که امام(علیه السلام) از آنها به عنوان اهل بصیرت یاد کند و حق آنان را ادا نماید.

مرحوم محقق تسترى در شرح نهج البلاغه خود ذیل خطبه 55 نام گروهى از این اهل بصیرت را که در جنگ صفین به امام(علیه السلام) پیوستند ذکر کرده از جمله مى گوید: عمو زاده عمرو عاص و خواهر زاده شرحبیل و عبدالله بن عمر عنسى

و همچنین جماعتى از قاریان قرآن به آن حضرت پیوستند.(8)

آن گاه امام(علیه السلام) در بخش سوم این نامه معاویه را به تقوا توصیه مى کند و مى فرماید: «اى معاویه! تقواى الهى را درباره خود پیشه کن (و از خداوند بترس) و زمام خود را از دست شیطان باز گیر که دنیا به زودى از تو قطع خواهد شد و آخرت به تو نزدیک است والسلام»; (فَاتَّقِ اللهَ یَا مُعَاوِیَةُ فِی نَفْسِکَ، وَجَاذِبِ(9) الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ(10)، فَإِنَّ الدُّنْیَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْکَ، وَالاْخِرَةَ قَرِیبَةٌ مِنْکَ، وَالسَّلاَمُ).

گرچه معاویه بعد از شهادت امام(علیه السلام) بیست سال زنده بود; ولى با توجّه به عمر شصت ساله اش در آن زمان که مخاطب به این خطاب شد قسمت عمده عمر خویش را سپرى کرده بود و همه انسان ها در این سن و سال باید به فکر پایان عمر خویش باشند.

جمله «جَاذِبِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ» نشان مى دهد که معاویه زمام خویش را به شیطان سپرده بود. امام(علیه السلام) به او توصیه مى کند که زمامش را از دست او بگیرد، چرا که به پایان عمر نزدیک مى شود و مهم ترین چیز براى انسان حسن عاقبت است که با آن مى تواند مشکلات خود را حل کند.

عجب این است که این گونه جباران در آستانه مرگ گاه ـ همانند فرعون در میان امواج نیل ـ بیدار مى شوند در حالى که زمان براى جبران خطاها باقى نمانده و افسوس ها بى فایده است و اى بسا اگر باز گردند، باز همان برنامه هاى پیشین را دنبال مى کنند و به تعبیر قرآن مجید: (وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ).(11)

ابن کثیر در البدایة والنهایة مى گوید: «هنگامى که بیمارى معاویه شدت یافت و از بهبودى خود مأیوس شد و خود را در آستانه مرگ دید این اشعار را مى خواند:

لَعَمْری لَقَدْ عَمَّرْتُ فِی الدَّهْرِ بُرْهَةً *** وَدانَتْ لِی الدُّنْیا بِوَقْعِ الْبَواتِرِ

وَأُعْطِیتُ حُمُر الْمالِ وَالْحُکْمِ وَالنُّهى *** وَلی سُلِمَتْ کُلُّ الْمُلُوکَ الْجَبابِرِ

فَأَضْحَى الَّذی قَدْ کانَ مِمّا یَسُرُّنی *** کَحُکْمِ مَضى فِی الْمُزْمَناتِ الْغَوابِرِ

فَیا لَیْتَنی لَمْ أعْنِ فِی الْمُلْکِ ساعةً *** وَلَمْ أَسَعْ فِی لَذاتِ عیشِ نواضِرِ

وَکُنْتُ کَذی طِمْرَیْنِ عاشَ بِبُلْغَة *** فَلَمْ یَکُ حَتّى زارَ ضیقَ الْمَقابِرِ

«به جانم قسم مدت زمانى در جهان زندگى نکردم ـ و دنیا به وسیله شمشیرهاى برنده در برابر من تسلیم شد.

و اموال گران قیمت و حکومت و تدبیر به دست من آمد ـ و تمام پادشاهان ظالم در برابر من تسلیم شدند.

آنچه مایه شادى و سرور من است از حوادثى که بر من گذشت این است که شبیه همان چیزى است که بر پیشینیان گذشت.

اى کاش حتى یک ساعت حکومت نمى کردم و در لذات زندگى مرفهین فرو نمى رفتم.

و اى کاش همچون کسى بودم که در تمام عمر خود به دو جامه کهنه قناعت مى کرد و این وضع همچنان ادامه مى یافت تا زمانى که در گور تنگ جاى گیرد».(12)

بعید نیست «ذى طِمْرَین»; صاحب دو جامه کهنه، اشاره به مولا امیر مؤمنان على(علیه السلام) باشد که معاویه تأسف مى خورد اى کاش مسیر زندگى آن حضرت را انتخاب کرده بود.

زیرا این تعبیر در کلام خود مولا در نامه 45 آمده است که مى فرماید: «اَلا وَإنَّ اِمامَکُمْ قَدِ اکْتَفى مِنْ دُنْیاهُ بِطِمْرَیْهِ».

ولى افسوس که این گونه بیدارى ها کاذب است و اگر طوفان مشکلات فرو نشیند و به حال اوّل بازگردند همان برنامه ها تکرار مى شود.

##### 1 . «اردیت» از ریشه «ارداء» به معناى هلاک کردن است.
2 . «جیل» به معناى گروه و صنف و جمعیّت و نسل است.
3 . «جازوا» از ریشه «جواز» به معناى عبور و عدول کردن گرفته شده است.
4 . «نکصوا» از ریشه «نکوص» به معناى بازگشت و رجوع است.
5 . «عولوا» از ریشه تعویل به معناى اعتماد کردن است.
6 . «احساب» جمع «حسب» بر وزن «نسب» گاه به معناى فضایل و افتخارات پدران و نیاکان مى آید و گاه به معناى صفات برجسته اى آمده که در خود انسان است مانند شجاعت و سخاوت و علم و معرفت.
7 . «موازرة» از ریشه «وزر» به معناى بارهاى سنگین است و وزیر را بدین جهت وزیر مى گویند که بار مسئولیت سنگینى به دوش مى کشد و موازرة نیز به معناى معاونت آمده، زیرا هر کسى به هنگام معاونت بخشى از بار دیگرى را بر دوش مى کشد.
8 . به شرح نهج البلاغه تسترى، ج 10، ص 269 مراجعه کنید.
9 . «جاذب» صیغه امر است; یعنى برگیر، از ریشه «جذب» به معناى کشیدن چیزى به سوى خود است.
10 . «قیاد» به معناى افسار، از ریشه «قیادة» به معناى رهبرى کردن گرفته شده است.
11 . انعام، آیه 28.
12 . البدایة و النهایة، ج 8، ص 150.

▲نکته: نامه هاى پى در پى!

از شرحى که ابن ابى الحدید بر این نامه نگاشته استفاده مى شود که این نامه نگارى در میان امیر مؤمنان على(علیه السلام) و معاویه در این مرحله چند بار تکرار شد و مجموعاً پنج نامه از سوى امیر مؤمنان(علیه السلام) و چهار نامه از سوى معاویه فرستاده شد و در هر نامه جرأت و جسارت بیشترى مى کرد. شگفت اینکه مانند یکى از اولیاى الهى مخلص و مرتبط با پروردگار سخن مى گفت و گذشته و حال خود را فراموش مى کرد و تعبیرات بسیار زشتى را در نامه هایش به کار مى برد.

شایان توجّه است که ابن ابى الحدید پس از نقل این نامه ها سخنى دارد که خلاصه اش چنین است: «از عجایب روزگار که هر زمان مطلب عجیب تازه اى را آشکار مى سازد این است که کار على(علیه السلام) به جایى برسد که معاویه هم طراز و هم ردیف او شود و پیوسته به او نامه نگارى کند و هر سخنى امام(علیه السلام) به او مى گوید، او همان سخن و خشن تر از آن را تکرار نماید.

اى کاش پیغمبر(صلى الله علیه وآله) شاهد و ناظر بود تا ببیند اسلامى که این همه زحمت براى آن کشید و خون جگر خورد و جنگ هایى را براى آن تحمل نمود تا ارکانش محکم شد و جهان را فرا گرفت در چنگال دشمنانش قرار گرفته است، همان دشمنانى که او را تکذیب کردند و از وطنش آواره ساختند و صورتش را خون آلود نمودند و عمویش حمزه و بعضى دیگر از خاندانش را کشتند.

گویى نتیجه آن این بود که این دشمنان به حکومت برسند همان گونه که ابوسفیان در عصر حکومت عثمان هنگامى که از کنار قبر حمزه گذشت لگدى به آن زد و گفت: اى ابو عماره (ابو عماره کنیه حمزه بود) آن چیزى که ما با شمشیر براى آن جنگیدیم (برخیز و ببین) که امروز به دست بچه هاى ما افتاده و با آن بازى مى کنند و کار به معاویه رسیده که بر على فخر مى فروشد همچون هم ردیفان که در برابر هم قرار مى گیرند».

سپس ابن ابى الحدید به این اشعار معروف براى اظهار ناراحتى شدید خود تمسک مى جوید.

إذا عَیَّرَ الطَّائی بِالْبُخْلِ مادِرٌ *** وَقَرَّعَ قُسّاً بِالْفَهاهَةِ باقِلٌ

وَقالَ السُّها لِلشَّمْسِ أَنْتَ خَفیةٌ *** وَقالَ الدُّجى یا صُبْحَ لَوْنُکَ حائِلٌ

وَفاخَرْتَ الاْرْضُ السَّماءَ سَفاهَةً *** وَکاثَرْتِ الشُّهُبِ الْحِصى وَالْجَنادِلٌ

فَیا مَوْتُ زُرْ إنَّ الْحَیاةَ ذَمیمَةٌ *** وَیا نَفْسُ جِدی إنَّ دَهْرَکَ هازِلٌ

«هنگامى که مادِر (بخیل معروف عرب) حاتم طایى را سرزنش به بخل کند و باقِل (مرد نادان که قادر به سخن گفتن نبود) قُسّ بن ساعده (سخنور معروف عرب) را به لکنت زبان متهم سازد.

و سها (ستاره بسیار کوچکى است در آسمان) به خورشید بگوید: چقدر کم فروغى و تاریکى شب به صبح روشن بگوید چقدر تاریکى.

و زمین از روى سفاهت بر آسمان فخر بفروشد و سنگ ها و ریگ هاى بیابان خود را بیشتر و برتر از شهاب هاى آسمانى بدانند.

(آرى آن زمان که چنین امورى رخ دهد) اى مرگ به سراغ من بیا که زندگى نکوهیده است ـ و اى روح از تن بیرون آى که زمانه سخنان هزل مى گوید».(1)

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 136.

▲33 إلى قُثَمِ بْنِ الْعَبّاسِ وَهُوَ عامِلُهُ عَلى مَکَّةَ

از نامه هاى امام(علیه السلام) است

که به قثم بن عباس فرماندار و نماینده آن حضرت در شهر مکّه نگاشت(1)

##### 1 . سند نامه:
در مصادر نهج البلاغه چنین آمده است که ابن ابى الحدید و ابن میثم در شرح خود بر نهج البلاغه درباره شأن ورود این نامه چنین نوشتند: معاویه گروهى از شامیان را به طور پنهانى در موسم حج به مکّه فرستاد تا مردم را به اطاعت خود و تمرد از فرمان امیر مؤمنان دعوت کنند و این شبهه را در اذهان تقویت نمایند که على(علیه السلام)یا قاتل عثمان است و یا در آن موقع که مى بایست عثمان را یارى کند از یاریش خوددارى کرد و در هر دو صورت صلاحیت براى امامت ندارد و نیز درباره معاویه و بذل و بخشش و سخاوت او به پندار خود تبلیغ نمایند. هنگامى که این خبر به امام(علیه السلام) رسید این نامه را نوشت و به نماینده خود «قثم بن عباس» هشدار دارد که مراقب این توطئه باشد. سپس نویسنده مصادر چنین نتیجه گیرى مى کند که بیان مطلب فوق نشان مى دهد ابن ابى الحدید و ابن میثم به منبع دیگرى غیر از نهج البلاغه دست یافته بودند. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 319); ولى بعید نیست که آنها این سخن را از کتاب الفتوح ابن اعثم کوفى متوفاى 314 گرفته باشند که همین سخن را در زمینه همین نامه آورده است (الفتوح، ج 4، ص 220-222). قابل توجّه اینکه سند دیگرى براى این نامه در کتاب الغارات پیدا شد کتابى که در قرن سوم سال ها پیش از تولّد سیّد رضى نوشته شده است که تفاوت هایى با آنچه سیّد رضى آورده دارد ولى اساس هر دو نامه یکى است (الغارات، ج 2، ص 509).

▲نامه در یک نگاه

این نامه از دو بخش تشکیل یافته است: بخش اوّل هشدارى است که امام(علیه السلام)به قثم بن عباس فرماندار مکّه مى دهد که گروهى از کوردلان و دین به دنیافروشان از سوى معاویه مأموریت یافته اند که در موسم حج اوضاع را به نفع معاویه و به زیان امام(علیه السلام) دگرگون سازند و امام(علیه السلام) تعبیرات جالبى درباره مأموران معاویه فرموده که نظایر آن نیز در هر عصر و زمان مخصوصاً زمان ما یافت مى شود.

در بخش دوم به او دستور مى دهد که در برابر این توطئه خطرناک کاملاً هوشیار باشد و کارى نکند که بعداً بخواهد از آن عذرخواهى نماید.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ عَیْنِی ـ بِالْمَغْرِبِ ـ کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَى الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْیِ الْقُلُوبِ، الصُّمِّ الاَْسْمَاعِ، الْکُمْهِ الاَْبْصَارِ، الَّذِینَ یَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ، وَیُطِیعُونَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ، وَیَحْتَلِبُونَ الدُّنْیَا دَرَّهَا بِالدِّینِ، وَیَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الاَْبْرَارِ الْمُتَّقِینَ; وَلَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلاَّ عَامِلُهُ، وَلاَ یُجْزَى جَزَاءَ الشَّرِّ إِلاَّ فَاعِلُهُ فَأَقِمْ عَلَى مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ، وَالنَّاصِحِ اللَّبِیبِ، التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ، الْمُطِیعِ لاِِمَامِهِ. وَإِیَّاکَ وَمَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ، وَلاَ تَکُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً، وَلاَ عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلاً، وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) مأمور اطلاعاتى من در شام برایم نوشته و مرا آگاه ساخته که گروهى از مردم شام به سوى موسم حج گسیل شده اند; گروهى کوردل، ناشنوا و نابینا! آنها کسانى هستند که حق را با باطل مشتبه مى سازند و از مخلوق در مسیر معصیت خالق اطاعت مى کنند و با دین فروشى به متاع دنیا مى رسند و آخرت را که در انتظار نیکان و پاکان است به دنیا مى فروشند، در حالى که هیچ کس جز انجام دهنده کار نیک به پاداش آن نمى رسد و کسى جز فاعل شر، کیفر آن را نمى بیند. حال که چنین است براى حفظ آنچه در دست دارى قیام کن قیام شخصى دوراندیش و محکم و نیرومند، قیام شخصى خیر خواه و عاقل که از زمامدار خویش پیروى مى کند و مطیعِ فرمان امام خویش است. (مراقب باش) از انجام عملى که ناگزیر شوى در برابر آن عذرخواهى کنى بپرهیز و هرگز به هنگام اقبال نعمت مغرور و سرمست مباش و نه در شداید و مشکلات سست و ترسو. و السلام.

▲شرح و تفسیر

▲با دقت مراقب اوضاع مکّه باش!

همان گونه که قبلا اشاره کردیم این نامه زمانى براى قثم بن العباس فرستاده شد. بعضى از عوامل اطلاعاتى امام(علیه السلام) از مکّه به آن حضرت خبر دادند که معاویه گروهى از اهل شام را براى پخش شایعات دروغین و سمپاشى بر ضد امیر مؤمنان على(علیه السلام) در ایام حج به مکّه فرستاده است. از عبارات ابن اعثم کوفى در الفتوح استفاده مى شود که او سه هزار نفر از لشکر خود را با تجهیزات لازم به صورت پنهانى به مکّه فرستاده بود شاید براى اینکه اگر فرصتى به دست آید دست به شورش بزنند و با طرفداران على(علیه السلام) درگیر شوند و فضاى حرم امن خدا را نا امن کنند.

به هر حال امام(علیه السلام) در آغاز این نامه چنین مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) مأمور اطلاعاتى من در شام برایم نوشته و مرا آگاه ساخته که گروهى از مردم شام به سوى موسم حج گسیل داشته شده اند»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ عَیْنِی(1)
ـ بِالْمَغْرِبِ(2) ـ کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَى الْمَوْسِمِ(3) أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ).

آن گاه صفات آنها را در سه جمله و اعمال آنها را در چهار جمله خلاصه مى کند و مى گوید: «گروهى کوردل، ناشنوا و نابینا»; (الْعُمْیِ(4) الْقُلُوبِ، الصُّمِّ(5)الاَْسْمَاعِ، الْکُمْهِ(6) الاَْبْصَارِ).

این سخن در واقع برگرفته از آیه شریفه قرآن است: «(وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِّنَ الْجِنِّ وَالاِْنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ یَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لاَّ یُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لاَّ یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالاَْنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ); به یقین گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم. آنها دلها (عقل ها)یى دارند که با آن (اندیشه نمى کنند) و نمى فهمند و چشمانى که با آن نمى بینند و گوش هایى که با آن نمى شنوند. آنها همچون چهار پایانند، بلکه گمراهتر اینان همان غافلانند (چون امکان هدایت دارند و بهره نمى گیرند)».(7)

همان گونه که در تفسیر آیه شریفه نیز آمده است طرق معرفت انسان سه چیز است: عقل، که با آن مى اندیشد، چشم، که حوادث مختلف را با آن مى بیند و تجربه مى آموزد و گوش، که علوم نقلى را با آن مى شنود. کسانى که این سه را از دست دهند تمام راه هاى معرفت بر آنان بسته مى شود.

آرى معاویه این دوزخیان از خدا بى خبر و کوردلان چشم و گوش بسته را به این منظور انتخاب کرده بود که هرچه او مى خواهد، بگویند و از هیچ گناهى ابا نداشته باشند.

سپس درباره اعمال آنها مى افزاید: «آنها کسانى هستند که حق را با باطل مشتبه مى سازند و مخلوق را در مسیر معصیت خالق اطاعت مى کنند و با دین فروشى به متاع دنیا مى رسند و آخرت را که در انتظار نیکان و پاکان است به دنیا مى فروشند»; (الَّذِینَ یَلْبِسُونَ(8) الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ، وَیُطِیعُونَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ، وَیَحْتَلِبُونَ(9) الدُّنْیَا دَرَّهَا(10) بِالدِّینِ، وَیَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الاَْبْرَارِ الْمُتَّقِینَ).

بدیهى است کسانى که کوردل و چشم و گوش بسته اند از این امور امتناعى ندارند; براى اغفال مردم حق و باطل را به هم مى آمیزند و براى جلب رضایت مخلوق و به دست آوردن جوایز او فرمان خدا را زیر پا مى گذارند و براى به دست آوردن متاع دنیا سرمایه دینى خود را از دست مى دهند و آنها کسانى هستند که چشم بصیرتشان به قدرى ضعیف است که تنها دنیایى را که پیش پاى آنهاست و زودگذر است مى بینند و جهان آخرت را با آن همه نعمت ها و مواهب معنوى و مادى که اندکى دور دست تر است نمى بینند. به همین دلیل آن را ناچیز مى شمرند و به آسانى به دنیا مى فروشند.

بدیهى است معاویه هرگز از کسانى که مختصر ایمان و سابقه اى در اسلام داشتند براى این کارها انتخاب نمى کرد. دقیقا جستجو مى کرد افرادى را پیدا کند که نه دینى داشته باشند نه ایمانى، نه عقلى و نه وجدانى. بندگان و غلامانى باشند جان و دل بر کف و چشم بر امر و گوش بر فرمان; و این است راه و رسم همه حاکمان جور و دغل کار.

آن گاه امام(علیه السلام) به این حقیقت اشاره مى کند که هرکس کار نیک و بدى کند پاداش و کیفر آن را خواهد دید مى فرماید: «در حالى که هیچ کس جز انجام دهنده کار نیک به پاداش آن نمى رسد و کسى جز فاعل شر، کیفر آن را نمى بیند»; (وَلَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلاَّ عَامِلُهُ، وَلاَ یُجْزَى جَزَاءَ الشَّرِّ إِلاَّ فَاعِلُهُ).

این نکته برگرفته از آیات شریفه قرآن است که مى فرماید: (فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَیْراً یَرَهُ * وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة شَرًّا یَرَهُ).(11)

اشاره به اینکه این افراد که براى ایجاد مفسده و اختلاف در میان مسلمانان به تلاش و کوشش بر مى خیزند و همچنین فرمانده اصلى آنها هیچ کدام سودى نخواهند برد و شر و فساد دامن آنها را نیز خواهد گرفت.

سپس قثم بن عباس را مخاطب ساخته مى فرماید: «حال که چنین است براى حفظ آنچه در دست دارى قیام کن، قیام شخصى دور اندیش و محکم و نیرومند، قیام شخصى خیر خواه و عاقل که از سلطان خویش پیروى مى کند و مطیعِ فرمان امام خویش است»; (فَأَقِمْ عَلَى مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ(12)، وَالنَّاصِحِ اللَّبِیبِ(13)، التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ، الْمُطِیعِ لاِِمَامِهِ).

بدین وسیله امام(علیه السلام) اراده او را تقویت مى کند و براى انجام وظیفه در مقابل توطئه معاویه و خراب کاران شام آماده مى سازد و در ضمن بر نظارت خود نسبت به اعمال وى تأکید مىورزد.

امام(علیه السلام) در این بیان کوتاه و پر معنا شرایط فرماندارى موفق را بیان کرده است: دوراندیش بودن، محکم در برابر حوادث ایستادن، خیرخواه مردم و پیشوا و امام بودن، و چشم و گوش بر امر و فرمان داشتن. به یقین اگر این شرایط در هر مدیر و فرمانده اى جمع شود در کار خود موفق خواهد بود و توطئه هاى دشمن را در هم خواهد شکست.

آن گاه در پایان این نامه هشدار دیگرى به او مى دهد و مى فرماید: «از انجام عملى که ناگزیر شوى در برابر آن عذرخواهى کنى بپرهیز. و هرگز به هنگام اقبال نعمت مغرور وسرمست مباش و نه در شداید و مشکلات سست وترسو. والسلام»; (وَإِیَّاکَ وَمَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ، وَلاَ تَکُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً(14)، وَلاَ عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلاً(15)، وَالسَّلاَمُ).

ضرب المثل معروفى در میان توده مردم هست که مى گویند: «عذرخواهى روى انسان را سفید نمى کند» درست است که انسان در مقابل خطاهاى خود باید معذرت بطلبد; ولى باید توجّه داشت که این معذرت خواهى هرگز انسان را به جایگاه اولى باز نمى گرداند، پس چه بهتر که مراقب باشد کارى نکند که مجبور به عذرخواهى شود. همچنین باید چنان پر ظرفیت و خویشتن دار و مسلط بر نفس باشد که اقبال و ادبار نعمت ها در او اثر نگذارد. نه همچون افراد کم ظرفیت که با اندک پیروزى چنان خوشحال مى شوند که در پوست خود نمى گنجند و در مقابل اندک شکست چنان پریشان مى شوند که دست و پاى خود را گم مى کنند.

هر گاه در این چند خط نامه مختصر و فشرده امام(علیه السلام) دقت کنیم مى بینیم همه چیز در آن هست و این نشانه روشنى از فصاحت و بلاغت فوق العاده امام(علیه السلام)و آگاهى او بر همه مسائل سیاسى و اجتماعى و اخلاقى است.

##### 1 . «عین». مى دانیم «عین» در لغت به معناى چشم است ولى از آنجا که مأموران اطلاعاتى حکومت به منزله چشم براى رییس حکومت هستند از آنها تعبیر به عین مى شود.
2 . «مغرب» در اینجا به معناى شام است، زیرا در شمال غربى عراق قرار دارد.
3 . «الموسم» از ریشه «وسم» بر وزن «رسم» در اصل به معناى نشانه گذاردن است. سپس به محل اجتماع یا زمان اجتماع به جهت اینکه نشانه بر آن گذارده مى شود اطلاق شده و در میان مسلمین مخصوصاً فقها موسم به معناى ایام حج است.
4 . «العمى» جمع «اعماء» به معناى نابیناست.
5 . «الصم» جمع «اصم» به معناى کر است.
6 . «الکُمْه» جمع «اکمه» به معناى کور مادر زاد است.
7 . اعراف، آیه 179.
8 . «یلبسون» از ریشه «لبس» بر وزن «حبس» به معناى مشتبه ساختن و «لُبس» بر وزن «خمس» به معناى پوشش و پوشیدن است.
9 . «یَحْتلبون» از ریشه «حلب» بر وزن «حمد» به معناى دوشیدن شیر است.
10 . «درّ» به معناى شیر یا شیر فراوان و به معناى مصدرى به معناى ریزش باران یا مایعات دیگر است.
11 . زلزال، آیه 7 و 8.
12 . «الصلیب» از ریشه «صلب» بر وزن «صبح» به معناى شدت یافتن و هر شىء شدید و محکم است و صلیب را بدین جهت «صلیب» مى گویند که از چوب هاى محکم براى دار زدن در آن استفاده مى شود.
13 . «اللبیب» یعنى صاحب عقل و خرد از ریشه «لُبّ» به معناى مغز گرفته شده است.
14 . «بطر» به معناى شخصى است که مست ناز و نعمت است، از ریشه «بطر» بر وزن «نظر» گرفته شده است.
15 . «فَشِل» به معناى انسان سست و تنبل است از ریشه «فشل» بر وزن «نظر» به معناى ضعف و سستى و یا ضعفى که همراه با ترس باشد.

▲نکته: قثم بن عباس کیست؟

«قثم» در اصل «قاثم» بوده به معناى شخص سخاوتمند و پربخشش (سپس الف آن افتاده است). این اسم براى قثم بن العباس اسمى با مسمّا بوده، زیرا او را صاحب بخشش و سخاوتمند شمرده اند. او پسر عموى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)و امیر مؤمنان على(علیه السلام) و فرزندزاده عبدالمطلب و مادرش ام الفضل لبابه دختر حارث از یاران رسول خدا(صلى الله علیه وآله) بود و نوشته اند مادرش پس از خدیجه(علیها السلام) اوّلین زنى بود که اسلام آورد. در کتب رجال و تاریخ او را مردى با فضیلت و قوى شمرده اند. در زمان حکومت امیر مؤمنان على(علیه السلام)مدتى والى مدینه و سپس والى مکّه شد و در این سِمت تا زمان شهادت امیر مؤمنان(علیه السلام) باقى ماند و در سال 38 هجرى به عنوان امیرالحاج از سوى آن حضرت انتخاب شد. مى گویند هنگامى که امیر مؤمنان(علیه السلام) در محراب عبادت در خون خود غلطید، قثم در مسجد کوفه حاضر بود و هنگامى که ابن ملجم در حال فرار بود او را دستگیر کرد.

در ایام معاویه به موجب دوستى که با سعید بن عثمان، والى خراسان داشت به خراسان رفت و در جنگى که در سمرقند واقع شد حضور داشت و در آنجا به شهادت رسید.(1)

##### 1 . مکاتیب الائمة، استیعاب، اسد الغابة و لغت نامه دهخدا.

▲34 إلى مُحَمّدِ بْنِ أبی بَکْر

إلى مُحَمّدِ بْنِ أبی بَکْر لَمَّا بَلَغَهُ تَوَجُّدُهُ مِنْ عَزْلِهِ بِالاْشْتَرِ عَنْ مِصْرَ، ثُمَّ تُوفی الأشترُ فی تَوَجُّهِهِ إِلى هُناکَ قَبْلَ وُصُولِهِ إِلَیْها.

از نامه هاى امام(علیه السلام) است

که به محمد بن ابى بکر هنگامى که به سبب عزلش از فرماندارى مصر

و قرار دادن مالک اشتر به جاى او ناراحت شده بود، براى او نگاشت هرچند سرانجام اشتر در بین راه پیش از رسیدن به حکومت مصر

(بر اثر سم معاویه) دیده از جهان فرو بست(1)

##### 1 . سند نامه:
این نامه را قبل از مرحوم سیّد رضى، ابوالحسن مدائنى (ظاهراً در کتاب فتوحات الاسلام) و ابراهیم بن هلال ثقفى در کتاب الغارات و طبرى در تاریخ خود در حوادث سنه 38 و بلاذرى در شرح حال على(علیه السلام)در کتاب انساب الاشراف نقل کرده اند (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 322).

▲نامه در یک نگاه

مى دانیم معاویه بعد از داستان حکمین اصرار داشت مناطقى که زیر سیطره حکومت امیر مؤمنان على(علیه السلام) است را نا امن کند و پیوسته به مرزهاى عراق حمله مى کرد و از سویى دیگر به عمرو بن عاص به سبب خوش خدمتى هایش قول داده بود که اگر زمام تمام حکومت اسلامى به دست او افتد مصر را در اختیار عمرو بگذارد و براى رسیدن به این هدف آن دو هر کارى را که مى توانستند انجام مى دادند.

امام(علیه السلام) احساس کرد محمد بن ابى بکر که والى آن حضرت بر مصر بود گر چه مرد امینى است ولى فردى از او قوى تر و با تجربه تر لازم است تا در برابر توطئه هاى معاویه بایستد، لذا مالک اشتر را براى این امر برگزید و عهدنامه معروف خود را براى او نوشت.

هنگامى که معاویه باخبر شد مالک به سوى مصر مى رود نگران گشت و توطئه اى چید تا مالک را قبل از رسیدن به مصر از میان بردارد. به یکى از جاسوسان خود که از علاقه مندان به آل عمرو بود مأموریت داد، به هر صورتى که ممکن است مالک را مسموم سازد. او نزد مالک آمد و خود را از علاقه مندان و دوستان صمیمى اهل بیت و شیعیان على(علیه السلام) قلمداد کرد و از فضایل آن حضرت و بنى هاشم مطالب زیادى گفت تا آنجا که مالک باور کرد او واقعاً از دوستان اهل بیت است در این هنگام غذاى مسمومى را به عنوان هدیه براى مالک برد (و معروف این است که عسلى را با سم مهلکى آغشته کرد) هنگامى که مالک از آن تناول نمود شدیدا مسموم شد و پیش از رسیدن به مصر در همان جا که منطقه قُلزُم بود به شهادت رسید.

هنگامى که داستان نصب مالک به عنوان والى مصر به جاى محمد بن ابى بکر به گوش محمد رسید ناراحت شد. امام(علیه السلام) نامه فوق را به او نوشت و از او رفع نگرانى کرد و او را در پست خود ابقا فرمود.(1)

بنابراین محتواى نامه رفع نگرانى محمد بن ابى بکر از جانشین کردن مالک اشتر و اطمینان دادن به اوست که هرگز امام(علیه السلام) از فعالیت هاى او ناراضى نبوده، بلکه هدفى داشته است که بر او هم پوشیده نیست و نیز در این نامه اراده او را تقویت مى کند و بر ایستادگى در مقابل دشمن و نگهدارى حکومت مصر او را تشجیع مى نماید و توصیه مى کند که بر خدا توکل کن و محکم در برابر دشمنان بایست.

##### 1 . برگرفته شده از مصادر نهج البلاغه و کتب دیگر.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ مِنْ تَسْرِیحِ الاَْشْتَرِ إِلَى عَمَلِکَ، وَإِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الْجَهْدَ، وَلاَ ازْدِیَاداً لَکَ فِی الْجِدِّ، وَلَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِکَ مِنْ سُلْطَانِکَ، لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَئُونَةً وَأَعْجَبُ إِلَیْکَ وِلاَیَةً. إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ کَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً، وَعَلَى عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِماً، فَرَحِمَهُ اللهُ! فَلَقَدِ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ، وَلاَقَى حِمَامَهُ، وَنَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ; أَوْلاَهُ اللهُ رِضْوَانَهُ، وَضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّکَ وَامْضِ عَلَى بَصِیرَتِکَ، وَشَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ، وَادْعُ إِلى سَبِیلِ رَبِّکَ، وَأَکْثِرِ الاِسْتِعَانَةَ بِاللهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَیُعِنْکَ عَلَى مَا یُنْزِلُ بِکَ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) به من خبر رسیده که از فرستادن «اشتر» به سوى منطقه اى که تحت ولایت توست ناراحت شده اى; ولى (بدان) من این کار را نه به این جهت انجام دادم که تو در تلاش و کوشش خود کندى کرده اى و نه براى اینکه جدیت بیشترى به خرج دهى (بلکه این کار مصالح دیگرى داشته است) و اگر من آنچه را در اختیار تو قرار داده بودم مى گرفتم تو را والى و حاکم جاى دیگرى قرار مى دادم که هزینه (و نگهدارى) آن براى تو آسان تر و حکومت آن برایت مطلوب تر و جالب تر باشد. آن مردى که من او را والى مصر کرده بودم مردى بود که نسبت به ما خیرخواه و در برابر دشمنان ما سرسخت و انتقام گیر بود، خدایش رحمت کند عمر خود را به پایان برد و مرگ را ملاقات کرد در حالى که ما از او راضى و خشنود بودیم خداوند نیز نعمت رضایت و بهشت خویش را بر او ببخشد و پاداشش را مضاعف کند. (اما اکنون که مالک به شهادت رسیده و تو را از همه بهتر براى این منصب مى شناسم محکم در جایگاه خود بایست و) براى پیکار با دشمنت بیرون آى و با بصیرت و فهم خود (در مبارزه با او) حرکت کن و براى جنگ با کسى که مى خواهد با تو بجنگد دامن همت به کمر زن (و شجاعانه با او بجنگ) و همه را به سوى راه پروردگارت دعوت کن و از او بسیار یارى طلب که مشکلات تو را حل خواهد کرد و در شدایدى که بر تو نازل مى شود یاریت خواهد نمود، ان شاء الله.

▲شرح و تفسیر

▲دلدارى به محمد بن ابى بکر

امام(علیه السلام) در این نامه کوتاه به چند نکته مهم اشاره مى کند نخست مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) به من خبر رسیده که از فرستادن اشتر به سوى منطقه اى که تحت ولایت توست ناراحت شده اى; ولى (بدان) من این کار را نه به این جهت انجام دادم که تو در تلاش و کوشش خود کندى کرده اى و نه براى اینکه جدیت بیشترى به خرج دهى (بلکه این کار مصالح دیگرى داشته است)»; (أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ(1) مِنْ تَسْرِیحِ(2) الاَْشْتَرِ إِلَى عَمَلِکَ(3)، وَإِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً(4) لَکَ فِی الْجَهْدَ، وَلاَ ازْدِیَاداً لَکَ فِی الْجِدِّ).

به این ترتیب امام(علیه السلام) به محمد بن ابى بکر آرامش خاطر مى دهد که از کارنامه او راضى است و این تغییر و تحول هرگز به سبب نارضایتى از او نبوده است.

سپس براى آرامش بیشتر خاطر او و رفع هرگونه نگرانى مى افزاید: «و اگر من آنچه را در اختیار تو قرار داده بودم مى گرفتم تو را والى و حاکم جاى دیگرى قرار مى دادم که هزینه (و نگهدارى) آن براى تو آسان تر و حکومت آن برایت مطلوب تر و جالب تر باشد»; (وَلَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِکَ مِنْ سُلْطَانِکَ، لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَئُونَةً، وَأَعْجَبُ إِلَیْکَ وِلاَیَةً).

در واقع امام(علیه السلام) با گفتن این دو نکته که از یک سو از فعالیت هاى او راضى است و از سوى دیگر اگر این پست را از او مى گرفت پست مناسب ترى در اختیار او قرار مى داد به طور کامل نگرانى هاى او را برطرف ساخت.

بعضى از شارحان نهج البلاغه نوشته اند منظور امام(علیه السلام) از این جمله که محل راحت تر و بهترى را در اختیار تو مى گذاردم، حکومت خراسان یا فارس یا یمن بوده، زیرا در آن زمان همه مناطق اسلامى جز شام تحت فرمان امام(علیه السلام) بود.(5)

آن گاه امام(علیه السلام) دلیل انتخاب اشتر را به عنوان والى مصر ذکر مى کند تا هم
رفع شبهه از محمد بن ابى بکر شود و هم به او توجّه دهد که پاره اى از
نقاط ضعف خویش را اصلاح کند و به نقاط قوت مبدل سازد مى فرماید: «آن مردى که من او را والى مصر کرده بودم مردى بود که نسبت به ما خیرخواه
و در برابر دشمنان ما سرسخت و انتقام گیر بود، خدایش رحمت کند عمر خود
را به پایان برد و مرگ را ملاقات کرد در حالى که ما از او راضى و خشنود
بودیم خداوند نیز نعمت رضایت و بهشت خویش را بر او ببخشد و پاداشش
را مضاعف کند»; (إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ کَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً، وَعَلَى عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِماً(6)، فَرَحِمَهُ اللهُ! فَلَقَدِ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ، وَلاَقَى حِمَامَهُ(7)، وَنَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ; أَوْلاَهُ(8) اللهُ رِضْوَانَهُ، وَضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ).

به راستى مالک اشتر چنین بود. رشادت هاى او در صفین و دفاع هاى جانانه اش در مواقف مختلف و وفاداریش نسبت به امام(علیه السلام) در تمام حوادث تلخى که در عصر آن حضرت واقع شد گواه زنده اى بر این گفتار مولاست. او همان کسى بود که لشکر معاویه را در صفین تا سرحد شکست کامل پیش برد; ولى نقشه شوم بالا بردن قرآن ها بر سر نیزه از رسیدن به پایان کار در لحظات آخرین مانع شد.

ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه خود هنگامى که به جمله «فَرَحِمَهُ اللهُ» مى رسد مى گوید: «من شک ندارم که اشتر با این دعاى امام(علیه السلام) مشمول رحمت و غفران الهى است و خدا او را به بهشت برین وارد مى کند و به عقیده من فرقى میان این دعاى امیر مؤمنان(علیه السلام) و دعاى رسول الله(صلى الله علیه وآله) نیست. خوشا به حال کسى که از على(علیه السلام)چنین لطف و رحمت و یا حتى بخشى از آن را به دست آورد». (وَ یا طُوبى لِمَنْ حَصَلَ لَهُ مِنْ عَلیٍّ(علیه السلام) بَعْضُ هذا).(9)

اى کاش ما هم مشمول عنایت و گوشه چشمى از محبتش مى شدیم.

امام(علیه السلام) در نامه هاى متعدّدى از نهج البلاغه مالک اشتر را به عنوان شخصیّتى ممتاز و والا مقام ستوده است که نشان مى دهد او نزد امام(علیه السلام)بسیار والا مقام و مورد علاقه و احترام بود و ما در شرح نامه سیزدهم بخشى از فضایل کم نظیر یا بى نظیر مالک را آوردیم و در ذیل همین نامه و نامه هاى آینده نیز به تناسب، به مطالب دیگرى اشاره خواهیم کرد.

آن گاه امام(علیه السلام) به نکته سومى پرداخته مى فرماید: «(اما اکنون که مالک به شهادت رسیده و تو را از همه بهتر براى این منصب مى شناسم محکم در جایگاه خود بایست و) براى پیکار با دشمنت بیرون آى و با بصیرت و فهم خود (در مبارزه با او) حرکت کن و براى جنگ با کسى که مى خواهد با تو بجنگد دامن همت به کمر زن (و شجاعانه با او بجنگ)»; (فَأَصْحِرْ(10) لِعَدُوِّکَ، وَامْضِ عَلَى بَصِیرَتِکَ، وَشَمِّرْ(11) لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ).

تعبیر به «أَصْحِرْ; به صحرا بیرون آى» اشاره به نکته اى است که امام(علیه السلام) در خطبه جهاد بر آن تأکید فرموده آنجا که مى فرماید: «وَقُلْتُ لَکُمُ اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ یَغْزُوکُمْ فَوَاللهِ مَا غُزِیَ قَوْمٌ قَطُّ فِی عُقْرِ دَارِهِمْ إِلاَّ ذَلُّوا; من به شما (بارها) گفتم با آنها بجنگید پیش از آنکه آنها به سراغ شما بیایند به خدا سوگند هر گروهى در خانه خود مورد تهاجم واقع شود و با دشمن بجنگد ذلیل مى شود».

جمله «وَامْضِ عَلَى بَصِیرَتِکَ» دستور به هشیارى کامل در برابر توطئه ها و نقشه هاى دشمن است که با دقت آنها را پیگیرى کرده و خنثى کند.

جمله «وَشَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ» از یک رو اشاره به این دارد که تو آغاز گر جنگ نباش و از سوى دیگر هرگاه دشمن جنگ را بخواهد آغاز کند تو کاملاً براى در هم کوبیدن او آماده باشد و این آمادگى را دائماً حفظ کن.

این سه دستور امام(علیه السلام) نه تنها براى محمد بن ابى بکر بلکه براى همه مسلمانان در هر زمان و هر مکان است و اگر به آن عمل کنند به یقین پیروز خواهند شد.

سپس در پایان نامه او را به خداوندى توجّه مى دهد که کلید همه مشکلات در دست قدرت اوست و جز به یارى او کارى نمى توان انجام داد مى فرماید: «به سوى راه پروردگارت همگان را دعوت کن و از او بسیار یارى طلب که مشکلات تو را حل خواهد کرد و در شدایدى که بر تو نازل مى شود یاریت خواهد نمود، ان شاء الله»; (وَادْعُ إِلى سَبِیلِ رَبِّکَ، وَأَکْثِرِ الاِسْتِعَانَةَ بِاللهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَیُعِنْکَ عَلَى مَا یُنْزِلُ(12) بِکَ، إِنْ شَاءَ اللهُ).

به یقین این اعتقاد و این توجّه به ذات پاک پروردگار نه تنها اثر معنوى فوق العاده اى خواهد داشت، بلکه از نظر ظاهر نیز روحیه را تقویت مى کند و سبب پایمردى و استقامت بیشتر مى شود و این همان چیزى است که سبب پیروزى لشکر مسلمانان در مقابل دشمنان در عصر پیغمبر اسلام(صلى الله علیه وآله) شد در حالى که از نظر عِدّه و عُدّه کمتر از دشمنان بودند.

##### 1 . «مَوْجِدة» به معناى خشم و ناراحتى است.
2 . «تسریح» به معناى فرستادن کسى دنبال کارى است و به معناى هر گونه رها سازى نیز آمده است، از این رو به طلاق دادن همسر تسریح اطلاق شده است.
3 . «عمل» در اینجا به معناى فرماندارى است، لذا فرماندار را «عامل» مى گفتند و در نامه گذشته در عنوان نامه چنین خواندیم که «قثم بن العباس» عامل على(علیه السلام) در مکّه بود.
4 . «استبطاء» به معناى کند یافتن دیگرى است از ریشه «بطء» بر وزن «کفر» به معناى کندى آمده است.
5 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 144.
6 . «ناقم» در اصل به معناى انکار کننده و ایراد گیرنده است و اگر از طریق عمل باشد به معناى انتقام گیرنده است از ریشه «نقم» بر وزن «قلم» گرفته شده است.
7 . «حِمام» به معناى مرگ از ریشه «حَمّ» بر وزن «غم» به معناى مقدر ساختن گرفته شده و از آنجا که مرگ با تقدیر الهى صورت مى گیرد به آن حِمام یعنى آنچه مقدر شده گفته مى شود.
8 . «اولى» از ریشه «ولایت»، به معناى این است که کسى را به کارى بگمارند یا چیزى را در اختیار او بگذارند و در اینجا به معناى دوم است، یعنى خداوند رضا و خشنودى و بهشت خود را که نتیجه خشنودى اوست در اختیار اشتر گذاشت.
9 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 144.
10 . «اصحر» فعل امر از ریشه «اصحار» به معناى بیرون رفتن و ظاهر شدن در صحراست.
11 . «شمّر» از ماده «تشمیر» و ریشه «شمر» بر وزن «تمر» به معناى جمع کردن، برچیدن و آماده شدن آمده است و معادل آن در فارسى دامن همت به کمر زدن است.
12 . جمله «یُنْزل» (به صورت فعل مضارع از باب افعال) که فاعلش خداوند باشد در اینجا مناسب نیست به همین دلیل در بسیارى از نسخ نهج البلاغه «نزل» (به صورت فعل ماضى بدون اسناد به خداوند) آمده است و بعضى از کسانى که آن را به صورت فعل مضارع آورده اند از ثلاثى مجرد یعنى ینزل با فتح یاء آورده اند نه از باب افعال و با ضم یاء.

▲نکته:محمد بن ابى بکر کیست؟

محمد بن ابى بکر همان گونه که از نامش پیداست فرزند خلیفه اوّل بود و از کسانى است که با داشتن چنین پدرى سخت به على بن ابى طالب(علیه السلام) عشق مىورزید و آماده هرگونه فداکارى بود. امیر مؤمنان على(علیه السلام) نیز نسبت به او اعتماد کامل داشت و به همین دلیل سرانجام او را براى حکومت مصر انتخاب فرمود و در همان جا به دست عمال معاویه به شهادت رسید و شهادتش سخت بر امام(علیه السلام)گران آمد.

شرح حال او را ذیل خطبه 68 در جلد سوم همین کتاب آورده ایم.(1)

##### 1 . پیام امام امیرالمؤمنین، ج 3، ص 130.

▲35 إلى عَبْدِاللهِ بْنِ الْعَبّاسِ، بَعْدَ مَقْتَلِ مُحَمّدِ بْنِ أبی بَکْر

از نامه هاى امام(علیه السلام) است

که بعد از شهادت محمد بن ابى بکر به عبدالله بن عباس نگاشت(1)

##### 1 . سند نامه:
از جمله کسانى که قبل از مرحوم سیّد رضى مى زیسته اند و متن این نامه را با تفاوت مختصرى در کتابشان ذکر کرده اند طبرى است که این نامه را در حوادث سال 38 آورده و همچنین ابراهیم بن هلال ثقفى در کتاب الغارات نقل کرده است (به نقل از مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 326).

▲نامه در یک نگاه

امام(علیه السلام) در این نامه کوتاه به سه نکته اشاره مى کند:

اوّل آنکه شهادت محمد بن ابى بکر را در مصر به دست عمال معاویه به اطلاع ابن عباس مى رساند و از محمد به عنوان فرزندى خیرخواه و شجاع و مدافع حق یاد مى کند.

در بخش دوم به این نکته اشاره مى کند که امام(علیه السلام) پیش بینى چنین مطلبى را مى کرد و لذا مردم کوفه و عراق را به یارى محمد فرا خواند و آشکار و نهان به آنها دستور داد که هرچه زودتر به یاریش بشتابند; ولى متأسفانه افراد سست عنصر و مدعیان دروغین گوش ندادند و این مصیبت بزرگ واقع شد که سرزمین مصر از دست رفت و محمد شهید شد.

در بخش سوم امام(علیه السلام) دعا مى کند دعایى سوزناک که حاکى از اندوه شدید و قلب مجروح آن حضرت است. دعا مى کند که خدا او را از دست این مردم سست عنصر و ضعیف الایمان و وظیفه نشناس رهایى بخشد و قسم یاد مى کند که اگر براى عشق به شهادت نبود من دوست نداشتم حتى یک روز با این مردم باشم.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَکْر ـ رَحِمَهُ اللهُ ـ قَدِ اسْتُشْهِدَ، فَعِنْدَ اللهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً، وَعَامِلاً کَادِحاً، وَسَیْفاً قَاطِعاً، وَرُکْناً دَافِعاً. وَقَدْ کُنْتُ حَثَثْتُ النَّاسَ عَلَى لَحَاقِهِ، وَأَمَرْتُهُمْ بِغِیَاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ، وَدَعَوْتُهُمْ سِرّاً جَهْراً، وَعَوْداً وَبَدْءاً، فَمِنْهُمُ الاْتِی کَارِهاً، وَمِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ کَاذِباً، وَمِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلا. أَسْأَلُ اللهَ تَعَالَى أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلاً; فَوَ اللهِ لَوْ لاَ طَمَعِی عِنْدَ لِقَائِی عَدُوِّی فِی الشَّهَادَةِ، وَتَوْطِینِی نَفْسِی عَلَى الْمَنِیَّةِ، لاََحْبَبْتُ أَلاَّ أَلْقَى مَعَ هَؤُلاَءِ یَوْماً وَاحِداً، وَلاَ أَلْتَقِیَ بِهِمْ أَبَداً.

### ترجمه

اما بعد (از ثناى و حمد الهى) مصر (با نهایت تأسف به دست دشمن) افتاد و محمد بن ابى بکر که رحمت خدا بر او باد به شهادت رسید ما این مصیبت را به حساب خداوند مى گذاریم و اجر آن را از او مسئلت داریم. او فرزندى خیرخواه و کارگزارى تلاش گر و کوشا و شمشیرى برنده و قاطع و ستونى حافظ و مدافع بود. من مردم را به ملحق شدن به او و کمک کردنش قبل از این حادثه (بارها) امر کردم و تشویق و تحریص نمودم و در آشکار و پنهان و از آغاز تا پایان آنها را براى حرکت به سوى او (به سوى سرزمین مصر) فرا خواندم ولى (با نهایت تأسف) گروهى با کراهت آمدند و گروه دیگرى به دروغ به بیمارى و بهانه هاى دیگر متوسل شدند و جمع دیگرى آشکارا از قیام براى جهاد سر باز زدند و دست از یاریش کشیدند. از خدا تقاضا مى کنم که براى نجات من از میان این گونه افراد به زودى گشایشى قرار دهد (و مرا از آنها برهاند.) به خدا سوگند اگر علاقه من به هنگام پیکار با دشمن به شهادت نبود و خود را براى مرگ در راه خدا آماده نساخته بودم، دوست داشتم حتى یک روز با این مردم روبه رو نشوم و هرگز آنها را ملاقات نکنم.

▲شرح و تفسیر

▲گله شدید از مردم سست عنصر

همان گونه که در عنوان نامه آمد، مخاطب امام(علیه السلام) در این نامه عبدالله بن عباس است که در آن زمان والى امام(علیه السلام) بر بصره بود. امام(علیه السلام) در آغاز این نامه خبر اشغال مصر به وسیله لشکر معاویه و شهادت محمد بن ابى بکر را به او مى دهد و مى فرماید: «اما بعد (از ثنا و حمد الهى) مصر (با نهایت تأسف به دست دشمن) افتاد و محمد بن ابى بکر که رحمت خدا بر او باد به شهادت رسید! ما این مصیبت را به حساب خداوند مى گذاریم و اجر آن را از او مسئلت داریم»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَکْر ـ رَحِمَهُ اللهُ ـ قَدِ اسْتُشْهِدَ، فَعِنْدَاللهِ
نَحْتَسِبُهُ(1)).

آن گاه مى افزاید: «او فرزندى خیرخواه و کارگزارى تلاش گر و کوشا و شمشیرى برنده و قاطع و ستونى حافظ و مدافع بود»; (وَلَداً(2) نَاصِحاً وَعَامِلاً کَادِحاً(3)، وَسَیْفاً قَاطِعاً، وَرُکْناً دَافِعاً).

این اوصاف چهارگانه شخصیت محمد بن ابى بکر را کاملاً روشن مى سازد و ابعاد مختلف فضایل او را تشریح مى کند. نخست اشاره به خیرخواهى و به منزله فرزند بودن او مى کند. محمد نه تنها فرزند روحانى امام(علیه السلام) بود بلکه با توجّه به اینکه مادرش اسما بعد از فوت ابو بکر با على(علیه السلام) ازدواج کرد و محمد در دامان آن حضرت پرورش یافت به منزله فرزند آن حضرت محسوب مى شد.(4)

آن گاه به عامل کادح بودن او اشاره مى کند که در منصب فرماندارى سخت کوش و پرتدبیر و آگاه بود. سپس به موقعیت او در برابر دشمنان مى پردازد و از او به عنوان سیف قاطع و شمشیر برنده یاد مى کند، پس از آن به حالت دفاعى و بازدارندگى او در برابر هجمات دشمن یا حوادث ناراحت کننده اشاره و او را به ستون نیرومندى تشبیه مى کند که بنا را از فرو ریختن نگه مى دارد و آفات را از آن دور مى سازد.

آن گاه براى اینکه هیچ کس توهم نکند امام(علیه السلام) در حفظ محمد کوتاهى کرده مى فرماید: «من مردم را به ملحق شدن به او و کمک کردنش قبل از این حادثه (بارها) امر کردم و تشویق و تحریص نمودم و در آشکار و پنهان و از آغاز تا پایان آنها را براى حرکت به سوى او (به سوى سرزمین مصر) فرا خواندم; ولى (با نهایت تأسف) گروهى با کراهت آمدند و گروه دیگرى به دروغ به بیمارى و بهانه هاى دیگر متوسل شدند و جمعى دیگرى آشکارا از قیام براى جهاد سر باز زدند و دست از یاریش کشیدند»; (وَقَدْ کُنْتُ حَثَثْتُ(5) النَّاسَ عَلَى لَحَاقِهِ، وَأَمَرْتُهُمْ بِغِیَاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ(6)، وَدَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَجَهْراً، وَعَوْداً وَبَدْءاً(7)، فَمِنْهُمُ الاْتِی کَارِهاً، وَمِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ(8) کَاذِباً، وَمِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلا(9)).

طبرى در تاریخ خود در حوادث سنه 38 نقل مى کند که امام(علیه السلام) در این هنگام مردم کوفه را دعوت به اجتماع کرد فرمود: فریاد محمد بن ابى بکر و برادرانتان در مصر را مى شنوید؟ ابن النابغة (عمرو عاص) دشمن خدا و دوست دشمن خدا با لشکرى به سوى آنها حرکت کرده است. نکند گمراهان در خواست هاى باطل خود و مسیر طاغوت از شما در برابر حق خود راسخ تر و اتحادشان محکم تر باشد. عجله کنید و با دوستان خود مواسات نمایید و آنها را یارى کنید اى بندگان خدا مصر از شام بزرگ تر و خیر و برکتش بیشتر است نکند آنها بر مصر غلبه کنند. بودن مصر در دست شما عزت و آبروى شماست و سبب خوارى دشمنتان. همگى فردا به منطقه جرعه ـ قریه اى میان حیره و کوفه ـ حرکت کنید و در آنجا اجتماع نمایید و من در آنجا به شما ملحق مى شوم.

سپس طبرى اضافه مى کند: فردا صبحگاهان امام(علیه السلام) به آن منطقه رفت و تا ظهر توقف نمود حتى یک نفر دعوت امام(علیه السلام) را اجابت نکرد. هنگام غروب به سراغ سران قبایل و اشراف مردم فرستاد. آنها به قصد فرماندارى آمدند در حالى که امام(علیه السلام)بسیار اندوهگین بود. سپس امام(علیه السلام) آنها را مخاطب ساخته و خطبه اى بسیار داغ و سوزان و کوبنده و بیدارگر براى آنها خواند (که بخش مهمى از این خطبه در خطبه 180 در جلد ششم با همین شأن ورود، گذشت).

طبرى در بخش دیگرى از کلام خود این سخن را از امیر مؤمنان على(علیه السلام)نقل مى کند که بعد از شهادت محمد بن ابى بکر آنها را شدیدا سرزنش کرد و فرمود: من شما را به یارى برادرانتان در مصر از پنجاه و چند شب قبل از این فراخواندم; ولى شما همگى کوتاهى کردید و هیچ تصمیمى براى جهاد با دشمن و به دست آوردن پاداش الهى نگرفتید.(10)

این گروه هاى سه گانه اى را که امام(علیه السلام) از آنها نام مى برد منحصر به عصر آن حضرت نبود، بلکه افراد سست و بى اراده در هر عصر و زمان در یکى از این گروه هاى سه گانه جاى مى گیرند. آنهایى که خود را در فشار مى بینند در صحنه حاضر مى شوند در حالى که خوشایندشان نیست و به همین دلیل کارى از دستشان ساخته نخواهد بود. گروه دیگرى به بهانه ها و عذرهاى مختلف چنگ مى زنند تا خود را از حضور در صحنه مبارزه دور دارند. گروه دیگرى که این ملاحظات را کنار مى گذارند با صراحت مخالفت مى کنند. واى به حال جامعه اى که اکثریت آنها از این سه گروه باشند که رهبران و پیشوایان هر قدر مدیریت و کارآیى و قدرت داشته باشند با نداشتن اعوان و انصار شجاع و مخلص، از کار باز مى مانند.

دقت در آیات قرآن نشان مى دهد که در عصر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز این سه گروه بودند; هرچند گروه مخلص بر آنها فزونى داشتند.

قرآن مجید درباره گروه اوّل در آن عصر و زمان مى گوید: «(یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ یَنْظُرُونَ); آنها پس از روشن شدن حق باز با تو مجادله مى کردند (و چنان ترس و وحشت آنها را فرا گرفته بود، که) گویى به سوى مرگ رانده مى شوند و آن را با چشم خود مى نگرند».(11)

درباره گروه دوم در داستان جنگ احزاب مى فرماید: «(وَیَسْتَأْذِنُ فَریقٌ مِّنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ وَما هِىَ بِعَوْرَة إِنْ یُریدُونَ إِلاّ فِراراً); و گروهى از آنها از پیامبر اجازه (بازگشت) مى خواستند و مى گفتند: خانه هاى ما بى حفاظ است در حالى که بى حفاظ نبود آنها فقط مى خواستند (از جنگ) فرار کنند».(12)

درباره گروه سوم مى فرماید: «(فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللهِ وَکَرِهُوا أَنْ یُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِى سَبیلِ الله); تخلف کنندگان (از جنگ تبوک) از مخالفت با پیامبر خدا و کناره گیرى از جهاد خوشحال شدند; و خوش نداشتند که با مال و جان خود در راه خدا جهاد کنند».(13)

آن گاه امام(علیه السلام) براى خود دعایى از سوز دل مى کند و عرضه مى دارد: «از خدا تقاضا مى کنم که براى نجات من از میان این گونه افراد به زودى گشایشى قرار دهد (و مرا از آنها برهاند)»; (أَسْأَلُ اللهَ تَعَالَى أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلاً).

در تأکید این خواسته خود مى فرماید: «به خدا سوگند اگر علاقه من به هنگام پیکار با دشمن به شهادت نبود و خود را براى مرگ در راه خدا آماده نساخته بودم، دوست داشتم حتى یک روز با این مردم روبه رو نشوم و هرگز آنها را ملاقات نکنم»; (فَوَ اللهِ لَوْ لاَ طَمَعِی عِنْدَ لِقَائِی عَدُوِّی فِی الشَّهَادَةِ، وَتَوْطِینِی(14)نَفْسِی عَلَى الْمَنِیَّةِ، لاََحْبَبْتُ أَلاَّ أَلْقَى مَعَ هَؤُلاءِ یَوْماً وَاحِداً وَلاَ أَلْتَقِیَ بِهِمْ أَبَداً).

نامردمى آن مردمان به جایى رسیده بود که امام(علیه السلام) با آن صبر و حوصله اى که بیست و پنج سال در گوشه خانه ماند همچون کسى که استخوان در گلویش باشد و خاشاک در چشمش و همه را تحمل کرد; ولى طىّ این مدت به قدرى در فشار قرار گرفت که آرزو داشت حتى یک روز با چنان مردمى روبه رو نشود و آنچه او را بر ماندن در میان آنها تشویق مى کرد عشق به شهادت در راه خدا بود.

شبیه همین سخن را امام(علیه السلام) در خطبه 119 بیان کرده آنجا که مى فرماید: «وَاللهِ لَوْ لاَ رَجَائِی الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِی الْعَدُوَّ وَلَوْ قَدْ حُمَّ لِی لِقَاؤُهُ لَقَرَّبْتُ رِکَابِی ثُمَّ شَخَصْتُ عَنْکُمْ فَلاَ أَطْلُبُکُمْ مَا اخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَشَمَالٌ; به خدا سوگند اگر امیدم به شهادت هنگام برخورد با دشمن نبود ـ اگر چنین توفیقى نصیبم شود ـ مرکب خویش را آماده مى کردم و از شما دور مى شدم و تا نسیم از شمال و جنوب مىوزد هرگز به سراغ شما نمى آمدم».

##### 1 . «نحتسب» از ریشه «احتساب» و «حسبة» به معناى اجر گرفته شده است، بنابراین «احتساب» به معناى طلب اجر است، هرچند احتساب در اصل به معناى این است که کارى را به حساب خدا بگذارند و معناى التزامى آن، از خدا پاداش طلبیدن است (براى آگاهى بیشتر به کتاب مقاییس اللغة و لسان العرب مراجعه کنید).
2 . بعضى منصوب بودن «ولداً» را به عنوان عطف بیان و بعضى به عنوان بدل از ضمیر مفعولى «نحتسبه» گرفته اند ولى مفعول دوم نحتسب نمى تواند باشد، زیرا معناى جمله عوض مى شود.
3 . «کادح» به معناى تلاش گر و سخت کوش است از ریشه «کدْح» بر وزن «مدح» به معناى سخت کوشیدن گرفته شده.
4 . مادرش اسما بنت عمیس خواهر میمونه همسر پیغمبر(صلى الله علیه وآله)، از زنانى بود که همراه شوهرش جعفر بن ابى طالب به حبشه مهاجرت کرد و در آنجا خداوند سه فرزند به او داد: محمد، عبدالله و عون. آن گاه به اتفاق همسر و فرزندانش به هنگام فتح خیبر به مدینه مهاجرت کرد. هنگامى که جعفر در روز جنگ موته شربت شهادت نوشید ابو بکر او را به همسرى خود در آورد و محمد بن ابى بکر نتیجه آن ازدواج بود و هنگامى که ابوبکر از دنیا رفت چون اسما زنى صالح و دوست دار اهل بیت بود على(علیه السلام) با او ازدواج کرد و فرزندى به نام یحیى از وى متولد شد (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 142).
5 . «حثثت» از ریشه «حثّ» به معناى برانگیختن است.
6 . «الوقعة» به معناى حادثه و گاه به معناى وقوع جنگ و نبرد مى آید و در اینجا به معناى دوم است.
7 . «عوْداً» و «بَدَءاً» در بعضى از کتب لغت به معناى اولا و آخرا آمده و در بعضى به معناى تکرار کردن چیزى است و هر دو معنا در اینجا محتمل است.
8 . «المعتلّ» به معناى بیمار و گاه به معناى کسى است که عذر و بهانه مى آورد و خود را معذور مى شمرد.
9 . «خاذل» به معناى کسى است که دست از کمک و یارى بر مى دارد و نتیجه اش خوار شدن طرف مقابل است.
10 . تاریخ طبرى، ج 4، ص 81 و 83.
11 . انفال، آیه 6.
12 . احزاب، آیه 13.
13 . توبه، آیه 81 .
14 . «توطین» به معناى آماده ساختن، از ریشه «وطن» بر وزن «بطن» به معناى وطن گزیدن گرفته شده و از آنجا که هر کس که در محلى سکنا مى گزیند خود را آماده براى زیستن در آنجا مى کند، توطین به معناى آماده سازى آمده است.

▲نکته:فصاحت فوق العاده این نامه

این نامه یکى از فصیح ترین و بلیغ ترین نامه هاى امیر مؤمنان على(علیه السلام)است که در عباراتى کوتاه و بسیار زیبا حق مطلب را به طور کامل ادا کرده است.

ابن ابى الحدید در شرح این نامه، تحت تأثیر فوق العاده فصاحت و بلاغت آن واقع شده و چنین مى گوید: «نگاه کن ببین این مرد بزرگوار چگونه فصاحت را در این نامه رهبرى مى کند، زمام آن را در اختیار گرفته و به هر سو مى برد. این الفاظى که همه به صورت حالت نصب پشت سر یکدیگر در مى آید بسیار لطیف و روان و خالى از هر گونه تکلف تا آخر نامه ادامه پیدا مى کند. در حالى که فصیحان هنگامى که شروع به نوشتن نامه یا خطبه اى مى کنند، جمله ها و کلمات قرینه یکدیگر را گاه به صورت مرفوع و گاه مجرور و گاه منصوب مى آوردند و اگر بخواهند همه را با یک اعراب (منصوب یا مرفوع یا مجرور) بیاورند گرفتار انواع تکلفات مى شوند و همین امر یکى از چهره هاى اعجاز در قرآن مجید است که عبدالقاهر جرجانى به آن اشاره کرده آنجا که مى گوید: «به سوره نساء و بعد از آن به سوره مائده نگاه کن. فواصل غالب آیات در اوّلى همه جا منصوب است و در دومى اصلاً منصوبى وجود ندارد و به گونه اى است که اگر این دو سوره را به هم بیامیزند هرگز آمیخته نمى شوند و آثار ترکیب ناموزون در آن نمایان است...». سبحان الله چه کسى به این بزرگوار این همه امتیازات روحى و صفات شریفه بخشیده است؟ او در ابتدا نوجوانى بود از اهل مکّه که هرگز با حکما و دانشمندان معاشرت نداشت. در عین حال در اسرار حکمت و دقایق حِکَم الهیه از افلاطون و ارسطو پیشى گرفت. با دانشمندان و علماى اخلاق و آداب هرگز معاشر نبود با این حال بر سقراط هم در این امر مقدم شد. او هرگز در میان شجاعان پرورش نیافته بود، زیرا اهل مکّه اهل تجارت بودند نه اهل پیکار و جنگ; ولى از هر انسانى در روى زمین شجاع تر بود. کسى به «خَلَف الاحمر»(1)گفت: آیا عنبسه و بسطام (از دلیران معروف عرب) شجاع ترند یا على بن ابى طالب؟ در پاسخ گفت: عنبسه و بسطام را با افراد بشر مقایسه مى کنند نه با کسى که برتر و بالاتر از آن است. بار دیگر سؤال کردند: به هر حال نتیجه را بگو. گفت: به خدا سوگند اگر على در صورت این دو فریاد مى کشید آنها قالب تهى مى کردند پیش از آنکه به آنها حمله کند.

از نظر فصاحت هم که بنگریم على(علیه السلام) فصیح تر از سحبان و قُسّ (فصحاى معروف عرب) بود در حالى که قریش فصیح ترین قبایل عرب نبود، بلکه گفته اند قبیله جُرهم فصیح ترین قبیله عرب بوده است.

از نظر زهد، على(علیه السلام) زاهدترین و عفیف ترین مردم دنیا بود. با اینکه قریش مردمى حریص و دوست دار دنیا بوده اند و اینها تعجب نیست در مورد کسى که محمد(صلى الله علیه وآله) مربى و پرورش دهنده او بوده و عنایت الهیه شامل حال او بود.(2)

##### 1 . خلف الاحمر از دانشمندان قرن دوم هجرى بود که در شعر و ادب و تاریخ ید طولایى داشت.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 145 و 146 (با تلخیص).

▲ إلى أخیهِ عَقیلِ بن أبی طالب

36 إلى أخیهِ عَقیلِ بن أبی طالب، فی ذِکْر جَیْش أنْفَذَه إلى بَعْضِ الاَْعْداءِ

وَهُوَ جَوابُ کِتاب کَتَبَهُ إلیْهِ عَقیلُ

از نامه هاى امام(علیه السلام) است که آن را به عنوان پاسخ به برادرش عقیل بن ابى طالب درباره لشکرى که به سوى بعضى از دشمنان گسیل داشته، نوشته است(1)

##### 1 . سند نامه:
در مصادر نهج البلاغه آمده است که این نامه را قبل از مرحوم سیّد رضى، ابراهیم بن هلال ثقفى در کتاب الغارات و ابوالفرج اصفهانى در کتاب الاغانى و ابن قتیبه دینورى در کتاب الامامة والسیاسة آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 332). شرح بیشترى درباره سند این نامه را که مرتبط با خطبه بیست و نهم امیر مؤمنان على(علیه السلام) است در جلد دوم همین کتاب (پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)) ص 203 آوردیم.

▲نامه در یک نگاه

ماجراى این نامه چنین است که بعد از داستان حکمین، چون معاویه شنید على(علیه السلام)بار دیگر آماده پیکار با او مى شود، در وحشت فرو رفت و براى تضعیف اراده مردم کوفه و عراق دست به برنامه هاى ایذایى زد از جمله ضحاک بن قیس را با سه هزار نفر لشکر به عراق فرستاد و گفت: هر کجا مى رسید طرفداران على را به قتل برسانید و اموالشان را غارت کنید و هرگز در یک جا نمانید; شب در یک جا و روز در جاى دیگر و از مقابله با لشکر على بپرهیزید. ضحاک که مرد مغرورى بود خود را به نزدیکى کوفه رسانید. امام(علیه السلام) سپاه بزرگى به فرماندهى حجر بن عدى فراهم کرد و او و لشکریانش را در هم کوبید. عده اى کشته شدند و بقیه از تاریکى شب استفاده کرده و فرار را بر قرار ترجیح دادند.

ماجراى حمله ضحاک اجمالا به عقیل که در مکّه بود رسید. سخت نگران شد و در این هنگام نامه اى به برادرش امیر مؤمنان على(علیه السلام) نوشت که خلاصه نامه اش چنین بود: خداوند تو را از هرگونه ناراحتى حفظ کند و از بلیات نگه دارد. من براى عمره به مکّه آمدم. عبدالله بن سعد (برادر رضاعى عثمان بن عفان) را در مسیر دیدم که با چهل نفر از جوانان از فرزندان طلقا آمده بود. در چهره هاى آنها آثار ناراحتى دیدم. گفتم: اى فرزندان دشمنان پیغمبر اسلام(صلى الله علیه وآله) به کجا مى روید؟ مى خواهید به دشمنان اسلام ملحق شوید شما از قدیم الایام دشمن ما بوده اید آیا مى خواهید نور الهى را خاموش کنید؟ سپس هنگامى که به مکّه آمدم دیدم مردم درباره حمله ضحاک بن قیس به اطراف کوفه و غارت گرى هاى او سخن مى گویند. اف بر این دنیا که مرد پستى همچون ضحاک را در برابر تو جسور ساخته; مردى که کمترین ارزشى ندارد و من چنین پنداشتم که شیعیان و دوستانت دست از یاریت برداشته اند. برادر! دستورت را براى من بنویس ما مى خواهیم تا زنده ایم با تو باشیم و با تو بمیریم. به خدا قسم دوست ندارم لحظه اى بعد از تو زنده بمانم. به خداوند عز و جل سوگند که زندگى بعد از تو ناگوار است.

امام(علیه السلام) در پاسخ او نامه مورد بحث را نوشت و به او اطمینان داد که لشکریان ضحاک متلاشى شده اند و بعد از دادن تلفاتى فرار کردند و عقیل خوشحال شد.

جالب توجّه است نویسنده مصادر نهج البلاغه پس از ذکر این نامه (نامه عقیل) مى نویسد: با توجّه به اینکه حمله ضحاک در اواخر عمر على(علیه السلام)واقع شده و عقیل چنین نامه اى حاکى از محبّت شدید و تسلیم فرمان على(علیه السلام) به برادرش نوشته، پس آنچه بعضى مى گویند که عقیل سرانجام برادرش امیر مؤمنان(علیه السلام) را رها کرد و به معاویه پیوست، دروغى بیش نیست.

این نامه به چند نکته اشاره دارد:

1. حمله جمعى از طرفداران معاویه به اطراف کوفه و برخورد شدید سپاهیان امام(علیه السلام) با او که منجر به شکست سخت آنها شد.

2. شکایت امام(علیه السلام) از قریش و اینکه آنها همان گونه که بر ضد رسول خدا(صلى الله علیه وآله)با یکدیگر متحد شدند، بر ضد امام(علیه السلام) نیز متّفق گشتند.

3. نظر امام(علیه السلام) در مورد کسانى که بیعت با آن حضرت را شکستند و به دشمن پیوستند و اینکه پیکار با آنها لازم است تا به سوى حق بازگردند.

4. یادآورى این نکته که اقبال و ادبار افراد در روح او اثر نمى گذارد و همچنان محکم و استوار در مقابل دشمن ایستاده و خم به ابرو نمى آورد.

▲بخش اوّل

فَسَرَّحْتُ إِلَیْهِ جَیْشاً کَثِیفاً مِنَ الْمُسْلِمِینَ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِکَ شَمَّرَ هَارِباً، نَکَصَ نَادِماً، فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِیقِ، وَقَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلاِْیَابِ، فَاقْتَتَلُوا شَیْئاً کَلاَ وَلاَ، فَمَا کَانَ إِلاَّ کَمَوْقِفِ سَاعَة حَتَّى نَجَا جَرِیضاً بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ، لَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ، فَلاَْیاً بِلأْی مَا نَجَا. فَدَعْ عَنْکَ قُرَیْشاً وَتَرْکَاضَهُمْ فِی الضَّلاَلِ، وَتَجْوَالَهُمْ فِی الشِّقَاقِ، وَجِمَاحَهُمْ فِی التِّیهِ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى حَرْبِی کَإِجْمَاعِهِمْ عَلَى حَرْبِ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله) قَبْلِی، فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی، فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِی، وَسَلَبُونِی سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّی.

### ترجمه

(در مورد ضحاک فرمانده لشکر معاویه توضیح خواسته بودى) من سپاهى انبوه از مسلمانان را به سوى او گسیل داشتم. هنگامى که این خبر به او رسید دامن فرار به کمر زد و با ندامت و پشیمانى عقب نشینى کرد; ولى سپاهیان من در بعضى از جاده ها به او رسیدند و این هنگامى بود که خورشید نزدیک به غروب بود. مدت کوتاهى این دو لشکر با هم جنگیدند و این کار به سرعت انجام شد; درست به اندازه توقف ساعتى (و ضحاک و لشکرش درمانده و پراکنده شدند) و در حالى که مرگ به سختى گلویش را مى فشرد نیمه جانى از معرکه به در برد و از او جز رمقى باقى نمانده بود و سرانجام با سختى و مشقت شدید از مهلکه رهایى یافت.

(اما آنچه درباره مخالفت هاى قریش با من گفته اى) قریش را با آن همه تلاشى که در گمراهى و جولانى که در دشمنى و اختلاف و سرگردانى در بیابان ضلالت داشتند، رها کن. آنها با یکدیگر در نبرد با من هم دست شدند همان گونه که پیش از من در مبارزه با رسول خدا(صلى الله علیه وآله) متحد گشته بودند. خدا قریش را به کیفر اعمالشان برساند آنها پیوند خویشاوندى را با من بریدند و خلافت فرزند مادرم (پیامبر(صلى الله علیه وآله)) را از من سلب کردند.

▲شرح و تفسیر

▲داستان ضحاک بن قیس

همان گونه که قبلاً گفته شد، این نامه پاسخى است از امام(علیه السلام) به برادرش عقیل درباره داستان حمله ضحاک بن قیس به اطراف کوفه و شکست سخت و عقب نشینى او، بنابراین ضمیر در «الیه» به ضحاک باز مى گردد، هرچند بعضى از شارحان، این داستان را مربوط به «بُسر بن ارطاة» و حمله او به یمن دانسته اند و عجیب تر اینکه بعضى ضمیر را به معاویه باز گردانده اند در حالى که هیچ یک از این دو صحیح نیست.

به هر حال امام(علیه السلام) در آغاز نامه که سیّد رضى آن را براى اختصار حذف کرده (مطابق آنچه در کتاب تمام نهج البلاغه آمده و مصادر نهج البلاغه نیز نقل کرده است) پس از حمد و ثناى الهى و دعاى خیر براى عقیل اعلام مى کند که نامه او به وسیله عبدالله بن عبید ازدى به او رسیده و نگرانى او را از ماجراى حمله ضحاک به اطراف کوفه درک نموده است.

آن گاه براى رفع نگرانى برادر ماجراى لشکرکشى معاویه را به وسیله ضحاک چنین شرح مى دهد و مى فرماید: «من سپاهى انبوه از مسلمانان را به سوى او (ضحاک فرمانده لشکر معاویه) گسیل داشتم. هنگامى که این خبر به او رسید دامن فرار به کمر زد و با ندامت و پشیمانى عقب نشینى کرد; ولى سپاه من در بعضى از جاده ها به او رسید و این هنگامى بود که خورشید نزدیک به غروب بود»; (فَسَرَّحْتُ(1) إِلَیْهِ جَیْشاً کَثِیفاً(2) مِنَ الْمُسْلِمِینَ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِکَ شَمَّرَ هَارِباً، وَنَکَصَ(3) نَادِماً، فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِیقِ، وَقَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلاِْیَابِ).

«کثیف» به معناى انبوه و پر جمعیّت است و مطابق بعضى از روایات، عدد لشکر امام(علیه السلام) در اینجا چهار هزار نفر بود از افراد تازه نفس و آماده که همچون عقاب بر سر دشمن وارد شدند و به همین دلیل ضحاک و لشکرش فرار را بر قرار ترجیح دادند و از حمله خود به اطراف کوفه پشیمان گشتند; ولى لشکر امام(علیه السلام)به تعقیب آنها پرداخت و نزدیک غروب به آنها رسید که شرح ماجرا در جمله هاى بعد از همین نامه خواهد آمد.

تعبیر به «مِنَ الْمُسْلمین» اشعار به این دارد که لشکر مخالف و فرمانده اصلى آنها در شام از مسلمانان نبودند.

تعبیر به «شمّر هارباً» در واقع سخریه اى است نسبت به ضحاک، زیرا «شمّر» معمولا به معناى دامن همت به کمر زدن براى انجام کار مهمى است، نه براى فرار که ضحاک آن را انتخاب کرده بود.

جمله «قد طفّلت الشمس» ـ با توجّه به اینکه طفول به معناى نزدیک شدن است ـ اشاره به این است که دو لشکر هنگامى به هم رسیدند که خورشید نزدیک غروب بود و تعبیر به «ایاب» کنایه از این است که خورشید صبحگاهان گویا از مقر خود به سوى ما مى آید و عصرگاهان به مقرش باز مى گردد و این تعبیر لطیفى است براى غروب آفتاب.

آن گاه در ادامه این سخن مى فرماید: «مدت کوتاهى این دو لشکر با هم جنگیدند و این کار به سرعت انجام شد; درست به اندازه توقف ساعتى (و ضحاک و لشکرش درمانده و پراکنده شدند) و در حالى که مرگ به سختى گلویش را مى فشرد نیمه جانى از معرکه به در برد و از او جز رمقى باقى نمانده بود و با سختى و مشقت شدید از مهلکه رهایى یافت»; (فَاقْتَتَلُوا شَیْئاً کَلاَ وَلاَ، فَمَا کَانَ إِلاَّ کَمَوْقِفِ سَاعَة حَتَّى نَجَا جَرِیضاً(4) بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ(5)، وَلَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ، فَلاَْیاً بِلأْی مَا نَجَا).

فراموش نباید کرد که این ماجرا در خطبه 29 نیز به آن اشاره شده و آن خطبه و این نامه با یکدیگر هماهنگ است.

تعبیر به «کَلاَ وَلاَ» به معناى این است که این کار به سرعت انجام گرفت هماهنگ تلفظ کردن «لا و لا» و در بعضى از تعبیرات در کلمات عرب «لا و ذا» گفته مى شود و هر دو اشاره به همان کوتاهى زمان است که در فارسى به جاى آن مى گوییم: مانند یک چشم بر هم زدن.

تعبیر به «بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ» ـ با توجّه به اینکه مُخنّق به معناى گلوگاه است که اگر آن را فشار دهند انسان خفه مى شود ـ اشاره به این است که لشکریان امام(علیه السلام) ضحاک را تا پاى مرگ پیش بردند به گونه اى که جز رمقى از او باقى نمانده بود. این تعبیر هم در عربى معمول است و هم در فارسى که وقتى شخصى را تحت فشار شدید قرار مى دهند مى گویند: گلویش را فشرد.

قابل توجّه است که ابراهیم ثقفى در کتاب الغارات ماجرایى را نقل مى کند که تفسیرى است بر جمله امام(علیه السلام): «وَلَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ; جز رمقى از ضحاک باقى نمانده بود» مى گوید: هنگامى که ضحاک از دست فرمانده لشکر على(علیه السلام)«حجر بن عدى» فرار کرد شدیدا تشنه شد، زیرا شتر حامل آب را گم کرد. در این حال لحظه اى خواب خفیفى بر او عارض شد و به همین جهت از جاده منحرف گردید. هنگامى که بیدار گشت تنها چند نفر از لشکرش با او بودند و هیچ کس آب به همراه نداشت. بعضى از آنها را فرستاد تا آب پیدا کنند ولى پیدا نشد. ناگهان مردى پیدا شد به او گفت اى بنده خدا تشنه ام مرا سیراب کن. گفت: به خدا سوگند نمى دهم تا قیمت آن را بپردازى. گفت: قیمت آن چیست؟ گفت: قیمتش دین توست. سپس داستان را ادامه مى دهد تا اینکه سرانجام به جمعیتى رسیدند که در آنجا آب بود و سیراب شدند.(6)

تعبیر به «لاَْیاً بِلأْی» با توجّه به اینکه لأى به معناى شدت است مفهومش این است که ضحاک و باقیمانده لشکرش با شدتى بعد از شدت، از آن مهلکه نجات یافتند.

سپس امام(علیه السلام) اشاره به بخش دیگرى از نامه برادرش عقیل مى کند که نوشته بود: عبدالله بن سعد (برادر رضاعى عثمان بن عفان) را در مسیر دیدم که با چهل نفر از جوانان قریش به سوى مقصد نامعلومى مى روند از آنها پرسیدم به کجا مى روید اى فرزندان دشمنان پیغمبر اسلام(صلى الله علیه وآله) آیا مى خواهید به معاویه ملحق شوید. امام(علیه السلام) مى فرماید: «(اما آنچه درباره مخالفت هاى قریش با من گفته اى) قریش را با آن همه تلاشى که در گمراهى و جولانى که در دشمنى و اختلاف و سرگردانى در بیابان ضلالت داشتند، رها کن. آنها با یکدیگر در نبرد با من هم دست شدند همان گونه که پیش از من در مبارزه با رسول خدا(صلى الله علیه وآله) متحد گشته بودند»; (فَدَعْ عَنْکَ قُرَیْشاً وَتَرْکَاضَهُمْ(7) فِی الضَّلاَلِ، تَجْوَالَهُمْ(8) فِی الشِّقَاقِ(9)، وَجِمَاحَهُمْ(10) فِی التِّیهِ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى حَرْبِی کَإِجْمَاعِهِمْ عَلَى حَرْبِ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله) قَبْلِی).

سپس مى افزاید: «خدا قریش را به کیفر اعمالشان برساند آنها پیوند خویشاوندى را با من بریدند و خلافت فرزند مادرم (پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)) را از من سلب کردند»; (فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی! فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِی، وَسَلَبُونِی سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّی).

جمله «فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی» با توجّه به اینکه «جوازى» جمع جازیة به معناى جزا و مکافات عمل است، مفهومش این است که مکافات اعمال قریش دامان آنها را بگیرد و گرفتار عواقب سوء اعمال خویش بشوند و این در واقع نفرینى است براى آنها که نه حق خویشاوندى را رعایت کردند و نه اجازه دادند امام(علیه السلام) به خلافتى که خدا براى او مقرر داشته بود و پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بر آن تأکید فرموده بود و ضامن سعادت دین و دنیاى مسلمانان بود برسد.

آرى آنها در عصر پیامبر(صلى الله علیه وآله) سرسخت ترین دشمنان آن حضرت بودند و آتش تمام جنگ هاى ضد اسلام به وسیله قریش و رؤساى آنها برافروخته شد و آخرین گروهى بودند که در برابر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) تسلیم شدند و به او ایمان آوردند، در حالى که ایمان بسیارى از آنها صورى بود نه واقعى.

بعد از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) با خلیفه و جانشین او امیر مؤمنان على(علیه السلام) نیز همان رفتار را کردند، بلکه بر اثر انگیزه انتقام جویى شدت عمل بیشترى به خرج دادند.

در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که روزى به على(علیه السلام) خطاب کرد در حالى که گریان بود و اشک مى ریخت و فرمود: «ضَغَائِنُ فِی صُدُورِ أَقْوَام لاَ یُبْدُونَهَا لَکَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِی; براى این گریه مى کنم که کینه هایى در سینه هاى گروهى وجود دارد و امروز قادر بر اظهار آن نیستند; ولى بعد از من در برابر تو اظهار خواهند کرد».(11)

در ذیل خطبه 172 در جلد ششم همین کتاب (پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)) در شرح شکایتى که امام(علیه السلام) از قریش به پیشگاه خدا مى کند گفتار مبسوط ترى درباره دشمنى هاى قریش نسسبت به آن حضرت داده ایم.

تعبیر به «ابْنِ أُمِّی» درباره پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) یا به جهت آن است که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و امام(علیه السلام) هر دو از فرزندان فاطمه مخزومى دختر عمرو بن عمران مادر عبدالله (پدر گرامى پیامبر(صلى الله علیه وآله)) و مادر ابوطالب (پدر گرامى امیر مؤمنان(علیه السلام)) بودند و یا به سبب اینکه فاطمه بنت اسد مادر امیر مؤمنان(علیه السلام) در آن زمان که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در کفالت ابى طالب بود همچون مادر به تربیت او مى پرداخت، لذا پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)درباره او فرمود: «فاطِمَةُ أُمّى بَعْدَ أُمّى; فاطمه بنت اسد بعد از مادرم (آمنه) مادرم بود».

##### 1 . «سرّحت» از ریشه «تسریح»، همان گونه که در شرح نامه 34 گفتیم به معناى فرستادن کسى دنبال کارى است و به معناى هر گونه رها ساختن نیز آمده است.
2 . «کثیف» به معناى انبوه از ریشه «کثافت» گرفته شده و در عربى به معناى آلودگى نیامده، بلکه این واژه در فارسى به معناى آلودگى است.
3 . «نکص» از ریشه «نکص» بر وزن «مکث» و نکوص به معناى بازگشت و عقب نشینى است.
4 . «جریض» به معناى کسى است که بر اثر شدت اندوه یا هیجان گلوگیر شده است.
5. «مخنّق» به معناى گلوگاه از ریشه «خَنْق» بر وزن «جنگ» به معناى فشردن گلوى کسى است.
6 . الغارات، ج 2، ص 439.
7 . «ترکاض» به معناى دویدن شدید از ریشه «رکض» بر وزن «فرض» به معناى دویدن گرفته شده است و «ترکاض» معناى مبالغه را مى رساند.
8 . «تجوال» به معناى جولان شدید است.
9 . «الشقاق» به معناى دشمنى و مخالفت و جدایى است.
10 . «جماح» به معناى سرکشى کردن است و «جموح» بر وزن «قبول» در اصل به معناى حیوان چموش است سپس به انسان هاى سرکش و حتى حوادث و برنامه هایى که در اختیار انسان نیست اطلاق شده است.
11 . مجمع الزوائد هیثمى، ج 9، ص 118 و کنزالعمال، ج 13، ص 176، ح 36523.

▲بخش دوم

وَأَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْیِی فِی الْقِتَالِ، فَإِنَّ رَأْیِی قِتَالُ الْمُحِلِّینَ حَتَّى أَلْقَى اللهَ; لاَ یَزِیدُنِی کَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِی عِزَّةً، وَلاَ تَفَرُّقُهُمْ عَنِّی وَحْشَةً، وَلاَ تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِیکَ ـ وَلَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ ـ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً، وَلاَ مُقِرّاً لِلضَّیْمِ وَاهِناً، وَلاَ سَلِسَ الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ، وَلاَ وَطِیءَ الظَّهْرِ لِلرَّاکِبِ الْمُتَقَعِّدِ، وَلَکِنَّهُ کَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سَلِیم:

فَإِنْ تَسْأَلِینِی کَیْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِی *** صَبُورٌ عَلَى رَیْبِ الزَّمَانِ صَلِیبُ

یَعِزُّ عَلَیَّ أَنْ تُرَى بِی کَآبَةٌ *** فَیَشْمَتَ عَاد أَوْ یُسَاءَ حَبِیبُ

### ترجمه

و اما آنچه درباره جنگ از من پرسیده اى و رأیم را خواسته اى، عقیده من این است، با کسانى که پیمان شکنى (و نقض بیعت) و پیکار با ما را حلال مى شمرند مبارزه کنم تا آن گاه که خدا را ملاقات نمایم (و چشم از جهان بپوشم) (در این راه) نه کثرت جمعیّت مردم در اطرافم بر عزت و قدرت من مى افزاید و نه پراکندگى آنها از اطراف من موجب وحشتم مى شود. (برادر!) هرگز گمان مبر که فرزند پدرت ـ هرچند مردم او را رها کنند ـ از در تضرع و خشوع (در برابر دشمن) درآید، یا در برابر ظلم و ستم سستى به خرج دهد، یا زمام خویش را به دست هر کس بسپارد، و یا به این و آن سوارى دهد; ولى وضع من همان گونه است که شاعر بنى سلیم گفته است:

هرگاه از من بپرسى چگونه اى؟ مى گویم: در برابر مشکلات زمان صبور و بااستقامتم!

بر من سخت است که غم و اندوه در چهره ام دیده شود که موجب شماتت دشمن یا ناراحتى دوست گردد».

▲شرح و تفسیر

▲دست از مبارزه با خائنان بر نمى دارم

سخن امام(علیه السلام) در این بخش از نامه، ناظر به مطلبى است که عقیل در پایان نامه خود که سابقاً گذشت آورده بود که: «فرزند مادرم! نظر خود را درباره جنگ با مخالفان صریحا اظهار کن. اگر مى خواهى تا پاى مرگ بجنگى من و فرزندانم با تو هستیم و من هرگز دوست ندارم لحظه اى بعد از تو زنده بمانم»، امام(علیه السلام)مى فرماید: «و اما آنچه درباره جنگ از من پرسیده اى و رأیم را خواسته اى، عقیده من این است، با کسانى که پیمان شکنى (و نقض بیعت) و پیکار با ما را حلال مى شمرند بجنگم تا آن گاه که خدا را ملاقات کنم (و چشم از جهان بپوشم)»; (وَأَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْیِی فِی الْقِتَالِ، فَإِنَّ رَأْیِی قِتَالُ الْمُحِلِّینَ حَتَّى أَلْقَى اللهَ).

تعبیر به «مُحِلِّینَ» یا اشاره به کسانى است که بیعت او را شکستند و در بصره پرچم جنگ جمل را برافراشتند و کسانى که بعدا به آنها پیوستند(1) و یا اشاره به ستمگران شام است که جنگ با او را در صفین حلال شمردند و بعد از واقعه صفین نیز همان راه نادرست شیطانى را ادامه دادند. ظاهر این است که هر دو گروه را شامل مى شود.

آن گاه امام(علیه السلام) براى اینکه اراده قاطع خود را در این مبارزه پیگیر به برادرش نشان دهد و به او اطمینان بخشد که مخالفت گروه زیادى از این پیمان شکنان تأثیرى در اراده او ندارد مى فرماید: «(در این راه) نه کثرت جمعیّت مردم در اطرافم بر عزت و قدرت من مى افزاید و نه پراکندگى آنها از اطراف من موجب وحشتم مى شود»; (لاَ یَزِیدُنِی کَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِی عِزَّةً، وَلاَ تَفَرُّقُهُمْ عَنِّی وَحْشَةً).

شعارى است آمیخته با شعور و معرفت بسیار و برگرفته از آیات شریفه قرآن: (أَلَیْسَ اللهُ بِکَاف عَبْدَهُ)(2) و یا (وَلاَ تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ)(3) و امثال آن و نشان مى دهد که اولیاى الهى و مردان بزرگ الهى با تکیه بر پروردگار هرگز از انبوه مخالفان وحشت نمى کردند و از کثرت موافقان مغرور نمى شدند. اگر همه مسلمانان این سخن بزرگ امام(علیه السلام) را شعار خویش سازند به یقین در برابر هجمه سیاسى و نظامى و فرهنگى غرب، حالت انفعالى به خود راه نمى دهند و سرانجام در تمام این جبهه ها پیروز خواهند شد.

سپس امام(علیه السلام) در گفتارى پرمعنا و کوبنده، برادرش را خطاب کرده مى فرماید: «(برادر) هرگز گمان مبر که فرزند پدرت ـ هرچند مردم او را رها کنند ـ از در تضرع و خشوع (در برابر دشمن) در آید یا در برابر ظلم و ستم سستى به خرج دهد یا زمام خویش را به دست هر کس بسپارد و یا به این و آن سوارى دهد»; (وَلاَ تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِیکَ ـ وَلَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ ـ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً، وَلاَ مُقِرّاً لِلضَّیْمِ(4)وَاهِناً، وَلاَ سَلِسَ(5) الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ، وَلاَ وَطِیءَ(6) الظَّهْرِ لِلرَّاکِبِ الْمُتَقَعِّدِ).

این عبارت چهارگانه که امام(علیه السلام) بیان فرموده مراحل مختلف تسلیم در مقابل دشمن را بیان مى دارد که هر یک از دیگرى بدتر است; نخست اینکه در برابر دشمن به تضرع و خشوع و تقاضا بنشیند و دیگر اینکه از قدرت دشمن بهراسد و سستى کند و تسلیم شود و سوم اینکه افزون بر تسلیم، زمام خود را به دست او بسپارد که تا هر جا خاطر خواه اوست ببرد و سرانجام اینکه پشت خود را خم کند و در مسیر خواسته هاى دشمن به او سوارى دهد.

چه تعبیرات دقیق و زیبا و گویایى که از نهایت فصاحت و بلاغت کلام امام(علیه السلام)حکایت دارد و حضرت تسلیم در برابر دشمن را در تمام اشکالش ترسیم کرده و از خود نفى مى کند.

تعبیر به «مُتَقَعِّدِ» که در بعضى از نسخ «مقتعد» آمده، به معناى کسى است که جایى را محل نشستن خود انتخاب کرده و اشاره به سوارى است که بر مرکب خود نشسته و تنها در مسیر از آن استفاده نمى کند، بلکه در تمام حاجات خود از آن بهره مى گیرد; گاه مى ایستد و با کسى سخن مى گوید، گاه همان طور که سوار است چیزى مى خرد و گاه چیزى به دیگرى تحویل مى دهد. خلاصه بر مرکب نشسته و بى خیال از سنگینى وزنش بر دوش مرکب همه کارهاى خود را سواره انجام مى دهد.

امام(علیه السلام) در پایان این نامه براى تأکید بیشتر بر عزم راسخ و اراده آهنین خود در برابر دشمن به شعر شاعرى از طایفه بنى سلیم متمثل مى شود و مى فرماید: «ولى وضع من همان گونه است که شاعر بنى سلیم گفته است:

هرگاه از من بپرسى چگونه اى مى گویم: در برابر مشکلات زمان صبور و بااستقامتم.

بر من سخت است که غم و اندوه در چهره ام دیده شود که موجب شماتت دشمن یا ناراحتى دوست گردد»; (وَلَکِنَّهُ کَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سَلِیم:

فَإِنْ تَسْأَلِینِی کَیْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِی *** صَبُورٌ عَلَى رَیْبِ(7) الزَّمَانِ صَلِیبُ(8)

یَعِزُّ عَلَیَّ أَنْ تُرَى بِی کَآبَةٌ(9) *** فَیَشْمَتَ(10) عَاد(11) أَوْ یُسَاءَ حَبِیبُ).

یکى از شعراى فارسى زبان دو شعر بالا را به این صورت سروده است:

الا اى آنکه مى پرسى ز حالم *** صبورم من به سختى هاى عالم

نخواهم غم ببینى در رخ من *** که گردد دوست غمگین، شاد دشمن

در اینکه این شعر از کیست اختلاف نظر است; ابن ابى الحدید در شرح خود مى گوید آن را به عباس بن مرداس سلمى نسبت داده اند; ولى اظهار مى دارد که من آن را در دیوان او ندیدم.

مرحوم تسترى در شرح نهج البلاغه خود مى گوید: این دو بیت از صخر عمرو سلمى است و جریان چنین بود که بعضى از دشمنانش با نیزه به پهلوى او زدند. او یک سال در بستر خوابیده بود و محل زخم عفونت کرده بود و به صورت لخته بزرگى روى زخم آشکار شده بود آن را با کاردى بریدند شاید بهبودى یابد. شنید خواهرش درباره صبر او سخن مى گوید او در پاسخ خواهرش این دو بیت و اشعار دیگرى را سرود.(12)

##### 1 . در صحاح اللغة آمده است که محل به کسى مى گویند که پیمان خود را شکسته و از آن خارج شده است.
2 . زمر، آیه 36 .
3 . مائده، آیه 44 .
4 . «ضیم» به معناى ظلم و ستم و مصدر آن نیز بر همین وزن است که به معناى ظلم کردن و قهر و غلبه نمودن است.
5 . «سلس» به معناى مطیع و منقاد و گاه به معناى سهل و آسان مى آید.
6 . «وطىء» صفت مشبهه است و به معناى نرم و ملایم و تسلیم است.
7 . «ریب» گاهى به معناى شک و گاه به معناى حوادث مشکل روزگار مى آید .
8 . «صلیب» به معناى محکم از ریشه «صلب» آمده است.
9 . «کآبة» به معناى غم و اندوه و انکسار ناشى از آن است.
10 . «یشمت» از ریشه «شماتت» به معناى شاد شدن دشمن است.
11 . «عاد» به معناى دشمن از ریشه «عداوت» گرفته شده است.
12 . شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 7، ص 502.

▲37 إِلى مُعاوِیَةِ

از نامه هاى امام(علیه السلام) است

که در پاسخ معاویه نگاشته(1)

##### 1 . سند نامه:
این نامه آغازى دارد که مرحوم سیّد رضى آن را حذف کرده و طبق روش گزینشى خود تنها ذیل نامه را آورده است. مرحوم ابن میثم و ابن ابى الحدید هر دو صدر نامه را که بعداً به آن اشاره خواهد شد در شرح نهج البلاغه خود آورده اند و این نشان مى دهد که آنها به مدرکى غیر از نهج البلاغه دست یافته بودند که صدر نامه را در بر داشته است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 332).

▲نامه در یک نگاه

این نامه همان گونه که ذیلا در بحث سند نامه آمده آغازى دارد که سیّد رضى از آن صرف نظر کرده است. براى فهم تمام نامه لازم است آغاز آن را نیز در اینجا بیاوریم و قبل از آن به این نکته نیز باید توجّه داشت که این یک نامه ابتدایى از امام(علیه السلام) به معاویه نبود، بلکه پاسخى بود به نامه اى که معاویه خدمت آن حضرت فرستاد. گرچه متن نامه معاویه در دست نیست و هیچ یک از شارحان نهج البلاغه نیز آن را ذکر نکردند ولى از پاسخ امام(علیه السلام) فى الجمله معلوم مى شود که معاویه به سه نکته در نامه خود اشاره کرده: نخست اینکه براى حقانیّت خود به اینکه از طرف عمر به این مقام منصوب شده استناد جسته است و دیگر اینکه به امام(علیه السلام)پیشنهاد کرده شام و مصر را در اختیار او بگذارد و اجازه دهد بعد از امام(علیه السلام)سرپرستى تمام حکومت اسلامى را به دست بگیرد و دیگر اینکه در مورد قتل عثمان، امام(علیه السلام) را متهم ساخته و داعیه خون خواهى قتل او و انتقام از قاتلان را دارد.

امام(علیه السلام) در پاسخ او چنین مى نویسد:

«أَمّا بَعْدُ، فَإِنَّ الدُّنْیَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ ذَاتُ زینَة وَبَهْجَة، لَمْ یَصْبُ إِلَیْهَا أَحَدٌ إِلاّ شَغَلَتْهُ بِزینَتِهَا عَمّا هُوَ أَنْفَعُ لَهُ مِنْهَا وَبِالآخِرَةِ أُمِرْنَا، وَعَلَیْهَا حُثِثْنَا فَدَعْ، یَا مُعَاوِیَةُ، مَا یَفْنى، اعْمَلْ لِمَا یَبْقى، وَاحْذَرِ الْمَوْتَ الَّذی إِلَیْهِ مَصیرُکَ، وَالْحِسَابَ الَّذی إِلَیْهِ عَاقِبَتُکَ وَاعْلَمْ أَنَّ اللهَ ـ تَعَالى ـ إِذَا أَرَادَ بِعَبْد خَیْراً حَالَ بَیْنَهُ وَبَیْنَ مَا یَکْرَهُ، وَوَفَّقَهُ لِطَاعَتِهِ، وَإِذَا أَرَادَ اللهُ بِعَبْد سُوءاً أَغْرَاهُ بِالدُّنْیَا، وَأَنْسَاهُ الآخِرَةَ، وَبَسَطَ لَهُ أَمَلَهُ، وَعَاقَّهُ عَمّا فیهِ صَلاَحُهُ وَقَدْ وَصَلَنی کِتَابُکَ، فَوَجَدْتُکَ تَرْمی غَیْرَ غَرَضِکَ، وَتَنْشُدُ غَیْرَ ضَالَّتِکَ، وَتَخْبِطُ فی عَمَایَة، وَتَتیهُ فی ضَلاَلَة، وَتَعْتَصِمُ بِغَیْرِ حُجَّة، وَتَلُوذُ بِأَضْعَفِ شُبْهَة فَأَمّا سُؤَالُکَ إِلَیَّ الْمُتَارَکَةَ وَالإِقْرَارَ لَکَ عَلَى الشّامِ، فَلَوْ کُنْتُ فَاعِلاً ذَلِکَ الْیَوْمَ لَفَعَلْتُهُ أَمْسِ وَأَمّا قَوْلُکَ: إِنَّ عُمَرَ وَلاّکَهَا، فَقَدْ عَزَلَ مَنْ کَانَ وَلاّهُ صَاحِبُهُ، وَعَزَلَ عُثْمَانُ مَنْ کَانَ عُمَرُ وَلاّهُ وَلَمْ یُنْصَبْ لِلنّاسِ إِمَامٌ إِلاّ لِیَرى مِنْ صَالِحِ الأُمَّةِ مَا قَدْ کَانَ ظَهَرَ لِمَنْ کَانَ قَبْلَهُ، أَوْ خَفِیَ عَنْهُمْ عَیْبُهُ، وَالأَمْرُ یَحْدُثُ بَعْدَهُ الأَمْرُ، وَلِکُلِّ وَال رَأْیٌ وَاجْتِهَادٌ;

اما بعد (از حمد و ثناى الهى بدان) دنیا ظاهراً شیرین و سرسبز و زیبا و بهجت انگیز است. هرکس به آن برسد او را مشغول زرق و برق خود مى سازد و از آنچه براى او سودمندتر است باز مى دارد، در حالى که ما مأمور به آخرت هستیم و بر آن تشویق و ترغیب شده ایم. اى معاویه آنچه را فانى مى شود رها کن و براى آنچه باقى و پایدار است عمل نما و از مرگى که پایان کار تو و حسابى که سرانجام توست بپرهیز و بدان خداوند متعال هرگاه خیر بنده اى را بخواهد میان او و آنچه خداوند آن را ناپسند مى شمارد مانع مى شود و او را براى اطاعت خود موفق مى دارد و هنگامى که براى بنده اى بد بخواهد، او را به دنیا تشویق مى کند و آخرت را از خاطر او مى برد، آرزویش را دور و دراز مى کند و از آنچه صلاح اوست او را باز مى دارد.

نامه تو به من رسید دیدم به سویى تیر پرتاب مى کنى که هدف تو نیست و به دنبال چیزى غیر از گمشده خود مى گردى و در مسیر خود با نابینایى و در وادى ضلالت گام برمى دارى و بدون دلیل سخن مى گویى و به ضعیف ترین شبهه چنگ مى زنى.

اما اینکه از من خواسته اى در برابر متارکه جنگ، حکومت شام (و مصر) را به تو واگذارم اگر من امروز آماده چنین کارى بودم دیروز (که هنوز جنگى در کار نبود) انجام مى دادم و اما اینکه گفته اى: عمر تو را به این مقام منصوب کرد (فراموش نکن که) عمر افرادى را که قبل از او ابو بکر به مقاماتى منصوب کرده بود عزل نمود و عثمان نیز کسانى را که عمر نصب کرده بود معزول داشت. امام(علیه السلام)و پیشوا براى این نصب شده است که مصالح امّت را در نظر بگیرد خواه براى آن کس که پیش از او بوده آشکار و یا عیب او (والى) پنهان شده باشد و امور یکى پس از دیگرى رخ مى دهد و هر پیشوایى رأى و اجتهاد خود را دارد، بنابراین منصوب شدن تو از طرف عمر به ولایت شام هیچ امتیازى براى تو ایجاد نمى کند».(1)

* * *

آنچه مرحوم سیّد رضى در نهج البلاغه آورده در دنبال این بخش از نامه است.

به هر حال، آن قسمت را که در نهج البلاغه آمده مى توان به دو بخش تقسیم کرد:

نخست سرزنش معاویه به علت پیروى از هواى نفس و نادیده گرفتن حقایق و پیمان هاى الهى.

و دیگر، پاسخ به دفاع هاى معاویه از عثمان و مطالبه قاتلان او از امام(علیه السلام).

##### 1 . تمام نهج البلاغه، ص 838 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 153.

▲متن و ترجمه

فَسُبْحَانَ اللهِ! مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلاَْهْوَاءَ الْمُبْتَدَعَةِ، وَالْحَیْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ، مَعَ تَضْیِیعِ الْحَقَائِقِ وَاطِّرَاحِ الْوَثَائِقِ، الَّتِی هِیَ للهِِ طِلْبَةٌ، وَعَلَى عِبَادِهِ حُجَّةٌ. فَأَمَّا إِکْثَارُکَ الْحِجَاجَ عَلَى عُثْمَانَ وَقَتَلَتِهِ، فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَکَ، وَخَذَلْتَهُ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَهُ، وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

سبحان الله! تو چقدر بر هوا و هوس هاى بدعت آمیز و سرگردانى هایى که پیوسته از آن پیروى مى کنى اصرار دارى! این کار توأم با نادیده گرفتن حقایق و دور افکندن پیمان هایى است که خدا آن را طلب کرده و حجت بر بندگان اوست.

اینکه پیوسته به خون عثمان و قاتلان او استدلال مى کنى (و گویا خود را ولى دم عثمان و مطالبه کننده خون او مى پندارى بسیار شگفت آور است، زیرا)
تو آنجا به یارى عثمان برخاستى که در حقیقت یارى خودت بود ولى آنجا که یارى عثمان بود، دست از یاریش برداشتى (و او به آن سرنوشت گرفتار آمد) والسلام.

▲شرح و تفسیر

▲تو را با خونخواهى عثمان چکار؟

همان گونه که اشاره شد متأسفانه تا آنجا که ما اطّلاع داریم سیره نویسان و مورخان، متن نامه معاویه را نیاورده اند، هرچند بخش هایى از آن از پاسخ امام(علیه السلام)روشن مى شود. از این قسمت نامه امام(علیه السلام) که معاویه را شدیدا به سبب
هوا پرستى سرزنش مى کند چنین بر مى آید که او سخنانى جسورانه و نابخردانه در نامه خود به امام(علیه السلام) نوشته است، از این رو امام(علیه السلام) مى فرماید: «سبحان الله تو چقدر بر هوا و هوس هاى بدعت آمیز و سرگردانى هایى که پیوسته از آن پیروى مى کنى اصرار دارى! این کار توأم با نادیده گرفتن حقایق و دور افکندن پیمان هایى که خدا آن را طلب کرده و حجت بر بندگان اوست»; (فَسُبْحَانَ اللهِ! مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلاَْهْوَاءَ الْمُبْتَدَعَةِ، وَالْحَیْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ، مَعَ تَضْیِیعِ الْحَقَائِقِ وَاطِّرَاحِ(1)الْوَثَائِقِ، الَّتِی هِیَ للهِِ طِلْبَةٌ، وَعَلَى عِبَادِهِ حُجَّةٌ).

امام(علیه السلام) در این گفتار کوتاه و پر معنا عوامل انحراف معاویه را در چهار چیز خلاصه مى کند: نخست پیروى از هوا و هوس و دیگر متابعت از عوامل سرگردانى و سوم چشم فرو بستن بر واقعیّت ها و چهارم شکستن عهد و پیمان هاى الهى است.

روشن است که هر یک از اینها به تنهایى مى تواند انسان را به پرتگاه سقوط بکشاند تا چه رسد که همه اینها در کسى جمع باشد.

حقایقى را که امام(علیه السلام) به آن اشاره کرده و مى فرماید معاویه آنها را ضایع نموده، ویژگى هاى منحصر به فرد امام(علیه السلام)در اسلام است که از آغاز بعثت پیغمبر(صلى الله علیه وآله) تا آخرین ایام انجام گرفت. فراموش کردن سوابق خود معاویه در عصر جاهلیّت و فجایع پدر و مادرش به گونه اى است که هیچ عاقلى به خود اجازه نمى دهد ویژگى هاى امام(علیه السلام) را با او مقایسه کند. با این حال وى مى خواست جانشین امام گردد و در حیات امام(علیه السلام) نیز بخش عظیمى از کشور اسلامى در اختیارش باشد.

«وَثائق» (پیمان ها) اشاره به پیمان هایى است که از هر آدم با ایمانى گرفته شده که در برابر حکم الهى تسلیم باشد و جمله «الّتى هِىَ للهِِ طِلْبَةٌ» ـ با توجّه به اینکه «طلبة» به معناى مطلوب است اشاره به این است که خداوند وفاى به تمام این پیمان ها را از بندگانش مطالبه مى کند.

از یک سو هر انسان با ایمانى به متقضاى (إِنّا عَرَضْنَا الاَْمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالاَْرْضِ وَالْجِبالِ ...)(2) امانت دار الهى است و از سوى دیگر به مقتضاى (وَأَطیعُوا اللهَ وَأَطیعُوا الرَّسُولَ)(3) اطاعت فرمان خداو پیامبر(صلى الله علیه وآله) از او خواسته شده و از سوى سوم به مقتضاى (أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِى آدَمَ أَنْ لاَّ تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ)(4) ترک عبادت و پیروى شیطان از او طلب شده است. اینها و مانند آن همه پیمان هاى الهى هستند و خدا حجت را بر بندگانش به مقتضاى آنها تمام کرده است.

آن گاه امام(علیه السلام) در بخش دوم از این نامه مى فرماید: «اینکه تو بسیار به ریخته شدن خون عثمان و قاتلان او استدلال مى کنى (و گویا خود را ولى دم عثمان و مطالبه کننده خون او مى پندارى بسیار شگفت آور است، زیرا) تو آنجا به یارى عثمان برخاستى که در حقیقت یارى خودت بود; ولى آنجا که یارى عثمان بود، دست از یاریش برداشتى (و او به آن سرنوشت گرفتار آمد) والسلام»; (فَأَمَّا إِکْثَارُکَ الْحِجَاجَ(5) عَلَى عُثْمَانَ وَقَتَلَتِهِ، فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَکَ، وَخَذَلْتَهُ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَهُ، وَالسَّلاَمُ).

امام(علیه السلام) چه تعبیر جالبى در اینجا مى فرماید، زیرا مى دانیم و تاریخ نیز شاهد و گویاى این مطلب است که عثمان از معاویه کمک خواست و معاویه لشکرى براى کمک به او فرستاد; اما دستور داد در نزدیکى مدینه اطراق کنند و پیش نروند گویا مى خواست عثمان کشته شود و زمینه براى خلافت او فراهم گردد و بعد هم بگوید من به یاریش شتافتم اما دیر رسیدم.

بلاذرى مورخ معروف مى گوید: هنگامى که عثمان کسى را به سوى معاویه فرستاد و از او تقاضاى کمک کرد معاویه «یزید بن اسد قسرى» را با لشکرى به سوى او گسیل داشت و به او دستور داد هنگامى که به «ذى خشب» (محلى در نزدیکى مدینه) رسیدى در آنجا بمان و از آنجا حرکت نکن. نگو حاضر چیزى را مى بیند که غایب نمى بیند حاضر منم و غایب تویى. یزید در ذى خشب ماند تا عثمان کشته شد. در این هنگام معاویه دستور بازگشت به او داد و او با لشکرش به شام باز گشت.

بلاذرى در اینجا مى افزاید: منظور معاویه این بود که عثمان کشته شود و او مردم را به سوى خود بخواند.(6)

جالب اینکه مرحوم مغنیه در شرح نهج البلاغه خود بعد از ذکر این قصه مى گوید: تمام شواهد از سیره معاویه گواهى مى دهد که این روایت عین واقعیّت است; هنگامى که اوضاع برگشت و معاویه دید خون عثمان بهانه خوبى براى دعوت مردم به سوى خویش است. پیراهن عثمان را علم کرد و گریه دروغین سر داد و احساسات مردم را برانگیخت از همه عجیب تر اینکه هنگامى که امیر مؤمنان على(علیه السلام) شهید شد و او بر تخت خلافت اسلامى تکیه کرد نه تنها کارى با قاتلان عثمان نداشت، بلکه آنها را با آغوش باز پذیرفت و به آنها جایزه داد.

براى اطلاع بیشتر از این موضوع کتابى را که عقاد درباره معاویه نوشته باید مطالعه کرد.(7)

##### 1 . «اطراح» از ریشه «طرح» به معناى دور افکندن است.
2 . احزاب، آیه 72.
3 . مائده، آیه 92.
4 . یس، آیه 60.
5 . «الحِجاج» به معناى مجادله کردن براى غلبه بر حریف است.
6 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 154.
7 . فى ظلال نهج البلاغه، ج 3، ص 549.

▲نکته: نامه معاویه به ابن عباس و پاسخ او به وى

از نکات جالبى که ابن ابى الحدید ذیل نامه مورد بحث آورده است نامه اى است که معاویه به ابن عباس به هنگام صلح با امام حسن(علیه السلام)نوشت و در آن از وى دعوت کرد که با او بیعت کند. از جمله مطالب نامه این بود: «به جانم سوگند اگر تو را به علت قتل عثمان مى کشتم، امید داشتم مورد رضاى خدا و تصمیمى صحیح و درست باشد، زیرا تو از کسانى بودى که براى قتل او کوشش کردى و او را یارى نکردى و از کسانى که در ریختن خون او شرکت داشتى. من با تو صلح نکردم که صلح مانع از اقدام بر ضد تو باشد و امان نامه اى نیز از من ندارى».

ولى ابن عباس از این تهدید معاویه نترسید و جواب کوبنده طولانى به او داد که بخشى از آن چنین است: «و اما اینکه گفته اى من از کسانى بودم که کوشش براى قتل عثمان کردم و دست از یارى او کشیدم و با کسانى که خون او را ریختند همکارى کردم (و نیز اضافه کرده بودى) که میان من و تو صلحى نیست که مانع از اقدام بر ضد من گردد، من به خدا سوگند مى خورم که تو در انتظار قتل او بودى و دوست داشتى که هلاک شود و با آگاهى از وضع او کسانى را که نزد تو بودند از یارى او باز داشتى. نامه او به تو رسید و فریادش را که استغاثه مى کرد و یارى مى طلبید شنیدى و تو به او توجّه نکردى تا زمانى که از در عذرخواهى در آمدى در حالى که مى دانستى آنها (کسانى که بر ضد او شوریده اند) رهایش نمى کنند تا کشته شود و آن گونه که تو مى خواستى سرانجام کشته شد. سپس دانستى که مردم هرگز ما و تو را یکسان نمى دانند، لذا به سوگ عثمان نشستى و خون او را به گردن ما افکندى و پیوسته مى گویى عثمان مظلوم کشته شد. اگر او مظلوم کشته شده است تو از همه ظالمان (در حق او) ظالم ترى سپس پیوسته پایین و بالا رفتى و نشست و برخاست نمودى تا جاهلان را اغوا کنى و با کمک سفیهان با حق ما مبارزه کردى تا به آنچه مى خواستى رسیدى و نمى دانم شاید این آزمایشى براى شماست و مایه بهره گیرى تا مدتى معین( جمله اخیر برگرفته از آیه 111 از سوره انبیاست که مى فرماید: (وَإِنْ أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّکُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِین) است.(1)

از این نامه معاویه به ابن عباس و همچنین نامه او به امام(علیه السلام) به خوبى استفاده مى شود که او بى شرمانه قتل عثمان را که خودش در آن سهیم بود براى رسیدن به اهدافش به هر کس که مایل بود نسبت مى داد تا مردم جاهل را بر ضد او بشوراند و او را در برابر خواسته هاى خود تسلیم کند در حالى که تمام شواهد تاریخى نشان مى دهد که او در باطن خواهان قتل عثمان بود و گامى براى یارى او بر نداشت در حالى که عثمان صریحاً از وى کمک خواسته بود. به تعبیر محمد بن مسلمه انصارى که در پاسخ معاویه نگاشت: تو در حیات عثمان دست از یاریش برداشتى و بعد از مرگش به یاریش برخاستى (وَلَئِنْ کُنْتَ نَصَرْتَ عُثْمْانَ مَیّتاً لَقَدْ خَذَلْتَهُ حَیّاً).(2)

در جلد اوّل همین کتاب (پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)) صفحه 421 و جلد 2، صفحه 480 و جلد 3، صفحه 226 توضیحات قابل توجهى درباره نامه امام(علیه السلام) به معاویه براى بیعت و اشاره اى به علل قتل عثمان آمده است.

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 154.
2 . صفین، ص 76.

▲38 إلى أهْلِ مِصْرَ لَمّا وَلّى عَلَیْهِمُ الاَْشْتَرَ

از نامه هاى امام(علیه السلام) است

به اهل مصر در آن هنگام که مالک اشتر را براى زمامدارى آنها برگزید(1)

##### 1 . سند نامه:
این نامه را جمعى از مورخان و عالمان که قبل از سیّد رضى مى زیسته اند در کتاب هاى خود آورده اند; از جمله طبرى در تاریخ معروف خود در حوادث سال 38 هجرى و شیخ مفید در کتاب هاى اختصاص و امالى و ابن هلال ثقفى در دو مورد از کتاب الغارات در مورد اوّل از صعصعة بن صوحان و در مورد دوم از مدائنى از یکى از خادمان مالک اشتر نقل کرده که گفته است: هنگامى که مالک اشتر (در اثناى راه مصر به سبب سمّ معاویه) چشم از جهان فروبست نامه اى را دیدند که بر پاى او بسته شده بود که این نامه خطاب به اهل مصر بود از امیر مؤمنان على(علیه السلام) (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 336).

▲نامه در یک نگاه

مى دانیم امام(علیه السلام) نامه اى به دست مالک اشتر داد که برنامه عملى و روش کشوردارى را در زمینه هاى مختلف به او آموخت. این نامه به عهدنامه مالک اشتر معروف شده که نامه 53 از نهج البلاغه است و خواهد آمد. نامه هاى دیگرى نیز به اهل مصر ـ در آستانه فرستادن او به عنوان زمامدارى مصر ـ نوشت که یکى از آنها این نامه و دیگرى نامه 62 است. از تمام اینها مقام و شخصیت مالک به عنوان انسانى قوى و با ایمان و مدیر و مدبر و مخلص و شجاع روشن مى شود.

نامه مورد بحث در واقع از دو بخش تشکیل شده است: بخش اوّل، مدح و تمجیدى از مردم مصر است که به حمایت از اسلام برخاستند در زمانى که ظلم و فساد صحنه زمین را فرا گرفته بود و حق و عدالت از جامعه بشرى رخت بر بسته بود و منکرات و زشتى ها جوامع را آلوده ساخته بود.

در بخش دوم به معرفى مالک به عنوان فردى بسیار ممتاز و داراى تمام صفاتى که شایسته یک فرماندار و فرمانده است، مى پردازد و تعبیرات بسیار بلندى درباره مالک مى فرماید که درباره کمتر کسى دیگر شده و به دنبال آن به مردم مصر فرمان مى دهد قدر او را بشناسند و سر بر فرمانش دهند.

▲بخش اوّل

مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِیّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ، إِلَى الْقَوْمِ الَّذِینَ غَضِبُوا للهِِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرْضِهِ، وَذُهِبَ بِحَقِّهِ، فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ عَلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ، وَالْمُقِیمِ الظَّاعِنِ، فَلاَ مَعْرُوفٌ یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ، وَلاَ مُنْکَرٌ یُتَنَاهَى عَنْهُ.

### ترجمه

این نامه از بنده خدا على امیر مؤمنان به سوى مردمى است که براى خدا خشمگین شدند در آن هنگام که در زمینش عصیان شده و حق او از بین رفته بود، در آن هنگام که جور و ستم خیمه خود را بر سر نیکوکار و بدکار و حاضر و مسافر زده بود، زمانى که نه معروف و نیکى وجود داشت که انسان در کنارش احساس آرامش کند و نه از منکر و زشتى ها اجتناب مى شد (تا مشمول لطف خدا گردد).

▲شرح و تفسیر

▲مصریان فداکار

امام(علیه السلام) در آغاز نامه ـ چنان که اشاره شد ـ توصیف بلیغى از مردم مصر مى کند و مى فرماید: «این نامه از بنده خدا على امیر مؤمنان به سوى مردمى است که براى خدا خشمگین شدند در آن هنگام که در زمینش عصیان شده و حق او از بین رفته بود، در آن هنگام که جور و ستم خیمه خود را بر سر نیکوکار و بدکار و حاضر و مسافر زده بود، زمانى که نه معروف و نیکى وجود داشت که انسان در کنارش احساس آرامش کند و نه از منکر و زشتى ها اجتناب مى شد (تا مشمول لطف خدا گردد)»; (مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِیّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ، إِلَى الْقَوْمِ الَّذِینَ غَضِبُوا للهِِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرْضِهِ، وَذُهِبَ بِحَقِّهِ، فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ(1) عَلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ، وَالْمُقِیمِ وَالظَّاعِنِ(2)، فَلاَ مَعْرُوفٌ یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ، وَلاَ مُنْکَرٌ یُتَنَاهَى عَنْهُ).

در اینکه این تعبیرات اشاره به چه زمانى است قاطبه شارحان نهج البلاغه آن را اشاره به زمانى مى دانند که عبدالله بن ابى سرح جنایت کار معروف، از سوى عثمان به فرماندارى مصر برگزیده شده بود. او هم با جمعى از ظالمان و اوباش به ظلم و ستم بر مردم مصر پرداخت و نسبت به قوانین اسلامى کاملا بى اعتنا بود; نه امر به معروف را عملا به رسمیت مى شناخت نه گامى در راه نهى از منکر برمى داشت.

فراموش نکنیم که عبدالله بن ابى سرح همان کسى است که در آغاز جزء کاتبان وحى بود; ولى به علت خیانتش پیغمبر(صلى الله علیه وآله) بر او غضب کرد و آیه اى از قرآن در مذمت او نازل شد. او به مرتدان و مشرکان پیوست و بر ضد اسلام توطئه کرد و به هنگام فتح مکّه یکى از افراد معدودى بود که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمان قتل آنها را صادر نمود و چون عبدالله برادر رضاعى عثمان بود، عثمان او را نزد خود پنهان ساخت. سپس او را نزد پیغمبر(صلى الله علیه وآله) آورد و براى او امان خواست. پیغمبر(صلى الله علیه وآله)از او روى برگرداند. عثمان سه بار این کار را تکرار کرد. پیامبر(صلى الله علیه وآله)سرانجام پذیرفت و به او امان داد. هنگامى که عثمان با عبدالله از نزد پیغمبر(صلى الله علیه وآله)بیرون رفت پیغمبر(صلى الله علیه وآله)به اطرافیان خود فرمود: من بار اوّل و دوم که سکوت کردم براى این بود که یکى از شما برخیزد و گردن این خائن را بزند. مردى از انصار عرض کرد: چه خوب بود اشاره اى به من مى کردید اى رسول خدا.

پیغمبر(صلى الله علیه وآله)فرمود: شایسته انبیا نیست که نگاه هاى پنهانى کنند.(3)

به هر حال مردم مصر بر ضد این مرد جنایت کار شوریدند; ولى او محکم در جاى خود نشسته بود. به همین دلیل جمعیّت دو هزار نفرى از مصر حرکت کردند به این قصد که فرمان عزل او را از عثمان بخواهند ولى عثمان نه تنها حاضر نشد که او را معزول دارد; بلکه نامه اى نوشت و با غلام خود براى عبدالله فرستاد به این مضمون که به او توصیه کرده بود بعضى از سران معترضان را در برابر چشم مردم به دار آویزد و بعضى را شدیدا مجازات کند تا عبرت همگان گردد. معترضانِ مصرى نامه را از غلام کشف کردند و فریادشان بلند شد و گفتند باید به مدینه برگردیم و تا عزل عثمان از خلافت دست بر نداریم.

در این هنگام گروه هاى دیگرى از کوفه و بصره به مدینه آمدند آنها نیز شکایت هاى مشابهى داشتند. اضافه بر اینها بسیارى از مهاجران و انصار معتقد بودند که عثمان با کارهایى که انجام داده لایق خلافت مسلمین نیست و باید از خلافت کناره گیرى کند; ولى عثمان همچنان مقاومت مى کرد. این مقاومت خشم شورشیان را برانگیخت; خانه او را محاصره کردند و سرانجام به دست ابو حرب غافقىِ مصرى و به اعتقاد بعضى به دست افراد دیگرى به قتل رسید.(4) این در حالى بود که على(علیه السلام) فرزندان خود امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) را به در خانه عثمان فرستاده بود که مانع ورود مردم به داخل خانه شوند، زیرا امام(علیه السلام) موافق با قتل عثمان نبود، هرچند لازم مى دانست که عثمان از خلافت کناره گیرى کند.

ولى آنچه مربوط به نامه مورد بحث است این است که از تعریف و تمجیدى که على(علیه السلام) در این نامه از مردم مصر کرده است بعضى این چنین استنباط کرده اند که امام(علیه السلام) موافق قتل عثمان بود.

ابن ابى الحدید در اینجا مى گوید: تفسیر این خطبه براى من مشکل است چون اهل مصر بودند که عثمان را کشتند. هنگامى که امیر مؤمنان شهادت مى دهد که آنان «غَضِبُوا للهِِ حِینَ عُصِىَ فى الأرِضه; براى خدا خشم گرفتند در آن زمانى که در زمین عصیان او شد» چنین چیزى شهادت قاطعى است بر عصیان عثمان و ارتکاب منکر از ناحیه او و تأیید عمل کرد مصریان که بر ضد او شوریدند.

سپس اضافه مى کند مى توان گفت: ـ هرچند این توجیه خالى از اشکال نیست ـ که اهل مصر از دست فرماندار عثمان ناراضى بودند و اعمال ضد اسلامى او را انکار مى کردند و براى عزل او نزد عثمان آمدند و هنگامى که روشن شد نامه فرمان قتل معترضان را مروان نوشته است از او خواستند مروان را به دست آنها بدهد تا تأدیبش کنند; ولى عثمان از این امر خوددارى کرد و شورش بالا گرفت و بسیارى از مردم مدینه نیز به شورشیانِ مصرى پیوستند و از عثمان خواستند که عمال ناصالح خود را عزل کند و مروان را به آنها بسپارد و در این هنگام بعضى از غلامان عثمان به مردم تیر اندازى کردند و همین سبب شد که آنها از دیوار خانه عثمان بالا بیایند و او را به قتل برسانند، بنابراین معلوم نیست قاتلان، مصریان بوده باشند و آنچه مصریان انجام دادند در خور ستایش بود و امام(علیه السلام) آنها را در این نامه مى ستاید.(5)

بعضى از شارحان نهج البلاغه این توجیه را پذیرفته اند. از کلمات آنها بر مى آید که آن را خالى از تکلف مى دانند; زیرا از یک طرف قراین تاریخى نشان مى دهد که امام(علیه السلام) هرگز کسى را تشویق به قتل عثمان نکرد، بلکه از آن مانع شد، هرچند اعتراضات شدید به اعمال عثمان و مسلط کردن افراد فاسد بنى امیّه بر جان و مال مسلمین داشت و از سویى دیگر نامه مورد بحث نشان مى دهد که قیام مردمى اهل مصر را در خور ستایش مى شمرد و جمع میان این دو همان است که در توجیه بالا آمد و در سخن امام(علیه السلام) در این نامه چیزى که دلالت بر مدح قاتلان عثمان کند وجود ندارد.(6)

در ضمن امام(علیه السلام) ویژگى هاى یک جامعه فاسد را در چند جمله کوتاه بیان فرموده و آن جامعه اى است که عصیان پروردگار در آن ظاهر شود، خیمه جور و ستم نیکان و بدان را زیر پوشش خود قرار دهد و کسى در شهر و بیابان در امان نباشد، نیکى ها برچیده شود و زشتى ها گسترش یابد.

##### 1 . «سرادق» در اصل از واژه فارسى سراپرده گرفته شده و به معناى خیمه هایى است که براى تشکیل مجالس مختلف زده مى شد گاه بر روى حیاط خانه ها و گاه به صورت جداگانه.
2 . «الظاعن» به معناى کوچ کننده از ریشه «ظعن» بر وزن «طعن» به معناى کوچ کردن گرفته شده است.
3 . به سیره ابن هشام و استیعاب ابن عبدالبر مراجعه شود.
4 . شرح بیشتر درباره این موضوع را در جلد دوم همین کتاب (پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)) ص 237 تا 241 به بعد به استناد تاریخ طبرى نوشته ایم.
5 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 156.
6 . شرح نهج البلاغه ابن میثم و فى ظلال نهج البلاغه.

▲بخش دوم

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللهِ، لاَ یَنَامُ أَیَّامَ الْخَوْفِ، وَلاَ یَنْکُلُ عَنِ الاَْعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ، أَشَدَّ عَلَى الْفُجَّارِ مِنْ حَرِیقِ النَّارِ، وَهُوَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِج، فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِیعُوا أَمْرَهُ فِیمَا طَابَقَ الْحَقَّ، فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللهِ، لاَ کَلِیلُ الظُّبَةِ، وَلاَ نَابِی الضَّرِیبَةِ: فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا، وَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا فَإِنَّهُ لاَ یُقْدِمُ وَلاَ یُحْجِمُ وَلاَ یُؤَخِّرُ وَلاَ یُقَدِّمُ إِلاَّ عَنْ أَمْرِی; وَقَدْ آثَرْتُکُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِی لِنَصِیحَتِهِ لَکُمْ، وَشِدَّةِ شَکِیمَتِهِ عَلَى عَدُوِّکُمْ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) من یکى از بندگان (خاص) از بندگان خدا را به سوى شما فرستادم. کسى که به هنگام خوف و خطر خواب به چشم راه نمى دهد و در ساعات ترس و وحشت از دشمن نمى هراسد و به او پشت نمى کند. و در برابر بدکاران از شعله آتش، سوزنده تر است و او «مالک بن حارث» از قبیله مذحج است.

حال که چنین است به سخنش گوش فرا دهید و فرمانش را در آنجا که مطابق حق است اطاعت کنید. چرا که او شمشیرى است از شمشیرهاى خدا که نه هرگز به کندى مى گراید و نه ضربه اش بى اثر مى گردد، بنابراین اگر او فرمان بسیج و حرکت داد حرکت کنید و اگر دستور توقف داد توقف نمایید، زیرا او هیچ اقدام و منعى و هیچ عقب نشینى و پیش روى نمى کند مگر به فرمان من. (و با اینکه وجود مالک براى من بسیار مغتنم است; ولى) من شما را بر خود مقدم داشتم (که او را به فرمانداریتان فرستادم)، زیرا او نسبت به شما خیرخواه و نسبت به دشمنانتان بسیار سخت گیر است.

▲شرح و تفسیر

▲فردى بینا و بسیار توانا را به فرماندارى شما منصوب کردم

امام(علیه السلام) در این بخش عمدتا به معرفى مالک اشتر مى پردازد و بعد از معرفى کامل او ضمن بیان شش وصف بسیار ممتاز، مردم مصر را به اطاعت از فرمان او دعوت مى کند گویى فرمانى است توأم با استدلال.

نخست مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) من یکى از بندگان (خاص) از بندگان خدا را به سوى شما فرستادم»; (أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللهِ).

نکره بودن «عبد» در اینجا براى تعظیم است و نشان مى دهد که مالک اشتر در مقام عبودیت پروردگار بسیار شایسته بود و امام(علیه السلام) هم اوّلین و مهم ترین افتخار او را همین عبودیت پروردگار مى شمرد، همان چیزى که در نمازهاى خود در ذکر تشهد قبل از مقام رسالت پیغمبر(صلى الله علیه وآله) از آن یاد مى کنیم: (أشْهَدُ أنَّ مُحَمّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ). همان حقیقتى که امیرالمؤمنین على(علیه السلام) به آن افتخار مى کرد و مى گفت: «کَفَى بِی عِزّاً أَنْ أَکُونَ لَکَ عَبْداً».(1)

سپس در توصیف دوم و سوم مى فرماید: «کسى که به هنگام خوف و خطر خواب به چشم راه نمى دهد و در ساعات ترس و وحشت از دشمن نمى هراسد و به او پشت نمى کند»; (لاَ یَنَامُ أَیَّامَ الْخَوْفِ، وَلاَ یَنْکُلُ(2) عَنِ الاَْعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ(3)).

این دو وصف در واقع از مهم ترین اوصافى است که براى پیروزى بر دشمن لازم است; آماده باش دائم در زمان خوف حمله دشمن و نهراسیدن از نقشه ها، ضربه ها و عِدّه و عُدّه اعدا. تاریخ نشان داده است کسانى که در نبرد مغلوب شده اند غالباً یکى از این دو ویژگى را از دست داده اند. یا غافلگیر شده اند یا ترس از دشمن آنها را به ضعف و ذلت و زبونى کشیده است.

آن گاه در چهارمین وصف مى فرماید: «او در برابر بدکاران از شعله آتش سوزنده تر است و او مالک بن حارث از قبیله مذحج است»; (أَشَدَّ عَلَى الْفُجَّارِ مِنْ حَرِیقِ النَّارِ، وَهُوَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِج(4)).

تعبیر به «حَرِیقِ النَّارِ; سوزش آتش» در واقع رساترین تعبیرى است که براى حملات شدید مالک اطلاق شده، زیرا هیچ چیز همانند آتش نابود نمى کند. آب غرق مى کند، سنگ مى شکند; ولى آتش مى سوزاند و خاکستر مى کند.

مرحوم تسترى در شرح نهج البلاغه خود از کتاب صفین نصر بن مزاحم نقل مى کند که در ایام جنگ صفین مردى از اهل شام که قامتى بسیار بلند و بى نظیر داشت از صفوف جمعیّت شامیان خارج شد و مبارز طلبید (مطابق سنّت جنگ هاى تن به تن در آن زمان) هیچ کس از لشکر امیر مؤمنان(علیه السلام) براى مبارزه با او بیرون نیامد جز مالک اشتر که آمد و با ضربه اى او را به خاک افکند و کشت. یکى از شجاعان لشکر شام گفت: به خدا قسم قاتل تو را خواهم کشت. این سخن را گفت و بر اشتر حمله برد. اشتر او را با ضربه اى از پاى در آورد و او در پیش روى اسبش افتاد و یارانش با بدن مجروح او را از معرکه بیرون بردند. یکى از لشکریان شام به نام ابو رفقیه سهمى گفت: این مرد آتش بود; ولى در برابر طوفان آتش زا مقاومت نکرد. (کانَ هَذا ناراً فَصافَدَتْ أعْصاراً).

سرانجام امام(علیه السلام) در یک نتیجه گیرى از اوصاف گذشته مالک اشتر مى فرماید: «حال که چنین است به سخنش گوش فرا دهید و فرمانش را در آنجا که مطابق حق است اطاعت کنید»; (فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِیعُوا أَمْرَهُ فِیمَا طَابَقَ الْحَقَّ).

بدیهى است کسى که بنده مخلص خداست، مراقب دشمن و نقشه هاى اوست و هرگز از برابر دشمن عقب نشینى نمى کند و همچون آتش یا صاعقه اى بر سر او فرود مى آید، کسى است که باید به سخنانش گوش فرا داد و اوامر او را اطاعت نمود; ولى جالب این است که امام(علیه السلام) مى فرماید: «فیما طابَقَ الْحَقَّ; در آنجا که مطابق حق باشد» اشاره به اینکه هیچ کس به جز انبیا و اوصیا معصوم نیست، بنابراین اطاعت از اوامر آنها باید محدود به مطابقت با حق باشد. به این ترتیب امام(علیه السلام)حتى درباره نزدیک ترین دوستانش این توصیه را مى فرماید، از این رو ابن ابى الحدید در شرح این جمله مى نویسد: این نشانه قدرت دینى و صلابت روحى امام(علیه السلام) است که حتى درباره محبوب ترین افراد نزد او مسامحه را روا نمى دارد و این قید را براى اطاعت از فرمان او نیز قایل مى شود چرا که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود: «لاَ طَاعَةَ لِمَخْلُوق فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِق».(5)

آن گاه امام(علیه السلام) به سراغ وصف پنجم درباره مالک مى رود و مى فرماید: «چرا که او شمشیرى است از شمشیرهاى خدا که نه هرگز به کندى مى گراید و نه ضربه اش بى اثر مى گردد»; (فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللهِ، لاَ کَلِیلُ(6) الظُّبَةِ(7)، وَلاَ نَابِی(8) الضَّرِیبَةِ(9)).

تعبیر به «سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللهِ; شمشیرى است از شمشیرهاى خدا» شمشیرى برنده و با کارایى بالا; بهترین تعبیرى است که درباره مرد شجاعى همچون مالک به کار رفته است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: سیف الله لقب خالد بن ولید بود و در اینکه چه کسى این لقب را بر او نهاد اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)این لقب را به او داد; ولى ابن ابى الحدید تصریح مى کند: صحیح این است که این لقب را ابوبکر به او داد به سبب جنگ هایى که او با اهل ردّه و مسیلمه کذاب داشت و بر آنها پیروز شد.

ولى مى دانیم که خالد بن ولید کارهاى زشت فراوانى داشت و هرگز قابل مقایسه با مالک اشتر، آن مرد شجاع راستگوى پاک باز نبود.

قابل توجّه اینکه ابن اثیر مى گوید: هنگامى که خالد مالک بن نویره را (بدون دلیل شرعى) به قتل رسانید و همسر او را به عقد خود در آورد عمر خشمگین شد و به خالد گفت: مسلمانى را کشتى سپس بر همسرش پریدى، به خدا سوگند تو را سنگباران مى کنم و اصرار کرد که ابو بکر، خالد را به علت کشتن مالک بن نویره قصاص کند; ولى ابوبکر در پاسخ او گفت: خالد کارى انجام داد و خطا کرد و من شمشیرى را که خداوند کشیده در نیام نمى کنم (و همین سبب شد که گروهى او را سیف الله بنامند ولى عجب سیفى).(10)

امام(علیه السلام) باز نتیجه گیرى کرده و مى فرماید: «بنابراین اگر او فرمان بسیج و حرکت داد حرکت کنید و اگر دستور توقف داد توقف نمایید»; (فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا، وَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا).

سپس او را با ششمین و آخرین وصف مى ستاید و مى فرماید: «زیرا او هیچ اقدام و منعى و هیچ عقب نشینى و پیش روى نمى کند مگر به فرمان من»; (فَإِنَّهُ لاَ یُقْدِمُ لاَ یُحْجِمُ(11)، وَلاَ یُؤَخِّرُ وَلاَ یُقَدِّمُ إِلاَّ عَنْ أَمْرِی).

بنابراین فرمان او فرمان من و دستور او دستور برگرفته از دستور من است.

به یقین مالک اشتر در جزئیات، آن هم با فاصله زیادى که میان مصر و عراق و کوفه بود از امام(علیه السلام) دستور نمى گرفت بلکه امام(علیه السلام) اصول کلى را ـ همان گونه
که از فرمان معروف مالک در نامه 53 بر مى آید ـ به او آموخته بود و فروع را
به این اصول باز مى گرداند و این اجتهاد به معناى صحیح است «رد الفروع
الى الاصول».

این اوصاف شش گانه در هرکس که باشد او را به صورت انسانى کامل که جامع کمالات معنوى و مادىِ درونى و برونى است در مى آورد; انسانى کم نظیر و گاه بى نظیر.

لذا امام(علیه السلام) در آخرین جمله این نامه مى فرماید: «(و با اینکه وجود مالک براى من بسیار مغتنم است; ولى) من شما را بر خود مقدم داشتم (که او را به فرمانداریتان فرستادم)، زیرا او نسبت به شما خیرخواه و نسبت به دشمنانتان بسیار سخت گیر است»; (وَقَدْ آثَرْتُکُمْ بِهِ عَلَى نَفْسِی لِنَصِیحَتِهِ لَکُمْ، وَشِدَّةِ شَکِیمَتِهِ(12) عَلَى عَدُوِّکُمْ).

امام(علیه السلام) در این جمله تصریح مى کند که هرچند وجود مالک در لشکر او و تحت فرماندهى او ضرورت داشته، ولى به جهت اهمّیّت سرزمین مصر که کشورى بزرگ و تاریخى با مردمانى پیشرفته و آگاه است آنها را بر خود مقدم مى دارد. این از یک سو ارزش وجودى مالک را روشن مى سازد و از سوى دیگر ارزش مردم مصر را.

##### 1 . بحارالانوار، ج 91، ص 94، ح 10.
2 . «لا ینکُلُ» در اصل از ریشه «نکول» به معناى عقب رفتن از روى ترس گرفته شده و گاه به هرگونه عقب نشینى از کارى گفته مى شود.
3 . «الرّوْع» به معناى ترس و وحشت و گاه به معناى ترساندن و به وحشت انداختن آمده است.
4 . «مذحج» قبیله اى از یمن بود و مالک اشتر از رؤساى آن قبیله بود سپس به مدینه و آن گاه به کوفه آمد و در زمره شیعیان خالص و خاصان امیر مؤمنان على(علیه السلام) در آمد.
5 . کنزالعمال، ج 5، ص 792، ح 14401.
6 . «کَلیل» به معناى ضعیف و ناکارآمد و کند از ریشه «کلّ» بر وزن «حل» گرفته شده است.
7 . «الظُبة» به معناى تیزى شمشیر و نیزه و خنجر است.
8 . «نابِى» به معناى شمشیر کندى است که برندگى ندارد و در اصل از «نبوة» بر وزن «ضربه» به معناى مرتفع شدن گرفته شده و شمشیر کند چون در محل فرو نمى رود و در بالا مى ایستد به آن نابى گفته مى شود.
9 . «ضریبة» به معناى مضروب و محلى است که ضربه به آن وارد مى شود.
10 . کامل ابن اثیر، ج 2، ص 358 و اسد الغابة، ج 4، ص 277 در شرح حال مالک بن نویره.
11 . «یُحجِم» از ریشه «احجام» و «حجم» بر وزن «رجم» در اصل به معناى بستن دهان حیوان است. سپس به هرگونه منع کردن و باز داشتن و منصرف کردن اطلاق شده است.
12 . «شکیمة» به معناى لجامى است که در دهان حیوان مى گذارند و به وسیله آن او را از حرکت هاى نامناسب باز مى دارند و در جمله بالا اشاره به این است که دشمنان شما را مهار مى کند و از حرکت باز مى دارد.

▲39 إلى عَمْرو بْنِ الْعاص

از نامه هاى امام(علیه السلام) است

که به عمرو عاص نگاشته(1)

##### 1 . سند نامه:
از کسانى که قبل از سیّد رضى این نامه را در کتاب خود آورده اند نصر بن مزاحم در کتاب صفین است که با کمى تفاوت نامه را ذکر کرده است. البتّه این سخن مطابق نقل ابن ابى الحدید است; ولى بعضى از محققان که کتاب نصر بن مزاحم را بررسى کرده اند مى گویند: نامه به این صورت در نسخه کتاب نصر که در دسترس ماست وجود ندارد. (رجوع شود به شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 7، ص 514 و الغدیر، ج 2، ص 130. علاّمه امینى اضافه مى کند که آنچه امروز از کتاب نصر در دست ماست به نظر مى رسد که تنها بخشى از آن باشد و اصل آن بسیار مفصل تر بوده که به هنگام طبع کتاب حذف شده است). از کسانى که بعد از سیّد رضى آن را در کتاب خود آورده اند، ابن جوزى حنفى در کتاب تذکرة الخواص و طبرسى در احتجاج است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 337).

▲نامه در یک نگاه

این نامه مملوّ از سرزنش هاى شدیدى است که امام(علیه السلام) نسبت به عمرو بن عاص فرموده و او را به جهت سرسپردگیش در برابر معاویه ملامت مى کند و معاویه را با اوصافى که شایسته اوست توصیف مى نماید.

بخش دیگرى از این نامه تهدیدى است که امام(علیه السلام) نسبت به او و معاویه دارد و مى فرماید: اگر بر شما دو نفر پیروز شوم شما را به مجازاتى که در خور شماست مى رسانم و اگر پیروز نشوم مجازات الهى در انتظار شماست.

شایان توجّه است که مطابق آنچه در کتاب تمام نهج البلاغه آمده، این نامه جمله هاى کوتاهى در آغاز و جمله کوتاهى در پایان داشته که سیّد رضى آن را نیاورده است. آغاز آن چنین بوده: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِیّ أَمیرِالْمُؤْمِنینَ إِلَى الأَبْتَرِ ابْنِ الأَبْتَرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِنِ وَائِلِ، شَانِئ مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد فِی الْجَاهِلِیَّةِ الإِسْلاَمِ. سَلاَمٌ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى».

و آخر نامه چنین است: «وَاللهُ حَسْبُکُمَا وَکَفى بِانْتِقَامِهِ انْتِقَاماً، وَبِعِقَابِهِ عِقَاباًالسَّلاَمُ لأَهْلِهِ».(1)

##### 1 . تمام نهج البلاغه، نامه 46، ص 826.

▲متن و ترجمه

فَإِنَّکَ قَدْ جَعَلْتَ دِینَکَ تَبَعاً لِدُنْیَا امْرِئ ظَاهِر غَیُّهُ، مَهْتُوک سِتْرُهُ، یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ، وَیُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ، فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ، وَطَلَبْتَ فَضْلَهُ، اتِّبَاعَ الْکَلْبِ لِلضِّرْغَامِ یَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ، وَیَنْتَظِرُ مَا یُلْقَى إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاکَ وَآخِرَتَکَ! وَلَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَکْتَ مَا طَلَبْتَ. فَإِنْ یُمَکِّنِّی اللهُ مِنْکَ وَمِنِ ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا، وَإِنْ تُعْجِزَا وَتَبْقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرٌّ لَکُمَا، وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

تو (اى عمرو بن عاص) دین خود را تابع کسى قرار داده اى که گمراهیش آشکار و پرده حیایش دریده است و به افراد با شخصیت در مجلسش توهین مى کند و عاقل را با معاشرت خود سفیه مى سازد.

تو قدم در جاى قدم هاى او نهادى و بخشش او را خواستار شدى همچون سگى که به دنبال شیر درنده اى برود و به چنگال او متوسل شود و منتظر پس مانده هاى شکار او باشد که به سویش افکنده شود. تو با این کار دنیا و آخرتت را تباه کردى. اگر طرفدار حق بودى، به آنچه مى خواستى مى رسیدى و اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابوسفیان (معاویه) مسلط سازد، کیفر تمام آنچه را در گذشته انجام دادید به شما خواهم داد و اگر من به شما دست نیابم و (بعد از من) باقى بمانید، آنچه را (از عذاب الهى در آخرت) در پیش دارید براى شما بدتر است. والسلام.

▲شرح و تفسیر

▲دین خود را به دنیاى دیگرى فروختى

امام(علیه السلام) در آغاز نامه سرزنش خود را نسبت به عمرو بن عاص از اینجا آغاز مى کند که مى فرماید: «تو (اى عمرو بن عاص) دین خود را تابع کسى قرار داده اى که گمراهیش آشکار و پرده حیایش دریده است و به افراد با شخصیت در مجلسش توهین مى کند و عاقل را با معاشرت خود سفیه مى سازد»; (فَإِنَّکَ قَدْ جَعَلْتَ دِینَکَ تَبَعاً لِدُنْیَا امْرِئ ظَاهِر غَیُّهُ، مَهْتُوک سِتْرُهُ(1)، یَشِینُ(2) الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ، وَیُسَفِّهُ الْحَلِیمَ(3) بِخِلْطَتِهِ(4)).

بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله «یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ» را اشاره به سب و لعن شدن مولا على(علیه السلام) و بنى هاشم در مجلس معاویه دانسته اند که این بزرگواران همواره و طى سالیان دراز در مجلس او و سپس مجالس دیگر مورد هتک و بى احترامى واقع مى شدند; ولى ظاهراً منحصر به این نیست، بلکه او افزون بر این کار بسیار زشت، پیوسته حاضران را که داراى شخصیت و مقامى نزد على(علیه السلام)بودند به باد سخریه مى گرفت و با کلمات زشت و رکیک به آنها اهانت مى کرد و بسیارى از آنها نیز پاسخ کوبنده به او مى دادند بى آنکه به خطرات ناشى از آن اعتنا کنند. روى هم رفته معاویه مردى بدزبان و هتاک بود.

از جمله «جاریة بن قدامة» که مرد با شخصیتى بود ـ به گفته العقد الفرید ـ روزى وارد بر معاویه شد. معاویه به او گفت چقدر آدم پستى بودى که تو را جاریه (یکى از معانى جاریه کنیز است) نام نهادند و او در جواب گفت: و تو اى معاویه نیز چه آدم پستى بودى که نامت را معاویه گذاشتند که یکى از معانى آن سگ ماده است. معاویه گفت: اى بى مادر چرا چنین سخن مى گویى؟ جاریه گفت: مادرم مرا براى گرفتن شمشیرهایى زاده است که با آن در برابر تو در میدان هاى نبرد حاضر شدیم و آن نیز هم اکنون در دست ماست ... .(5)

و جمله «یُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ» اشاره به این است که آن قدر سخنان بى ارزش و ناموزون در مجلس او گفته مى شد که آدم عاقل در آن مجلس، سفیه شمرده مى شد و این است نتیجه مجلسى که معاویه و هم ردیفان او در آن شرکت دارند.

این اوصاف چهارگانه اى که امام(علیه السلام) براى معاویه بر شمرد، به خوبى مى تواند تمام شخصیت او را مجسم کند و نشان دهد چه کسى ادعاى خلافت پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) را داشت. از آن شگفت آورتر حال کسانى است که تاریخ او را خوانده اند و با این حال او را صحابى محترم پیغمبر(صلى الله علیه وآله) مى شمرند و کمترین اهانت به او را جایز نمى دانند. راستى تعصب کورکورانه چه بلاهایى بر سر انسان مى آورد.

امام(علیه السلام) در ادامه خطاب به عمرو عاص مى فرماید: «تو قدم در جاى قدم هاى او گذاشتى و بخشش او را خواستار شدى همچون سگى که به دنبال شیر درنده اى برود و به چنگال او متوسل شود و منتظر پس مانده هاى شکار او باشد که به سویش افکنده شود. تو با این کار دنیا و آخرتت را تباه کردى»; (فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ، وَطَلَبْتَ فَضْلَهُ، اتِّبَاعَ الْکَلْبِ لِلضِّرْغَامِ(6) یَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ(7)، وَیَنْتَظِرُ مَا یُلْقَى إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ(8)، فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاکَ وَآخِرَتَکَ).

معمولا در این گونه موارد تشبیه به روباهى مى شود که به دنبال شیر درنده اى مى رود تا از پس مانده شکار او استفاده کند و اینکه امام(علیه السلام) واژه کلب (سگ) را به جاى ثعلب (روباه) به کار مى برد براى نشان دادن شدت پستى عمرو بن عاص است و مى دانیم عمرو عاص خودش کسى نبود که بتواند حکومتى به چنگ آورد ولى با نیرنگ هایى که براى پیشرفت کار معاویه به کار بست سرانجام زمامدارى مصر را از طرف او در اختیار گرفت. دنیاى او تباه شد، چرا که آبرویى براى او باقى نماند و تباهى آخرتش نیاز به بحث ندارد.

در کتاب تاریخ یعقوبى آمده است هنگامى که عمرو بن عاص در آستانه مرگ قرار گرفت، نگاهى به اموال فراوان خود کرد (و از اینکه مى خواهد از آنها چشم بپوشد و همه را رها سازد سخت ناراحت بود) گفت: اى کاش به جاى این فضولات شتران بود اى کاش سى سال قبل چشم از دنیا فرو بسته بودم. دنیاى معاویه را سر و سامان دادم و دین خودم را فاسد کردم. دنیا را مقدم داشتم و آخرت را به فراموشى سپردم. راه راست را رها کردم تا مرگم فرا رسید. مى بینم معاویه تمام اموال مرا در اختیار خود مى گیرد و با شما (بستگان و نزدیکانم) بد رفتارى خواهد کرد.(9)

سپس امام(علیه السلام) اضافه مى فرماید که: «اگر طرفدار حق بودى، به آنچه مى خواستى مى رسیدى»; (وَلَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَکْتَ مَا طَلَبْتَ).

اشاره به اینکه هم دنیا را داشتى و هم آخرت را چون استعداد کافى براى این کار داشتى; اما مع الاسف آن را در مسیر باطل به کار بستى.

بسیارند کسانى که مى توانند با هوش و استعداد خود دنیا را از طریق حلال به دست آورند بى آنکه لطمه اى به آخرت آنها وارد شود; ولى راه را اشتباه مى روند.

در اینجا سؤالى پیش مى آید و آن اینکه آیا واقعاً اگر عمرو بن عاص در برابر حق تسلیم مى شد، امام(علیه السلام) آنچه را او مى خواست به او مى داد، مثلا حکومت مصر را در اختیار او مى گذاشت در حالى که از سیره امام(علیه السلام) چنین چیزى استفاده نمى شود.

در پاسخ این سؤال مى توان گفت که اگر او واقعاً راه حق را پیش مى گرفت و تقواى الهى داشت، با هوش و ذکاوت خاصى که در او بود چرا امام(علیه السلام) مقام مهمى را به او ندهد به علاوه منظور از «مَا طَلَبْتَ» تنها حکومت مصر نیست، بلکه داشتن مقام شایسته اى است که او را اقناع کند، هر چند مقامى کمتر از حکومت مصر باشد.

در پایان این نامه، امام(علیه السلام) او و معاویه را تهدید مى کند و مى فرماید: «و اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابوسفیان (معاویه) مسلط سازد، کیفر همه آنچه را در گذشته انجام دادید به شما خواهم داد و اگر من به شما دست نیابم و (بعد از من) باقى بمانید، آنچه را (از عذاب الهى در آخرت) در پیش دارید براى شما بدتر است. والسلام»; (فَإِنْ یُمَکِّنِّی اللهُ مِنْکَ وَمِنِ ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا، وَإِنْ تُعْجِزَا تَبْقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرٌّ لَکُمَا، وَالسَّلاَمُ).

بعضى از شارحان نهج البلاغه در اینجا بحثى را عنوان کرده اند که اگر امام(علیه السلام)بر آنها پیروز مى شد آیا آنها را به قتل مى رساند یا مشمول عفو مى ساخت یا مجازاتى در میان این دو. گرچه سخن درباره مسأله اى که هرگز روى نداد چندان فایده اى ندارد، ولى به یقین اگر امام(علیه السلام) از حق خود مى گذشت از حق مردم نمى گذشت و نتیجه جنایات آنها را به آنها مى داد. شاهد این سخن چیزى است که ذیل این نامه در روایات دیگر آمده است: «فَإِنْ یُمَکِّنِّی اللهُ مِنْکَ وَمِنِ ابْنِ أَبی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا وَأُلْحِقْکُمَا بِمَنْ قَتَلَهُ اللهُ مِنْ ظَلَمَةِ قُرَیْش عَلى عَهْدِ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله); اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابوسفیان مسلط سازد شما را به آنچه از پیش انجام داده اید کیفر مى دهم و شما را به ظالمان قریش که خداوند آنها را در عصر رسول خدا(صلى الله علیه وآله) کشت ملحق مى سازم».

##### 1 . «مهتوک سِترُه» به معناى انسان بى شرمى است که پرده هاى حیاى او دریده است، از ریشه «هتک» به معناى پاره کردن و دریدن گرفته شده است.
2 . «یشین» از ریشه «شین» بر وزن «عین» به معناى زشت ساختن گرفته شده است.
3 . «حلیم» در این گونه موارد به معناى عاقل است از ریشه «حلم» بر وزن «نهم» به معناى عقل گرفته شده است.
4 . «بخلطته» از ریشه «خلطة» بر وزن «رشته» به معناى معاشرت آمده است.
5 . انساب الاشراف، ج 5، ص 62 (با تلخیص).
6 . «ضرغام» به معناى شیر است.
7 . «مخالب» جمع «مِخلب» بر وزن «مِنبر» به معناى چنگال است.
8 . «فریسة» به معناى شکار است از ریشه «فَرس» بر وزن «ترس» به معناى دریدن و کشتن گرفته شده است.
9 . تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 222. شرح بیشترى درباره حالات عمرو عاص در ذیل خطبه 84 در همین کتاب ج 3، ص 472 آورده ایم.

####

▲نکته ها

▲1. عمرو بن عاص در جاهلیت و اسلام

دانشمند معروف مصرى «محمد عبده» در شرح نهج البلاغه خود در آغاز این نامه مى نویسد: یکى از امور اسف انگیز زمان و در عین حال از شوخى هاى دوران این است که عمرو بن عاص همان کسى است که قریش او را به سوى نجاشى پادشاه حبشه فرستادند تا از او بخواهد جعفر بن ابى طالب و مهاجران و گروهى از مهاجران مسلمین را که با او بودند به آنها تحویل دهد تا به مکّه باز گردانند و قریش درباره آنها حکم کند (و مجازات نماید). همین شخص (عمرو بن عاص) کسى است که در صفین به نبرد در برابر على بن ابى طالب(علیه السلام)پرداخت; یعنى با همان روحیه اى که با فرزند نخستین ابوطالب (جعفر) مبارزه کرد با همان روحیه با فرزند دوم او (على(علیه السلام)) به جنگ پرداخت! این یکى از مسائل اندوهناک اسلامى است که همان اشخاصى که در آغاز ظهور اسلام با آن به مبارزه برخاستند، پس از پیروزى اسلام لباس دین بر تن کردند و باز به مبارزه برخاستند.

این دانشمند مصرى سپس اضافه مى کند که عمرو عاص به هدفش رسید و سرزمین مصر به طور خالص در اختیار او قرار گرفت. اکنون بد نیست چهره اى از چهره هاى حکومت او در مصر را مشاهده کنیم.

آن گاه از مقریزى مورخ معروف قرن نهم نقل مى کند که عمرو عاص بعد از خود هفتاد بهار دینار ـ هر بهار به اندازه یک پوست گاو بود ـ به ارث گذاشت. این است سرنوشت اسلام و مسلمین که هفتاد انبان بزرگ سکه طلا از قوت ملت مظلوم اسلام و ارزاق آنها غارت مى شود و یک والى آن را از خود به ارث مى گذارد.(1)

##### 1 . شرح نهج البلاغه عبده، اوّل نامه مورد بحث.

▲. گوشه اى از اعمال معاویه

نکته جالب دیگر اینکه بنا به نقل ابن ابى الحدید در شرح جمله امام(علیه السلام)درباره معاویه «ظاهر غیُّه» مى گوید: گمراهى و ضلالت او چنان آشکار است که جاى تردید در آن نیست اما پرده درى او که در جمله «مَهْتُوک سِتْرُهُ» به آن اشاره شده چنین بود که او قبل از آنکه نام خلافت را بر خود بگذارد بسیار شوخى هاى سبک و زشت داشت. در زمان عمر از ترس او کمى خود را جمع و جور کرد; ولى در زمان عثمان پرده ها را کنار زد و به هر کار قبیحى دست مى یازد. لباس هاى ابریشمین مى پوشید و از ظرف هاى طلا و نقره آب مى خورد، بر مرکب هایى که زین هاى زینتى طلایین داشت سوار مى شد و همان گونه که در کتاب هاى سیره و تاریخ آمده، در ایام عثمان در شام شراب مى نوشید; ولى بعد از شهادت امیر مؤمنان(علیه السلام) و تثبیت موقعیت او بعضى مى گویند شراب را تنها در پنهانى مى نوشید و بعضى گفته اند به ملاحظه نام خلافت آن را کنار گذاشت; ولى شک نیست که او به ساز و طرب و آواز خوانندگان گوش فرا مى داد و به آنها جوایزى مى بخشید.(1)

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 161.

▲40 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به یکى از فرماندارانش(1)

##### 1 . سند نامه:
این نامه را نویسنده عقد الفرید (ابن عبد ربه متوفاى 328) در کتاب خود آورده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 355) و شگفت آور اینکه شارح معروف، ابن میثم این نامه را در شرح نهج البلاغه خود نیاورده است.

▲نامه در یک نگاه

در اینکه مخاطب در این نامه چه شخصى بوده است بعضى از شارحان زحمت تعیین او را از دوش خود برداشته و به صورت اجمال از آن گذشته اند; ولى آن گونه که از بلاذرى در انساب الاشراف و ابن دمشقى در جواهرالمطالب استفاده مى شود، مخاطب این نامه عبدالله بن عباس است که در آن زمان فرماندار بصره بوده است.

توضیح اینکه طبق نقل این دو مورخ، ابوالاسود نامه اى به این مضمون به امیرمؤمنان على(علیه السلام) نوشت که خداوند تو را والى امین ما و سرپرستى وظیفه شناس قرار داده و ما تو را آزموده ایم و کاملا امین و خیرخواه امت یافته ایم که حق آنها را از بیت المال ادا مى کنى و از دنیاى آنها چشم مى پوشى. تو هرگز چیزى از اموال امت را مصرف نمى کنى و هیچ گاه رشوه اى را نپذیرفته اى; ولى عمو زاده ات بدون اطلاع تو در اموال بیت المال تصرّف و آن را حیف و میل مى کند و من صحیح ندانستم که این امر را از تو کتمان کنم (و این نامه را به خاطر آن به تو نوشتم).

امام(علیه السلام) در نامه اى در پاسخ به ابوالاسود از خیرخواهى او تشکر کرد و سپس نامه مورد بحث را به ابن عباس نوشت.(1) و در ضمن آن او را سرزنش کرد ولى نه به طور قطع، بلکه به این عبارت که اگر خبرى که به من رسیده صحیح باشد تو از فرمان من سرپیچى کرده اى و حق امانت را ادا ننموده اى، همچنین دستور مى دهد فوراً حساب بیت المال را ارسال کند و در پایان نامه نیز به او هشدار مى دهد که مراقب باشد که حساب رسى خداوند از حساب رسى خلق برتر است.

ولى بعضى از شارحان نهج البلاغه در اینکه نامه خطاب به ابن عباس باشد تردید کرده و مقام او را به شهادت تاریخ از این والاتر شمرده اند که مرتکب چنین اعمالى شده باشد.

قابل توجّه اینکه بلاذرى بعد از ذکر نامه ابوالاسود و نامه امام به ابن عباس مى نویسد: ابن عباس نامه اى خدمت امام نوشت و در آن تصریح کرد که خبر مزبور نادرست است (و آنها که چنین خبرى داده اند یا اشتباه کرده اند و یا غرضى داشته اند).

متن نامه ابن عباس چنین بود: «أمّا بَعْدُ فَإنّ الّذی بَلَغَکَ عَنّی باطِلٌ وَأنَا لِما تَحْتَ یَدَیّ أحْوطُ وَأضْبَطُ فَلا تُصَدِّقْ عَلَیّ الأظِنّاءَ رَحِمَکَ اللهُ وَالسّلامُ».

توضیحات بیشترى در این زمینه در ذیل نامه آینده خواهد آمد.

##### 1 . انساب الاشراف بلاذرى، ص 169 و جواهرالمطالب ابن دمشقى، ج 2، ص 79.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ، إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ، وَعَصَیْتَ إِمَامَکَ، وَأَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ. بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ الاَْرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ، وَأَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ، فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ، وَاعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ، وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى)، کارى از تو به من گزارش داده شده که اگر انجام داده باشى پروردگارت را به خشم آورده اى و پیشوایت را عصیان کرده اى و امانت خود را به رسوایى کشیده اى (و خود را به سبب خیانت رسوا و ننگین ساخته اى). به من خبر داده اند که تو زمین هاى آباد را ویران کرده اى و آنچه از بیت المال در زیر دست تو بوده است را به خیانت برگرفته و خورده اى، بنابراین حساب خویش را براى من بفرست و بدان که حساب خداوند از حساب مردم (در قیامت) سخت تر و برتر است. والسلام.

▲شرح و تفسیر

▲خشم خدا و عصیان امام

امام(علیه السلام) در آغاز این نامه کوتاه و تکان دهنده مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى)، کارى از تو به من گزارش داده شده که اگر انجام داده باشى پروردگارت را به خشم آورده اى و پیشوایت را عصیان کرده اى و امانت خود را به رسوایى کشیده اى (و خود را به سبب خیانت رسوا و ننگین ساخته اى)»; (أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ، إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ، وَعَصَیْتَ إِمَامَکَ، وَأَخْزَیْتَ(1) أَمَانَتَکَ).

امام(علیه السلام) در این عبارت، محتاطانه با مخاطب خود (ابن عباس یا دیگرى) برخورد مى کند و به طور قطع نمى فرماید تو این کارهاى خلاف را انجام داده اى بلکه هشدار مى دهد که اگر خبرى که به من رسیده راست باشد، تو هم در پیشگاه خدا مسئولى و هم در پیشگاه امام خود و هم در برابر مردم به رسوایى کشیده شده اى.

چه تعبیر گویایى که انسان بر اثر انجام کارى خود را در برابر خدا و امام و خلق بى اعتبار کرده باشد.

جمله «أَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ; امانت خود را رسوا کرده اى» ممکن است اشاره به امانت مقام; یعنى فرماندارى باشد; یعنى کار تو مایه رسوایى فرماندارى توست و یا اشاره به امانت و اعتبارى است که او نزد مردم داشته; یعنى خود را در نظر خلق بى اعتبار ساخته اى.

آن گاه امام(علیه السلام) توضیح بیشترى در این زمینه مى دهد که در واقع، تفصیل بعد از اجمال و تبیین پس از ابهام است مى فرماید: «به من خبر داده اند که تو زمین هاى آباد را ویران کرده اى و آنچه از بیت المال در زیر دست تو بوده است را به خیانت برگرفته و خورده اى»; (بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ الاَْرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ، وَأَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ).

جمله «جَرَّدْتَ الاَْرْضَ; زمین را برهنه ساخته اى» ممکن است اشاره به این باشد که محصولات اراضى خراجیه را بر گرفته و براى خود برداشته اى و نیز ممکن است اشاره به این باشد که بر اثر سوء تدبیرت زمین هاى زراعى را ویران ساخته اى و بعضى احتمال داده اند که «ارض» در اینجا به معناى زمین بیت المال است; یعنى موجودى بیت المال را برگرفته و آن را خالى کرده اى; ولى احتمال اوّل و دوم قوى تر به نظر مى رسد.

توجّه داشته باشید که «جَرَّدْتَ» از ریشه تجرید یعنى برهنه کردن گرفته شده و ملخ را از آن رو جراد مى گویند که زراعت و برگ درختان را مى خورد و زمین و درخت را برهنه مى سازد.

حضرت در پایان نامه مى فرماید: «بنابراین حساب خویش را براى من بفرست و بدان که حساب خداوند از حساب مردم (در قیامت) سخت تر و برتر است. والسّلام»; (فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ، وَاعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ وَالسَّلاَمُ).

روشن است که در حساب بندگان گاهى اشتباه و خطا و زمانى مخفى کارى رخ مى دهد، در حالى که حساب الهى نه خطا و اشتباهى دارد و نه کسى مى تواند وضع خود را در برابر آن پنهان کند. همان گونه که قرآن مى فرماید: «(یا بُنَىَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّة مِّنْ خَرْدَل فَتَکُنْ فى صَخْرَة أَوْ فِى السَّماواتِ أَوْ فِى الاَْرْضِ یَأْتِ بِهَا اللهُ); (لقمان به فرزندش مى گوید:) پسرم! اگر به اندازه سنگینى دانه خردلى (کار نیک یا بد) باشد و در دل سنگى یا در (گوشه اى از) آسمان ها و زمین قرار گیرد خداوند آن را (در قیامت براى حساب) مى آورد».(2)

منظور از حساب که امام(علیه السلام) به آن اشاره کرده، حساب درآمد بیت المال اعم از زمین هاى خراجیه و زکات و غنایم و مانند آن است که فرماندار حضرت موظّف شده هم درآمدها و هم هزینه ها را براى امام بنویسد تا روشن شود حیف و میلى در بیت المال واقع شده یا نه.

##### 1 . «أخْزَیْتَ» از ریشه «خِزْى» بر وزن «حزب» در اصل به معناى شکست روحى (و شرمسارى) است که یا از ناحیه خود انسان است و به صورت حیاى مفرط آشکار مى شود و یا از ناحیه دیگرى است که بر انسان تحمیل مى گردد. این مادّه گاه به معناى افتادن در بلا و گاه به معناى رسوایى و شرمندگى ناشى از آن است.
2 . لقمان، آیه 16.

▲41 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به یکى از فرماندارانش(1)

##### 1 . سند نامه:
بخش هایى از این نامه را ابن قتیبه (متوفاى 276) در کتاب عیون الاخبار آورده است و بلاذرى (متوفاى 279) در کتاب انساب الاشراف و ابن عبد ربه (متوفاى 328) در عقد الفرید آورده و اینها همگى قبل از سید رضى مى زیسته اند و از کسانى که پس از سید رضى بوده و آن را در کتاب هاى خود آورده اند، احمد بن محمد بن میدانى در مجمع الامثال و سبط بن جوزى در تذکرة الخواص است.
ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه خود مى گوید: راویان اتفاق نظر دارند که این نامه از على(علیه السلام)است و در اکثر کتب تاریخى آمده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 344).

▲نامه در یک نگاه

این نامه همان گونه که در پایان آن در بحث نکات به صورت مشروح خواهد آمد، بنابر معروف به عبد الله بن عباس نوشته شده است و امام(علیه السلام) او را به جهت عدم رعایت موازین صحیح در بیت المال سرزنش و نکوهش کرده است و همچون پدرى دلسوز و با محبّت که فرزندش را در راه خطا مى بیند، بر او بانگ مى زند و فریاد مى کشد و او را بر مسیر صحیح فرا مى خواند، ابن عباس را زیر رگبار سرزنش هاى خود گرفته است.

در بخش اوّلِ این نامه، احسان خود را به او یادآور مى شود که وى را به عنوان یکى از خواص خود به یکى از مهم ترین مقام ها; یعنى فرماندارى بصره منصوب کرده است.

در بخش دوم به بدى هاى او نسبت به خود اشاره مى کند و وى را به سبب عدم رعایت موازین عدالت در امر بیت المال نکوهش مى کند و به تقواى الهى و باز گرداندن اموال مسلمین فرمان مى دهد.

در بخش سوم سوگند مى خورد که اگر فرزندانش حسن و حسین(علیهما السلام) با تمام قرب و منزلتى که نزد او دارند مرتکب چنین کارى شوند ملاحظه آنها را نیز نمى کند.

در چهارمین و آخرین بخش به او هشدار مى دهد که زندگى دنیا فانى و ناپایدار است و به زودى از این جهان چشم مى پوشد و در پیشگاه عدل الهى حاضر مى شود و باید در برابر اعمال خود پاسخ گو باشد و از بسیارى از اعمال خود پشیمان مى گردد; اما پشیمانى اش سودى ندارد.

در اینکه مخاطب این نامه واقعا عبد الله بن عباس از یاران معروف امام على(علیه السلام)و یا برادرش عبیدالله یا شخص دیگرى است اختلاف زیادى در میان مورخان و شارحان نهج البلاغه و علماى رجال دیده مى شود که ما در پایان این نامه به آن اشاره خواهیم کرد و آنچه را نزدیک تر به نظر مى رسد بیان مى کنیم.

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی، وَجَعَلْتُکَ شِعَارِی وَبِطَانَتِی، وَلَمْ یَکُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِی أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفْسِی لِمُوَاسَاتِی وَمُوَازَرَتِی وَأَدَاءِ الاَْمَانَةِ إِلَیَّ، فَلَمَّا رَأَیْتَ الزَّمَانَ عَلَى ابْنِ عَمِّکَ قَدْ کَلِبَ، وَالْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ، وَأَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ، وَهَذِهِ الاُْمَّةَ قَدْ فَنَکَتْ وَشَغَرَتْ، قَلَبْتَ لاِبْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ، وَخَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِینَ، وَخُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِینَ، فَلاَ ابْنَ عَمِّکَ آسَیْتَ، وَلاَ الاَْمَانَةَ أَدَّیْتَ. وَکَأَنَّکَ لَمْ تَکُنِ اللهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ، وَکَأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ عَلَى بَیِّنَة مِنْ رَبِّکَ، وَکَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنْتَ تَکِیدُ هَذِهِ الاُْمَّةَ عَنْ دُنْیَاهُمْ، وَتَنْوِی غِرَّتَهُمْ عَنْ فَیْئِهِمْ، فَلَمَّا أَمْکَنَتْکَ الشِّدَّةُ فِی خِیَانَةِ الاُْمَّةِ أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ، وَعَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ، وَاخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لاَِرَامِلِهِمْ وَأَیْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ الذِّئْبِ الاَْزَلِّ دَامِیَةَ الْمِعْزَى الْکَسِیرَةَ، فَحَمَلْتَهُ إِلَى الْحِجَازِ رَحِیبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَیْرَ مُتَأَثِّم مِنْ أَخْذِهِ، کَأَنَّکَ لاَ أَبَا لِغَیْرِکَ حَدَرْتَ إِلَى أَهْلِکَ تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَأُمِّکَ، فَسُبْحَانَ اللهِ! أَمَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ؟ أَوَمَا تَخَافُ نِقَاشَ الْحِسَابِ!

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) من تو را شریک خویش در امانتم (حکومت و زمامدارى) قرار دادم و تو را از خواص و صاحب سرّ خود گردانیدم و در میان خاندان و خویشاوندانم کسى مطمئن تر از تو براى همکارى، یارى و اداى امانت نسبت به من نبود اما همین که دیدى زمان بر پسر عمویت سخت گرفته و دشمن در نبرد با او محکم ایستاده و به غارتگرى دست زده و امانت در میان مردم خوار و بى مقدار شده و این امت (از فرمان حق) تجاوز نموده و بى پناه گشته است (در چنین شرایطى تو) به پسر عمویت پشت کردى و با کسانى که از او جدا شدند، همراه گشتى و با آنها که دست از یاریش کشیدند هماهنگ شدى و همراه خائنان، به او خیانت کردى; نه پسر عمویت را یارى رساندى و نه امانت را ادا نمودى. گویا تو جهاد خود را براى خدا انجام ندادى و گویا حجّت و بیّنه اى از سوى پروردگارت نداشتى و گویا تو با این امت براى غصب دنیایشان حیله و نیرنگ به کار مى بردى و مقصودت این بود که آنها را بفریبى و غنایمشان را در اختیار بگیرى (و آن نیات آلوده سبب شد که) آن زمان که امکان تشدید خیانت نسبت به امت را پیدا کردى به سرعت حمله کردى و با عجله بر بیت المال پریدى و آنچه در قدرت داشتى از اموالشان که براى زنان بیوه و یتیمان آنها نگهدارى مى شد ربودى. همانند گرگ چالاکى که بزغاله مجروح و استخوان شکسته اى را برباید، آن گاه آن را با خاطرى آسوده به سوى حجاز حمل کردى بى آنکه در این کار احساس گناه کنى. دشمنت بى پدر باد، گویا میراث پدر و مادرت را براى خانواده ات مى بردى. سبحان الله آیا به معاد ایمان ندارى و از بررسى دقیق حساب روز قیامت نمى ترسى؟!

▲شرح و تفسیر

▲آیا به معاد ایمان ندارى که چنین مى کنى؟!

امام(علیه السلام) در آغاز این نامه به محبّت هایى که در حق این فرماندار کرده اشاره مى کند و او را به یاد خدماتش به او مى اندازد تا از خطایى که مرتکب شده بسیار شرمنده شود. مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) من تو را شریک خود در امانتم (حکومت و زمامدارى) قرار دادم و تو را از خواص و صاحب سرّ خود گردانیدم و در میان خاندان و خویشاوندانم کسى مطمئن تر از تو براى همکارى، یارى و اداى امانت نسبت به من نبود»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی، وَجَعَلْتُکَ شِعَارِی(1) وَبِطَانَتِی(2)، وَلَمْ یَکُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِی أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفْسِی لِمُوَاسَاتِی وَمُوَازَرَتِی(3) وَأَدَاءِ الاَْمَانَةِ إِلَیَّ).

امام(علیه السلام) در این عبارات کوتاه به سه نکته در مورد این فرماندار اشاره مى کند.

1. او را در امر زمامدارى امت سهیم و شریک کرده و یکى از مهم ترین مناصب را در اختیار او گذارده است.

2. او را محرم اسرار خود و بطانه و شعار خویش قرار داده که نشانه نهایت اعتماد و خوش بینى است.

3. از میان تمام خویشاوندان و بستگان، او را از همه مطمئن تر براى همکارى در امر مهم حکومت اسلامى شناخته است، بنابراین شایسته نبود که در برابر این همه محبّت و اعتماد و اطمینان، خلافى از او سر بزند.

آن گاه امام(علیه السلام) به تخلفات فرماندار خود پرداخته و مطلب را از اینجا شروع مى کند و مى فرماید: «اما همین که دیدى زمان بر پسر عمویت سخت گرفته و دشمن در نبرد با او محکم ایستاده و به غارتگرى دست زده و امانت در میان مردم خوار و بى مقدار شده و این امت (از فرمان حق) تجاوز نموده و بى پناه گشته است (در چنین شرایطى تو) به پسر عمویت پشت کردى و با کسانى که از او جدا شدند همراه گشتى و با آنها که دست از یاریش کشیدند هماهنگ شدى و همراه خائنان، به او خیانت کردى; نه پسر عمویت را یارى رساندى و نه امانت را ادا نمودى»; (فَلَمَّا رَأَیْتَ الزَّمَانَ عَلَى ابْنِ عَمِّکَ قَدْ کَلِبَ(4)، وَالْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ، وَأَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ، وَهَذِهِ الاُْمَّةَ قَدْ فَنَکَتْ(5) وَشَغَرَتْ(6)، قَلَبْتَ لاِبْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ(7) فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ، وَخَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِینَ، وَخُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِینَ، فَلاَ ابْنَ عَمِّکَ آسَیْتَ(8)، وَلاَ الاَْمَانَةَ أَدَّیْتَ).

جمله «قَلَبْتَ لاِبْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ» که معناى تحت اللفظى آن این است: «سپر را براى پسر عمویت وارونه کردى» کنایه از پشت کردن به کسى است، زیرا مجاهدان در میدان جنگ هنگامى که رو به روى طرف مقابل مى ایستند روى سپر به طرف آنهاست اما اگر فرار کنند باطن سپرها مقابل آنها خواهد بود به همین جهت به عنوان کنایه، این جمله در پشت کردن به شخص یا چیزى به کار مى رود.

امام(علیه السلام) در پنج جمله نخستین، وضع زمان را براى او ترسیم مى کند: سخت شدن شرایط محیط، جسور شدن دشمن در جنگ، بى اعتبارى امانت در میان مردم، تعدى کردن امت از احکام الهى و بى پناه شدن.

سپس امام(علیه السلام) با چند جمله، مخالفت پسر عمویش را با خود از چند زاویه بررسى مى کند: پشت کردن به او، هم صدا شدن با مخالفان، دست کشیدن از یارى، همراهى با بى طرفان و خیانت کردن در بیت المال با خائنان. به این ترتیب تمام اوصاف او را با این تعبیرات گویا و پرمعنا مجسم ساخته و خلاصه اش همان است که در دو جمله آخر با فاء تفریع بیان فرموده است: دست برداشتن از یارى و خیانت در امانت.

آن گاه امام(علیه السلام) از زاویه دیگرى به اعمال او نگاه مى کند و براى برانگیختن وجدان مذهبى او این جمله ها را بیان مى دارد و مى فرماید: «گویا تو جهاد خود را به خاطر خدا انجام ندادى و گویا حجت و بینه اى از سوى پروردگارت نداشتى و گویا تو با این امت براى غصب دنیایشان حیله و نیرنگ به کار مى بردى و مقصودت این بود که آنها را بفریبى و غنایمشان را در اختیار بگیرى»; (وَکَأَنَّکَ لَمْ تَکُنِ اللهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ، وَکَأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ عَلَى بَیِّنَة مِنْ رَبِّکَ، وَکَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنْتَ تَکِیدُ هَذِهِ الاُْمَّةَ عَنْ دُنْیَاهُمْ، وَتَنْوِی غِرَّتَهُمْ(9) عَنْ فَیْئِهِمْ).

امام(علیه السلام) در این سه جمله، نخست در خلوص نیّت او در امر جهاد تردید مى کند و سپس در اینکه اعمالش مستند به دلیل باشد ابراز تردید مى فرماید و سرانجام عمل او را شبیه کسى مى شمرد که با ظاهر سازى و عوام فریبى مى خواهد حقوق مردم را که خدادر بیت المال قرار داده برباید.

شاید این فرماندار (هر کس که باشد) با شنیدن این جمله ها تکانى بخورد و به راه آید و اموال بیت المال را به جاى خود باز گرداند.

سپس امام(علیه السلام) در ادامه این سخن مى فرماید: «(و آن نیات آلوده سبب شد که) آن زمان که امکان تشدید خیانت نسبت به امت را پیدا کردى به سرعت حمله کردى و با عجله بر بیت المال پریدى و آنچه در قدرت داشتى از اموالشان را که براى زنان بیوه و یتیمان آنها نگهدارى مى شد ربودى; همانند گرگ چالاکى که بزغاله مجروح و استخوان شکسته اى را برباید، آن گاه آن را با خاطرى آسوده به سوى حجاز حمل نمودى بى آنکه در این کار احساس گناه کنى. دشمنت بى پدر باد گویا میراث پدر و مادرت را براى خانواده ات مى بردى»; (فَلَمَّا أَمْکَنَتْکَ الشِّدَّةُ فِی خِیَانَةِ الاُْمَّةِ أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ(10)، وَعَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ(11)، وَاخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لاَِرَامِلِهِمْ وَأَیْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ(12) الذِّئْبِ الاَْزَلِّ(13) دَامِیَةَ(14) الْمِعْزَى(15)الْکَسِیرَةَ(7)، فَحَمَلْتَهُ إِلَى الْحِجَازِ رَحِیبَ(16) الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَیْرَ مُتَأَثِّم(17) مِنْ أَخْذِهِ، کَأَنَّکَ لاَ أَبَا لِغَیْرِکَ حَدَرْتَ(18) إِلَى أَهْلِکَ تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَأُمِّکَ).

تعبیرات امام(علیه السلام) بسیار گویا و تشبیه آن حضرت در این زمینه فوق العاده کوبنده و پر معناست و براى بیان چنین مقصدى جمله هایى از این بهتر تصور نمى شود.

تعبیر به «أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ; به سرعت حمله نمودى» و «عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ; با شتاب بر آن پریدى» و تعبیر به «اخْتَطَفْتَ; آنها را ربودى» و تشبیه به گرگ چالاکى که بزغاله مجروح استخوان شکسته اى را برباید و تعبیر به «تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَأُمِّکَ; اموال بیت المال را همچون میراث پدر و مادر شمردى» همه و همه گویاى زشتى فوق العاده اعمال اوست.

جمله «لاَ أَبَا لِغَیْرِکَ; دشمنت بى پدر باد» نوعى احترام است به آن فرماندار، زیرا در آنجا که مى خواهند تحقیر کنند مى گویند: «لا أباً لَکَ» (بى پدر شوى) بنابراین امام(علیه السلام) در عین سرزنش شدید احترام او را نیز به مقدار لازم حفظ مى کند.

تعبیر به «تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَأُمِّکَ» تعبیر زیبایى است که در این گونه موارد به کار مى رود و کسى که بى محابا روى مالى افتاده و از آن بهره مى گیرد، گفته مى شود: مثل اینکه میراث پدر و مادر را به چنگ آوردى.

امام(علیه السلام) در پایان این بخش از نامه خود به صورت اظهار تعجب مى فرماید: «سبحان الله آیا به معاد ایمان ندارى و از بررسى دقیق حساب روز قیامت نمى ترسى»; (فَسُبْحَانَ اللهِ! أَ مَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ؟ أَوَمَا تَخَافُ نِقَاشَ(20) الْحِسَابِ!).

اشاره به اینکه کسى که ایمان به قیامت دارد و معتقد به این آیه است: (فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَیْراً یَرَهُ * وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة شَرًّا یَرَهُ)(21) نباید این گونه در اموال بیت المال تصرف کند. این عمل با آن ایمان سازگار نیست; یا ایمان ضعیف است یا قیامت به فراموشى سپرده شده است.

##### 1 . «شِعار» به لباس زیرین گفته مى شود که با موى بدن انسان تماس دارد و از این رو به صاحب سرّ و محرم راز نیز شعار مى گویند. در مقابل «دثار» که به معناى لباس رویین است. واژه شعار معناى دیگرى هم دارد و آن علامت است و همچنین سخنان و جمله هایى که اهداف قوم و ملتى را نشان مى دهد. در نامه بالا همان معناى اوّل اراده شده است.
2 . «بِطانة» به معناى لباس زیرین در مقابل «ظِهارة» است که به لباس رویین گفته مى شود. نیز به افرادى که محرم اسرار هستند بطانة گفته مى شود و منظور امام از این واژه معناى اخیر است.
3 . «مُوازَرَة» به معناى معاونت از ریشه «وِزر» به معناى سنگینى گرفته شده است، زیرا کسى که به دیگرى کمک مى کند بخشى از بار سنگین او را بر دوش مى گیرد و وزیر را نیز به همین جهت وزیر مى گویند.
4 . «کَلِبَ» فعل ماضى است، از ریشه «کلب» بر وزن «قلب» در اصل به معناى ضربه زدن بر اسب با مهمیز است. (مهمیز شىء نوک تیزى است که در کنار چکمه قرار مى دادند و سوارکاران براى دواندن اسب از آن استفاده مى کردند). کَلِب در اینجا به معناى شدت یافتن و سخت شدن است.
5 . «فَنَکَت» فعل ماضى از ریشه «فَنک» بر وزن «زنگ» به معناى تعدى و لجاجت و سرکشى است.
6 . «شَغَرَت» این واژه فعل ماضى از ریشه «شَغر» بر وزن «صبر» به معناى بى پناه و بى دفاع شدن است.
7 . «المَجِنّ» به معناى سپر است از ریشه «جَن» بر وزن «فن» به معناى پوشانیدن گرفته شده، زیرا سپر انسان را در برابر ضربات دشمن مى پوشاند.
8 . «آسَیْتُ» از ریشه «مواسات» به معناى همکارى کردن است.
9 . «غِرّة» به معناى خدعه کردن و غافل نمودن است.
10 . «کرَّة» به معناى حمله کردن است.
11 . «الوَثْبَة» از ریشه «وَثْب» بر وزن «وصف» به معناى پیروزى گرفته شده سپس به معناى پریدن و جستن براى گرفتن چیزى نیز آمده است.
12 . «اِخْتِطاف» به معناى ربودن چیزى با سرعت است.
13 . «الاَزَلّ» از ریشه «زلل» به معناى انسان یا حیوانى است که ران هاى باریکى داشته باشد و با توجّه به اینکه چنین کسى با سرعت مى تواند راه برود، این واژه به معناى سریع و پرشتاب مى آید.
14 . «دامِیَة» به معناى مجروح و خون آلود است از ریشه «دم» به معناى خون گرفته شده.
15 . «المِعزَى» به معناى بز است.
16 . «الکَسیرة» به معناى شکسته و استخوان شکسته است و هنگامى که در مورد گوسفند و امثال آن به کار رود به معناى دست و پا شکسته است.
17 . «رحیب» به معناى گشاده و وسیع است از ریشه «رحب» بر وزن «قفل» که به معناى وسعت یافتن است گرفته شده و رحیب الصدر به کسى گفته مى شود که خونسرد، بى تفاوت و داراى سعه صدر باشد.
18 . «متأثم» کسى است که احساس گناه مى کند.
19 . «حَدَرْتَ» از ریشه «حَدْر» بر وزن «قدر» به معناى فرود آمدن و پایین رفتن است و از آنجا که پایین رفتن معمولاً به سرعت انجام مى شود این واژه به معناى سرعت کردن نیز به کار مى رود.
20 . «نِقاش» به معناى دقت و سخت گیرى در حساب است.
21 . زلزله، آیه 7 و 8.

▲بخش دوم

أَیُّهَا الْمَعْدُودُ ـ کَانَ ـ عِنْدَنَا مِنْ أُولِی الاَْلْبَابِ، کَیْفَ تُسِیغُ شَرَاباً وَطَعَاماً. وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ تَأْکُلُ حَرَاماً وَتَشْرَبُ حَرَاماً، وَتَبْتَاعُ الاِْمَاءَ وَتَنْکِحُ النِّسَاءَ مِنْ أَمْوَالِ الْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُجَاهِدِینَ الَّذِینَ أَفَاءَ اللهُ عَلَیْهِمْ هَذِهِ الاَْمْوَالَ، وَأَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلاَدَ! فَاتَّقِ اللهَ وَارْدُدْ إِلَى هَؤُلاَءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ، فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْکَنَنِی اللهُ مِنْکَ لاَُعْذِرَنَّ إِلَى اللهِ فِیکَ، وَلاََضْرِبَنَّکَ بِسَیْفِی الَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلاَّ دَخَلَ النَّارَ! وَوَاللهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ فَعَلاَ مِثْلَ الَّذِی فَعَلْتَ، مَا کَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَةٌ، وَلاَ ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَة، حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا، وَأُزِیحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا، وَأُقْسِمُ بِاللهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلاَلٌ لِی، أَتْرُکُهُ مِیرَاثاً لِمَنْ بَعْدِی، فَضَحِّ رُوَیْداً، فَکَأَنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَى، وَدُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَى، وَعُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَالُکَ بِالْمَحَلِّ الَّذِی یُنَادِی الظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَةِ، وَیَتَمَنَّى الْمُضَیِّعُ فِیهِ الرَّجْعَةَ (وَلاتَ حِینَ مَناص).

### ترجمه

اى کسى که در گذشته نزد ما از خردمندان به شمار مى آمدى، چگونه آب و غذایى را گوارا مى نوشى و مى خورى در حالى که مى دانى حرام مى خورى و حرام مى نوشى و چگونه با اموال یتیمان و مساکین و مؤمنان و مجاهدانى که خداوند این اموال را به آنها اختصاص داده و بلاد اسلام را بهوسیله آنان حفظ کرده، کنیزانى را مى خرى و زنانى را به همسرى در مى آورى (نمى دانى آمیزش با آن کنیزان حرام و نکاح با آن زنان نارواست)، اکنون از خدا بترس و اموال این گروه (محرومان و مجاهدان) را به آنها بازگردان و اگر به این دستور که دادم عمل نکنى و خداوند مرا بر تو مسلّط کند کارى مى کنم که عذرم در پیشگاه خدا در باره تو پذیرفته باشد و با این شمشیرم که هیچ کس را با آن نزدم مگر اینکه داخل دوزخ شد ضربه اى بر تو وارد مى کنم! به خدا سوگند اگر حسن و حسین (فرزندان عزیزم)، کارى همچون تو کرده بودند هیچ گونه مدارا با آنها نمى کردم و اراده مرا (در دفاع از حق بیت المال) تغییر نمى دادند تا زمانى که حق را از آنها بستانم و باطلى را که از ستم هاى آنها به وجود آمده از میان بردارم. به خداوندى که پروردگار جهانیان است سوگند مى خورم اگر آنچه را تو از اموال آنها گرفته اى از راه حلال در اختیار من بود هرگز مرا خوشحال نمى ساخت که آن را به عنوان میراث براى بازماندگانم بگذارم، بنابراین کمى دست نگه دار (و اندیشه کن) گویى به پایان زندگى رسیده اى و در زیر خاک ها دفن شده اى و اعمالت به تو عرضه شده است در جایى که ستمگر فریاد حسرت بر مى دارد و آن کس که عمر خود را ضایع ساخته، آرزو مى کند که به دنیا بازگردد (و جبران کند)، ولى زمان فرار نیست (و تمام راه ها بسته است).

▲شرح و تفسیر

▲اگر فرزندانم چنین مى کردند آنها را نمى بخشیدم

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه در ادامه سرزنش ها و اعتراضات شدید، به مخاطب خود مى فرماید: «اى کسى که در گذشته نزد ما از خردمندان به شمار مى آمدى چگونه آب و غذایى را گوارا مى نوشى و مى خورى در حالى که مى دانى حرام مى خورى و حرام مى نوشى و چگونه با اموال یتیمان و مساکین و مؤمنان و مجاهدانى که خداوند این اموال را به آنها اختصاص داده و بوسیله آنان بلاد اسلام را حفظ کرده، کنیزانى را مى خرى و زنانى را به همسرى در مى آورى (نمى دانى آمیزش با آن کنیزان حرام و نکاح با آن زنان نارواست)»; (أَیُّهَا الْمَعْدُودُ ـ کَانَ ـ عِنْدَنَا مِنْ أُولِی الاَْلْبَابِ، کَیْفَ تُسِیغُ(1) شَرَاباً وَطَعَاماً. وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ تَأْکُلُ حَرَاماً، وَتَشْرَبُ حَرَاماً، وَتَبْتَاعُ الاِْمَاءَ وَتَنْکِحُ النِّسَاءَ مِنْ أَمْوَالِ الْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُجَاهِدِینَ الَّذِینَ أَفَاءَ(2) اللهُ عَلَیْهِمْ هَذِهِ الاَْمْوَالَ، وَأَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلاَدَ!).

تعبیر به «کانَ» که ناظر به زمان گذشته است اشاره به این است که ما تو را قبلاً جزء خردمندان مى دانستیم ولى با این اعمالت که از خود نشان داده اى اکنون در زمره آنان نیستى.

جمله «کَیْفَ تُسِیغُ...» اشاره به این است که تمام زندگى تو آمیخته با حرام شده و آب و غذایى که از اموال غصب شده بیت المال به دست مى آورى، نوشیدن و خوردنش بر تو حرام است و همسرانى که از کنیزان با پول حرام خریدارى مى کنى و مهریّه حرامى که براى زنان آزاد قایل مى شوى سبب مى شود زندگى خانوادگى تو نیز آلوده به حرام گردد.

جمله «مِنْ أَمْوَالِ الْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینِ...» اشاره به این است که اگر این اموال مال افراد ثروتمندى بود غصب آنها کمتر قبح و زشتى داشت; ولى غصب اموالى که متعلّق به دو گروه یتیمان و محرومان و مجاهدان و مدافعان اسلام است بسیار قبیح تر و زشت تر است.

سپس امام(علیه السلام) پس از این سرزنش طولانى چنین نتیجه گرفته و مى فرماید: «اکنون از خدا بترس و اموال این گروه (محرومان و مجاهدان) را به آنها بازگردان»; (فَاتَّقِ اللهَ وَارْدُدْ إِلَى هَؤُلاَءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ).

آن گاه او را شدیداً تهدید مى کند و مى فرماید: «و اگر به این دستورى که دادم عمل نکنى و خداوند مرا بر تو مسلّط کند کارى مى کنم که عذرم در پیشگاه خدا درباره تو پذیرفته باشد و با این شمشیرم که هیچ کس را با آن نزدم مگر اینکه داخل دوزخ شد ضربه اى بر تو وارد مى کنم»; (فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْکَنَنِی اللهُ مِنْکَ لاَُعْذِرَنَّ(3) إِلَى اللهِ فِیکَ، وَلاََضْرِبَنَّکَ بِسَیْفِی الَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلاَّ دَخَلَ النَّارَ!).

اشاره به اینکه من جز در راه خدا و در برابر دشمنان او شمشیر نمى کشم و هر کس را که تاکنون با این شمشیر از پاى در آورده ام، سرازیر جهنم شده است و به گفته شاعر:

قضا ز قهر خدا چون که گشت آبستن *** به یک شکم دو پسر زاد ذوالفقار و سقر

در اینجا سؤالى پیش مى آید و آن اینکه چرا کسى که از بیت المال چیزى را ربوده مستحق اعدام باشد در حالى که در حدود اسلامى حداکثر اجراى حدّ سرقت بر وى است. تازه حدّ سرقت هم در اینجا بعید به نظر مى رسد، چون شرط آن سرقت از حرز; یعنى جایى است که قفل و بند داشته باشد اگر قفل و بندش را بشکنند و چیزى از آن را به سرقت ببرند حدّ سرقت جارى مى شود و مى دانیم بیت المال در اختیار این فرماندار بوده نه آنکه در حرز باشد.

در پاسخ این سؤال ممکن است گفته شود: اوّلا: این سرقت توأم با انکار حرمت آن بوده و وى آن مال را بر خود حلال مى دانسته و این نوعى انکار ضرورى دین است.

ثانیاً: امام(علیه السلام) مى فرماید: اگر دستور مرا نسبت به بازگرداندن این اموال به بیت المال عمل نکنى و در برابر من مقاومت نمایى در واقع قیام بر ضد امامت کرده اى و مى دانیم قیام بر ضد امام مجوز قتل است.

آن گاه امام(علیه السلام) براى تأکید بیشتر و جدى بودن این تهدید مى افزاید: «به خدا سوگند اگر حسن و حسین (فرزندان عزیزم)، کارى همچون کار تو کرده بودند هیچ گونه با آنها مدارا نمى کردم و اراده مرا (در دفاع از حق بیت المال) تغییر نمى دادند تا زمانى که حق را از آنها بستانم و باطلى را که از ستم هاى آنها بهوجود آمده از میان بردارم»; (وَوَاللهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ فَعَلاَ مِثْلَ الَّذِی فَعَلْتَ، مَا کَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَةٌ(4)، وَلاَ ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَة، حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا، وَأُزِیحَ(5) الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا).

بدیهى است که هرگز منظور امام(علیه السلام) این نیست که امکان دارد امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) دست به غصب اموال بیت المال بزنند، بلکه منظور بیان مبالغه در مطلب است که هیچ کس در برابر تخلّف از حق و عدالت مصونیت ندارد.

به بیان دیگر قضیّه شرطیّه که از واژه «لو» و مانند آن استفاده مى شود به معناى احتمال وقوع شرط نیست، زیرا این تعبیرات حتى در امورى که محال است براى بیان تأکید مطلب گفته مى شود همان گونه که در آیه شریفه «(قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدینَ); بگو: اگر براى خدا فرزندى بود، من نخستین پرستش کننده او بودم»(6) این تعبیر تأکیدى است بر نفى گفته نابخردانِ اهل کتاب که براى خداوند فرزندى قایل بودند.

امام(علیه السلام)، در این سخن خود روشن مى سازد که هرگز مسائل عاطفى نمى تواند حاکم بر احکام الهى باشد و روابط بر ضوابط پیشى نمى گیرد همان گونه که قرآن مجید در مسأله اجراى حد مى فرماید: «(وَلا تَأْخُذْکُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فی دینِ اللهِ); و نباید رأفت (و محبّت کاذب) نسبت به آن دو شما را از (اجراى) حکم الهى مانع شود»(7) و در مورد اجراى حق مى فرماید: «(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّامینَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوالِدَیْنِ وَالاَْقْرَبینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقیراً فَاللهُ أَوْلى بِهِما); اى کسانى که ایمان آورده اید! همواره و همیشه قیام به عدالت کنید. براى خدا گواهى دهید، حتى اگر چه به زیان شما، یا پدر و مادر یا نزدیکانتان بوده باشد. (چرا که) اگر او (کسى که گواهى شما به زیان اوست) غنى یا فقیر باشد خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کند (و لزومى ندارد براى رعایت آنها حق را رها کنید)».(8)

سپس امام(علیه السلام) براى بیدار ساختن او از طریق دیگرى وارد مى شود که بسیار موثّق و نافذ است، مى فرماید: «به خداوندى که پروردگار جهانیان است سوگند مى خورم اگر آنچه را تو از اموال آنها گرفته اى از راه حلال در اختیار من بود هرگز مرا خوشحال نمى ساخت که آن را به عنوان میراث براى بازماندگانم بگذارم»; (وَأُقْسِمُ بِاللهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلاَلٌ لِی، أَتْرُکُهُ مِیرَاثاً لِمَنْ بَعْدِی).

اشاره به اینکه این اموال عظیم اگر حلال هم باشد مایه خوشبختى و سعادت انسان نمى شود چه رسد به اینکه حرام باشد، زیرا راهى جز این ندارد که به صورت میراث براى بازماندگانش بگذارد; حساب و وبالش براى اوست و لذّتش براى دیگران. آیا عاقلانه است که انسان دست به چنین کارى بزند. حال اگر از طریق حرام باشد چه مصیبتى براى صاحب آن خواهد بود.

لذا در حدیثى در کتاب کافى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده است که این دعا را مى فرمود: «اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّد وَمَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّد الْعَفَافَ وَالْکَفَافَ وَارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّد الْمَالَ وَالْوَلَدَ; خداوندا به محمّد
و آل او و کسانى که او و خاندانش را دوست دارند خویشتن دارى و به مقدار نیاز عنایت کن و کسانى که محمّد و اهل بیتش را دشمن مى دارند مال (فراوان) و فرزندان (بسیار) روزى ده».(9)

سرانجام امام(علیه السلام) در پایان این نامه اشاره به پایان زندگى و مرگ و حوادث پس از آن مى کند تا روح خفته آن فرماندار را بیدار کند و خطرى را که در کمین اوست به وى نشان دهد مى فرماید: «بنابراین کمى دست نگه دار (و اندیشه کن) گویى به پایان زندگى رسیده اى و در زیر خاک ها دفن شده اى و اعمالت به تو عرضه شده است در جایى که ستمگر فریاد حسرت بر مى دارد و آن کس که عمر خود را ضایع ساخته، آرزو مى کند که به دنیا بازگردد (و جبران کند); ولى زمان فرار نیست (و تمام راه ها بسته است)»; (فَضَحِّ(10) رُوَیْداً، فَکَأَنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَى(11)، وَدُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَى(12)، وَعُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَالُکَ بِالْمَحَلِّ الَّذِی یُنَادِی الظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَةِ، وَیَتَمَنَّى الْمُضَیِّعُ فِیهِ الرَّجْعَةَ (وَلاتَ حِینَ مَناص)(13)).

امام بزرگوار این معلم بیدارگر و پیشواى هوشیار، مخاطب خود را با این جمله هاى کوبنده از خواب غفلت بیدار مى کند. لحظه مرگ و سپس دفن در زیر خاک ها و به دنبال آن حضور در صحنه قیامت براى حساب و کتاب و سرانجام پشیمانى و تقاضاى بازگشت به دنیا را که به هنگام مرگ و در صحنه قیامت دارد به او نشان مى دهد و آن را با آیه شریفه «(وَّلاَتَ حِینَ مَنَاص); ولى وقت نجات گذشته بود»(14) مؤکّد مى سازد.

##### 1 . «تَسیغُ» از ریشه «سَوْغ» بر وزن «قوم» به معناى گوارا بودن گرفته شده که معمولاً در مورد غذا و آب به کار مى رود; ولى به طور کنایه در امور دیگر نیز استعمال مى شود.
2 . «أفاء» از ریشه «فىء» به معناى بازگشت است گویى اموالى که در دست کفّار بوده جنبه غصب داشته و هنگامى که به غنیمت گرفته مى شود، به صاحبان اصلى باز مى گردد.
3 . «أُعْذِرَنَّ» از ریشه «اعذار» به معناى عذر خود را ظاهر ساختن است.
4 . «هَوادَة» به معناى نرمش، صلح و علاقه به کسى است و در اینجا همان معناى اوّل اراده شده است.
5 . «أُزیحُ» از ریشه «اِزاحَة» به معناى زایل کردن است.
6 . زخرف، آیه 81 .
7 . نور، آیه 2.
8 . نساء، آیه 135.
9 . کافى، ج 2، ص 140، ح 3. در همان باب روایات دیگرى در همین زمینه آمده است.
10 . «ضَحَّ» صیغه امر است از ریشه «تَضْحیة» در اصل به معناى به چرا بردن گوسفندان به هنگام بر آمدن آفتاب است و جمله «فَضَحَّ رُوَیْداً» در جایى گفته مى شد که منظور این بود که گوسفندان را آهسته در چراگاه حرکت دهند تا به اندازه کافى سیر شود. سپس این جمله در مواردى که منظور دست نگه داشتن و آرام بودن است به کار رفته است.
11 . «مَدَى» به معناى پایان کار و رسیدن به سنین بالاست.
12 . «الثَّرى» به معناى خاک است.
13 . واژه «لاتَ» براى نفى است و در اصل لاء نافیه بوده و تاء تانیث براى تأکید بر آن افزوده شده است. «مَناص» از ریشه «نوص» به معناى پناهگاه و فریادرس است مى گویند: عرب هنگامى که حادثه سخت و وحشتناکى رخ مى داده مخصوصاً در جنگ ها این کلمه را تکرار مى کرد و مى گفت: مناص، مناص; یعنى پناهگاه کجاست، پناهگاه کجاست؟ و چون این مفهوم با فرار مقارن است گاهى به معناى محل فرار نیز آمده است، بنابراین جمله «وَلاتَ حینَ مَناص» مفهومش این است که راه فرار و نجات و پناهگاهى نیست.
14 . ص، آیه 3.

▲نکته: ابن عباس کیست؟

بى تردید ابن عباس در میان امت و مذاهب مختلف شیعه و اهل سنّت، اشتهار به نیکى و علم و دانش و هوشیارى و خرد دارد و از او با القابى مانند «حِبْرالأُمة»، «تَرْجُمانُ الْقُرآنِ» و مانند آن یاد مى شود. او دوران جوانى خود را در خدمت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)گذراند و حامل احادیث مهمى از آن حضرت بود که در کتب معتبر نقل شده است. او مخصوصاً در تفسیر قرآن صاحب نظر بود و از او به عنوان شاگرد على(علیه السلام) و محب او یاد شده است.

از این رو هنگامى که دانشمندان و شارحان نهج البلاغه به این نامه رسیده اند در اینکه مخاطب آن ابن عباس باشد تردید کرده اند. نامه اى که در آن امیرمؤمنان على(علیه السلام) شدیدترین سرزنش ها را به مخاطب خود نموده و او را به خیانت در اموال بیت المال و حیف و میل آن و بردن مقدار فراوانى از آن از بصره به حجاز وصف مى کند.

به خصوص اگر پاسخ هاى تند و جسورانه اى را که از ابن عباس در پاسخ این نامه نقل شده و در بعضى از کتب تاریخ آمده است در نظر بگیریم مسأله بسیار پیچیده تر مى شود.

از این رو ناقلان این نامه در برابر آن به سه گروه تقسیم شده اند:

گروهى مى گویند: ابن عباس هرچند مقام والایى داشت و از اصحاب برجسته پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بود و در سنین جوانى و یا نوجوانى آن حضرت را درک کرده بود ولى به هر حال او معصوم نبود و صدور چنین لغزشى از او دور نیست و مطابق ضرب المثل مشهور «اَلْجَوادُ قَدْ یَکْبُو; اسب گران قیمتِ تندرو گاهى سکندرى مى خورد و بر زمین مى افتد» از غیر معصوم چنین مطلبى بعید نیست.

گروه دیگرى اصرار دارند که مخاطب این نامه ممکن است برادر ابن عباس; عبیدالله بن عباس یا شخص دیگرى باشد. آنها به یک سلسه قراین تاریخى متوسّل مى شوند که نشان مى دهد ابن عباس هرگز دست به چنین کارى نزده است.

بالاخره گروه سوم نتوانسته در این مسأله انتخابى کنند و مانند ابن ابى الحدید آن را به ابهام و اجمالش گذاشته و گذشته اند، آنجا که مى گوید: «موضوع این نامه براى من مشکل و پیچیده شده است. اگر بگویم این نقل دروغ است و این کلام را جعل کرده اند و به على(علیه السلام) نسبت داده اند، با راویان احادیث مخالفت کرده ام، زیرا آنها معتقدند که این نامه از على(علیه السلام) است و در بسیارى از کتب تاریخى نیز نقل شده است و اگر بگویم مخاطب در آن عبدالله بن عباس است حقایق تاریخى دیگرى من را مانع مى شود، زیرا مى دانم او همواره در کنار امیرمؤمنان(علیه السلام) و مطیع فرمان او بود و بعد از شهادت آن حضرت نیز وفادارى خود را در طول عمر نسبت به آن حضرت حفظ کرد و اگر مخاطب این نامه را شخص دیگرى بدانم، نمى دانم به چه کسى نسبت بدهم، زیرا از متن نامه بر مى آید که مخاطب در این نامه یکى از عموزادگان آن حضرت بوده است و به همین دلیل من در اینجا توقف کرده عدم اظهار نظر را ترجیح مى دهم».(1)

اما گروه اوّل این سخن را نپسندیده اند و مى خواهند با حفظ جلالتِ مقامِ ابن عباس، اسناد این نامه على(علیه السلام) نسبت به او را حفظ کنند.

از جمله ابن میثم در شرح نهج البلاغه خود مى گوید: «نباید از ابن عباس چنان کارى را بعید دانست زیرا او معصوم نبود و على(علیه السلام) هم کسى نبود که در راه حق از احدى بترسد و حقیقت را کتمان کند، هرچند محبوب ترین فرزندان او باشد تا چه رسد به پسر عمویش، بلکه لازم است نسبت به خویشاوندان نزدیک در چنین موردى سخت گیرتر باشد.

وانگهى سخت گیرى امام(علیه السلام) باعث جدایى ابن عباس از امام نمى شود، چرا که آن حضرت هر یک از یارانش را که مستحق مؤاخذه مى دانست، مؤاخذه مى کرد; بزرگ یا کوچک، نزدیک یا دور و هنگامى که حق الله را از او باز پس مى گرفت و یا آن شخص خودش از کرده خود پشیمان مى شد، به همان حال قبل نسبت به او باز مى گشت، بنابراین با محبّت عمیق و پیوند خویشاوندى که میان امام(علیه السلام)و ابن عباس وجود داشت، درشتى و مؤاخذه شدید على(علیه السلام)نسبت به ابن عباس باعث جدایى او نمى شد.

امّا اینکه گفته شود مخاطب برادر ابن عباس; یعنى عبیدالله بوده، صحیح نیست، چرا که عبید الله کارگزار امام در یمن بود و چنین مطلبى درباره او نقل نشده است».(2)

طرفداران قول دوم از یک سو معتقدند که عظمت مقام ابن عباس با محتواى این نامه هرگز سازگار نیست، زیرا او «حِبْر الأُمّة» و دریاى عمیقى از علم و فضل بود و به على(علیه السلام) عشق مىورزید، و جزء مدافعان درجه اوّل على(علیه السلام)بود که عدد آنها در آن زمان طوفانى از انگشتان دست تجاوز نمى کرد و حتى در جنگ صفین هنگامى که مسأله حکمیّت مطرح شد امام(علیه السلام) او را براى حکمیّت و قرار گرفتن در برابر مرد شیطان صفتى همچون عمرو عاص پیشنهاد فرمود (هرچند گروهى نادان و ابله با این پیشنهاد مخالفت کردند و مرد ابلهى مثل خودشان ـ ابو موسى اشعرى ـ را براى این کار معرفى نمودند و بر آن اصرار ورزیدند). آرى جلالت مقام ابن عباس با این امور سازگار نیست; ولى چه کسى مخاطب این نامه بوده است را روشن نساخته اند.

از این گذشته قراین دیگرى نیز براى نفى مخاطب بودن ابن عباس در این نامه ارائه کرده اند از جمله اینکه:

1. در امالى مرحوم سید مرتضى آمده است که عمرو بن عبید نزد سلیمان عباسى رفته بود. سلیمان از او پرسید: شنیده اى که على(علیه السلام) در شعرى درباره ابن عباس گفته است: او در همه چیز براى ما فتوا مى دهد ولى اموال ما را یک شبه با خود مى برد؟ عمرو در پاسخ گفت: ممکن نیست على چنین چیزى را درباره ابن عباس گفته باشد، چرا که او هرگز از على(علیه السلام) جدا نشد و تا هنگام شهادت آن حضرت در کنار او بود و حتى در صحنه صلح امام حسن نیز حضور داشت.

2. عمرو بن عبید اضافه کرد چگونه ممکن است آن همه اموال در بیت المال بصره جمع شود با اینکه على(علیه السلام) به آن نیاز داشت و هر هفته بیت المال را تخلیه مى کرد و به نیازمندان مى داد و در روز شنبه دستور مى داد بیت المال را آب و جارو کنند. با این حال چگونه ممکن است ابن عباس آن همه اموال را در بیت المال بصره جمع کند؟ او به یقین با توجّه به نیاز مردم اموال را به کوفه منتقل مى نمود.

3. طبرى در تاریخ معروف خود در حوادث سنه چهل از ابو عبیده نقل مى کند که ابن عباس تا زمان شهادت على(علیه السلام) در بصره بود و سپس به کوفه آمد و در مراسم صلح امام حسن با معاویه حضور داشت سپس به بصره برگشت و اساس خود را از آن جمع کرد و مال مختصرى از بیت المال را بر گرفت و گفت: این را به عنوان ارتزاق و حق مستمرى خود از بیت المال بر مى گیرم (آن گاه به حجاز رفت).

4. مرحوم تسترى در شرح نهج البلاغه خود نقل مى کند که در هنگام شهادت على(علیه السلام) ابن عباس در بصره بود و (فورا) به کوفه آمد و به امام حسن(علیه السلام) ملحق شد و آن روز که امام حسن در صبح شهادت پدر خطبه مى خواند، ابن عباس برخاست و مردم را به بیعت با آن حضرت دعوت نمود. مردم نیز اجابت کردند.(3)

5. بر فرض که این داستان مربوط به ابن عباس باشد; ولى در بعضى از روایات آمده است که اولا اموال مزبور اموال کمى بوده، و ثانیاً هنگامى که امام(علیه السلام)به ابن عباس تذکر داد او هم بلا فاصله اموال را باز گرداند و عذرخواهى کرد و امام(علیه السلام)عذرش را پذیرفت، همان گونه که مرحوم تسترى از یعقوبى نقل مى کند که ابن عباس مقدارى از بیت المال را تصرف کرده بود و هنگامى که امیرمؤمنان(علیه السلام)دستور بازگرداندن آن را داد، آن اموال را بازگرداند. سپس مانند آن را از سبط بن جوزى نقل مى کند که در پایانش آمده است: ابن عباس از کار خود پشیمان شد و خدمت امام(علیه السلام)عذرخواهى کرد و امام(علیه السلام) عذر او را پذیرفت.(4)

* * *

نتیجه اینکه با این روایات مختلف و گاه ضد و نقیض چگونه مى توان باور کرد که مرد بزرگ و با شخصیّتى همچون ابن عباس که حبر امّت و دانشمند و فقیه معروف اسلام بود، چنین کارى را در آن مقیاس که مخالفان به او نسبت داده اند مرتکب شده باشد.

آیا این احتمال وجود ندارد که عمال بنى امیّه و جیره خواران معاویه که در برابر اموال کبیر و گاه صغیر احادیثى به نفع آنها وضع مى کردند و حتى به پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)نسبت مى دادند چنین مطالبى را درباره ابن عباس جعل کرده باشند به
خصوص آنکه در روایات آمده است معاویه بعد از نمازهاى خود على(علیه السلام) و امام حسن و امام حسین(علیهما السلام)و ابن عباس و مالک اشتر و قیس بن عباده را لعن مى کرد.(5)

مؤلف بزرگوار معجم رجال الحدیث بعد از نقل این ماجراها مى گوید: از مجموع آنچه درباره ابن عباس گفته شده استفاده مى شود که او مردى جلیل القدر و مدافع امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) بود همان گونه که علاّمه حلّى و ابن داود در کتب رجال خود آورده اند. و مرحوم محدّث قمى از شهید ثانى نقل مى کند که پس از ذکر چند حدیث در مذمت ابن عباس مى گوید: تمام این احادیث ضعیف است.

به گفته مرحوم صاحب معالم در کتاب تحقیق طاووسى ـ بعد از ذکر محبّت و اخلاص ابن عباس نسبت به امیرمؤمنان(علیه السلام) و یارى و دفاع از آن حضرت که جاى شک و تردیدى در آن نیست ـ چه جاى تعجب که افرادى بر او حسد بورزند و این گونه نسبت هاى ناروا را به او بدهند.

به همین دلیل غالب علماى رجال از شیعه و اهل سنّت، احادیث ابن عباس را به عنوان احادیث صحیح و معتبر مى پذیرند و به این گونه شبهات درباره او اعتنایى نمى کنند.

بنابراین باید پذیرفت که مخاطب در این نامه شخصى غیر از ابن عباس بوده هر چند ما به طور دقیق او را نشناسیم و تعبیر به ابن عم (مانند تعبیر به برادر و اخ در موارد دیگر) ممکن است کنایه از نزدیکى و مصاحبت بوده باشد و به همین جهت مرحوم سیّد رضى با اینکه در بسیارى از موارد نام مخاطبان نامه را مى برد در اینجا نامى از ابن عباس نبرده و تنها به جمله «الى بعض عماله» قناعت کرده است.

این سخن را با حدیثى که مرحوم علاّمه مجلسى در بحارالانوار در تاریخ امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل کرده است پایان مى دهیم در این حدیث آمده است که مردى از اهل طائف به هنگامى که ابن عباس بیمار بود; (همان بیمارى که در آن دنیا را وداع گفت) نزد او آمد و لحظه اى نشست. ابن عباس بى هوش شد. او را به صحن خانه آوردند. به هوش آمد. گفت: خلیل و یار من رسول خدا(صلى الله علیه وآله) درباره من خبر داد که در دوران عمرم دو بار هجرت خواهم کرد; هجرتى با رسول خدا(صلى الله علیه وآله) داشتم و هجرتى با على(علیه السلام) و نیز به من خبر داد که من در پایان عمر نابینا خواهم شد (و چنین شد)... و نیز به من دستور داد که از پنج گروه بیزار باشم: از ناکثین (پیمان شکنان) همان ها که در جنگ جمل حاضر شدند و از قاسطین (ظالمان و ستمگران شام) که در جنگ صفین حاضر شدند و از خوارج که در میدان نهروان حضور یافتند و از «قَدَریّه» آنهایى که شبیه نصارا در دینشان بودند و گفتند: هیچ چیزى مقدر نشده (و همه چیز را خدا به ما تفویض کرده است) و از «مرجئه» آنها که شبیه یهود در دینشان شدند. گفتند: خدا آگاه تر است (که گناه کاران نیز اهل بهشتند) سپس گفت: «أللّهُمَّ إنّى أحیى عَلى ما حَىَّ عَلَیْهِ عَلِىُّ بْنُ أبی طالِب وأمُوتُ عَلى ما ماتَ عَلَیْهِ عَلىُّ بنُ أبى طالِب; خداوندا من بر آنچه على(علیه السلام)بر آن زنده بود زنده ام و بر آنچه او بدرود حیات گفت مى میرم» این سخن را گفت و جان به جان آفرین تسلیم کرد.(6)

توجّه داشته باشید که قبر ابن عباس در طائف است و مسجد با شکوهى هم به نام او در کنار مقبره اش ساخته اند.

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 172.
2 . شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 5، ص 90.
3 . شرح نهج البلاغه مرحوم تسترى، ج 8، ص 89.
4 . همان مدرک، ص 92 .
5 . مجمع رجال الحدیث، ج 10، ص 238، به نقل از طبرى.
6 . بحارالانوار، ج 42، ص 152، ح 20.

▲ إلى عُمَرِ بْنِ أبی سَلَمَةِ المَخْزُومی

42 إلى عُمَرِ بْنِ أبی سَلَمَةِ المَخْزُومی وَکانَ عامِلُه عَلَى الْبَحْرَیْنِ فَعَزَلَهُ وَاسْتَعْمَلَ نُعْمانَ بْنِ عَجْلانِ الزُّرَقی مَکانَه

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به عمر بن ابى سلمه مخزومى فرماندار آن حضرت بر بحرین است که او را برکنار کرد و نعمان بن عجلان زُرَقى را به جاى او منصوب فرمود.(1)

##### 1 . سند نامه:
در کتاب مصادر نهج البلاغه آمده است: از کسانى که قبل از سید رضى این نامه را نقل کرده اند: ابن واضح (یعقوبى متوفاى 284) در کتاب تاریخ خود و بلاذرى (متوفاى 279) در کتاب انساب الاشراف است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 346).

▲نامه در یک نگاه

امام(علیه السلام) در این نامه عمر بن ابى سلمه (فرزند ام سلمه همسر پیغمبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله)) و ابوسلمه که از طرف آن حضرت فرماندار بحرین بود را مخاطب قرار داده و از خدمات او تشکر مى کند و او را از آن منصب فرا مى خواند تا در جنگ صفین همراه امام(علیه السلام) باشد و نعمان بن عجلان را که از بزرگان قبیله بنى عجلان بود به جاى او مى گمارد.

امام(علیه السلام) براى اینکه خاطر ابن ابى سلمه از این جابجایى مکدر نباشد، از زحمات او قدردانى کرده و با تعبیراتى محبّت آمیز مثل اینکه «دوست دارم تو در جهاد با دشمن و براى برپا داشتن ستون دین همراه من باشى» او را مخاطب قرار مى دهد.

امام(علیه السلام) با این طرز برخورد خود نسبت به فرماندارى که او را عزل کرده و دیگرى را به جاى او نشانده راه و رسم دلجویى را نسبت به چنین اشخاصى به ما مى آموزد.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلاَنَ الزُّرَقِیَّ عَلَى الْبَحْرَیْنِ، وَنَزَعْتُ یَدَکَ بِلاَ ذَمّ لَکَ، وَلاَ تَثْرِیب عَلَیْکَ; فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلاَیَةَ، وَأَدَّیْتَ الاَْمَانَةَ، فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِین، وَلاَ مَلُوم، وَلاَ مُتَّهَم، وَلاَ مَأْثُوم، فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِیرَ إِلَى ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ، وَأَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی، فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى جِهَادِ الْعَدُوِّ، وَإِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) من نعمان بن عجلان زُرَقى را به فرماندارى بحرین منصوب کردم و تو را از آنجا برگرفتم بى آنکه تو را مذمت کنم و یا ملامتى بر تو باشد، چرا که تو زمامدارى و مأموریت خود را به نیکویى انجام دادى و حق امانت را ادا نمودى، بنابراین به سوى ما بیا بى آنکه مورد سوء ظن یا ملامت باشى و نه متهم و نه گناهکار. من تصمیم گرفتم به سوى ستمگران اهل شام (و براى مبارزه با معاویه و هوادارانش) حرکت کنم و دوست دارم تو با من باشى، زیرا تو از کسانى هستى که من در جهاد با دشمن و برپا داشتن ستون دین از آنها استعانت مى جویم. ان شاء الله.

▲شرح و تفسیر

▲آفرین، مأموریت خود را خوب انجام دادى

امام(علیه السلام) این نامه را چنین آغاز مى کند: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) من نعمان بن عجلان زُرَقى را به فرماندارى بحرین منصوب کردم و تو را از آنجا برگرفتم»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلاَنَ، الزُّرَقِیَّ عَلَى الْبَحْرَیْنِ، وَنَزَعْتُ یَدَکَ).

ولى از آنجا که عمر بن ابى سلمه، مرد پاک نهاد و مخلص و مدیر و مدبر بود و ممکن بود این تغییر مأموریت خاطر او را مکدر کند، امام(علیه السلام) با هشت جمله کوتاه و پرمعنا به او اطمینان داد که مطلقا خطایى از او سر نزده و نگرانى درباره او وجود نداشته است.

فرمود: «بى آنکه تو را مذمت کنم و یا ملامتى بر تو باشد، چرا که تو زمامدارى و مأموریت خود را به نیکویى انجام دادى و حق امانت را ادا نمودى، بنابراین به سوى ما بیا بى آنکه مورد سوء ظن یا ملامت باشى و نه متهم و نه گناهکار»; (بِلاَ ذَمّ لَکَ، وَلاَ تَثْرِیب(1) عَلَیْکَ، فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلاَیَةَ، وَأَدَّیْتَ الاَْمَانَةَ فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِین(2)، وَلاَ مَلُوم، وَلاَ مُتَّهَم، وَلاَ مَأْثُوم(3)).

امام در این تعبیرات کاملا به او اطمینان مى دهد که این تغییر مأموریت نه تنها به علت کوتاهى او در انجام وظیفه نبوده، بلکه به سبب این بوده است که مى خواهد ماموریت مهم ترى را بر دوش او بگذارد.

سپس به شرح این مأموریت پرداخته مى فرماید: «من تصمیم گرفتم به سوى ستمگران اهل شام (و براى مبارزه با معاویه و هوادارانش) حرکت کنم و دوست دارم تو با من باشى، زیرا تو از کسانى هستى که من در جهاد با دشمن و برپا داشتن ستون دین از آنها استعانت مى جویم. إن شاءالله»; (فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِیرَ إِلَى ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ، وَأَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی، فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ(4) بِهِ عَلَى جِهَادِ الْعَدُوِّ، وَإِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ، إِنْ شَاءَ اللهُ).

سوابق زندگى عمر بن ابى سلمه و وفادارى او نسبت به امام(علیه السلام) در تمام حالات ـ چنانکه در شرح حال او در بحث نکات خواهد آمد ـ نیز گواه بر این معناست.

جمله «أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی» به معناى شهادت در رکاب حضرت نیست، بلکه به معناى حضور با آن حضرت است.

جمله «مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ...» نشان مى دهد که عمر بن ابى سلمه مردى شجاع باکفایت و کاملا وفادار به امام(علیه السلام) بود و تعبیر به «جِهَادِ الْعَدُوِّ، وَإِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ» نشان مى دهد که عمر بن ابى سلمه مقام بسیار والا و موقعیّت فوق العاده اى داشت تا آنجا که براى اقامه ستون دین، امام(علیه السلام) از او یارى مى طلبد.

##### 1 . «تَثْریب» از ریشه «ثَرْب» بر وزن «سرو» در اصل به پوسته نازکى از پیه مى گویند که گاهى روى معده و روده ها را مى پوشاند و هنگامى که به باب تفعیل مى رود (تثریب) به معناى کنار زدن آن پوسته است سپس به معناى سرزنش و توبیخ و ملامت به کار رفته، گویى با این کار پرده گناه از چهره طرف کنار زده مى شود.
2 . «ظَنین» به معناى متهم است از ریشه «ظنة» به معناى تهمت گرفته شده. فرق آن با متهم که در عبارت آمده، ممکن است این باشد که سوء ظن به متّهم از ظنین بیشتر است و در جایى گفته مى شود که قراینى بر اتهام کسى وجود داشته باشد.
3 . «مَأثُوم» به معناى کسى است که گناهى براى او ذکر مى کنند; ولى «آثم» به معناى شخص گنهکار است و هر دو از ریشه «اثم» بر وزن «اسم» به معناى گناه گرفته شده اند.
4 . «اَسْتَظْهِرُ» از ریشه «اِسْتِظْهار» به معناى یارى طلبیدن از کسى و پشت گرمى به او داشتن است.

▲نکته: آشنایى با عمر بن ابى سلمه مخزومى و نعمان بن عجلان

همان گونه که در عنوان و متن نامه فوق آمده است، عمر بن ابى سلمه به عنوان فرماندار پیشین و نعمان بن عجلان به عنوان جانشین او معرفى شده است و لازم است به وضع حالات هر دو آشنا شویم.

عمر بن ابى سلمه، مادرش ام سلمه همسر معروف پیغمبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله)است که این فرزند از شوهر پیشین خود نصیبش شد. وى در سال دوم هجرت در حبشه به دنیا آمد، زیرا پدرش ابو سلمه از مهاجران حبشه بود و پس از عمرى نسبتاً طولانى در سنه 83 هجرى در زمان خلافت عبد الملک دیده از جهان فرو بست، او احادیثى را از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) روایت مى کند.(1)

عمر بن ابى سلمه در جنگ جمل در خدمت على(علیه السلام) بود، مادرش او را تشویق به این کار کرد و نامه اى براى امیرمؤمنان على(علیه السلام) نوشت و به دست او داد که در آن نامه آمده است: اگر جهاد از زنان برداشته نشده بود من مى آمدم و در پیش روى تو با دشمنانت مى جنگیدم; ولى فرزندم را به جاى خودم فرستادم.

سپس امیرمؤمنان على(علیه السلام) او را به عنوان فرماندار و نماینده خود به حکومت بحرین و فارس مأموریت داد. براى افتخار او همین بس که در آغوش پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)پرورش یافت و در خدمت على(علیه السلام) بود.(2)

در بعضى از روایات آمده است که عمر بن ابى سلمه از کسانى است که روایت مربوط به امامت ائمه اثنى عشر را از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل کرده است.(3)

امّا نعمان بن عجلان از صحابه پیامبر(صلى الله علیه وآله) و از بزرگان انصار بود و سخنگو و شاعر آنها محسوب مى شد. از جمله اشعار او، شعر بلندى است که در روز سقیفه سرود و بعد از آنکه یارى انصار را در میدان هاى مختلف نسبت به اسلام و پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)برشمرد، اشعارش را با این دو بیت در حمایت از على(علیه السلام)پایان داد:

وَکانَ هَوانا فی عَلیّ وَإنَّهُ *** لاََهْلٌ لَها مِنْ حَیْثُ تَدْری وَلا تَدْری

وَصیُّ النَّبیِّ الْمُصْطَفى وَابْنُ عَمِّهِ *** وَقاتِلُ فُرْسانِ الضَّلالَةِ وَالْکُفْرِ

«ما على را مى خواستیم و او شایسته خلافت بود اى عمر از آنجا که اطّلاع نداشتى.

او وصى پیغمبر برگزیده خداست و پسر عم اوست، او با سواران ضلالت و کفر پیکار کرد و آنها را از میان برد».

به موجب همین سوابق، على(علیه السلام) حکومت بحرین را بعد از عمر بن ابى سلمه به او سپرد و بیت المال را به دست او داد (امّا متأسفانه از آنجا که اموال کلان همیشه وسوسه انگیز و مفسده آفرین است) او به هر یک از افراد قوم و قبیله خود که به بحرین مى آمدند مبلغ قابل ملاحظه اى از بیت المال را مى بخشید. این خبر به امیرمؤمنان على(علیه السلام) رسید نامه اى به او نوشت و ملامتش کرد و از او حساب و کتاب بیت المال را مطالبه نمود; ولى نعمان چون نمى توانست حساب صحیحى ارائه دهد، باقى مانده اموال بیت المال را برداشته به شام گریخت و به معاویه ملحق شد.(4)

##### 1 . استیعاب، شماره 1882، شرح حال عمر بن ابى سلمه.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 173.
3 . عیون الاخبار، ج 1، ص 38، ح 8 .
4 . مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 345 و 346.

▲43 إلى مَصْقَلَةِ بْنِ هُبَیْرَةِ الشَیْبانی

43 إلى مَصْقَلَةِ بْنِ هُبَیْرَةِ الشَیْبانی وَهُوَ عامِلُهُ عَلى أَرْدِشیرخُرّة

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به مصقلة بن هبیره شیبانى فرماندار اردشیرخرّه

(بخش مهمى از فارس) است.(1)

##### 1 . سند نامه:
این نامه قبل از سید رضى در کتاب انساب الاشراف بلاذرى و همچنین در تاریخ ابن واضح (یعقوبى) با تفاوت مختصرى ذکر شده و در ذیل خطبه 44 (جلد اوّل همین کتاب) سرگذشت دیگرى از مصقله آمده است.

▲نامه در یک نگاه

این نامه نیز بى شباهت به نامه 41 نیست و عصاره آن ملامت و سرزنش شدید امام(علیه السلام) نسبت به فرماندار دیگرى به نام مصقلة بن هبیره شیبانى است، زیرا به خدمت امام(علیه السلام) گزارش داده بودند که او اموال بیت المال را بى حساب و کتاب به قوم و قبیله خود مى دهد. امام(علیه السلام) او را سخت بر این کار ملامت مى کند و نصیحت مى فرماید که آخرت خود را به دنیا و دین خود را به دینار نفروشد; ولى به طور قطع او را متهم نمى کند و مى فرماید: اگر خبرى که به من رسیده راست باشد تو کار بسیار بدى کرده اى.

▲متن و ترجمه

بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَکَ، وَعَصَیْتَ إِمَامَکَ: أَنَّکَ تَقْسِمُ فَیْءَ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَخُیُولُهُمْ، وَأُرِیقَتْ عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ، فِیمَنِ اعْتَامَکَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِکَ، فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَبَرَأَ النَّسَمَةَ، لَئِنْ کَانَ ذَلِکَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ لَکَ عَلَیَّ هَوَاناً، وَلَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَاناً، فَلاَ تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّکَ، وَلاَ تُصْلِحْ دُنْیَاکَ بِمَحْقِ دِینِکَ، فَتَکُونَ مِنَ الاَْخْسَرِینَ أَعْمَالاً. أَلاَ وَإِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَکَ وَقِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَةِ هَذَا الْفَیْءِ سَوَاءٌ: یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ، وَیَصْدُرُونَ عَنْهُ.

### ترجمه

گزارشى از تو به من رسیده است که اگر درست باشد و این کار را انجام داده باشى، پروردگارت را به خشم آورده و امامت را عصیان کرده اى. به من گزارش داده اند، تو غنایم مسلمانان را که با نیزه ها و اسب هایشان (در جنگ با دشمن) به دست آمده و خون هایشان در این راه ریخته شده در میان گروهى از بادیه نشینان قبیله ات که تو را به ریاست خود برگزیده اند تقسیم مى کنى. سوگند به کسى که دانه را (در زیر خاک) شکافت و روح انسانى را آفرید، اگر گزارشى که به من رسیده درست باشد، تو در نزد من منزلت پستى خواهى داشت و ارزش و مقدارت در پیشگاه من سبک خواهد شد، بنابراین حق پروردگارت را سبک مشمار و دنیایت را با نابودى دینت سامان مده که اگر چنین کنى از زیانکارترین افراد خواهى بود. آگاه باش! حق مسلمانانى که نزد تو هستند با آنهایى که نزد منند در تقسیم بیت المال یکسان است. و ورود وخروج همگى بر آن باید به نظر من باشد.

▲شرح و تفسیر

▲همه مسلمین در بیت المال یکسانند

همان گونه که از عنوان نامه و همچنین از خطبه 44 استفاده مى شود مصقلة بن هبیره شیبانى یکى از کارگزاران و فرمانداران امام(علیه السلام) بر بخش مهمى از فارس به نام اردشیرخُرّه بود که شامل چندین شهر و آبادى مى شد. به گفته ابن ابى الحدید او از نواده هاى نزار بن معد بن عدنان بود.(1)

وى داستانى در مورد اسیران بنى ناجیه دارد که در خطبه 44 گذشت. بنى ناجیه گروهى از نصارا بودند که مسلمان شده و جمعى هم بر آیین خود باقى مانده بودند و یا از اسلام باز گشته بودند. بعد از شکست خوردن اصحاب جمل در بصره تمام مردم آن منطقه با على(علیه السلام) بیعت کردند به جز بنى ناجیه که بر علیه امام(علیه السلام)لشکرکشى کردند; امام(علیه السلام) معقل بن قیس را فرستاد و او آنها را شکست داد و گروهى را به اسارت در آورد. هنگامى که این اسیران را به سوى کوفه مى بردند، چون به منطقه اردشیر خُرّه رسیدند که در آنجا مصقله به عنوان فرماندار امام(علیه السلام)حکومت مى کرد. وى آنها را که پانصد نفر بودند از معقل در برابر پرداخت غرامتى معادل پانصد هزار درهم گرفت و آزاد کرد او این اموال را از بیت المال پرداخت به این نیت که بعداً آن را به بیت المال برگرداند; ولى در این کار تعلّل مىورزید. او پس از مدّتى خدمت امام(علیه السلام) به کوفه آمده مبلغى را پرداخت و انتظار داشت امام(علیه السلام)بقیه را به او ببخشد; ولى حضرت موافقت نکرد، زیرا ممکن بود بدعتى شود و بخشش هاى عثمان را از حقوق بیت المال در اذهان تداعى کند. سرانجام چون از عدالت امام(علیه السلام) بیمناک بود فرار کرد و به معاویه پیوست.

به هر حال نامه مورد بحث نیز نشان مى دهد که او عملاً پیرو مکتب عثمان بود و قبل از داستان اسیران بنى ناجیه نیز اموال بیت المال را در میان بستگانش تقسیم مى کرد و هنگامى که این خبر به امام(علیه السلام) رسید، امام(علیه السلام) نامه مورد بحث را براى وى نوشت.

این نامه به سه نکته پر اهمّیّت اشاره مى کند: نخست مى فرماید: «گزارشى از تو به من رسیده است که اگر درست باشد و این کار را انجام داده باشى، پروردگارت را به خشم آورده و امامت را عصیان کرده اى»; (بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَکَ، وَعَصَیْتَ إِمَامَکَ).

این تعبیر که به طور سربسته بیان شده، نشان مى دهد که امام(علیه السلام) خبرى را که به او رسیده بود صد در صد تصدیق نفرمود و جانب احتیاط را رعایت کرد که مبادا شخص بى گناهى متهم گردد.

آن گاه خبرِ رسیده را به طور واضح و مشروح بیان کرده، مى فرماید: «به من گزارش داده اند، تو غنایم مسلمانان را که با نیزه ها و اسب هایشان (در جنگ با دشمن) به دست آمده و خون هایشان در این راه ریخته شده در میان گروهى از بادیه نشینان قبیله ات که تو را به ریاست خود برگزیده اند تقسیم مى کنى»; (أَنَّکَ تَقْسِمُ فَیْءَ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ، وَخُیُولُهُمْ وَأُرِیقَتْ عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ، فِیمَنِ اعْتَامَکَ(2) مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِکَ).

به یقین اگر مصقله چنین کارى را انجام داده باشد بسیار کار خلافى مرتکب شده، زیرا دست آورد خون مجاهدان و شهیدان را براى ریاست خود بر قومش هزینه کرده است.

سپس در بخش دوم این نامه مى فرماید: «سوگند به کسى که دانه را (در زیر خاک) شکافت و روح انسانى را آفرید، اگر گزارشى که به من رسیده درست باشد، تو در نزد من منزلت پستى خواهى داشت و ارزش و مقدارت در پیشگاه من سبک خواهد شد»; (فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَبَرَأَ النَّسَمَةَ(3)، لَئِنْ کَانَ ذَلِکَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ لَکَ عَلَیَّ هَوَاناً، وَلَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَاناً).

باز امام(علیه السلام) در این جمله قضاوت محتاطانه اى درباره او مى کند که مبادا گزارشگران اشتباهى کرده باشند و آبروى انسان با ایمانى بى جهت بریزد و مى فرماید: اگر گزارش صحیح باشد در نظر من بى ارزش و بى مقدار خواهى شد.

امام(علیه السلام) در اینجا او را تهدید به مجازات خشنى نمى کند و لیکن به توبیخ معنوى مى پردازد که از مجازات خشونت آمیز ظاهرى دردناک تر است.

در ادامه سخن، امام(علیه السلام) او را نصیحت مى کند; نصیحتى پر معنا و آشکار. مى فرماید: «بنابراین حق پروردگارت را سبک مشمار و دنیایت را با نابودى دینت سامان مده که اگر چنین کنى از زیانکارترین افراد خواهى بود»; (فَلاَ تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّکَ، وَلاَ تُصْلِحْ دُنْیَاکَ بِمَحْقِ(3) دِینِکَ، فَتَکُونَ مِنَ الاَْخْسَرِینَ أَعْمَالاً).

بدیهى است هیچ انسان عاقل و با ایمانى نباید حق خویشاوندان را بر حق خداوند مقدم دارد و با معصیت پروردگار، آنها را نوازش دهد و هیچ فرد خردمندى نباید سرمایه دین را که سبب نجات آخرت است با متاع ناپایدار و بى مقدار دنیا معاوضه کند. تعبیر به «اخسرین; زیانکارترین» اشاره به همین است که انسان پرارزش ترین کالا را به کم ارزش ترین متاع بفروشد.

از آنجا که مصقله شاید گمان مى کرد با دادن بخشى از بیت المال به بستگانش وظیفه صله رحم را انجام مى دهد، امام(علیه السلام) تعبیر به «أَخْسَرِینَ أَعْمَالاً» را براى او انتخاب کرد که گویا اشاره است به آیه «(قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالاَْخْسَرینَ أَعْمالاً * الَّذینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً); بگو: آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین افراد به جهت عمل چه کسانى هستند، همان کسانى که سعى و تلاششان در زندگى دنیا گُم (و نابود) شده; در حالى که، مى پندارند کار نیک انجام مى دهند».(5)

آن گاه امام(علیه السلام) در بخش پایانى این نامه به نکته مهمى از دستورات اسلام درباره حقوق مسلمانان در بیت المال اشاره کرده مى فرماید: «آگاه باش! حق مسلمانانى که نزد تو هستند با آنهایى که نزد منند در تقسیم بیت المال یکسان است و ورود و خروج همگى بر آن، باید به نظر من باشد»; (أَلاَ وَإِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَکَ وَقِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَةِ هَذَا الْفَیْءِ سَوَاءٌ: یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ، وَیَصْدُرُونَ عَنْهُ).

جمله «یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ، وَیَصْدُرُونَ عَنْهُ» با توجّه به اینکه تعبیر به «ورود» و «صدور» در اصل مربوط به ورود تشنگان به آبشخور و بر گرفتن آب و بیرون رفتن از آن است، اشاره به این نکته است که بیت المال همچون نهر عظیمى است که خداوند آن را جارى ساخته و همگان در آن یکسانند. هر کسى از طریق آبشخور به این نهر مى رسد و بهره خود را بر مى گیرد و از آن خارج مى شود.

تعبیر به «عِنْدِی; نزد من» مفهومش این نیست که باید تمام اموال بیت المال را نزد امام(علیه السلام) بیاورند و مردم از راه هاى دور و نزدیک برخیزند و به مرکز حکومت امام(علیه السلام)بیایند و سهم خود را بگیرند و بازگردند، بلکه منظور این است که این کار با نظر من و طبق برنامه من باید انجام گیرد، نه اینکه نمایندگانم خودسرانه هرگونه که مایل باشند بیت المال را تقسیم کنند.

و در هر حال این جمله اشاره به این دارد که بیت المال باید مانند عصر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در میان مسلمانان به صورت یکسان تقسیم شود و همچون عصر عمر که عرب را بر عجم و اشراف و صحابه را بر دیگران ترجیح مى داد یا همانند عصر عثمان که بیت المال را در میان خویشاوندانش از بنى امیّه تقسیم مى کرد به صورت تبعیض آمیز تقسیم نگردد و اشکال کار همین بود که او تحت تأثیر عصر عثمان، براى خویشاوندان خود امتیازاتى قائل شد.

این نکته شایان توجّه است که اموال بیت المال در اینجا اشاره به زکات و مانند آن نیست که اختصاص به گروه هاى هشت گانه دارد نه همه، بلکه اشاره
به خراج هایى است که از سرزمین هایى فتح شده مى گرفتند به این صورت که
بر تمام زمین هاى آنها به نسبت عادلانه اى خراج و مالیات مى بستند و همه مسلمانان در آن یکسان بودند، زیرا با نیروى عموم فتح شده بود و فرقى
میان غنى و فقیر و عرب و عجم در آن نبود به خلاف زکات که مخصوص نیازمندان و مستمندان و گروه هاى معین دیگر بود و از آنجا که بیشترین رقمى
که در بیت المال وارد مى شد اموال خراجى بود از آن تعبیر به اموال بیت المال مى شد.

البته مناطق مختلف از نظر میزان خراج و مالیات اسلامى یکسان نبودند; در بعضى از مناطق زمین هاى کشاورزى و باغات فراوان بود و در بعضى از مناطق کمتر و ناچیز و چنان نبود که خراج هر منطقه را همانجا مصرف کنند.

از این رو امام(علیه السلام) مى فرماید: به فرض که خراج آن منطقه را میان همه مردم تقسیم کرده باشى باز هم کار درستى انجام نداده اى، زیرا خراج متعلّق به همه مسلمین است چه آنها که نزد تواند و چه آنها که نزد ما هستند. همه باید از این چشمه زلال بهره مند شوند.

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 3، ص 127.
2 . «اعْتامَ» از ریشه «اعتیام» و از ریشه «عِیم» بر وزن «عیب» در اصل به معناى تشنگى و علاقه به شیر است و از آنجا که انسان هنگامى که علاقه شدید به چیزى پیدا کرد، تلاش مى کند نوع خوب آن را به دست آورد، واژه «عِیمة» (به کسر میم) به معناى هر چیز خوب و برگزیده اى آمده است، بنابراین جمله «اِعْتامَکَ» یعنى تو را برگزیده اند.
3 . «النَسَمَة» در اصل به معناى نفس کشیدن و وزش ملایم نسیم است و گاه به خود انسان یا روح او اطلاق مى شود.
4 . «مَحْق» به معناى محو و نابود کردن است.
5 . کهف، آیه 103 و 104.

▲نکته: پاسخ مصقله به امام(علیه السلام)

در بعضى از روایات آمده است که مصقله بعد از دریافت نامه امام(علیه السلام) پاسخى براى آن حضرت نوشت و خود را تبرئه کرد. پاسخ او چنین بود:

«نامه امیرمؤمنان(علیه السلام) به من رسید لازم است تحقیق فرمایند اگر آنچه گزارش شده است حق است، مرا مجازات کنند و سپس معزول دارند و تمام بردگان من آزاد شوند و گناهان ربیعه و مُضَر بر من باشد اگر دینار و درهمى و یا کمتر از آن را از زمانى که فرماندارى این منطقه به من واگذار شد تا زمانى که نامه امیرمؤمنان(علیه السلام) به من رسید، خیانت کرده باشم و شما مى دانید که اگر مرا از این سِمت عزل فرمایید، براى من آسان تر از این است که متهم شوم».

هنگامى که این نامه به دست امام(علیه السلام) رسید فرمود: فکر مى کنم او راست مى گوید (و گزارشگران خطا کرده اند).(1)

ولى از بعضى روایات استفاده مى شود که پس از شهادت امیرمؤمنان على(علیه السلام)، معاویه مصقله را براى فرماندارى طبرستان (مازندران فعلى) انتخاب کرد; ولى پیش از آنکه آنجا را در اختیار بگیرد کشته شد و هرگز از آن سفر باز نگشت و داستان او به صورت ضرب المثل درآمد. هرگاه کسى نمى خواست کارى را انجام دهد مى گفت: بگذار تا مصقله از طبرستان برگردد.(2)

در ذیل خطبه 44 بحث هاى مفصّلى درباره مصقله نوشته ایم.

##### 1 . تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 201.
2 . فتوح البلدان بلاذرى، ج 2، ص 411.

▲44 إلى زَیادِ ابْنِ أَبیهِ

44 إلى زَیادِ ابْنِ أَبیهِ وَقَدْ بَلَغَهُ أنَّ مُعاوِیَةَ کَتَبَ إلَیْهِ یُریدُ خَدیعَتَهُ بِاسْتِلْحاقِهِ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به زیاد بن ابیه است در هنگامى که به آن حضرت گزارش رسید معاویه مى خواهد با ملحق ساختن زیاد به فرزندان ابوسفیان، وى را بفریبد.(1)

##### 1 . سند نامه:
این نامه را قبل از سید رضى، مدائنى (در کتاب فتوح الاسلام) آورده و قابل توجّه است که روایت مدائنى با آنچه سیّد رضى نقل کرده است تفاوت هایى دارد و نشان مى دهد که سیّد رضى این روایت را از مدائنى نگرفته بلکه از جاى دیگرى به دست آورده است. بعد از مرحوم سیّد رضى، ابن اثیر در کتاب کامل در حوادث سنه 44 و در اسدالغابة و ابن عبدالبرّ در استیعاب در شرح حال زیاد آورده اند (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 352).

▲نامه در یک نگاه

سرچشمه این نامه آن است که امام(علیه السلام) با خبر مى شود که معاویه نامه اى به زیاد بن ابیه نوشته است که او را برادر واقعى خود بداند به این ترتیب که زیاد را فرزند نامشروع ابوسفیان معرفى کند که از زن بدکارى متولد شده، و از این طریق او را بفریبد و در چنگال خویش براى رسیدن به اهدافش قرار دهد.

امام(علیه السلام) به زیاد که در آن زمان از سوى آن حضرت به فرماندارى فارس منصوب شده بود هشدار داد که این برنامه شیطانى است که از سوى معاویه طراحى شده مبادا تو را بفریبد; هر فرزندى تعلق به پدر و مادرى دارد که در آن خانه متولّد شده است حتى نسبت نامشروع به ادعاى شخصى مثل ابوسفیان که زیاد از نطفه اوست ثابت نمى شود. هنگامى که نامه به زیاد رسید سخن امام(علیه السلام)را پذیرفت و آرام گرفت هرچند بعد از شهادت امام(علیه السلام) معاویه با همین نیرنگ به اضافه تهدید او را به سوى خود فرا خواند و زیاد به او پیوست.

از تواریخ استفاده مى شود که مادر زیاد، کنیز یکى از اطباى معروف عرب به نام «حارث بن کلده» بود که با برده اى به نام «عبید» ازدواج کرد و زیاد به حسب ظاهر نتیجه آن ازدواج بود لذا او را زیاد بن عبید مى گفتند; ولى چون پدرش غلام و برده ناشناخته اى بود بعضى ترجیح دادند که به او زیاد بن ابیه بگویند و ظاهرا خود او هم از این امر ابا نداشت; امّا بعدها که معاویه او را برادر خود خواند به او زیاد بن ابى سفیان گفتند! و به راستى انسان از این وقاحت در حیرت فرو مى رود که شخصى دعواى خلافت پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) داشته باشد و با این صراحت کسى را به عنوان برادر ولد الزناى خود بخواند. شگفتى دیگر آن است که محیط چقدر آلوده بوده که زیاد بن ابیه این ماجرا را پذیرا شد.

▲متن و ترجمه

وَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزِلُّ لُبَّکَ، وَیَسْتَفِلُّ غَرْبَکَ، فَاحْذَرْهُ، فَإِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ: یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ، وَعَنْ یَمِینِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ، لِیَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ، وَیَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ. وَقَدْ کَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَةٌ مِنْ حَدِیثِ النَّفْسِ، وَنَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ: لاَ یَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ، وَلاَ یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ، وَالْمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ، وَالنَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ.

فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ الْکِتَابَ قَالَ: شَهِدَ بِهَا وَرَبِّ الْکَعْبَةِ، وَلَمْ تَزَلْ فِی نَفْسِهِ حَتَّى ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ.

قال الرضی، قوله(علیه السلام): «الواغِل» هُوَ الَّذی یَهْجُمُ عَلَى الشُّرْبِ لِیَشْرِبَ مَعَهُمْ، وَلَیْسَ مِنْهُمْ، فَلا یَزالُ مُدَفِّعاً مُحاجِزاً. و«النَّوْطُ الْمُذَبْذَبِ»: هُوَ ما یُناطُ بِرَحْلِ الرّاکِبِ مِنْ قُعْب أوْ قَدَح أوْ ما أشْبَهَ ذلِکَ، فَهُوَ أَبَداً یَتَقَلْقَلُ إذا حَثَّ ظَهْرَهُ وَاسْتَعْجَلَ سَیرُهُ.

### ترجمه

اطّلاع یافتم که معاویه نامه اى براى تو نوشته تا عقلت را بفریبد (و گمراه سازد) و عزم و تصمیمت را (در پایمردى بر وظیفه اى که بر عهده گرفته اى) سست کند و در هم بشکند. از او بر حذر باش که او به یقین شیطان است! او از پیش رو و پشت سر و از راست و چپ انسان مى آید تا او را در حال غفلت تسلیم خود سازد و درک و شعورش را غافل گیرانه بدزدد. (آرى) در زمان عمر بن خطاب ابو سفیان سخنى بدون اندیشه از پیش خود و با تحریکى از تحریکات شیطان گفت (ولى این سخن کاملا بى پایه بود) که نه با آن، نسب ثابت مى شود و نه استحقاق میراث را همراه دارد و کسى که به چنین سخن واهى و بى اساس تمسک جوید همچون بیگانه اى است که در جمع مردم وارد شود و بخواهد از آبشخورگاه آنها آب بنوشد که همه او را کنار مى زنند و همانند ظرفى است که در کنار مرکب مى آویزند که به هنگام راه رفتن پیوسته تکان مى خورد و به این طرف و آن طرف مى رود.

هنگامى که زیاد این نامه را مطالعه کرد گفت: به پروردگار کعبه سوگند که امام(علیه السلام)با این نامه اش آنچه را من در دل داشتم (که من از نطفه ابوسفیان نیستم) گواهى داد. و این مطلب همچنان در دل او بود (تا زمانى که معاویه بعد از شهادت امیرمؤمنان(علیه السلام)بى اندازه زیاد را وسوسه کرد تا سخن او در وى مؤثّر افتاد و) او را به خود ملحق ساخت.

مرحوم سیّد رضى به تفسیر چند لغت از لغات پیچیده ذیل این نامه پرداخته مى گوید: «واغل» (از ریشه وَغْل بر وزن فصل) به معناى کسى است که براى نوشیدن آب از آبشخور دیگران، هجوم مى آورد در حالى که از آنان نیست و پیوسته آنها وى را عقب مى رانند و منع مى کنند; و «النَّوْطُ الْمُذَبْذَبِ» ظرف یا قدح یا مانند آن است که در کنار مرکب مى آویزند و دائماً از این طرف و آن طرف مى افتد و هرگاه مرکب پشتش را حرکت دهد یا براى راه رفتن عجله کند، مى لرزد. (اشاره به اینکه این گونه الحاق نسب هاى مشکوک هرگز پایدار نیست و پیوسته متزلزل است).

▲شرح و تفسیر

▲مراقب باش عقل تو را نفریبند!

مطابق آنچه در کتاب تمام نهج البلاغه آمده، امام(علیه السلام) در آغاز این نامه زیاد بن ابیه را مخاطب قرار داده و او را تشویق به صبر و استقامت در مقابل وسوسه هاى این و آن مى کند. سپس مى فرماید: «اطّلاع یافتم که معاویه نامه اى براى تو نوشته تا عقلت را بفریبد (و گمراه سازد) و عزم و تصمیمت را (در پایمردى بر وظیفه اى که بر عهده گرفته اى) سست کند و در هم بشکند. از او بر حذر باش که او به یقین شیطان است!»; (وَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزِلُّ(1) لُبَّکَ(2)، وَیَسْتَفِلُّ(3) غَرْبَکَ(4)، فَاحْذَرْهُ، فَإِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ).

از این تعبیر و تعبیرات دیگرى که در نامه هاى پیشین گذشت به خوبى استفاده مى شود که مأموران اطّلاعاتى امام(علیه السلام) در تمام جوانب کشور اسلامى حضور داشتند و حتّى نامه اى خصوصى را که براى بعضى از فرمانداران از سوى دشمن مى رسید به امام(علیه السلام) اطّلاع مى دادند تا به موقع جلوى خطر گرفته شود. امام(علیه السلام)در آغاز این نامه به زیاد بن ابیه هشدار مى دهد که معاویه شیطان است مراقب او باش.

سپس در توضیح آن مى افزاید: «او از پیش رو و پشت سر و از راست و چپ انسان مى آید تا او را در حال غفلت تسلیم خود سازد و درک و شعورش را غافل گیرانه بدزدد»; (یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ، وَعَنْ یَمِینِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ، لِیَقْتَحِمَ(5) غَفْلَتَهُ، وَیَسْتَلِبَ(6) غِرَّتَهُ(7)).

سخن امام(علیه السلام) در اینجا برگرفته از آیه شریفه 17 سوره اعراف است که از قول شیطان نقل مى کند: «(ثُمَّ لاَتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرینَ); سپس از پیش رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ آنها، به سراغشان مى روم; و بیشتر آنها را شکرگزار نخواهى یافت».

منظور این است که شیطان براى فریفتن انسان ها از هر وسیله اى استفاده مى کند; گاه از طریق تطمیع و زمانى تهدید، گاهى شهوات و هوا و هوس نفسانى و هنگامى از طریق آمال و آرزوها و پست و مقام و هدف. در همه اینها یک چیز مدّ نظر است و آن گمراه ساختن انسان و کشاندن او به ورطه هلاکت.

شیطانِ شام نیز از همین روش ها استفاده مى کند و سعى دارد هر کسى را از طریقى بفریبد و به سوى خود جلب کند و از وجودش در مسیر شهوات خود بهره بگیرد.

از یکى از عرفا سخنى نقل شده که مى گوید: در هر صبحگاهان شیطان از چهار سو به سراغ من مى آید گاه از پیش رو مى آید و مى گوید: (اگر گناه مى کنى) نترس خدا غفور و رحیم است من در برابر او این آیه را مى خوانم که خدا مى گوید: «(وَإِنِّی لَغَفَّارٌ لِّمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدَى); و من هر که را توبه کند، و ایمان آورد، و عمل صالح انجام دهد، سپس هدایت شود، مى آمرزم»(8)و گاه از پشت سر من ظاهر مى شود (و مرا دعوت به زیاده طلبى در دنیا مى کند) و از ضایع شدن زندگى فرزندانم در آینده مرا مى ترساند من در برابر او این آیه را یادآور مى شوم: «(وَما مِنْ دَابَّة فِى الاَْرْضِ إِلاّ عَلَى اللهِ رِزْقُها); هیچ جنبنده اى در زمین نیست مگر اینکه روزى او بر خداست»(9) و گاه از طرف راست من مى آید و مى گوید: کارى کن که ثناخوان ها و مداحان تو فراوان باشند. من در برابر او این آیه را یادآور مى شوم: «(وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقین); و سرانجام (نیک) براى پرهیزکاران است»(10) و گاه از سمت چپ مى آید و مرا به شهوات دعوت مى کند. من در برابر او این آیه را مى خوانم: «(وَحیلَ بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ ما یَشْتَهُونَ); (خداوند درباه کافران سرکش و مغرورى که گرفتار عذاب در دنیا مى شوند مى فرماید:) و (سرانجام) میان آنها و خواسته هایشان جدایى افکنده شد».(11)(12)

براى این چهار جهت که شیطان از سوى آن مى آید روایتى ذکر شده که خلاصه آن چنین است: «شیطان از پیش رو مى آید یعنى مسائل مربوط به آخرت را که در پیش دارد در نظر انسان سست مى کند و از پشت سر مى آید و او را به جمع اموال از هر طریق بى آنکه حقوق شرعى آن را بپردازد و باقى گذاردن براى فرزندان و بازماندگان خود فرا مى خواند و از طرف راست مى آید و امور معنوى را بهوسیله شبهات و شک و تردید در نظر او ضایع مى کند و از طرف چپ مى آید و شهوات را در نظر او زینت مى دهد».(13)

آرى وسوسه هاى شیاطین جنّ و انس که از هر درى براى گمراه ساختن انسان ها وارد مى شوند، این گونه است.

در اینجا یک سؤال باقى مى ماند و آن اینکه چرا از جهت فوق و تحت (بالا و پایین) سخنى به میان نیامده بعضى گفته اند براى آن است که جهت بالا جهت رحمت است، زیرا پیوسته رحمت الهى از آن سو نازل مى شود و جهت پایین مایه وحشت است که اگر کسى از زیر زمین سر بر آورد و انسان را به کارى دعوت کند از او مى ترسد و نمى پذیرد.

این احتمال نیز وجود دارد که شیاطین به شکل معمولى انسان ها به سراغ او مى آیند و مى دانیم کسى از جهت فوق یا تحت به سراغ کسى نمى آید بلکه از یکى از چهار جهت است.

آن گاه امام(علیه السلام) سخن معاویه را در مورد ملحق ساختن زیاد بن ابیه به خودش (به عنوان برادر حرام زاده) با دلیلى منطقى ابطال مى کند و مى فرماید: «(آرى) در زمان عمر بن خطاب ابو سفیان سخنى بدون اندیشه از پیش خود و با تحریکى از تحریکات شیطان گفت (ولى این سخن کاملا بى پایه بود) که نه با آن، نسب ثابت مى شود و نه استحقاق میراث را همراه دارد»; (وَقَدْ کَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَةٌ(14) مِنْ حَدِیثِ النَّفْسِ، وَنَزْغَةٌ(15) مِنْ نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ: لاَ یَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ، وَلاَ یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ).

تعبیر امام(علیه السلام) به صادر شدن «فَلْتَة; سخن بى پایه و بدون اندیشه» از سوى ابوسفیان اشاره به چیزى است که ابن ابى الحدید در شرح خود از کتاب استیعاب ابن عبدالبر آورده است که عمر، زیاد را براى اصلاح بعضى از مفاسد که در یمن واقع شده بود فرستاد. هنگامى که زیاد باز گشت خطبه اى نزد عمر (و جمعى از حاضران) خواند که همانند آن شنیده نشده بود این در حالى بود که على(علیه السلام)و عمرو بن عاص و ابوسفیان حاضر بودند. عمرو بن عاص گفت: آفرین بر این جوان! اگر از قریش بود بر عرب حکومت مى کرد! ناگهان ابوسفیان گفت: او از قریش است و من مى شناسم کسى را که نطفه او را در رحم مادرش نهاد. على(علیه السلام)فرمود: او چه کسى بوده؟ ابوسفیان گفت: من بودم. على(علیه السلام) فرمود: خاموش باش ابوسفیان! و در روایت دیگرى آمده است: فرمود: خاموش ابوسفیان اگر عمر بشنود سریعاً تو را مجازات خواهد کرد.

در روایت سومى آمده است که عمرو بن عاص به او گفت: اگر مى دانى زیاد فرزند توست چرا او را به خود ملحق نمى کنى؟ گفت: از این جمعیت مى ترسم که پوست از سر من بکنند.(16)

روشن است که ابوسفیان هرگز نمى توانست به سبب عمل منافى عفتى که با مادر زیاد داشت ثابت کند که حتماً نطفه اى که منعقد شده از ناحیه اوست، تنها به ظن و گمان تکیه کرد و با وقاحت و بى شرمى در حضور على(علیه السلام) و بعضى دیگر چنین سخنى را بر زبان راند و به همین دلیل، امام(علیه السلام) در نامه بالا به زیاد یادآور مى شود که این گونه ادعاهاى شیطانى در اسلام معیار اثبات نسبت نیست و به همین دلیل تو هرگز نمى توانى از ابوسفیان ارث ببرى زیرا فرزند نامشروع از پدر و مادر خود ارث نمى برد (و تاکنون هم ادعاى میراثى نداشته اى) بنابراین تسلیم وسوسه هاى شیطانى معاویه نشو!

حضرت در پایان مى فرماید: «و کسى که به چنین سخن واهى و بى اساس تمسّک جوید همچون بیگانه اى است که در جمع مردم وارد شود و بخواهد از آبشخورگاه آنها آب بنوشد که همه او را کنار مى زنند و همانند ظرفى است که در کنار مرکب مى آویزند که به هنگام راه رفتن پیوسته تکان مى خورد و به این طرف و آن طرف مى رود»; (وَالْمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ(17)، وَالنَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ).

به تعبیر دیگر اگر معاویه از این طریق بخواهد تو را برادر خود بخواند و تو هم بپذیرى، هرگز نه فرزند ابوسفیان خواهى بود و نه برادر معاویه، بلکه لکه ننگى بر تو نیز خواهد نشست که تو زنا زاده اى و حتى از آن خاندان بیگانه اى; نه ارث مى برى و نه برادر مشروع محسوب مى شوى، هرچند برادرى معاویه با آن اعمال زشتش نیز براى تو افتخار نیست.

این نامه به قدرى در زیاد مؤثر افتاد که مطابق آنچه مرحوم سیّد رضى در ذیل این نامه آورده است: «هنگامى که زیاد این نامه را مطالعه کرد گفت: به پروردگار کعبه سوگند که امام(علیه السلام) با این نامه اش آنچه را من در دل داشتم (که من از نطفه ابوسفیان نیستم) گواهى داد. و این مطلب همچنان در دل او بود (تا زمانى که معاویه بعد از شهادت امیرمؤمنان(علیه السلام) بى اندازه زیاد را وسوسه کرد تا سخن او در وى مؤثّر افتاد و) او را به خود ملحق ساخت»; (فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ الْکِتَابَ قَالَ: شَهِدَ بِهَا وَرَبِّ الْکَعْبَةِ، وَلَمْ تَزَلْ فِی نَفْسِهِ حَتَّى ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ).

معاویه بعد از آن زیاد را در فرماندارى بخشى از فارس ابقا کرد و سپس او را به عراق آورد و بخش مهمى از عراق را به او سپرد و این لکه ننگ بر دامان زیاد به موجب حبّ جاه و مقام نشست و عاقبتش به شر گرایید.

این احتمال نیز در تفسیر این جمله ذکر شده که منظور زیاد این باشد که ابوسفیان به یقین شهادت به مطلب بالا داده که من از نطفه او هستم و این معنا همچنان در دل او بود تا زمانى که معاویه وى را به خود ملحق ساخت.

مرحوم سیّد رضى در اینجا به تفسیر چند لغت از لغات پیچیده ذیل این نامه پرداخته مى گوید: «واغِل» (از ریشه وغل بر وزن فصل) به معناى کسى است که براى نوشیدن آب از آبشخور دیگران، هجوم مى آورد در حالى که از آنان نیست و پیوسته آنها وى را عقب مى رانند و منع مى کنند; و «النَّوْطُ الْمُذَبْذَبِ» ظرف یا قدح یا مانند آن است که در کنار مرکب مى آویزند و دائماً از این طرف و آن طرف مى افتد و هرگاه مرکب پشتش را حرکت دهد یا براى راه رفتن عجله کند، مى لرزد. (اشاره به اینکه این گونه الحاق نسب هاى مشکوک هرگز پایدار نیست و پیوسته متزلزل است)»; (قال الرضی، قوله(علیه السلام): «الواغِل» هُوَ الَّذی یَهْجُمُ عَلَى الشُّرْبِ لِیَشْرِبَ مَعَهُمْ، وَلَیْسَ مِنْهُمْ، فَلا یَزالُ مُدَفِّعاً مُحاجِزاً. و«النَّوْطُ الْمُذَبْذَبِ»:

هُوَ ما یُناطُ بِرَحْلِ الرّاکِبِ مِنْ قُعْب أوْ قَدَح أوْ ما أشْبَهَ ذلِکَ، فَهُوَ أَبَداً یَتَقَلْقَلُ إذا حَثَّ ظَهْرَهُ وَاسْتَعْجَلَ سَیْرَهُ).

##### 1 . «یَسْتَزِلُّ» از ریشه «زلل» بر وزن «قمر» به معناى خطا گرفته شده و «یستزل» یعنى مى خواهد به خطا بیفکند.
2 . «لُبّ» در اصل به معناى مغز هر چیزى است و به عقل «لبّ» گفته مى شود.
3 . «یَسْتَفِلُّ» از ریشه «فلل» بر وزن «قمر» به معناى کند کردن و شکستن چیزى است.
4 . «غَرْب» به معناى نشاط و هیجان و تصمیم است.
5 . «لِیَقْتَحِمَ» از ریشه «اقتحام» به معناى وارد شدن به زور در چیزى است.
6 . «یَسْتَلِب» از ریشه «استلابة» به معناى ربودن و غارت و سرقت کردن گرفته شده و ریشه اصلى آن «سَلْب» است.
7 . «غِرَّة» به معناى غفلت و سهل انگارى است.
8 . طه، آیه 82 .
9 . هود، آیه 6.
10 . اعراف، آیه 128.
11 . سبأ، آیه 54.
12 . بهج الصباغه، ج 14، ص 372.
13 . مجمع البیان، ذیل آیه 17 از سوره اعراف.
14 . «فَلْتة» از ریشه «فَلْت» بر وزن «ثبت» در اصل به معناى از دست در رفتن چیزى است، لذا به سخنانى که بدون مطالعه از دهان انسان مى پرد و همچنین حوادث ناگهانى و بدون تأمل «فلتة» گفته مى شود.
15 . «نَزْغَة» از ریشه «نزغ» بر وزن «نظم» به معناى وارد شدن در کارى است به قصد افساد و به هم انداختن مردم و «نَزَغاتِ شیطان» به وسوسه هاى او گفته مى شود که افراد را به جان هم مى اندازد.
16 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 180.
17 . «مُدَفَّع» از ریشه «دفع» گرفته شده و به معناى کسى است که او را از کارى جلوگیرى مى کنند.

▲نکته:داستان پیچیده نسب «زیاد»

در اینجا سخن بسیار است به حدّى که بعضى از شارحان نهج البلاغه در این باره ده ها صفحه نوشته اند و ما تنها به چند مسأله اشاره مى کنیم:

1. آیا زیاد فرزند نامشروع بود؟

از نامه بالا استفاده مى شود که امام(علیه السلام) ادّعاى ابوسفیان و همچنین معاویه را در اینکه زیاد، فرزند نامشروع ابوسفیان بوده نفى مى کند و مى فرماید: این ادعایى شیطانى است و از نظر ظاهر شرع هر فرزندى ملحق به پدر و مادرى است که با هم ازدواج کرده اند و فرزند در آن خانه زاده شده است.

افزون بر این مى دانیم امام(علیه السلام)، زیاد را به فرماندارى فارس منصوب کرد و این منصب مفهومش اجازه امامت جمعه و جماعت بود. چگونه ممکن است امام(علیه السلام)کسى را که ولد الزناست به چنین مقامى بگمارد در حالى که مى دانیم یکى از شرایط امامت جمعه و جماعت طیب مولد است.

از سویى دیگر، در تواریخ کربلا و عاشورا آمده است که حضرت سیدالشهدا فرمود: «أَلاَ وَإِنَّ الدَّعِیَّ ابْنَ الدَّعِیَّ قَدْ تَرَکَنِی بَیْنَ السِّلَّةِ وَالذِّلَّةِ ... هَیْهَاتَ مِنِّی الذِّلَّة; آگاه باشید ناپاک زاده فرزند ناپاک زاده مرا در میان دو چیز مخیّر ساخته. یا تن به شمشیر بدهم یا تسلیم ذلّت شوم و تن به بیعت با او دهم و محال است که تسلیم ذلت شوم».(1)

در اینکه «دعىّ» از نظر لغت به چه معناست، بعضى آن را به معناى فرزند نامشروع تفسیر کرده اند در حالى که در متون لغت مفهوم عامى دارد; هم به پسرخوانده گفته مى شود و هم به کسى که در نسبش متّهم است. در لسان العرب آمده است: «دعى به معناى پسرخوانده است و همچنین فرزندى که به پدر دیگرى نسبت داده مى شود». قرآن مجید نیز مى گوید: «(وَما جَعَلَ أَدْعِیاءَکُمْ أَبْناءَکُم); و خداوند پسرخوانده هاى شما را پسر (واقعى) شما قرار نداده است (و احکام او را ندارد)»،(2) بنابراین ممکن است امام(علیه السلام) بخواهد بگوید زیاد در خانواده اى پست و بى ارزش همچون بردگان متولّد شده که براى کسب موقعیت، او را به غیر پدرش نسبت دادند.

این احتمال نیز وجود دارد که امام امیرالمؤمنین(علیه السلام) حکم ظاهرى را بیان مى کند که «الْوَلَدُ لِلْفِرَاش»; ولى امام حسین(علیه السلام) واقع مطلب را مى فرماید که او در واقع فرزند نامشروع بوده است.

امّا در مورد ابن زیاد مسأله روشن تر است که او فرزند نامشروع بوده و مادرش مرجانه به فجور مشهور بوده است. به همین دلیل مطابق آنچه در تواریخ کربلا آمده، حضرت زینب(علیها السلام) هنگامى که مى خواست او را سرزنش کند با تعبیر «یابن مرجانة» او را مخاطب ساخت.

این احتمال نیز هست که مراد از «الدعیَّ بْنَ الدَّعیّ» یزید و پدرش معاویه باشند و این جمله به نسب آلوده و متهم آنها اشاره کند.

2. پدر و مادر زیاد

معروف این است که پدر زیاد برده اى بود به نام عبید که با سمیّه کنیز «حارث بن کلده» که از اطباى مشهور عرب بود، ازدواج کرد و زیاد در خانه او متولّد شد، هرچند ابوسفیان و پس از او معاویه سعى داشتند وى را فرزند نامشروع ابوسفیان بدانند; و اینکه بعضى گفته اند سمیه از ذوات الاعلام (زنان آلوده به فحشا که آشکارا خود را به این امر معرفى مى کردند) بود، بعید به نظر مى رسد، زیرا کنیزِ طبیب معروفى مثل حارث بن کلده قاعدتاً نمى تواند از ذوات الاعلام باشد.

البته در تواریخ آمده است که ابوسفیان در سفرى که به طایف رفته بود از شخصى به نام ابو مریم که مرد بسیار آلوده اى بود زن آلوده اى را درخواست کرد و ابو مریم به سمیّه مادر زیاد، را پیشنهاد نمود، او گفت: بگذار شب همسرم عبید که از بیابان برگشته به خواب برود و من خواهم آمد و بعد نزد ابوسفیان رفت و با او آمیزش داشت و شاید اینکه ابوسفیان مى گوید زیاد فرزند من است از همین واقعه سرچشمه مى گیرد.

3. داستان استلحاق

داستان ملحق ساختن معاویه زیاد را به خاندان ابوسفیان و عنوان برادرى دادن به او از عجایب تاریخ اسلام است. شیخ محمد عبده; استاد معروف مصرى در شرح نهج البلاغه خود چنین مى گوید: قصه زیاد بن ابیه قصه شگفت آورى است که انسان را به تأمل وا مى دارد، زیرا معاویه او را به ابو سفیان نسبت داد تا برادرش باشد او مدعى بود که ابوسفیان با مادرش سمیّه که زوجه مرد دیگرى بود (به صورت نامشروع) همبستر شد و زیاد از این آمیزش متولّد گشت.

آن گاه مى افزاید: از این شگفت آورتر این است که ادعاى این برادرى (نامشروع) در مجلسى علنى و رسمى (در شام) در حضور جمعیّت واقع شد; زیاد از این مسأله شرمنده نگشت، چرا که غنایم این برادرى را با نکوهش هاى مردم سنجید و برادرى (نامشروع) خلیفه را بر سلامت و صحت نسب خود ترجیح داد. آرى این گونه است در طریق سلطه و مقام که این مرد متکبّر از اینکه عِرض و نسب او مخدوش شود، در برابر منفعتى که به دست مى آورد شرمنده نباشد!(3)

ما مى افزاییم از اینها شگفت آورتر اینکه محیط اسلامى ایجاد شده توسط پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)، بیش از حدود نیم قرن از آن نگذشته بود، بر اثر عوامل بنى امیه چنان آلوده شد که خلیفه جرأت مى کند در ملأ عام چنین امر منکرى را تثبیت کند. واى به حال مسلمانان اگر در چنگال چنین حکومت هاى جاهل آلوده اى گرفتار شوند.

به هر حال داستان از این قرار بود که به گفته مدائنى در کتاب فتوح الاسلام هنگامى که معاویه مى خواست زیاد را جزء خاندان خود کند وى را که به شام آمده بود پس از جمع کردن مردم بالاى منبر برد و پیش روى خود بر پلّه پایین تر نشاند. سپس حمد و ثناى الهى به جا آورد و گفت: اى مردم من از نسب زیاد در خاندانم آگاهم. هر کسى مى تواند به این امر گواهى دهد برخیزد. گروهى از مردم برخاستند و شهادت دادند که او فرزند ابوسفیان است و آنها اعتراف ابوسفیان را به این امر پیش از مرگش شنیده اند. در اینجا ابو مریم سلولى که در جاهلیّت شراب فروش بود برخاست و گفت: اى امیرمؤمنان در طایف بودیم که ابوسفیان به آنجا نزد من آمد مقدارى گوشت و شراب و غذا خرید. هنگامى که آن را تناول کرد گفت: اى ابو مریم زن بدکاره اى را براى من پیدا کن. من به سراغ سمیّه رفتم و به او گفتم: تو ابوسفیان را مى شناسى بذل و بخشش فراوانى دارد و از من زن آلوده اى را خواسته. تو آمادگى دارى؟ سمیّه گفت: آرى. الان همسرم با گوسفندان باز مى گردد. هنگامى که غذا خورد و سر خود را بر بالش گذاشت خواهم آمد. من به سراغ ابوسفیان رفته ماجرا را به او گفتم. چیزى نگذشت که سمیّه آمد و وارد بر او شد و تا صبح نزد او بود. هنگامى که سمیّه بازگشت من به ابوسفیان گفتم چگونه بود؟ گفت: خوب بود... این سخن به زیاد گران آمد و از بالاى منبر گفت: اى ابو مریم به مادر مردم دشنام مده که به مادرت دشنام خواهند داد. در این هنگام که سخن معاویه و گواهى طلبى او به پایان رسید زیاد برخاست مردم را خاموش کرد و حمد و ثناى الهى به جاى آورد سپس گفت: اى مردم! معاویه و شهود آنچه را شنیدید گفتند و من نمى دانم کدام حق بود و کدام باطل. لابد معاویه و شهود آگاه ترند به آنچه گفتند و بدانید عبید (پدرش) پدر نیکى بود امّا والى (ظاهراً اشاره به معاویه است) شخص صاحب نعمتى است. این سخن را گفت و از منبر پایین آمد.(4)

4. نگاهى به زندگى زیاد بن ابیه

همان گونه که قبلاً اشاره شد او در اصل زیاد بن عبید بود. پدرش برده و چوپان و مادرش سمیّه کنیز حارث بن کلده، طبیب معروف عرب بود. گاهى او را به عنوان زیاد بن ابیه و گاه زیاد بن امه مى گفتند، زیرا پدرش برده بود و هیچ موقعیّت اجتماعى نداشت و بعد از آنکه معاویه او را به خود ملحق ساخت به او زیاد بن ابى سفیان مى گفتند. از نوجوانى فردى هوشیار و سخنرانى بلیغ بود. تولد او را در طائف در سال فتح مکّه و بعضى در سال هجرت و برخى در روز بدر گفته اند; ولى او هیچ گاه پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) را ندید و با امیرمؤمنان على(علیه السلام) در تمام جنگ هاى دوران آن حضرت و با امام حسن(علیه السلام) تا زمان صلح با معاویه همراه بود، بعدها معاویه او را فریب داد و به سوى خود برد. او در کوفه در ماه رمضان سنه 53 در سن 56 سالگى از دنیا رفت (و بعضى سن او را به گونه دیگرى ذکر کرده اند).

دوران زندگى او از دو دوران کاملا متفاوت تشکیل مى شود. دوران نخست که در مسیر حق بود، مردى قابل اعتماد و مدیر و مدبّر و به همین دلیل على(علیه السلام)او را به فرماندارى فارس منصوب کرد. او منطقه را به خوبى اداره نمود و خراج را به خوبى جمع آورى کرد و براى امیرمؤمنان على(علیه السلام) فرستاد. این جریان به گوش معاویه رسید و سخت ناراحت شد. نامه اى به او نوشت که مضمونش این بود: اگر نبود که قلعه هاى مستحکمى دارى و شب ها همچون پرندگان به آشیانه خزیده به آن پناه مى برى و چنانچه انتظارى که خدا مى داند من درباره تو دارم نبود، مانند سلیمان مى گفتم: «(فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُود لاَّ قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ); به سوى آنان بازگرد (و اعلام کن) با لشکریانى به سراغ آنان مى آییم که قدرت مقابله با آن را نداشته باشند; و آنان را از آن (سرزمین) با ذلّت و حقارت بیرون مى رانیم»(5) و در ذیل آن شعرى نوشت که اشاره به مشکوک بودن نسب زیاد داشت.

هنگامى که این نامه به زیاد رسید برخاست و در میان مردم خطبه اى خواند و گفت: عجیب است فرزند هند جگرخوار و سرچشمه نفاق (معاویه) مرا تهدید مى کند در حالى که میان من و او پسر عموى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و همسر سیده نساء عالمین و پدر سبطین (امام حسن و امام حسین(علیهما السلام)) و صاحب ولایت و منزلت و اخوت رسول خداست با صد هزار لشکر از مهاجرین و انصار و تابعین. به خدا سوگند اگر این جمعیّت (طرفداران معاویه) قصد سوئى کنند، مرا مرد شجاع شمشیرزنى خواهند یافت (که آن ها را در هم مى کوبد).

سپس نامه اى به امیرمؤمنان على(علیه السلام) نوشت و نامه معاویه را با نامه خود براى آن حضرت فرستاد. امام(علیه السلام) در پاسخ او چنین نوشت: «اما بعد از حمد و ثناى الهى من تو را والى آن سرزمین کردم و شایسته این مقام مى دیدم. آرى ابوسفیان در ایام عمر سخن بى پایه و مایه اى گفت که نشانه گمراهى و دروغ بود (و ادعا کرد که تو فرزند نامشروع او هستى) چیزى که نه استحقاق میراث مى آورد و نه نسب محسوب مى شود. بدان معاویه مانند شیطان رجیم است که از هر سو به سراغ انسان مى آید. از پیش رو و از پشت سر، از طرف راست و از طرف چپ، از او برحذر باش، از او برحذر باش، باز از او برحذر باش».

اما دوران دوم کاملا با دوران پیش متفاوت و یکصد و هشتاد درجه با آن فرق دارد. زمانى که معاویه او را به وسیله مغیرة بن شعبه فریب داد و از نقطه ضعف او که حبّ جاه و مقام بود سوء استفاده کرد. وى پس از داستان صلح امام حسن(علیه السلام)او را به سوى خود برد و برادر خویش و (فرزند نامشروع ابوسفیان) معرفى کرد و حکومت فارس را همچنان به او سپرد و پس از آن مقام برترى به او داد و حکومت کوفه و عراق را به او بخشید. او هم براى تثبیت حکومت خود و مبارزه با قیام هاى مردمى بر ضد معاویه و طرفداران او شروع به کشتار بى گناهان کرد. مخصوصاً شیعیان را هر کجا مى شناخت به قتل مى رساند و جنایات بى شمارى مرتکب شد که روى او را در تاریخ اسلام کاملا سیاه کرد، از جمله «حجر بن عدى» آن مرد شجاع و باایمان را که از شیعیان خالص على(علیه السلام)بود و همه جا به نیکى و پاکى شهرت داشت و از صحابه معروف پیامبر(صلى الله علیه وآله)محسوب مى شد با جمعى از یارانش دستگیر کرد و به سوى شام فرستاد و معاویه هم آنها را در سرزمین مرج عذراء به قتل رسانید و به این ترتیب ورق سیاه دیگرى بر اوراق تاریک پایان زندگى خود افزود. کار به جایى رسید که حسن بصرى که رابطه چندان خوبى با على(علیه السلام)نداشت درباره او چنین گفت: معاویه سه کار کرد که اگر تنها یکى از آنها را انجام داده بود براى هلاکت او کافى بود: نخست حکمرانى بر این ملت بهوسیله گروهى از سفیهان و ناآگاهان. دوم ملحق ساختن زیاد به خود، در حالى که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)فرموده بود فرزند به شوهر تعلق دارد و سهم مرد زناکار سنگ است و دیگر کشتن حجر بن عدى. واى بر او از سوى حجر و یاران حجر.(6)

ما هم مى گوییم: پناه بر خدا از سوء عاقبت و گرفتار شدن انسان در چنگال شیاطین جن و انس و جان دادن در حال کفر و ضلالت و جنایت.

##### 1 . بحارالانوار، ج 45، ص 83.
2 . احزاب، آیه 4.
3 . شرح نهج البلاغه عبده، ذیل نامه 44، ص 458.
4 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 187.
5 . نمل، آیه 37.
6 . آنچه در بالا آمد برگرفته از کتاب استیعاب، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، تنقیح المقال علاّمه مامقانى و شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى است.

▲45 إلىْ عُثْمانِ بْنِ حُنَیْفِ الأنْصاری

45 إلىْ عُثْمانِ بْنِ حُنَیْفِ الأنْصاری ـ وَکانَ عامِلُهُ عَلَى الْبَصْرَةِ وَقَدْ بَلَغَهُ أنَّهُ دُعی إلى وَلیمَةِ قَوْم مِنْ أهْلِها، فَمَضى إلیْها ـ قَوْلُهُ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به عثمان بن حنیف انصارى، فرماندار بصره، است، بعد از آنکه خبر به آن حضرت رسید که به میهمانى جمعى (از مرفهین) اهل بصره دعوت شده و او هم در آن میهمانى شرکت کرده است.(1)

##### 1 . سند نامه:
نویسنده کتاب مصادر نهج البلاغه تصریح مى کند که بخشى از این نامه را پیش از مرحوم سید رضى، صدوق در کتاب امالى خود آورده است. شایان توجّه است که ابن ابى الحدید در شرح این نامه در چند مورد مى گوید:
در روایت دیگرى چنین و چنان آمده که نشان مى دهد منبع دیگرى در اختیار داشته و این عبارات متفاوت را از آنجا نقل مى کرده است. حتى در یک مورد تعبیر مى کند که گروهى فلان عبارت این جمله را چنین نقل کرده اند که تعبیر به گروهى قابل تأمل است. اضافه بر اینها بخش هایى از این نامه، بعد از سیّد رضى در کتاب هاى متعدّدى مانند خرائج قطب راوندى و روضة الواعظین فتال نیشابورى و المناقب ابن شهر آشوب و ربیع الابرار زمخشرى با تفاوت هایى نقل شده است. این تفاوت ها نشان مى دهد که آنها نیز منابع دیگرى در اختیار داشته اند (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 373). این نامه را «برّى» (متوفاى قرن 7) نیز در کتاب الجوهرة فى نسب الامام على، ص 81، با اضافاتى آورده است.

▲نامه در یک نگاه

این نامه از نامه هاى بسیار مهم نهج البلاغه است که درس هاى فراوانى به همه پویندگان راه حق و مخصوصاً زمامداران و مسئولان کشورهاى اسلامى مى دهد و شامل چند بخش است:

1. ابتدا امام(علیه السلام) به مخاطب خود که عثمان بن حنیف; فرماندار بصره است خبر مى دهد که گزارش شرکت او در میهمانى یکى از اشراف بصره به او رسیده است. در ضیافتى که فقط ثروتمندان حضور داشتند و سفره اى پرنعمت و رنگارنگ بوده است، حضرت او را به جهت شرکت در چنین ضیافتى سرزنش مى فرماید.

2. در بخش دوم به او یادآور مى شود که هر کس باید در زندگى، پیشوا و رهبرى داشته باشد. آن گاه زندگى خودش را به عنوان پیشوا و رهبر براى او شرح مى دهد که چگونه به دو جامه کهنه و دو قرص نان اکتفا کرده و ثروتى نیز براى خود نیندوخته است; ولى تأکید مى فرماید: من انتظار ندارم که همچون من زندگى کنى. انتظار من این است که ساده زیستى و تقوا و پرهیزکارى را فراموش نکنى.

3. در بخش دیگرى از این نامه به داستان فدک اشاره مى فرماید و مى گوید: تنها چیزى که از ثروت دنیا در دست ما بود، فدک بود که آن را هم حسودان و دشمنان اهل بیت پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) از دست ما گرفتند; هر چند من نیازى به فدک و غیر فدک ندارم. پایان زندگى همگى ما مرگ و سرانجام خانه ما گورى تنگ و تاریک است.

4. در بخش دیگرى به این نکته مهم اشاره مى کند که ساده زیستى من از آن رو نیست که امکان برخوردارى از مواهب مادى دنیا را ندارم، بلکه به آن دلیل است که وظیفه خطیر رهبرى مردم را بر عهده دارم و این موقعیت ایجاب مى کند که در سختى ها و تلخى هاى زندگى با ضعیف ترین مردم شریک باشم; شبانگاه سیر نخوابم در حالى که در گوشه و کنار کشور اسلام گرسنه اى سر به بالین بگذارد.

5. در بخش دیگرى پاسخ به این سؤال مى دهد که ممکن است بعضى بگویند اگر على بن ابى طالب چنین غذاى ساده اى داشته باشد باید چنان ضعیف باشد که نتواند در میدان جنگ آن شجاعت ها و رشادت ها را نشان دهد; ولى آگاه باشید درختان بیابانى که از آب و غذاى کمترى استفاده مى کنند چوب هاى محکم ترى دارند.

6. در آخرین بخش این نامه (که مرحوم سید رضى بعد از حذفِ بعضى از قسمت ها به نقل آن پرداخته است); امام(علیه السلام) دنیا را مخاطب قرار داده و آن را به شدت از خود مى راند و از زرق و برق دنیا اعلام بیزارى مى کند. آن گاه پس از ستایش کسانى که مسئولیت هاى واجب خود را در پیشگاه الهى انجام داده و به عبادت و شب زنده دارى مى پردازند بار دیگر عثمان بن حنیف را مخاطب قرار داده و او را به تقواى الهى و ساده زیستى فرا مى خواند تا از آتش دوزخ رهایى یابد.

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ، یَا ابْنَ حُنَیْف: فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْیَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاکَ إِلَى مَأْدُبَة فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا تُسْتَطَابُ لَکَ الاَْلْوَانُ، وَتُنْقَلُ إِلَیْکَ الْجِفَانُ! وَمَا ظَنَنْتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلَى طَعَامِ قَوْم، عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ، وَغَنِیُّهُمْ مَدْعُوٌّ. فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ، وَمَا أَیْقَنْتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) اى پسر حنیف! به من گزارش داده اند که مردى از جوانان (ثروتمند و اشرافى) اهل بصره تو را به سفره رنگین میهمانى خود فراخوانده و تو نیز (دعوتش را پذیرفته اى و) به سرعت به سوى آن شتافته اى در حالى که غذاهاى رنگارنگ و ظرف هاى بزرگ طعام یکى از پس از دیگرى پیش روى تو (به وسیله خادمانش) قرار داده مى شد. من گمان نمى کردم تو دعوت جمعیتى را قبول کنى که نیازمندشان (از نشستن بر سر آن سفره) ممنوع باشد و (تنها) ثروتمندشان دعوت شود. به آنچه در دهان مى گذارى و مى خورى بنگر، آنچه حلال بودنش براى تو مشکوک باشد از دهان فرو افکن و آنچه را به پاکى و حلال بودنش یقین دارى تناول کن.

▲شرح و تفسیر

▲دعوت نماینده امام به میهمانى پرزرق و برق!

امام(علیه السلام) در بخش اوّل این نامه عثمان بن حنیف انصارى را که از اصحاب با فضیلت پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بود و از سوى امیرمؤمنان على(علیه السلام) به فرماندارى بصره انتخاب شده بود مخاطب ساخته و در تعبیراتى سرزنش آلود مى فرماید: «اما پس (از حمد و ثناى الهى) اى پسر حنیف! به من گزارش داده اند که مردى از جوانان (ثروتمند و اشرافى) اهل بصره تو را به سفره رنگین میهمانى خود فراخوانده و تو نیز (دعوتش را پذیرفته اى و) به سرعت به سوى آن شتافته اى در حالى که غذاهاى رنگارنگ و ظرف هاى بزرگ طعام یکى از پس از دیگرى پیش روى تو (به وسیله خادمانش) قرار داده مى شد»; (أَمَّا بَعْدُ، یَا ابْنَ حُنَیْف: فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْیَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاکَ إِلَى مَأْدُبَة فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا تُسْتَطَابُ لَکَ(1) الاَْلْوَانُ، وَتُنْقَلُ إِلَیْکَ الْجِفَانُ!).

«فِتْیَة» جمع فتى در اصل به معناى جوان نوخواسته و شاداب است و گاهى به افراد صاحب سن و سالى که داراى زندگى پرنشاطى هستند نیز اطلاق مى شود و در اینجا به معناى اشراف است.

«مَأْدُبَة» از ریشه «ادب» به معناى دعوت هاى رسمى و قابل توجّه است که در آن آداب رعایت مى شود.

«جِفَان» جمع جَفْنة (بر وزن وزنه) به معناى ظرف هاى بزرگ غذاخورى است. این تعبیر نشان مى دهد که مجلس مورد نظر در این نامه مجلس گسترده اى بوده که گروهى از اشراف در آن دعوت داشتند و انواع غذاها بر سر سفره آماده بوده است.

آن گاه امام(علیه السلام) مى افزاید: «من گمان نمى کردم تو دعوت جمعیتى را قبول کنى که نیازمندشان (از نشستن بر سر آن سفره) ممنوع باشد و (تنها) ثروتمندشان دعوت شود»; (وَمَا ظَنَنْتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلَى طَعَامِ قَوْم، عَائِلُهُمْ(2) مَجْفُوٌّ(3)، وَغَنِیُّهُمْ مَدْعُوٌّ).

امام(علیه السلام) عیب بزرگ این سفره را انحصارى بودن آن براى اغنیا ذکر کرده است. اگر غذاهاى رنگارنگ منحصر به آنها نبود و گرسنگان و نیازمندان هم از آن بهره مى گرفتند، اشکال بسیار کمترى داشت، بنابراین پرزرق و برق بودن و استفاده از انواع غذاهاى گوناگون از یک سو و محروم بودن مستمندان از سوى دیگر ایراد مهم آن سفره بوده است که اگر والى بودن عثمان بن حنیف را بر آن بیفزاییم اشکال آن بیشتر مى گردد.

از ادامه بحث استفاده مى شود که این سفره ایراد چهارمى هم داشته و آن وجود اموال مشتبه به حرام در آن بوده است، زیرا در ادامه مى فرماید: «به آنچه در دهان مى گذارى و مى خورى بنگر، آنچه حلال بودنش براى تو مشکوک باشد از دهان فرو افکن و آنچه را به پاکى و حلال بودنش یقین دارى تناول کن»; (فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقْضَمُهُ(4) مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ(5)، وَمَا أَیْقَنْتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ).

این نکته قابل توجّه است که امام(علیه السلام) به قدرى مراقب کارگزاران خود بوده و در حرکات و رفتار آنها دقت مى کرده که کوچک ترین نقطه ضعفى نداشته باشند تا جایى که حتى شرکت در یک مهمانى نامناسب را بر آنها خرده مى گرفته و با نامه بلندبالایى مملوّ از نصایح مختلف به آنها هشدار مى داده و نصیحت مى فرموده است. کارى که شاید در هیچ جاى دنیا معمول نبوده و نیست.

در میان نامه هاى امام(علیه السلام) به کارگزاران خود این قبیل نامه ها کم نیست و همگى نشان مى دهد که امام(علیه السلام) نهایت تدبیر را در امر کشوردارى رعایت مى کرده است.

نکته دیگر اینکه نظر مبارک امام(علیه السلام) این است که حاکمان و مقامات برجسته حکومت اسلامى همیشه در کنار مردم و توده هاى مستضعف باشند و به مرفهان بى درد که توقعشان از همه بیشتر و یاریشان به هنگام یارى دادن از همه کمتر است، هرگز اهمّیّتى ندهند. تجربه نشان داده که در مواقع بحرانى تنها گروه اوّل مدافعان سرسخت و ایثارگران بى منّتند.

##### 1 . جمله «تُسْتَطَابُ لَکَ» به این معناست که انواع خوب (از غذاهاى رنگارنگ) براى تو طلب مى شود. از ریشه «طیب» به معناى خوب و پاکیزه و لذیذ گرفته شده است.
2 . «عائل» به معناى عائله دار نیازمند است.
3 . «مَجفوّ» به معناى محروم است و کسى که در حق او جفا شده است.
4 . «تَقْضِمُه» از ریشه «قَضْم» بر وزن «فهم» به معناى جویدن و گاه به معناى خوردن است و «مَقْضَم» به غذایى که به دهان مى گذارند اطلاق مى شود.
5 . «فَالْفِظْهُ» از ریشه «لَفْظ» به معناى بیرون افکندن از دهان است و الفاظ را بدین جهت الفاظ مى گویند که گویى از دهان بیرون افکنده مى شوند.

▲نکته: عثمان بن حنیف کیست؟

در کتاب الاعلام زرکلى آمده است که عثمان بن حنیف از صحابه پیغمبر(صلى الله علیه وآله)بود، در غزوه احد و پس از آن شرکت داشت و در عصر خلیفه دوم به موجب تقوا و پاکدامنى خاصى که داشت مأمور اندازه گیرى سرزمین هاى خراجى عراق و سپس والى بصره شد. هنگامى که فتنه جمل رخ داد انصار عایشه به او پیشنهاد کردند که همراه آنها بر ضد على(علیه السلام) بجنگد (در حالى که او والى بصره بود). او از این کار خوددارى کرد. طرفداران عایشه تمام موى سر و صورت و ابروهاى او را کندند و با همان حال نزد عایشه بردند. او گفت: رهایش کنید. عثمان بن حنیف خدمت على(علیه السلام) آمد و در جنگ جمل همراه آن حضرت بود. سپس ساکن کوفه شد و در دوران خلافت معاویه چشم از جهان فرو بست.(1) بعضى نیز گفته اند که در زمان خلافت معاویه در مدینه از دنیا رفت.

جالب اینکه در کتاب استیعاب ابن عبد البر آمده است: هنگامى که عراق فتح شد، خلیفه دوم با یارانش مشورت کرد چه کسى مصلحت است به عراق برود و والى آنجا باشد؟ همگى بالاتفاق گفتند: عثمان بن حنیف مناسب است و افزودند که او مى تواند بیش از این را هم اداره کند، زیرا بصیرت و عقل و معرفت و تجربه فراوانى دارد.(2)

در کتاب مستدرکات علم رجال الحدیث آمده است که او و برادرش، سهل بن حنیف در زمره دوازده نفرى بودند که به ابو بکر ایراد کردند و اعمال او را زیر سؤال بردند. سپس مى افزاید: عثمان و برادرش سهل جزء مأموران خاص على(علیه السلام) (شرطة الخمیس) بودند که امام(علیه السلام) بهشت را براى آنان تضمین کرد.(3)

در اسد الغابه آمده است که عثمان بن حنیف مى گوید: در محضر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)بودم، مرد نابینایى خدمتش آمد عرض کرد دعا کن خدا چشم من را به من باز گرداند. فرمود: چگونه است تو را به حال خود رها کنم؟ عرض کرد نه و چند بار اصرار کرد. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود: وضو بگیر و دو رکعت نماز بخوان و بگو: «اللّهُمّ إنّى أسْئَلُکَ وَأتَوَجَّهُ إلَیْکَ بِمُحَمَّد نَبِیِّکَ نَبِىِّ الرَّحْمَةِ یا مُحَمَّدُ إنّى تَوَجَّهْتُ بِکَ إلى رَبّی فی حاجَتی هذِهِ لِتَقْضِىَ لی اللّهُمَّ فَشَفِّعْهُ فیّ; خداوندا من از تو تقاضا مى کنم و به محمد پیامبرت، پیامبر رحمت متوسل مى شوم. اى محمد من در حاجتى که به سوى پروردگارم دارم به تو متوسّل مى شوم که این حاجتم را بر آورى خداوندا او را شفیع من قرار بده. بعد از این دعا خداوند نور چشمانش را به او باز گرداند».(4)

این سخن را با سخنى از امام على بن موسى الرضا (طبق نقل رجال مامقانى) پایان مى دهیم. امام(علیه السلام) فرمود: عثمان بن حنیف از کسانى بود که بعد از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به على(علیه السلام) وفادار ماند و هیچ گونه تغییرى به مسائل خود نداد.(5)

##### 1 . الاعلام زرکلى، ج 4، ص 205.
2 . استیعاب، ج 3، ص 89.
3 . مستدرکات علم رجال الحدیث، ج 5، ص 213.
4 . اسدالغابة، ج 3، شرح حال عثمان بن حنیف، شماره 3571. شبیه همین معنا در مسند احمد، ج 4، ص 138 و مستدرک حاکم، ج 1، ص 519 آمده است. حاکم بعد از نقل این حدیث مى گوید: این حدیث صحیح السندى است، هرچند بخارى و مسلم آن را نقل نکرده اند (اى کاش مخالفان نادان توسّل، حدّاقل به مبانى روایى خود مراجعه مى کردند تا بدانند چه اندازه در اشتباهند).
5 . رجال مامقانى، شرح حال عثمان بن حنیف.

▲بخش دوم

أَلاَ وَإِنَّ لِکُلِّ مَأْمُوم إِمَاماً، یَقْتَدِی بِهِ وَیَسْتَضِیءُ بِنُورِ عِلْمِهِ; أَلاَ وَإِنَّ إِمَامَکُمْ قَدِ اکْتَفَى مِنْ دُنْیَاهُ بِطِمْرَیْهِ، وَمِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیْهِ، أَلاَ وَإِنَّکُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِکَ، وَلَکِنْ أَعِینُونِی بِوَرَع وَاجْتِهَاد، وَعِفَّة وَسَدَاد. فَوَ اللهِ مَا کَنَزْتُ مِنْ دُنْیَاکُمْ تِبْراً، وَلاَ ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً، وَلاَ أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً، وَلاَ حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً، وَلاَ أَخَذْتُ مِنْهُ إِلاَّ کَقُوتِ أَتَان دَبِرَة، وَلَهِیَ فِی عَیْنِی أَوْهَى وَأَوْهَنُ مِنْ عَفْصَة مَقِرَة.

### ترجمه

آگاه باش! هر مأمومى امام و پیشوایى دارد که باید به او اقتدا کند و از نور دانش او بهره گیرد. (تو باید به امام و پیشواى خود نگاه کنى) بدان امام شما از دنیایش به دو جامه کهنه و از غذاهایش به دو قرص نان قناعت کرده است. آگاه باش که شما نمى توانید این چنین باشید، و این زندگى را تحمّل کنید (من شما را از آن معاف مى کنم) ولى مرا با پرهیزگارى و تلاش (براى پاک زیستن) و عفت و پیمودن راهِ درست یارى دهید. به خدا سوگند! من هرگز از ثروت هاى دنیاى شما چیزى از طلا و نقره نیندوخته ام و از غنایم و ثروت هاى آن مالى ذخیره نکرده ام و براى این لباس کهنه ام بدلى مهیا نساخته ام و از اراضى این دنیا حتى یک وجب به ملک خود در نیاورده ام و از خوراک آن جز به مقدار قوت ناچیز چهارپاى مجروحى در اختیار نگرفته ام. این دنیا در چشم من بى ارزش تر و خوارتر از شیره تلخ درخت بلوط است!

####

▲شرح و تفسیر

▲هرگز چیزى از دنیا نیندوختم

امام(علیه السلام) براى بیدار ساختن عثمان بن حنیف و امثال او در این بخش از نامه خود به چند نکته مهم اشاره مى کند. نخست مى فرماید: «آگاه باش! هر مأمومى امام و پیشوایى دارد که باید به او اقتدا کند و از نور دانش او بهره گیرد»; (أَلاَ وَإِنَّ لِکُلِّ مَأْمُوم إِمَاماً، یَقْتَدِی بِهِ وَیَسْتَضِیءُ بِنُورِ عِلْمِهِ).

اشاره به اینکه انسان در این مسیر پر پیچ و خم زندگى مادّى و معنوى نمى تواند یله و رها باشد، بلکه یا باید خودش با تمام شرایط لازم پیشواى خلق باشد یا از پیشواى شایسته اى پیروى کند و گر نه در این بیابان هولناک زندگى به بیراهه خواهد افتاد و سرگردان مى شود.

آن گاه مى افزاید: «(تو باید به امام و پیشواى خود نگاه کنى) بدان امام شما از دنیایش به دو جامه کهنه و از غذاهایش به دو قرص نان قناعت کرده است»; (أَلاَ وَإِنَّ إِمَامَکُمْ قَدِ اکْتَفَى مِنْ دُنْیَاهُ بِطِمْرَیْهِ(1)، وَمِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیْهِ(2)).

معروف این است که آن دو جامه از کرباس و آن دو قرص نان از جوى (سبوس ناگرفته بود) که خوارک روزانه آن حضرت را تشکیل مى داد یکى را ظهر و دیگرى را شام میل مى کرد. این در واقع اقتدا به رسول خدا(صلى الله علیه وآله) بود که پیشواى امام(علیه السلام)محسوب مى شد، همان طور که در حدیث آمده است: «إنَّ رَسُولَ الله مَا اتَّخَذَ قَمیصَین وَلاَ إِزَارَیْن وَلاَ زَوْجَیْنِ مِنَ النِّعَالِ; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) هرگز دو پیراهن و دو زیرجامه و دو جفت کفش براى خود تهیّه نکرد (بلکه همیشه براى خود یک دست از آنها را داشت)».(3)

برخلاف دنیاپرستان و اشراف، که گاه ده ها نوع لباس یا کفش دارند، و حتى بعضى مقیدند یک دست لباس را تنها چند روز بپوشند سپس آن را کنار بگذارند و گاه در هنگام نقل و انتقالِ منازلشان، صندوق ها و چمدان هاى زیادى لباس هاى آنها را جابه جا مى کند. اما سفره هاى رنگینِ آنها خود داستان دیگرى دارد.

آن گاه از آن جهت که امام(علیه السلام) مى داند کمتر کسى پیدا مى شود که بتواند به چنین زندگى تن در دهد به خصوص کسانى که مانند فرمانداران و صاحب منصبان، امکانات فراونى در اختیار دارند به این نکته مى پردازد که: «آگاه باش که شما نمى توانید این چنین باشید، و این زندگى را تحمّل کنید (من شما را از آن معاف مى کنم) ولى مرا با پرهیزکارى و تلاش (براى پاک زیستن) و عفت و پیمودن راهِ درست یارى دهید»; (أَلاَ وَإِنَّکُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِکَ، وَلَکِنْ أَعِینُونِی بِوَرَع وَاجْتِهَاد، وَعِفَّة وَسَدَاد).

اشاره به اینکه شما از آن زندگى سخت گیرانه و زاهدانه شدید معاف هستید; ولى چهار چیز را فراموش نکنید که با انجام آنها در واقع به من کمک کنید تا حکومت اسلامى را در این کشور پهناور اسلام سامان بخشم.

نخست توصیه به «ورع» مى کند که در واقع به معناى تقواى در سرحد عالى است. سپس به «اجتهاد» یعنى تلاش و کوشش در راه حفظ عدالت و حمایت از محرومان و سوم «عفت» که به معناى خویشتن دارى در برابر شهوات مختلف است و چهارم «سداد» که انتخاب راه صحیح و مستقیم و پرهیز از بیراهه هاست. به یقین اگر مسئولان کشور اسلامى این چهار صفت را در خود جمع کنند و زندگى آنها همچون زندگى مردم متوسط باشد و نه بیشتر، همه چیز رو به راه مى شود و توده هاى مردم از حکومت راضى خواهند شد.

سپس اشاره به نکته سومى مى کند تا درس عبرتى براى همه کارگزاران حکومت او باشد مى فرماید: «به خدا سوگند! من هرگز از ثروت هاى دنیاى شما چیزى از طلا و نقره نیندوخته ام و از غنایم و ثروت هاى آن مالى ذخیره نکرده ام و براى این لباس کهنه ام بدلى مهیا نساخته ام و از اراضى این دنیا حتى یک وجب به ملک خود در نیاورده ام و از خوراک آن جز به مقدار قوت ناچیز چهارپاى مجروحى در اختیار نگرفته ام»; (فَوَ اللهِ مَا کَنَزْتُ مِنْ دُنْیَاکُمْ تِبْراً(4)، وَلاَ ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً(5)، وَلاَ أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً، وَلاَ حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً، وَلاَ أَخَذْتُ مِنْهُ إِلاَّ کَقُوتِ أَتَان دَبِرَة).

اشاره به اینکه چنان نیست که مانند بعضى از دنیا پرستان کج اندیش نخورم و نپوشم، بلکه ابلهانه ذخیره کنم; ظاهر و باطن من یکى است نه در ظاهر مالى دارم و نه در باطن، نه ریاکارم و نه ظاهرساز.

شایان توجّه است که امام(علیه السلام) امکانات دنیاى مادى را در چهار چیز خلاصه فرموده: یکى طلا و نقره که به صورت درهم و دینار ذخیره مى کردند و با آن دل خوش بودند. دیگر اموال مختلفى که سرمایه آنها محسوب مى شد; مانند اسب ها و شتران و وسایل پر زرق و برق منزل و فرش ها و فراش ها. سوم لباس هاى رنگارنگ و چهارم زمین هاى زراعتى و باغ ها و خانه ها و قصرها. امام(علیه السلام)مى فرماید: به سراغ هیچ یک از اینها نرفتم (در حالى که توان آن را داشتم).

تعبیر اخیر امام(علیه السلام) که از نهایت تواضع و زهد آن حضرت خبر مى دهد براى آن است که مخاطب یا مخاطبانش این مسأله مهم را جدى بگیرند و آلوده زندگى هاى پرزرق و برق اشرافى گناه آلود نشوند و با نیازمندان و مستمندان محروم مواسات کنند.

«أَتَان دَبِرَة» به چهارپایى گفته مى شود که از کثرت کار و زحمت کشیدن پشت او مجروح شده و به همین دلیل نسبت به تغذیه بى میل است (توجّه داشته باشید که در بعضى از نسخه هاى نهج البلاغه این جمله و جمله بعد نیامده است و جمعى از شارحان نیز به تفسیر آن نپرداخته اند).

در پایان این بخش، امام(علیه السلام) براى اینکه بى ارزش بودن دنیا در نظرش را کاملا براى همگان مجسم کند تعبیر پرمعنایى دارد مى فرماید: «این دنیا در چشم من بى ارزش تر و خوارتر از شیره تلخ درخت بلوط است!»; (وَلَهِیَ فِی عَیْنِی أَوْهَى وَأَوْهَنُ مِنْ عَفْصَة(6) مَقِرَة(7)).

توضیح اینکه درخت بلوط انواع و اقسامى دارد; یکى از آنها داراى میوه تلخى است که در فارسى به آن «مازو» مى گویند که هم تلخ است و هم گَس و به دلیل گس بودن در دباغى براى محکم ساختن چرم از آن استفاده مى کنند.

بدیهى است خوردن چنین دانه اى بسیار ناگوار و تنفر آمیز است و هر کس در دهان بگذارد فوراً آن را بیرون مى افکند. این تشبیه یکى از رساترین تشبیهات نهج البلاغه درباره دنیاست که امام(علیه السلام) باطن و حقیقت آن را در قالب این مثال مجسم ساخته است و قریب به آن در عبارات دیگر نهج البلاغه خواهد آمد.

##### 1 . «طِمْر» به معناى جامه کهنه است و در اصل از ریشه «طَمْر» بر وزن «امر» گرفته شده که به معناى پوشاندن است در اینجا امام(علیه السلام) آن را به صورت تثنیه آورده تا یکى اشاره به پیراهن و دیگرى به زیرجامه باشد.
2 . «قُرص» در اصل به معناى هر شىء گرد و مدورى است و لذا در مورد خورشید و ماه به کار مى رود و نان هاى گرد و مدور را نیز به همین جهت قرص نان مى گویند و تثنیه آن در عبارت امام(علیه السلام) اشاره به خوراک یک روز است، زیرا بسیارى از مردم در آن زمان فقط دو بار در شبانه روز غذا مى خوردند.
3 . فى ظلال نهج البلاغه، ج 4، ص 16.
4 . «تِبْر» به معناى قطعات طلا و نقره است پیش از آنکه آن را به صورت شمش یا زینت آلات در آورند.
5 . «وَفْر» به گفته ارباب لغت، مال فراوان است از ریشه «وفور» به معناى فزونى و فراوانى گرفته شده و گاه به هر چیز فراوان اطلاق مى شود.
6 . «عَفْصَة» گاه به درخت بلوط گفته مى شود و گاه به ثمره آن که مازو نام دارد و این ماده شیرابه اى است که از آن ترشح مى کند و علاوه بر تلخى حالت قابضیت دارد.
7 . «مَقِر» گاه به معناى تلخ و گاه به معناى ترش مى آید و در اینجا همان معناى تلخى مراد است و تأکیدى است بر مفهوم «عَفْصَة».

▲بخش سوم

بَلَى! کَانَتْ فِی أَیْدِینَا فَدَکٌ مِنْ کُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ، فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْم، وَسَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْم آخَرِینَ، وَنِعْمَ الْحَکَمُ اللهُ. وَمَا أَصْنَعُ بِفَدَک وَغَیْرِ فَدَک. وَالنَّفْسُ مَظَانُّهَا فِی غَد جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِی ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا، وَتَغِیبُ أَخْبَارُهَا، وَحُفْرَةٌ لَوْ زِیدَ فِی فُسْحَتِهَا، وَأَوْسَعَتْ یَدَا حَافِرِهَا، لاََضْغَطَهَا الْحَجَرُ وَالْمَدَرُ، وَسَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاکِمُ; وَإِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى لِتَأْتِیَ آمِنَةً یَوْمَ الْخَوْفِ الاَْکْبَرِ، وَتَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ. وَلَوْ شِئْتُ لاَهْتَدَیْتُ الطَّرِیقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَا الْعَسَلِ وَلُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ، وَنَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ. وَلَکِنْ هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ، وَیَقُودَنِی جَشَعِی إِلَى تَخَیُّرِ الاَْطْعِمَةِ ـ وَلَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ الْیَمَامَةِ مَنْ لاَ طَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ، وَلاَ عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ ـ أَوْ أَبِیتَ مِبْطَاناً وَحَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَى، وَأَکْبَادٌ حَرَّى، أَوْ أَکُونَ کَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

وَحَسْبُکَ دَاءً أَنْ تَبِیتَ بِبِطْنَة *** وَحَوْلَکَ أَکْبَادٌ تَحِنُّ إِلَى الْقِدِّ

أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یُقَالَ: هَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ، وَلاَ أُشَارِکُهُمْ فِی مَکَارِهِ الدَّهْرِ، أَوْ أَکُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِی جُشُوبَةِ الْعَیْشِ!.

### ترجمه

آرى از میان آنچه آسمان بر آن سایه افکنده تنها «فدک» در دست ما بود که آن هم گروهى بر آن بخل و حسد ورزیدند و گروه دیگرى سخاوتمندانه آن را رها کردند و بهترین حاکم و داور (در این داستان اندوهبار) خداست. مرا با فدک و غیر فدک چکار؟ در حالى که جایگاه فرداى هر کس قبر است; قبرى که در تاریکیش، آثار او محو و اخبارش ناپدید مى شود حفره اى است که هرچند بر وسعت آن افزوده شود و دست حفر کننده آن را وسعت بخشد، سرانجام سنگ و کلوخ آن را پر مى کند و خاک هاى انباشته تمام روزنه هاى آن را مسدود مى سازد. جز این نیست که من نفس (سرکش) خود را با تقوا ریاضت مى دهم و رام مى سازم تا در آن روز ترسناکِ عظیم، با امنیّت وارد (صحنه قیامت) شود و در کنار لغزشگاه ها ثابت قدم باشد. (فکر نکنید من قادر به تحصیل لذت هاى دنیا نیستم. به خدا سوگند) اگر مى خواستم مى توانستم از عسل مصفا و مغز گندم و بافته هاى ابریشم براى خود (بهترین) غذا و لباس را تهیّه کنم; اما هیهات که هواى نفس بر من چیره شود و حرص و طمع مرا وادار به انتخاب طعام هاى لذیذ نماید در حالى که شاید در سرزمین حجاز یا یمامه (از مناطق شرقى عربستان) کسى باشد که حتى امید براى به دست آوردن یک قرص نان نداشته و هرگز شکمى سیر به خود ندیده باشد. آیا من با شکمى سیر بخوابم در حالى که در اطراف من شکم هاى گرسنه و جگرهاى تشنه باشند و یا چنان باشم که آن شاعر گفته است:

این درد تو را بس که با شکم سیر بخوابى در حالى که در اطراف تو شکم هاى گرسنه اى است که آرزوى قطعه پوستى براى خوردن دارد!

آیا من به همین قناعت کنم که گفته شود من امیر مؤمنانم; اما خود را با آنها در سختى هاى روزگار شرکت نکنم و اسوه و مقتدایشان در ناگوارى هاى زندگى نباشم؟

▲شرح و تفسیر

چگونه ممکن است امیر مؤمنان باشم و در سختى ها با آنها شریک نباشم؟

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه با توجّه به آنچه در بخش گذشته آمد که فرمود:

من یک وجب از زمین هاى این دنیا را به تملک خود در نیاورده ام، داستان غم انگیز فدک را به عنوان یک استثنا بیان مى کند که هم تأکیدى باشد بر بى اعتنایى او بر دنیا و هم اشاره اى بر مظالم و ستم هاى مخالفانش. مى فرماید: «آرى از میان آنچه آسمان بر آن سایه افکنده تنها «فدک» در دست ما بود که آن هم گروهى بر آن بخل و حسد ورزیدند و گروه دیگرى سخاوتمندانه آن را رها کردند و بهترین حاکم و داور (در این داستان اندوهبار) خداست»; (بَلَى! کَانَتْ فِی أَیْدِینَا فَدَکٌ مِنْ کُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ، فَشَحَّتْ(1) عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْم، وَسَخَتْ(2) عَنْهَا نُفُوسُ قَوْم آخَرِینَ، وَنِعْمَ الْحَکَمُ اللهُ).

مى دانیم فدک که در نزدیکى قلعه هاى خیبر قرار داشت پس از فتح خیبر اهالى آن نزد پیامبر(صلى الله علیه وآله) آمدند و با آن حضرت صلح کردند و نصف قریه فدک را بدون جنگ و درگیرى به آن حضرت واگذار کردند و آن حضرت نیز در حیات خود آن را به دختر گرامیش فاطمه زهرا(علیها السلام) بخشید و چون ممکن بود درآمد فدک وسیله اى براى پیشرفت امیرمؤمنان على(علیه السلام) در امر خلافت شود، رقیبان بعد از رحلت پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به سرعت آن را از دست فاطمه(علیها السلام) در آوردند و کارکنان آن حضرت را از آن بخش از آبادى خارج ساختند و به هیچ قیمت حاضر به باز پس گردانیدن آن نشدند که شرح آن در پایان این نامه به خواست خدا خواهد آمد.

منظور از جمله «کَانَتْ فِی أَیْدِینَا» مدت چهار سالى است که از فتح خیبر تا رحلت پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) ادامه داشت.

جمله «فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْم» اشاره به غاصبان حکومت است که آنها نسبت به مالکیّت فدک بخل ورزیدند و از آن بیم داشتند که اگر در دست بنى هاشم باشد ممکن است پایه هاى حکومت آنها را سست کند.

جمله «سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْم آخَرِینَ» اشاره به بنى هاشم است که وقتى دیدند مخالفان اصرار بر غصب فدک دارند ادامه مطالبه آن را رها ساختند و به این وسیله بى اعتنایى خود را نسبت به آن نشان دادند.

جمله «نِعْمَ الْحَکَمُ اللهُ» جمله اى است بسیار پر معنا و اشاره به ماجراهاى دردناکى است که در ماجراى فدک واقع شد و امام(علیه السلام) آن را به داورى الهى در روز قیامت مى سپارد. جالب است بدانیم از امام(علیه السلام) نقل نشده است که در دوران حکومتش که توان باز پس گرداندن فدک را داشت به سراغ آن رفته باشد.

آن گاه امام(علیه السلام) براى اینکه کسى تصور نکند دلبستگى خاصى به مسأله فدک دارد مى فرماید: «مرا با فدک و غیر فدک چکار؟ در حالى که جایگاه فرداى هر کس قبر است; قبرى که در تاریکیش، آثار او محو و اخبارش ناپدید مى شود»; (وَمَا أَصْنَعُ بِفَدَک وَغَیْرِ فَدَک. وَالنَّفْسُ مَظَانُّهَا(3) فِی غَد جَدَثٌ(4) تَنْقَطِعُ فِی ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا، وَتَغِیبُ أَخْبَارُهَا).

سپس به توضیح بیشترى درباره قبر که پایان زندگى انسان به آنجا منتهى مى شود پرداخته مى فرماید: «حفره اى است که هرچند بر وسعت آن افزوده شود و دست حفر کننده آن را وسعت بخشد، سرانجام سنگ و کلوخ آن را پر مى کند و خاک هاى انباشته تمام روزنه هاى آن را مسدود مى سازد»; (وَحُفْرَةٌ لَوْ زِیدَ فِی فُسْحَتِهَا وَأَوْسَعَتْ یَدَا حَافِرِهَا، لاََضْغَطَهَا(5) الْحَجَرُ وَالْمَدَرُ(6)، وَسَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاکِمُ).

اشاره به اینکه قبر را معمولاً به صورت حفره کوچکى مى سازند که تنها جسم انسان در آن جاى مى گیرد حتى گاهى به زحمت بدن میت را در آن وارد مى کنند و به فرض که حفر کننده قبر خودش یا با سفارش بازماندگان، قبر را به طور وسیع حفر کند باز سودى ندارد، زیرا ناچار باید آن را با سنگ و کلوخ پر کنند و تمام روزنه هاى آن را بپوشانند. انسانى که سرنوشتش چنین است دلبستگیش به مال دنیا و باغ ها و زینت هاى زراعتى و قصرها چه مفهومى دارد؟

اگر در روایات آمده است که به هنگام غم و اندوه به زیارت اهل قبور بروید تا غم و اندوهتان برطرف شود، ممکن است ناظر به همین مطلب باشد که غم و اندوه ها معمولاً براى مال و مقام دنیاست. هنگامى که انسان آخرین منزل خود را در آنجا مى بیند و متوجه مى شود روزى با همه این مال و مقام باید خداحافظى کند و تنها با چند قطعه کفن، رخت از این دنیا بربندد اندوهش زایل مى گردد.

مرحوم محقّق تسترى در اینجا داستانى از مرحوم سید نعمت الله جزایرى نقل مى کند که ممکن است جنبه تمثیل داشته باشد مى گوید: دو نفر بر سر مالکیّت خانه اى باهم نزاع داشتند که ناگهان خشتى از یکى از دیوارهایش
فرو افتاد و زبان گشود و گفت: مرا که مى بینید در اصل پادشاهى از پادشاهان زمین بودم، هزار سال حکومت کردم هنگامى که خاک شدم هزار سال بر من گذشت که خشت زنى خاک مرا گرفت و تبدیل به خشت کرد و هزار سال بر من گذشت سپس مرا در این بنا مدتى پیش از این به کار بردند با این حال چرا شما درباره این خانه به نزاع برخاسته اید. فکر نمى کنید آینده خود شما چگونه خواهد بود؟(7)

آن گاه امام(علیه السلام) به بیان درسى پر فایده براى طى کردن مسیر الى الله و نجات یوم المعاد مى پردازد و مى فرماید: «جز این نیست که من نفس (سرکش) خود را با تقوا ریاضت مى دهم و رام مى سازم تا در آن روز ترسناکِ عظیم، با امنیّت وارد (صحنه قیامت) شود و در کنار لغزشگاه ها ثابت قدم باشد»; (وَإِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى لِتَأْتِیَ آمِنَةً یَوْمَ الْخَوْفِ الاَْکْبَرِ، وَتَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ(8)).

حقیقت ریاضت رام ساختن است که گاه در مورد حیوانات چموش به کار مى رود و گاه در مورد نفس سرکش و امروز این واژه به معناى ورزش به کار مى رود. جالب اینکه امام(علیه السلام) با آن مقامِ با عظمت و تصفیه روح و نفس و پیمودن تمام مدارج سیر الى الله و رسیدن به مقامى که جز خدا نبیند، باز مى فرماید: من نفس خویش را ریاضت مى دهم تا به دو نکته اشاره کند: نخست اینکه هرقدر انسان به خودسازى و ریاضت نفس بپردازد نباید از اینکه این اژدهاى خفته زمانى بیدار شود و خطرى ایجاد کند، ایمن باشد و دیگر اینکه وقتى امام با این مقامات چنین سخنانى را مى گوید دیگران حساب کار خویش را بکنند و هرگز از خطرات نفس سرکش غافل نشوند.

این نکته نیز شایان دقت است که امام(علیه السلام) هدف از ریاضت نفس را به وسیله تقوا، امنیّت روز قیامت و روز خوف اکبر، و نجات از لغزش ها بر لب پرتگاه دوزخ مى شمارد. اشاره به اینکه این امنیّت جز در سایه ریاضت نفس حاصل نخواهد شد و در روایات اسلامى آمده است که جهاد اکبر همین است; جهادى که از پیکار با دشمنان سرسخت و خطرناک نیز مشکل تر است.

این سخن در واقع برگرفته از قرآن مجید است که مى فرماید: «(الَّذینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إیمانَهُمْ بِظُلْم أُولئِکَ لَهُمُ الاَْمْنُ وَهُمْ مُّهْتَدُونَ); (آرى،) آنها که ایمان آوردند، و ایمان خود را با هیچ ستم (و شرک) نیالودند، ایمنى تنها ویژه آنهاست; و آنها هدایت یافتگانند».(9)

تعبیر به «مَزْلَق» ممکن است اشاره به پل صراط باشد، زیرا از آیات و روایات استفاده مى شود که صراط پلى است بر روى دوزخ و عبور از آن بسیار سخت و سنگین است و ناصالحان در همان جا مى لغزند و در دوزخ سقوط مى کنند.

قرآن مجید مى گوید: «(وَإِنْ مِّنْکُمْ إِلاّ وارِدُها کانَ عَلى رَبِّکَ حَتْماً مَّقْضِیًّا * ثُمَّ نُنَجِّى الَّذینَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظّالِمینَ فیها جِثِیًّا); و همه شما (بى استثنا) وارد جهنم مى شوید; این امر، نزد پروردگارت حتمى و پایان یافته است; سپس کسانى که تقوا پیشه کرده اند را (از آن) رهایى مى بخشیم; و ستمکاران را ـ در حالى به زانو درآمده اند ـ در آن رها مى سازیم».(10)

از آنجا که ریاضت نفس دو گونه است گاه از غم بى آلتى و عدم دسترسى به مواهب دنیاست و گاه بر اثر ایمان و اراده و تصمیم به تهذیب نفس در عین قدرت بر تمام این مواهب است، لذا در ادامه سخن براى اینکه کسى تصوّر نکند ریاضت نفس امام(علیه السلام) از قسم اوّل است مى فرماید: «(فکر نکنید من قادر به تحصیل لذت هاى دنیا نیستم. به خدا سوگند) اگر مى خواستم مى توانستم از عسل مصفا و مغز گندم و بافته هاى ابریشم براى خود (بهترین) غذا و لباس را تهیّه کنم اما هیهات که هواى نفس بر من چیره شود و حرص و طمع مرا وادار به انتخاب طعام هاى لذیذ نماید در حالى که شاید در سرزمین حجاز یا یمامه (از مناطق شرقى عربستان) کسى باشد که حتى امید براى به دست آوردن یک قرص نان نداشته و هرگز شکمى سیر به خود ندیده باشد»; (وَلَوْ شِئْتُ لاَهْتَدَیْتُ الطَّرِیقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَا الْعَسَلِ وَلُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ(11)، وَنَسَائِجِ(12) هَذَا الْقَزِّ(13). وَلَکِنْ هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ، وَیَقُودَنِی جَشَعِی(14) إِلَى تَخَیُّرِ الاَْطْعِمَةِ ـ وَلَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوِ الْیَمَامَةِ مَنْ لاَ طَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ، وَلاَ عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ ـ).

همان گونه که اشاره شده، امام(علیه السلام) در اینجا به وظیفه سنگین زمامداران و حاکمان کشورهاى اسلامى اشاره مى کند که آنها نباید به سراغ غذاهاى لذیذ و لباس هاى فاخر بروند در حالى که مى دانند یا احتمال مى دهند در گوشه و کنار، افرادى گرسنه و برهنه هستند.

آن گاه امام(علیه السلام) اشاره به جنبه هاى عاطفى این مسأله مى کند که در واقع چهره سومى از این موضوع است. مى فرماید: «آیا من با شکمى سیر بخوابم در حالى که در اطراف من شکم هاى گرسنه و جگرهاى تشنه باشد و یا چنان باشم که آن شاعر گفته است:

این درد تو را بس که با شکم سیر بخوابى در حالى که در اطراف تو شکم هاى گرسنه اى است که آرزوى قطعه پوستى براى خوردن دارد!»; (أَوْ أَبِیتَ مِبْطَاناً(15)وَحَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَى(16)، وَأَکْبَادٌ حَرَّى(17)، أَوْ أَکُونَ کَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

وَحَسْبُکَ دَاءً أَنْ تَبِیتَ بِبِطْنَة(18) *** وَحَوْلَکَ أَکْبَادٌ تَحِنُّ(19) إِلَى الْقِدِّ!(20)).

جمله «وَحَوْلَکَ أَکْبَادٌ تَحِنُّ إِلَى الْقِدِّ» را بیشتر شارحان نهج البلاغه همان گونه که در بالا آمده تفسیر کرده و گفته اند در سال هاى قحطى گاه وضع گرسنگان به جایى مى رسید که پوست هاى دباغى نشده حیوانات را نیز مى خوردند و این جمله اشاره به همان است. بعضى گفته اند معناى «تَحِنُّ إِلَى الْقِدِّ» اشاره به ضرب المثل معروفى است که مردم مى گویند فلان کس از گرسنگى پوست شکمش به پشتش چسبیده بود (قِدّ به معناى پوست و «تَحِنُّ» به معناى مایل شدن تفسیر شده) بعضى نیز «قد» را به معناى گوشت هاى قطعه قطعه اى تفسیر کرده اند که گاهى عرب ها در برابر آفتاب سوزان خشک و آن را براى روز مبادا ذخیره مى کردند; ولى تفسیر اوّل مناسب تر به نظر مى رسد.

در هر صورت ممکن است تفسیرها جنبه واقعى و یا مبالغه داشته باشد.

به گفته شاعر فارسى زبان که آن را در داستان یک قحط سالى شدید در دمشق سروده است:

من از بى نوایى نیم روى زرد *** غم بى نوایان رخم زرد کرد

که مرد ار چه برساحل است اى رفیق *** نیاساید و دوستانش غریق

نخواهد که بیند خردمند ریش *** نه بر عضو مردم نه بر عضو خویش

آن گاه امام(علیه السلام) براى توضیح و تفسیر بیشتر بیان دیگرى دارند و مى فرماید: «آیا من به همین قناعت کنم که گفته شود من امیر مؤمنانم; امّا با آنها در سختى هاى روزگار شرکت نکنم و اسوه و مقتدایشان در ناگوارى هاى زندگى نباشم»; (أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یُقَالَ: هَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ، وَلاَ أُشَارِکُهُمْ فِی مَکَارِهِ الدَّهْرِ، أَوْ أَکُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِی جُشُوبَةِ(21) الْعَیْشِ!).

امام(علیه السلام) در مجموع براى ساده زیستى خود سه حکمت ذکر فرموده است:

نخست به یاد حساب و کتاب روز قیامت بودن و در نتیجه زاهدانه زیستن و دیگر مسئولیّت زمامدارى و اینکه در زمانى که وضع مادّى مردم خوب نیست، پیشواى جمعیت براى مواسات با آنها ساده ترین زندگى را انتخاب کند تا لااقل تقویت روانى براى محرومان باشد و بگویند اگر لباس ما مثلاً کرباس است، شبیه لباس مولایمان است و اگر غذاى ما بسیار ساده از نان جوین است، سفره ما شبیه سفره مولاى ماست. همین امر به آنها آرامش خاطر دهد و در ضمن پیشوا را به فکر حل مشکلات آنها بیندازد. سوم اینکه با قطع نظر از مسائل مربوط به روز رستاخیز و مسئولیت پیشوایان الهى مسائل عاطفى به انسان اجازه نمى دهد که سفره اى از غذاهاى رنگین براى خود بچیند در حالى که در همسایگى آنها گرسنگانى هستند که نان شب را هم ندارند.

در اینجا سؤالى است که چرا این روش امام امیر المؤمنین على(علیه السلام) را در بعضى از امامان دیگر و در اعصار بعد نمى بینیم. سرچشمه این تفاوت کجاست؟ پاسخ مشروح این سؤال به خواست خدا در بحث نکات خواهد آمد.

##### 1 . «شَحَّتْ» از ریشه «شُحّ» بر وزن «نُه» به معناى بخل همراه با حرص گرفته شده است.
2 . «سَخَتْ» به معناى سخاوت کردن است.
3 . «مَظانّ» جمع «مظنة» به معناى مکانى است که انسان گمان یا اطمینان دارد در آنجا چیزى موجود است.
4 . «جَدَث» به معناى قبر است.
5 . «أضْغَطَ» از ریشه «اِضْغات» به معناى فشار آوردن و از ریشه «ضَغْت» بر وزن «وقت» به معناى فشار گرفته شده است.
6 . «الْمَدَر» به گِل هاى سفت به هم چسبیده مى گویند; مانند پاره خشت.
7 . شرح نهج البلاغه مرحوم تسترى، ج 5، ص 340.
8 . «الْمَزْلَق» به معناى لغزشگاه از ریشه «زلق» بر وزن «شفق» به معناى لغزیدن است.
9 . انعام، آیه 82 .
10 . مریم، آیه 71 و 72.
11 . «القَمْح» به معناى گندم است.
12 . «نَسائج» جمع نسیج به معناى بافته شده است.
13 . «القَزّ» به معناى ابریشم است.
14 . «جَشَع» به معناى حرص و طمع است و گاه به حرص شدید گفته مى شود.
15 . «مِبْطان» به معناى کسى است که شکمش پر از غذا باشد از ریشه «بَطْن» به معناى شکم گرفته شده این واژه صیغه مبالغه است.
16 . «غَرْثى» به معناى گرسنه است (صیغه مفرد مؤنث و صفت براى بطون).
17 . «حَرّى» به معناى شخص تشنه است از ریشه «حرارت» گرفته شده است.
18 . «بِطْنَة» پرخورى (از ریشه «بَطن» به معناى شکم گرفته شده است).
19 . «تَحِنُّ» از ریشه «حَنین» به معناى تمایل و عطف توجّه به چیزى است.
20 . «قِدّ» به معناى پوست یا پوسته اى است شبیه مشک که در آن چیزى مى ریزند و گاه به قطعات گوشت خشکیده اى که در آن مى ریزند نیز «قِدّ» گفته شده است. این شعر به حاتم طایى سخاوتمند معروف عرب نسبت داده شده است (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 16، ص 288).
21 . «جُشُوبَة» به معناى خشونت و ناگوارى است.

▲نکته: داستان غم انگیز فدک

فدک نام دهکده اى در حوالى شرق خیبر که فاصله آن تا خیبر کمتر از هشت فرسخ و تا مدینه بیست و چند فرسخ بود. فدک در زمان پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آباد، داراى چشمه اى پرآب و نخلستان و مزرعه و قلعه یکى از منزلگاه هاى مسافران شام به مدینه به شمار مى آمد و همین امر موجب رونق اقتصادى آن شده بود.

طبرى در تاریخ خود مى نویسد: یهودیان فدک قصد داشتند یهودِ خیبر را در نبرد با مسلمانان یارى دهند. پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) از این تصمیم با خبر شد، ازاین رو على(علیه السلام)را با یکصد نفر به سوى آنان گسیل داشت تا از وضع آنها آگاهى کامل پیدا کند.

فدکیان که در این ماجرا مقصر شناخته شده بودند با ترس و وحشت منتظر نتیجه جنگ خیبر بودند. هنگامى که خبر پیروزى سپاه اسلام را شنیدند وحشت بیشترى بر آنان مستولى شد و تصمیم گرفتند بدون جنگ و خونریزى تسلیم شوند، لذا نماینده اى نزد پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرستادند و اظهار داشتند با ما نیز مانند اهل خیبر رفتار کنید و با گرفتن نصف املاک فدک صلح کنید. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز پذیرفت، به این ترتیب فدک بدون جنگ و خونریزى در اختیار پیامبر(صلى الله علیه وآله) قرار گرفت.(1)

در شواهد التنزیل حسکانى آمده است که ابن عباس مى گوید: هنگامى که آیه (وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ)(2) نازل شد رسول خدا(صلى الله علیه وآله) فدک را به فاطمه(علیها السلام) داد.(3)

شوکانى هم در تفسیرش شبیه همین معنا را نقل کرده است.(4)

فدک بعد از این ماجرا در اختیار کارگزاران حضرت فاطمه(علیها السلام) قرار گرفت، بنابراین به فرض که فدک جنبه بخشش داشته باشد، مسأله قبض و تحویل آن به حضرت فاطمه(علیها السلام) حاصل شده است و جمله «بَلَى کَانَتْ فِی أَیْدِینَا فَدَکٌ» که در نامه فوق آمده بود نیز شاهد بر این معناست. همان گونه که جمله «إنّ أبابَکْرَ انْتَزَعَ مِنْ فاطِمَةَ فَدَکاً; ابو بکر فدک را از فاطمه گرفت» که در کتاب تاریخ المدینة المنورة(5) آمده است شاهد دیگرى بر این مدعاست.

عجب اینکه پس از رحلت رسول خدا(صلى الله علیه وآله) خلیفه اوّل بى هیچ مقدمه اى فدک را از تصرف آن حضرت خارج ساخت و در اختیار خود گرفت که امیرمؤمنان و فاطمه زهرا(علیها السلام) به این عمل شدیداً اعتراض کردند; ولى ابوبکر در پاسخ گفت: چه کسى گواهى مى دهد که فدک مال فاطمه است؟

على(علیه السلام) در پاسخ گفت: اگر من مدعى مالى باشم که در تصرف مسلمانى است تو از متصرف گواه مى خواهى یا از من که مدعى هستم؟ خلیفه گفت: از تو که مدعى هستى شاهد مى طلبم. على(علیه السلام) گفت: مدتهاست که فدک در تصرف فاطمه است و در زمان رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مالک آن شده چرا از او بینه مى خواهى؟ ابوبکر ساکت شد.(6)

عمر که در مجلس حضور داشت و مى دید سکوت ابوبکر ممکن است به ضرر آنان تمام شود گفت: «یَا عَلِیُّ دَعْنَا مِنْ کَلاَمِکَ ، فَإِنَّا لاَ نَقْوَى عَلَى حُجَّتِکَ، فَإِنْ أَتَیْتَ بِشُهُود عُدُول، وَإِلاَّ فَهُوَ فَیْءٌ لِلْمُسْلِمِینَ، لاَ حَقَّ لَکَ وَلاَ لِفَاطِمَةَ فِیه; اى على این سخنانت را واگذار ما در برابر استدلال تو توان پاسخگویى نداریم اگر شاهدان عدلى بر مالکیّت فاطمه آوردى، تحویل مى دهیم و الاّ فدک تعلق به همه مسلمانان دارد، نه تو در آن حق دارى نه فاطمه».(7)

این ماجرا طولانى است و تمام شواهد نشان مى دهد که حاکمان آن روز تصمیم داشتند این منبع اقتصادى را از خاندان امیرمؤمنان على(علیه السلام) بگیرند مبادا مایه قدرت آنها شود. در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «لَمَّا وُلِّیَ أَبُو بَکْرِ بْنُ أَبِی قُحَافَةَ قَالَ لَهُ عُمَرُ إِنَّ النَّاسَ عَبِیدُ هَذِهِ الدُّنْیَا لاَ یُرِیدُونَ غَیْرَهَا ، فَامْنَعْ عَنْ عَلِیّ وَأَهْلِ بَیْتِهِ الْخُمُسَ، وَالْفَیْءَ، وَفَدَکاً، فَإِنَّ شِیعَتَهُ إِذَا عَلِمُوا ذَلِکَ تَرَکُوا عَلِیّاً وَأَقْبَلُوا إِلَیْکَ; هنگامى که ابوبکر به خلافت رسید عمر به او گفت: مردم بنده دنیا هستند و غیر از آن را نمى خواهند، بنابراین خمس و فىء و فدک را از على و اهل بیتش باز گیر، زیرا پیروانش هنگامى که این امر را ببینند او را رها کرده به سوى تو مى آیند».(8)

به هر حال حکومت وقت به بهانه اینکه دلیلى بر مالکیّت فاطمه نسبت به فدک در دست نیست و اگر باشد تنها از طریق ارث است در حالى که پیغمبر فرموده: «نَحْنُ مَعَاشِرَ الاَْنْبِیَاءِ لاَ نُوَرِّثُ وَمَا تَرَکْنَاهُ صَدَقَةٌ; ما جمعیت پیامبران ارثى از خود به یادگار نمى گذاریم و اگر چیزى از ما بماند صدقه محسوب مى شود». آن را از دست فاطمه(علیها السلام) در آورند.

در حالى که این حدیث به این صورت مجعول است و صحیح آن همان است که در احادیث اهل سنّت و اهل بیت آمده: «أَنَّ الاَْنْبِیَاءَ لَمْ یُورِثُوا دِینَاراً وَلاَ دِرْهَماً وَإِنَّمَا وَرَّثُوا العِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ بِهِ اَخَذَ بِحَظِّهِ; پیامبران درهم و دینارى از خود به یادگار نگذاشتند، بلکه علومى به یادگار گذاشتند هرکس چیزى از آن را بگیرد سهم وافرى از میراث انبیا برده است»(9) کنایه از اینکه اموالى که از انبیا باقى مى ماند در برابر میراث علمى آنها چیز قابل توجهى نیست.

به هر حال براى ممنوع ساختن اهل بیت از امکانات مالى، فدک را گاه به بهانه این حدیث مجعول و گاه به بهانه اینکه فاطمه(علیها السلام) شاهد کافى براى مالکیّت خود ندارد از آن حضرت گرفتند. این در حالى بود که زنان پیامبر(صلى الله علیه وآله) را از سهم الارث خود نسبت به آنچه از پیغمبر(صلى الله علیه وآله) باقى مانده بود منع نکردند و در حدیث معروفى در صحیح بخارى و غیر آن آمده است: «هنگامى که ابوبکر از دادن حق فاطمه زهرا خوددارى کرد، آن حضرت بر او غضبناک شد و تا زنده بود با وى سخن نگفت».(10) با اینکه آنها از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) شنیده بودند که مى فرمود: «فاطِمَةُ بَضْعةٌ مِنّى فَمَنْ أغْضَبَها أغْضَبَنی; فاطمه پاره تن من است هرکس او را خشمگین کند مرا خشمگین کرده است».(11)

در حدیث دیگرى از آن حضرت نقل شده است که به فاطمه(علیها السلام) فرمود: «إنّ اللهَ یَغْضِبُ لِغَضَبَکِ وَیَرْضى لِرِضاکَ; اى فاطمه! خداوند از خشم تو خشمگین مى شود و از خشنودیت خشنود مى گردد».(12)

اما سرنوشت فدک در دوران حکومت امیرمؤمنان على(علیه السلام) همان گونه که در متن نامه مورد بحث آمده است على(علیه السلام)در این دوران از فدک به طور کامل چشم پوشید و درصدد باز پس گرفتن آن از غاصبان بر نیامد. البته این کار نه از روى خشنودى، بلکه به دلیل بى رغبتى از دنیا و اعراض از آنچه دشمن بر آن اصرار داشت بود و جمله «نِعْمَ الْحَکَمُ اللهُ» که در متن نامه آمده به خوبى بر این معنا دلالت مى کند.

در تواریخ آمده است که عثمان در عصر خلافت خود فدک را به مروان بن حکم بخشید و بعضى معتقدند بعد از او همچنان در دست فرزندان مروان بود تا زمان عمر بن عبدالعزیز خلیفه اموى رسید که درباره اهل بیت پیغمبر(صلى الله علیه وآله)روش ملایم ترى داشت او به فرماندار خود در مدینه «عمر بن حزم» نوشت: فدک را به فرزندان فاطمه باز گردان. فرماندار مدینه در پاسخ او نوشت: فرزندان فاطمه بسیارند و با طوایف زیادى ازدواج کرده اند. به کدام گروه باز گردانیم؟ عمر بن عبدالعزیز خشمگین شد نامه تندى به این مضمون در پاسخ او نگاشت: من هر زمان دستورى به تو بدهم که مثلاً گوسفندى را ذبح کن تو فوراً جواب مى دهى آیا با شاخ باشد یا بى شاخ و اگر بنویسم گاوى را ذبح کن سؤال مى کنى رنگ آن چگونه باشد (و دائماً بهانه هاى بنى اسرائیلى مى گیرى) هنگامى که این نامه به تو مى رسد فوراً فدک را به فرزندان فاطمه از على باز گردان.(13)

ولى دیرى نپایید که یزید بن عبدالملک خلیفه اموى مجدّداً فدک را غصب کرد. سرانجام بنى امیّه منقرض شدند و بنى عباس روى کار آمدند. ابوالعباس سفاح خلیفه عباسى آن را به عبدالله بن حسن بن على به عنوان نماینده بنى فاطمه بازگرداند; ولى بعد از او ابوجعفر عباسى آن را از بنى حسن گرفت. مهدى عباسى آن را بازگرداند، ولى موسى الهادى خلیفه دیگر عباسى بار دیگر آن را غصب کرد و هارون الرشید نیز همین برنامه را ادامه داد.(14)

حائرى قزوینى نویسنده کتاب فدک مى نویسد: مأمون به استناد روایت ابوسعید خدرى که پیامبر فدک را به فاطمه بخشید، دستور داد فدک را به فرزندان فاطمه بازگردانند; اما بعد از او متوکّل عباسى به سبب کینه شدیدى که از اهل بیت در دل داشت بار دیگر فدک را باز پس گرفت.(15)

به این ترتیب فدک تبدیل به یک امر سیاسى شده بود که هر کس بر سر کار مى آمد طبق نقشه هاى سیاسى خود تصمیمى درباره آن مى گرفت.(16)

##### 1 . تاریخ طبرى، ج 3، ص 154.
2 . این آیه 26 از سوره اسراء است که به تصریح علماى اهل سنّت مدنى است، هرچند آیه (فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ) (روم، آیه 38) به عقیده جمعى مکّى است. بعضى بدون توجّه به تفاوت این دو آیه، مکّى بودن آیه دوم را بهانه براى نفى جریان فدک دانسته اند.
3 . شواهد التنزیل، ص 168.
4 . تفسیر فتح القدیر، ج 3، ص 224.
5 . ج 1، ص 199.
6 . بحارالانوار، ج 29، ص 129.
7 . احتجاج طبرسى، ص 92.
8 . بحارالانوار، ج 29، ص 194.
9 . سنن دارمى، ج 1، ص 98; سنن ابن ماجه، ج 1، ص 81، ح 223; کافى، ج 1، ص 32، ح 2.
10 . صحیح بخارى، ج 3، ص 35 باب غزوه خیبر.
11 . همان مدرک، ج 4، ص 210; بحارالانوار، ج 29، ص 336.
12 . مستدرک حاکم، ج 3، ص 153 و المعجم الکبیر طبرانى، ج 22، ص 401.
13 . فتوح البلدان بلاذرى، ص 38.
14 . زهرا برترین بانوى جهان.
15 . فدک، ص 60.
16 . براى اطّلاع بیشتر درباره فدک به صحیح بخارى، مستدرک حاکم، تاریخ طبرى، سنن ابن ماجه و کتاب فدک، نوشته باقر مقدسى و کتاب فدک فى التاریخ نوشته آیة الله شهید سید باقر صدر و کتاب بحارالانوار، ج 29 مراجعه شود.

▲بخش چهارم

فَمَا خُلِقْتُ لِیَشْغَلَنِی أَکْلُ الطَّیِّبَاتِ، کَالْبَهِیمَةِ الْمَرْبُوطَةِ، هَمُّهَا عَلَفُهَا; أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا، تَکْتَرِشُ مِنْ أَعْلاَفِهَا، وَتَلْهُو عَمَّا یُرَادُ بِهَا، أَوْ أُتْرَکَ سُدًى أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً، أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلاَلَةِ، أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِیقَ الْمَتَاهَةِ! وَکَأَنِّی بِقَائِلِکُمْ یَقُولُ: «إِذَا کَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِی طَالِب، فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الاَْقْرَانِ، وَمُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ». أَلاَ وَإِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّیَّةَ أَصْلَبُ عُوداً، وَالرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً، وَالنَّابِتَاتِ الْعِذْیَةَ أَقْوَى وَقُوداً وَأَبْطَأُ خُمُوداً. وَأَنَا مِنْ رَسُولِ اللهِ کَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ، وَالذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ. وَاللهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَى قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا، وَلَوْ أَمْکَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَیْهَا. وَسَأَجْهَدُ فِی أَنْ أُطَهِّرَ الاَْرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْکُوسِ، وَالْجِسْمِ الْمَرْکُوسِ، حَتَّى تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ مِنْ بَیْنِ حَبِّ الْحَصِیدِ.

### ترجمه

(سپس امام فرمود:) من آفریده نشده ام که غذاهاى پاکیزه (و رنگارنگ) مرا به خود مشغول دارد همچون حیوان پروارى که تمام همّش علف اوست و یا چون حیوان رها شده (در بیابان و مرتع) که کارش جستجو کردن علف و پر کردن شکم از آن است و از سرنوشتى که در انتظار اوست بى خبر است. (من آفریده نشده ام) که بیهوده رها شوم یا تنها براى بازى و سرگرمى واگذارده شده باشم یا سررشته دار ریسمان گمراهى گردم و یا در طریق سرگردانى قدم بگذارم.

گویا مى بینم گوینده اى از شما چنین مى گوید: هرگاه این (دو قرص نان) تنها خوراک فرزند ابوطالب باشد، باید ضعف و ناتوانىِ جسمى او را از پیکار با هم آوردان و مبارزه با شجاعان باز داشته باشد. ولى آگاه باشید! درخت بیابانى (که آب و غذاى کمترى به آن مى رسد) چوبش محکم تر است اما درختان سرسبز (که همواره در کنار آب قرار دارند) پوستشان نازک تر (و کم دوام تر)اند و گیاهان و بوته هایى که جز با آب باران سیراب نمى شوند چوبشان قوى تر و آتششان شعلهورتر و پردوام تر است. (به علاوه این جاى تعجب نیست که من در عین سادگىِ غذا، شجاع باشم، چرا که) من نسبت به پیامبر همچون نورى هستم که از نور دیگرى گرفته شده باشد و همچون ذراع نسبت به بازو. (و به حول و قوه الهى چنان شجاعم که) به خدا سوگند اگر همه عرب براى نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند، من از میدان مبارزه با آنها روى بر نمى گردانم (و در برابر آنها مى ایستم تا پیروز شوم یا شربت شهادت بنوشم) و اگر فرصت دست دهد که بر گردن گردن کشان عرب مسلّط شوم، به سرعت به سوى آنها (براى پیکار) خواهم شتافت و به زودى تلاش مى کنم که زمین را از این شخص معکوس و جسم واژگونه (معاویه) پاک سازم تا خاک و سنگریزه از میان دانه هاى درو شده خارج شود (و جامعه اسلامى پاک و خالص گردد).

▲شرح و تفسیر

▲من همچون بهیمه پروارى نیستم!

امام(علیه السلام) در این بخش از سخنانش به چهار نکته مهم اشاره مى فرماید. نخست به هدفش از این زهد گسترده و فراگیر اشاره کرده مى فرماید: «من آفریده نشده ام که غذاهاى پاکیزه (و رنگارنگ) مرا به خود مشغول دارد، همچون حیوان پروارى که تمام همّش علف اوست و یا چون حیوان رها شده (در بیابان و مرتع) که کارش جستجو کردن علف و پر کردن شکم از آن است و از سرنوشتى که در انتظار اوست بى خبر است»; (فَمَا خُلِقْتُ لِیَشْغَلَنِی أَکْلُ الطَّیِّبَاتِ، کَالْبَهِیمَةِ الْمَرْبُوطَةِ(1)، هَمُّهَا عَلَفُهَا، أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا(2)، تَکْتَرِشُ(3) مِنْ أَعْلاَفِهَا، وَتَلْهُو عَمَّا یُرَادُ بِهَا).

به راستى گروهى در این جهان همانند چهارپایانند; جمعى مرفه و ثروتمند بى خبر و بى درد همچون حیوانات پرواریند که غذاى فراوان در اطراف آنها ریخته شده است و گروهى کم درآمد امّا کاملا دنیاطلب همچون حیواناتى که در چراگاه در جستجوى علف هستند و به یقین هر دو مذمومند; هرچند یکى از دیگرى نکوهیده تر است و عجب اینکه هیچ یک از این دو گروه حیوانات از سرنوشت خود آگاهى ندارند که فردا یا ذبح مى شوند و از گوشتشان استفاده مى شود یا براى بارکشى از آنها بهره مى گیرند.

سپس در دومین نکته مى فرماید: «(من آفریده نشده ام) که بیهوده رها شوم یا تنها براى بازى و سرگرمى واگذارده شده باشم یا سررشته دار ریسمان گمراهى گردم و یا در طریق سرگردانى قدم بگذارم»; (أَوْ أُتْرَکَ سُدًى(4) أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً، أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلاَلَةِ، أَوْ أَعْتَسِفَ(5) طَرِیقَ الْمَتَاهَةِ!(6)).

امام(علیه السلام) در این قسمت از سخنان خود پنج موضوع را در مورد هدف آفرینش انسان نفى مى کند: نخست اینکه همچون حیوانات پروارى یا بیابانى باشد که فقط به خورد و خوراک بپردازد و دیگر اینکه هیچ هدفى از آفرینش او در کار نباشد و به حال خود رها شود و سوم اینکه هدف، بازى و سرگرمى باشد و چهارم اینکه عامل ضلالت و گمراهى دیگران شود و پنجم اینکه خودش در وادى سرگردانى گام بگذارد. هنگامى که این امور نفى شد، نتیجه گرفته مى شود که انسان براى هدفى عالى آفریده شده که آن چیزى جز قرب به خدا و تکامل فضایل انسانى نیست و به یقین اگر آفرینش این عالم و این همه نعمت ها و مواهب الهى هدفى جز این داشته باشد لغو و بر خلاف حکمت است و خداوند حکیم هرگز این اهداف بى ارزش و باطل را که با حکمت او سازگار نیست مورد توجّه قرار نمى دهد.

این سخنان مولا در واقع برگرفته از آیات قرآن مجید است آنجا که مى فرماید: «(أَیَحْسَبُ الاِْنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدًى * أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِّنْ مَّنِیّ یُمْنَى * ثُمَّ کانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى * فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَالاُْنْثَى); آیا انسان گمان مى کند بى هدف رها مى شود * آیا او نطفه اى از منى که در رحم ریخته مى شود نبود؟! * سپس به صورت خون بسته درآمد، و خداوند او را آفرید و موزون ساخت * و از آن، دو زوجِ مرد و زن آفرید».(7)

بدیهى است خدایى که این مراحل خلقت را با این همه شگفتى ها براى انسان قرار داده هدفى بزرگ از آن داشته است.

در جاى دیگر مى فرماید: «(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَأَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ); آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده ایم، و به سوى ما باز گردانده نمى شوید».(8)

سپس امام(علیه السلام) به بیان نکته سوم در ارتباط با سخنان سابقش مى پردازد و به اصطلاح به اشکال مقدّرى پاسخ مى گوید و مى فرماید: «گویا مى بینم گوینده اى از شما چنین مى گوید: هرگاه این (دو قرص نان) تنها خوراک فرزند ابوطالب باشد، باید ضعف و ناتوانىِ جسمى او را از پیکار با هم آوردان و مبارزه با شجاعان باز داشته باشد»; (وَکَأَنِّی بِقَائِلِکُمْ یَقُولُ: «إِذَا کَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِی طَالِب، فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الاَْقْرَانِ، وَمُنَازَلَةِ(9) الشُّجْعَانِ»).

این یک ذهنیت همگانى است که مردم در میان نیروى جسمانى و غذاهاى چرب و شیرین رابطه اى قائل هستند، بنابراین اگر کسى تنها به نان جو و مانند آن قناعت کند باید ضعف، وجود او را فرا گیرد و نتواند در میدان نبرد هنرنمایى کند.

امام(علیه السلام) با ذکر دو مثال پاسخ زیبا و گویایى به این اشکال مى دهد و مى فرماید: «ولى آگاه باشید! درخت بیابانى (که آب و غذاى کمترى به آن مى رسد) چوبش قوى تر است اما درختان سرسبز (که همواره در کنار آب قرار دارند) پوستشان نازک تر (و کم دوام تر)اند و گیاهان و بوته هایى که جز با آب باران سیراب نمى شوند چوبشان قوى تر و آتششان شعلهورتر و پردوام تر است»; (أَلاَ وَإِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّیَّةَ أَصْلَبُ عُوداً، وَالرَّوَاتِعَ(10) الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً، وَالنَّابِتَاتِ الْعِذْیَةَ(11)أَقْوَى وَقُوداً(12) وَأَبْطَأُ خُمُوداً(13)).

«شجره» اشاره به درختان و «نابتات» اشاره به بوته هاست; هر دو اگر در بیابان هاى خشک و کم آب پرورش پیدا کنند بسیار مقاومند در حالى که هر یک از آنها اگر بر لب نهرها بروید و دائما از آب کافى برخوردار باشد بسیار کم دوام تر است. به همین دلیل افرادى که در ناز و نعمت پرورش پیدا مى کنند سست و ناتوانند و افرادى که در لابه لاى مشکلات بزرگ مى شوند قوى و نیرومندند.

ناز پروده نعمت نبرد راه به دوست *** عاشقى شیوه رندان بلا کش باشد

به همین دلیل امروز براى بالا بردن سطح قدرت سربازان، آنها را به تمرین هاى شاقّ و مشکل فرا مى خوانند تا کاملا در لابه لاى سختى ها پرورش یابند. یکى از فلسفه هاى روزه ماه مبارک رمضان نیز همین است که روح و جسم انسان را با تحمّل مشکلات روزه تقویت مى کند.

البته این بدان معنا نیست که انسان غذاى کافى به بدن خود نرساند و همچون مرتاضان به بادامى قناعت کند، بلکه منظور این است که در لابه لاى عیش و نوش و بر سر سفره هاى رنگین پرورش نیابد.

آن گاه امام(علیه السلام) در تأیید سخنان گذشته مى فرماید: «(به علاوه جاى تعجب نیست که من در عین سادگىِ غذا، شجاع باشم، چرا که) من نسبت به پیامبر همچون نورى هستم که از نور دیگرى گرفته شده باشد و همچون ذراع نسبت به بازو»; (وَأَنَا مِنْ رَسُولِ اللهِ کَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ، وَالذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ).

او همواره ساده مى زیست ولى در نهایت شجاعت بود و در میدان نبرد از همه نزدیک تر به دشمن قرار داشت و در روز احد که دیگران فرار کردند او هرگز فرار نکرد من هم پیرو همان مکتب و ذراع همان بازو هستم.

همان گونه که در کلمات قصار نهج البلاغه فرمود: «کُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه وآله) فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ; هنگامى که آتش جنگ شعلهور مى شد ما به رسول خدا پناه مى بردیم و هیچ یک از ما به دشمن از او نزدیک تر نبود».(14)

شاهد گویاى این گفتار امام(علیه السلام) آیه مباهله است که امیرمؤمنان على(علیه السلام) را به منزله نفس پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى شمرد و روایاتى است که از خود رسول خدا نقل شده است آنجا که طبق نقل گنجى شافعى; یکى از اصحاب از پیغمبر اکرم سؤال کرد: در میان تمام صحابه چه کسى نزد شما محبوب تر است فرمود: على بن ابى طالب. عرض کرد چرا؟ فرمود: «لاَِنَّه خُلِقْتُ أَنَا وَعَلِیٌّ مِنْ نُور وَاحِد; زیرا من و على از نور واحدى آفریده شده ایم» و در همان کتاب از معجم طبرانى نقل مى کند که پیغمبر فرمود: «إِنَّ اللهَ خَلَقَ الاَْنْبِیَاءَ مِنْ أَشْجَار شَتَّى وَخَلَقنی وَعَلِیّاً مِنْ شَجَرَة وَاحِدَة; خداوند پیامبران را از شجره هاى متعدّدى آفرید; ولى من و على را از شجره واحدى خلق کرد».(16)

داستان فرستادن سوره برائت با ابو بکر براى قرائت بر حاضران مکّه در موسم حج و سپس گرفتن آن از ابو بکر و دادن به على(علیه السلام) در کتب تاریخ، معروف است. هنگامى که ابوبکر خدمت پیامبر(صلى الله علیه وآله) برگشت و عرض کرد: پدر و مادرم به فدایت باد آیا چیزى درباره من نازل شده که آیات برائت را از من گرفتید؟ فرمود: نه «وَلَکِن لاَ یُبَلِّغْ عَنِّی إِلاَّ أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّی; ولى باید پیام مرا خودم یا کسى که از من است برساند».(17)

این روایت در مسند احمد حنبل به صورت گویاترى نقل شده که پیغمبر(صلى الله علیه وآله)در جواب ابوبکر فرمود: جبرئیل نزد من آمده و گفته است: «لَن یُؤَدِّیَ عَنْکَ إِلاَّ أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ مِنْکَ; پیام سوره برائت را تنها خودت یا کسى که از توست باید به مردم برساند».(18)

تعبیر به «کَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ» اشاره به این است که نور ایمان و قوّت و قدرت من از نور ایمان و قدرت پیغمبر(صلى الله علیه وآله)گرفته شده و تعبیر به «وَالذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ» اشاره به این است که هر گاه بازو محکم باشد ذراع نیز محکم خواهد بود.

سپس براى تأکید بر شجاعت خود مى فرماید: «(و به حول و قوّه الهى چنان شجاعم که) به خدا سوگند اگر همه عرب براى نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند، من از میدان مبارزه با آنها روى بر نمى گردانم (و در برابر آنها مى ایستم تا پیروز شوم یا شربت شهادت بنوشم)»; (وَاللهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَى قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا).

مانند این سخن از کسى شنیده نشده است و به یقین على(علیه السلام) مرد مبالغه نیست و آنچه مى گوید عین واقعیّت است. در میدان هاى نبرد هم این حقیقت را اثبات کرده است; از میدان بدر گرفته تا احد و خندق و غزوات دیگر. على بن ابى طالب کسى بود که هرگز پشت به دشمن نکرد و از فزونى لشکر دشمن نترسید تا آنجا که «کَرَّارٌ غَیْرُ فَرَّار» لقب گرفت.

پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) این سخن را در داستان فتح خیبر بعد از آنکه دیگران رفتند و کارى براى فتح قلعه هاى خیبر انجام ندادند فرمود: «لاَُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ غَداً رَجُلاً یُحِبُّ اللهَ وَرَسُولَهُ کَرَّارٌ غَیْرُ فَرَّار لاَ یَرْجِعُ حَتَّى یَفْتَحَ اللهُ عَلَى یَدَیْهِ; فردا پرچم را به دست کسى خواهم داد که خدا و پیامبرش او را دوست دارند پیوسته به دشمن حمله مى کند و هرگز فرار نخواهد کرد و خداوند به دست او این قلعه ها را فتح مى کند».(19)

آن گاه امام(علیه السلام) در آخرین و چهارمین نکته این بخش از نامه مى فرماید: «و اگر فرصت دست دهد که بر گردن گردن کشان عرب مسلّط شوم، به سرعت به سوى آنها (براى پیکار) خواهم شتافت و به زودى تلاش مى کنم که زمین را از این شخص معکوس و جسم واژگونه (معاویه) پاک سازم تا خاک و سنگریزه از میان دانه هاى درو شده خارج شود (و جامعه اسلامى پاک و خالص گردد)»; (وَلَوْ أَمْکَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَیْهَا. وَسَأَجْهَدُ فِی أَنْ أُطَهِّرَ الاَْرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْکُوسِ، وَالْجِسْمِ الْمَرْکُوسِ(20)، حَتَّى تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ(21) مِنْ بَیْنِ حَبِّ الْحَصِیدِ(22)).

تعبیر به «أُطَهِّرَ الاَْرْضَ» اشاره روشنى به این حقیقت است که وجود امثال معاویه بر روى زمین صحنه آن را آلوده مى سازد و تا از میان نروند پاک نمى شود.

و تعبیر به «الشَّخْصِ الْمَعْکُوسِ» اشاره به این است که افکارش واژگونه است; حق در نظر او باطل و باطل در نظر او حق است.

و تعبیر به «الْجِسْمِ الْمَرْکُوسِ» اشاره به این است که نه تنها افکار او وارونه است، بلکه از نظر ظاهر نیز انسانى کج اندیش و بدرفتار و واژگونه محسوب مى شود.

تعبیر به «حَتَّى تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ...» اشاره به این است که هنگامى که محصول را از زمین هاى زراعتى بر مى دارند، غالباً دانه هاى باارزش با سنگ و کلوخ و شن آمیخته مى شود و کشاورزان آنها را از میان دانه ها خارج مى سازند تا قابل استفاده شود. من هم باید این افراد بى ارزش و کج اندیش را از میان مسلمانان بردارم تا اسلام و مسلمانان خالص شوند.

بعضى سؤال مى کنند که آیا این سخن مولا با اقتدا به پیغمبر «رَحْمَةٌ لِلْعالَمینَ» سازگار است؟

در پاسخ مى گوییم: آرى. رحمت در جاى خود لازم است و شدت و غضب در جاى خود; اگر به جاى رحمت شدت نشان داده شود اشتباه است و اگر در جاى شدت رحمت به کار گرفته شود خطاست. زندگانى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز شاهد و گواه این معناست. در احد به آن جمعیت گمراه دعا مى کند و مى گوید:

«خداوندا هدایتشان کن که نمى دانند» ولى در داستان یهود پیمان شکن و سنگدل بنى قریضه در برابر آنها شدّت عمل به خرج مى دهد.

در حقیقت حضرت این حقیقت روشن را از قرآن مجید آموخته است که در یکجا مى فرماید: «(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفّارَ وَالْمُنافِقینَ وَاغْلُظْ عَلَیْهِمْ); اى پیامبر! با کافران و منافقان جهاد کن و بر آنها سخت بگیر!».(23) و در جاى دیگر مى فرماید: «(فَبِما رَحْمَة مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ); به سبب رحمت الهى، در برابر مؤمنان، نرم و مهربان شدى!».(24)

##### 1 . «المربوطة» در اینجا به معناى حیوانى است که براى پروار مى بندند.
2 . «تَقَمُّمْ» به معناى برگرفتن تمام آنچه در سفره و خوردن آن است و در اصل از ریشه «قَمّ» بر وزن «غمّ» به معناى رفت و رو کردن خانه و همچنین برچیدن گیاهان به طور کامل به وسیله لبهاى حیوان گرفته شده است.
3 . «تَکْتَرشُ» در اصل از ریشه «کَرَش» بر وزن «کرج» و از ریشه «کَرِش» بر وزن «جهش» به معناى معده حیوانات گرفته شده، بنابراین «اِکتراش» به معناى پر کردن معده است.
4 . «سُدًى» به معناى باطل و بیهوده است.
5 . «اَعْتَسِفُ» از ریشه «اعتساف» به معناى انجام کارى بدون فکر و هدایت و اراده است و به معناى انحراف از جاده نیز آمده است.
6 . «المَتاهَة» اسم مکان است از ریشه «تیه» به معناى سرگردانى و ضلالت گرفته شده است.
7 . قیامت، آیه 36-39.
8 . مومنون، آیه 115.
9 . «مُنازَلَة» به معناى پیکار و جنگ است. از ریشه «نزول» آمده که شخص جنگ جو در برابر حریف خود نزول و پیکار مى کند.
10 . «الرّواتِع» جمع «راتع» در اینجا به معناى درخت شاداب و خرم است، از ریشه «رَتْع» بر وزن «نفع» به معناى چریدن در مرتع است.
11 . «العِذْیة» به سرزمینى مى گویند که دور از آب باشد و جز از آب باران سیراب نگردد.
12 . «وَقُود» به معناى هیزم است.
13 . «خُمُود» به معناى خاموش شدن آتش است سپس به هرگونه فروکش کردن فعالیتى اطلاق شده است.
15 . نهج البلاغه، کلمات قصار 9، از کلمات غریب حضرت.
16 . کفایة الطالب، ص 315 به بعد مطابق نقل شرح نهج البلاغه تسترى، ج 7، ص 468 و 469.
17 . تذکرة الخواص، ص 37.
18 . مسند احمد، ج 1، ص 151.
19 . بحارالانوار، ج 31 ص 259; تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 56.
20 . «الْمَرْکُوس» به معناى واژگونه است از ریشه «رَکْس» بر وزن «عکس» به معناى پشت و رو کردن یا چیزى را با سر روى زمین گذاردن گرفته شده.
21 . «الْمَدَرة» به معناى قطعه گل خشکیده است.
22 . «الحصید» به معناى درو شده از ریشه حصاد به معناى درو کردن گرفته شده است.
23 . توبه، آیه 73.
24 . آل عمران، آیه 159. در تفسیر فخر رازى، ج 1، ص 235 در تفسیر سوره حمد مى گوید: لَقَدِ اشْتُهِرَ أنَّ النَّبِىَّ(علیه السلام) لَمّا کُسِرَتْ رُباعِیّتُهُ قال: «اللّهمّ اهْدِ قَوْمی فَاِنَّهُمْ لا یَعْلَمُونَ».

▲بخش پنجم

وَمِنْ هَذَا الْکِتَابِ وَهُوَ آخِرُهُ:

إِلَیْکِ عَنِّی یَا دُنْیَا فَحَبْلُکِ عَلَى غَارِبِکِ، قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِکِ، وَأَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِکِ، وَاجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِی مَدَاحِضِکِ. أَیْنَ الْقُرُونُ الَّذِینَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِکِ! أَیْنَ الاُْمَمُ الَّذِینَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِکِ، فَهَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ، وَمَضَامِینُ اللُّحُودِ! وَاللهِ لَوْ کُنْتِ شَخْصاً مَرْئِیّاً، وَقَالَباً حِسِّیّاً، لاََقَمْتُ عَلَیْکِ حُدُودَ اللهِ فِی عِبَاد غَرَرْتِهِمْ بِالاَْمَانِیِّ، وَأُمَم أَلْقَیْتِهِمْ فِی الْمَهَاوِی، وَمُلُوک أَسْلَمْتِهِمْ إِلَى التَّلَفِ، وَأَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلاَءِ، إِذْ لاَ وِرْدَ وَلاَ صَدَرَ! هَیْهَاتَ! مَنْ وَطِئَ دَحْضَکِ زَلِقَ، وَمَنْ رَکِبَ لُجَجَکِ غَرِقَ، وَمَنِ ازْوَرَّ عَنْ حَبَائِلِکِ وُفِّقَ، وَالسَّالِمُ مِنْکِ لاَ یُبَالِی إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ، وَالدُّنْیَا عِنْدَهُ کَیَوْم حَانَ انْسِلاَخُهُ. اعْزُبِی عَنِّی! فَوَ اللهِ لاَ أَذِلُّ لَکِ فَتَسْتَذِلِّینِی، وَلاَ أَسْلَسُ لَکِ فَتَقُودِینِی.

### ترجمه

بخش دیگرى از این نامه که قسمت پایانى نامه است:

اى دنیا! از من دور شو، افسارت را بر گردنت انداختم (و تو را رها ساختم) من از چنگال تو رهایى یافته ام و از دامت رسته ام و از لغزشگاه هایت دورى گزیده ام. کجایند آن اقوام پیشین که تو آنها را با بازیچه هایت فریب دادى؟ کجایند امت هایى که با زینت هایت آنها را فریفتى؟ (آرى) آنها گروگان هاى قبورند و درون لحدها پنهان. (اى دنیا) به خدا سوگند اگر تو شخصى قابل رؤیت و جسمى محسوس بودى حدود الهى را بر تو جارى مى ساختم در مورد بندگانى که آنها را با آرزوها فریفتى و امت هایى که به هلاکت افکندى و سلاطینى که آنها را تسلیم مرگ کردى و در آبشخور بلا وارد ساختى; در آنجا که نه راه ورودى بود و نه راه خروج.

هیهات! هر کس در لغزشگاه هایت گام بگذارد مى لغزد (و سقوط مى کند) و کسى که بر امواج دریاى تو سوار گردد غرق مى شود (اما) کسى که از دام هاى تو کنار رود موفق و پیروز مى گردد و آن کس که از دست تو سالم بماند از اینکه معیشت بر او تنگ شود نگران نخواهد شد (چرا که) دنیا در نظرش همچون روزى است که زوال و پایانش فرا رسیده. (اى دنیا) از من دور شو به خدا سوگند من رام تو نخواهم شد تا مرا خوار و ذلیل سازى و زمام اختیارم را به دست تو نخواهم سپرد که به هر جا خواهى ببرى.

▲شرح و تفسیر

▲اى دنیا از من دور شو!

بخش دیگرى از این نامه که قسمت پایانى آن است. (و ما آن را بر سه بخش تقسیم کردیم).

(وَمِنْ هَذَا الْکِتَابِ وَهُوَ آخِرُهُ).

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه براى اینکه مخاطبش عثمان بن حنیف و همه مخاطبانش در سراسر جهان و در طول تاریخ گرفتار وسوسه هاى زرق و برق دنیا و مقامات و لذاتش نشوند، در تعبیرى زیبا و فصیح و بلیغ، دنیا را مخاطب خود قرار داده و با او سخن مى گوید و مى فرماید: «اى دنیا! از من دور شو، افسارت را بر گردنت انداختم (و تو را رها ساختم) من از چنگال تو رهایى یافته ام و از دامت رسته ام و از لغزشگاه هایت دورى گزیده ام»; (إِلَیْکِ عَنِّی(1) یَا دُنْیَا فَحَبْلُکِ عَلَى غَارِبِکِ(2) قَدِ انْسَلَلْتُ(3) مِنْ مَخَالِبِکِ(4)، وَأَفْلَتُّ(5) مِنْ حَبَائِلِکِ(6)، وَاجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِی مَدَاحِضِکِ(7)).

امام(علیه السلام) در این عبارات کوتاه، دنیا را به چهار چیز تشبیه کرده، نخست به شترى که ممکن است پرشیر، جالب و جذاب باشد; ولى هنگامى که صاحبش مى خواهد از آن صرف نظر کند و در چراگاه رهایش سازد، افسار او را بر پشت یا گردنش مى افکند، او هم خود را آزاد مى بیند از صاحبش دور مى شود و در چراگاه به حال خود مشغول مى گردد.

در تشبیه دوم او را به درنده اى تشبیه مى کند که مى خواهد با چنگال هاى خطرناکش صید خود را گرفته و پاره کند، مى فرماید: من خود را از چنگال چنین حیوان درنده اى رها ساختم و دستش به من نخواهد رسید.

در تشبیه سوم به صیّادى تشبیه مى کند که دام هاى خود را براى گرفتار ساختن صید گسترده است مى فرماید: من این دام ها را شناخته ام و از آنها رسته ام و هرگز گرفتار آنها نیستم.

در تشبیه چهارم به پرتگاهى تشبیه مى کند که لغزشگاه هاى فراوان دارد; لغزش هاى شهوات، مال و مقام، زن و فرزند و زرق و برق ها، مى فرماید: من از آن لغزشگاه ها دورى جسته ام و به این ترتیب نه در دام و نه در چنگال و نه در پرتگاه هاى او افتاده ام.

آن گاه در ادامه سخن باز دنیا را مخاطب ساخته مى فرماید: «کجایند آن اقوام پیشین که تو آنها را با بازیچه هایت فریب دادى؟ کجایند امت هایى که با زینت هایت آنها را فریفتى؟ (آرى) آنها گروگان هاى قبورند و درون لحدها پنهان»; (أَیْنَ الْقُرُونُ الَّذِینَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِکِ(8)! أَیْنَ الاُْمَمُ الَّذِینَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِکِ! فَهَا هُمْ رَهَائِنُ(9) الْقُبُورِ، وَمَضَامِینُ(10) اللُّحُودِ(11)!).

این سخن برگرفته از آیات متعدّد قرآن است که به اقوام پیشین اشاره مى کند; اقوامى که در گذشته صاحب قدرت بودند و داراى جاه و جلال و مکنت; ولى همگى بر اثر عصیان و گناه گرفتار عذاب الهى شدند و در زیر خاک ها مدفون گشتند به گونه اى که کمترین صدایى از آنها شنیده نمى شود. در آیه 98 سوره مریم مى خوانیم: «(وَکَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِّنْ قَرْن هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِّنْ أَحَد أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِکْزاً); چه بسیار اقوام (بى ایمان و گنهکارى) را که پیش از آنان هلاک کردم; آیا (اثرى) از هیچ یک از آنها احساس مى کنى؟ یا کمترین صدایى از آنها مى شنوى».

در آیه 128 سوره طه مى خوانیم: «(أَفَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِّنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِى مَساکِنِهِمْ إِنَّ فِى ذلِکَ لآَیات لاُِولِى النُّهَى); آیا براى هدایت آنها کافى نیست که بسیارى از اقوام پیشین را (که طغیان و فساد کردند) هلاک نمودیم، در حالى که اینها در مسکن هاى (ویران شده) آنان راه مى روند؟! به یقین در این امر، نشانه هاى روشنى براى خردمندان است».

مرحوم علاّمه شوشترى در اینجا داستان عبرت انگیزى از امالى مرحوم صدوق نقل کرده که خلاصه اش این است: ذوالقرنین از کنار قبرستانى مى گذشت. پیرمردى را دید که در آنجا نشسته و چند جمجمه را از قبرها بیرون آورده و مرتباً آنها را وارسى مى کند. ذوالقرنین تعجّب کرد، ایستاد و گفت: اى پیرمرد براى چه این جمجمه ها را وارسى مى کنى؟ گفت: مى خواهم جمجمه افراد صاحب مقام را از غیر صاحب مقام و غنى را از فقیر بشناسم; ولى مدت هاست که بررسى مى کنم اما تاکنون نشناخته ام. ذوالقرنین احساس کرد نظرش به اوست و مى گوید: فردا که به زیر خاک رویم همه یکسانیم.(12)

آن گاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن با تعبیر حکیمانه و تکان دهنده اى دنیا را مخاطب ساخته مى فرماید: «(اى دنیا) به خدا سوگند اگر تو شخصى قابل رؤیت و جسمى محسوس بودى حدود الهى را بر تو جارى مى ساختم در مورد بندگانى که آنها را با آرزوها فریفتى و امت هایى که به هلاکت افکندى و سلاطینى که آنها را تسلیم مرگ کردى و در آبشخور بلا وارد ساختى; در آنجا که نه راه ورودى بود و نه راه خروج»; (وَاللهِ لَوْ کُنْتِ شَخْصاً مَرْئِیّاً، وَقَالَباً حِسِّیّاً، لاََقَمْتُ عَلَیْکِ حُدُودَ اللهِ فِی عِبَاد غَرَرْتِهِمْ بِالاَْمَانِیِّ، وَأُمَم أَلْقَیْتِهِمْ فِی الْمَهَاوِی(13)، وَمُلُوک أَسْلَمْتِهِمْ إِلَى التَّلَفِ، وَأَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلاَءِ، إِذْ لاَ وِرْدَ(14) وَلاَ صَدَرَ(15)).

به یقین دنیا به معناى مجموعه مواهب مادّى است که نه قلب و اندیشه اى دارد و نه اراده و اختیارى، بلکه وسایلى است که مى توان از آن براى نیل به سعادت بهره گیرى کرد و یا براى غرق شدن در شقاوت به آن روى آورد. به علاوه چیزى نیست که بتوان حد الهى را بر او جارى کرد; ولى هدف مولا کنایه اى لطیف و تشبیهى ظریف است براى بیدار ساختن مغروران گم کرده راه و غافلان سر تا پا اشتباه تا بیدار شوند و به خود آیند و از سرگذشت پیشینیان عبرت گیرند و آینده خود را در آیینه تاریخ گذشته بخوانند.

این سخن در واقع برگرفته از قرآن مجید است که همین مطلب را به صورت دیگرى دنبال مى کند. و بارها در خطاب هاى خود همگان را به بررسى تاریخ اقوام پیشین که بر اثر غرور و غفلت گرفتار انواع بلاها شدند و خود و ثروتشان در زیر خاک ها مدفون گشتند فرا مى خواند. در کلام خداوند مى خوانیم: «(لَقَدْ کانَ فی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِّولِی الاَْلْبابِ); راستى در سرگذشت آنها عبرتى براى صاحبان اندیشه بود».(16)

در جاى دیگر مى فرماید: «(کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّات وَعُیُون * وَزُرُوع وَمَقام کَریم * وَنَعْمَة کانُوا فیها فاکِهینَ * کَذلِکَ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرینَ * فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَالاَْرْضُ وَما کانُوا مُنْظَرینَ); چه بسیار باغ ها و چشمه ها که به جاى گذاشتند * و کشتزارها و قصرهاى پر ارزش * و نعمت هاى فراوان دیگر که در آن غرق شادمانى بودند! * این چنین بود (ماجراى آنان!) و ما این (نعمت ها) را میراث براى اقوام دیگرى قرار دادیم * نه آسمان و زمین، بر آنان گریست و نه به آنها مهلتى داده شد».(17)

آن گاه در ادامه همین سخن با چند تشبیه دیگر حال کسانى را که فریفته دنیا شدند و آنها را که از دام آن جستند و از زرق و برق آن رستند بیان مى دارد مى فرماید: «هیهات! هر کس در لغزشگاه هایت گام بگذارد مى لغزد (و سقوط مى کند) و کسى که بر امواج دریاى تو سوار گردد غرق مى شود (اما) کسى که از دام هاى تو کنار رود موفق و پیروز مى گردد و آن کس که از دست تو سالم بماند از اینکه معیشت بر او تنگ شود نگران نخواهد شد (چرا که) دنیا در نظرش همچون روزى است که زوال یافته و پایانش فرا رسیده»; (هَیْهَاتَ! مَنْ وَطِئَ دَحْضَکِ(18) زَلِقَ(19)، وَمَنْ رَکِبَ لُجَجَکِ(20) غَرِقَ، وَمَنِ ازْوَرَّ(21) عَنْ حَبَائِلِکِ وُفِّقَ، وَالسَّالِمُ مِنْکِ لاَ یُبَالِی إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ(22)، وَالدُّنْیَا عِنْدَهُ کَیَوْم حَانَ انْسِلاَخُهُ).

امام(علیه السلام) در این بخش از کلام نورانیش مواهب مادّى دنیا را به سه چیز تشبیه مى کند، نخست لغزشگاه هایى که هر زمان احتمال سقوط در آن دور از انتظار نیست، مقام هاى دنیا، ثروت ها و شهواتش همواره چنین است. اگر انسان کمى غفلت کند از حلال به حرام مى غلطد و در چنگال هوا و هوس اسیر مى شود.

دیگر اینکه دنیا را به دریاى مواج خطرناکى تشبیه کرده که عبور از آن بسیار مشکل است و بسیار مى شود که امواج هوا و هوس ها به قدرى شدید و سنگین است که افراد را با خود مى برد و غرق مى کند.

در تشبیه سوم زرق و برق و زخارف دنیا را به دام هایى تشبیه مى کند که اگر کسى بتواند خود را از آن برکنار دارد توفیق سعادت و قرب خدا رفیق او خواهد شد و همین اندازه که از آن به سلامت بگذرد براى او بزرگ ترین افتخار و پیروزى است، هرچند از نظر زندگى در سختى باشد.

سپس، دنیا را به روزى که در آستانه پایان گرفتن است و به اصطلاح همچون آفتاب لب بام است تشبیه فرموده، چرا که به قدرى با سرعت مى گذرد که به گفته شاعر:

طى نگشته روزگار کودکى پیرى رسید *** از کتاب عمر ما فصل شباب افتاده است در حدیثى که مرحوم کلینى در کتاب کافى از امام صادق(علیه السلام) نقل کرده است مى خوانیم که فرمود: «اصْبِرُوا عَلَى طَاعَةِ اللهِ وَتَصَبَّرُوا عَنْ مَعْصِیَةِ اللهِ فَإِنَّمَا الدُّنْیَا سَاعَةٌ فَمَا مَضَى فَلَیْسَ تَجِدُ لَهُ سُرُوراً وَلاَ حُزْناً وَمَا لَمْ یَأْتِ فَلَیْسَ تَعْرِفُهُ فَاصْبِرْ عَلَى تِلْکَ السَّاعَةِ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا فَکَأَنَّکَ قَدِ اغْتَبَطْتَ; بر اطاعت خداوند شکیبا باشید و از معصیت او خوددارى کنید، زیرا دنیا ساعتى بیش نیست. آنچه گذشته نه سرورى دارد و نه غمى (چرا که از دسترس انسان خارج شده است) و آنچه نیامده نمى دانى چگونه است، بنابراین ساعتى را که در آن هستى مراقب باش تا به سادگى از دست ندهى و از آن استفاده کنى به گونه اى که مردم بعد از مرگت غبطه تو را بخورند».(23)

آن گاه در پایان این بخش از نامه دنیا را مخاطب ساخته مى فرماید: «(اى دنیا) از من دور شو به خدا سوگند من رام تو نخواهم شد تا مرا خوار و ذلیل سازى و زمام اختیارم را به دست تو نخواهم سپرد که به هر جا خواهى ببرى»; (اعْزُبِی(24)عَنِّی! فَوَاللهِ لاَ أَذِلُّ لَکِ فَتَسْتَذِلِّینِی، وَلاَ أَسْلَسُ(25) لَکِ فَتَقُودِینِی).

تا کنون دیده نشده است که دنیا را به این گونه خطاب ها مخاطب سازد و او را به محاکمه اى شدید فرا خواند و سرانجام این چنین محکومش کند و خویش را از دام او رهایى بخشد.

آرى تنها کسى مى تواند این گونه دنیا را به محاکمه کشد و با این خطاب هاى کوبنده مخاطب سازد که دامن از دنیا برچیده باشد و در عین دسترسى به تمام راه هاى دنیا دست رد بر سینه او بزند و به هیچ قیمتى حاضر به تسلیم در برابر آن نباشد.

در ضمن این سخن پاسخى است به آنها که مى گویند دنیا ما را بر چنین و چنان کارى مجبور ساخت. امام(علیه السلام)مى فرماید: تا انسان تسلیم دنیا نشود او خوار و ذلیلش نمى کند و تا زمام اختیار خود را به دنیا نسپارد او را به سوى پرتگاه هاى گناه نمى کشاند. درست است که دنیا با زرق و برقش به انسان چشمک مى زند و او را فرا مى خواند; ولى هرگز کسى را مجبور به پیروى و تسلیم در برابر خود نمى کند درست شبیه آنچه قرآن مجید درباره شیطان مى گوید: «(وَقالَ الشَّیْطانُ لَمّا قُضِیَ الاَْمْرُ إِنَّ اللهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُّکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَما کانَ لِیَ عَلَیْکُمْ مِّنْ سُلْطان إِلاّ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لى فَلا تَلُومُونی وَلُومُوا أَنْفُسَکُمْ); و هنگامى که کار (در صحنه قیامت) تمام مى شود شیطان مى گوید: خداوند به شما وعده حق داد; و من به شما وعده (باطل) دادم، و تخلّف کردم. من بر شما تسلّطى نداشتم، جز اینکه دعوتتان کردم و شما دعوت مرا پذیرفتید، بنابراین من را سرزنش نکنید; و خود را سرزنش کنید».(26)

##### 1 . «إلَیْکَ عَنّی» جمله اى است که ظاهراً از دو جار و مجرور تشکیل شده در حالى که «إلَیْکَ» اسم فعل و به معناى «أبْعِدْ» یعنى دور شو است. این احتمال نیز هست که جمله اى داراى فعل مقدرى که همان «اِرْجع» و «اَبْعِد» است باشد یعنى «اِرْجِعْ إلَیْکَ وأبْعِدْ عَنّی; از من دور شو و به سوى خود برگرد».
2 . «غارب» به معناى محلّى است که میان پشت و گردن شتر واقع است و به معناى گردن و آخرین نقطه پشت نیز آمده است.
3 . «اِنْسَلَلْتُ» از ریشه «سلّ» بر وزن «حلّ» به معناى کشیدن و خارج شدن به آرامى گرفته شده است.
4 . «مَخالب» جمع «مِخْلَب» بر وزن «منبر» به چنگال پرندگان و درندگان گفته مى شود.
5 . «أفْلَتُّ» از ریشه «فَلْت» بر وزن «برف» به معناى رهایى یافتن است.
6 . «حَبائل» جمع «حِبالة» به معناى دام است.
7 . «مَداحِضْ» جمع «مَدْحَض» بر وزن «مرکز» به معناى لغزشگاه است.
8 . «مَداعِبْ» جمع «مَدْعَبَة» بر وزن «مکتبة» به معناى مزاح و شوخى است.
9 . «رَهائن» جمع رهینه به معناى گروگان است.
10 . «مَضامین» جمع «مضمون» در اصل به معناى جنینى است که در شکم مادر است. سپس به هر چیزى که در لا به لاى چیز دیگرى قرار گرفته اطلاق شده است.
11 . «اللُّحُود» جمع «لحد» بر وزن «مهد» به معناى شکافى است که در طرف پایین قبر ایجاد مى کنند و میّت را در آن قرار مى دهند.
12 . شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، ج 6، ص 390 ; بحارالانوار، ج 12، ص 175.
13 . «الْمَهاوی» جمع «مَهوى» و «مَهواة» به معناى درّه است و به هر جاى خطرناکى که انسان را در معرض هلاکت قرار مى دهد اطلاق مى شود.
14 . «وِرْد» در اصل به معناى وارد شدن بر کنار آب نهر است سپس به هرگونه ورود اطلاق شده است.
15 . «صَدَر» نقطه مقابل «وِرْد» یعنى خارج شدن از کنار آب است سپس به هر نوع خروج اطلاق شده است.
16 . یوسف، آیه 111.
17 . دخان، آیه 25-29.
18 . «دَحْض» به معناى لغزشگاه است.
19 . «زَلِق» از ماده «زَلْق» بر وزن «دلق» به معناى لغزیدن است.
20 . «لُجَج» جمع «لُجّه» بر وزن «حجه» به معناى بخش هاى عظیم و متلاطم دریاست.
21 . «اِزْوَرَّ» از ریشه «اِزْوِرار» به معناى کنار رفتن و انحراف از چیزى است و از ریشه زیارت گرفته شده است.
22 . «مَناخ» در اصل به معناى محلّى است که شتر در آنجا بر زمین مى خوابد. سپس به هر محل استقرار اطلاق شده است.
23 . کافى، ج 2، ص 459، ح 21.
24 . «اعْزُبی» به معناى از من دور شو از ریشه «عُزُوب» بر وزن «غروب» به معناى دور شدن گرفته شده، به کسانى که ازدواج نکرده اند عزب گفته مى شود، زیرا از زندگى خانوادگى دورند.
25 . «اَسْلَسُ» از ریشه «سلاسة» به معناى مطیع شدن و گاه به معناى آسان گشتن آمده است.
26 . ابراهیم، آیه 22.

▲نکته: طلاق دادن دنیا

آنچه امام(علیه السلام) در این بخش از نامه خود درباره محاکمه دنیا بیان فرموده که اى دنیا اگر شخصى دیدنى و قالبى حسى داشتى، حدود خدا را در مورد کسانى که آنها را فریفتى بر تو جارى مى ساختم، ما را به یاد حدیث پر معناى دیگرى مى اندازد که از امام(علیه السلام) نقل شده و نشان مى دهد که در عالم مکاشفه دنیا به صورت زن زیبایى از زیبارویان معروف عرب در مقابل آن حضرت ظاهر شد در حالى که آن حضرت بیل به دست داشته و در نخلستان مشغول کار بوده است. امام(علیه السلام) مى گوید: این زن بسیار زیبا رو به من کرد و گفت: اى پسر ابوطالب آیا حاضرى با من ازدواج کنى که تو را از این بیلى که در دست دارى بى نیاز کنم و خزاین زمین را به تو نشان دهم و تا زنده اى حاکم بر جهان باشى و فرزندان تو هم بعد از تو چنین باشند؟ امام(علیه السلام)فرمود: تو کیستى که من از خانواده ات تو را خواستگارى کنم؟ گفت: من دنیا هستم. گفتم: برگرد همسرى جز من برگزین. سپس همان بیل را به دست گرفتم و این اشعار را انشا کردم:

«لَقَدْ خَابَ مَنْ غَرَّتْهُ دُنْیَا دَنِیَّةٌ *** وَمَا هِیَ إِنْ غَرَّتْ قُرُوناً بِنَائِل

أَتَتْنَا عَلَى زِیِّ الْعَزِیزِ بُثَیْنَةَ *** وَزِینَتُهَا فِی مِثْلِ تِلْکَ الشَّمَائِلِ

فَقُلْتُ لَهَا غُرِّی سِوَایَ فَإِنَّنِی *** عَزُوفٌ عَنِ الدُّنْیَا وَلَسْتُ بِجَاهِل

وَمَا أَنَا وَالدُّنْیَا فَإِنَّ مُحَمَّداً *** أَحَلَّ صَرِیعاً بَیْنَ تِلْکَ الْجَنَادِلِ

وَهَبْهَا أَتَتْنِی بِالْکُنُوزِ وَدُرِّهَا *** وَأَمْوَالِ قَارُونَ وَمُلْکِ القَبَائِلِ

أَ لَیْسَ جَمِیعاً لِلْفَنَاءِ مَصِیرُهَا *** وَیَطْلُبُ مِنْ خُزَّانِهَا بِالطَّوَائِلِ

فَغُرِّی سِوَایَ إِنَّنِی غَیْرُ رَاغِب *** بِمَا فِیکِ مِنْ مُلْک وَعِزّ وَنَائِل

فَقَدْ قَنِعَتْ نَفْسِی بِمَا قَدْ رُزِقْتُهُ *** فَشَأْنَکِ یَا دُنْیَا وَأَهْلَ الْغَوَائِلِ

فَإِنِّی أَخَافُ اللهَ یَوْمَ لِقَائِهِ *** وَأَخْشَى عَذَاباً دَائِماً غَیْرَ زَائِل

آن کس که دنیاى پست او را فریب دهد گرفتار خسران شود و اگر قرن ها انسان را فریب دهد به نتیجه نخواهد رسید.

دنیا به صورت بثَیْنة (دختر زیباروى عرب) به سوى من آمد و خود را با زینت هاى فراوان آراسته بود.

به او گفتم: به سراغ دیگرى برو چرا که من از دنیا چشم پوشیدم و نادان نیستم.

مرا با دنیا چکار در حالى که محمّد (پیامبر بزرگ ما) سرانجام در میان سنگ ها و خاک ها مدفون شد.

به فرض که دنیا گنج ها و جواهرات و اموال قارون و حکومت قبایل را براى من بیاورد.

آیا همه اینها سرانجام فانى نمى شود سپس از خازنان آنها حساب رسى نمى کنند؟

آرى دیگرى را فریب ده که من به تو علاقه اى ندارم. نه به حکومتت و نه به عزّتت و نه به مواهبت.

نفس من به آنچه به او روزى داده شده قانع است، پس اى دنیا به سراغ کسانى رو که حاضرند این بدبختى ها را بپذیرند.

من از لقاى پروردگار در روز قیامت بیمناکم و از عذاب دایم و غیر زایل او ترسانم».(1)

##### 1 . بحارالانوار، ج 72، ص 363.

▲بخش ششم

وَایْمُ اللهِ ـ یَمِیناً أَسْتَثْنِی فِیهَا بِمَشِیئَةِ اللهِ ـ لاََرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَى الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَیْهِ مَطْعُوماً وَتَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً، وَلاََدَعَنَّ مُقْلَتِی کَعَیْنِ مَاء، نَضَبَ مَعِینُهَا، مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا. أَتَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ مِنْ رِعْیِهَا فَتَبْرُکَ؟ وَتَشْبَعُ الرَّبِیضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ؟ وَیَأْکُلُ عَلِیٌّ مِنْ زَادِهِ فَیَهْجَعَ! قَرَّتْ إِذاً عَیْنُهُ إِذَا اقْتَدَى بَعْدَ السِّنِینَ الْمُتَطَاوِلَةِ بِالْبَهِیمَةِ الْهَامِلَةِ، وَالسَّائِمَةِ الْمَرْعِیَّةِ!

### ترجمه

به خدا سوگند ـ سوگندى که تنها مشیت خدا را از آن استثنا مى کنم ـ آنچنان نفس خویش را به ریاضت وا مى دارم که هرگاه به یک قرص نان دست یابد به آن دلخوش شود و به نمک به عنوان خورش قناعت کند و آن قدر از چشم هایم اشک مى ریزم که (سرانجام) همچون چشمه اى شود که تمام آب خود را بیرون ریخته باشد. آیا همان گونه که گوسفندان در بیابان، شکم را از علف ها پر مى کنند و مى خوابند یا گله هایى که در آغل ها هستند از علف سیر مى شوند و استراحت مى کنند، على هم باید از زاد و توشه خود سیر شود و به استراحت پردازد؟ در این صورت چشمش روشن باد که پس از سال ها عمر به چهارپایان رها شده بى شبان و گوسفندانى که آنها را به بیابان براى چرا مى برند اقتدا کرده است.

▲شرح و تفسیر

▲آیا فقط خوردن و خوابیدن؟

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه مبارکش در تعقیب بحث هاى گذشته درباره بى اعتنایى به دنیا و زرق و برق آن مى فرماید: «به خدا سوگند ـ سوگندى که تنها مشیت خدا را از آن استثنا مى کنم ـ آنچنان نفس خویش را به ریاضت وا مى دارم که هرگاه به یک قرص نان دست یابد به آن دلخوش شود و به نمک به عنوان خورش قناعت کند و آن قدر از چشم هایم اشک مى ریزم که (سرانجام) همچون چشمه اى شود که تمام آب خود را بیرون ریخته باشد»; (وَایْمُ اللهِ(1) ـ یَمِیناً أَسْتَثْنِی فِیهَا بِمَشِیئَةِ اللهِ ـ لاََرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَةً(2) تَهِشُّ(3) مَعَهَا إِلَى الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَیْهِ مَطْعُوماً، وَتَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً(4)، وَلاََدَعَنَّ مُقْلَتِی(5) کَعَیْنِ مَاء، نَضَبَ(6) مَعِینُهَا(7)، مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا).

امام(علیه السلام) در اینجا در مرحله اوّل سوگند یاد مى کند تا جدّى بودن این مطلب را کاملا آشکار سازد. و در مرحله دوم ان شاءالله مى گوید تا ادب خود را در پیشگاه خدا ظاهر سازد همان گونه که مولایش پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به این امر مأمور بود; آنجا که خداوند به او دستور مى دهد: «(وَلا تَقُولَنَّ لِشَیْء إِنِّى فاعِلٌ ذلِکَ غَداً * إِلاّ أَنْ یَشاءَ اللّه); و هرگز در مورد کارى نگو: من فردا آن را انجام مى دهم; مگر اینکه (بگویى اگر) خدا بخواهد».(8)

در مرحله سوم سخن از ریاضت بسیار شدید و مهمّى در میان مى آورد که حاکى از اراده نیرومند مولا و سلطه عجیب او بر نفس خویش است. چه ریاضتى از این بالاتر که انسان آن قدر گرسنگى را بر خود تحمیل کند که اگر روزى به قرص نان و کمى نمک برسد نفس او شاد گردد که نان و خورش خوبى پیدا کرده است.

در مرحله چهارم از سوز و گداز خویش از خوف خدا و عشق به ذات پاکش خبر مى دهد که آن قدر مى گرید که اشکى در چشم باقى نمى ماند. به یقین این کارِ هرکس نیست و خود آن حضرت در جاى دیگرى از همین نامه به این حقیقت اشاره فرموده که من مى دانم شماها به این گونه ریاضت ها توانایى ندارید; ولى سعى کنید ورع و تقوا و درست کارى را هرگز فراموش نکنید.

در اینجا این سؤال پیش مى آید که این همه گریه که امام(علیه السلام) به آن اشاره فرموده است براى چیست؟ به یقین این گریه هم گریه شوق است و هم گریه خوف; شوق به عالم اعلا و ملکوت آسمان ها و قرب پروردگار و عشق به صفات جمال و کمالش و خوف از محروم گشتن از آن نعمت هاى بى نظیر و مواهب بى مانند است.

مردان خدا همیشه در میان این خوف و رجا و این گریه شوق و گریه ترس به سر مى بردند، چه رسد به امام(علیه السلام) که پیشوا و مقتداى همه آنان است.

آن گاه در جمله بعد با ادبیاتى دیگر و تشبیهاتى صریح تر مى فرماید: «آیا همان گونه که گوسفندان در بیابان، شکم را از علف ها پر مى کنند و مى خوابند یا گله هایى که در آغل ها هستند از علف سیر مى شوند و استراحت مى کنند، على هم باید از زاد و توشه خود سیر شود و به استراحت پردازد؟ در این صورت چشمش روشن باد که پس از سال ها عمر به چهارپایان رها شده بى شبان و گوسفندانى که آنها را به بیابان براى چرا مى برند اقتدا کرده است»; (أَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ(91) مِنْ رِعْیِهَا(10) فَتَبْرُکَ(11)؟ وَتَشْبَعُ الرَّبِیضَةُ(12) مِنْ عُشْبِهَا(13) فَتَرْبِضَ؟ وَیَأْکُلُ عَلِیٌّ مِنْ زَادِهِ فَیَهْجَعَ(14)! قَرَّتْ إِذاً عَیْنُهُ إِذَا اقْتَدَى بَعْدَ السِّنِینَ الْمُتَطَاوِلَةِ بِالْبَهِیمَةِ الْهَامِلَةِ(15)، وَالسَّائِمَةِ الْمَرْعِیَّةِ(16)!).

هرچند امام(علیه السلام) در این عبارات از خودش سخن مى گوید; ولى در واقع درسى است که به دنیاپرستان مى دهد آنهایى که جز عیش و نوش هدفى ندارند و شبیه به گوسفندان و چهارپایانى هستند که کار آنها خوردن و خوابیدن است و چقدر براى انسان ننگ است که از اوج عظمت انسانیّت فرود آید و هم طراز حیوانات رها شده در بیابان باشد. و به گفته شاعر:

خواب و خورت ز مرحله عشق دور کرد *** آنگه رسى به دوست که بى خواب و خور شوى

##### 1 . «أیْمُ الله» به معناى «به خدا سوگند» است و گفته شده که در اصل از «أیْمُن» جمع یمین به معناى قسم گرفته شده و الف آن الف وصل است که گاه مفتوح و گاه مکسور خوانده مى شود سپس نون را حذف کرده اند و «ایم الله» شده است و گاه یاء را نیز حذف مى کنند و «امُ الله» مى گویند و به هر حال با توجّه به اینکه ریشه اصلى آن جمع است، دلالت بر قَسَم مؤکّد دارد.
2 . «رِیاضَة» در اصل به معناى رام کردن با تربیت است و به همین جهت به ورزش هاى جسمانى و پرورش هاى روحانى از طرق مختلف اطلاق مى شود و اگر به باغ روضه گفته مى شود از این روست که زمین را با برنامه منظمى پرورش داده اند و خرم و سرسبز ساخته اند.
3 . «تَهشُّ» از ریشه «هَشاشَه» بر وزن «حواله» گرفته شده که به معناى خوشحالى و تبسم کردن است.
4 . «مَأدُوماً» از ریشه «إدام» به معناى نان خورش (چیزى که با نان مى خورند) گرفته شده، بنابراین مأدوم چیزى است که آن را به صورت نان خورش در آورده باشند.
5 . «مُقْلَة» به تمام کره چشم اطلاق مى شود و گاه به مردمک چشم نیز گفته مى شود.
6 . «نَضَب» از ریشه «نُضوب» در اصل به معناى فرو رفتن آب در زمین و خشکیدن چاه یا چشمه است و این واژه گاه در مورد چشم نیز به کار مى رود هنگامى که اشک آن تمام شود.
7 . «مَعِین» از ریشه «مَعْن» بر وزن «طعن» به معناى جارى شدن آب است و «ماء معین» به آب جارى گفته مى شود سپس در مورد جریان اشک از چشم ها به کار رفته است.
8 . کهف، آیه 23 و 24.
9 . «السّائِمَة» به معناى حیوانى است که آن را براى چرا در بیابان رها مى کنند از ریشه «سوْم» بر وزن «قوم» به معناى رها کردن حیوان در بیابان براى چریدن است.
10 . «رِعْیَها» به معناى علف هایى است که حیوان آن را به هنگام چرا مى خورد از ریشه «رعى» بر وزن «وحى» به معناى چریدن گرفته شده.
11 . «تَبْرُک» از ریشه «بُروک» به معناى آرام گرفتن به روى زمین است.
12 . «الرَّبِیضَة» به معناى گله گوسفندان و مانند آن است که به همراه شبان ها به آغل خود مى آیند از ریشه «رَبْض» و «رُبُوض» بر وزن «قبض» و «قبوض» به معناى جمع کردن دست و پا و به زمین نشستن حیوانات است.
13 . «عُشْب» به معناى گیاهان تر است در مقابل حشیش که به گیاهان خشک گفته مى شود.
14 . «یَهْجَع» از ریشه «هُجُوع» بر وزن «رکوع» به معناى خواب سبک است.
15 . «الْهامِلَة» به معناى حیوان رها شده است از ریشه «همل» بر وزن «حمل» به معناى رها کردن حیوان بدون چوپان است.
16 . «الْمَرعیّة» اسم مفعول است از ریشه «رَعْى» بر وزن «سعى» به معناى حیوانى است که آن را به چرا برده اند.

▲نکته: ریاضت هاى مشروع و نامشروع

از زمان هاى گذشته مسأله ریاضت در دو شاخه ریاضت جسم و نفس در میان انسان ها وجود داشته است. ریاضت جسمانى که همان ورزش ها باشد سابقه بسیار طولانى دارد و حتى مسابقات جهانى از یونان قدیم گرفته تا مناطق دیگر چهره بارزى از آن محسوب مى شود ریاضت نفس نیز که از طریق ترک مشتهیات نفسانى حاصل مى گردد و روح انسان را تقویت مى کند، سابقه طولانى دارد که مرتاضان هندى به آن معروفند و حقیقت آن این است که انسان با ترک خواسته هاى نفس مى تواند به نیروى عظیمى برسد که گاه توان کارهاى خارق العاده اى پیدا مى کند.

البته ریاضت هاى نفسانى نیز به دو هدف انجام مى شده: اهداف مادّى و اهداف معنوى. اهداف مادّى انجام پاره اى از کارهاى خارق العاده بوده تا از این طریق به منافعى برسند یا اسم و آوازه اى پیدا کنند; ولى هدف معنوى آن همان قرب به خداوند و پاک ساختن روح از رذایل اخلاقى و حاکمیّت بر شهوات و ترک منکرات است.

آنچه امام(علیه السلام) در این نامه با جمله «إِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَى لِتَأْتِیَ آمِنَةً یَوْمَ الْخَوْفِ الاَْکْبَرِ» و جمله «لاََرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَى الْقُرْصِ» بیان فرموده به قسم دوم از ریاضت معنوى اشاره دارد.

ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه خود در ذیل خطبه 220 (خطبه 214 در شرح ابن ابى الحدید) بحث مشروحى درباره ریاضت نفس و اقسام آن بیان کرده و درباره تأثیر گرسنگى در صفاى نفس سخن گفته است. سپس کلماتى از فلاسفه و حکما درباره مکاشفاتى که از ریاضت حاصل مى شود بیان نموده و از اشعار شعرا نیز در این زمینه شواهدى آورده است.

در احادیث مختلفى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) به همین مسأله اشاره شده، از جمله در حدیثى در غررالحکم آمده است: «مَنِ اسْتَدامَ رِیاضَةَ نَفْسِهِ انْتَفَعَ; کسى که پیوسته نفس خویش را ریاضت دهد (از اشراقات الهیه) بهره مند خواهد شد».(1) و در حدیث دیگرى در همان کتاب مى فرماید: «الشریعة ریاضة النفس; شریعت اسلام ریاضت نفس است».(2)

در حدیث دیگرى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) آمده است که یکى از وصیّت هاى خضر نبى به حضرت موسى(علیهما السلام) این بود: «رَضِّ نَفْسَکَ عَلَى الصَّبْرِ تَخْلُص مِنَ الاْثْمِ; نفس خویش را با شکیبایى ریاضت ده تا از گناه نجات یابى».(3)

در حدیث دیگرى از همان حضرت آمده است: «جَوِّعُوا بُطُونَکُمْ وَأظْمَئُوا أکْبادَکُمْ وأعِرُوا أجْسادَکُمْ وَطَهِّرُوا قُلُوبَکُمْ عَساکُمْ أَنْ تُجاوِزُوا الْمَلاََ الأَعْلى; شکم هاى خود را گرسنگى دهید و جگرهاى خود را تشنگى و بدن ها را (از لباس هاى پر زرق و برق) برهنه کنید و دل هایتان را پاک سازید تا از فرشتگان فراتر روید».(4)

ولى گاه گروهى به عنوان ریاضت نفس، راه افراط و خطا را پیموده، مرتکب ریاضت هاى بسیار شاق و گاه خطرناک و نامشروع شده اند که نمونه هاى آن در احیاء العلوم غزالى و سایر کتب صوفیه فراوان دیده مى شود.

از جمله نقل است که «شبلى» سردابه اى داشت که در آنجا مى رفت و یک بغل چوب با خود مى برد و هرگاه غفلتى به دل او در مى آمد، خویشتن را بدان چوب ها مى زد و گاه بود که همه چوب ها مى شکست. او دست و پاى خود را بر دیوار مى کوبید.(5)

در حالات «شیخ ابو سعید» از صوفیان معروف آمده است که در جوانى شب ها پس از آنکه اهل خانه به خواب مى رفتند آهسته برمى خاست و به مسجد مى آمد. در گوشه مسجد چاه آبى بود. طنابى را به وسط چوبى بسته و سر دیگر طناب را به پاى خود مى بست سپس چوب را روى دهانه چاه مى گذاشت و خود را تا نزدیکى طلوع صبح در چاه معلق مى ساخت و قرآن مى خواند.(6)

درباره «ابوبکر شبلى» آمده است: در آغازى که مشغول به ریاضت شد سال هاى دراز، شب ها نمک در چشم مى پاشید تا به خواب نرود.(7) و امثال این کارها که در آثار صوفیه فراوان است.

این گونه ریاضت هاى خطرناک و آنچه مایه رسوایى و آبروریزى است از نظر اسلام نامشروع است و باید به شدت از آن پرهیز کرد. در میان مرتاضان هند و بعضى از صوفیه، این گونه ریاضت هاى نامشروع دیده مى شود که اسلام با آن موافق نیست. بهترین ریاضت، پرهیز از هرگونه گناه و سپس بعضى از مشتهیات نفسانى از مباحات است که در زندگانى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و ائمه هدى(علیهم السلام)و اصحاب و یاران آنها دیده مى شود که گاه لباس خشن مى پوشیدند و به غذاهاى بسیار ساده قناعت مى کردند، مقدار قابل ملاحظه اى از شب را بیدار مى ماندند و به عبادت پرودگار مى پرداختند و این ریاضت ها نورى بر نورانیّت آنها مى افزود.

در خطبه 209 نهج البلاغه داستان افراط و تفریط دو برادر به نام علاء بن زیاد و عاصم بن زیاد را خواندیم که یکى بسیار زندگى مرفهى داشت و دیگرى به کلى دست از کار کشیده و در گوشه اى از خانه مشغول عبادت بود و امام(علیه السلام) به هر دو ایراد فرمود. شرح این مطلب را در جلد هشتم همین کتاب، صفحه 125 به بعد مطالعه فرمایید.

کوتاه سخن اینکه مسأله ریاضت شرعیّه هم در نهج البلاغه و هم در روایات پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و اهل بیت(علیهم السلام) فراوان آمده است و به یقین آثار مثبتى در روحانیّت و نورانیّت دارد; ولى چنان نیست که به همه توصیه شده باشد. به همین دلیل در آیاتى از قرآن مجید و روایات متعدّدى دیده مى شود که به عموم، اجازه داده شده از لذّات حلال بهره مند گردند و ضمن بهره گیرى از این نعمت ها خدا را سپاس گویند: «(یا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلیمٌ); اى پیامبران! از غذاهاى پاکیزه بخورید و عمل صالح انجام دهید، که من به آنچه انجام مى دهید دانا هستم».(8)

##### 1 . غررالحکم، ح 4809.
2 . همان مدرک، ح 4791.
3 . کنزالعمّال، ح 44176.
4 . میزان الحکمة، ح 7541.
5 . تذکرة الاولیاء، ج 1، ص 235.
6 . تاریخ تصوف دکتر غنى، ص 361.
7 . تذکرة الاولیاء، ج 2، ص 164.
8 . مؤمنون، آیه 51.

▲بخش هفتم

طُوبَى لِنَفْس أَدَّتْ إِلَى رَبِّهَا فَرْضَهَا، وَعَرَکَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا، وَهَجَرَتْ فِی اللَّیْلِ غُمْضَهَا، حَتَّى إِذَا غَلَبَ الْکَرَى عَلَیْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا، وَتَوَسَّدَتْ کَفَّهَا، فِی مَعْشَر أَسْهَرَ عُیُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ، وَتَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ، وَهَمْهَمَتْ بِذِکْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ، وَتَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ، (أُولئِکَ حِزْبُ اللهِ أَلاَ إِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ). فَاتَّقِ اللهَ یَا ابْنَ حُنَیْف، وَلْتَکْفُفْ أَقْرَاصُکَ، لِیَکُونَ مِنَ النَّارِ خَلاَصُکَ.

### ترجمه

خوشا به حال آن کس که وظیفه واجب خود را در برابر پروردگارش انجام داده و مشکلات را با تحمل از میان برداشته و خواب را در (بخشى از) شب کنار گذارده و آن گاه که بر او غلبه کند، روى زمین دراز کشد و کف دست را بالش خود کند (و مختصرى استراحت نماید). (این انسان) در زمره گروهى باشد که (این اوصاف را دارند:) خوف معاد خواب را از چشم هایشان ربوده و پهلوهایشان براى استراحت در خوابگاهشان قرار نگرفته و همواره لب هایشان آهسته به ذکر پروردگارشان مشغول است، بر اثر استغفارهاى طولانى گناهانشان از میان رفته است. «آنها حزب خدا هستند، آگاه باشید که حزب الله رستگارانند»، بنابراین اى پسر حنیف از خدا بترس و باید همان قرص هاى نان تو، تو را از غیر آن (و شرکت در میهمانى هاى اشرافى) باز دارد تا سبب خلاصى تو از آتش دوزخ گردد.

▲شرح و تفسیر

▲اى فرماندار! از شرکت در میهمانى هاى اشرافى بپرهیز!

امام(علیه السلام) در هفتمین و آخرین بخش از این نامه پر معنا توصیف بلیغى درباره انسان هاى کامل و به تعبیر دیگر «حزب الله» دارد، حضرت سه عمل و چهار صفت را براى آنها بیان مى کند و مى فرماید: «خوشا به حال آن کس که وظیفه واجب خود را در برابر پروردگارش انجام داده و مشکلات را با تحمل از میان برداشته و خواب را در (بخشى از) شب کنار گذارده و آن گاه که بر او غلبه کند روى زمین دراز کشد و کف دست را بالش خود کند (و مختصرى استراحت نماید)»; (طُوبَى(1) لِنَفْس أَدَّتْ إِلَى رَبِّهَا فَرْضَهَا، وَعَرَکَتْ(2) بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا(3) وَهَجَرَتْ فِی اللَّیْلِ غُمْضَهَا(4)، حَتَّى إِذَا غَلَبَ الْکَرَى(5) عَلَیْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَتَوَسَّدَتْ(6) کَفَّهَا).

اشاره به اینکه کسانى محبوب درگاه پروردگار هستند که به هنگام روز به انجام فرایض و تکالیف فردى و اجتماعى مى پردازند و به هنگام شب با خداى خود خلوت مى کنند و به در خانه او مى روند و به راز و نیاز و مناجات مى پردازند و هنگامى که خواب بر آنها غلبه مى کند به استراحت مختصرى قناعت مى کنند آن هم نه در رختخواب هاى گران قیمت و بر بالش هاى نرم، بلکه بر زمین دراز مى کشند و دست را بالش خود قرار مى دهند.

اشاره به اینکه عابد کسى نیست که شب و روز در گوشه اى مشغول عبادت باشد. عابد کسى است که به هنگام روز به اداى فرایض فردى و اجتماعى مى پردازد و شب هنگام به در خانه خدا مى رود همان گونه که در حدیثى از امام سجاد(علیه السلام)آمده است که: «مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللهُ عَلَیْهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ; کسى که عمل به واجبات الهى کند عابدترین مردم است».(7)

همین معنا به صورت جامع ترى در کلام پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آمده است: «یَا عَلِیُّ ثَلاَثٌ مَنْ لَقِیَ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ بِهِنَّ فَهُوَ مِنْ أَفْضَلِ النَّاسِ مَنْ أَتَى اللهَ بِمَا افْتَرَضَ عَلَیْهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ وَمَنْ وَرِعَ عَنْ مَحَارِمِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ مِنْ أَوْرَعِ النَّاسِ وَمَنْ قَنِعَ بِمَا رَزَقَهُ اللهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَى النَّاسِ; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) خطاب به امیرمؤمنان على(علیه السلام)مى فرماید: یا على کسى که خدا را در قیامت ملاقات کند در حالى که این سه کار را انجام داده باشد با فضیلت ترین مردم است: کسى که در صحنه محشر وارد شود در حالى که واجبات خود را انجام داده باشد عابدترین مردم است و کسى که از محرمات الهى بپرهیزد با تقواترین مردم است و کسى که به آنچه خدا به او داده است قانع باشد توانگرترین مردم است».(8)

جمله «افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَتَوَسَّدَتْ کَفَّهَا» اشاره به نهایت قناعت آنهاست که آنها انتظار ندارند در بسترهاى نرم و راحت آسوده بخوابند; به علاوه چنین بسترهایى کمتر به انسان اجازه مى دهد که سحرگاهان از خواب برخیزد و رو به درگاه خدا آورد.

آن گاه در ادامه این سخن مى افزاید: «(این انسان) در زمره گروهى باشد که (این اوصاف را دارند:) خوف معاد خواب را از چشم هایشان ربوده و پهلوهایشان براى استراحت در خوابگاهشان قرار نگرفته و همواره لب هایشان آهسته به ذکر پروردگارشان مشغول است، بر اثر استغفارهاى طولانى گناهانشان از میان رفته است»; (فِی مَعْشَر أَسْهَرَ(9) عُیُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ، وَتَجَافَتْ(10) عَنْ مَضَاجِعِهِمْ(11) جُنُوبُهُمْ، وَهَمْهَمَتْ(12) بِذِکْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ، وَتَقَشَّعَتْ(13) بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ).

این تعبیرات در واقع برگرفته از قرآن مجید است آنجاکه در اوصاف مؤمنان واقعى مى فرماید: «(تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً وَمِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ); پهلوهایشان از بسترها دور مى شود (و شبانگاه به پا مى خیزند و رو به درگاه خدا مى آورند) و پروردگار خود را با بیم و امید مى خوانند و از آنچه به آنان روزى داده ایم انفاق مى کنند».(14)

در جاى دیگر مى فرماید: «(کانُوا قَلیلاً مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ * وَبِالاَْسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ); آنها کمى از شب را مى خوابیدند * و در سحرگاهان استغفار مى کردند».(15)

در ادامه این سخن با استفاده از آیه اى از قرآن مجید این افراد را به عنوان حزب الله معرفى کرده مى فرماید: «آنها «حزب الله»اند; بدانید «حزب الله» پیروزان و رستگارانند»; (أُولئِکَ حِزْبُ اللهِ أَلاَ إِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).(16)

سرانجام، امام(علیه السلام) نامه پربار و آموزنده خود را با این جمله که خطاب به عثمان بن حنیف و هدف همه انسان هاى طالب سعادت است پایان داده مى فرماید: «بنابراین اى پسر حنیف از خدا بترس و باید همان قرص هاى نان تو، تو را از غیر آن (و شرکت در میهمانى هاى اشرافى) باز دارد تا سبب خلاصى تو از آتش دوزخ گردد»; (فَاتَّقِ اللهَ یَا ابْنَ حُنَیْف، وَلْتَکْفُفْ(17) أَقْرَاصُکَ، لِیَکُونَ مِنَ النَّارِ خَلاَصُکَ).

زیرا آلوده آن گونه میهمانى ها و سفره ها شدن که گرسنگان هرگز به آن راه ندارند و مدعوین آن تنها اشراف و ثروتمندانند و غالباً آلوده به مال حرام، تو را از یاد خدا و قیامت و از یاد محرومان دور مى سازد و بار سنگین گناه را بر دوش تو مى نهد و سبب گرفتارى تو در قیامت مى شود.

در تاریخ مروج الذهب آمده است که روزى «شریک بن عبد الله» بر «مهدى عباسى» وارد شد. مهدى به او گفت: باید یکى از سه کار را بپذیرى! شریک سؤال کرد: آن سه کار چیست؟ گفت: یا باید منصب قضاوت را از طرف من بپذیرى یا به فرزندانم تعلیم دهى و حدیث بیاموزى و یا لا اقل یک وعده غذا مهمان من باشى. شریک فکرى کرد و گفت: از همه ساده تر یک وعده میهمان بودن است. مهدى عباسى او را نزد خود نگه داشت و به آشپز خود دستور داد که انواعى از غذاهاى لذیذ مغز که با شکر مخصوص و عسل تهیّه مى شد براى او فراهم سازد.
هنگامى که شریک آن غذاى چرب و شیرین را خورد سرآشپز خلیفه گفت این پیرمرد بعد از این غذا روى سعادت نخواهد دید. فضل بن ربیع (وزیر مهدى) گفت: اتفاقاً همین گونه شد; شریک بعد از این داستان، هم تعلیم اولاد خلیفه را به عهده گرفت و هم منصب قضا را پذیرفت و جالب اینکه روزى شریک با مسئول پرداخت امور مالى گفتوگو کرد و از کمبود حقوق خود شکایت داشت. مسئول امور مالى گفت: مگر خیال مى کنى به ما مال التجاره اى فروختى که این گونه طلب کارى مى کنى؟ شریک گفت: آرى به خدا سوگند از مال التجاره گران بهاتر به شما فروختم من دینم را به شما فروختم.(18)

آرى ممکن است لقمه چرب و لذیذ حرام، آثار عجیبى در انسان بگذارد. اگر شریک عاقلانه با این مسأله برخورد مى کرد و تنها تعلیم فرزندان خلیفه را بر عهده مى گرفت، اى بسا ممکن بود آنها را به حقیقت اسلام آشنا سازد و از ظلم و ستم آنها در آینده بکاهد.

##### 1 . «طُوبى» مؤنث «اَطْیب» است و مفهوم گسترده اى دارد که پاکیزه ترین و بهترین همه نیکى ها را شامل مى شود و در این گونه موارد شبیه دعاست که براى افرادى گفته مى شود.
2 . «عَرَکَت» از ریشه «عَرْک» بر وزن «أرک» در اصل به معناى مالش دادن است سپس به تأثیرگذارى بر هر چیزى که در نتیجه نابود شود و از بین رود اطلاق شده است.
3 . «بُؤس» به معناى هرگونه ناراحتى در مقابل نعمت و راحتى است.
4 . «غُمْض» این واژه از «غُموض» گرفته شده که به معناى چشم پوشى و دیده بر هم نهادن و مخفى شدن است سپس به حالت خواب که انسان در آن حالت دیده بر هم مى نهد اطلاق شده و در جمله بالا همین معنا اراده شده است.
5 . «کَرَى» به معناى خواب و خوابیدن است.
6 . «توسّد» از ریشه «وسادة» به معناى بالش گرفته شده است.
7 . کافى، ج 2، ص 84، روایت 7.
8 . من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 358، ح 5762.
9 . «أسْهَرَ» از ریشه «سَهَر» بر وزن «سفر» به معناى بیدار ماندن است.
10 . «تَجافَتْ» از ریشه «تَجافى» به معناى دورى گزیدن گرفته شده و ریشه اصلى آن «جفاء» به معناى دورى کردن است.
11 . «مَضاجِع» جمع «مضجع» به معناى خوابگاه است.
12 . «هَمْهَمَتْ» از ریشه «هَمْهَمة» به معناى سخن گفتن آهسته است.
13 . «تَقَشَّعَتْ» از ریشه «تَقَشَّع» بر وزن «توقع» به معناى از میان رفتن و پراکنده شدن است از ریشه «قَشْع» بر وزن «مشق» به معناى بر طرف ساختن گرفته شده است.
14 . سجده، آیه 16.
15 . ذاریات، آیه 17 و 18.
16 . مجادله، آیه 22.
17 . «وَلْتَکْفُفْ» از ریشه «کفّ» به معناى بازداشتن گرفته شده; ولى در بسیارى از نسخ نهج البلاغه و شروح آن «وَلْتَکْفِکَ» از ریشه «کفایت» آمده است; یعنى قرص هاى نان تو براى تو کافى باشد و به سراغ سفره هاى رنگین نروى.
18 . مروج الذهب، ج 3، 310.

▲نکته ها

1. زهد در عین بهره گیرى از مواهب الهى

با مطالعه دقیق این نامه پرسش پیش مى آید که آیا استفاده کردن از سفره هاى رنگین و نعمت هاى گوناگون الهى از دیدگاه اسلام ممنوع است یا مجاز و آیا میان زهد اسلامى و بهره گیرى از مواهب پروردگار تضادى وجود دارد؟ سخن در این زمینه بسیار است. فشرده و عصاره آن را مى توان چنین بیان کرد:

روایات زیادى داریم که تشویق به زهد مى کند و مى گوید: «اَلزَّهادَةُ فِی الدُّنْیا لَیْسَتْ بِتَحْریمِ الْحَلالِ وَلا إزالَةِ الْمالِ وَلکِنَّ الزَّهادَةَ فِی الدُّنْیا أنْ لا تَکُونَ بِما فی یَدَیْکَ أوْثَقُ مِمَّا فِی یَدِ اللهِ; زهد در دنیا به این نیست که حلال را بر خود حرام کنى و اموال خویش را ضایع گردانى; ولى زهد در دنیا این است که به آنچه دارى بیش از آنچه نزد خداست دلبسته نباشى».(1)

در حدیث دیگرى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل شده است: «الزَّهَادَةُ قِصَرُ الاَْمَلِ وَالشُّکْرُ عِنْدَ النِّعَمِ وَالتَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِم; زهد، کوتاه کردن دامنه آرزوها و شکر هنگام برخوردارى از نعمت ها و پرهیزکارى در برابر حرام هاست».(2)

در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «ثَلاَثَةُ أَشْیَاءَ لاَ یُحَاسِبُ اللهُ عَلَیْهَا الْمُؤْمِنَ طَعَامٌ یَأْکُلُهُ وَثَوْبٌ یَلْبَسُهُ وَزَوْجَةٌ صَالِحَةٌ تُعَاوِنُهُ وَتُحْصِنُ فَرْجَهُ; سه چیز است که خداوند روز قیامت مؤمن را بر آن محاسبه نمى کند: غذایى که آن را مى خورد و لباسى که مى پوشد و همسر صالحى که او را کمک مى کند و از آلودگى به گناه حفظ مى نماید».(3)

از این روایت معلوم مى شود که استفاده از این مواهب منافاتى با زهد
ندارد و همچنین آیات و روایات دیگر که ذکر همه آنها در خور کتابى مستقل است.

اما در برابر اینها، در روایاتى مى خوانیم که توصیه به ترک لذات دنیا شده و ترک استفاده مشروع از مواهب گسترده الهى نیز نیکو شمرده شده است. از جمله:

در حدیث معروفى مى خوانیم که على(علیه السلام) در شب شهادت خود بعد از آنکه به نان و نمک افطار کرد و از آنچه غیر از آن در سفره بود صرف نظر فرمود، خطاب به دخترش چنین گفت: «یَا بُنَیَّة مَا مِنْ رَجُل طَابَ مَطْعَمُهُ وَمَشْرَبُهُ وَمَلْبَسُهُ إِلاَّ طَالَ وُقُوفُهُ بَیْنَ یَدَیِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ; دخترم هیچ کس نیست که از طعام خوب و نوشیدنى گوارا و لباس نیکو استفاده کند مگر اینکه روز قیامت در پیشگاه خداوند عزّوجلّ مدت زیادى براى حساب باید بایستد».(4)

در حدیث دیگرى که در کنز العمال از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل شده، آمده است: «فِی حَلالِها حِسابٌ وفِی حَرامِها عِقابٌ، فَدَعِ الْحَلالَ لِطُولِ الْحِسابِ وَدَعِ الْحَرامَ لِطُولِ الْعَذابِ; در حلال دنیا حساب و در حرامش عقاب است، بنابراین از پاره اى از حلال ها به موجب طول حساب صرف نظر کنید و از حرام به سبب طول عذاب چشم بپوشید».(5)

به نظر مى رسد جمع میان این آیات و روایات به یکى از طرق زیر است:

1. استفاده از مواهب الهى حکمى است عام و روى آوردن به زهد حکمى است براى خواص.

2. روایات زهد براى این است که روى آیات و روایات بهره گیرى از نعمت هاى مادّى تأثیر بگذارد و از افراط و فرو رفتن در آن بکاهد; مبادا مردم غرق در لذات شوند و راه افراط را بپویند.

3. پیشوایان دین و اسوه ها و قدوه ها باید زندگى خود را همچون زندگى ضعفاى امّت قرار دهند تا سختى معیشت، زیاد آنها را آزار ندهد.

4. پوییدن راه زهد آرامش روحى به همه حتى غیر پیشوایان مى دهد، چرا که غرق ناز و نعمت بودن در حالى که دیگران در زحمتند روح را آزار مى دهد و از نظر عاطفى ناپسند است.

5. با توجّه به اینکه حلال حساب دارد، گروهى زندگى ساده را بر زندگى مرفه ترجیح مى دهند تا طول وقوف در عرصه قیامت براى حساب نداشته باشند.

درباره حقیقت زهد و جمع میان این دستور اسلامى و برخوردارى از مواهب الهى که در آیات و روایات به آن اشاره شده است، در ذیل خطبه 81، جلد سوم همین کتاب نیز بحث هایى آمده است. همچنین مى توانید به کتاب دائرة المعارف فقه مقارن، جلد دوم، «بحث زهد و شکوفایى اقتصادى» مراجعه کنید.

6. افزون بر همه گرایش به زهد و چشم پوشى از پاره اى لذات مادّى یکى از عوامل پرورش روح و تزکیه نفوس است، همان گونه که در بحث ریاضت نفس در شرح همین نامه آمده است.

2. حزب الله کیانند؟

آنچه امام(علیه السلام) در پایان این نامه درباره حزب الله بیان فرموده برگرفته از آیات قرآن مجید است.

این تعبیر در دو آیه از قرآن مجید آمده نخست در آیه 56 سوره مائده است که مى فرماید: «(وَمَنْ یَتَوَلَّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ); و کسانى که ولایت خدا و پیامبر او و افراد با ایمان(6) را بپذیرند (پیروزند;) زیرا حزب خدا (گروه خداپرستان) پیروزند».

در این آیه پذیرش ولایت الهى و اولیاى الهى از اوصاف حزب الله شمرده شده است.

در آیه 22 سوره مجادله نیز مى فرماید: «(لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآْخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشیرَتَهُمْ أُولئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِمُ الاْیمانَ وَأَیَّدَهُمْ بِرُوح مِنْهُ وَیُدْخِلُهُمْ جَنّات تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فیها رَضِیَ اللهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولئِکَ حِزْبُ اللهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ); هیچ قومى را که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند نمى یابى که با دشمنان خدا و پیامبرش دوستى کنند، هرچند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندانشان باشند; آنان کسانى هستند که خدا ایمان را بر صفحه دل هایشان نوشته و با روحى از ناحیه خود آنها را تأیید فرموده، و آنها را در باغ هایى بهشتى وارد مى کند که نهرها از پاى درختانش جارى است. جاودانه در آن مى مانند; خدا از آنها خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند; آنها «حزب الله»اند; بدانید «حزب الله» پیروزان و رستگارانند».

در آیه نخست همان گونه که اشاره شد حزب الله به عنوان ولایت پذیرى خدا و اولیاى الهى وصف شده اند و در این آیه با وصف «بَغْض فى الله» و عداوت با دشمنان حق معرفى شده اند. از مجموع این دو آیه، مسأله «حُبّ فى الله» و «بُغْض فى الله» به عنوان اوصاف آنها استفاده مى شود. آنچه امام(علیه السلام) در این نامه آورده که حزب الله را به عنوان سحرخیزان و شب زنده داران و عابدان و زاهدان معرفى کرده در واقع با آنچه در قرآن آمده است لازم و ملزوم یکدیگرند.

##### 1 . این سخن از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در سنن ترمذى، ص 2443 آمده. این حدیث در وسائل الشیعة ج 11، ص 315، حدیث 13 بابُ اِسْتحبابِ الزُّهْدِ فِى الدُّنْیا وَحَدَّ الزُّهْدِ از امام صادق(علیه السلام)نیز نقل شده است.
2 . نهج البلاغه، خطبه 81.
3 . بحارالانوار، ج 79، ص 299.
4 . همان مدرک، ج 42، ص 276.
5 . کنزالعمال، ح 8566 .
6 . مؤمنان در اینجا به قرینه آیه قبل اشاره به امیرمؤمنان على(علیه السلام) است که آیه ولایت و بخشیدن خاتم در حال رکوع در شأن آن حضرت نازل شده است.

▲46 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

خطاب به بعضى از فرماندارانش است(1)

##### 1 . سند نامه:
در اینکه مخاطب این نامه کیست بسیارى از شارحان به اجمال از آن گذشته اند; ولى صاحب کتاب مصادر نهج البلاغه مخاطب را مالک اشتر مى داند و در کتاب تمام نهج البلاغه نیز همین گونه ذکر شده است. صاحب مصادر مى افزاید: هنگامى که على(علیه السلام) از صفین بازگشت مالک را به منطقه حکومتش به «جزیره» (طبق گفته معجم البلدان، مناطقى از عراق است که در میان دو رود دجله و فرات واقع شده است) فرستاد و هنگامى که مسأله حکمیّت پایان یافت و اوضاع مصر دگرگون شد على(علیه السلام) به مالک اشتر دستور داد که به جاى محمد بن ابى بکر به مصر رود و این نامه را براى او نوشت و فرمود: این کار تنها از تو ساخته است و عهدنامه معروفش را که در پنجاه و سومین نامه خواهد آمد به او داد.
از کسانى که این نامه را پیش از سید رضى نقل کرده اند: ابراهیم بن هلال ثقفى در کتاب الغارات، بلاذرى در انساب الاشراف و طبرى در تاریخ خود در حوادث سال 38 است و از کسانى که بعد از سید رضى به آن اشاره کرده اند ابن اثیر در کتاب کامل خود است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 376).

▲نامه در یک نگاه

این نامه در واقع دستور العملى است به یکى از کارگزاران حکومت آن حضرت که در جمله هاى کوتاه و پر معنا او را مخاطب ساخته و آماده انجام وظیفه مى کند. این نامه از سه بخش تشکیل شده است:

امام(علیه السلام) در بخش اوّل به مقام والا و شخصیّت برجسته کارگزارِ خود اشاره مى کند تا او را براى پذیرش این مأموریت مهم آماده کند.

در بخش دوم به فروتنى در برابر رعیّت و خوش رویى و ملایمت با مردم و مدارا و سعه صدر توصیه مى کند.

در بخش سوم عدالت و مساوات در میان مردم را حتى در اشاره و نگاه و تحیّت و تعارفات معمولى به او گوشزد مى فرماید مبادا زورمندان، طمع در تبعیض کنند و ضعیفان از عدالت مأیوس شوند.

از جمله کسانى که مخاطب در این نامه را مالک اشتر ذکر کرده اند مرحوم شیخ مفید در امالى صفحه 79 و طبرى مورخ معروف در تاریخ خود جلد 4، صفحه 71 در حوادث سال 38 است.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَى إِقَامَةِ الدِّینِ، وَأَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الاَْثِیمِ، وَأَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ الثَّغْرِ الْمَخُوفِ. فَاسْتَعِنْ بِاللهِ عَلَى مَا أَهَمَّکَ، وَاخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْث مِنَ اللِّینِ، وَارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ، وَاعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِینَ لاَ تُغْنِی عَنْکَ إِلاَّ الشِّدَّةُ، وَاخْفِضْ لِلرَّعِیَّةِ جَنَاحَکَ، وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ، وَأَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ، وَآسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَةِ وَالنَّظْرَةِ وَالاِْشَارَةِ وَالتَّحِیَّةِ، حَتَّى لاَ یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ، وَلاَ یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ، وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) به یقین تو از کسانى هستى که من براى برپا داشتن دین از آنها کمک مى گیرم و سرکشى و تکبر گنهکاران را بهوسیله آنان درهم مى شکنم و گلوگاه هاى خطرناک را به کمک آنها حفظ مى کنم، بنابراین از خداوند در امورى که براى تو مهم است یارى بجوى. سخت گیرى و شدت عمل را با نرمش در آمیز. مادام که مدارا کردن بهتر است مدارا کن; اما در آنجا که جز شدت عمل تو را بى نیاز نمى کند تصمیم به شدت بگیر. پر و بالت را براى مردم بگستران (و تواضع کن) و با چهره گشاده با آنان روبه رو شو و در برابر آنان نرم خو و ملایم باش و مساوات را در میان آنها حتى در مشاهده و نگاه کردن با گوشه چشم و اشاره کردن و تحیت و تعارفات رعایت کن تا زورمندان در نقض عدالت به نفع خودشان طمع نورزند و ضعیفان از عدالت تو مأیوس نشوند. والسلام.

▲شرح و تفسیر

▲با مردم مدارا کن!

همان گونه که در ذکر سند نامه اشاره شد، مخاطب در این نامه ظاهرا مالک اشتر است و تعبیرات امام(علیه السلام) در مقام ستودن او نیز تناسب با شخصیتى همچون مالک دارد، هرچند بسیارى از شارحان نهج البلاغه ذکرى از مخاطب این نامه نکرده و به اجمال از آن گذشته اند.

امام(علیه السلام) در بخش اوّل این نامه اوصاف برجسته اى براى این کارگزار ذکر مى کند تا او را به اعتماد به نفس و قوت و قدرت در برابر مشکلات تشویق نماید. مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) به یقین تو از کسانى هستى که من براى برپا داشتن دین از آنها کمک مى گیرم و سرکشى و تکبر گنهکاران را بهوسیله آنان درهم مى شکنم و گلوگاه هاى خطرناک را به کمک آنها حفظ مى کنم»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ(1) بِهِ عَلَى إِقَامَةِ الدِّینِ، وَأَقْمَعُ(2) بِهِ نَخْوَةَ(3)الاَْثِیمِ، وَأَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ(4) الثَّغْرِ(5) الْمَخُوفِ).

این تعبیرات نشان مى دهد که امام(علیه السلام) گروهى از افراد شجاع و دلیر و صاحب معرفت را انتخاب کرده بود که در این امور سه گانه یعنى اقامه ارکان دین، درهم کوبیدن سرکشان تبه کار و حفظ مرزهاى خطرناک از آنان کمک مى گرفته و مخاطب این نامه یعنى مالک اشتر یکى از آنها بوده است.

گویا امام(علیه السلام) مى خواهد بفرماید: اگر مأموریتى را که به تو براى تدبیر امور مصر و اقامه احکام دینى در آنجا و جلوگیرى از ظالمان و سرکشان و حفظ ثغور آنجا در برابر تهدیدهاى لشکر شام و طرفداران معاویه سپرده ام به موجب شایستگى هایى است که در این امور از تو سراغ دارم و به راستى مالک اشتر همین گونه بود که امام(علیه السلام) او را در این جمله هاى کوتاه و پرمعنا ستوده
است.

حوادثى که در زندگى مالک اشتر واقع شد و در تواریخ آمده است گواه زنده این معناست.

از جمله زمانى که على(علیه السلام) مى خواست با شورشیان جمل بجنگد عمار یاسر را به کوفه فرستاد تا مردم را براى پیوستن به لشکر على(علیه السلام) بسیج کند. راوى مى گوید: من در مسجد کوفه بودم. عمار مردم را بسیج مى کرد و مى گفت بروید ولى ابوموسى اشعرى روى منبر ایستاده بود و مى گفت نروید (و مردم سرگردان بودند) ناگهان غلامان ابو موسى دوان دوان به سراغ او آمدند و گفتند: مالک اشتر وارد قصر شد و ما را زد و بیرون کرد. ابو موسى که نام اشتر را شنید از منبر فرود آمد و به سرعت به سوى قصر دارالاماره رفت و وارد قصر شد. اشتر به سراغ او آمد و گفت: بیرون آى خدا جانت را بیرون آورد. تو از کسانى هستى که از قدیم جزو منافقان بودى. ابوموسى تقاضا کرد و گفت: امشب را به من مهلت بده. مالک گفت: تا اوّل شب مهلت دارى; ولى شب در آنجا نمان. مردم ریختند و مى خواستند اموال ابوموسى را غارت کنند اشتر آنها را نهى کرد.(6)

نیز در تاریخ آمده است: هنگامى که على(علیه السلام) در مسیر خود به سوى میدان صفین به سرزمین رقّه رسید و مى بایست آن حضرت و اصحابش از روى نهر عبور کنند. مردم آنجا (که گویا علاقه خاصّى به معاویه داشتند) حاضر نشدند که پلى براى حضرت و لشکریانش بسازند. حضرت تصمیم گرفت از روى پل مَنبِج(7) (که نسبتاً دوردست بود) عبور کند. اشتر به مردم آنجا گفت: به خدا سوگند اگر امیرمؤمنان از روى این پل بگذرد و شما پل خوبى در اینجا براى او نسازید شمشیر را در میان شما مى کشم مردانتان را مى کشم و زمینتان را ویران مى سازم و اموالتان را مى گیرم. آنها به یکدیگر نگاه کردند و گفتند: این اشتر است به این قسم وفا خواهد کرد. برخیزید و پلى بسازید. پل ساخته شد. تمام لشکر عبور کردند و اشتر آخرین کسى بود که از آنجا عبور کرد.

به هر حال امام(علیه السلام) به دنبال این سخن، دستورات مهمى را به مالک در زمینه رفتار با مردم مى دهد نخست مى فرماید: «بنابراین از خداوند در امورى که براى تو مهم است یارى بجوى»; (فَاسْتَعِنْ بِاللهِ عَلَى مَا أَهَمَّکَ).

اشاره به اینکه خمیرمایه همه موفقیّت ها تکیه بر ذات پاک خدا و یارى جستن از اوست.

در دستور دوم مى فرماید: «سخت گیرى و شدت عمل را با نرمش در آمیز»; (وَاخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْث(8) مِنَ اللِّینِ).

اشاره به اینکه کشوردارى و اصولا هیچ برنامه اجتماعى و شخصى را نمى توان با شدت عمل و عُنف به سامان رسانید، بلکه باید نرمش و شدت با هم آمیخته شود که اگر تنها برنامه هاى شدید و سخت گیرانه باشد موجب تنفر و گاه کینه و عداوت مى گردد و کار به جایى نمى رسد و اگر تمام، نرمش و ملایمت باشد بسیارى از افراد کار خود را جدّى نمى گیرند و موجب سستى و فشَل مى شود. این همان چیزى است که در برنامه انبیا تحت عنوان «مُبَشِّراً وَنَذیراً» آمده است و خداوند عالم در عین اینکه در جاى عفو و رحمت ارحم الراحمین است، به هنگام مجازات اشد المعاقبین است.

در دستور سوم براى اینکه معلوم شود اصل، رِفق است یا شدّت مى فرماید: «مادام که مدارا کردن بهتر است مدارا کن; اما در آنجا که جز شدت عمل تو را بى نیاز نمى کند تصمیم به شدّت بگیر»; (وَارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ، وَاعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِینَ لاَ تُغْنِی عَنْکَ إِلاَّ الشِّدَّةُ).

به این ترتیب اصل و اساس در مناسبات میان حاکمیّت و مردم، بلکه در تمام مدیریت ها رفق و مداراست; ولى اگر کسانى از مدارا کردن مدیر خواستند سوء استفاده کنند، جز برخورد شدید چیز دیگرى کارساز نیست.

در روایتى معتبر مى خوانیم که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) فرمود: «إِنَّ الرِّفْقَ لَمْ یُوضَعْ عَلَى شَیْء إِلاَّ زَانَهُ وَلاَ نُزِعَ مِنْ شَیْء إِلاَّ شَانَهُ; رفق و مدارا بر هیچ چیز گذارده نمى شود مگر اینکه آن را زینت مى بخشد و از چیزى برگرفته نمى شود مگر اینکه آن را زشت و بدنما مى کند».(9)

چو پرخاش بینى تحمل بیار *** که سهلى ببندد در کارزار

به شیرین زبانى و لطف و خوشى *** توانى که پیلى به مویى کَشى

امروز هم مشاهده مى کنیم که بهترین راه براى مبارزه با مفاسد اجتماعى و امر به معروف و نهى از منکر استفاده از برخوردهاى محبّت آمیز و منطق توأم با ادب و مداراست که اکثریت افراد از این طریق رام مى شوند; ولى گروه اندکى هستند که جز با شدت عمل دست از اعمال خلاف برنمى دارند.

در چهارمین، پنجمین و ششمین دستور مى فرماید: «پر و بالت را براى مردم بگستران (و تواضع کن) و با چهره گشاده با آنان روبه رو شو و در برابر آنان نرم خو و ملایم باش»; (وَاخْفِضْ لِلرَّعِیَّةِ جَنَاحَکَ، وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ، وَأَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ).

این تعبیرات در واقع برگرفته از آیات شریفه قرآن است; در یک جا خطاب به پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرماید: «(وَاخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنینَ); و پر و بال (عطوفت) خود را براى مؤمنین فرود آر».(10)

و در جاى دیگر مى فرماید: «(فَبِما رَحْمَة مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُم); به سبب رحمت الهى، در برابر مؤمنان، نرم و مهربان شدى».(11)

در هفتمین و آخرین توصیه مى فرماید: «و مساوات را در میان آنها حتى در مشاهده و نگاه کردن با گوشه چشم و اشاره کردن و تحیّت و تعارفات رعایت کن تا زورمندان در نقض عدالت به نفع خودشان طمع نورزند و ضعیفان از عدالت تو مأیوس نشوند. والسّلام»; (وَآسِ(12) بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَةِ وَالنَّظْرَةِ وَالاِْشَارَةِ وَالتَّحِیَّةِ، حَتَّى لاَ یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ(13)، وَلاَ یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ، وَالسَّلاَمُ).

این دستور که هم در مورد زمامداران و مدیران جامعه آمده و هم در کتاب القضاء در وظایف قضات دیده مى شود دستورى است شاید منحصراً در اسلام که قاضى یا فرماندار و زمامدار به هنگامى که ارباب رجوع نزد او مى آیند، همه را با یک چشم بنگرد; اگر احترام مى کند و برمى خیزد، براى همه برخیزد اگر تحیّت مى گوید و پاسخ سلام را به نحو اکمل ادا مى کند، با همه چنین باشد و حتى نباید به بعضى با تمام چشم نگاه کند و بعضى دیگر با گوشه چشم. این امر سبب مى شود که همه حساب خود را بکنند و بدانند جایى که در این امور ساده مساوات و عدالت رعایت مى گردد نباید انتظار داشت در امور مهم تبعیض واقع شود.

##### 1 . «أسْتَظْهِرُ» از ریشه «استظهار» به معناى کمک گرفتن و یارى طلبیدن است.
2 . «أقْمَعُ» از ریشه «قَمع» بر وزن «قرض» به معناى منصرف ساختن کسى از مقصود خویش، مقهور کردن و درهم شکستن و به تسلیم واداشتن است و «مِقمعة» به معناى گرز و عمود آهنینى است که بر سر افراد متمرّد مى کوبند و آنها را از کارشان باز مى دارند.
3 . «نَخْوَة» به معناى تکبّر و خودبرتربینى است.
4 . «لَهاة» به معناى زبان کوچک است. سپس به هرگونه گلوگاهى اطلاق شده است; مانند جمله بالا.
5 . «الثَّغْر» به معناى مرز و در اصل به معناى هرگونه شکاف آمده است.
6 . تاریخ طبرى، ج 3، ص 501، حوادث سال 36.
7 . «منبج» بر وزن «مجلس» اسم شهرى از شهرهاى شام بود.
8 . «ضِغْث» بر وزن «حرص» به معناى دسته اى از چوب هاى نازک مانند ساقه گندم و جو یا رشته هاى خوشه خرماست و به معناى بسته هیزم یا گیاه خشکیده نیز آمده است و گاه به خواب هاى آشفته و درهم اطلاق مى شود و در اینجا به معناى مجموعه اى از عوامل نرمش است.
9 . کافى، ج 2، ص 119، ح 6.
10 . حجر، آیه 88 .
11 . آل عمران، آیه 159.
12 . «آسِ» از ریشه «مواساة» به معناى برابر ساختن با یکدیگر گرفته شده است.
13 . «حیف» به معناى انحراف از حق و عدالت است.

▲47 لِلْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ(علیهما السلام)

47 لِلْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ(علیهما السلام) لَمّا ضَرَبَهُ ابْنُ مُلْجَم لَعَنَهُ اللهُ

از وصایاى امام(علیه السلام)

به امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) است، هنگامى که ابن ملجم ـ که لعنت خدا بر او باد ـ به آن حضرت ضربه زد.(1)

##### 1 . سند نامه:
این وصیت نامه را گروه زیادى پیش از سید رضى از آن حضرت نقل کرده اند; از جمله ابومخنف (لوط بن یحیى مطابق نقل مقاتل الطالبین) و ابو حاتم سجستانى در کتاب المعمرون و طبرى در تاریخ معروف خود در حوادث سال 40 و کلینى در کتاب کافى و مسعودى در مروج الذهب و شیخ صدوق در من لا یحضره الفقیه و جمعى دیگر (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 379-381).

▲نامه در یک نگاه

این نامه که در حقیقت یکى از وصایاى جامع و پرمحتواى امام(علیه السلام) هنگامى است که در بستر شهادت افتاده بود، خطاب به فرزندانش حسن و حسین(علیهما السلام)، بلکه همه شیعیان، حاوى چند بخش مهم است:

در بخش اوّل امام(علیه السلام) آنها را توصیه به تقوا و بى اعتنایى به زرق و برق دنیا و طرفدارى از حق و حمایت از مظلوم در برابر ظالم مى کند.

در بخش دوم ـ که در آن صریحاً مى گوید: مخاطب من تمام فرزندان و خانواده و همه کسانى است که این نامه من تا دامنه قیامت به آنها مى رسد ـ بار دیگر توصیه به تقوا و سپس دعوت به نظم در همه کار و اصلاح در میان مردم و اهمّیّت آن دارد.

در بخش سوم انگشت روى چند مسأله بسیار مهم گذارده و دعوت به کفالت ایتام و حفظ حقوق همسایگان و عمل به قرآن و اهتمام به امر نماز و حج و جهاد با مال و جان و زبان و ارتباط با یکدیگر و ترک جدایى ها و امر به معروف و نهى از منکر دارد.

در آخرین بخش فرزندان عبدالمطلب را مورد خطاب قرار داده و تأکید مى کند که بعد از شهادت من خون مسلمانان را نریزید و به بهانه این شهادت از این و آن انتقام نگیرید. تنها قاتل من مسئول است و او باید کشته شود و سپس توصیه مى کند که پس از کشتن وى بدن او را مثله نکنید و به خاک بسپارید.

▲بخش اوّل

أُوصِیکُمَا بِتَقْوَى اللهِ، وَأَلاَّ تَبْغِیَا الدُّنْیَا وَإِنْ بَغَتْکُمَا، وَلاَ تَأْسَفَا عَلَى شَیْء مِنْهَا زُوِیَ عَنْکُمَا، وَقُولاَ بِالْحَقِّ وَاعْمَلاَ لِلاَْجْرِ، وَکُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً.

### ترجمه

من شما را به تقوا و پرهیزکارى (و ترس از مخالفت پروردگار) توصیه مى کنم و سفارش مى کنم و در پى زرق و برق دنیا نباشید، هرچند دنیا به سراغ شما بیاید و بر آنچه از دنیا از دست مى دهید تأسف نخورید. سخن حق بگویید و براى اجر و پاداش الهى (نه براى چشم داشت از مردم) کار کنید، همواره دشمن (سرسختِ) ظالم و یار و مددکار مظلوم باشید.

▲شرح و تفسیر

▲یار مظلوم و دشمن ظالم باشید

این دومین وصیّتِ امام(علیه السلام) است که در بستر شهادت خود بیان فرموده (وصیّتِ پرمعناى دیگرى هم از آن حضرت در نامه 23 گذشت).

همان گونه که اشاره شد امام(علیه السلام) این سخنان را در بستر شهادت به عنوان وصیت بیان فرمود و مى دانیم انسان در چنین حالتى سعى دارد خواسته هاى مهم خود را در عباراتى کوتاه بیان کند. وصیت امام(علیه السلام) به چگونگى تقسیم اموال و ثروت او نیست، چون مال و ثروتى از خود به یادگار نگذاشت. و اگر مقدارى مال داشت آنها را به صورت موقوفه در آورده بود. وصیت او درباره ارزش هاى اسلامى و فضایل انسانى و برنامه هاى واجب دینى است.

گرچه مخاطب در این بخش از وصیت تنها دو فرزندش حسن و حسین(علیهما السلام)هستند; ولى به قرینه بخش دوم این وصیت نامه، دیگران نیز به این خطاب مهم مخاطب اند.

به هر حال امام(علیه السلام) در بخش اوّل این وصیت فرزندانش را به هفت موضوع مهم سفارش مى کند:

نخست مى فرماید: «من شما را به تقوا و پرهیزکارى (و ترس از مخالفت پروردگار) توصیه مى کنم»; (أُوصِیکُمَا بِتَقْوَى اللهِ).

آرى همان گونه که بارها گفته ایم تقوا یعنى احساس مسئولیت درونى در برابر فرمان هاى الهى که خمیرمایه تمام برنامه هاى انبیا و اولیاست و بدون آن، کسى از وسوسه هاى شیطان و هواى نفس رهایى نمى یابد. کلید در بهشت تقواست و مرکب راهوار براى قرب الى الله پرهیزکارى است.

حضرت در دومین و سومین توصیه مى فرماید: «و سفارش مى کنم در پى زرق و برق دنیا نباشید، هرچند دنیا به سراغ شما بیاید و بر آنچه از دنیا از دست مى دهید تأسف نخورید»; (وَأَلاَّ تَبْغِیَا(1) الدُّنْیَا وَإِنْ بَغَتْکُمَا، وَلاَ تَأْسَفَا عَلَى شَیْء مِنْهَا زُوِیَ(2) عَنْکُمَا).

البته دنیا بخش هایى دارد: بخشى براى زندگى انسان ضرورى است. بخش دیگرى رفاه معقولانه است; ولى بخشى بالاتر از اینها براى هواپرستى و تفاخر و مانند آن است. به یقین امام(علیه السلام) از بخش اوّل و دوم نهى نمى کند. منظور امام(علیه السلام)بخش سوم است. همان گونه که قرآن مجید مى گوید: «(وَمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ); و زندگى دنیا جز متاع و سرمایه فریب نیست»(3) به یقین دنبال این بخش از دنیا رفتن انسان را از خدا و آخرت دور مى سازد و آلوده انواع گناهان مى کند.

اینکه مى فرماید: به آنچه از دست رفت تأسف نخورید، دلیل روشنى دارد، زیرا تأسف بر از دست رفته ها چیزى را به انسان باز نمى گرداند و انسان را از فعالیّت هاى مثبت براى حفظ آنچه در دست دارد باز مى دارد.

این سخن در واقع برگرفته از قرآن مجید است که مى فرماید: «(لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَکُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ); (بدانید آنچه از سوى خداوند مقدّر شده است به شما مى رسد) این براى آن است که جهت آنچه از دست داده اید تأسف نخورید و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشید».(4)

در حدیث پرمعنایى مى خوانیم مردى با پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نماز خواند هنگامى که نماز تمام شد و آن مرد برگشت پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به او اشاره کرد و فرمود: این مرد از اهل بهشت است. عبد الله بن عمرو که از اصحاب حاضر در جلسه بود گفت: من به دنبال آن مرد رفتم و به او گفتم: عموجان میهمان مى خواهى؟ گفت: آرى. دیدم خیمه اى و گوسفندى و نخلى براى امرار معاش دارد. هنگام عصر از خیمه اش بیرون آمد گوسفند را دوشید و مقدارى رطب از نخل چید و پیش روى من گذاشت. با یکدیگر غذا خوردیم او خوابید و من بیدار ماندم. او صبح افطار کرد و من روزه (مستحبى) گرفتم و این کار سه شبانه روز ادامه یافت. (من چیز مهمى در زندگى او ندیدم) به او گفتم: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) درباره تو فرمود: تو اهل بهشت هستى! بگو ببینم کار مهم تو چیست؟ گفت: نزد همان کسى که این خبر را به تو داده است برو تا راز این مطلب را براى تو بگشاید. من خدمت رسول خدا(صلى الله علیه وآله) آمدم و جریان را از آن حضرت سؤال کردم، رسول خدا(صلى الله علیه وآله) فرمود: نزد خودش بازگرد و به او بگو تا خودش سرّ این مطلب را بگوید. نزد او آمدم و گفتم: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) دستور داده است خودت به من خبر دهى. گفت: اکنون مانعى ندارد مى گویم. (بدان) اگر تمام دنیا مال من باشد و از من بگیرند غمگین نمى شوم و اگر تمام دنیا را به من بدهند شادى نمى کنم و شب هنگام که مى خوابم در دل من کینه و حسدى نسبت به هیچ کس نیست. عبد الله گفت: ولى به خدا سوگند من چنین نیستم همه شب عبادت مى کنم و روزها غالباً روزه دارم; اما اگر از مال دنیا گوسفندى به من داده شود شاد مى شوم و اگر از من گرفته شود غمگین مى گردم و خداوند تو را برترى آشکارى بر ما داده است.(5)

آرى طبیعت دنیا چنین است که روزى به دست مى آید و روزى از دست مى رود نه اقبال آن قابل اطمینان است و نه ادبار آن.

در حدیثى مى خوانیم: ابن عباس مى گوید: بعد از کلام رسول خدا(صلى الله علیه وآله) از کلام هیچ کس به اندازه نامه اى که امام على بن ابى طالب(علیه السلام) نوشت بهره نگرفتم ایشان در نامه اى به من نوشت: «أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْمَرْءَ یَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ وَیَسُرُّهُ دَرْکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ فَلْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِکَ وَلْیَکُنْ أَسَفُکَ عَلَى مَا فَاتَکَ مِنْهَا وَمَا نِلْتَ مِنْ دُنْیَاکَ فَلاَ تَکُن بِهِ فَرِحاً وَمَا فَاتَکَ مِنْها فَلاَ تَأْسَ عَلَیْهِ حُزْناً وَلْیَکُنْ هَمُّکَ فِیمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَالسَّلاَمُ; اما بعد (از حمد و ثناى الهى) انسان گاهى به سبب از دست رفتن چیزى ناراحت مى شود در حالى که (بر حسب تقدیر الهى و عالم اسباب) امکان وصول به آن وجود نداشته است و شادمان مى شود از چیزى که هرگز از دست رفتنى نبوده است، بنابراین شادى تو باید به چیزى باشد که از آخرتت به دست آوردى و تاسف تو بر چیزى باشد که از آخرت از دست مى دهى. والسلام».(6)

در چهارمین و پنجمین توصیه مى فرماید: «سخن حق بگویید و براى اجر و پاداش الهى (نه براى چشم داشت از مردم) کار کنید»; (وَقُولاَ بِالْحَقِّ، وَاعْمَلاَ لِلاَْجْرِ).

طرفدارى از حق همان چیزى است که در آیات متعدّدى از قرآن به آن تصریح شده و حتى در سوره «عصر» بر توصیه کردن یکدیگر به بیان حق تکیه شده است: (وَتَواصَوا بِالحَقّ).

قابل توجّه اینکه حق معناى بسیار وسیعى دارد که هر واقعیّت اعتقادى، اخلاقى و حکمى را شامل مى شود و از سویى حق خدا بر خلق و حق مردم بر یکدیگر و حق متقابل حکومت و مردم و حق انسان بر خویشتن را نیز در بر مى گیرد.

اما عمل براى اجر و پاداش الهى همان خلوص نیّت است که انسان چشم طمع از خلق برگیرد و دیده به پاداش الهى بدوزد و هر عملى را خالص براى او انجام دهد.

سپس در ششمین و هفتمین توصیه به مسأله بسیار مهمى اشاره کرده مى فرماید: «و همواره دشمن (سرسختِ) ظالم و یار و مددکار مظلوم باشید»; (وَکُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً).

این توصیه در واقع تأکیدى است بر طرفدارى از حق که در جمله هاى پیشین آمد. چه حقى از این بالاتر که انسان مظلوم را در برابر ظالم یارى دهد تا مظلوم به حقش برسد و ظالم از ظلمش دست بر دارد و جالب اینکه ظالم و مظلوم در این دو جمله، مطلق است و تنها مسلمانان را شامل نمى شود و به این ترتیب هر مظلومى در جهان باید زیر چتر حمایت مسلمانان قرار گیرد و از ظلم هر ظالم و ستمگرى باید پیشگیرى شود و اگر مدعیان حقوق بشر تنها به این دو دستور عمل مى کردند به راستى دنیا گلستان بود. این در حالى است که مى بینیم آنها هرجا منافع نامشروعشان اقتضا کند در کنار ظالم مى ایستند و بر ضد مظلوم مى جنگند، هرچند در شعارها مدعى حمایت از مظلوم اند.

در حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «مَنْ أَصْبَحَ لاَ یَهُمُّ بِظُلْمِ أَحَد غَفَرَ اللهُ مَا اجْتَرَمَ; کسى که صبح کند در حالى که نخواهد به احدى ظلم و ستم کند خدا همه گناهان او را مى بخشد».(7)

در واقع اکثر گناهان را مى توان نوعى از انواع ظلم شمرد و کسى که ظلم را در تمام اشکالش ترک کند از گناهان رهایى مى یابد.

در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «وَمَنْ أَخَذَ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ کَانَ مَعِی فِی الْجَنَّةِ مُصَاحِبا; کسى که حق مظلوم را از ظالم بستاند در بهشت با من همنشین خواهد بود».(8)

در حدیثى از امام امیر المؤمنین(علیه السلام) در غررالحکم مى خوانیم: «أحْسَنُ العَدْلِ نُصْرَةُ المَظْلُومِ; برترین عدالت یارى مظلومان است».(9)

حتى امام زین العابدین(علیه السلام) در دعاى 38 صحیفه سجادیه به پیشگاه خداوند (به عنوان یک سرمشق عمومى) عرضه مى دارد: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَعْتَذِرُ إِلَیْکَ مِنْ مَظْلُوم ظُلِمَ بِحَضْرَتِی فَلَمْ أَنْصُرْه; خداوندا من پوزش مى طلبم درباره مظلومى که در حضور من مورد ستم قرار گرفت و من یاریش نکردم».

##### 1 . «تَبْغِیا» و «بَغَت» هر دو از ریشه «بُغاء» بر وزن «کلاه» به معناى طلب کردن گرفته شده است.
2 . «زُوِىَ» از ریشه «زَىّ» بر وزن «حىّ» به معناى دور کردن و نهى کردن و گرفتن است و در جمله بالا «زُوِىَ» به معناى «گرفته شده» آمده است.
3 . حدید، آیه 20.
4 . حدید، آیه 23.
5 . تفسیر در المنثور، ذیل آیه 10 سوره حشر.
6 . میزان الحکمة، ج 3، باب حزن، روایت 3789. براى مطالعه بیشتر به تفسیرى که در همین کتاب ذیل نامه 22 آمده است مراجعه شود.
7 . کافى، ج 2، ص 332، ح 8 .
8.، بحارالانوار، ج 72، ص 359.
9 . غررالحکم، ص 446، ح 10210.

▲بخش دوم

أُوصِیکُمَا، وَجَمِیعَ وَلَدِی وَأَهْلِی وَمَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی(1)، بِتَقْوَى اللهِ، وَنَظْمِ أَمْرِکُمْ، وَصَلاَحِ ذَاتِ(2) بَیْنِکُمْ، فَإِنِّی سَمِعْتُ جَدَّکُمَا(صلى الله علیه وآله) یَقُولُ: «صَلاَحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلاَةِ وَالصِّیَامِ».

### ترجمه

من شما و تمام فرزندان و خاندانم و کسانى را که این وصیت نامه ام به آنها مى رسد به تقواى الهى و نظم در کارهاى خود و اصلاح ذات البین توصیه مى کنم، زیرا من از جدّ شما(صلى الله علیه وآله) شنیدم که مى گفت: «اصلاح میان مردم از تمام نمازها و روزه ها برتر است».

▲شرح و تفسیر

▲برترین اصلاح ذات البین است

امام(علیه السلام) در این بخش از وصیت نامه مخاطبان خود را گسترش داده و افزون بر فرزندانش امام حسن و امام حسین(علیهما السلام)، جمیع فرزندان و خانواده و خویشاوندان و تمام کسانى را که تا دامنه قیامت این وصیت نامه به دست ایشان مى رسد، مخاطب قرار داده مى فرماید: «من شما و تمام فرزندان و خاندانم
و کسانى را که این وصیت نامه ام به آنها مى رسد، به تقواى الهى و نظم در کارهاى خود و اصلاح ذات البین توصیه مى کنم، زیرا من از جد شما(صلى الله علیه وآله)شنیدم که مى گفت: اصلاح میان مردم از تمام نمازها و روزه ها برتر است»; (أُوصِیکُمَا، وَجَمِیعَ وَلَدِی وَأَهْلِی وَمَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی، بِتَقْوَى اللهِ، وَنَظْمِ أَمْرِکُمْ، وَصَلاَحِ ذَاتِ بَیْنِکُمْ، فَإِنِّی سَمِعْتُ جَدَّکُمَا(صلى الله علیه وآله)یَقُولُ: «صَلاَحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلاَةِ وَالصِّیَامِ»).

در این بخش از نامه، امام(علیه السلام) به سه امر مهم سفارش فرموده است: نخست بار دیگر بر تقواى الهى و پرهیزکارى تأکید نموده که راه نجات، همیشه از آن مى گذرد و تنها زاد و توشه انسان در سفر آخرت و معیار شخصیت هر کس و کرامت او در پیشگاه خدا به مقتضاى (إِنَّ أکْرَمَکُمْ عِنْدَاللهِ أتْقاکُمْ) است.

در دومین سفارش به نظم کارها به صورت کلى و گسترده اشاره کرده که شامل نظم و امنیّت اجتماعى، اقتصادى، سیاسى و نظم در عبادات و امور مربوط به خانواده و تعلیم و تربیت مى شود. مى دانیم بقاى عالم هستى در سایه نظمى است که خدا براى آن مقرّر کرده است. اگر در کرات و افلاک نظمى نبود به زودى از هم متلاشى مى شد و اگر دستگاه هاى مختلف بدن انسان بر اساس نظم خاص خود حرکت نکنند انسان به زودى بیمار مى شود و چشم از دنیا فرو مى بندد. هر جامعه اى که فاقد نظم لازم شود منقرض مى گردد و هر انسانى راه بى نظمى را پیش گیرد هرگز به جایى نمى رسد، هرچند داراى استعداد فراوان و امکانات زیاد باشد.

به عنوان نمونه در درون خون انسان بیش از بیست نوع فلز و شبه فلز به نسبت خاصى به هم آمیخته شده و هر کدام مأموریت خود را انجام مى دهند. اگر این ترکیب کمى به هم بخورد بیمارى ها شروع مى شود و به همین دلیل تمام پزشکان براى پى بردن به ریشه هاى اصلى بیمارى، خون را در آزمایشگاه تجزیه مى کنند تا ببینند در کدامین قسمت نظم به هم خورده است.

در مسائل فلکى گاه مى بینیم منجمان خسوف کامل را در فلان ساعت و فلان دقیقه و در فلان نقطه روى زمین از مدت ها قبل پیش بینى مى کنند و گروه عظیمى در آن لحظه و در همان نقطه براى رصد کردن خورشید در حال کسوف جمع مى شوند. اگر نظم دقیق حاکم نبود چگونه این پیش بینى ممکن بود. آنها مى گویند حتى براى هزاران سال بعد هم مى توانیم پدیده هاى فلکى را پیش بینى کنیم.

حال اگر انسان بخواهد در روابط اجتماعى راه بى نظمى را پیش گیرد، به یقین وصله اى ناهمرنگ در جهان هستى خواهد بود و چنین امر استثنایى و ناهماهنگ با آفرینش محکوم بر فناست.

اما صلاح ذات البین که امام(علیه السلام) از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل فرموده که از نماز و روزه هم بالاتر است دلیل روشنى دارد، زیرا اگر مسأله اصلاح در میان دوستان و رفع کدورت ها و زدودن دشمنى ها و تبدیل آن به صمیمیت و دوستى نباشد منجر به تشتت و تزلزل میان آنها مى شود و به تعبیر قرآن به فشل و سستى مى انجامد.

به همین دلیل اصلاح ذات البین از برترین عبادت ها شمرده شده حتى در روایتى به منزله «جهاد فى سبیل الله» عنوان گردیده که «جَعَلَ النَّبِىُّ(صلى الله علیه وآله) اَجْرَ المُصْلح بَیْنَ النّاسِ کَاَجْرِ المُجاهِدِ عِنْدَ النّاسِ; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) پاداش کسى را که در میان مردم صلح و صفا برقرار سازد، همچون کسى که در راه خدا جهاد مى کند، قرار داد».(3)

بى شک جهاد موجب عزّت اسلام است و کسى که میان مردم تفاهم ایجاد مى کند و جامعه اسلامى را به وحدت و اتّحاد سوق مى دهد کار او هم موجب عزت اسلام و مسلمانان است.

امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «صَدَقَةٌ یُحِبُّهَا اللهُ إِصْلاَحُ بَیْنِ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا وَتَقَارُبُ بَیْنِهِمْ إِذَا تَبَاعَدُوا; بخششى را که خداوند دوست دارد همان اصلاح میان مردم است هنگامى که میان آنها فسادى شود و نزدیک ساختن آنها به یکدیگر است به هنگامى که از هم دور شوند».(4)

این حدیث از امام صادق(علیه السلام) معروف است که به مفضل (یکى از یاران امام) دستور داده بود: «إِذَا رَأَیْتَ بَیْنَ اثْنَیْنِ مِنْ شِیعَتِنَا مُنَازَعَةً فَافْتَدِهَا مِنْ مَالِی; هنگامى که بین دو نفر از پیروان ما مشاجره اى ببینى (که مربوط به امور مالى باشد) از مال من بپرداز (و آنها را با هم صلح ده)، لذا در روایتى مى خوانیم که روزى دو نفر از شیعیان با هم اختلافى داشتند مفضل آنها را به منزل خود دعوت و چهارصد درهم به مدعى پرداخت کرد و نزاع را خاتمه داد سپس به آنها گفت: بدانید این از مال من نبود. از مال امام صادق(علیه السلام) بود که براى حل این گونه مشکلات در اختیار من گذارده است.(5)

با حدیث دیگرى از احادیث فراوانى که در این زمینه وارد شده این بحث را پایان مى دهیم: رسول خدا(صلى الله علیه وآله) فرمود: «ألا أُخْبِرُکُمْ بِأفْضَل مِنْ دَرَجَةِ الصِّیامِ وَالصَّلاةِ وَالصَّدَقَةِ؟ إصْلاحُ ذاتِ الْبَیْنِ فَإنَّ فَسادَ ذاتِ الْبَیْنِ هِیَ الْحالِقَةُ; آیا به شما خبر بدهم به چیزى که از درجه روزه و نماز و صدقه (و زکات) بالاتر است؟ آن اصلاح ذات البین است، زیرا فساد و اختلاف در میان مردم نابوده کننده است».(6)

مرحوم علاّمه مجلسى پس از نقل روایت نبوى که در کلام امام(علیه السلام) به آن اشاره شده، از امالى شیخ طوسى نقل مى کند که پس از ذکر این روایت مى نویسد: «منظور از «عامَّة الصلاة وَالصیام» در اینجا نمازها و روزه هاى مستحب و مندوب است»(7) گویا این توضیح شیخ طوسى به قرینه روایت معتبرى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)است که فرمود: «هیچ کس بعد از انجام واجبات، عملى بهتر از اصلاح در میان مردم انجام نداده است».(8)

##### 1 . در روایتى طبق آنچه نویسنده مصادر نهج البلاغه آورده، آمده است: هنگامى که طبیب معروف کوفه بعد از معاینه به امام(علیه السلام) عرض کرد که من از حیات شما مأیوسم، امام(علیه السلام) دستور داد دوات و قلمى آوردند و این وصیت نامه را نوشت. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 379).
2 . «ذات» در اصل به معناى خلقت و بنیه و اساس چیزى است، گرچه در اصطلاح فلاسفه به عین و حقیقت اشیا اطلاق مى شود، بنابراین اصلاح یا صلاح ذات البین اشاره به برطرف ساختن کدورت ها و کینه ها از ریشه و اساس است.
3 . تفسیر ثعلبى، ج 9، ص 80 .
4 . کافى، ج 2، ص 209، ح 1.
5 . همان مدرک، ح 3 و 4.
6 . کنزالعمال، ح 5480 و مجموعه ورام، ج 1، ص 39.
7 . بحارالانوار، ج 73، ص 44.
8 . همان مدرک، ص 43.

▲بخش سوم

اللهَ اللهَ فِی الاَْیْتَامِ، فَلاَ تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ، وَلاَ یَضِیعُوا بِحَضْرَتِکُمْ. وَاللهَ اللهَ فِی جِیرَانِکُمْ، فَإِنَّهُمْ وَصِیَّةُ نَبِیِّکُمْ. مَا زَالَ یُوصِی بِهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ وَاللهَ اللهَ فِی الْقُرْآنِ، لاَ یَسْبِقُکُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیْرُکُمْ. وَاللهَ اللهَ فِی الصَّلاَةِ، فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ. وَاللهَ اللهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ، لاَ تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ، فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا. وَاللهَ اللهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ وَأَلْسِنَتِکُمْ فِی سَبِیلِ اللهِ. وَعَلَیْکُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَالتَّبَاذُلِ، وَإِیَّاکُمْ وَالتَّدَابُرَ وَالتَّقَاطُعَ. لاَ تَتْرُکُوا الاَْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلَّى عَلَیْکُمْ شِرَارُکُمْ، ثُمَّ تَدْعُونَ فَلاَ یُسْتَجَابُ لَکُمْ.

### ترجمه

خدا را خدا را، که یتیمان را رعایت کنید، نکند آنها گاهى سیر و گاهى گرسنه بمانند و در حضور شما ضایع شوند. خدا را خدا را، که در مورد همسایگان خود خوش رفتارى کنید، چرا که آنان مورد توصیه پیامبر شما هستند و او همواره نسبت به همسایگان سفارش مى فرمود تا آنجا که ما گمان بردیم به زودى آنها را در ارث شریک خواهد کرد. خدا را خدا را، که عمل به احکام قرآن را فراموش ننمایید، نکند دیگران در عمل به آن بر شما پیشى گیرند. خدا را خدا را، که نماز را برپا دارید، چرا که ستون دین شماست. خدا را خدا را، که خانه پروردگارتان را به فراموشى نسپارید و تا زنده هستید آن را خالى نگذارید، که اگر زیارت خانه خدا ترک شود به شما مهلت داده نخواهد شد (و بلاى الهى نازل مى گردد). خدا را خدا را، که در جهاد با مال و جان و زبان خویش در راه خداوند کوتاهى نکنید،
(و از هر سه وسیله در این راه بهره گیرید) و بر شما لازم است پیوندهاى دوستى و محبّت و بذل و بخشش را فراموش نکنید و بر حذر باشید از اینکه به یکدیگر پشت کنید و رابطه خود را با هم قطع نمایید. امر به معروف و نهى از منکر را ترک نکنید که اشرار بر شما مسلّط خواهند شد، سپس هر چه دعا کنید مستجاب نمى گردد.

▲شرح و تفسیر

▲وصایاى مهم امام(علیه السلام) در بستر شهادت

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه، ده توصیه مهم درباره مسائل اجتماعى و عبادى و اخلاقى مى فرماید و در شش مورد، آن را با جمله «الله الله» که دلیل بر نهایت تأکید است آغاز مى کند: نخست از یتیمان شروع کرده مى فرماید: «خدا را خدا را، که یتیمان رعایت کنید، نکند آنها گاهى سیر و گاهى گرسنه بمانند و در
حضور شما ضایع شوند»; (اللهَ اللهَ فِی الاَْیْتَامِ، فَلاَ تُغِبُّوا(1) أَفْوَاهَهُمْ، وَلاَ یَضِیعُوا بِحَضْرَتِکُمْ).

درباره اهتمام به امر یتیمان در قرآن مجید و روایات، تأکیدهاى فراوانى شده است که حکایت از سیطره روح انسان دوستى و حمایت از ضعیفان در احکام اسلامى مى کند.

در آیه 9 سوره نساء مى خوانیم: «(وَلْیَخْشَ الَّذینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللهَ وَلْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیدًا); کسانى که اگر فرزندان ناتوانى از خود به یادگار بگذارند (از ستم دیگران) به آنان مى ترسند باید (از ستم درباره یتیمان مردم) بترسند و از (مخالفتِ فرمان) خدا بپرهیزند و سخن استوار بگویند (و با یتیمان مردم آن گونه که لازمه محبّت است سخن بگویند)».

در آیه بعد مى فرماید: «(إِنَّ الَّذینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامى ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ ناراً وَسَیَصْلَوْنَ سَعیراً); کسانى که اموال یتیمان را به ظلم و ستم مى خورند (در حقیقت) تنها آتش مى خورند و به زودى در شعله هاى آتش (دوزخ) مى سوزند».

در حدیث معروفى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده است: «مَنْ مَسَحَ عَلى رَأْسِ یَتیم کانَ لَهُ بِکُلِّ شَعْرَة تَمُرّ عَلى یَدِهِ نُورٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ; هرکس براى نوازش، دست بر سر یتیمى کشد به تعداد موهایى که دست او از آن مى گذرد در روز قیامت نور (و حسنه اى) خواهد داشت».(2)

آرى! روح یتیمان تشنه محبّت است و کارى که محبّت و نوازش با آنها مى کند هیچ اکرام و احترامى نمى کند.

در حدیث مشهور دیگرى از آن حضرت نقل شده است که فرمود: «إنّ الْیَتیمَ إذا بَکى اهْتَزَّ لِبُکائِهِ عَرْشُ الرَّحْمنِ; هنگامى که یتیم گریه مى کند عرش خدا به سبب آن به لرزه درمى آید».(3)

در ذیل این حدیث آمده است که خداوند به فرشتگانش مى فرماید: «اى فرشتگان من چه کسى این یتیم را به گریه درآورد؟ فرشتگان عرض مى کنند: خدایا تو آگاه ترى. خداوند مى فرماید: اى ملائکه من شما را گواه مى گیرم هرکس گریه او را خاموش و قلبش را خشنود کند من در قیامت او را خشنود خواهم کرد».

در کتاب کافى آمده است که روزى مقدار فراوانى عسل و انجیر از سرزمین هَمدان و حُلوان(4) خدمت امیرمؤمنان على(علیه السلام) آورده اند. امام(علیه السلام) به کسانى که از وضع مردم باخبر بودند دستور داد جمعى از یتیمان را حاضر کنند و دستور داد مشک هاى عسل بیاورند و از آن تناول کنند. سپس امام(علیه السلام) آن عسل ها را در میان مردم تقسیم کرد (و خود امام(علیه السلام) با انگشت مبارکش عسل در دهان یتیمان مى گذاشت) به حضرت عرض کردند: چرا اجازه نمى دهید خودشان عسل را بخورند؟ امام(علیه السلام) فرمود: «إِنَّ الاِْمَامَ أَبُو الْیَتَامَى وَإِنَّمَا أَلْعَقْتُهُمْ هَذَا بِرِعَایَةِ الآْبَاءِ; امام پدر یتیمان است. من عسل در دهان آنها گذاردم تا همچون پدران با آنها رفتار شود».(5)

جالب اینکه ابوالطفیل (صحابى معروف که از یاران خوب على(علیه السلام) بود) مى گوید: على(علیه السلام) را دیدم که یتیمان را دعوت مى کرد و با دست خود به یتیمان عسل مى خورانید. یکى از یاران آن حضرت گفت: اى کاش من هم یتیم بودم.(6)

سپس امام(علیه السلام) در دومین توصیه مؤکّد خود از حق همسایگان سخن مى گوید و مى فرماید: «خدا را خدا را، که در مورد همسایگان خود خوش رفتارى کنید، چرا که آنان مورد توصیه پیامبر شما هستند و او همواره نسبت به همسایگان سفارش مى فرمود تا آنجا که ما گمان بردیم به زودى آنها را در ارث شریک خواهد کرد»; (وَاللهَ اللهَ فِی جِیرَانِکُمْ، فَإِنَّهُمْ وَصِیَّةُ نَبِیِّکُمْ. مَا زَالَ یُوصِی بِهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ(7)).

تعبیر به «إِنَّهُمْ وَصِیَّةُ نَبِیِّکُمْ; آنها وصیت پیامبر شما هستند» یا از باب حذف مضاف است و در اصل این گونه بوده است «فَإِنَّها مَحَلُّ وصِیَّةِ نَبِیِّکُمْ; آنها مورد وصیت پیامبر شما هستند» و یا از باب تأکید است که آنها عین وصیتند; مانند «زید عدل» که مى گوییم فلان کس عین عدالت است.

تعبیر به «ظنّ» در جمله «حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ; تا آنجا که ما گمان بردیم آنها را به زودى در ارث شریک مى کند» یا براى تأکید بر تکرار سفارش پیامبر به همسایگان است و یا به معناى حقیقى آن است که به راستى ما گمان بردیم آن قدر مقام همسایه والاست که ممکن است شبیه خویشاوندان در ارث سهیم باشد.

به هر حال همسایگان در اسلام احترام خاصى دارند بر عکس آنچه امروز در دنیاى مادى مى بینیم که گاه دو نفر بیست سال همسایه یکدیگرند و کاملا از یکدیگر بى خبرند.

فلسفه احترام به همسایه در اسلام روشن است، زیرا اسلام دینى است کاملا اجتماعى; اجتماع خانواده، اجتماع خویشاوندان، اجتماع همسایگان، اجتماع اهل یک شهر و اجتماع یک ملت و هر کدام در اسلام جایگاه مخصوصى دارند و اگر واقعاً همسایگان در فکر یکدیگر باشند و غم ها و شادى ها را میان خود تقسیم کنند، زندگى بسیار گواراتر خواهد شد و رنج ها و دردها و مشکلات، هیچ کس را از پا در نمى آورد. امروز این همسایه مشکل دارد و بقیه براى حل مشکل به یارى او برمى خیزند، فردا که نوبت همسایه دیگر مى شود نیز به همین ترتیب.

در حدیث پرمعنایى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که فرمود: «هَلْ تَدْرُونَ مَا حَقُّ الْجَارِ مَا تَدْرُونَ مِنْ حَقِّ الْجَارِ إِلاَّ قَلِیلاً أَلاَ لاَ یُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الآْخِرِ مَنْ لاَ یَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ فَإِذَا اسْتَقْرَضَهُ أَنْ یُقْرِضَهُ وَإِذَا أَصَابَهُ خَیْرٌ هَنَّأَهُ وَإِذَا أَصَابَهُ شَرٌّ عَزَّاهُ لاَ یَسْتَطِیلُ عَلَیْهِ فِی الْبِنَاءِ یَحْجُبُ عَنْهُ الرِّیحَ إِلاَّ بِإِذْنِهِ وَإِذَا اشْتَرَى فَاکِهَةً فَلْیُهْدِ لَهُ فَإِنْ لَمْ یُهْدِ لَهُ فَلْیُدْخِلْهَا سِرّاً وَلاَ یُعْطِی صِبْیَانَهُ مِنْهَا شَیْئاً یُغَایِظُونَ صِبْیَانَهُ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللهِ(صلى الله علیه وآله) الْجِیرَانُ ثَلاَثَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ ثَلاَثَةُ حُقُوق حَقُّ الاِْسْلاَمِ وَحَقُّ الْجِوَارِ وَحَقُّ الْقَرَابَةِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ حَقَّانِ حَقُّ الاِْسْلاَمِ وَحَقُّ الْجِوَارِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ حَقٌّ وَاحِدٌ الْکَافِرُ لَهُ حَقُّ الْجِوَارِ; آیا مى دانید حق همسایه چیست؟ (مى دانم که) حق همسایه را جز به مقدار کم نمى دانید. آگاه باشید کسى که همسایگانش از مزاحمت و آزار او در امان نباشند ایمان به خدا و روز قیامت نیاورده است. باید هنگامى که از او وام مى خواهد به او وام دهد و اگر خیر و خوبى به او برسد تبریک بگوید و اگر مصیبتى به او رسد تسلیت بگوید و خانه خود را در کنار او آن قدر بلند نکند که مانع جریان هوا شود مگر به اجازه او و هنگامى که میوه اى مى خرد، هدیه اى از آن براى او بفرستد و اگر هدیه اى نمى فرستد به صورت پنهان میوه را وارد منزل کند و آشکارا چیزى از آن را به دست کودکان خود ندهد که مایه ناراحتى کودکان همسایه شود.

سپس رسول خدا(صلى الله علیه وآله) فرمود: همسایگان سه دسته اند بعضى داراى سه حق هستند: حق اسلام و حق همسایگى و حق خویشاوندى و بعضى از آنها دو حق دارند: حق اسلام و حق همسایگى و بعضى تنها یک حق دارند (آرى) کافر نیز حق همسایگى دارد».(8)

قرآن مجید نیز در آیه 36 سوره نساء بعد از تأکید بر والدین، خویشاوندان، یتیمان و مستمندان بر مسأله احسان به همسایگان دور و نزدیک تحت عنوان (وَالْجارِ ذِى الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ) تأکید مى کند.

جالب اینکه در حدیثى از پیغمبر اکرم و امیرمؤمنان و امام باقر(علیهم السلام) آمده است که حد همسایه چهل منزل از چهار طرف است.(9)

گفتنى است منظور از این روایت این نیست که چهل منزل از چهار طرف با خط مستقیم که مجموعاً 160 منزل شود و منازل لابه لاى آن، هر چند نزدیک باشد همسایه محسوب نشوند، بلکه منظور این است که دایره اى به شعاع چهل
منزل از هر طرف همگى همسایه مى شوند و مى دانیم سطح دایره را با ضرب کردن مجذور شعاع در عدد 14/3 به دست مى آورند که در اینجا با یک محاسبه ساده، مجموع حدود پنج هزار خانه مى شود که همه با توجّه به روایت فوق همسایه اند. حدود یک شهر بیست هزار نفرى.

این سخن را با ذکر داستانى تاریخى پایان مى دهیم: ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه خود نقل مى کند که شخصى به نام ابو جهم خانه خود را به صد هزار درهم فروخت. هنگامى که مشترى مبلغ را حاضر ساخت به مشترى گفت: این قیمت خانه من است. قیمت همسایه خوب من را هم بده گفت: کدام همسایه؟ تاکنون شنیده اى که کسى قیمت همسایه را نیز بگیرد؟ ابو جهم گفت: خانه ام را به من باز گردان و پولت را بگیر. من همسایگى کسى را که همیشه در فکر من است به این آسانى رها نمى کنم. هرگاه خانه نشین شوم احوال من را مى پرسد و اگر او را ببینم اظهار محبّت مى کند و اگر به سفر بروم مراقب خانه من است و اگر نزد او بروم مرا به خود نزدیک مى سازد و اگر حاجتى بخواهم اجابت مى کند و اگر از او چیزى نخواهم (و نیاز داشته باشم) او اقدام مى کند و اگر مصیبتى به من برسد تسلیت مى گوید. این سخن به آن مرد ثروتمند همسایه رسید. صد هزار درهم براى او فرستاد گفت: این قیمت خانه توست بگیر و خانه ات را هم نگه دار.(10)

در سومین توصیه امام(علیه السلام) سخن از قرآن به میان مى آورد و مى فرماید: «خدا را خدا را، که عمل به احکام قرآن را فراموش ننمایید، نکند دیگران در عمل به آن بر شما پیشى گیرند»; (وَاللهَ اللهَ فِی الْقُرْآنِ، لاَ یَسْبِقُکُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیْرُکُمْ).

این سخن اشاره به آن است که نکند شما تنها به تلاوت قرآن و قرائت و تجوید آن قناعت کنید و محتواى آن را به فراموشى بسپارید در حالى که بیگانگانِ از اسلام به محتواى آن عمل کنند. مثلاً آنها در ارائه اجناس خود به
بازار، صدق و امانت را رعایت کنند; ولى شما چنین نباشید و یا آنها به پیمان هاى خود عمل کنند و شما راه پیمان شکنى پیش گیرید. آنها در تحصیل علوم مختلف و نظم و انضباط بکوشند و شما بى اعتنا باشید و عقب بمانید. همان گونه که امروز متأسفانه در بعضى از جوامع انسانى مشاهده مى کنیم که حتى اجناس تولید شده در کشور خود را با مارک هاى بیگانگان به بازار مى فرستند و این بدان مفهوم است که مردم به اجناس کشورهاى خارجى اعتماد دارند; ولى به اجناس خودشان اعتماد ندارند. آنها پیوسته براى پیشرفت هاى علمى نهایت تلاش و کوشش را دارند در حالى که جمع کثیرى از مسلمانان در زمانى که آنها نهضت علمى داشتند گویا در خواب فرو رفته بودند. این امرى است بسیار دردناک.

در حدیثى آمده است که زیاد بن لبید نزد پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بود، حضرت مطلبى فرمود سپس اضافه کرد: این موضوع هنگامى رخ مى دهد که علم از میان شما برچیده مى شود. زیاد مى گوید: گفتیم چگونه علم برچیده مى شود در حالى که ما قرآن مى خوانیم و فرزندان و فرزندان فرزندان ما تا روز قیامت قارى قرآن خواهند بود. پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)فرمود: واى بر تو زیاد. من تو را از افراد با فضیلت مدینه مى دانستم (این چه سخنى است که مى گویى؟) آیا یهود و نصارا تورات و انجیل را نمى خوانند در حالى که عمل به چیزى از دستورات آن نمى کنند. (بترسید از اینکه شما هم به همین سرنوشت گرفتار شوید).(11)

درباره اهمّیّت قرآن در خود قرآن و در روایات اسلامى تعبیرات بسیار مهمى وارد شده که فوق تصوّر است و در خطبه هاى نهج البلاغه نیز سخنان بسیار بلند و پرمعنایى آمده است که در بحث هاى پیشین گذشت; ولى اینجا تنها به ذکر بخشى از خطبه 182 که در جلد هفتم از آن بحث کردیم بسنده مى کنیم و آن اینکه امام امیرالمؤمنین(علیه السلام) براى از دست رفتن برادران راستینش تأسف مى خورد
و آنها را این گونه مى ستاید: «أَوِّهِ عَلَى إِخْوَانِیَ الَّذِینَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ وَتَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ أَحْیَوُا السُّنَّةَ وَأَمَاتُوا الْبِدْعَةَ دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا وَوَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ; آه کجا رفتند برادران من آنها که قرآن را تلاوت مى کردند و استوار مى ساختند. در فرایض قرآن تدبّر مى کردند و آن رابرپا مى کردند. سنّت را زنده نگه مى داشتند و بدعت را مى میراندند. هنگامى که به سوى جهاد دعوت مى شدند اجابت مى کردند و به رهبر خویش اطمینان داشتند و از او پیروى مى کردند».(12)

آن گاه امام(علیه السلام) در چهارمین توصیه خود به سراغ نماز مى رود و براى اهمّیّت آن چنین توصیه مى کند: «خدا را خدا را، که نماز را برپا دارید، چرا که ستون دین شماست»; (وَاللهَ اللهَ فِی الصَّلاَةِ فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ).

تعبیر «ستون دین» به طور گسترده در روایات معصومان(علیهم السلام) آمده است از جمله پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرماید: «إِنَّ عَمُودَ الدِّینِ الصَّلاَةُ وَهِیَ أَوَّلُ مَا یُنْظَرُ فِیهِ مِنْ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ فَإِنْ صَحَّتْ نُظِرَ فِی عَمَلِهِ وَإِنْ لَمْ تَصِحَّ لَمْ یُنْظَرْ فِی بَقِیَّةِ عَمَلِهِ; نماز ستون دین است و آن نخستین چیزى از اعمال انسان است که (در قیامت) به آن نظر مى شود. اگر نماز صحیح بود به سایر اعمال (خوب او) رسیدگى مى شود و اگر صحیح نبود به سایر اعمال او توجّه نخواهد شد».(13)

امام باقر(علیه السلام) این سخن را به صورت گسترده ترى بیان فرمود: «الصَّلاَةُ عَمُودُ الدِّینِ مَثَلُهَا کَمَثَلِ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ ثَبَتَتِ الاَْوْتَادُ وَالاَْطْنَابُ وَإِذَا مَالَ الْعَمُودُ وَانْکَسَرَ لَمْ یَثْبُتْ وَتِدٌ وَلاَ طُنُبٌ; نماز ستون دین است مانند ستون خیمه; هنگامى که ستون خیمه ثابت و برقرار باشد طناب ها و میخ ها کارآیى دارند و اگر ستون خیمه کج شود یا بشکند از میخ ها و طناب ها کارى ساخته نیست».(14)

دلیل آن این است که نماز، انسان را پیوسته به یاد خدا مى اندازد و روح تقوا را در انسان زنده مى کند، لذا او را از فحشا، منکرات و ترک طاعات باز مى دارد و به این ترتیب خیمه دین برپا مى ماند; اما ترک نماز، انسان را به خدافراموشى مى کشاند و آن کس که خدا را فراموش کند آلوده هر کار خلافى مى شود.

آن گاه امام(علیه السلام) در پنجمین توصیه خود درباره زیارت خانه خدا مى فرماید: «خدا را خدا را، که خانه پروردگارتان را به فراموشى نسپارید و تا زنده هستید آن را خالى نگذارید، که اگر زیارت خانه خدا ترک شود به شما مهلت داده نخواهد شد (و بلاى الهى نازل مى گردد)»; (وَاللهَ اللهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ، لاَ تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ، فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا).

بعضى از شارحان نهج البلاغه «لَمْ تُنَاظَرُوا» را اشاره به دور ماندن از نگاه لطف الهى به جهت بى اعتنایى به خانه اش یا دور ماندن از نگاه آمیخته با عظمت مردم به سبب ترک وحدت صفوف و ضعف مسلمانان دانسته اند در حالى که ظاهر این است که منظور از تناظر در اینجا مهلت دادن است. اشاره به اینکه مهلت الهى برداشته مى شود و عذاب نازل مى گردد.(15)

در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود: «لاَ یَزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَةُ; این دین برپاست تا آن زمانى که کعبه برپا باشد».(16)

روایات درباره اهمّیّت حج و زیارت خانه خدا به حدّى زیاد است که از حوصله این بحث مختصر بیرون است و با ذکر یکى از آنها این بحث را خاتمه مى دهیم:

یکى از یاران امام صادق(علیه السلام) مى گوید: به آن حضرت عرض کردم کسى با من درباره زیارت خانه خدا مشورت کرد در حالى که (از نظر مالى یا جسمى) ضعیف الحال بود من به او گفتم: حج بجا نیاور! امام(علیه السلام) به من فرمود: «مَا أَخْلَقَکَ(17)أَنْ تَمْرَضَ سَنَةً قَالَ فَمَرِضْتُ سَنَةً; چقدر سزاوار است که (به موجب گفتن این سخن نادرست) یک سال بیمار شوى (و همین گونه شد) من یک سال بیمار شدم».(18)

این جمله نیز از یکى از سیاستمداران انگلیسى به نام گلادستون معروف است که مى گوید: مادام که مسلمانان قرآن مى خوانند و طواف خانه خدا مى کنند و نام محمّد را هر صبح و شام بر مأذنه ها بر زبان مى رانند، نصرانیّت در خطر بزرگى است بر شما باد که قرآن را بسوزانید و کعبه را ویران کنید و نام محمّد را از اذان محو سازید.

سپس در ششمین توصیه مهم خود مى فرماید: «خدا را خدا را که در جهاد با مال و جان و زبان خویش در راه خداوند کوتاهى نکنید (و از هر سه وسیله در این راه بهره گیرید)»; (وَاللهَ اللهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ وَأَلْسِنَتِکُمْ فِی
سَبِیلِ اللهِ).

منظور از جهاد با انفس همان حضور در میدان هاى جنگ براى حفظ اسلام و کشورهاى اسلامى در مقابل دشمنان است و جهاد به اموال کمک هاى مالى است که براى بسیج لشکر اسلام در زمان هاى گذشته مى شد و امروز هم تمام کمک هایى که در مسائل مختلف فرهنگى و اجتماعى و اقتصادى براى حفظ اسلام و مسلمانان مى شود مشمول آن است. جهاد به زبان نیز همان دفاع هاى منطقى و تبلیغات مستمر براى پیشرفت اسلام است و امروز استفاده از تمام رسانه هاى ارتباط جمعى را در بر مى گیرد.

جهاد قانونى عمومى در عالم آفرینش است، زیرا تمام موجودات زنده اعم از گیاهان، انواع حیوانات و جانداران بهوسیله جهاد، موانع را از سر راه خود برمى دارند تا بتوانند به حیات مطلوب ادامه دهند.

در خلقت این جهان هر موجودى معمولاً آفتى دارد که اگر با آن آفت مبارزه نکند نابود مى شود و یا از پیشرفت باز مى ماند.

ریشه هاى درختان براى به دست آوردن آب و غذا در اعماق زمین دائما در حرکتند و هرگاه به مانعى مانند سنگى برسند یا آن را در هم مى شکنند و یا آن را دور زده به پیشروى خود ادامه مى دهند و گاه مى بینیم ریشه هاى لطیف گیاهان مانند مته هاى فولادى موانع را سوراخ مى کنند.

راه دور نرویم بدن ما در تمام طول شبانه روز در حال جهاد است، زیرا میکروب ها از چهار طریق; آب، هوا، غذا و پوست بدن (آنجایى که خراشى بردارد) هجوم مى آورند اگر نیروى دفاعى تن و گلبول هاى سفید خون با آنها به پیکار برنخیزند ممکن است در یک روز انواع بیمارى ها دامن ما را بگیرد اما این جهاد خاموش و پر دامنه است که سلامتى ما را حفظ مى کند.

جوامعى که جهاد را ترک کنند نیز در مدت کوتاهى یا نابود مى شوند و یا به ضعف و ذلت کشیده خواهند شد.

در حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «مَنْ تَرَکَ الْجِهَادَ أَلْبَسَهُ اللهُ ذُلًّا وَفَقْراً فِی مَعِیشَتِهِ وَمَحْقاً فِی دِینِهِ; آنها که جهاد را ترک گویند خداوند لباس ذلت بر اندامشان مى پوشاند و فقر و احتیاج بر زندگى آنها حاکم مى شود و دینشان را به تدریج از بین مى برد» سپس مى افزاید: «إِنَّ اللهَ أَعَزَّ أُمَّتِی بِسَنَابِکِ خَیْلِهَا وَمَرَاکِزِ رِمَاحِهَا; خداوند امت مرا بهوسیله سم ستورانش (که به سوى میدان جهاد پیش مى روند) و بهوسیله پیکان نیزه هایش (در برابر دشمن) عزت مى بخشد».(19)

در حدیث دیگرى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) مى خوانیم: «وَاللهِ مَا صَلَحَتْ دُنْیَا وَلاَ دِینٌ إِلاَّ بِهِ (بالجهاد); به خدا سوگند هیچ دنیا و دینى جز با جهاد اصلاح نشد».(20)

درباره اهمّیّت جهاد در بحث هاى پیشین از جمله ذیل خطبه 27 در جلد دوم در همین کتاب بحث هاى فراوانى داشته ایم.

سپس در ادامه سخن به چهار امر مهم دیگر توصیه مى کند نخست در بیان امر اوّل و دوم مى فرماید: «و بر شما لازم است پیوندهاى دوستى و محبّت و بذل و بخشش را فراموش نکنید»; (وَعَلَیْکُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَالتَّبَاذُلِ).

آن گاه در سومین و چهارمین توصیه مى افزاید: «و بر حذر باشید از اینکه به یکدیگر پشت کنید و رابطه خود را با هم قطع نمایید»; (وَإِیَّاکُمْ وَالتَّدَابُرَ وَالتَّقَاطُعَ).

«تواصل» از ریشه «وصل»، هرگونه ارتباط و پیوند معنوى و مادى و عقلانى و عاطفى را شامل مى شود و «تباذل» از ریشه بذل از قبیل ذکر خاص بعد از عام است، زیرا یکى از طرق پیوند افراد جامعه با یکدیگر بذل کمک هاى مادى به افرادى است که به هر دلیل نیازمند شده اند.

«تدابر» از ریشه «دبر» (بر وزن عبد) به معناى پشت کردن به هم و قهر کردن و دشمنى با یکدیگر نمودن و «تقاطع» به معناى هرگونه قطع رابطه است. و این دو واژه به عکس دو واژه اوّل از قبیل ذکر خاص بعد از عام است، زیرا تدابر به معناى جدایى کامل است و تقاطع هر نوع قطع پیوند را شامل مى شود.

مسأله پیوندهاى دوستى و محبّت که گاه با زبان و از طریق ملاقات و امثال آن انجام مى شود در اسلام بسیار مهم است همان گونه که بى محبتى ها و جدایى ها و قطع پیوندها منفور است. احادیث بسیارى در نکوهش هجران و جدایى در منابع معتبر روایى ما آمده که گاه پشت انسان را مى لرزاند.

در حدیثى که مرحوم کلینى در کتاب کافى از امام صادق(علیه السلام) از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)نقل کرده است مى خوانیم: «أَیُّمَا مُسْلِمَیْنِ تَهَاجَرَا فَمَکَثَا ثَلاَثاً لاَ یَصْطَلِحَانِ إِلاَّ کَانَا خَارِجَیْنِ مِنَ الاِْسْلاَمِ وَلَمْ یَکُنْ بَیْنَهُمَا وَلاَیَةٌ فَأَیُّهُمَا سَبَقَ إِلَى کَلاَمِ أَخِیهِ کَانَ السَّابِقَ إِلَى الْجَنَّةِ یَوْمَ الْحِسَاب; هرگاه دو مسلمان از هم قهر کنند و سه روز بگذرد و آشتى نکنند اگر در آن حال از دنیا بروند خارج از اسلام خواهند بود و ولایت و پیوند اخوت اسلامى در میان آنها قطع مى شود و به هنگام آشتى کردن هر کدام پیشى گیرد او در قیامت براى رفتن به بهشت پیشى خواهد گرفت».(21)

در همان کتاب از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «لاَ یَزَالُ إِبْلِیسُ فَرِحاً مَا اهْتَجَرَ الْمُسْلِمَانِ فَإِذَا الْتَقَیَا اصْطَکَّتْ رُکْبَتَاهُ وَتَخَلَّعَتْ أَوْصَالُهُ وَنَادَى یَا وَیْلَهُ مَا لَقِیَ مِنَ الثُّبُورُ; هنگامى که دو مسلمان از هم قهر کنند ابلیس پیوسته شادى مى کند; ولى هنگامى که با هم آشتى کنند زانوهاى خود را به هم مى کوبد و پیوندهاى جسمى او (گویا) از هم جدا مى شود و فریاد مى زند: واى بر من از این مصیبتى که دامنم را گرفت».(22)

حتى در آنجا نیز که کسى خودش را مظلوم و طرف مقابل را ظالم بداند باید براى برقرارى آشتى و از میان رفتن مظالم تلاش کند، چنانکه در حدیث دیگرى در کتاب کافى آمده است که امام صادق(علیه السلام) فرمود: «لاَ یَفْتَرِقُ رَجُلاَنِ عَلَى الْهِجْرَانِ إِلاَّ اسْتَوْجَبَ أَحَدُهُمَا الْبَرَاءَةَ وَاللَّعْنَةَ وَرُبَّمَا اسْتَحَقَّ ذَلِکَ کِلاَهُمَا فَقَالَ لَهُ مُعَتِّبٌ جَعَلَنِیَ اللهُ فِدَاکَ هَذَا الظَّالِمُ فَمَا بَالُ الْمَظْلُومِ قَالَ لاَِنَّهُ لاَ یَدْعُو أَخَاهُ إِلَى صِلَتِه; هر گاه دو نفر با هم قهر کنند یکى از آن دو مستحق لعن است و اى بسا هر دو مستحق باشند، راوى از امام(علیه السلام) سؤال مى کند: فدایت شوم ظالم باید مستحق لعن باشد مظلوم چرا؟ فرمود: به سبب آن است که برادرش را به آشتى (معقولانه) دعوت نمى کند».(23)

اشاره به اینکه باید به صورت منطقى و مسالمت آمیز مشکل خود را با یکدیگر حل کنند.

سرانجام امام(علیه السلام) در نهمین و دهمین وصیّت پر بار خود مى فرماید: «امر به معروف و نهى از منکر را ترک نکنید که اشرار بر شما مسلّط خواهند شد سپس هر چه دعا کنید مستجاب نمى گردد»; (لاَ تَتْرُکُوا الاَْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلَّى عَلَیْکُمْ شِرَارُکُمْ، ثُمَّ تَدْعُونَ فَلاَ یُسْتَجَابُ لَکُمْ).

آیا در میان حاکمیت اشرار و ترک امر به معروف و نهى از منکر تنها یک رابطه معنوى و مجازات الهى است و یا رابطه ظاهرى هم وجود دارد؟

به نظر مى رسد که پیوند اینها با یکدیگر به صورت منطقى قابل اثبات است، چرا که یکى از مصادیق مهم امر به معروف و نهى از منکر اقدام به این دو در برابر حاکمان وقت است که اگر خلافى مرتکب شوند عامّه مردم به آنها تذکّر دهند و اگر معروفى را ترک کنند از آنها مطالبه نمایند. اگر این دو ترک شود و حاکمان هیچ گونه مانع و اعتراضى در برابر خود نبینند جسور مى شوند و اشرار بر جامعه اسلامى مسلّط مى گردند.

امّا چرا دعاها براى رفع شر حاکمان شرور مستجاب نمى شود؟ براى اینکه در روایات اسلامى آمده آنجا که مصیبت بهواسطه سوء اختیار خود انسان و کوتاهى او باشد، دعا براى رفع آن مستجاب نمى گردد و به آنها گفته مى شود: این نتیجه اعمال خود شماست چرا چنین کردید که به چنان عاقبت بدى گرفتار شوید؟

جالب این است که از امام على بن موسى الرضا(علیهما السلام) نقل شده حتى اگر نیکان هم در چنین شرایطى دعا کنند دعاى آنها مستجاب نخواهد شد: (فَیَدْعُو خِیَارُکُمْ فَلاَ یُسْتَجَابُ لَهُمْ).(24)

##### 1 . «تَغُبّوا» از ریشه «غَبّ» بر وزن «حد» به معناى عاقبت گرفته شده و این مادّه گاهى بر کارها و امورى که یک در میان انجام مى شود اطلاق مى گردد مانند روایت معروفى که از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده که به بعضى از یارانش فرمود: «زُرْ غِبّاً تَزْدَدْ حُبّاً; همه روز به دیدن من نیا، بلکه یک روز در میان باشد تا محبّت شدیدتر شود» (مستدرک الوسائل، ج 10، ص 374، ح 12210).
2 . مجمع البیان، ج 10، ص 506.
3 . همان مدرک.
4 . از شهرهاى کردستان عراق.
5 . کافى، ج 1، ص 406، ح 5.
6 . بحارالانوار، ج 41، ص 29.
7 . «سَیُوَرِّثُهُمْ» «ورث» (به صورت ثلاثى مجرد) به معناى ارث بردن است; ولى «ورّث» به شکل باب تفعیل به معناى ارث دادن یا ارث گذاردن است.
8 . مستدرک الوسائل، ج 8، ص 424، ح 14.
9 . وسائل الشیعة، ج 8، ص 491 آداب العشره، باب 90 مراجعه شود.
10 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 17، ص 9.
11 . بهج الصباغه، ج 11، ص 80 .
12 . نهج البلاغه، خطبه 182 .
13 . تهذیب، ج 2، ص 237، ح 5.
14 . بحارالانوار، ج 79، ص 218، ح 36.
15 . مرحوم علاّمه مجلسى در بحارالانوار، ج 42، ص 251 و جمعى از مترجمان نهج البلاغه جمله بالا را به همان معنا که گفتیم تفسیر کرده اند. در مجمع البحرین نیز همین معنا ذکر شده. جمعى دیگر از بزرگان مانند مرحوم فیض در وافى و محقّق سبزوارى در ذخیرة المعاد و سید احمد عاملى در مناهج الاخیار فى شرح الاستبصار نیز «لَمْ تُنَاظَرُوا» را به معناى «لَمْ تُمَهّلُوا» تفسیر کرده اند.
16 . کافى، ج 4، ص 271.
17 . در بعضى از نسخ وسائل «ما أخْلَفَکَ» نقل شده است.
18 . کافى، ج 4، ص 271، ح 1.
19 . تهذیب الاحکام، ج 6، ص 123، ح 8.
20 . کافى، ج 5، ص 8، ح 11.
21 . کافى، ج 2، ص 345، ح 5.
22 . همان مدرک، ص 346، ح 7.
23 . کافى، ج 2، ص 344، ح 1.
24 . همان مدرک، ج 5، ص 56، ح 3.

▲نکته: اهمّیّت امر به معروف و نهى از منکر

درباره اهمّیّت امر به معروف و نهى از منکر بحث هاى گسترده اى در آیات قرآن مجید و روایات وارد شده است که در اینجا تنها به دو روایت قناعت مى کنیم:

در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم: «إِنَّ الاَْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ سَبِیلُ الاَْنْبِیَاءِ وَمِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَتَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَتَحِلُّ الْمَکَاسِبُ وَتُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَتُعْمَرُ الاَْرْضُ وَیُنْتَصَفُ مِنَ الاَْعْدَاءِ وَیَسْتَقِیمُ الاَْمْر; امر به معروف و نهى از منکر راه انبیا و طریقه صالحان است فریضه بزرگى است که با آن سایر فرایض برپا مى گردد جادّه ها امن و امان و کسب ها حلال مى شود، حقوق غصب شده به صاحبانش بازگردانده شده و زمین ها آباد مى گردد و از دشمنان انتقام گرفته خواهد شد و تمام امور سامان مى یابد».(1)

در ذیل همین حدیث آمده است که خداوند عزّوجل به شعیب پیامبر(صلى الله علیه وآله)وحى فرستاد که من صد هزار نفر از قوم تو را کیفر خواهم داد; چهل هزار نفر از اشرار و شصت هزار نفر از اخیار! شعیب عرضه داشت: پروردگارا اشرار به جاى خود، اخیار چرا؟ خداوند عزّوجل به او وحى فرستاد: «دَاهَنُوا أَهْلَ الْمَعَاصِی وَلَمْ یَغْضَبُوا لِغَضَبِی; با گنهکاران راه سازش و بى تفاوتى پیش گرفتند و هرگز به جهت خشم من خشمگین نشدند».(2)

در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «الاَْمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللهِ فَمَنْ نَصَرَهُمَا أَعَزَّهُ اللهُ وَمَنْ خَذَلَهُمَا خَذَلَهُ اللهُ; امر به معروف و نهى از منکر دو مخلوق (برجسته) از مخلوقان خدایند هرکس این دو را یارى کند خدا به او عزّت مى بخشد و هرکس دست از یارى این دو بردارد خدا او را مخذول مى کند».(3)

تعبیر به مخلوق در واقع نوعى تشبیه است. این احتمال نیز وجود دارد که خُلق به معناى خصلت باشد، ولى به قرینه ذیل حدیث این احتمال بعید به نظر مى رسد.

در هر حال مسأله امر به معروف و نهى از منکر از امورى است که هم خداوند متعال بهوسیله انبیا و اولیایش آن را انجام مى دهد و هم انبیاى الهى و اوصیاى آنها و هم تمام مردم به آن مأمورند.

در پایان این بخش از وصیت نامه باید با صراحت اعتراف کرد که دستورات ده گانه فوق چنانچه در زندگى مسلمانان پیاده شود هم دنیاى آنها تأمین مى گردد و با عزّت و قدرت و سربلندى خواهند زیست و هم آخرت آنها قرین سعادت و خوشبختى خواهد بود و از شخصیتى مانند امیرمؤمنان(علیه السلام) جز این انتظار نمى رود که در بستر شهادتش برنامه سعادت دنیا و آخرت را در وصیت نامه کوتاهش بیان فرماید.

##### 1 . کافى، ج 5، ص 55، ح 1.
2 . همان مدرک.
3 . کافى، ج 5، ص 59، ح 11.

▲بخش چهارم

ثُمَّ قَالَ:

یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، لاَ أُلْفِیَنَّکُمْ تَخُوضُونَ دِمَاءَ الْمُسْلِمِینَ خَوْضاً، تَقُولُونَ: «قُتِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ». أَلاَ لاَ تَقْتُلُنَّ بِی إِلاَّ قَاتِلِی. انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ، فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَة، وَلاَ تُمَثِّلُوا بِالرَّجُلِ، فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ(صلى الله علیه وآله) یَقُولُ: «إِیَّاکُمْ وَالْمُثْلَةَ وَلَوْ بِالْکَلْبِ الْعَقُورِ».

### ترجمه

سپس (امام(علیه السلام)) فرمود:

اى فرزندان عبدالمطلب! نکند بعد از شهادتم (به بهانه قتل من) در خون مسلمانان فرو روید و بگویید: امیرمؤمنان کشته شد. آگاه باشید جز قاتل من را به سبب قتل من نکشید. (درست) بنگرید هرگاه من از این ضربت از دنیا چشم پوشیدم، او را تنها یک ضربت بزنید تا یک ضربت در برابر یک ضربت باشد. و او را مثله نکنید (گوش و بینى و اعضاى او را جدا نسازید) که من از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)شنیدم که مى فرمود: «از مثله کردن بپرهیزید، هرچند نسبت به سگ گزنده باشد!».

▲شرح و تفسیر

▲سفارش اکید امام(علیه السلام) درباره قاتلش!

امام(علیه السلام) در بخش آخر این نامه، روى سخن را به خویشاوندان خود از فرزندان عبدالمطلب کرده سه دستور مهم درباره سرنوشت قاتل خود به آنها مى دهد که نشانه عظمت فوق العاده امام و سعه صدر آن حضرت است.

نخست مى فرماید: «اى فرزندان عبدالمطلب! نکند بعد از شهادتم (به بهانه قتل من) در خون مسلمانان فرو روید و بگویید: امیرمؤمنان کشته شد. آگاه باشید جز قاتل من را به سبب قتل من نکشید»; (ثُمَّ قَالَ: یَا بَنِی عَبْدِالْمُطَّلِبِ، لاَ أُلْفِیَنَّکُمْ(1)تَخُوضُونَ(2) دِمَاءَ الْمُسْلِمِینَ خَوْضاً، تَقُولُونَ: «قُتِلَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ». أَلاَ لاَ تَقْتُلُنَّ بِی إِلاَّ قَاتِلِی).

این قضیه در طول تاریخ بسیار اتفاق افتاده است که وقتى شخص بزرگى یا پادشاه و سلطانى کشته مى شود گروهى از روى تعصب به کشتار وسیعى دست مى زنند و گروه دیگرى نیز فرصت را غنیمت شمرده و به تسویه حساب هاى شخصى مى پردازند و مخالفان خود را به این بهانه به قتل مى رسانند. همان گونه که در تاریخ وارد شده است به بهانه قتل عمر به دست ابولؤلؤ، بازماندگان و دوستان او جمعى را به قتل رساندند. همچنین هنگامى که مصعب، برادر عبید الله بن زیاد را کشت، عبیدالله نذر کرد یکصد نفر از قریش را به قتل برساند. هشتاد نفر را به قتل رساند سپس با خبر شد که مصعب کشته شده و سر او را براى عبد الملک برده اند. در این هنگام آرام گرفت;(3) ولى امام(علیه السلام)با پیش بینى حکیمانه اش جلو این کار را گرفت به همین دلیل بعد از شهادت آن حضرت تسویه حساب هاى شخصى به نام مبارک آن حضرت صورت نگرفت و ناامنى هایى که در این گونه موارد پیش مى آید، پیش نیامد.

آن گاه در ادامه این سخن امام(علیه السلام) دستور دوم خود را صادر کرده مى فرماید: «(درست) بنگرید هرگاه من از این ضربت از دنیا چشم پوشیدم، او را تنها یک ضربت بزنید تا یک ضربت در برابر یک ضربت باشد»; (انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ، فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَة).

جالب این است که امام(علیه السلام) عدالت را درباره قاتل خودش حتى در کیفیت قصاص توصیه مى کند. مبادا ناراحتى هاى شدید شیعیانش سبب شود او را به طرز غیر عادلانه اى قصاص کنند.

حتى درنامه 23 خواندیم که امام(علیه السلام) مى فرماید: «إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِیُّ دَمِی وَإِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِیعَادِی وَإِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِی قُرْبَةٌ وَهُوَ لَکُمْ حَسَنَةٌ فَاعْفُوا أَلاَ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللهُ لَکُمْ; اگر زنده بمانم، ولىّ خون خویشم (و مى توانم قصاص یا عفو کنم) و اگر از دنیا چشم بپوشم فنا (در دنیا) میعاد و قرارگاه من است و اگر عفو کنم، عفو براى من موجب قرب به خداست و براى شما (در صورتى که از میان شما بروم) حسنه و نیکى در نزد خداوند است، بنابراین عفو کنید آیا دوست ندارید خدا شما را بیامرزد».

از این عبارت استشمام مى شود که امام(علیه السلام) حتى مایل بود قاتلش عفو شود; ولى به یقین شرایط آن محیط هرگز آماده پذیرش این عفو نبود و لذا امام(علیه السلام) در اینجا به حدّاقل امر قصاص توصیه مى فرماید.

قابل توجّه اینکه در تاریخ طبرى و همچنین در کامل ابن اثیر آمده است که قاتل على(علیه السلام)، عبدالرحمان بن ملجم پیش از آنکه مولا به شهادت برسد گفت: من چهل روز شمشیر خود را تیز کردم و از خدا خواستم که بدترین خلقش با آن به قتل برسد. امام(علیه السلام) فرمود: (درست گفتى) تو را که بدترین خلق خدا هستى با شمشیر خودت قصاص خواهند کرد».(4)

سپس امام(علیه السلام) در سومین و آخرین توصیه خود مى فرماید: «و او را مثله نکنید
(گوش و بینى و اعضاى او را جدا نسازید) که من از رسول خدا(صلى الله علیه وآله)شنیدم مى فرمود: از مثله کردن بپرهیزید، هرچند نسبت به سگ گزنده باشد!»; (وَلاَ تُمَثِّلُوا(5) بِالرَّجُلِ، فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ(صلى الله علیه وآله) یَقُولُ: «إِیَّاکُمْ وَالْمُثْلَةَ وَلَوْ بِالْکَلْبِ الْعَقُورِ(6)»).

مثله کردن به عنوان انتقامى غیر انسانى در جاهلیت عرب معمول بود و به همین دلیل اعراب جاهلى هنگامى که در جنگ احد حمزه عموى پیامبر را شهید کردند گوش و بینى آن بزرگوار را بریدند و به این هم قناعت نکردند، بلکه پهلوى او را شکافته جگر او را بیرون کشیدند. معروف است که پیامبر پس از مشاهده این منظره فرمود: اگر خداوند مرا بر قریش پیروز کند با سى نفر (یا هفتاد نفر) از آنها همین گونه رفتار مى کنم. اینجا بود که آیه شریفه نازل شد: «(وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصّابِرینَ); وهرگاه خواستید مجازات کنید، تنها همان گونه که به شما تعدّى شده کیفر دهید; و اگر شکیبایى کنید، این کار براى شکیبایان بهتر است».(7) در این هنگام پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)عرضه داشت خداوندا صبر مى کنم صبر مى کنم (و انتقام نمى گیرم)».(8)

مى دانیم پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) پس از فتح مکّه کاملا قدرت داشت که به شدیدترین وجهى از آن جنایت کاران انتقام بگیرد; ولى همه را مشمول عفو و رحمت گسترده خود قرار داد.

اضافه بر این در حدیثى از یکى از صحابه آمده است که مى گوید: «مَا خَطَبَنَا رَسُولُ اللهِ(صلى الله علیه وآله) خُطْبَةً أَبَداً إِلاَّ أَمَرَنَا فِیهَا بِالصَّدَقَةِ وَنَهَانَا عَنِ الْمُثْلَة; رسول خدا هرگز خطبه اى براى ما (در مسیر میدان جهاد) ایراد نفرمود مگر اینکه در آن به صدقه دستور داد و از مثله کردن نهى نمود».(9)

##### 1 . «أُلْفِیَنَّکُمْ» از ریشه «لَفْو» بر وزن «لهو» در اصل به معناى جدا ساختن مانند جدا کردن گوشت از استخوان است و الفاء به معناى یافتن ناگهانى است.
2 . «تَخُوضُونَ» از ریشه «خَوْض» در اصل به معناى فرو رفتن در آب است سپس به ورود عمیق در هر چیزى حتى در مباحث علمى اطلاق شده است.
3 . رجوع شود به شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 11، ص 87.
4 . تاریخ طبرى، ج 4، ص 111; کامل ابن اثیر، ج 3، ص 390.
5 . «تُمَثِّلُوا» از ریشه «مَثْل» بر وزن «اصل» به معناى بریدن و جدا کردن اعضاى بدن کسى و عقوبت نمودن آمده است.
6 . «عقور» به معناى درنده و گزنده، صیغه مبالغه از ریشه «عقر» بر وزن «عقد» به معناى مجروح ساختن و زخمى نمودن است. این واژه غالباً در مورد سگ به کار مى رود ولى گاه به حیوانات دیگر نیز اطلاق مى شود.
7 . نحل، آیه 126.
8 . تفسیر نمونه، ج 11، ذیل آیه 126 سوره نحل.
9 . بحارالانوار، ج 101، ص 216، ح 4.

▲48 إلى مُعاوِیَةَ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به معاویه است.(1)

##### 1 . سند نامه:
این نامه در کتاب صفین نصر بن مزاحم و همچنین کتاب صفین ابن دَیزیل که هر دو پیش از مرحوم سید رضى مى زیستند آمده است. همچنین در کتاب الفتوح احمد بن اعثم کوفى که او نیز قبل از سید رضى مى زیسته مشروح تر از آنچه سید رضى آورده ذکر شده است که نشان مى دهد از منبع دیگرى آن را گرفته است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 383 و 384).

▲نامه در یک نگاه

نخست لازم است به شأن ورود نامه اشاره کنیم و آن اینکه نویسنده مصادر نهج البلاغه آورده است که در یکى از روزهاى جنگ صفین که کار جنگ بسیار پیچیده شده بود على(علیه السلام) عمامه رسول خدا را بر سر پیچید و گفت: اى مردم هرکس امروز مى خواهد با خدا معامله کند آماده شود. ده هزار نفر یا بیشتر آماده جنگ در رکاب آن حضرت شدند و آن حضرت بعد از خواندن اشعارى حماسى بر لشکر شام حمله کرد. همراهان امام(علیه السلام) نیز یکباره حملهور شدند و تمام صفوف شامیان را در هم شکستند. هنگامى که معاویه این وضع را دید پا در رکاب کرد و آماده فرار شد; ولى عمرو بن عاص توصیه کرد که قرآن ها را بر سر نیزه ها بلند کنند و لشکریان على(علیه السلام) را به گردن نهادن در برابر حکم قرآن دعوت نمایند و همین امر سبب شد که در لشکر عراق اختلاف بیفتد. در این هنگام معاویه نامه اى به على(علیه السلام)نوشت که خلاصه اش چنین است: کار جنگ طولانى شده هر کدام از ما خود را بر حق مى داند. گروه زیادى در این میان کشته شدند و من مى ترسم آینده بدتر باشد و ما در آینده در پیشگاه خدا مسئول خواهیم بود. من تو را به چیزى دعوت مى کنم که صلاح امت و باعث حفظ خون ها و دفع فتنه و دشمنى است و آن اینکه دو نفر حَکَم که مورد رضایت ما باشند یکى از یاران من و دیگرى از یاران تو در میان ما مطابق فرمان خدا حکم کند. از خدا بپرهیز و به حکم قرآن راضى باش. والسلام».

امام(علیه السلام) در پاسخ، نامه مورد بحث را نوشته است که مشتمل بر نصایح مستدلى به معاویه و هشدار به اوست درباره عاقبت شوم اعمالش که مایه ندامت و خسران و پشیمانى است همان عاقبتى که براى هر کس که در برابر دعوت شیطان تسلیم شود و زمام خود را به او بسپارد مسلّم است.

در بخش دیگرى از این نامه، امام(علیه السلام) اعلام مى دارد که مسأله حکَمیّت قرآن را پذیرفته است نه به علّت دعوت معاویه، بلکه به منظور عظمت و حرمت قرآن.

▲متن و ترجمه

وَإِنَّ الْبَغْیَ وَالزُّورَ یُوتِغَانِ الْمَرْءَ فِی دِینِهِ وَدُنْیَاهُ، وَیُبْدِیَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ یَعِیبُهُ، وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّکَ غَیْرُ مُدْرِک مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ، وَقَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَیْرِ الْحَقِّ فَتَأَلَّوْا عَلَى اللهِ فَأَکْذَبَهُمْ، فَاحْذَرْ یَوْماً یَغْتَبِطُ فِیهِ مَنْ أَحْمَدَ عَاقِبَةَ عَمَلِهِ، وَیَنْدَمُ مَنْ أَمْکَنَ الشَّیْطَانَ مِنْ قِیَادِهِ فَلَمْ یُجَاذِبْهُ. وَقَدْ دَعَوْتَنَا إِلَى حُکْمِ الْقُرْآنِ وَلَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ، وَلَسْنَا إِیَّاکَ أَجَبْنَا، وَلَکِنَّا أَجَبْنَا الْقُرْآنَ فِی حُکْمِهِ، وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

(بدانید) ظلم و ستم و سخنان باطل و بر خلاف حق انسان را در دین و دنیایش به هلاکت مى افکند و عیوب او را نزد عیب جویان آشکار مى سازد.
من مى دانم که آنچه (از سوى خداوند) فوت آن مقدّر شده به دست نخواهى آورد. گروهى (پیش از تو) در مطالبه امر (خلافت) به ناحق برخاستند و با هم به خدا سوگند یاد کردند ولى خداوند آنها را تکذیب کرد (چرا که هرگز به اهدافشان نرسیدند). از آن روزى برحذر باش که افرادى که کارهاى پسندیده انجام داده اند، شادند و کسانى که زمام خویش را به دست شیطان سپردند و آن را باز پس نگرفته اند، سخت پشیمانند. تو ما را به حکمیت قرآن دعوت کردى در حالى که خود اهل قرآن نیستى. (ما گرچه حکمیّت قرآن را پذیرفتیم) ولى مقصود ما پاسخ به تو نبود بلکه به قرآن پاسخ دادیم و حکمش را گردن نهادیم والسّلام.

▲شرح و تفسیر

▲نصیحت جامع به معاویه

امام(علیه السلام) در این نامه کوتاه و پر معنا چند نکته مهم را به معاویه یادآور مى شود که اگر پند امام(علیه السلام) را به گوش جان شنیده بود و به کار بسته بود آن همه فساد در جهان اسلام پیدا نمى شد و شجره شوم بنى امیّه در سرزمین مقدّس اسلام رشد و نمو نمى کرد.

نخست به صورت اندرزى کلّى مى فرماید: «(بدانید) به یقین ظلم و ستم و سخنان باطل و بر خلاف حق انسان را در دین و دنیایش به هلاکت مى افکند و عیوب او را نزد عیب جویان آشکار مى سازد»; (وَإِنَّ الْبَغْیَ وَالزُّورَ(1) یُوتِغَانِ(2)الْمَرْءَ فِی دِینِهِ وَدُنْیَاهُ، وَیُبْدِیَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ یَعِیبُهُ).

آرى هیچ چیز بدتر از ظلم و گفتار باطل نیست، زیرا انسان را فریب داده و به وادى هاى خطرناکى مى کشاند که هیچ گونه راه بازگشتى از آن ندارد و دین و دنیایش را بر باد مى دهد و در افکار عموم مردم فردى فاسد و مفسد معرفى خواهد شد.

در دومین نکته مى فرماید: «من مى دانم که آنچه (از سوى خداوند) فوت آن مقدّر شده به دست نخواهى آورد»; (وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّکَ غَیْرُ مُدْرِک مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ).

بسیارى از شارحان نهج البلاغه، این جمله را اشاره به خونخواهى دروغین عثمان از سوى معاویه مى دانند، زیرا آنها که دستشان به خون عثمان آغشته بود و یا با سکوت و ترک یارى او شریک در قتل او بودند، براى پیشرفت کار خود
و تحمیق عوام، مطالبه خون عثمان را عنوان کردند و از امام خواستند که قاتلان عثمان را به آنها بسپارد تا قصاص کنند; ولى امام(علیه السلام) مى فرماید: با این کار هرگز به مقصود خود نخواهى رسید و تو و همدستانت که شریک قتل عثمان بوده اید هرگز نمى توانید خون او را مطالبه کنید و قاتلان را به قصاص برسانید.

این احتمال نیز وجود دارد که منظور از جمله «مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ» حکومت شام باشد که معاویه آن را از امام(علیه السلام)درخواست کرده بود. امام(علیه السلام)مى فرماید: من هرگز تو را به چنین حکومتى منصوب نخواهم کرد. گواه بر این احتمال مطلبى است که در نامه 17 گذشت.

احتمال دیگرى نیز از سوى بعضى از شارحان در اینجا داده شده و آن اینکه امام(علیه السلام) مى فرماید: تو هرگز به دنیایى که مى خواهى نخواهى رسید و چند روز حکومت با تمام حوادث و مشکلاتش امرى است زود گذر و بیهوده و مرگ بار. شاهد این تفسیر جمله اى است که در بعضى از نقل هاى این نامه پیش از این جمله آمده است که مى فرماید: «فَاحْذَرِ الدُّنْیَا فَإِنَّهُ لاَ فَرَحَ فِی شَیْء وَصَلْتَ إِلَیْهِ مِنْهَا وَلَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّکَ غَیْرُ مُدْرِک مَا قُضِیَ فَوَاتُه; از دنیا بپرهیز، زیرا آنچه از زرق و برق دنیا نصیب تو مى شود شادى آفرین نیست و من مى دانم تو به آنچه فرمان الهى بر از دست رفتن آن صادر شده نخواهى رسید».(3)

سپس امام(علیه السلام) در سومین نکته از نامه خود به معاویه هشدار مى دهد تا از خواب غفلت بیدار گردد، مى فرماید: «گروهى (پیش از تو) در مطالبه امر (خلافت) به ناحق برخاستند و با هم به خدا سوگند یاد کردند; ولى خداوند آنها را تکذیب کرد (چرا که هرگز به اهدافشان نرسیدند)»; (وَقَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَیْرِ الْحَقِّ فَتَأَلَّوْا(4) عَلَى اللهِ فَأَکْذَبَهُمْ).

شارحان نهج البلاغه غالباً این جمله را اشاره به طلحه و زبیر و پیروانشان که براى رسیدن به خلافت آتش جنگ جمل را روشن کردند مى دانند. آنها هم پیمان شده بودند که از پاى ننشینند تا حکومت بصره را به دست آورند و در صورت توانایى گسترش دهند; ولى همگى ناکام و سردمداران کشته شدند و بقیه شکست سختى خوردند و عایشه که از رهبران اصلى این جنگ بود مورد عفو امام(علیه السلام) واقع شد و شرمسار به مدینه بازگشت و به این ترتیب جمله «فَأَکْذَبَهُمْ; خداوند آنها را تکذیب کرد و دروغشان را ظاهر ساخت» انجام گرفت.

آن گاه امام(علیه السلام) در چهارمین نکته خود به معاویه هشدار مى دهد که به یاد روز قیامت باشد و از عواقب کار خویش در آن روز نگران گردد، مى فرماید: «از آن روزى برحذر باش که افرادى که کارهاى پسندیده انجام داده اند، شادند و کسانى که زمام خویش را به دست شیطان سپردند و آن را باز پس نگرفته اند سخت پشیمانند»; (فَاحْذَرْ یَوْماً یَغْتَبِطُ(5) فِیهِ مَنْ أَحْمَدَ(6) عَاقِبَةَ عَمَلِهِ، وَیَنْدَمُ مَنْ أَمْکَنَ(7)الشَّیْطَانَ مِنْ قِیَادِهِ(8) فَلَمْ یُجَاذِبْهُ).

آرى در آن روز نیکان شاد و مسرورند و در عین حال تأسف مى خورند که چرا بیشتر و بهتر عمل نکردند و بَدان به سبب سیئات اعمال و کیفرهایى که با چشم مى بینند سخت نادم مى شوند.

قرآن مجید روز قیامت را «یَوْمُ الْحَسْرَة» شمرده است آنجا که مى فرماید: «(وَأَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِىَ الاَْمْرُ وَهُمْ فی غَفْلَة وَهُمْ لا یُؤْمِنُونَ); آنها را از روز حسرت (روز رستاخیز) بترسان، در آن هنگام که همه چیز پایان مى یابد (بهشتیان به سوى بهشت و دوزخیان به سوى دوزخ مى روند) ولى (امروز) آنها در غفلتند و ایمان نمى آورند».(9)

در آیه 54 سوره یونس مى خوانیم: «(وَلَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْس ظَلَمَتْ ما فِى الاَْرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمّا رَأَوُا الْعَذابَ وَقُضِىَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لا یُظْلَمُونَ); اگر آنها و هر کس ستم (بر خویشتن و دیگران) کرده تمامى آنچه را روى زمین است در اختیار داشته باشد (همه را براى نجات خویش) فدیه مى دهد. و هنگامى که عذاب را ببینند (سخت پشیمان مى شوند اما) پشیمانى خود را کتمان مى کنند (مبادا رسواتر شوند) و در میان آنها به عدالت داورى مى شود، و ستمى بر آنها نخواهد شد».

در بعضى از نسخ نهج البلاغه «یَغْتَبَطُ» به صورت صیغه مجهول آمده و مفهومش این است: آنها که کار نیک کرده اند مورد غبطه واقع مى شوند و این تعبیر با مفهوم غبطه سازگارتر است.

سپس امام(علیه السلام) در آخرین نکته پس از اندرزهاى تکان دهنده پیشین به سراغ هدف اصلى نامه مى رود و مى فرماید: «تو ما را به حکمیّت قرآن دعوت کردى در حالى که خود اهل قرآن نیستى. (ما گرچه حکمیّت قرآن را پذیرفتیم) ولى مقصود ما پاسخ به تو نبود، بلکه به قرآن پاسخ دادیم و حکمش را گردن نهادیم والسّلام»; (وَقَدْ دَعَوْتَنَا إِلَى حُکْمِ الْقُرْآنِ وَلَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ، وَلَسْنَا إِیَّاکَ أَجَبْنَا، وَلَکِنَّا أَجَبْنَا الْقُرْآنَ فِی حُکْمِهِ، وَالسَّلاَمُ).

به یقین معاویه اهل قرآن نبود و قراین تاریخى نشان مى دهد ایمان درستى به آن نداشت، بلکه قرآن را ابزارى براى رهایى از شکست قطعى و رسیدن به اهداف خود قرار داده بود.

در کتاب صفین آمده است: هنگامى که لشکر شام قرآن ها را بر سر نیزه ها بلند کردند، امیرمؤمنان(علیه السلام) فرمود: «عِبادَ اللهِ إنّی أَحَقُّ مَنْ أجابَ إلى کِتابِ اللهِ وَلکنَّ مُعاوِیَةَ وَعَمْرَو بْنَ الْعاصِ وَابْنَ أبی مُعیط وَحَبیبَ بْنَ مُسْلِمَة وَابْنَ أَبی سَرْح لَیْسُوا بِأَصْحابِ دِین وَلا قُرآن إنّی أعْرَفُ بِهِمْ مِنْکُمْ صَحِبْتَهُمْ أطْفالاً وَصَحِبْتُهُمْ رِجالاً فَکانُوا شَرَّ أطْفال وَشَرَّ رِجال; اى مردم من سزاوارترین کسى هستم که به دعوت قرآن پاسخ مى گویم و لیکن معاویه و عمرو بن عاص و ابن ابى معیط و حبیب بن مسلمه و ابن ابى سرح نه دین دارند و نه اهل قرآنند من آنها را بهتر از شما مى شناسم. از کوچکى با آنها بودم و در بزرگسالى نیز با آنها سر و کار داشتم آنها بدترین کودکان و بدترین مردان بودند».(10)

از این عبارت معلوم مى شود که امام(علیه السلام) به این حکمیت ساختگى و دروغین قرآن هرگز راضى نبود; ولى جمعى از یاران ناآگاه، آن را بر امام تحمیل نمودند و هنگامى که عاقبت سوء آن را مشاهده کردند پشیمان شدند و عجب اینکه بر قبول حکمیت از سوى امام معترض شدند.

##### 1 . «الزُّور» زور بر وزن «کور» در اصل از ریشه «زَوْر» بر وزن «غور» به معناى قسمت بالاى سینه گرفته شده سپس به هر چیزى که از حد وسط منحرف گردد اطلاق شده و از آنجا که سخنان باطل از حق منحرف گشته به آن زور گفته مى شود. شهادت زور نیز به معناى شهادت دروغ و باطل است.
2 . «یُوتَغانِ» از ریشه «وَتَغ» بر وزن «وجب» به معناى هلاک شدن و فاسد گشتن و هنگامى که به باب افعال برود به معناى هلاک کردن و فاسد نمودن است.
3 . ر.ک: بحارالانوار، ج 32، ص 537.
4 . «تَأَلَّوا» از ریشه «اَلِیّة» بر وزن «عطیة» به معناى سوگند یاد کردن، گرفته شده و هنگامى که به باب تفعل برود (مانند واژه مورد بحث) به معناى هم قسم شدن مى آید. در بعضى از نسخ نهج البلاغه به جاى این واژه تَأَوَّلُوا آمده که در اینجا به معناى تفسیر به رأى است; یعنى گروهى براى رسیدن به اهداف خود آیاتى از قرآن را بر طبق میل و هواى نفس خویش تأویل کردند.
5 . «یَغْتَبِطُ» از ریشه «غِبْطه» به معناى شادى و سرور است و گاه به معناى حسد نیز به کار رفته (اما نه حسد به معناى آرزوى سلب نعمت از دیگرى، بلکه به معناى رسیدن به نعمت هایى است که نصیب دیگران شده).
6 . «أَحْمَدَ» از ریشه «حَمْد» در اینجا به معناى شایسته ستایش یافتن است.
7 . «أمْکَنَ» از ریشه «امکان» در اینجا به معناى آسان کردن و وسایل کارى را فراهم نمودن است که نتیجه آن سلطه بر چیز یا شخصى مى شود.
8 . «قِیاد» به معناى افسار است و از ریشه «قِیادَة» به معناى رهبرى کردن گرفته شده است.
9 . مریم، آیه 39.
10 . صفین، ص 489.

▲49 إلى مُعاوِیَةَ أیْضاً

نامه دیگرى از امام(علیه السلام)

به معاویه است.(1)

##### 1 . سند نامه:
این نامه را ابن اعثم کوفى در کتاب الفتوح و دینورى (متوفاى 282) در الاخبار الطوال و نصر بن مزاحم در کتاب صفین که همگى قبل از سیّد رضى مى زیسته اند در کتاب هاى خود آورده اند و جمعى از مورخان و شارحان نهج البلاغه، مخاطب این نامه را عمرو بن عاص دانسته اند (براى توضیح بیشتر به مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 384 مراجعه شود).

▲نامه در یک نگاه

همان گونه که در بحث سند نامه اشاره شد مخاطب این نامه به عقیده بسیارى از مورخان و شارحان عمرو بن عاص است. دینورى در کتاب الاخبار الطوال به این معنا تصریح کرده و نصر بن مزاحم در کتاب صفین علاوه بر این معنا بخشى از نامه را که مرحوم سیّد رضى به هنگام گزینش حذف کرده ذکر مى کند که در آن بخش امام(علیه السلام) صریحاً به عمرو بن عاص هشدار مى دهد که از معاویه پیروى نکند.

به هرحال مخاطب در این نامه هر که باشد امام(علیه السلام) او را با تعبیرات دلنشین و بیدار کننده خود اندرز مى دهد که فریب دنیا را نخورد; دنیایى که هرگز دنیاپرستان به آنچه از آن دارند راضى نمى شوند و پیوسته براى رسیدن بیشتر به آن حرص مى زنند و در ضمن او را به عبرت گرفتن از تاریخ گذشتگان توصیه مى کند.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الدُّنْیَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَیْرِهَا، وَلَمْ یُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَیْئاً إِلاَّ فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَیْهَا، وَلَهَجاً بِهَا، وَلَنْ یَسْتَغْنِیَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِیهَا عَمَّا لَمْ یَبْلُغْهُ مِنْهَا، وَمِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ، وَنَقْضُ مَا أَبْرَمَ! وَلَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَى حَفِظْتَ مَا بَقِیَ، وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى بدان) دنیا انسان را به خود مشغول و از غیر خود بیگانه مى سازد. دنیا پرست به چیزى از دنیا نمى رسد جز آنکه درى از حرص را به رویش مى گشاید و آتش عشق او را به دنیا تندتر مى کند در حالى که دنیاپرست هرگز به آنچه دارد در برابر آنچه به آن نرسیده قانع نیست (و دائماً در آتش حرص مى سوزد) و به دنبال آن جدایى از اموالى است که گردآورى کرده و واتابیدن آنچه را تابیده است. اگر از آنچه (در داستان پیشینیان و در گذشته عمر خودت) وجود داشته است عبرت گیرى آنچه را باقى است حفظ خواهى کرد والسّلام.

▲شرح و تفسیر

▲حرص در دنیا انسان را به جایى نمى رساند

امام(علیه السلام) در این نامه بعد از حمد و ثناى الهى مخاطب خود را (خواه معاویه باشد یا عمرو بن عاص) به امور مهمّى توصیه مى کند.

نخست مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى بدان) دنیا انسان را به خود مشغول و از غیر خود بیگانه مى سازد»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الدُّنْیَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَیْرِهَا).

زیرا کار دنیا آن قدر پیچیده و متنوع و گوناگون و پر دردسر است که اگر انسان به سراغ آن برود تمام وقت انسان را به خود مشغول مى سازد تا آنجا که حتى از رسیدگى به سلامت خود و استراحت و رسیدن به همسر و فرزندان و دوستان و بستگان و از آن فراتر رسیدن به انجام فرایض الهى باز مى دارد و کار آنها به جایى مى رسد که اگر اهل نماز باشند حتى نماز را در آخر وقت در حالى که در تمام رکعات فکرشان در مسائل دنیایى است با عجله تمام بجا مى آورند و گاه صبح هنگامى از خانه بیرون مى دوند که فرزندان آنها در خوابند و شب هنگامى باز مى گردند که باز آنها در خوابند و این طبیعت دنیاپرستى است.

در دومین نکته به مسأله خطرناک حرص دنیاپرستان پرداخته مى فرماید: «دنیاپرست به چیزى از دنیا نمى رسد جز آنکه درى از حرص را به رویش مى گشاید و آتش عشق او را به دنیا تندتر مى کند در حالى که دنیاپرست هرگز به آنچه دارد در برابر آنچه به آن نرسیده قانع نیست (و دائماً در آتش حرص مى سوزد)»; (وَلَمْ یُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَیْئاً إِلاَّ فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَیْهَا، وَلَهَجاً(1) بِهَا، وَلَنْ یَسْتَغْنِیَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِیهَا عَمَّا لَمْ یَبْلُغْهُ مِنْهَا).

در بعضى از روایات، دنیا به آب شور دریا تشبیه شده که شخص تشنه هر قدر از آن بنوشد تشنه تر مى گردد. امام کاظم(علیه السلام) مى فرماید: «مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ مَاءِ الْبَحْرِ کُلَّمَا شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشَانُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّى یَقْتُلَهُ; دنیا همانند آب دریاست که هرقدر تشنه از آن مى نوشد تشنه تر مى شود و سرانجام او را به قتل مى رساند».(2)همان ضرب المثلى که در فارسى معروف است که مى گویند: بیش داران بیش خواهانند.

قرآن مجید این مسأله را ضمن داستان گویایى بیان فرموده آنجا که مى گوید دو برادر به عنوان مخاصمه نزد حضرت داود پیامبر(صلى الله علیه وآله) آمدند یکى از آنها گفت: «(إِنَّ هذا أَخِى لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِىَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَکْفِلْنیها وَعَزَّنى فِى الْخِطابِ); این برادر من است; او نود و نه میش دارد و من (تنها) یک میش دارم; اما او اصرار مى کند که: این را نیز به من واگذار; و در سخن بر من غلبه کرده است».(3)

حضرت داود(علیه السلام) در میان آنها قضاوت کرد و گفت: به یقین او با درخواست میش تو براى افزودن آن به میش هایش، بر تو ستم کرده و بسیارى از شریکان (و دوستان) به یکدیگر ستم مى کنند مگر کسانى که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند; ولى عدّه آنان کم است.(4)

این داستان نشان مى دهد که دنیاپرستان آن قدر گرفتار حرص مى شوند که حتى به کمترین چیزى درباره برادر خود نیز راضى نیستند و به گفته شاعر:

هفت اقلیم ار بگیرد پادشاه *** همچنان در بند اقلیمى دگر

در حدیث معروف قدسى نیز آمده است: «لَوْ کانَ لاِبْنِ آدَمَ وادِیانِ مِنْ ذَهَب لاَبْتَغى إلَیْهِما ثالِثاً وَلا یَمْلاَُ جَوْفَ ابْنَ آدَمَ إلاَّ التُّرابُ; هرگاه فرزند آدم دو دره پر از طلا داشته باشد خواهان دره دیگرى است و چشم آدم را جز خاک (به هنگامى که بمیرد و دفن شود) پر نمى کند».(5)

و به گفته شاعر:

گفت چشمِ تنگِ دنیادوست را *** یا قناعت پر کند یا خاک گور

حرص در واقع نوعى جنون است، چرا که بسیارى از حریصان براى یک زندگى مرفه همه چیز دارند به گونه اى که مى توانند تا آخر به راحتى زندگى کنند; اما جنون حرص آنها را راحت نمى گذارد و پیوسته آنها را به تلاش و زحمت هاى طاقت فرسا وا مى دارد آن گونه که گاه اگر همه کره زمین را به آنها بدهند آرزو دارند به آسمان ها دست بیندازند و کره ماه را نیز در اختیار خود بگیرند.

لذا در دعاى بعضى از معصومان(علیهم السلام) آمده است: «أَعُوذُ بِکَ یَا رَبِّ مِنْ نَفْس لاَ تَشْبَعُ وَمِنْ قَلْب لاَ یَخْشَعُ وَمِنْ دُعَاء لاَ یُسْمَع; پروردگارا به تو پناه مى برم از نفسى که هرگز سیر نمى شود و قلبى که خشوع در آن نیست و از دعایى که مستجاب نمى شود».(6) در واقع حرص منشأ اصلى همه این مشکلات و عواقب دردناک است.

این سخن را با حدیثى از امام صادق(علیه السلام) پایان مى دهیم فرمود: «مَا فَتَحَ اللهُ عَلَى عَبْد بَاباً مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا إِلاَّ فَتَحَ اللهُ عَلَیْهِ مِنَ الْحِرْصِ مِثْلَهُ; خداوند هیچ درى از دنیا به روى کسى نمى گشاید جز اینکه درى از حرص نیز به روى او گشوده مى شود».(7)

حضرت در سومین نکته مى فرماید: «و به دنبال آن جدایى از اموالى است که گردآورى کرده و واتابیدن آنچه را تابیده است»; (وَمِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ، وَنَقْضُ مَا أَبْرَمَ!(8)).

آرى چیزى نمى گذرد که انسان باید بعد از آن همه تلاش و زحمت با تمام اموال نفیس خود وداع گوید و از آن همه تنها یک کفن سهم اوست که با خود به گور مى برد.

قرآن مجید درباره کاخ هاى فرعونیان و باغ ها و مزارع آبادشان مى فرماید: «(کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّات وَعُیُون * وَزُرُوع وَمَقام کَریم * وَنَعْمَة کانُوا فیها فاکِهینَ * کَذلِکَ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرینَ); چه بسیار باغ ها و چشمه ها که به جا گذاشتند * و کشتزارها و قصرهاى پر ارزش * و نعمت هاى فراوان دیگر که در آن غرق شادمانى بودند! * این چنین بود (ماجراى آنان) و ما این (نعمت ها) را میراث براى اقوام دیگرى قرار دادیم».(9)

به دنبال این سخن، امام(علیه السلام) در چهارمین نکته مى فرماید: «اگر از آنچه (در داستان پیشینیان و در گذشته عمر خودت) وجود داشته است عبرت گیرى آنچه را باقى است حفظ خواهى کرد والسّلام»; (وَلَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَى حَفِظْتَ مَا بَقِیَ، وَالسَّلاَمُ).

اعتبار و عبرت اندوزى از سرنوشت پیشینیان از مسائل مهمّى است که مورد تأکید فراوان قرآن مجید و رسول گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) و ائمه دین(علیهم السلام) است.

قرآن مى فرماید: «(أَ فَلَمْ یَسیرُوا فِى الاَْرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الاَْبْصارُ وَلکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتى فِى الصُّدُورِ); آیا آنان در زمین سیر نکردند (تا آثار خاموش و بسیار عبرت آموز اقوام پیشین را ببینند) تا دل هایى داشته باشند که (حقیقت را) با آن درک کنند; و گوش هاى شنوایى که با آن (نداى حق را) بشنوند؟! زیرا (بسیار مى شود که) چشم هاى ظاهر نابینا نمى شود بلکه دل هایى که در سینه هاست (بر اثر غفلت و دنیاپرستى) کور مى گردد».(10)

اساساً بخش مهمى از آیات قرآن که بازگو کننده تاریخ اقوام پیشین است ناظر به همین مسأله است، زیرا هیچ درسى آموزنده تر از درس هاى برگرفته از تاریخ بشر نیست; ولى همان گونه که بسیارى از مردم به گفته قرآن از کنار آیات پروردگار در پهنه هستى بى تفاوت مى گذرند، از کنار آثار بازمانده پیشینیان نیز بى احساس عبور مى کنند و امروز که گردشگرى گسترش پیدا کرده، غالباً به عنوان آثار هنرى و تاریخى به آنها مى نگرند و صاحبان این آثار پیوسته به آن افتخار مى کنند بى آنکه سرنوشت آینده خود را در این آثار مطالعه کنند.

##### 1 . «لَهَج» بر وزن «کرج» به معناى وابستگى شدید و شیفتگى در برابر چیزى است.
2 . کافى، ج 2، ص 136، ح 24.
3 . ص، آیه 23.
4 . ص، آیه 24.
5 . روضة الواعظین، ج 2، ص 429.
6 . کافى، ج 2، ص 586، ح 24.
7 . همان مدرک، ص 319، ح 12.
8 . «أبْرَم» از ریشه «ابرام» به معناى تابیدن و محکم کردن چیزى است و در اصل به تابیدن ریسمان گفته شده سپس گسترش یافته و به هر کار محکم و متقن اطلاق مى شود در برابر نقض که به معناى واتابیدن و سست کردن و در هم ریختن است.
9 . دخان، آیه 25-28.
10 . حج، آیه 46.

▲50 إلى أُمَرائِهِ عَلَى الْجَیْشِ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به سران سپاهش مى باشد.(1)

##### 1 . سند نامه: این نامه را پیش از مرحوم سید رضى نصر بن مزاحم در کتاب صفین (با کمى تفاوت) آورده است و بعد از سیّد رضى مرحوم شیخ طوسى در امالى نیز با کمى اختلاف ذکر کرده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 387) و نیز از کسانى که قبل از سید رضى این نامه را ذکر کرده اند ابوجعفر اسکافى (متوفاى 220) است که در کتاب المعیار والموازنة، ص 103 آن را ذکر کرده است.

▲نامه در یک نگاه

این نامه عمدتاً از سه بخش تشکیل شده است.

بخش اوّل از حقّ خداوند بر زمامداران سخن مى گوید که نباید قدرت، آنها را از توده هاى مردم غافل و دور سازد، بلکه هرچه توانایى بیشترى پیدا مى کنند به مردم نزدیک تر مى شوند.

در بخش دوم خطاب به فرماندهان لشکر کرده و مى گوید: من باید شما را محرم اسرار خود بدانم و همه چیز را ـ جز اسرار محرمانه جنگى ـ براى شما بازگو کنم و در امورى که حکم مسلم الهى در آن نیست با شما مشورت نمایم و حقتان را به طور کامل بپردازم و در برابر، شما هم باید در برابر فرمان من که به نفع جامعه اسلامى است کاملا مطیع و خاضع باشید و از هر گونه فداکارى دریغ ندارید.

در بخش سوم سخن از کسانى مى گوید که راه مخالف در پیش گیرند و از اطاعت فرمان پیشوایشان سرپیچى کنند. حضرت آنها را به مجازات (سخت) تهدید مى کند.

▲بخش اوّل

مِنْ عَبْدِ اللهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِب أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَى أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ حَقّاً عَلَى الْوَالِی أَلاَّ یُغَیِّرَهُ عَلَى رَعِیَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ، وَلاَ طَوْلٌ خُصَّ بِهِ، وَأَنْ یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اللهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ، وَعَطْفاً عَلَى إِخْوَانِهِ.

### ترجمه

(این نامه) از سوى بنده خدا على بن ابى طالب امیرمؤمنان به پاسداران مرزها (ى کشور اسلام) نگاشته شده است. اما بعد (از حمد و ثناى الهى) حقى که بر والى و زمامدار ثابت است این است که فضل و برترى هایى که به او رسیده و قدرتى که به او داده شده، سبب تغییر حال او درباره رعیّت نگردد، بلکه باید نعمت هایى که خدا به او ارزانى داشته سبب نزدیکى بیشتر به بندگان خدا و مهربانى به برادرانش گردد.

▲شرح و تفسیر

▲مقام شما را از مردم دور نکند!

امام(علیه السلام) در بخش اوّل این نامه از سران لشکر به عنوان «أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ; محافظان مرزها» یاد کرده مى فرماید: «(این نامه) از سوى بنده خدا على بن ابى طالب امیرمؤمنان به پاسداران مرزها (ى کشور اسلام) نگاشته شده است»; (مِنْ عَبْدِ اللهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِب أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَى أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ).

مسالح جمع مسلحة به معناى مرز است و مرزها معمولاً مناطقى هستند که در اطراف کشور قرار دارند و ممکن است دشمن از آنجا نفوذ یا حمله کند و به همین دلیل همیشه حکومت ها بخش مهمى از نیروهاى مسلحشان را در این مناطق مى گمارند تا از حملات غافلگیرانه دشمنان آسوده خاطر باشند. این تعبیر نشان مى دهد که توجّه به مرزها از مهم ترین وظایف نیروهاى مسلح و ارتش اسلام است.

آن گاه امام(علیه السلام) از خودش شروع مى کند و حقوق مردم را بر والى به طور کلى بیان مى دارد و در بخش آینده انگشت روى موارد خاص گذارده به عنوان شرح این مجمل آنها را یکى پس از دیگرى ذکر مى کند.

به هر حال امام(علیه السلام) در این بخش از نامه اش به دو نکته مهم اشاره مى فرماید: نخست مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) حقى که بر والى و زمامدار ثابت است این است که فضل و برترى هایى که به او رسیده و قدرتى که به او داده شده سبب تغییر حال او درباره رعیّت نگردد»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ حَقّاً عَلَى الْوَالِی أَلاَّ یُغَیِّرَهُ عَلَى رَعِیَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ، وَلاَ طَوْلٌ(1) خُصَّ بِهِ).

اشاره به اینکه والى و زمامدار باید چنان باشد که رسیدن به قدرت، او را دگرگون نسازد، دست و پاى خود را گم نکند و گرفتار عُجب، خودبینى و خودپسندى و در نتیجه استبداد نشود همان چیزى که غالباً در زمامداران مادّى دیده مى شود که پیش از رسیدن به قدرت سخنان زیبایى در مورد مردمى بودن و مردمى زیستن دارند; اما هنگامى که بر اوضاع مسلط شدند همه را فراموش کرده و استبداد را پیشه خود مى سازند و تنها اولیاى الهى و کسانى که در خط پیروى آنها هستند از این خطر در امان مى مانند.

در دومین نکته مى افزاید: «بلکه باید نعمت هایى را که خدا به او ارزانى داشته سبب نزدیکى بیشتر به بندگان خدا و مهربانى به برادرانش گردد»; (وَأَنْ یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اللهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ، وَعَطْفاً عَلَى إِخْوَانِهِ).

اشاره به اینکه نه تنها قدرت نباید او را از مردم دور کند و به استبداد بکشاند، بلکه به عکس باید هرچه نعمت خدا به او بیشتر مى شود به مردم نزدیک تر گردد و درباره کسانى که امام از آنها به برادر تعبیر کرده محبّت بیشتر داشته باشد، زیرا شکر این نعمت جز از این طریق نخواهد بود.

به این ترتیب، امام(علیه السلام) نخست به مخاطبانش اجازه مى دهد که اداى حق خود را از امام مطالبه کنند. سپس در بخش آینده این نامه به بیان حق خودش بر آنها مى پردازد.

در غررالحکم از حضرت نقل شده است که مى فرماید: «إنَّ حَوائِجَ النّاسِ إلَیْکُمْ نِعْمَةً مِنَ اللهِ عَلَیْکُمْ فَاغْتَنِمُوها وَلا تَمَلُّوها فَتَتَحَوَّلَ نَقِماً; نیاز مردم به شما نعمتى است از سوى خدا براى شما. این نعمت را غنیمت بشمارید و هرگز از آن ملول نشوید که به نقمت و عذاب تبدیل خواهد شد».(2)

##### 1 . «طَوْل» بر وزن «قول» به معناى نعمت است و از ریشه «طُول» بر وزن «نور» گرفته شده که امتداد چیزى را بیان مى کند و از آنجا که نعمت ها، امتدادِ وجودىِ بخشنده نعمت است، این واژه بر آن اطلاق شده است. این واژه گاه به خصوص توانایى هاى مالى یا به هر گونه قدرت نیز اطلاق مى شود و «اولو الطول» به معناى قدرتمندان است.
2 . غررالحکم، ص 448، ح 10301.

▲بخش دوم

أَلاَ وَإِنَّ لَکُمْ عِنْدِی أَلاَّ أَحْتَجِزَ دُونَکُمْ سِرّاً إِلاَّ فِی حَرْب، وَلاَ أَطْوِیَ دُونَکُمْ أَمْراً إِلاَّ فِی حُکْم، وَلاَ أُؤَخِّرَ لَکُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ، وَلاَ أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ، وَأَنْ تَکُونُوا عِنْدِی فِی الْحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِکَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَیْکُمُ النِّعْمَةُ، وَلِی عَلَیْکُمُ الطَّاعَةُ; وَأَلاَّ تَنْکُصُوا عَنْ دَعْوَة، وَلاَ تُفَرِّطُوا فِی صَلاَح، وَأَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَى الْحَقِّ، فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِیمُوا لِی عَلَى ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ مِنْکُمْ، ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ، وَلاَ یَجِدُ عِنْدِی فِیهَا رُخْصَةً، فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ، وَأَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ مَا یُصْلِحُ اللهُ بِهِ أَمْرَکُمْ. وَالسَّلاَمُ.

### ترجمه

آگاه باشید حق شما بر من این است که جز اسرار جنگى چیزى را بر شما پنهان ندارم و هیچ کارى را بدون مشورت با شما ـ جز در مقام قضاوت و بیان حکم الهى ـ انجام ندهم. من موظّفم هیچ حقى را از شما به تأخیر نیندازم و پیش از رسیدن به مقطع نهایى آن را قطع نکنم و (نیز از حقوق شما بر من این است که) همه شما در حق، نزد من یکسان باشید (و تفاوتى میان شریف و وضیع قائل نشوم). هنگامى که من این وظایف را انجام دادم، نعمت خدا (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ)(1) بر شما مسلّم (و کامل) خواهد شد و من بر شما (نخستین) حقى که دارم اطاعت است و اینکه از دعوت من (براى جهاد و غیر آن) سرپیچى نکنید و در آنچه من دستور مى دهم و به صلاح و مصلحت همگى است سستى و تفریط روا مدارید و باید در میان امواج مشکل ها براى حق و به سوى حق فرو روید. اگر این وظایف را نسبت به من انجام ندهید آن کس که راه کج مى رود از همه نزد من خوارتر است. سپس او را به سختى کیفر مى دهم و راه فرارى نزد من نخواهد داشت، بنابراین باید حقوق خود را از امراى خود بگیرید و حقوق آنها را که با آن خداوند کار شما را اصلاح مى کند به آنها بپردازید. والسّلام.

##### 1 . مائده، آیه 3.

▲شرح و تفسیر

▲حقوق امام و حقوق فرماندهان

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه خود آنچه را به صورت کلى و سربسته در بخش قبل بدان اشاره فرموده به طور مشروح بیان مى کند.

نخست به حقوقى که مردم بر او دارند اشاره کرده و روى پنج حق انگشت مى گذارد.

در اوّلین حق مى فرماید: «آگاه باشید حق شما بر من این است که جز اسرار جنگى چیزى را از شما پنهان ندارم»; (أَلاَ وَإِنَّ لَکُمْ عِنْدِی أَلاَّ أَحْتَجِزَ(1) دُونَکُمْ سِرّاً إِلاَّ فِی حَرْب).

به یقین پنهان داشتن اسرار از یاران و دوستان، نوعى ابراز بى اعتمادى به آنهاست و در بسیارى از موارد سبب بدبینى یا تفسیرهاى گوناگون براى یک واقعه مى شود; اما هنگامى که رئیس جمعیّت به طور کامل خبررسانى کند، پیوندهاى عاطفى محکم تر و سوء ظن و بدبینى کمتر خواهد شد، هر چند مواردى هست که چاره اى جز کتمان اسرار آن نیست; مانند مسائل جنگى، زیرا اگر دشمن از برنامه ریزى جنگ باخبر شود خود را در مقابل آن مقاوم مى سازد و پیش از موعد آن را خنثى مى کند به همین دلیل در طول تاریخ همواره فرماندهان بزرگ برنامه هاى جنگى خود را تا آخرین لحظه پنهان مى داشتند تا بتوانند ضربات قاطع بر دشمن وارد کنند.

در تاریخ جنگ هاى پیغمبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) نیز این اصل به خوبى مشاهده مى شود و به گفته مورخ معروف طبرى کمتر موردى بود که پیغمبر(صلى الله علیه وآله) از مدینه براى جنگى حرکت کند و مقصد نهایى را براى یارانش بیان فرماید.(2)

حتى گاه که پیغمبر(صلى الله علیه وآله) خودش به سوى میدان حرکت نمى کرد و گروهى را مأمور برنامه خاصى مى نمود نامه سربسته اى به فرمانده آنها مى داد و مى گفت: به سوى فلان محل حرکت کنید و به فلان جا که رسیدید نامه را بگشایید و هر چه در آن بود عمل کنید.(3) به یقین اگر از آغاز مقصد خود را بیان مى کرد در تمام مدینه پخش مى شد و جاسوسان آن را به سرعت به دشمن منتقل مى کردند و آنها نیز کاملا آماده مى شدند و چه بسا سرنوشت جنگ تغییر پیدا مى کرد.

سپس به دومین حق آنها اشاره کرده مى فرماید: «و هیچ کارى را بدون مشورت با شما ـ جز در مقام قضاوت و بیان حکم الهى ـ انجام ندهم»; (وَلاَ أَطْوِیَ(4) دُونَکُمْ أَمْراً إِلاَّ فِی حُکْم).

این همان اصل مشورت است که در قرآن مجید و روایات اسلامى به صورت گسترده آمده است و در دنیاى امروز به ظاهر بسیار بر آن تأکید مى شود، هرچند در عمل طور دیگرى است. مشورت با اصحاب و یاران و پیروان به آنها شخصیت مى دهد و احساس مسئولیت مى کنند و پیوندهاى عاطفى و محبّت را محکم مى سازد. افزون بر این در غیر معصومان سبب مى شود خطاها به حدّاقل برسد.

اما در قضاوت به هنگام صدور حکم، قاضى باید قاطعانه برخورد کند و در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «إِذَا کَانَ الْحَاکِمُ یَقُولُ لِمَنْ عَنْ یَمِینِهِ وَلِمَنْ عَنْ یَسَارِهِ مَا تَرَى مَا تَقُولُ فَعَلَى ذَلِکَ لَعْنَةُ اللهِ وَالْمَلاَئِکَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ أَلاَّ یَقُومُ مِنْ مَجْلِسِهِ وَتُجْلِسُهُمْ مَکَانَهُ; هنگامى که قاضى در مقام صدور حکم (نه در بررسى مقدمات) به نفر سمت راست یا سمت چپ خود بگوید: به عقیده شما من باید چه حکمى صادر کنم، لعنت خدا و فرشتگان و مردم بر او باد! چنین کسى (که توان صدور حکم نهایى را ندارد) باید از جاى خود برخیزد و آنها را بر جاى خود بنشاند».(5)

اضافه بر این اگر قاضى آنچه را در نظر دارد که به آن حکم کند قبلا فاش نماید ممکن است عوامل مختلف براى تغییر یا تضعیف رأى او تلاش کنند و او در فشار و محذور براى تغییر حکم قرار گیرد.

سپس به سومین و چهارمین حق اشاره مى کند و مى فرماید: «من موظّفم هیچ حقى را از شما به تأخیر نیندازم و پیش از رسیدن به مقطع نهایى آن را قطع نکنم»; (وَلاَ أُؤَخِّرَ لَکُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ، وَلاَ أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ).

تفاوت این دو حق را مى توان در ضمن مثالى بیان کرد و آن اینکه اگر بناست کسى یک ماه معین در جایى اسکان داده شود، آن ماه را تأخیر نیندازد و دیگر اینکه پیش از اینکه ماه به سر برسد آن را قطع نکند و نتیجه هر دو این مى شود که حقوق را بى کم و کاست و بدون افزایش بى دلیل بپردازد.

در پنجمین و آخرین حق مى فرماید: «(و نیز از حقوق شما بر من این است که) همه شما درحق، نزد من یکسان باشید (وتفاوتى میان شریف ووضیع قائل نشوم)»; (وَأَنْ تَکُونُوا عِنْدِی فِی الْحَقِّ سَوَاءً).

البته منظور این است که افراد در شرایط مساوى باید بدون در نظر گرفتن موقعیّت اجتماعیشان یکسان باشند بنابراین مفهوم این سخن این نیست که اگر شرایط یکسان نیست باز هم حقوق یکسانى براى آنان در نظر گرفته شود مانند اینکه مثلاً یکى فرمانده لشکر است و دیگرى فردى عادى، یکى فرماندار یک منطقه است و دیگرى نگهبان عمارت فرماندارى و دیگرى به عنوان مثال نگهبان یک عمارت دولتى و یا اینکه یکى طبیب است و دیگرى پرستار، یکى کارهاى بسیار سنگین را در روزهاى متوالى به عهده گرفته و دیگرى کارى سبک در مدتى کوتاه. به یقین آنها یکسان نیستند ولى اگر دو نفر کارى یکسان داشتند حق آنها یکسان پرداخته خواهد شد، هرچند یکى از فامیل هاى سرشناس باشد و دیگرى فردى عادى و گمنام.

آن گاه امام بعد از ذکر این حقوق پنج گانه که مردم بر پیشوایشان دارند به بیان حقوق خود بر امت مى پردازد و به چهار حق اشاره مى کند:

نخست مى فرماید: «هنگامى که من این وظایف را انجام دادم، نعمت خدا (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ)(6) بر شما مسلم (و کامل) خواهد شد و من بر شما (نخستین) حقى که دارم اطاعت است»; (فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِکَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَیْکُمُ النِّعْمَةُ، وَلِی عَلَیْکُمُ الطَّاعَةُ).

باید گوش به فرمان من باشید، فرمانى که ضامن سعادت شما در دنیا و آخرت و حافظ مصالح فرد و جامعه شماست.

آن گاه در دستور دوم مى فرماید: «و اینکه از دعوت من (براى جهاد و غیر آن) سرپیچى نکنید»; (وَأَلاَّ تَنْکُصُوا(7) عَنْ دَعْوَة).

بنابراین دستور دوم نسبت به دستور اوّل از قبیل ذکر خاص بعد از عام است، زیرا مخاطب در نامه فرماندهان لشکرند که باید در همه چیز مطیع فرمان امام باشند مخصوصاً در دعوت به جهاد.

آن گاه به سومین حق اشاره کرده مى فرماید: «و در آنچه من دستور مى دهم و به صلاح و مصلحت همگى است سستى و تفریط روا مدارید»; (وَلاَ تُفَرِّطُوا فِی صَلاَح).

بسیارند کسانى که به ظاهر در مسیر اطاعتند و دعوت پیشوایشان را لبیک مى گویند; ولى بر اثر سستى و کاهلى نتیجه مطلوبى عایدشان نمى شود. امام(علیه السلام)آن را به عنوان حقّى مستقل شمرده تا همگان بدانند اطاعت دعوت چیزى است و جدى بودن چیز دیگر.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، این جمله را اشاره به مسأله جهاد مى دانند که امام(علیه السلام) فرماندهان لشکر را موظّف مى کند هر زمان فرصتى براى دفع دشمن فراهم گردد آن را غنیمت بشمرند و سستى و کوتاهى نکنند.

سرانجام در بیان چهارمین و آخرین حق مردم بر پیشوایانشان مى فرماید: «و باید در میان امواج مشکل ها و شداید براى حق و به سوى حق فرو روید»; (وَأَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ(8) إِلَى الْحَقِّ).

اشاره به اینکه در مقام دفاع از کشور اسلام فداکارى لازم است، فداکارى تا سرحد جان و این یکى از حقوق زمامدار بر فرماندهان لشکر و فرد فرد آنهاست.

تاریخ اسلام پر است از جلوه هاى ایثار و فداکارى و خوض غمرات براى رسیدن به حق. براى نمونه:

تاریخ طبرى در حوادث سنه 37 آورده است: در میدان جنگ صفین عمّار
بیرون آمد و در برابر مردم قرار گرفت و عرضه داشت: خداوندا تو مى دانى اگر من بدانم که رضاى تو در این است که خودم را در دریا پرتاب کنم چنین مى کنم و من به خوبى مى دانم که امروز هیچ عملى تو را از پیکار با این فاسقان خشنودتر نمى سازد و اگر مى دانستم عملى تو را خشنودتر از این مى سازد انجام مى دادم.(9)

در سیره ابن هشام آمده است هنگامى که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) باخبر شد لشکر قریش به سوى بدر حرکت کرده پیامبر با مردم مشورت کرد و جریان قریش را به آنها گفت (نظر حضرت این بود که میزان آمادگى یاران خود را بیازماید) مقداد برخاست و گفت: اى رسول خدا! به همان راهى که خداوند به تو نشان داده برو ما با تو هستیم به خدا سوگند ما مثل بنى اسرائیل نیستیم که به موسى گفتند: تو به اتفاق پروردگارت برو و با دشمنان مبارزه کن ما در اینجا نشسته ایم. من مى گویم: تو با پروردگارت با آنها پیکار کنید و ما هم با شما هستیم. به خدایى که تو را به حق مبعوث ساخته اگر ما را به دورترین نقطه جزیره ببرى با تو خواهیم بود تا به مقصد برسى. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)براى او دعا کرد سپس فرمود: اى مردم باز هم به من مشورت دهید. نظر آن حضرت طایفه انصار بود و آنها جمعیت قابل ملاحظه اى بودند. سعد بن معاذ برخاست و عرض کرد: اى رسول خدا! مثل اینکه نظرت به سوى ما طایفه انصار است؟ پیامبر(صلى الله علیه وآله)فرمود: آرى. عرض کرد: ما به تو ایمان آورده ایم و گواهى داده ایم آنچه را آوردى حق است و با تو عهد و پیمان بسته ایم. به هر سویى مى خواهى برو ما با تو هستیم. به خدایى که تو را به حق مبعوث کرده اگر ما را به کنار این دریا ببرى (اشاره به دریاى سرخ است که در حاشیه غربى جزیره عربستان قرار دارد) و تو وارد این دریا شوى ما هم با تو وارد خواهیم شد و یک نفر تخلّف نخواهد کرد.(10)

امام(علیه السلام) در سومین بخش از کلام خود متخلّفان را تهدید مى کند تا بشارت و انذار را به هم بیامیزد و مى فرماید: «اگر این وظایف را نسبت به من انجام ندهید آن کس که راه کج مى رود از همه نزد من خوارتر است. سپس او را به سختى کیفر مى دهم و راه فرارى نزد من نخواهد داشت»; (فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِیمُوا لِی عَلَى ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ(11) مِنْکُمْ، ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ، وَلاَ یَجِدُ عِنْدِی فِیهَا رُخْصَةً).

در واقع امام(علیه السلام) در اینجا براى متخلفان دو کیفر قائل شده است: کیفر معنوى و کیفر ظاهرى. کیفر معنوى آن است که قدر و مقام آنها نزد امام(علیه السلام) بسیار پایین خواهد آمد; پائین تر از هرکس و کیفر ظاهرى مجازات هاى جسمانى است که امام(علیه السلام)براى آنها در نظر گرفته است. به یقین اگر بشارت و انذار در مدیریت ها مخصوصاً مدیریت جنگ و دفاع آمیخته نشود کارآیى خود را از دست خواهد داد.

آن گاه امام(علیه السلام) در پایان اشاره کوتاه و پرمعنایى به آنچه در بالا بیان فرمود کرده مى افزاید: «بنابراین باید حقوق خود را از امراى خود بگیرید و حقوق آنها را که با آن خداوند کار شما را اصلاح مى کند به آنها بپردازید. والسّلام»; (فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ، وَأَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ مَا یُصْلِحُ اللهُ بِهِ أَمْرَکُمْ. وَالسَّلاَمُ).

جمله «فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ» اشاره به حقوق پنجگانه اى است که در آغاز امام(علیه السلام) بیان فرمود و به آنها حق مى دهد که این حقوق را از پیشوایشان مطالبه کنند و جمله «أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ...» اشاره به حقوق چهارگانه اى است که امام(علیه السلام) از آنها مطالبه مى کند; حقوقى که آن هم به نفع آنها و براى اصلاح امور آنهاست.

امام(علیه السلام) در اینجا واژه «امُرَاء» را به صورت جمع آورده که اشاره به خودش و زمامدارانى است که بعد از او به حق بر مردم حکومت مى کنند، نه اینکه منظور فرماندهان لشکر باشد، زیرا آنها خودشان مخاطب این کلام اند.

##### 1 . «أحْتَجِزَ» از ریشه «حَجْز» بر وزن «عجز» و معناى اصلى آن منع کردن و فاصله افکندن است. سپس به پنهان داشتن و مستور نمودن که مانع از مشاهده یا اطّلاع بر چیزى است اطلاق شده است.
2 . تاریخ طبرى، ج 2، ص 366 در وقایع سال نهم هجرت.
3 . شرح نهج البلاغه ابن میثم، ج 5، ص 129.
4 . «أطْوى» از ریشه «طَىّ» در اصل به معناى پنهان داشتن و مخفى داشتن است و معناى دیگر «طَىّ» پیچیدن و درنوردیدن است. به همین جهت پیمودن راه را طى طریق مى گویند و بعید نیست که هر دو معنا به یک ریشه باز گردد.
5 . کافى، ج 7، ص 414، ح 6.
6 . مائده، آیه 3.
7 . «تَنْکُصوا» از ریشه «نَکْص» بر وزن «مکث» به معناى بازگشت از چیز یا جایى است و از آنجا که سرپیچى کردن نوعى بازگشت از اطاعت است به این معنا نیز به کار رفته است.
8 . «غَمَرات» جمع «غَمْرة» بر وزن «ضربة» در اصل از غمر به معناى از بین بردن اثر چیزى گرفته شده سپس به آب زیادى که تمام چهره چیزى را مى پوشاند و پیش مى رود، غمرة و غامر گفته شده و در عبارت بالا به معناى امواج شداید و مشکلات است.
9 . تاریخ طبرى، ج 4، ص 26.
10 . سیره ابن هشام، ج 2، ص 266 و 267 و کامل ابن اثیر، ج 2، ص 120.
11 . «اعْوَجَّ» از ریشه «عَوَج» بر وزن «حرج» به معناى کج شدن گرفته شده و «عِوج» بر وزن «سپر» معناى اسم مصدرى دارد و هرگونه کجى را شامل مى شود و گاه به معناى انحرافات معنوى و عملى به کار مى رود. در عبارت بالا همین معنا مراد است.

▲51 ـ إلى عُمّالِهِ عَلَى الْخِراجِ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

به کارگزاران خراج و بیت المال است.(1)

##### 1 . سند نامه:
آنچه را مرحوم سیّد رضى از این نامه ذکر کرده در کتاب صفین نصر بن مزاحم که پیش از سیّد رضى مى زیسته است به صورت دو نامه و در دو جا از این کتاب آمده است با تفاوت مختصرى با آنچه سیّد رضى آورده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 389) ابوجعفر اسکافى که قبل از سیّد رضى مى زیسته نیز در کتابش به نام المعیار والموازنة، ص 122 نامه اى ذکر کرده که بخش هایى از آن با نامه مورد بحث شباهت دارد; ولى احتمال دارد نامه دیگرى باشد. در کتاب تمام نهج البلاغه ص 776 نیز نامه اى شبیه نامه ابوجعفر اسکافى آمده است.

▲نامه در یک نگاه

امام(علیه السلام) در این نامه به چند نکته مهم اشاره مى فرماید: در بخش اوّل سخن از ثواب زحماتى است که گردآورى کنندگان خراج در این راه متحمّل مى شوند که امام(علیه السلام) به عنوان ذخیره یوم المعاد از آن یاد مى کند.

در بخش دوم این نامه درباره رعایت عدالت و محبّت به مردم هنگام گرفتن خراج سفارش اکید مى کند و از هرگونه اجحاف و تعدّى و زیان رساندن به آنها نهى مى فرمایدو حتى در مورد غیر مسلمانانى که کمک به دشمن نکنند نیز همین توصیه را دارد.

در بخش آخر آنها را به شکرگزارى از نعمت هاى پروردگار و یارى دین و آیینش با تمام قوّت و قدرت فرا مى خواند.

▲بخش اوّل

مِنْ عَبْدِ اللهِ عَلِیّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَى أَصْحَابِ الْخَرَاجِ:

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ یَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیْهِ لَمْ یُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا یُحْرِزُهَا. وَاعْلَمُوا أَنَّ مَا کُلِّفْتُمْ بِهِ یَسِیرٌ، وَأَنَّ ثَوَابَهُ کَثِیرٌ، وَلَوْ لَمْ یَکُنْ فِیمَا نَهَى اللهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْیِ وَالْعُدْوَانِ عِقَابٌ یُخَافُ لَکَانَ فِی ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لاَ عُذْرَ فِی تَرْکِ طَلَبِهِ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) کسى که از آنچه سرانجام به سوى آن مى رود (مرگ و قیامت) بر حذر نباشد چیزى از پیش براى خود که او را (از بلاى آن روز) مصون دارد نمى فرستد. بدانید آنچه به آن مکلّف شده اید کم است امّا ثوابش بسیار. اگر ظلم و تعدّى، که خدا از آن نهى کرده عقاب و کیفر ترس آورى نداشت، باز براى درک ثوابِ اجتنابِ از آن، عذرى براى ترکش باقى نمى ماند.

▲شرح و تفسیر

▲از ظلم و ستم به مردم بپرهیزید!

منظور از اصحاب خراج مأموران جمع آورى خراج اراضى مفتوح العنوة است. توضیح: هنگامى که مسلمانان بر دشمنان خود پیروز مى شدند زمین هاى آنها عملاً به ملک مسلمین در مى آمد; ولى غالباً آن را در اختیار خودشان مى گذاشتند و هر سال مبلغى یا مقدارى از محصول آن اراضى به عنوان مال الاجاره (یا مالیات) از آنها گرفته مى شد که مبلغ زیاد و سنگینى نبود. این
مسأله از عصر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) با فتح خیبر آغاز شد و سپس در فتوحات دیگر اسلامى جریان یافت و قسمت عمده بیت المال در آن زمان ها از همین خراج تأمین مى شد که مبلغ قابل توجهى بود و تعلق به همه مسلمانان داشت. البته مأموران دیگرى بودند که زکات را از مسلمانان جمع آورى مى کردند و صرف نیازهاى ارتش اسلام و قضات و فقرا و نیازمندان مى شد.

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه خود بر چند امر تأکید مى کند.

نخست هشدار مى دهد که زندگى خود را در جهان دیگر فراموش نکنید وگرنه براى آن آمادگى پیدا نخواهید کرد مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) کسى که از آنچه سرانجام به سوى آن مى رود (مرگ و قیامت) بر حذر نباشد چیزى از پیش براى خود که او را (از بلاى آن روز) مصون دارد نمى فرستد»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ یَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیْهِ لَمْ یُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا یُحْرِزُهَا).

اینکه در روایات مى خوانیم هوشیارترین مردم کسى است که بیش از همه به فکر مرگ باشد: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَکْیَسَکُمْ أَکْثَرُکُمْ ذِکْراً لِلْمَوْت»(1) براى این است که تا انسان در فکر سفر آخرت نباشد وسایل این سفر پرخطر را فراهم نخواهد کرد و دست خالى با دنیا وداع مى کند.

آن گاه در دومین نکته خطاب به کارگزاران خراج مى فرماید: «بدانید آنچه به آن مکلّف شده اید کم است امّا ثوابش بسیار»; (وَاعْلَمُوا أَنَّ مَا کُلِّفْتُمْ بِهِ یَسِیرٌ وَأَنَّ ثَوَابَهُ کَثِیرٌ).

آیا منظور امام(علیه السلام) از این عبارت کوشش هاى مربوط به جمع آورى خراج است یا تمام تکالیفى که انسان ها دارند؟ هر دو معنا محتمل است. با توجّه به اینکه جمله پیشین عام بود و همه اعمال را شامل مى شد، احتمال دوم مناسب تر به نظر مى رسد و در واقع اشاره به آیات شریفه (وَما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِى الدِّینِ مِنْ حَرَج)(2) و (یُریدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْر وَلا یُریدُ بِکُمُ الْعُسْر)(3) است.

آرى خداوند جواد و کریم در مقابل اعمال کوچک ما ثواب هاى بزرگى قرار داده است.

در سومین نکته به مطلبى درباره ترک ظلم اشاره مى کند و مى فرماید: «اگر ظلم و تعدّى، که خدا از آن نهى کرده عقاب و کیفر ترس آورى نداشت باز براى درک ثوابِ اجتنابِ از آن، عذرى براى ترکش باقى نمى ماند»; (وَلَوْ لَمْ یَکُنْ فِیمَا نَهَى اللهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْیِ وَالْعُدْوَانِ عِقَابٌ یُخَافُ لَکَانَ فِی ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لاَ عُذْرَ فِی تَرْکِ طَلَبِهِ).

اشاره به اینکه ظلم و ستم بى شک کیفر شدیدى دارد; ولى در ترک آن ثوابِ فوق العاده اى است، بنابراین نه به جهت کیفرش، بلکه به موجب ثواب ترکش، اگر انسان آن را ترک گوید بسیار بجاست.

امام(علیه السلام) در کلمات قصار خود نیز شبیه همین معنا را با تعبیر وسیع تر و جالب دیگرى بیان کرده مى فرماید: «لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلاَّ یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ; اگر خداوند تهدید به عذاب در برابر عصیانش نکرده بود باز هم واجب بود به پاس نعمت هایش نافرمانى نشود».(4)

##### 1 . بحارالانوار، ج 74، ص 178.
2 . حج، آیه 78.
3 . بقره، آیه 185.
4 . نهج البلاغه، کلمات قصار، کلمه 290.

▲نکته: خراج چیست؟

واژه «خراج» و «خرج» در اصل از خروج گرفته شده و به معناى چیزى است که از مال انسان یا از زمین زراعتى به دست مى آید. بعضى واژه خراج را به معناى مال الاجاره زمین دانسته اند و راغب در کتاب مفردات خود مى گوید: خراج غالباً به مالیاتى که بر زمینِ باغ و زراعت وضع مى شود، اطلاق مى گردد و به هر حال در اصطلاح فقها به معناى مالیاتى است که بر زمین هاى خراجیه; یعنى زمین هایى که با جنگ از کفّار گرفته شده بود قرار مى دادند و گاه به مالیات زمین هاى آبادى اطلاق مى شد که جزو انفال بود. بخش اوّل تعلّق به همه مسلمانان داشت و بخش دوم به حاکم اسلامى.

در بعضى از کتب اهل سنّت آمده است که خراج در اصطلاح فقها دو معنا دارد: معناى عام و معناى خاص. خراج به معناى عام تمام اموالى است که دولت متولى جمع آورى و صرف آن در مصارف معیّن است (تمام اقسام مالیات ها) و اما معناى خاص، آن مالى است که حکومت اسلامى بر اراضى خراجیه قرار مى دهد(1) و گاه به مالیاتى که به نام جزیه از غیر مسلمانان گرفته مى شد نیز اطلاق شده است.

در مورد مصرف خراج فقهاى ما گفته اند که باید صرف مصالح عامه مسلمین گردد; مانند بناى پل ها، حفظ امنیّت جاده ها، کمک به نیازمندان، حقوق سربازان، جنگ جویان، قضات و فرمانداران و سایر نیازهاى حکومتى.(2)

البته بسیار مى شد که بخش مهمى از خراج میان همه مسلمانانى که در دسترس بودند به طور مساوى در حکومت هاى عدل (مانند حکومت امیرمؤمنان على(علیه السلام)) و به صورت غیر مساوى (مانند حکومت خلفا) تقسیم مى شد.

دلیل تساوى بر تقسیم، آن است که اراضى خراجیه که خراج از آن جمع آورى مى شود ملک عموم مسلمانان است و همه به طور مساوى در آن سهیم هستند. در ضمن منظور از تساوى، عدم فرق میان افراد به حسب شخصیت اجتماعیشان است که فلان کس شیخ قبیله است و فلان شخص آدم سرشناسى است و دیگرى کارگر ساده; ولى بر حسب مسئولیت ها مانند قضاوت و فرماندارى و فرماندهى لشکر و امثال آن به یقین تفاوت گذارده مى شد.

##### 1 . الموسوعة الفقهیة الکویتیه، ج 19، ص 52.
2 . جواهرالکلام، ج 22، ص 200.

▲بخش دوم

فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِکُمْ، وَاصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ، فَإِنَّکُمْ خُزَّانُ الرَّعِیَّةِ، وَوُکَلاَءُ الاُْمَّةِ، وَسُفَرَاءُ الاَْئِمَّةِ وَلاَ تُحْشِمُوا أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ، وَلاَ تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ، وَلاَ تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی الْخَرَاجِ کِسْوَةَ شِتَاء وَلاَ صَیْف، وَلاَ دَابَّةً یَعْتَمِلُونَ عَلَیْهَا، وَلاَ عَبْداً، وَلاَ تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَکَانِ دِرْهَم وَلاَ تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَد مِنَ النَّاسِ، مُصَلّ وَلاَ مُعَاهَد، إِلاَّ أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلاَحاً یُعْدَى بِهِ عَلَى أَهْلِ الاِْسْلاَمِ، فَإِنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَدَعَ ذَلِکَ فِی أَیْدِی أَعْدَاءِ الاِْسْلاَمِ، فَیَکُونَ شَوْکَةً عَلَیْهِ. وَلاَ تَدَّخِرُوا أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَةً، وَلاَ الْجُنْدَ حُسْنَ سِیرَة، وَلاَ الرَّعِیَّةَ مَعُونَةً، وَلاَ دِینَ اللهِ قُوَّةً، وَأَبْلُوا فِی سَبِیلِ اللهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَیْکُمْ، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ عِنْدَنَا وَعِنْدَکُمْ أَنْ نَشْکُرَهُ بِجُهْدِنَا، وَأَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا، وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.

### ترجمه

(امام فرمود:) حال که چنین است انصاف را از سوى خود نسبت به مردم رعایت کنید و در برابر نیازمندى هایشان (که پاسخ گفتن به آن مشکلاتى دارد) صبر و شکیبایى به خرج دهید، زیرا شما خزانه داران رعیّت و وکلاى امّت و سفیران ائمه و پیشوایان هستید. هیچ کس را به سبب عرض حاجتش شرمنده نسازید و کسى را از خواسته (مشروعش) باز مدارید و هرگز براى گرفتن خراج از بدهکار، لباس تابستانى یا زمستانى و یا مرکبى که با آن به کارهایشان مى رسند و یا برده اى را (که از کمک او براى زندگى بهره مى گیرند) به فروش نرسانید. کسى را براى گرفتن درهمى تازیانه نزنید. هرگز به مال احدى از مردم، چه مسلمان باشد و چه غیر مسلمانى که در پناه اسلام است، دست نزنید (و آن را به تملک بیت المال در نیاورید) مگر اینکه اسب یا سلاحى باشد که براى تجاوز به مسلمانان به کار گرفته مى شود (در این صورت مى توانید آن وسایل را مصادره کنید) زیرا براى مسلمان سزاوار نیست که چنین وسایلى را در دست دشمنان اسلام باقى بگذارد تا سبب نیرومندى آنها بر ضد مسلمانان گردد. هرگز از نصیحت و اندرز به خویشتن (و به یکدیگر) و از خوش رفتارى با سپاهیان و کمک به رعیّت و تقویت دین خدا خوددارى مکنید. در راه خدا آنچه را بر شما واجب است انجام دهید، زیرا خداوندِ سبحان، از ما و شما خواسته است که با تمام توان شکر او را بجا بیاوریم و آیین او را تا آنجا که قدرت داریم یارى کنیم و هیچ قدرتى (براى انجام این امور) جز به کمک خداوند بزرگ نیست.

▲شرح و تفسیر

▲در گرفتن خراج انصاف را رعایت کنید

امام(علیه السلام) پس از بیان یک سلسله کلیات در بخش پیشین این نامه، در این بخش انگشت روى جزئیات مسائل گذارده و اوامر و نواهى خاصى براى کارگزاران خراج صادر مى فرماید.

در آغاز چنین مى گوید: «حال که چنین است انصاف را از سوى خود نسبت به مردم رعایت کنید و در برابر نیازمندى هایشان (که پاسخ گفتن به آن مشکلاتى دارد) صبر و شکیبایى به خرج دهید، زیرا شما خزانه داران رعیّت و وکلاى امّت و سفیران ائمه و پیشوایان هستید»; (فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِکُمْ، وَاصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ، فَإِنَّکُمْ خُزَّانُ الرَّعِیَّةِ، وَوُکَلاَءُ الاُْمَّةِ، وَسُفَرَاءُ الاَْئِمَّةِ).

منظور از انصاف از سوى خود ـ همان گونه که در روایات وارد شده است ـ این است که آنچه براى خود مى پسندند براى آنها بپسندند و آنچه براى خویش ناخوش مى دارند براى آنها ناخوش دارند. یا به تعبیر دیگر همان گونه که حق خود را از آنها مى گیرند، حقوق آنها را نیز به آنها بپردازند.

در حدیثى مى خوانیم مردى اعرابى خدمت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آمد در حالى که پیامبر سوار بر مرکب به سوى یکى از غزوات در حرکت بود. آن مرد عرب رکاب پیغمبر را گرفت و عرض کرد: «یَا رَسُولَ اللهِ عَلِّمْنِی عَمَلاً أَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ; اى رسول خدا! عملى به من یاد ده که اگر انجام دهم داخل بهشت شوم». پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)فرمود: «مَا أَحْبَبْتَ أَنْ یَأْتِیَهُ النَّاسُ إِلَیْکَ فَأْتِهِ إِلَیْهِمْ وَمَا کَرِهْتَ أَنْ یَأْتِیَهُ النَّاسُ إِلَیْکَ فَلاَ تَأْتِهِ إِلَیْهِمْ; آنچه دوست دارى مردم براى تو انجام دهند براى آنان انجام ده و آنچه دوست ندارى که مردم درباره تو انجام دهند درباره آنها انجام نده». این را فرمود و اضافه کرد: «خَلِّ سَبِیلَ الرَّاحِلَةِ; دست از مرکب بردار و آن را به حال خود واگذار» (یعنى تمام خواسته تو در این دو جمله بود).(1)

امام(علیه السلام) در جمله هاى بالا سه منصب براى عاملان خراج بیان فرمود که اشاره به سه مسئولیت مهم آنهاست.

نخست خازن رعیّت، به معناى حافظ اموال آنها بودن تا در مصارفش صرف شود. دیگر اینکه آنها وکیلان امّتند که مفهومش آن است که حقوق مردم را از کسانى که حق بر ذمه آنهاست به طور کامل دریافت مى دارند. سوم اینکه آنها سفیران امامان هستند که باید با همان اخلاق و روش پیشوایان بزرگ با مردم رفتار کنند، بنابراین هم اخذ حقوق مى کنند و هم حفظ آن و هم با اخلاق حسنه با آنان رفتار مى کنند.

آن گاه امام(علیه السلام) آنها را از شش چیز نهى مى کند. در نخستین نهى مى فرماید: «هیچ کس را به سبب عرض حاجتش شرمنده نسازید»; (وَلاَ تُحْشِمُوا(2) أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ).

یعنى چنان با مردم رفتار کنید که از عرض حاجت خود شرمنده نشوند. مثلاً اگر بعضى گوسفندان آنها مورد علاقه آنهاست یا بعضى از بخش هاى زراعت مورد توجّه آنهاست، چنان با آنها رفتار کنید که بتوانند مقصود خود را اظهار دارند و خراج و زکات را از بخش دیگر مطالبه کنید.

حضرت در دومین نهى خود مى فرماید: «و کسى را از خواسته (مشروعش) باز مدارید»; (وَلاَ تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ).

اشاره به اینکه اگر آنها در نحوه تقسیم اموال و اخذ خراج خواسته هاى مشروعى داشته باشند آنها را رعایت کنید.

در سومین نهى، آنها را از گرفتن وسایل ضرورى زندگى (و به اصطلاح مستثنیات دین) باز مى دارد و مى فرماید: «و هرگز براى گرفتن خراج از بدهکار، لباس تابستانى یا زمستانى و یا مرکبى که با آن به کارهایشان مى رسند و یا برده اى را (که از کمک او براى زندگى بهره مى گیرند) به فروش نرسانید»; (وَلاَ تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی الْخَرَاجِ کِسْوَةَ شِتَاء وَلاَ صَیْف، وَلاَ دَابَّةً یَعْتَمِلُونَ عَلَیْهَا وَلاَ عَبْداً).

این دستور یکى از احکام کاملا انسانى اسلام است که اجازه نمى دهد حتى از بدهکاران، ضروریات زندگى آنها را براى اداى دین بستانند، بلکه اگر مال دیگرى دارد از آن باید بهره گرفت و اگر ندارد باید به او مهلت داد تا زمانى که قدرت بر اداى دین خود پیدا کند.

در چهارمین نهى مى فرماید: «کسى را براى گرفتن درهمى تازیانه نزنید»; (وَلاَ تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَکَانِ دِرْهَم).

به بیان دیگر به هنگام اخذ حق بیت المال هر گونه خشونتى ممنوع است و تجربه نشان داده که خشونت ها نتیجه منفى در اداى دیون دارد و به عکس محبّت و ملاطفت، درآمد بیت المال را فزون تر مى سازد.

تعبیر به «درهم» ممکن است اشاره به اموال کم باشد; یعنى در جزئیات به مردم سخت گیرى نکنید. بعضى از شارحان احتمال داده اند که درهم در اینجا به معناى جنس مال است یعنى براى اخذ اموال مردم را در فشار قرار ندهید.

امام(علیه السلام) در پنجمین نهى مى فرماید: «هرگز به مال احدى از مردم چه مسلمان باشد و چه غیر مسلمانى که در پناه اسلام است، دست نزنید (و آن را به تملک بیت المال در نیاورید) مگر اینکه اسب یا سلاحى باشد که براى تجاوز به مسلمانان به کار گرفته مى شود (در این صورت مى توانید آن وسایل را مصادره کنید) زیرا براى مسلمان سزاوار نیست که چنین وسایلى را در دست دشمنان اسلام باقى بگذارد تا سبب نیرومندى آنها بر ضد مسلمانان گردد»; (وَلاَ تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَد مِنَ النَّاسِ، مُصَلّ وَلاَ مُعَاهَد(3)، إِلاَّ أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلاَحاً یُعْدَى بِهِ عَلَى أَهْلِ الاِْسْلاَمِ، فَإِنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَدَعَ ذَلِکَ فِی أَیْدِی أَعْدَاءِ الاِْسْلاَمِ، فَیَکُونَ شَوْکَةً عَلَیْهِ).

این جمله اشاره به منافقان و افراد نفوذى است که مرکب سوارى و سلاحى دارند و آن را در اختیار دشمنان اسلام قرار مى دهند در این موارد مى توان این وسایل را از آنان گرفت بى آنکه قیمت آنها پرداخته شود، چرا که پرداخت قیمت باز هم آنها را بر تجدید همان برنامه قوّت و قدرت مى دهد. در واقع این دستور نوعى مصادره مشروع است که امام(علیه السلام) درباره افراد استثنایى اجازه داده است; ولى اموال سایر مسلمانان و غیر مسلمانانى که اهل ذمه هستند باید محترم شمرده شود.

درست است که این موضوع ارتباطى به مسأله خراج ندارد ولى در واقع یک وظیفه اضافى است که گاهى عاملان خراج با آن مواجه مى شوند و باید انجام دهند.

در فقه اسلامى در باب مکاسب محرّمه بحثى درباره حرمت کمک به ظالمان و نیز بحثى درباره عدم جواز فروش اسلحه به دشمنان اسلام آمده است که با دلایل عام و خاص از این مسأله نهى شده و مفهوم این آیات و روایات این است که اگر سلاح یا مرکبى در دست کسى ببینیم که در آینده نزدیک به دشمنان اسلام سپرده مى شود و بر ضد مسلمانان از آن کمک مى گیرند باید جلوى آن را گرفت و این همان چیزى است که امام(علیه السلام) در این دستور بیان فرموده است و به بیان دیگر این کار نوعى نهى از منکر عملى است.

سرانجام در ششمین نهى مى فرماید: «هرگز از نصیحت و اندرز به خویشتن (و به یکدیگر) و از خوش رفتارى با سپاهیان و کمک به رعیّت و تقویت دین خدا خوددارى مکنید»; (وَلاَ تَدَّخِرُوا(4) أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَةً، وَلاَ الْجُنْدَ حُسْنَ سِیرَة وَلاَ الرَّعِیَّةَ مَعُونَةً، وَلاَ دِینَ اللهِ قُوَّةً).(5)

در اینجا امام(علیه السلام) در یک جمله به صورت نهى آنها را به چهار امر دستور مى دهد. نصیحت و خیرخواهى به یکدیگر، خوش رفتارى با سپاه اسلام، کوشش در راه کمک به رعایا و تلاش در طریق تقویت دین مبین اسلام. با توجّه به اینکه مخاطب در این جمله کارگزاران خراجند روشن مى شود که آنها در مسیر انجام مأموریت خود باید مراقب تکالیف دیگرى که بر عهده دارند نیز باشند.

بعضى از شارحان در جمله «لاَ تَدَّخِرُوا أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَةً» انفس را به معناى خویشتن و بعضى به معناى یکدیگر تفسیر کرده اند و معناى دوم مناسب تر به نظر مى رسد.

به یقین اگر کارگزاران خراج این وظایف چهارگانه را انجام دهند یعنى هم یکدیگر را به وظیفه شناسى توصیه کنند و هم برخورد آنها با لشکر اسلام و با رعایا خوب باشد و هم تمام نیّتشان بر تقویت دین خدا استوار گردد، جامعه اسلامى شاهد پیشرفت هاى مهمى خواهد بود.

آن گاه امام(علیه السلام) در پایان این نامه آخرین دستور خویش را به این صورت بیان مى کند و مى فرماید: «در راه خدا آنچه را بر شما واجب است انجام دهید، زیرا خداوندِ سبحان، از ما و شما خواسته است با تمام توان شکر او را بجا بیاوریم و آیین او را تا آنجا که در قدرت داریم یارى کنیم و هیچ قدرتى (براى انجام این امور) جز به کمک خداوند بزرگ نیست»; (وَأَبْلُوا(6) فِی سَبِیلِ اللهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَیْکُمْ، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ(7) عِنْدَنَا وَعِنْدَکُمْ أَنْ نَشْکُرَهُ بِجُهْدِنَا، وَأَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا، وَلاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ).

اشاره به اینکه براى موفقیّت در انجام همه این دستورات تکیه بر خدا کنید و از ذات پاکش یارى بطلبید.

تعبیر به «فان الله»; (با فاء تفریع) اشاره به این است که انجام این امور همه نوعى شکر نعمت هاى خداست و ما در برابر الطاف پروردگار مدیون هستیم که این وظایف را انجام دهیم.

##### 1 . کافى، ج 2، ص 146، ح 10.
2 . «تُحْشِموا» از ریشه «احشام» و «حَشَم» بر وزن «کرم» به معناى خجل ساختن کسى گرفته شده و هنگامى که به باب افعال برود نیز همان معنا را مى بخشد. گاه نیز به معناى خشمگین ساختن آمده است و در جمله بالا همان معناى اوّل مناسب تر است و «حِشْمت» بر وزن «حکمت» به معناى حیا و شرمندگى است و گاه به معناى شایستگى نیز آمده است.
3 . «مُعاهِد» دو معنا دارد: اهل ذمه و اقلیت هاى مذهبى که در داخل کشورهاى اسلامى به طور مسالمت آمیز با مسلمانان زندگى مى کنند، و کفّارى که در خارج کشورهاى اسلامى هستند و با مسلمانان عهد و پیمان دارند. در اینجا منظور همان معناى اوّل است.
4 . «تَدَّخِرُوا» از ریشه «ذخیره» گرفته شده که وقتى به باب افتعال مى رود ذال آن تبدیل به دال شده و تاء باب افتعال نیز تبدیل به دال شده و در هم ادغام مى گردد، بنابراین «لا تَدَّخِرُوا» به معناى ذخیره نکنید است و در اینجا مفهوم دریغ مدارید دارد.
5 . در بعضى از روایات، این جمله و ما بعد آن در نامه اى که خطاب به سران لشکر است آمده است (به کتاب صفین نصر بن مزاحم ص 125 مراجعه شود و تعبیر به جند (لشکر) تناسب با همین نقل دارد.
6 . «أبْلُوا» (از باب افعال) به معناى تلاش و کوشش کردن براى انجام چیزى است و گاه به معناى امتحان کردن یا فرسوده ساختن نیز آمده است و در اینجا معناى اوّل اراده شده است.
7 . «اصْطَنَعَ» از ریشه «اصطناع» به معناى طلب کردن و خواستن چیزى است و گاه به معناى ساختن و پرورش دادن آمده و در اینجا همان معناى اوّل منظور است.

▲52 إلى أمَراءِ الْبِلاد فی مَعْنَى الصَّلاةِ

از نامه ها امام(علیه السلام)

به فرمانداران شهرها درباره معناى نماز (و بخشى از احکام آن) است.(1)

##### 1 . سند نامه:
در کتاب مصادر نهج البلاغه آمده است که این نامه را ابو منصور ثعالبى که از معاصران مرحوم سید رضى است در باب سوم از کتابش به نام الاعجاز والایجاز آورده است با تفاوت قابل ملاحظه اى که صاحب مصادر تفاوت ها را ذکر کرده و در مجموع نتیجه مى گیرد که ثعالبى (قطعاً) این نامه را از نهج البلاغه سیّد رضى نگرفته است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 390).

▲نامه در یک نگاه

چنان که در عنوان نامه آمده است، مخاطب آن امیران بلادند، زیرا آنها ناظر به امور دینى و هم دنیوى مردم بودند، افزون بر اینکه امامت جمعه و جماعت را نیز بر عهده داشتند. محتواى نامه در واقع بیانگر دو چیز است: یکى اوقات دقیق نمازهاى پنج گانه که هر کدام را باید در چه وقتى ادا کرد و دیگر اینکه امام جماعت باید ضعیف ترین مأمومین را در نظر بگیرد ومتناسب با توان او نماز بخواند.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَصَلُّوا بِالنَّاسِ الظُّهْرَ حَتَّى تَفِیءَ الشَّمْسُ مِنْ مَرْبِضِ الْعَنْزِ، وَصَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَیْضَاءُ حَیَّةٌ فِی عُضْو مِنَ النَّهَارِ حِینَ یُسَارُ فِیهَا فَرْسَخَانِ، وَصَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِینَ یُفْطِرُ الصَّائِمُ، وَیَدْفَعُ الْحَاجُّ إِلَى مِنًى، وَصَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِینَ یَتَوَارَى الشَّفَقُ إِلَى ثُلُثِ اللَّیْلِ، وَصَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَالرَّجُلُ یَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ، وَصَلُّوا بِهِمْ صَلاَةَ أَضْعَفِهِمْ وَلاَ تَکُونُوا فَتَّانِینَ.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) نماز ظهر را هنگامى با مردم بخوانید (که خورشید از دایره نصف النهار گذشته باشد) تا زمانى که خورشید به اندازه خوابگاه یک بز از آن دور شده باشد، و نماز عصر را هنگامى براى آنها بجاى آورید که خورشید هنوز در بخشى از روز روشن و زنده است (یعنى هنوز به زردى نگراییده) به گونه اى که مى توان تا غروب آفتاب دو فرسخ راه را طى کرد و نماز مغرب را براى آنها هنگامى بخوانید که روزه دار افطار مى کند و حاجى از عرفات (به سوى مشعر و سپس از آنجا) به سوى منى حرکت مى کند و نماز عشا را از وقتى که شفق پنهان مى گردد تا ثلث شب با آنان (مردم) بجا آورید و نماز صبح را هنگامى با آنها بخوانید که انسان مى تواند صورت رفیقش را ببیند و او را بشناسد و باید آن گونه با آنها نماز بخوانید که ضعیف ترین مأمومین مى توانند بخوانند و هرگز فتنه گر نباشید. (که با طول دادن نماز و دعاهاى آن گروهى را بفریبید و گروه دیگرى را به زحمت بیفکنید).

▲شرح و تفسیر

▲آداب و اوقات نماز

همان گونه که در بالا اشاره شد، امام(علیه السلام) در این نامه که مخاطب آن امیران بلادند همان امیرانى که امام جمعه و جماعت نیز بودند، اوقات نماز را براى آنها شرح مى دهد.

ابتدا از نماز ظهر شروع مى کند و مى فرماید: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) نماز ظهر را هنگامى با مردم بخوانید (که خورشید از دایره نصف النهار گذشته باشد) تا زمانى که خورشید به اندازه خوابگاه یک بز از آن دور شده باشد»; (أَمَّا بَعْدُ، فَصَلُّوا بِالنَّاسِ الظُّهْرَ حَتَّى تَفِیءَ(1) الشَّمْسُ مِنْ مَرْبِضِ(2) الْعَنْزِ(3)).

هرگاه «حتى» را اشاره به پایان وقت فضیلت ظهر بدانیم آن گونه که ظاهر تعبیر به «حتى» است مفهومش این است که امام(علیه السلام) تنها پایان وقت فضیلت ظهر را بیان فرموده که در بعضى از روایات به اندازه ذراع تعیین شده و ذراع با محلى که یک بز هنگام خوابیدن روى زمین اشغال مى کند (البته از عرض نه از طول) چندان تفاوتى ندارد و اگر «حتى» را به معناى حین(4) که ظاهر در آغاز وقت فضیلت است تفسیر کنیم مفهومش این مى شود که از اوّل زوال تا هنگامى که سایه شاخص (سایه اى که از لحظه زوال ظهر حاصل مى شود) به اندازه یک ذراع شود نماز ظهر را مى توان تأخیر انداخت یا براى خواندن نافله یا براى اجتماع مردم جهت نماز جماعت.

البته ابتداى وقت نماز ظهر منهاى این امور همان است که قرآن مجید با صراحت بیان کرده: «(أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ); نماز را از زوال خورشید (هنگام ظهر) بجاى آور».(5)

سپس امام(علیه السلام) به بیان آخر وقت فضیلت نماز عصر مى پردازد و مى فرماید: «و نماز عصر را هنگامى براى آنها بجاى آورید که خورشید هنوز در بخشى از روز روشن و زنده است (یعنى هنوز به زردى نگراییده) بگونه اى که مى توان تا غروب آفتاب دو فرسخ راه را طى کرد»; (وَصَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَیْضَاءُ حَیَّةٌ فِی عُضْو مِنَ النَّهَارِ حِینَ یُسَارُ فِیهَا فَرْسَخَانِ).

در مورد وقت نماز عصر میان فقهاى اهل سنّت اختلاف بسیار است که در کتب فقهى آمده; ولى معروف میان علماى شیعه این است که آغاز وقت فضیلت نماز ظهر ابتداى زوال خورشید از دایره نصف النهار است (البته پس از مقدار وقت لازم براى خواندن نافله ظهر) و پایان آن زمانى است که سایه شاخص (سایه اى که بعد از زوال اضافه مى شود) به اندازه خود شاخص شود سپس وقت فضیلت براى نماز عصر شروع مى شود و تا زمانى که سایه شاخص به دو برابر خود برسد ادامه دارد. (البته بلندى و کوتاهى شاخص ها در این مسأله تفاوتى ندارد).

آنچه امام(علیه السلام) در جمله بالا بیان فرموده اشاره به پایان وقت فضیلت نماز عصر است و آنچه در میان فقهاى ما معروف است چندان تفاوتى با آن ندارد.

در مرحله سوم اشاره به وقت نماز مغرب کرده مى فرماید: «و نماز مغرب را براى آنها هنگامى بخوانید که روزه دار افطار مى کند و حاجى از عرفات (به سوى مشعر و سپس از آنجا) به سوى منى حرکت مى کند»; (وَصَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِینَ یُفْطِرُ الصَّائِمُ، وَیَدْفَعُ الْحَاجُّ إِلَى مِنًى).

از آنجا که افطار روزه دار و حرکت حجاج از عرفات در نظر عامه مردم روشن بود که با غروب آفتاب این حرکت شروع مى شده، امام(علیه السلام) همان را مقیاس قرار داده است.

تأخیر انداختن نماز مغرب و افطار تا زمانى که حمره مشرقیه از بالاى سر بگذرد در واقع نوعى احتیاط است و وقت، همان غروب آفتاب است. (البته به اعتقاد ما و جمعى از فقهاى اهل بیت).

اینجا امام(علیه السلام) در واقع به آنچه میان توده مسلمانان معروف و مشهور بوده که روزه دار چه زمانى افطار مى کند و حاجیان کى از عرفات کوچ مى کنند اکتفا فرموده است.

در مرحله چهارم اشاره به وقت عشا کرده مى فرماید: «و نماز عشا را از وقتى که شفق پنهان مى گردد تا ثلث شب با آنان (مردم) بجا آورید»; (وَصَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِینَ یَتَوَارَى الشَّفَقُ إِلَى ثُلُثِ اللَّیْلِ).

باید دید که منظور از شفق در اینجا حمره مغربیه (شعاع سرخ رنگى که در طرف مغرب بعد از پنهان شدن خورشید پیدا مى شود) است و یا سفیدى شفافى که پس از پنهان شدن آن شعاع سرخ رنگ تا مدتى باقى مانده است. هر دو احتمال در تفسیر کلام امام(علیه السلام) هست، زیرا شفق به هر دو گفته مى شود; ولى در میان علماى شیعه معناى اوّل مشهورتر است و امروزه در میان اهل سنّت، معناى دوم غالباً ملاک عمل است، هرچند فقهاى چهارگانه آنها با هم کاملا اختلاف دارند.

در مرحله آخر و پنجم اشاره به آغاز وقت نماز صبح کرده مى فرماید: «و نماز صبح را هنگامى با آنها بخوانید که انسان مى تواند صورت رفیقش را ببیند و او را بشناسد»; (وَصَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَالرَّجُلُ یَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ).

البته آنچه از آیات قرآن مجید استفاده مى شود و مشهور و معروف در میان فقهاست این است که آغاز نماز صبح زمانى است که صبح صادق یعنى سپیده گسترده در کنار افق طلوع مى کند. در این مسأله میان مسلمانان اتفاق نظر وجود دارد; ولى از آنجا که در درون شهرها برخاستن و به بیرون شهر و یا پشت بام رفتن و نگاه به بیرون نمودن کار آسانى نیست، امام(علیه السلام) معیار آسان ترى بیان فرموده و آن اینکه هوا کمى روشن شود به اندازه اى که انسان شخصى را که در کنارش نشسته ببیند و بشناسد. به علاوه براى حضور مردم در جماعت مقدار زمان بیشترى لازم است که با آنچه امام(علیه السلام) فرموده کاملا تطبیق مى کند.

در پایان این دستور العمل مى فرماید: «و باید آن گونه با آنها نماز بخوانید که ضعیف ترین مأمومین مى توانند بخوانند و هرگز فتنه گر نباشید (که با طول دادن نماز و دعاهاى آن گروهى را بفریبید و گروه دیگرى را به زحمت بیفکنید)»; (وَصَلُّوا بِهِمْ صَلاَةَ أَضْعَفِهِمْ وَلاَ تَکُونُوا فَتَّانِینَ).

اهمّیّت این موضوع تا آن حد است که در حدیثى امیرمؤمنان على(علیه السلام)مى گوید: «آخرین توصیه اى که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به من فرمود این بود: «إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ صَلاَةَ أَضْعَفِ مَنْ خَلْفَکَ; هنگامى که نماز مى خوانى همچون ضعیف ترین کسانى که پشت سر تو هستند نماز بخوان».(6)

هنگامى که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مرا (براى نشر اسلام) به یمن فرستاد سؤال کردم چگونه با آنها نماز بخوانم به من فرمود: «صَلِّ بِهِمْ کَصَلاَةِ أَضْعَفِهِمْ وَکُنْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیما».(7)

همین معنا در نامه بعد که عهدنامه مالک اشتر است نیز آمده که على(علیه السلام)به مالک نیز همین گونه توصیه کرد.

«فتّان» از ریشه فتنه در اصل به معناى قرار دادن طلا در کوره است تا ناخالصى هاى آن گرفته و خالص از ناخالص شناخته شود. به همین مناسبت در معانى مختلفى به کار مى رود از جمله آزمایش، فریب دادن، بلا و عذاب و شکنجه نمودن و ناراحت ساختن و در عبارت امام(علیه السلام) معناى اخیر مناسب تر است و معناى فریب دادن نیز بعید نیست و جمع میان هر دو نیز ممکن است.

البته مفهوم این سخن این نیست که آن چنان نماز را سریع بخوانند که به ارکان نماز و واجبات آن صدمه بزند و یا بر اثر سرعت و شتاب، ضعیفان نتوانند خود را به رکوع و سجود و قیام و قعود نماز برسانند که در روایات به آن هم اشاره شده از جمله در عهد نامه مالک اشتر آمده است که قبل از این دستور فرمود: «فَلاَ تَکُونَنَّ مُنَفِّراً وَلاَ مُضَیِّعاً; نه آن گونه نماز را طولانى کن که مایه فرار مردم شود و نه آن طور سریع بخوان که باعث ضایع شدن نماز گردد». آرى در هر چیز رعایت اعتدال لازم است.

این نکته نیز قابل توجّه است که این دستور گرچه در مورد خصوص نماز وارد شده; ولى مى توان مفهوم آن را به سایر عبادات، بلکه تمام برنامه هاى اجتماعى گسترش داد که باید برنامه هاى اسلامى در تمام زمینه هاى عبادى، اجتماعى، سیاسى و اخلاقى آن گونه پیاده شود که نه بار مردم را سنگین کند و مایه فرار آنها از دین شود و نه آن چنان باشد که بر اثر شتاب زدگى بى محتوا گردد.

همچنین شایسته است خطباى محترم ائمه جمعه و همچنین گردانندگان مجالس دعا و توسل و عزادارى این اصل را به کار بندند; نه چنان خطبه ها و منابر و ادعیه و عزادارى ها با سرعت انجام گیرد که روح آن گرفته شود و نه آن چنان با تأخیر که باعث خستگى و بیزارى گردد.

##### 1 . «تَفىءَ» از ریشه «فىء» به معناى بازگشت گرفته شده است.
2 . «مَرْبِض» از ریشه «رَبض» بر وزن «نبض» به معناى به سینه نشستن حیوان است و از آنجا که حیوانات این کار را غالباً در آغل مى کنند، مربض به معناى آغل و محل استراحت گوسفند و بز آمده است.
3 . «عَنْز» به معناى بز ماده است و معز به معناى هرگونه بز و گاه به معناى حیوانى است که داراى مو (نه پشم) و دم کوتاه است.
4 . در بعضى از نسخه هاى نهج البلاغه به جاى «حتى» حین آمده است. مانند کتاب اختیار مصباح السالکین، ص 539 و کتاب حدائق الحقائق، ج 2، ص 517.
5 . اسراء، آیه 78.
6 . من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 283، ح 870.
7 . بحارالانوار، ج 33، ص 607.

▲نکته:انجام نمازهاى پنجگانه در سه وقت

مى دانیم در عصر رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و همچنین در اعصار معصومان(علیهم السلام) نمازها
غالباً به صورت جداگانه و در پنج وقت فضیلت انجام مى شده و امروز هم اگر در پنج وقت بخوانیم بهتر است; ولى با این حال پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در سفرها و در مواقع گرماى شدید و سرماى شدید و باران اجازه جمع میان نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا را بى آنکه عذر خاصى در میان باشد (مانند گرماى شدید و سرماى شدید و باران) مى داد. افزون بر این بارها در زندگى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)اتفاق افتاد که بدون هیچ عذرى جمع میان دو نماز کرد و فرمود: مى خواهم رخصتى براى امت من باشد تا اگر مایل به جمع باشند بتوانند از این رخصت استفاده کنند.

ولى متأسفانه جمع عظیمى از اهل سنّت اصرار دارند که نمازها همچنان جدا خوانده شود و این مسأله مشکلات زیادى مخصوصاً در عصر ما ایجاد کرده است. زیرا زندگى مردم دگرگون شده، وضع بسیارى از کارگران در کارخانه ها و کارمندان در ادارات مخصوصاً محصلان و دانشجویان در کلاس درس به گونه اى است که نمى توانند به آسانى نمازها را در پنج وقت بجا آورند و همین امر سبب شده که بسیارى از آنها نماز را ترک کنند.

به یقین اسلام دین رحمت است و به مقتضاى حدیث معروف نبوى: «بُعِثْتُ إلَى الشَّریعَةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ; من به شریعت سهل و آسانى مبعوث شدم» براى این اشخاص راه حلى باز گذارده است تا نه گرفتار ترک نماز شوند و نه گرفتار دشوارى و مشقت فراوان.

تعجب این است که در منابع معروف اهل سنّت مانند صحیح مسلم، صحیح بخارى، سنن ترمذى، موطأ مالک، مسند احمد، سنن نسائى، مصنف عبدالرزاق و کتب دیگر که همه از منابع مشهور و شناخته شده آنهاست حدود سى روایت درباره جمع میان نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا بدون سفر و مطر (باران) و خوف ضرر نقل شده که این برادران همه آنها را نادیده گرفته و کار را بر خود و مخصوصاً بر جوانان بسیار سخت و مشکل کرده اند.

این روایات عمدتا به پنج راوى معروف بر مى گردد:

1. ابن عباس

2. جابر بن عبدالله انصارى

3. ابوایوب انصارى

4. عبدالله بن عمر

5. ابو هریره

که ذیلاً به بخشى از آن اشاره مى شود.

1. سعید بن جبیر از ابن عباس نقل مى کند که «صَلّى رَسُولُ اللهِ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمیعاً بِالْمَدینَةِ فِی غَیْرِ خَوْف وَلا سَفَر; رسول خدا نماز ظهر و عصر را در مدینه با هم بجا آورد در حالى که نه ترسى (از دشمن) در کار بود و نه سفرى» ابو زبیر مى گوید: از سعید بن جبیر پرسیدم: چرا پیامبر این کار را کرد؟ سعید گفت: من نیز همین سؤال را از ابن عباس پرسیدم در جواب من گفت: «اَرادَ اَنْ لا یَحْرِجَ أحَداً مِنْ أُمَّتِهِ; پیغمبر مى خواست هیچ کس از امتش به زحمت نیفتد».(1)

2. جابر بن زید مى گوید: ابن عباس گفت: «صلّى النَّبىَّ سَبْعاً جَمیعاً وَثَمانِیاً جَمِیعاً; پیغمبر اکرم هفت رکعت با هم (اشاره به جمع میان نماز مغرب و عشاست) و هشت رکعت با هم (اشاره به جمع میان نماز ظهر و عصر است) بجا آورد».(2)

3. در مصنف عبد الرزاق آمده است که عبد الله بن عمر مى گوید: «جَمَعَ رَسُولُ اللهِ مُقیماً غَیرَ مُسافِر بَیْنَ الظُّهْرِ وَالعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ فَقالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عُمَرَ: لِمَ تَرَى النبىُ فِعْلَ ذلِکَ؟ قالَ: لأنْ لا یَحرِجَ أُمَّتَهُ إنْ جَمَعَ رَجُلٌ; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)در حالى که مسافر نبود ظهر و عصر را با هم خواند و همچنین مغرب (و عشا را) کسى از ابن عمر پرسید: فکر مى کنى چرا پیامبر این کار را کرد؟ در پاسخ گفت: براى اینکه اگر کسى از امت میان این دو جمع کند به زحمت نیفتد (و مورد ایراد واقع نشود)».(3)

4. عبدالله مسعود نقل مى کند: «جَمَعَ رَسُولُ اللهِ بَینَ الأولى وَالْعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشاءِ فَقیلَ لَهُ(صلى الله علیه وآله) فَقالَ: صَنَعْتُهُ لاِنْ لا تَکُونَ أمَّتی فِی حَرَج; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)میان نماز ظهر و عصر و نیز مغرب و عشا را جمع کرد کسى از علت آن از حضرت سؤال کرد فرمود: من این کار را کردم که امّت من در زحمت نباشد».(4)

5. ابو هریره نیز مى گوید: «جَمَعَ رَسُولُ اللهِ بَیْنَ الصَّلاتَیْنِ فِی الْمَدینَةِ مِنْ غَیْرِ خَوْف; رسول خدا در مدینه میان دو نماز بدون ترس (از دشمن) جمع کرد».(5)

البته همان گونه که گفتیم روایات، بیش از اینهاست و عصاره همه این است که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در بعضى از مواضع نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا را با هم مى خواند در حالى که مشکل خاصى مانند باران یا سفر یا ترس از دشمن وجود نداشت و هدف آن حضرت توسعه بر امت و رفع عسر و حرج بود. آیا با این حال سزاوار است بعضى اشکال تراشى کنند و بگویند اینها مربوط به موارد اضطرارى بوده است؟ چرا چشم خود را به روى حقایق ببنیدیم و پیش داورى هاى خود را بر گفتار صریح رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مقدم بشمریم و کار را بر امّت مشکل کنیم؟ آنجا که خدا و رسولش بخشیده اند چرا متعصبان امّت نمى بخشند؟ چرا نمى خواهند جوانان مسلمان در هر حال و در همه جا در داخل کشورهاى اسلامى و خارج آن در دانشگاه ها و ادارات و کارخانه ها و بازارها به مهم ترین وظیفه اسلامى; یعنى نمازهاى یومیّه عمل کنند؟

ما عقیده داریم اسلام براى هر زمان و هر مکان تا پایان دنیاست. به یقین پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) با نظر وسیعش همه مسلمانان جهان را در تمام اعصار و قرون مى دیده و مى دانسته است که اگر همه را مقید به نماز در پنج وقت معین کنند کار بر امّت مشکل مى شود و گروهى تارک الصلاة خواهند شد، لذا از طرف خداوند مأموریت پیدا کرد بر امّت خود منّت نهد و کار را وسعت بخشد.

قابل توجّه اینکه فخر رازى در تفسیر آیه (أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّیْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً)(6) با صراحت مى گوید: آنچه در این آیه آمده است براى نماز سه وقت بیان کرده: وقت زوال، وقت اوّل مغرب و وقت فجر و این اقتضا مى کند که زوال وقت ظهر و عصر باشد، بنابراین وقت مشترک بین دو نماز مى شود و اوّل مغرب وقت نماز مغرب و عشا باشد و وقت مشترک بین این دو نماز گردد و لازمه آن جواز جمع میان ظهر و عصر و میان مغرب و عشاست.

فخر رازى تفسیر آیه را به خوبى بیان مى کند; ولى بعد مى گوید: چون دلیل داریم جمع میان دو نماز بدون عذر و بدون سفر جایز نیست، بنابراین آیه را محدود به حال عذر مى کنیم.(7) این را مى گویند اجتهاد در مقابل نص.

البته همان گونه که در آغاز این بحث گفتیم رعایت وقت فضیلت و جدا ساختن نمازها در این اوقات سنّت است و اَولى، هرچند جمع میان این دو نیز رخصت است و به همین دلیل امام(علیه السلام) اوقات نمازهاى پنجگانه را به صورت جداگانه از یکدیگر بیان فرموده است.

##### 1 . صحیح مسلم، ج 2، ص 151.
2 . صحیح بخارى، ج 1، ص 140، باب وقت المغرب.
3 . مصنف عبدالرزاق، ج 2، ص 556.
4 . المعجم الکبیر طبرانى، ج 10، ص 219، ح 10525.
5 . مسند البزاز، ج 1، ص 283.
6 . اسراء، آیه 78.
7 . تفسیر کبیر فخر رازى، ج 21، ص 27.

▲53 کَتَبَهُ لِلاْشْتَرِ النَّخَعی

53 کَتَبَهُ لِلاْشْتَرِ النَّخَعی لَمّا وَلاّهُ عَلى مِصْرَ وَأعمالِها حینَ اضْطَرَبَ أمْرُ أمیرِها مُحَمَّدُ بنُ أبی بَکْر وَهُوَ أطْوَلُ عَهْد کَتَبَهُ وأجْمَعُهُ لِلْمَحاسِنِ

از نامه هاى امام(علیه السلام)

براى مالک اشتر نخعى است هنگامى که او را فرماندار مصر و بخش هاى مختلف آن قرار داد و این در زمانى بود که وضع زمامدار مصر، محمّدبن ابى بکر متزلزل شده بود. این فرمان (فرمان معروف مالک اشتر) طولانى ترین و جامع ترین فرمانى است که امام(علیه السلام) مرقوم داشته است.(1)

##### 1 . سند عهدنامه: این عهدنامه مشهورتر و معروف تر از آن است که نیاز به ذکر سندى داشته باشد، هرچند آن را در کتب زیادى که قبل از سیّد رضى و بعد از او نگاشته اند ذکر کرده اند و در واقع شهرت آن بالاتر از آن است که نیاز به شرح مدارک داشته باشد.
ولى نویسنده مصادر نهج البلاغه تصریح مى کند که قبل از سیّد رضى جمعى از بزرگان مانند: حسن بن على بن شعبه (متوفاى 332) در تحف العقول و قاضى نعمان مصرى (متوفاى 367) در کتاب دعائم الاسلام و بعد از سیّد رضى، نجاشى رجالى معروف در کتاب فهرست در شرح حال اصبغ بن نباته آن را آورده و همچنین شیخ طوسى در کتاب فهرست و نویرى در نهایة العرب با اختلاف و ابن عساکر (متوفاى 571) در تاریخ مدینه دمشق بخش هایى از آن را ذکر کرده است.
شایان ذکر است که شرح هاى بسیار زیادى بر این عهدنامه نوشته شده از جمله: 1. آداب الملوک نظام العلماء، 2. اساس السیاسة از واعظ معروف شیخ محمد کجورى ملقب به سلطان المتکلمین. 3. التحفة السلیمانیة از سیّد ماجد بحرانى متوفاى بعد از 1097. 4. الراعى و الرعیة نوشته استاد توفیق الفکیکى
5. السیاسة العلویة نوشته عبدالواحد آل مظفر 6. شرح عهد امیرالمؤمنین از محمد باقر بن صالح قزوینى 7. شرح عهد امیرالمؤمنین از علاّمه مجلسى متوفاى 1111. 8. شرح عهد امیرالمؤمنین از میرزا حسن بن سیّد على قزوینى متوفاى 1358 9. شرح عهد امیرالمؤمنین از میرزا محمد بن سلیمان تنکابنى 10. شرح عهد امیرالمؤمنین از شیخ هادى بن محمد حسین القائینى 11. شرح الفاضل 12. فرمان مبارک از جواد 13. نصایح الملوک از مولى ابی الحسن العاملى 14. مقتبس السیاسة وسیاج الرئاسة 15. القانون الاکبر فی شرح عهد الامام للاشتر از سیّد مهدى السویج 16. مع الامام علی فی عهده لمالک الاشتر از علاّمه الشیخ محمد باقر الناصرى (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 426) و شروح فراوان دیگر که در عصر ما نیز ادامه دارد و به طورى که در اخبار آمده این عهدنامه به زبان هاى مختلف ترجمه شده و در سازمان ملل متّحد به عنوان یک سند در میان نمایندگان کشورهاى جهان نشر شده است.

▲نامه (فوق العاده مهم مالک اشتر) در یک نگاه

پنجاه نکته مهم در یک فرمان

براى پى بردن به اهمّیّت این عهدنامه ـ پیش از آنکه محتواى آن در یک نگاه بررسى شود ـ توجّه به نکات زیر لازم است:

این نامه طولانى ترین و پرمحتواترین نامه هاى نهج البلاغه است که آیین کشوردارى را از تمام جهات بررسى کرده و اصولى پایدار که هرگز کهنه نمى شود در آن ترسیم شده است.

1. قابل توجّه اینکه ابن ابى الحدید در ذیل خطبه کوتاه 68 (در شرح خود خطبه 67) از ابراهیم ثقفى نویسنده الغارات نامه اى نسبتاً مفصل و طولانى نقل مى کند که على(علیه السلام) به عنوان برنامه اى اخلاقى جهت تهذیب نفوس و پرورش روح و تقوا براى محمد بن ابى بکر نوشته است و در ذیل آن از همان مورخ (صاحب الغارات) نقل مى کند که محمّدبن ابى بکر این نامه را در مصر پیوسته با خود داشت و در آن نگاه مى کرد و به آداب آن متأدّب مى شد. هنگامى که عمرو عاص بر او مسلط شد و او را شهید کرد تمام نامه هاى محمّد را گرفت و براى معاویه فرستاد. معاویه در این نامه پیوسته نگاه مى کرد و شگفت زده مى شد.

سپس مى گوید: ولید بن عقبه (برادر مادرى عثمان همان کسى که قرآن، در آیه «ان جاءکم فاسق..». او را فاسق نامیده است) در آنجا نزد معاویه حاضر بود. هنگامى که شگفتى او را از این نامه ملاحظه کرد به معاویه گفت دستور ده تا این احادیث را بسوزانند. معاویه گفت: چقدر اشتباه مى کنى. ولید گفت: آیا این صحیح است که مردم بدانند احادیث ابو تراب (على بن ابى طالب) نزد توست و از آن درس مى آموزى؟ معاویه گفت: واى بر تو به من مى گویى علم و دانشى مثل این را بسوزانم به خدا سوگند مطالب علمى جامع تر و استوارتر از این تا کنون نشنیده ام.

این عهدنامه سرانجام در خزائن بنى امیّه باقى ماند ولى هیچ کس آن را افشا نمى کرد تا زمانى که عمربن عبدالعزیز به حکومت رسید و آن را منتشر ساخت و جامعه اسلامى از آن بهره مند شدند.(1)

گفتنى است که ابن ابى الحدید پس از ذکر این سخن از نویسنده الغارات مى گوید: سزوارتر این است که بگوییم نامه اى که معاویه پیوسته به آن نگاه مى کرد و تعجّب مى نمود و بر طبق آن حکم مى کرد همان عهدنامه اى است که على(علیه السلام) به مالک اشتر نوشته بود، زیرا مردم آداب و قضایا و احکام و سیاست را از آن آموختند (ولى نامه محمد بن ابى بکر تنها متضمّن بحث هایى اخلاقى بود) و باید گفت این عهدنامه هنگامى که معاویه مالک اشتر را مسموم ساخت و پیش از رسیدن به مصر شهید شد بهوسیله ایادى او به معاویه منتقل گشت. وى پیوسته در آن مى نگریست و شگفت زده مى شد و مثل چنین عهدنامه اى است که باید در خزائن سلاطین نگاه دارى شود.

به این ترتیب ابن ابى الحدید بر این اعتقاد است که آن نامه تاریخى فوق العاده که معاویه پیوسته از آن بهره مى گرفت ولى افشا نمى کرد و سرانجام بهوسیله عمربن عبدالعزیز کشف و افشا شد همین عهدنامه مالک بوده است.

ما هم نظریه ابن ابى الحدید را کاملا تأیید مى کنیم، زیرا قراین و شواهد مختلف بر آن گواهى مى دهد.

2. نویسنده معروف مسیحى جورج جرداق در کتاب خود به نام الامام على صوت العدالة الانسانیة مى نویسد: بسیار مشکل است که انسان اختلافى در میان این عهدنامه و اعلامیّه جهانى حقوق بشر بیابد، بلکه تمام نکات اساسى موجود در این اعلامیه در عهدنامه امام(علیه السلام) دیده مى شود. اضافه بر این در عهدنامه امام چیزى است که در اعلامیه جهانى حقوق بشر نیست و آن عواطف عمیق انسانى است که بر تمام این نامه سایه افکنده است.(2)

باید توجّه داشت که اعلامیه جهانى حقوق بشر بیش از هزار و سیصد سال بعد از این عهدنامه، آن هم به کمک گروهى از متفکران از سراسر جهان تدوین شده ولى در عین حال هنوز نقایصى دارد و نقیصه مهم آن خالى بودن از مسائل معنوى و ارزش هاى والاى انسانى است.

3. براى پى بردن به اهمّیّت این نامه لازم است اشاره اى به موقعیّت محل مأموریت مالک اشتر; یعنى سرزمین مصر داشته باشیم.

مورخان تقریباً اتفاق دارند که خاستگاه تمدن بشرى، منطقه مشرق زمین و از جمله سرزمین مصر بوده است که در چندین هزار سال قبل، پیش از آنکه دیگر نقاط وارد تمدن شوند آنها پایه هاى تمدن بشرى را گذاردند تا آنجا که «ویل دورانت» این منطقه را گهواره تمدن بشرى نام مى گذارد و در واقع چنین است و به همین دلیل پیامبران بزرگ الهى که پایه گذاران تمدن مادى و معنوى بوده اند نیز همگى از این منطقه برخاستند سپس پیام دعوت آنها به دیگر نقاط عالم منتقل شد.

مورخ مزبور در جلد اوّل تاریخ تمدّن معروف خود ده ها صفحه درباره تمدن مصر باستان سخن مى گوید. آثار مهمى که از آن زمان باقى مانده و هزاران سال است على رغم دگرگونى هاى اعصار و قرون همچنان پابرجاست نیز نشانه دیگرى از این تمدن کهن است.

مصر یکى از کانون هاى مهم علم و دانش بشرى بود و مخصوصاً شهر اسکندریه بر اساس مدارک تاریخى یکى از مهم ترینِ آنها به شمار مى رفت. مردم مصر نه تنها علوم یونانیان را اقتباس کردند، بلکه خود علوم فراوان دیگرى بر آن افزودند. در واقع مصر در حکومت اسلامى استان محسوب نمى شد، بلکه کشورى بزرگ و پهناور با مردمى هوشیار و تمدنى آشکار بود.

مصر در سال 19 هجرى در زمان خلافت خلیفه دوم بهوسیله لشکر اسلام فتح شد و از آن زمان مصریان زیر پرچم اسلام قرار گرفتند و به سرعت ـ مانند ایرانیان ـ این آیین جدید را که داراى فرهنگ قوى و نشانه هاى حقانیّت روشن بود پذیرا شدند; اما متأسفانه بعضى حاکمان ظالم از طرف خلفا به زمامدارى مصر برگزیده شدند. از جمله در زمان عثمان، عبدالله بن ابى سرح(3) زمامدار مصر بود که ظلم و ستم او بر مردم مصر سبب شورش آنها گشت و چنان که مى دانیم دامنه این شورش به مدینه کشیده شد و خطاى بزرگ خلیفه سوم به این شورش دامن زد، آنجا که فرمان عزل عبد الله را نوشت و به دست شورشیان داد تا به مصر برگردند و همراه آن نامه دیگرى با شخص دیگر براى عبد الله فرستاد که هنگامى که شورشیان به مصر بازگشتند همه آنها را گردن بزند. این نامه به دست آنها افتاد و از وسط راه بازگشتند و غائله قتل عثمان فراهم شد.

امیرمؤمنان على(علیه السلام) براى جبران خطاهاى گذشته نخست محمّد بن ابى بکر را براى حکومت مصر فرستاد و چون در عمل ثابت شد که او توان کشیدن این بار سنگین را ندارد، امام(علیه السلام) شخص توانا و قدرتمندى همچون مالک را براى این مأموریت برگزید و با همین نامه مورد بحث او را براى سامان بخشیدن به اوضاع این کشور پهناور به سوى مصر فرستاد و افسوس که جنایت معاویه نگذاشت این برنامه به انجام رسد و مردم مصر نفس راحتى بکشند.

* * *

به هر حال این عهدنامه در یک نگاه اجمالى از بخش هاى متعدّدى تشکیل شده است که ممکن است آن را از یک نظر به پنجاه بخش تقسیم کرد.

1. در بخش اوّل امام(علیه السلام) هدف اصلى اعزام مالک را به مصر در چهار چیز خلاصه کرده است: رسیدگى کامل به جمع آورى خراج و پیکار با دشمنان این سرزمین و اصلاح اهل آن و عمران و آبادى این سرزمین.

2. تأکید بر رعایت تقوا پیش از هر چیز و اهمّیّت نقش آن در زندگى انسان.

3. مبارزه با هواى نفس.

4. توجّه دادن مالک به موقعیّت محلّ مأموریت او.

5. توصیه به ذخیره عمل صالح و اجتناب از بخل.

6. تلاش و کوشش براى جلب رضایت رعایا و توده هاى ملّت.

7. نهى از سرکشى در برابر فرمان هاى الهى.

8. راه مبارزه با کبر و غرور ناشى از مقام.

9. رعایت عدل و انصاف در هر حال و پرهیز از هرگونه ظلم و ستم که سبب تغییر نعمت ها مى شود.

10. باید محبوب ترین امور آن شمرده شود که جلب رضایت عامه مردم کند نه خواص.

11. برحذر بودن از وسوسه هاى عیب جویان و سخن چینان و تلاش در عیب پوشى مردم.

12. لزوم مشورت در کارها و برحذر بودن از مشورت با افراد بخیل و ترسو و دنیاپرست.

13. کنار گذاردن سردمداران حکومت هاى ستمگر پیشین و به عکس ارتباط داشتن با اهل ورع و صداقت و ایمان.

14. تشویق نیکوکاران و سرزنش و کیفر بدکاران.

15. جلب حسن ظن مردم از طریق احسان و نیکى و سبک کردن بار هزینه ها.

16. احترام به آداب و رسوم نیک پیشین.

17. تداوم نشست و مشورت با علما و خردمندان.

18. تقسیم رعایا به گروه هاى مختلف و رسیدگى به هر کدام طبق نیازها و موقعیّت ها.

19. نهایت تأکید بر رعایت حال قشر محروم.

20. ویژگى هاى فرماندهان نظامى و افسران لشکر.

21. توجّه خاص به سوابق اشخاص و خاندان هاى خوش نام و صالح.

22. ویژگى هاى فرماندهان ارشد.

23. تأکید بر اصل عدالت که مایه روشنى چشم زمامداران است.

24. ستایش از کارهاى خوب نیکوکاران تا انگیزه اى براى همگان در کار نیک گردد.

25. سنجش ارزش کار هرکس بدون توجّه به موقعیّت اجتماعى او.

26. مراجعه به کتاب و سنّت در حل مشکلات و استنباط احکام.

27. شرایط قضات و صفات لازم در آنها.

28. زیر نظر داشتن احکام قضایى قضات و تأمین کامل هزینه هاى زندگى آنها براى جلوگیرى از ابتلا به رشوه خوارى.

29. بیان معیار در انتخاب فرمانداران بلاد و پرداختن حقوق کافى به آنان و گماردن عیون (مأموران اطّلاعاتى) بر کارهاى آنها.

30. سامان بخشیدن به وضع خراج و مالیات و توجّه به عمران و آبادى بیش از توجّه به جمع آورى خراج.

31. ویژگى هاى مربوط به دبیران و مسئولان اسناد و منشیان خاص و تقسیم کار در میان آنها به طور دقیق.

32. رسیدگى کامل به وضع تجار و صنعت گران و آنهایى که براى نقل و انتقال یا تولید نیازمندى هاى مردم صادقانه خدمت مى کنند و نظارت دقیق بر معاملات، نرخ اجناس و مبارزه با احتکار.

33. باز هم تأکید بیشتر به قشر محروم و کم درآمد جامعه، و لزوم رسیدگى مداوم و خبر گرفتن از وضع آنها.

34. لزوم رسیدگى به وضع ایتام و کهن سالان.

35. تعیین وقت مشخصى براى ملاقات عمومى و اجازه دادن تماس مردم به طور مستقیم با زمامدارشان.

36. تعیین وقت خاصّ دیگرى براى کارگزاران جهت حلّ مشکلات خاص آنها.

37. تنظیم برنامه دقیق براى کارهاى مختلف روزها.

38. اهتمام به اقامه فرایض و اهمّیّت دادن به نماز جماعت و چگونگى برگزارى آن و تعیین وقت فراغتى براى ارتباط با پروردگار عالم.

39. فاصله نگرفتن از مردم براى مدّت طولانى.

40. چگونگى برخورد با همکاران خاص و صاحبان اسرار کشور.

41. رعایت دقیق حقوق همه اعم از افراد نزدیک و دور.

42. اعلام عذر موجه در برابر کمبودها و مشکلات و سوء ظن ها.

43. پذیرش دعوت دشمنان به صلح در عین رعایت هوشیارى در برابر آنان و احترام به قراردادهایى که با آنها برقرار مى شود.

44. پرهیز شدید از خونریزى غیر مجاز.

45. پرهیز از هرگونه عُجب و خودبینى و خودپسندى.

46. بر حذر بودن از منت گذاشتن بر رعایا.

47. اجتناب از شتاب زدگى و عجله در کارها.

48. پرهیز از رانت خوارى و گرفتن حق اختصاصى در مشترکات.

49. توجّه به سیره رسول خدا و انبیاى الهى در تمام امور مربوط به زمامدارى.

50. سرانجام دعا براى خود و مالک و درخواست رحمت و توفیق از پروردگار و سعادت شهادت.

این عهدنامه را از زاویه اى دیگر مى توان در ده محور خلاصه کرد: 1. اهمّیّت ماموریتى که بر عهده مالک گذارده شده بود. 2. تذکرات اخلاقى فوق العاده که در روش حکومت بسیار تاثیر گذار است. 3. تقسیم رعایا و قشرهاى مختلف مردم به چندین بخش از نیروهاى نظامى گرفته تا ماموران جمع مالیات و کارگزاران حکومت و قضات و تجار و صاحبان صنایع و تعیین وظایف و ویژگى هاى مربوط به آنها. 4. اهتمام فوق العاده به طبقات محروم. 5. لزوم تعیین وقتى براى ملاقات عمومى مردم و به اصطلاح دیدار چهره به چهره با ارباب حاجات.
6. انتخاب مشاوران قوى و خردمند. 7. جلوگیرى از هرگونه رانت خوارى و امتیاز طلبى. 8. اهتمام به امر صلحِ آمیخته با هوشیارى در برابر دشمنان و پرهیز از هرگونه خونریزى بى دلیل. 9. اهتمام به امر برگزارى فرایض دینى براى عموم مردم. 10. دعا براى موفقیت جهت انجام این مسئولیت ها و کمک طلبیدن از ذات پاک پروردگار.

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 6، ص 72.
2 . مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 425.
3 . درباره پیشینه عبد الله ابى سرح ـ برادر رضاعى عثمان ـ در اسلام، شرحى در ذیل نامه 38 در جلد نهم همین کتاب نوشته ایم.

▲بخش اوّل

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ، مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الاَْشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیْهِ، حِینَ وَلاَّهُ مِصْرَ: جِبَایَةَ خَرَاجِهَا، وَجِهَادَ عَدُوِّهَا، وَاسْتِصْلاَحَ أَهْلِهَا، وَعِمَارَةَ بِلاَدِهَا، أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللهِ، وَإِیْثَارِ طَاعَتِهِ، وَاتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِی کِتَابِهِ: مِنْ فَرَائِضِهِ وَسُنَنِهِ، الَّتِی لاَ یَسْعَدُ أَحَدٌ إِلاَّ بِاتِّبَاعِهَا، وَلاَ یَشْقَى إِلاَّ مَعَ جُحُودِهَا وَإِضَاعَتِهَا، وَأَنْ یَنْصُرَ اللهَ سُبْحَانَهُ بِقَلْبِهِ وَیَدِهِ وَلِسَانِهِ; فَإِنَّهُ، جَلَّ اسْمُهُ، قَدْ تَکَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ، وَإِعْزَازِ مَنْ أَعَزَّهُ. وَأَمَرَهُ أَنْ یَکْسِرَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَوَاتِ، وَیَزَعَهَا عِنْدَ الْجَمَحَاتِ، فَإِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ، إِلاَّ مَا رَحِمَ اللهُ.

### ترجمه

به نام خداوند بخشنده مهربان، این دستورى است که بنده خدا على امیرمؤمنان به مالک بن حارث اشتر در فرمانى که براى او صادر کرده بیان نموده، در آن هنگام که زمامدارى مصر را به او سپرد تا حقوق بیت المال در آن سرزمین را جمع آورى کند و با دشمنان آنجا پیکار نماید، به اصلاح اهل آن همت گمارد و به عمران و آبادى شهرها و روستاهاى آن بپردازد.

او را به تقواى الهى فرمان مى دهد و به ایثار و مقدّم داشتن اطاعت خدا و پیروى از آنچه در کتاب او (قرآن مجید) به آن امر فرموده اعم از فرایض (واجبات) و سنن (مستحبات) دستور مى دهد، همان دستوراتى که هیچ کس جز با متابعت آنها روى سعادت نمى بیند و جز با انکار و ضایع ساختن آن در مسیر شقاوت و بدبختى واقع نمى شود.

او را مأمور مى کند که (آیین) خدا را با قلب و دست و زبان یارى کند، چرا که خداوند متعال یارى کسى که او را یارى کند و عزّت کسى که او را عزیز دارد بر عهده گرفته است و (نیز) به او فرمان مى دهد هواى نفس خویش را در برابر شهوات بشکند و به هنگام سرکشى نفس، آن را باز دارد، زیرا نفس همواره انسان را به بدى ها امر مى کند مگر آنچه را خداوند رحم کند.

▲شرح و تفسیر

▲نخستین توصیه، تقوا و مبارزه با هواى نفس است

امام(علیه السلام) در بخشِ آغازین این نامه، از نام خداوند رحمان و رحیم کمک مى طلبد سپس مى فرماید: «این دستورى است که بنده خدا على امیرمؤمنان به مالک بن حارث اشتر در فرمانى که براى او صادر کرده بیان نموده، در آن هنگام که زمامدارى مصر را به او سپرد تا حقوق بیت المال در آن سرزمین را جمع آورى کند و با دشمنان آنجا پیکار نماید، به اصلاح اهل آن همت گمارد و به عمران و آبادى شهرها و روستاهاى آن بپردازد»; (بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ، مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الاَْشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیْهِ، حِینَ وَلاَّهُ مِصْرَ. جِبَایَةَ(1) خَرَاجِهَا، وَجِهَادَ عَدُوِّهَا، وَاسْتِصْلاَحَ أَهْلِهَا، وَعِمَارَةَ بِلاَدِهَا).

در این فرمان امام(علیه السلام) نخست خود را بنده خدا مى شمارد. سپس امیرمؤمنان، تا روشن سازد که زمامدارى مؤمنان نیز در سایه عبودیت پروردگار است نه براى خودکامگى. آن گاه اهداف چهارگانه اى براى این مأموریت بیان مى کند:

نخست به امور اقتصادى و مالى اشاره کرده که از آن تعبیر به خراج شده است. درست که خراج به معناى مالیات سرزمین هایى است که در جنگ ها به دست مسلمانان فتح مى شد; ولى در اینجا مفهوم گسترده ترى دارد و تمام امور مالى مربوط به دولت اسلامى را فرا مى گیرد; اعم از خراج و زکات و جزیه و خمس و امثال آن.

سپس به مسأله نیروى نظامى و دفاعى کشور اسلام و آمادگى آنها براى دفع هجمات دشمن اشاره مى کند، زیرا تا امر آنها سامان نپذیرد امنیّت در داخل حاصل نمى شود و مردم با فکر آسوده به دنبال کارهاى خود نمى روند.

در سومین هدف به اصلاح امور اجتماعى و فرهنگى اشاره مى کند از جمله ایجاد انگیزه براى کارهاى خیر و از بین بردن سرچشمه هاى مفاسد اخلاقى و برقرار ساختن امنیّت شغلى و تأمین حقوق همگان و نظام بخشیدن به امور قضایى، گرچه بعضى چنین تصور کرده اند که جمله «اسْتِصْلاَحَ أَهْلِهَا» تنها به سامان بخشیدن امور مادى مردم اشاره مى کند; ولى بعید است که نظر امام(علیه السلام)تنها این باشد، بلکه اصلاح تمام امور معنوى و مادى را دربر مى گیرد.

بعضى از تعبیرات امام(علیه السلام) در همین نامه نشان مى دهد که نظر آن حضرت در اینجا گسترده است و همه مسائل اخلاقى را نیز شامل مى شود; مانند جمله «ثُمَّ أَسْبِغْ عَلَیْهِمُ الاَْرْزَاقَ فَإِنَّ ذَلِکَ قُوَّةٌ لَهُمْ عَلَى اسْتِصْلاَحِ أَنْفُسِهِمْ وَغِنًى لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ أَیْدِیهِمْ».

در چهارمین هدف، سخن از عمران و آبادى بلاد به میان مى آورد که شامل سامان بخشیدن به همه امور کشاورزى، صنعتى و تجارت و بازرگانى مى شود. گرچه در این نامه تنها به مسأله صنعت و تجارت و کسب و کار اشاره شده و سخنى از کشاورزى به میان نیامده است; ولى با توجّه به اینکه مصر یک کشور کشاورزى بوده و مردم به این امر اهتمام فراوان داشتند گویا امام(علیه السلام) نیاز به ذکر آن ندیده است و اشاره به کمبودهاى صنعتى و تجارى فرموده است و به هنگامى که سخن از گرفتن خراج مى کند به مالک دستور مى دهد در عین گرفتن خراج، مراقب عمران و آبادى اراضى باشد و از سختگیرى هایى که سبب کمبود محصولات کشاورزى مى شود بپرهیزد.

آن گاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن چهار دستور اخلاقى مهم به مالک دارد که در واقع پایه هاى اصلى معنوى حکومت او را تشکیل مى دهد.

نخست مى فرماید: «او را به تقواى الهى فرمان مى دهد»; (أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللهِ).

خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار نهج البلاغه پر است از توصیه به تقوا، همان چیزى که خمیرمایه سعادت انسان در دنیا و آخرت است. تقوا به معناى احساس مسئولیت درونى و پرهیز از هرگونه گناه و امر خلاف و تعدى و اجحاف است و به سخن دیگر، حالت بازدارنده معنوى است که سبب مى شود انسان از مسیر حق هرگز منحرف نگردد و البته هرقدر مسئولیت انسان سنگین تر باشد تقواى بیشترى را مى طلبد.

در دومین دستور مى فرماید: «و او را به ایثار و مقدّم داشتن اطاعت خدا و پیروى از آنچه در کتاب او (قرآن مجید) به آن امر فرموده اعم از فرایض (واجبات) و سنن (مستحبات) دستور مى دهد، همان دستوراتى که هیچ کس جز با متابعت آنها روى سعادت نمى بیند و جز با انکار و ضایع ساختن آن در مسیر شقاوت و بدبختى واقع نمى شود»; (وَإِیْثَارِ طَاعَتِهِ، وَاتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِی کِتَابِهِ: مِنْ فَرَائِضِهِ وَسُنَنِهِ، الَّتِی لاَ یَسْعَدُ أَحَدٌ إِلاَّ بِاتِّبَاعِهَا، وَلاَ یَشْقَى إِلاَّ مَعَ جُحُودِهَا وَإِضَاعَتِهَا).

«فرایض» و «سنن» را معمولاً به واجبات و مستحبات تفسیر مى کنند و گاه گفته مى شود: «فرایض» واجباتى است که در کتاب الله آمده و «سنن» احکام و واجباتى که در کلام پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) ذکر شده است. در این صورت جمله «مَا أَمَرَ بِهِ فِی کِتَابِهِ» شامل امر به اطاعت پیغمبر(صلى الله علیه وآله) در بیان احکام نیز مى شود.

در تفسیر این دو واژه این احتمال نیز هست که «فرایض» اشاره به واجبات پراهمّیّت و «سنن» اشاره به واجباتى باشد که در درجه پس از آن قرار دارد.

از تعبیر به «وَلاَ یَشْقَى إِلاَّ مَعَ جُحُودِهَا» معلوم مى شود که راه سعادت دنیا وآخرت منحصر در همین راه است و طرق دیگر سبب گمراهى است. البته این تعبیر ادراکات عقلى و هدایت هاى آن را نفى نمى کند، زیرا از جمله امورى که در کتاب الله بر آن تاکید شده پیروى از عقل و خرد است که ده ها آیه از قرآن مجید بر آن تأکید کرده است.

در سومین دستور مى افزاید: «او را مأمور مى کند که (آیین) خدا را با قلب و دست و زبان یارى کند، چرا که خداوند متعال یارى کسى که او را یارى کند و عزت کسى که او را عزیز دارد بر عهده گرفته است»; (وَأَنْ یَنْصُرَ اللهَ سُبْحَانَهُ بِقَلْبِهِ وَیَدِهِ وَلِسَانِهِ; فَإِنَّهُ، جَلَّ اسْمُهُ، قَدْ تَکَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ، وَإِعْزَازِ مَنْ
أَعَزَّهُ).

تعبیر به یارى کردن خداوند به قلب و ید و لسان به گفته بعضى از شارحان; قلب اشاره به اعتقادات، و ید اشاره به جهاد با دشمن، و لسان اشاره به امر به معروف و نهى از منکر است; ولى بعضى معتقدند قلب تنها اشاره به اعتقادات نیست، بلکه بیزارى درونى از زشتى ها و عشق و علاقه به اعمال نیک نیز جزء آن است و همچنین ید تنها اشاره به جهاد با دشمن نیست، بلکه امر به معروف و نهى از منکر را در آنجا که احتیاج به اقدامات عملى دارد و طبعاً وظیفه حکومت اسلامى است، نیز شامل مى شود و لسان هرگونه آموزش و تعلیم و تربیت صحیح اضافه بر امر به معروف و نهى از منکر را فرا مى گیرد.

تعبیر به «قَدْ تَکَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ» اشاره به آیات شریفه اى از قرآن است که ناظر به این معناست از جمله در سوره محمّد آیه 7: (إِنْ تَنْصُرُوا اللهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدامَکُم).

در چهارمین دستور مى فرماید: «و (نیز) به او فرمان مى دهد که هواى نفس خویش را در برابر شهوات بشکند و به هنگام سرکشى نفس، آن را باز دارد، زیرا نفس همواره انسان را به بدى ها امر مى کند مگر آنچه را خداوند رحم کند»; (وَأَمَرَهُ أَنْ یَکْسِرَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَوَاتِ، وَیَزَعَهَا(2) عِنْدَ الْجَمَحَاتِ(3)، فَإِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ، إِلاَّ مَا رَحِمَ اللهُ).

به راستى این چهار دستور اخلاقى برنامه کامل سعادت براى همه انسان هاست. اگر روح تقوا و حالت باز دارندگى نفس در انسان زنده شود و به دنبال آن انسان راه اطاعت الهى و پیروى از دستورات کتاب و سنّت را پیش گیرد و به مبارزه با مفاسد و زشتى ها و توطئه هاى دشمنان با قلب و دست و زبان برخیزد و بت هواى نفس را بشکند، چنین انسانى، انسانى کامل است و در واقع مخاطب به خطاب (یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ)(4) خواهد بود.

جمله «إِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ» اقتباس از آیه شریفه (وَما أُبَرِّئُ نَفْسِى إِنَّ النَّفْسَ لاََمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبِّی)(5) است. (خواه این جمله از زبان یوسف باشد یا از زبان همسر عزیز مصر در هر صورت قرآن بر آن صحه نهاده است).

گرچه بسیارى از پرهیزگاران از وسوسه هاى شیطان مى ترسند; ولى هواى نفس و وسوسه هاى شهوانى از آن بسیار خطرناک تر است و شاید به همین دلیل امام(علیه السلام)مالک اشتر را بیشتر به این مسأله توجّه مى دهد.

درست است که مؤمنان والا مقام و اولیاى الهى از مرحله نفس امّاره به نفس لوّامه و از آنجا به نفس مطمئنه مى رسند; ولى این بدان معنا نیست که نفس اماره مرده باشد و نباید به خطرات او اندیشید.

##### 1 . «جِبایَة» جمع آورى زکات و اموال بیت المال و مانند آن است و در اصل از ریشه «جِباوة» بر وزن «عِداوة» به معناى جمع آورى کردن گرفته شده است.
2 . «یَزَعَ» از ریشه «وزع» بر وزن «وضع» به معناى باز داشتن و خویشتن دارى کردن و گاه به معناى جمع کردن نفرات، گرد هم به کار رفته، به مناسبت اینکه آنها را از پراکندگى باز مى دارند.
3 . «الْجَمَحات» جمع «جَمَحَة» بر وزن «صدقه» به معناى حوادث یا عوامل سرکش است.
4 . فجر، آیه 27.
5 . یوسف، آیه 53.

▲نکته ها

▲1. خطرات نفس اماره

مى دانیم بزرگان علما و مفسران با الهام از آیات قرآن مراحل سه گانه اى براى نفس قائل شده اند: نفس امّاره، نفس لوّامه و نفس مطمئنه.

نفس امّاره را اشاره به هوا و هوس هاى سرکش مى دانند که پیوسته انسان را به بدى ها امر مى کند و نفس لوامه را به حالت ندامت حاصل از گناه بر اثر پرورش روح تقوا اشاره مى دانند و نفس مطمئنه به مرحله تکامل روح انسان گفته مى شود که به مرحله اى مى رسد که هوا و هوس هاى نفسانى به طور کامل تحت کنترل قرار مى گیرند و سرکشى آنها ناممکن مى شود.

امام زین العابدین على بن الحسین(علیه السلام) در مناجات دوم از مناجات هاى پانزده گانه معروف، نفس امّاره را به روشنى ترسیم کرده و از آن (به عنوان سرمشق دادن به عموم مردم) به پیشگاه خدا این گونه شکایت مى کند: «إِلَهِی إِلَیْکَ أَشْکُو نَفْساً بِالسُّوءِ أَمَّارَةً وَإِلَى الْخَطِیئَةِ مُبَادِرَةً وَبِمَعَاصِیکَ مُولَعَةً وَبِسَخَطِکَ مُتَعَرِّضَةً تَسْلُکُ بِی مَسَالِکَ الْمَهَالِکِ وَتَجْعَلُنِی عِنْدَکَ أَهْوَنَ هَالِک کَثِیرَةَ الْعِلَلِ طَوِیلَةَ الاَْمَلِ إِنْ مَسَّهَا الشَّرُّ تَجْزَعُ وَإِنْ مَسَّهَا الْخَیْرُ تَمْنَعُ مَیَّالَةً إِلَى اللَّعْبِ وَاللَّهْوِ مَمْلُوَّةً بِالْغَفْلَةِ وَالسَّهْوِ تُسْرِعُ بِی إِلَى الْحَوْبَةِ وَتُسَوِّفُنِی بِالتَّوْبَة; خدایا من به سوى تو شکایت مى کنم از نفسى که مرا همواره به بدى وا مى دارد و به سوى گناه با سرعت مى فرستد و به نافرمانى هایت حریص است و به موجبات خشمت دست مى آلاید، مرا به راه هایى که منجر به هلاکت مى شود مى کشاند و به صورت پست ترین هلاک شدگان در مى آورد. بیمارى هایش بسیار و آرزوهایش دراز است. اگر ناراحتى به او رسد بى تاب مى شود (و فریاد مى کشد) و اگر خیرى نصیبش گردد بخل مىورزد. به بازى ها و سرگرمى هاى بیهوده بسیار تمایل دارد و مملوّ از غفلت و سهو است. مرا به سرعت به سوى گناه مى برد و نسبت به توبه امروز و فردا مى کند».

آرى این است چهره اصلى نفس اماره.

از روایات به خوبى استفاده مى شود که نفس امّاره گناه را در نزد انسان زیبا جلوه مى دهد و خوبى ها را زشت مى نمایاند. هنگامى که انسان مرتکب آن شد و به عواقب آن گرفتار گشت، آن گاه پرده ها کنار مى رود و راه بازگشتى هم باقى نمى ماند.

امام امیرمؤمنان (طبق نقل غررالحکم) در کلام کوتاهى مى فرماید: «النَّفْسُ الأَمّارَةُ الْمُسَوِّلَةُ تَتَمَلَّقُ تَمَلُّقَ الْمُنافِقِ وَتَتَصَنَّعُ بِشَیْمَةِ الصِّدیقِ الْمُوافِقِ حَتّى إذا خَدَعَتْ وَتَمَکَّنَتْ تَسَلَّطَتْ تَسَلُّطَ الْعَدوِّ وَتَحَکَّمَتْ تَحَکُّمَ الْعُتُوِّ فَأوْرَدَتْ مَوارِدَ السَّوْءِ; نفس اماره فریبکار همچون منافقان به انسان تملّق مى گوید و در چهره دوستِ موافقى بروز مى کند تا زمانى که انسان را فریب دهد و بر او همچون دشمن خطرناکى مسلط گردد و بر او حاکم شود و او را به انواع گناهان بکشاند».(1)

به همین دلیل دستور داده اند کاملا مراقب نفس خویش باشید مبادا گرفتار فریبکارى هاى این فریبکارِ خطرناک شوید. امیرمؤمنان على(علیه السلام) در سخن دیگرى مطابق نقل غررالحکم مى فرماید: «إنَّ هذَه النَّفْسِ لاَمّارَةٌ بِالسُّوءِ فَمَنْ أهْمَلَها جَمَحَتْ بِهِ إلَى الْمَآثِمِ; این نفس پیوسته انسان را به بدى ها دعوت مى کند کسى که آن را نادیده بگیرد او را به انواع گناهان مى کشاند».(2)

نفس اماره در واقع مهم ترین ابزار شیطان است و اگر انسان از شر آن رهایى یابد از شر شیطان هم رهایى خواهد یافت.

##### 1 . غررالحکم، ح 4683.
2 . همان مدرک، ح 4779.

▲2. اهمیّت کشور مصر

مصر یکى از قدیمى ترین کانون هاى تمدن بشرى است و جزء گهواره هاى
تمدن محسوب مى شود. آثار تاریخى مهمى که در آن سرزمین قرار دارد و حتى با وسایل امروز ایجاد آنها بسیار مشکل مى نماید، گویاى این حقیقت است که سرزمین مصر از قدیم الایّام جزو پیشرفته ترین کشورهاى جهان بوده است.

اسناد و مدارک تاریخى نشان مى دهد مصر حتى ده قرن پیش از میلاد مسیح، کشورى بالنده و پیشرفته بوده است; مدارس بزرگ، کتابخانه ها و مراکز تحقیقاتى در مصر وجود داشته و تمدن مصر و یونان در قدیم به هم گره خورده و دانش هاى این دو سرزمین با یکدیگر مبادله شده است.

از نعمت هاى بزرگى که خداوند به این کشور باستانى داده رود عظیم نیل است که آن را کشورى آباد و پربار ساخته که اگر این رود عظیم را از آن کشور بگیرند بخش هاى عظیمى از آن به صورت بیابانى لم یزرع در خواهد آمد.

این کشور در سال بیستم هجرت در عصر خلیفه دوم به تصرف مسلمانان در آمد و از شگفتى هاى تاریخ اینکه عمر مانع از دخول لشکر اسلام به مصر بود; ولى عمرو بن عاص لشکرى فراهم کرد و خودسرانه به سوى مصر حرکت نمود. این خبر به عمر رسید. او از این مى ترسید که اگر لشکر اسلام وارد شود رومیان و مصریان دست به دست هم دهند و آنها را در هم بکوبند، لذا نامه اى نوشته و بهوسیله «عقبة بن عامر» به سوى او فرستاد. عقبه هنگامى به عمرو بن عاص رسید که وى نزدیک مصر بود. او وقت ملاقات به عقبه نداد و نامه را دریافت نکرد تا وارد یکى از شهرهاى ساحلى مصر شد. آن گاه به عقبه گفت: نامه را بیاور. او نامه را به دست عمرو داد. عمر نوشته بود اگر داخل مصر نشده اى فوراً برگرد. عمرو به سربازانش گفت: آیا اینجا که ما هستیم مصر است یا بیرون مصر؟ گفتند: داخل مصر شده ایم. گفت: دستور خلیفه این بوده است که اگر داخل مصر نشده ایم برگردیم، بنابراین این شرط حاصل نشده است و باید به پیشروى ادامه دهیم; ولى عمرو عاص در فتح مصر با مشکل روبه رو شد و از ترس شکست نامه اى براى عمر نوشت و تقاضاى کمک کرد. خلیفه دوم چند نفر از مردان دلاور اسلام را با دوازده هزار نفر به یارى او فرستاد سرانجام مصر فتح شد و مصریان با اشتیاق اسلام را پذیرفتند و بسیارى از علماى اسلام در فنون مختلف پرورش یافته این سرزمین بوده اند و مدارس اسلامى یکى پس از دیگرى باشکوه تمام در این کشور سر برافراشتند.

از امتیازات مصر این است که محبّان اهل بیت و عاشقان مکتب علوى در آنجا فراوانند و حتى اهل سنّت مصر به آنها عشق مىورزند و زیارت «رأس الحسین» و بارگاه و مدفن منسوب به حضرت زینب در آنجا زیارتگاه عمومى مردم آن سرزمین است.

اگر دست سیاست بگذارد آنها مى توانند وسیله خوبى براى ایجاد وحدت مذاهب اسلامى باشند; فتواى معروف «شیخ شلتوت» که پیروى از فقه امامیّه را هم ردیف پیروى از مذاهب چهارگانه اهل سنّت قرار داده گواه بر این مدعاست.

به هر حال به سبب اهمّیّتى که این سرزمین داشت، امیرالمؤمنین على(علیه السلام)قوى ترین و آگاه ترین یاران خود را که مالک اشتر بود براى زمامدارى آنجا برگزید و عهدنامه مورد بحث را که شامل دقیق ترین دستورات کشوردارى است نوشت و در اختیار او قرار داد.

▲بخش دوم

ثُمَّ اعْلَمْ یَا مَالِکُ أَنِّی قَدْ وَجَّهْتُکَ إِلَى بِلاَد قَدْ جَرَتْ عَلَیْهَا دُوَلٌ قَبْلَکَ، مِنْ عَدْل وَجَوْر، وَأَنَّ النَّاسَ یَنْظُرُونَ مِنْ أُمُورِکَ فِی مِثْلِ مَا کُنْتَ تَنْظُرُ فِیهِ مِنْ أُمُورِ الْوُلاَةِ قَبْلَکَ، وَیَقُولُونَ فِیکَ مَا کُنْتَ تَقُولُ فِیهِمْ، وَإِنَّمَا یُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحِینَ بِمَا یُجْرِی اللهُ لَهُمْ عَلَى أَلْسُنِ عِبَادِهِ، فَلْیَکُنْ أَحَبَّ الذَّخَائِرِ إِلَیْکَ ذَخِیرَةُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ، فَامْلِکْ هَوَاکَ، وَشُحَّ بِنَفْسِکَ عَمَّا لاَ یَحِلُّ لَکَ، فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الاِْنْصَافُ مِنْهَا فِیمَا أَحَبَّتْ أَوْ کَرِهَتْ. وَأَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ، وَالْمَحَبَّةَ لَهُمْ، وَاللُّطْفَ بِهِمْ، وَلاَ تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً تَغْتَنِمُ أَکْلَهُمْ، فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ، وَإِمَّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ، یَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ، وَتَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ، وَیُؤْتَى عَلَى أَیْدِیهِمْ فِی الْعَمْدِ وَالْخَطَإِ، فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِکَ وَصَفْحِکَ مِثْلِ الَّذِی تُحِبُّ وَتَرْضَى أَنْ یُعْطِیَکَ اللهُ مِنْ عَفْوِهِ وَصَفْحِهِ، فَإِنَّکَ فَوْقَهُمْ، وَوَالِی الاَْمْرِ عَلَیْکَ فَوْقَکَ، وَاللهُ فَوْقَ مَنْ وَلاَّکَ! وَقَدِ اسْتَکْفَاکَ أَمْرَهُمْ، وَابْتَلاَکَ بِهِمْ.

### ترجمه

اى مالک! بدان من تو را به سوى بلادى فرستادم که پیش از تو دولت هاى عادل و ستمگرى بر آن حکومت داشتند و مردم به کارهاى تو همان گونه نظر مى کنند که تو در امور زمامداران پیش از خود نظر مى کردى، و همان را درباره تو خواهند گفت که تو درباره آنها مى گفتى و (بدان) افراد صالح را به آنچه خداوند بر زبان بندگانش جارى مى سازد مى توان شناخت، بنابراین باید محبوب ترین ذخایر نزد تو ذخیره عمل صالح باشد. زمام هوا و هوس خود را در دست گیر و نسبت به آنچه بر تو حلال نیست بخیل باش، زیرا بخل به خویشتن، راه انصاف را در آنچه محبوب و مکروه است به تو نشان مى دهد و قلب خویش را کانون رحمت و محبّت و لطف به رعیت قرار ده و در مورد آنان همچون درنده اى مباش که خوردنشان را غنیمت شمارى، زیرا آنها دو گروهند یا برادر دینى تواند و یا انسان هایى که در آفرینش شبیه تو هستند (در هر حال باید حقوق آنها را محترم بشمارى و بدان) از مردم لغزش ها و خطاهایى سر مى زند و مشکلاتى به آنها دست مى دهد (که آنها را از انجام وظیفه باز مى دارد) و به دست آنان از روى عمد یا خطا، کارهاى (خلافى) ظاهر مى شود (در این گونه موارد) از عفو و گذشت خود آن قدر به آنها عطا کن که دوست دارى و خوشنود مى شوى خداوند از عفوش به تو عطا کند، زیرا تو فوق آنها هستى و پیشوایت فوق توست و خداوند فوق کسى است که تو را زمامدار آنها قرار داده و تدبیر امور آنها را از تو خواسته و به وسیله آنان تو را آزمایش مى کند.

▲شرح و تفسیر

▲حقوق همه شهروندان را محترم بشمار

امام(علیه السلام) به دنبال وصایاى پر معنا و جامعى که به طور کلى در بخش نخستین این عهدنامه بیان فرمود، روى سخن را به مالک کرده و انگشت روى نقاط خاص مى گذارد. نخست مى فرماید: «اى مالک! بدان من تو را به سوى بلادى فرستادم که پیش از تو دولت هاى عادل و ستمگرى بر آن حکومت داشتند و مردم به کارهاى تو همان گونه نظر مى کنند که تو در امور زمامداران پیش از خود نظر مى کردى و همان را درباره تو خواهند گفت که تو درباره آنها مى گفتى»; (ثُمَّ اعْلَمْ یَا مَالِکُ، أَنِّی قَدْ وَجَّهْتُکَ إِلَى بِلاَد قَدْ جَرَتْ عَلَیْهَا دُوَلٌ قَبْلَکَ، مِنْ عَدْل وَجَوْر، وَأَنَّ النَّاسَ یَنْظُرُونَ مِنْ أُمُورِکَ فِی مِثْلِ مَا کُنْتَ تَنْظُرُ فِیهِ مِنْ أُمُورِ الْوُلاَةِ قَبْلَکَ، وَیَقُولُونَ فِیکَ مَا کُنْتَ تَقُولُ فِیهِمْ).

سپس مى افزاید: «و (بدان) افراد صالح را به آنچه خداوند بر زبان بندگانش جارى مى سازد مى توان شناخت»; (وَإِنَّمَا یُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحِینَ بِمَا یُجْرِی اللهُ لَهُمْ عَلَى أَلْسُنِ عِبَادِهِ).

امام(علیه السلام) در این بخش از سخنان خود از باب مقدّمه به وضع کشور مصر ـ که به یقین منحصر به آن کشور نیست ـ اشاره مى کند که پیش از تو حکومت هاى عدل و جورى داشت; حکومت عدل; مانند حکومت دوران حضرت یوسف بر مصر بود و حکومت جور حکومت بسیارى از فراعنه از جمله فرعون معاصر حضرت موسى بن عمران بود.

سپس به این مطلب مهم اشاره مى فرماید: که معیار سنجش حکومت ها از نظر عدل و جور، افکار عمومى توده مردم است، همان چیزى که امروز در تمام دنیا از آن سخن گفته مى شود، هرچند در عمل غالباً به فراموشى سپرده خواهد شد ولى در آن روز که امام(علیه السلام) این سخن را بیان فرمود کمتر کسى اعتقاد به چنین سخنى داشت و تصور مردم بر این بود که حکومت بدون استبداد امکان پذیر نیست و استبداد همواره آمیخته با ظلم و ستم است.

در بعضى از تعبیرات دانشمندان آمده است: «ألْسِنَةُ الْخَلْقِ أقْلامُ الْحَقِّ» یا «ألْسِنَةُ الرَّعِیَةِ أقْلامُ الْحَقِّ إلَى الْمُلُوکِ» که مفهوم هر دو یکى است و آن اینکه زبان توده هاى مردم قلم حق است که نامه هاى خود را با آن براى زمامداران مى نویسد یا خداوند بدین وسیله با آنها مکاتبه مى کند و در هر حال هدف این است که قضاوت عمومى و هوش جمعى معیار بسیار خوبى براى سنجش ارزش حکومت هاست.

البته گاه مى شود که حکومت ها از طریق تبلیغات دروغین و ریاکارى افکار مردم را مى دزدند یا آنها را شستشوى مغزى مى دهند. در این گونه موارد قضاوت عمومى بیمار مى شود و اثر مطلوب خود را از دست مى دهد.

به هر حال شایسته است زمامداران کنونى مسلمانان جمله «إنَّما یُسْتَدلُ عَلَى الصّالِحینَ بِما یُجْرِى اللهُ لَهُمْ عَلى ألْسُنِ عِبادِهِ» را با آب زر بنویسند و در برابر دیدگان خود نصب کنند و همه روزه آن را بخوانند و به دل بسپارند و براى رسیدن به این مطلب باید متملّقان را از اطراف خود دور سازند و تنها به گواهى اطرافیان قناعت نکنند، بلکه از طریق تماس مستقیم با مردم قضاوت افکار عمومى را دریابند.

در تواریخ آمده است بعضى از زمامداران پیشین که مایل بودند عدالت را اجرا کنند، گاه شبانه لباس مبدل مى پوشیدند و تنها در محلات مختلف شهر مخصوصاً مناطق محروم گردش مى کردند و اوضاع را دقیقا با حذف تماس واسطه ها بررسى مى نمودند.

آن گاه امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه، شش دستور مهم به مالک مى دهد:

در آغاز مى فرماید: «بنابراین باید محبوب ترین ذخایر نزد تو ذخیره عمل صالح باشد»; (فَلْیَکُنْ أَحَبَّ الذَّخَائِرِ إِلَیْکَ ذَخِیرَةُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ).

قرآن مجید مى فرماید: «(فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً); پس هر که به لقاى پروردگارش امید دارد، باید کارى شایسته انجام دهد».(1)

در جاى دیگر مى فرماید: «(الَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَالْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ); سخنان پاکیزه به سوى او صعود مى کند و عمل صالح را بالا مى برد (و قبول مى کند و پاداش شایسته مى دهد)».(2)

به تفسیر دیگر عمل صالح سخنان پاکیزه را بالا مى برد و اعتقادات را راسخ مى سازد.

در سوره عصر مى خوانیم: «(إِنَّ الاِْنْسانَ لَفی خُسْر * إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ); که انسان ها همه در زیانند; مگر کسانى که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند، و یکدیگر را به (اداى) حق سفارش کرده و یکدیگر را به استقامت و شکیبایى توصیه نموده اند».(3)

در دومین و سومین دستور مى فرماید: «زمام هوا و هوس خود را در دست گیر و نسبت به آنچه بر تو حلال نیست بخیل باش، زیرا بخل به خویشتن، راه انصاف را در آنچه محبوب و مکروه است به تو نشان مى دهد»; (فَامْلِکْ هَوَاکَ، وَشُحَّ(4) بِنَفْسِکَ عَمَّا لاَ یَحِلُّ لَکَ، فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الاِْنْصَافُ مِنْهَا فِیمَا أَحَبَّتْ أَوْ کَرِهَتْ).

مالکیّت هواى نفس که امام(علیه السلام) بر آن تأکید فرموده، آن است که به هنگام هیجان شهوات، انسان بتواند خود را کنترل کند و به عکس اگر هواى نفس، مالک فکر و عقل و نیروى انسان شود او را به هر پرتگاهى مى کشاند.

در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم «احْذَرُوا أَهْوَاءَکُمْ کَمَا تَحْذَرُونَ أَعْدَاءَکُمْ فَلَیْسَ شَیْءٌ أَعْدَى لِلرِّجَالِ مِنِ اتِّبَاعِ أَهْوَائِهِمْ وَحَصَائِدِ أَلْسِنَتِهِمْ; از هواى نفس بترسید همان گونه که از دشمنان بیم دارید، چرا که چیزى دشمن تر از پیروى هواى نفس و آنچه «بى حساب» بر زبان انسان جارى مى شود نیست».(5)

در حدیث دیگرى در غررالحکم از امام امیرالمؤمنین على(علیه السلام) آمده است: «أمْلِکُوا أنْفُسَکُمْ بِدَوامِ جِهادِها; از طریق جهاد مداوم در برابر خواسته هاى نفس مالک نفس خویش شوید»(6)

بخل به خویشتن در برابر آنچه حرام است مفهومى جز این ندارد که انسان همچون بخیل که حاضر نیست درهم و دینارى از اموال خود را به کسى بدهد در برابر محرمات ایستادگى کند. نتیجه این کار آن است که راه انصاف را در همه حال مى پوید; خواه در امورى که مورد علاقه اوست یا امورى که مورد علاقه او نیست.

سپس امام(علیه السلام) در چهارمین دستور به مسأله بسیار مهمى اشاره مى کند که از سماحت و عظمت قوانین اسلامى پرده برمى دارد و چیزى را که در آن روز در دنیا مطرح نبود عنوان مى کند و مى فرماید: «و قلب خویش را کانون رحمت و محبّت و لطف به رعیّت قرار ده»; (وَأَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ وَالْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَاللُّطْفَ بِهِمْ).

مى دانیم «اشعر» از ریشه «شعار» است و شعار در اصل به لباس زیرین انسان گفته مى شود که با تن او مستقیماً در تماس است. انتخاب این تعبیر از سوى امام(علیه السلام)اشاره به این است که باید قلب تو مستقیماً با رحمت و محبّت و لطف نسبت به رعایا در تماس باشد.

ممکن است تفاوت رحمت و محبّت و لطف در این باشد که رحمت مرتبه نخستین دوستى و خوش رفتارى است و محبّت درجه بالاتر و لطف آخرین درجه است. نیز شاید تفاوت این مراتب نسبت به موقعیت رعایا باشد; بعضى استحقاق رحمت دارند و بعضى که سودمندتر و مفیدترند شایسته محبّت و آنهایى که خدمت و تلاششان از همه بیشتر است سزاوار لطف اند.

در روایتى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «لاَ تَصْلُحُ الاِْمَامَةُ إِلاَّ لِرَجُل فِیهِ ثَلاَثُ خِصَال; پیشوایى و زمامدارى شایسته کسى است که این سه صفت را داشته
باشد». نخستین صفت ورع و تقوایى است که مانع گناه شود و دومین صفت حلم و بردبارى که مانع غضب گردد سپس حضرت سومین صفت را چنین بیان مى کند: «وَحُسْنُ الْوِلاَیَةِ عَلَى مَنْ یَلِی حَتَّى یَکُونَ لَهُمْ کَالْوَالِدِ الرَّحِیمِ; چنان نسبت به رعایا نیکى کند که همچون پدرى مهربان باشد».(7)

در ششمین دستور که در واقع تأکیدى است بر آنچه در دستور چهارم بیان شد مى فرماید: «و در مورد آنان همچون درنده اى مباش که خوردنشان را غنیمت شمارى، زیرا آنها دو گروهند یا برادر دینى تواند و یا انسان هایى که در آفرینش شبیه تو هستند (در هر حال باید حقوق آنها را محترم بشمارى)»; (وَلاَ تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً(8) تَغْتَنِمُ أَکْلَهُمْ، فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ، وَإِمَّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ).

بى شک پایه حکومت صحیح، مقتدر و عادلانه، بر قلوب و دل هاى مردم است نه بر شمشیرها و نیزه ها. آنها که بر دل ها حکومت دارند کشورشان امن و امان است و آنها که بر شمشیر تکیه مى کنند دائما در خطرند.

امام(علیه السلام) براى اینکه مالک را به حکومت بر دل ها تشویق کند دستور رحمت و محبّت و لطف را درباره رعایا صادر مى کند. سپس به بیان نقطه مقابل آن مى پردازد و آن اینکه حاکم همچون حیوان درنده اى باشد که خوردن حق رعایا را غنیمت بشمارد آن گاه بهترین دلیل را براى دستور خود بر مى گزیند و آن اینکه رعایا در حکومت اسلامى از دو حالت خارج نیستند: اکثریت مسلمانند و مى دانیم اسلام هر مسلمانى را برادر مسلمان مى داند و یا اقلیتى هستند که با مسلمین زندگى مسالمت آمیز دارند و آنها انسانند و انسان نسبت به انسان باید نهایت محبّت را داشته باشد.

این گفتار در واقع خط بطلانى است بر تبلیغات مسموم دشمنان اسلام که مى گویند: مسلمانان حق حیات براى غیر خود قائل نیستند و معتقدند همه را باید از دم شمشیر گذراند و یا اینکه اسلام اصرار دارد دیگران را به اجبار وارد این دین کند. آرى این گفتار نشان مى دهد تمام انسان ها و پیروان همه مذاهب مى توانند با مسلمانان زندگى مسالمت آمیز داشته باشند و در داخل کشورهاى اسلامى در سایه قوانین اسلام، جان و مال و ناموس و آبرویشان محفوظ باشد. بر خلاف آنچه در دنیاى امروز دیده مى شود که حتى اختلاف رنگِ پوست در داخل کشور ظاهرا پیشرفته اى مانند آمریکا مایه تبعیض هاى وحشتناکى است و بر خلاف نمایش هاى سیاسى در این زمینه سفیدپوستان آنجا غالباً از سیاه پوستان متنفرند، مراکز اجتماعى آنها از هم جداست و در بسیارى از مسائل اجتماعى حاضر به همکارى با یکدیگر نیستند.

آن گاه امام(علیه السلام) در پنجمین دستور که از مهم ترین دستورات مدیریت و مردم دارى است، مى فرماید: «(و بدان) از مردم لغزش ها و خطاها سر مى زند و مشکلاتى به آنها دست مى دهد (که آنها را از انجام وظیفه باز مى دارد) و به دست آنان از روى عمد یا خطا، کارهاى (خلافى) ظاهر مى شود (در این گونه موارد) از عفو و گذشت خود آن قدر به آنها عطا کن که دوست دارى و خوشنود مى شوى خداوند از عفوش به تو عطا کند»; (یَفْرُطُ(9) مِنْهُمُ الزَّلَلُ(10)، وَتَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ، وَیُؤْتَى عَلَى أَیْدِیهِمْ فِی الْعَمْدِ وَالْخَطَإِ، فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِکَ وَصَفْحِکَ مِثْلِ الَّذِی تُحِبُّ وَتَرْضَى أَنْ یُعْطِیَکَ اللهُ مِنْ عَفْوِهِ وَصَفْحِهِ).

بدیهى است هیچ انسانى (جز معصومان(علیهم السلام)) نیست که خطایى از او سر نزند. کوچک و بزرگ، دانشمند و جاهل هر یک به تناسب حال خود گرفتار لغزش هایى مى شوند و هیچ کس نمى تواند دعوى بى گناهى کند حتى در حالات بعضى از انبیاى الهى گاهى ترک اولى دیده مى شود که اگر چه گناه نیست اما شایسته مقام آنها نیز نیست و به گفته شاعر:

آنجا که برق عصیان بر آدم صفى زد *** ما را چگونه زیبد دعوى بى گناهى؟!

همچنین گاه انسان بر اثر ناراحتى هایى جسمانى و روحانى، شکست در زندگى، از دست رفتن عزیزان و امثال اینها حالت عادى خود را از دست مى دهد و در این حال گرفتار لغزش هایى مى شود.

امام(علیه السلام) به مالک اشتر که مى خواهد بر گروهى عظیم از مردم یعنى ساکنان مصر حکومت کند عفو از خطاها را (تا آنجا که میسر است و راه دارد) دستور مى دهد و براى اینکه انگیزه این کار در وجود او تقویت شود وى را به خطاهایش در پیشگاه پروردگار توجّه داده، مى فرماید: آیا مایل نیستى خدا از خطاهاى تو بگذرد، پس تو هم از خطاهاى رعایاى خود بگذر و بر آنان سخت نگیر. البته تا جایى که عفو و بخشش موجب بى نظمى و تضییع حقوق مظلومان نگردد.

هنگامى که داستان افک به وسیله منافقان در میان مسلمانان منتشر شد و گروهى از آنان همسر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) را متهم به انحراف از جادّه عفّت کردند، عده اى از مؤمنان نیز آگاهانه یا ناآگاهانه در مسیر این شایعه سازى قرار گرفتند. آیاتى از قرآن نازل شد و شدیداً با این کار برخورد کرد، آن چنان که بعضى از مسلمانان تصمیم گرفتند رابطه خود را با شایعه پراکنان به طور کلى قطع کنند و آنها را از کمک هاى مادّى خود محروم سازند. آیه نازل شد: «(وَلا یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِى الْقُرْبَى وَالْمَساکینَ وَالْمُهاجِرینَ فِى سَبیلِ اللهِ وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللهُ لَکُمْ وَاللهُ غَفُورٌ رَّحیمٌ); آنها که از میان شما داراى برترى (مالى) و وسعت زندگى هستند نباید سوگند یاد کنند که از
انفاق کردن به نزدیکان و مستمندان و مهاجران در راه خدا (که گرفتار محرومیّت هستند) دریغ نمایند، آنها باید عفو کنند و چشم بپوشند، آیا دوست ندارید خداوند شما را بیامرزد؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است (شما هم بخشنده و مهربان باشید).(12)

فرق میان عفو و صفح، این است که عفو کردن به معناى صرف نظر نمودن از کیفر خطاست; ولى صفح (در این گونه موارد) آن است که به کلى خطا را از ذهن خود بشوید و به فراموشى بسپارد.

جمله «یُؤْتَى عَلَى أَیْدِیهِمْ» به این معنا نیست که باید دست خطاکاران را گرفت و هدایت کرد، آن گونه که بعضى از شارحان گفته اند، بلکه به این معناست که کارهاى خطا بر دست آنها جارى مى شود.

آن گاه براى توضیح و تأکید بیشتر مى فرماید: «زیرا تو فوق آنها هستى و پیشوایت فوق توست و خداوند فوق کسى است که تو را زمامدار آنها قرار داده و تدبیر امور آنها را از تو خواسته و به وسیله آنان تو را آزمایش مى کند»; (فَإِنَّکَ فَوْقَهُمْ، وَوَالِی الاَْمْرِ عَلَیْکَ فَوْقَکَ، وَاللهُ فَوْقَ مَنْ وَلاَّکَ! وَقَدِ اسْتَکْفَاکَ أَمْرَهُمْ، وَابْتَلاَکَ بِهِمْ).

امام(علیه السلام) این نکته را یادآور مى شود که هر کس بر گروهى حکومت مى کند در حدّ خود تحت حکومت دیگرى قرار دارد; اگر تو بر مصر حکومت خواهى کرد توجّه داشته باش من هم حاکم بر تو و مراقب اعمالت هستم و اگر من بر تو حکومت مى کنم باید مراقب باشم که خداوند حاکم بر ماست و به یقین توجّه به این امر سبب مى شود که انسان تا مى تواند از عفو و گذشت و محبّت بهره گیرد تا بتواند در انتظار عفو حاکم بر خود و بالاتر از آن در انتظار عفو الهى باشد.

##### 1 . کهف، آیه 110.
2 . فاطر، آیه 10.
3 . عصر، آیه 3 و 4.
4 . «شحّ» در اصل به معناى بخل توأم با حرص است که به صورت عادت درآید و این هر دو از رذایل مهم اخلاقى است بعضى از مفسّران قرآن گفته اند «شحّ» از بخل شدیدتر است. استفاده از این واژه در کلام امام(علیه السلام) اشاره به این است که شدیداً از آنچه بر تو حرام است بپرهیز و خویشتن را از آن باز دار همچون بخیلى که مردم را از اموال و ثروت خود باز مى دارد.
5 . اصول کافى، ج 2، ص 335، ح 1.
6 . غررالحکم، ح 4898.
7 . کافى، ج 1، ص 407، ح 8.
8 . «ضارِیاً» به معناى درنده است از ریشه «ضَرْو» بر وزن «ضرب» در اصل به معناى حمله شدید به کسى یا چیزى است، از این رو در حمله گوسفندان به زراعت نیز به کار مى رود.
9 . «یَفْرُط» از ریشه «فرط» بر وزن «شرط» به معناى عجله و شتاب کردن در انجام کارى است. این واژه در مورد کسى که براى انجام کارى سبقت مى گیرد نیز به کار مى رود.
10 . «زَلَل» و «زَلَّة» بر وزن «غلة» به معناى خطا و لغزش است.
11 . نور، آیه 22.

▲بخش سوم

وَلاَ تَنْصِبَنَّ نَفْسَکَ، لِحَرْبِ اللهِ فَإِنَّهُ لاَ یَدَ لَکَ بِنِقْمَتِهِ، وَلاَ غِنَى بِکَ عَنْ عَفْوِهِ وَرَحْمَتِهِ. وَلاَ تَنْدَمَنَّ عَلَى عَفْو، وَلاَ تَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَة، وَلاَ تُسْرِعَنَّ إِلَى بَادِرَة وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً، وَلاَ تَقُولَنَّ: إِنِّی مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ، فَإِنَّ ذَلِکَ إِدْغَالٌ فِی الْقَلْبِ، وَمَنْهَکَةٌ لِلدِّینِ، وَتَقَرُّبٌ مِنَ الْغِیَرِ. وَإِذَا أَحْدَثَ لَکَ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ سُلْطَانِکَ أُبَّهَةً أَوْ مَخِیلَةً، فَانْظُرْ إِلَى عِظَمِ مُلْکِ اللهِ فَوْقَکَ، وَقُدْرَتِهِ مِنْکَ عَلَى مَا لاَ تَقْدِرُ عَلَیْهِ مِنْ نَفْسِکَ، فَإِنَّ ذَلِکَ یُطَامِنُ إِلَیْکَ مِنْ طِمَاحِکَ، وَیَکُفُّ عَنْکَ مِنْ غَرْبِکَ، وَیَفِیءُ إِلَیْکَ بِمَا عَزَبَ عَنْکَ مِنْ عَقْلِکَ! إِیَّاکَ وَمُسَامَاةَ اللهِ فِی عَظَمَتِهِ، وَالتَّشَبُّهَ بِهِ فِی جَبَرُوتِهِ، فَإِنَّ اللهَ یُذِلُّ کُلَّ جَبَّار، وَیُهِینُ کُلَّ مُخْتَال.

### ترجمه

هرگز خود را در مقام نبرد با خدا قرار نده، زیرا تاب کیفر او را ندارى و از عفو و رحمت او بى نیاز نیستى و هرگز از عفو و بخششى که نموده اى پشیمان نباش و از کیفرى که داده اى به خود مبال و شادى نکن. هرگز به هنگامى که خشمگین مى شوى و راه چاره اى براى آن مى یابى به انجام اقدام خشن شتاب مکن (و تصمیم ناگهانى مگیر) هرگز مگو من امیرم; امر مى کنم و از من اطاعت مى شود که این، موجب دخول فساد در دل تو و ضعف و خرابى دین و نزدیک شدن دگرگونى ها (در قدرت تو) است و هرگاه بر اثر قدرتى که در اختیار دارى کبر و غرور یا عُجب در تو پدید آید، به عظمت قدرت خداوند که فوق توست و بر امورى نسبت به تو قادر است که تو درباره خویشتن قدرت آن را ندارى نظر بیافکن، زیرا این نگاه تو را از آن سرکشى پایین مى آورد و از شدّت و تندى تو
مى کاهد و آنچه از نیروى عقلت از دست رفته به تو باز مى گرداند. از دعوى همتایى با خداوند در عظمتش برحذر باش و از تشبه به او در جبروتش خود را برکنار دار، زیرا خداوند هر جبارى را ذلیل و هر فرد خودپسند متکبّرى را خوار مى دارد.

▲شرح و تفسیر

▲هرگز مغرور مباش!

امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه به هفت توصیه مهم دیگر مى پردازد.

نخست مى فرماید: «هرگز خود را در مقام نبرد با خدا قرار نده، زیرا تاب کیفر او را ندارى و از عفو و رحمت او بى نیاز نیستى»; (وَلاَ تَنْصِبَنَّ نَفْسَکَ، لِحَرْبِ اللهِ فَإِنَّهُ لاَ یَدَ لَکَ بِنِقْمَتِهِ، وَلاَ غِنَى بِکَ عَنْ عَفْوِهِ وَرَحْمَتِهِ).

منظور از جنگ با خدا ـ آن گونه که بسیارى از شارحان نهج البلاغه استنباط کرده اند ـ همان ظلم و ستم بر بندگانش و تضییع حقوق آنهاست نه هرگونه معصیت و گناه. درست است که همه گناهان زشت و ناپسندند; ولى تعبیر به «حرب الله» چیزى بیشتر از آن را مى طلبد.

شاهد این سخن حدیثى است که امام صادق(علیه السلام) از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل مى کند که فرمود: «لَقَدْ أَسْرَى رَبِّی بِی فَأَوْحَى إِلَیَّ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ مَا أَوْحَى وَشَافَهَنِی إِلَى أَنْ قَالَ لِی یَا مُحَمَّدُ مَنْ أَذَلَّ لِی وَلِیّاً فَقَدْ أَرْصَدَنِی بِالْمُحَارَبَةِ وَمَنْ حَارَبَنِی حَارَبْتُهُ; هنگامى که پروردگارم مرا به معراج برد از پشت حجاب هاى (معنوى) به من آنچه را که مى بایست وحى کرد و در حضور نیز (آنچه باید بگوید) فرمود(1) تا آنجا که به من گفت: اى محمد کسى که ولىّ مرا خوار و ذلیل دارد در مقام جنگ با من بر آمده است و کسى که با من به محاربه برخیزد با او محاربه مى کنم (و او را در هم مى شکنم)».(2)

امام(علیه السلام) دلیل عدم جنگ با خدا را در این عبارت دو چیز گرفته است یکى نیاز به عفو و رحمت خدا و دیگرى پرهیز از عقوبت و عذاب الهى.

در دومین و سومین توصیه مى فرماید: «و هرگز از عفو و بخششى که نموده اى پشیمان نباش و از کیفرى که داده اى به خود مبال و شادى نکن»; (وَلاَ تَنْدَمَنَّ عَلَى عَفْو، وَلاَ تَبْجَحَنَّ(3) بِعُقُوبَة).

این سخن اشاره به این است که تا مى توانى جانب عفو را بگیر و کمتر مجازات کن، زیرا اگر اثر کیفر در کوتاه مدّت باشد اثر عفو در دراز مدّت خواهد بود.

البته این حکمى است که در مورد غالب مردم صادق است; ولى در برابر اقلیتى که عفو در آنها نتیجه معکوس دارد و بر ترس و ضعف عفو کننده حمل مى شود، باید شدّت عمل به خرج داد.

در چهارمین توصیه مى افزاید: «هرگز به هنگامى که خشمگین مى شوى و راه چاره اى براى آن مى یابى به انجام اقدام خشن شتاب مکن (و تصمیم ناگهانى مگیر)»; (وَلاَ تُسْرِعَنَّ إِلَى بَادِرَة(4) وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً(5)).

به یقین هنگامى که انسان از خشم برافروخته مى شود اعتدال فکرى خود را از دست مى دهد و بارها آزموده ایم که هر تصمیمى در آن حال گرفتیم بعداً ثابت شده که خطا بوده است. حتى عاقل ترین اشخاص به هنگام خشم و غضب ممکن است به صورت نادان ترین افراد در آیند. و این تعبیرى که در میان عوام معروف است که مى گویند: هنگامى که عصبانى شدم خون چشمانم را گرفت و چیزى را ندیدم و مرتکب فلان کار شدم در واقع اشاره به همین حالت است.

لذا در حدیثى از امیرمؤمنان(علیه السلام) مى خوانیم: «الْغَضَبُ یُرْدِی صاحِبَهُ وَیُبْدی مَعایِبَهُ; غضب صاحبش را به هلاکت مى افکند و عیوبش را آشکار مى سازد».(6)

در حدیث دیگرى از آن حضرت آمده است: «بِئْسَ الْقَرِینُ الْغَضَبُ یُبْدِی الْمَعَائِبَ وَیُدْنِی الشَّرَّ وَیُبَاعِدُ الْخَیْرَ; غضب بد همنشینى است عیوب انسان را آشکار مى سازد شر را نزدیک و خیر را دور مى کند».(7)

این نکته هنگامى روشن تر مى شود که گاه افرادى یک طرفه مى آیند و نزد امرا سخنى مى گویند. اگر آنها در همان حال تصمیم بگیرند پشیمان خواهند شد. باید حوصله کنند و سخنان طرف مقابل را هم بشنوند و چه بسا پس از تحقیق، مطلب دگرگون شود.

بنابراین باید مطابق ضرب المثل معروف عمل کرد: به هنگام غضب نه تصمیم نه کیفر و نه دستور.

در پنجمین توصیه او را از مسأله غرور و خودکامگى شدیداً نهى مى کند، و مى فرماید: «و هرگز مگو من امیرم; امر مى کنم و از من اطاعت مى شود که این موجب دخول فساد در دل و ضعف و خرابى دین و نزدیک شدن دگرگونى ها (در قدرت تو) است»; (وَلاَ تَقُولَنَّ: إِنِّی مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ، فَإِنَّ ذَلِکَ إِدْغَالٌ(8) فِی الْقَلْبِ، وَمَنْهَکَةٌ(9) لِلدِّینِ وَتَقَرُّبٌ مِنَ الْغِیَرِ(10)).

بى شک یکى از آفات خطرناک حکومت و زمامدارى، غرور و خودبزرگ بینى و استبداد است و همان گونه که امام(علیه السلام) فرموده سه پیامد خطرناک دارد. نخست اینکه فکر انسان را فاسد مى کند و حقایق را آن گونه که هست نمى بیند و تصمیمات نابخردانه و غیر عادلانه مى گیرد. دیگر اینکه انسان را گرفتار انواع معاصى و گناهان و ظلم و ستم مى سازد و دین او را تضعیف مى کند. سوم اینکه چنین حالتى سبب تغییرات و دگرگونى ها در رابطه حکومت با مردم مى شود. بسیارى از شورش هاى عمومى در طول تاریخ از همین جا سرچشمه گرفته است.

به عکس اگر زمامدار متواضع باشد و باد غرور از سر بیرون کند، هم درست مى اندیشد، هم آلوده گناه و ضعف دین نمى شود، و هم رابطه صمیمانه با مردم خواهد داشت، همان رابطه اى که پایه هاى حکومت را قدرت مى بخشد.

امام(علیه السلام) در کلمات قصارش در غررالحکم تعبیرات تکان دهنده اى درباره سرنوشت شوم مغروران بیان کرده است. در جایى مى فرماید: «طُوبى لِمَنْ لَمْ تَقْتُلُهُ قاتِلاتُ الْغُرورِ; خوشا به حال کسى که عوامل نابود کننده غرور وى را به قتل نرسانده است».(11) در جاى دیگر مى فرماید: «سُکْرُ الْغَفْلَةِ وَالْغُرُورِ أبْعَدُ إفاقَةً مِنْ سُکْرِ الْخُمُورِ; انسان از مستى غفلت و غرور بسیار دیرتر از مستى شراب هوشیار مى شود».(12)

آرى مستى شراب ممکن است یک روز یا یک شب باشد; اما مستى غرور شاید پنجاه سال ادامه پیدا کند.

امام(علیه السلام) در اواخر خطبه دوم نهج البلاغه با اشاره به جمعى از منافقان و گروه هایى که بر ضد حضرتش قیام کرده بودند مى فرماید: «زَرَعُوا الْفُجُورَ وَسَقَوْهُ الْغُرُورَ وَحَصَدُوا الثُّبُور; آنها بذر فجور پاشیدند و با آب غرور آن را آبیارى کردند و سرانجام بدبختى و هلاکت را درو نمودند».

از آنجا که کار طبیبان آگاه تنها تشخیص و درمان درد نیست، بلکه ارائه طرق درمان نیز از ارکان اصلى برنامه آنهاست، امام(علیه السلام) این طبیب الهى در ادامه این عهدنامه پس از ذکر آفات غرور به راه درمان آن اشاره کرده مى فرماید: «هرگاه بر اثر قدرتى که در اختیار دارى کبر و غرور یا عُجب در تو پدید آید، به عظمت قدرت خداوند که فوق توست و بر امورى نسبت به تو قادر است که تو درباره خویشتن قدرت آن را ندارى نظر بیافکن، زیرا این نگاه تو را از آن سرکشى پایین مى آورد و از شدّت و تندى تو مى کاهد و آنچه از نیروى عقلت از دست رفته به تو باز مى گرداند»; (وَإِذَا أَحْدَثَ لَکَ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ سُلْطَانِکَ أُبَّهَةً(13) أَوْ مَخِیلَةً(14)، فَانْظُرْ إِلَى عِظَمِ مُلْکِ اللهِ فَوْقَکَ، وَقُدْرَتِهِ مِنْکَ عَلَى مَا لاَ تَقْدِرُ عَلَیْهِ مِنْ نَفْسِکَ، فَإِنَّ ذَلِکَ یُطَامِنُ(15) إِلَیْکَ مِنْ طِمَاحِکَ(16) وَیَکُفُّ عَنْکَ مِنْ غَرْبِکَ(17) وَیَفِیءُ إِلَیْکَ بِمَا عَزَبَ(18) عَنْکَ مِنْ عَقْلِکَ).

امام(علیه السلام) در عبارات بسیار پر معناى خود، نگاه به عظمت ملک خداوند و قدرت وسیع او را، سرچشمه سه اثر براى مغروران به قدرت مى شمارد: آنها را از مرکب غرور پیاده مى کند، از شدّت عمل آنها مى کاهد و عقل از دست رفته به سبب غفلت ناشى از غرور را به آنها باز مى گرداند.

آرى قوى ترین انسان ها در برابر بسیارى از حوادث که به امر خدا انجام مى گیرد همچون پر کاهى در برابر طوفان عظیمى هستند. بسیار شنیده ایم که حاکمان زورگو با یک ایست مختصر قلبى همه چیزشان پایان گرفته است و مى دانیم این عارضه بر اثر گرفتن مویرگ هاى قلب بهوسیله قطعه کوچکى از خون لخته شده است. یا از طریق سرطان که چیزى جز طغیان یک سلول ضعیف نیست یا بهواسطه یک میکروب یا ویروسى که با چشم دیده نمى شود از پاى در آمده اند. گاه زلزله اى تمام قصرهاى آنها را ویران کرده و تندبادى همه چیز را در هم کوبیده و سیلابى همه را با خود برده است. اینها همه اشارات کوچکى است از قدرت بى پایان پروردگار. اگر انسان به این امور بیندیشد، در هر مقامى باشد گرفتار غرور نمى شود.

تاریخ، حکومتى بالاتر از حکومت سلیمان به خاطر ندارد. قرآن مى گوید هنگامى که زمان مرگ سلیمان نبى فرا رسید اجل به او مهلت نداد که از حالت ایستاده بر زمین بنشیند، بلکه در همان حال که بر عصایش تکیه کرده بود با تمام آنچه در اختیار داشت وداع گفت و هیچ کس از مرگش باخبر نشد مگر آن زمان که موریانه عصایش را جوید و تعادل او بر هم خورد و بر زمین افتاد.

امام(علیه السلام) در هفتمین توصیه در تأکید بر مطالبى که در بالا آمد براى فرو نشاندن غرور مغروران و کبر متکبّران از طریق تهدید به کیفر الهى وارد مى شود و مى فرماید: «از دعوى همتایى با خداوند در عظمتش برحذر باش و از تشبه به او در جبروتش خود را برکنار دار، زیرا خداوند هر جبارى را ذلیل و هر فرد خودپسند متکبّرى را خوار مى دارد»; (إِیَّاکَ وَمُسَامَاةَ(19) اللهِ فِی عَظَمَتِهِ، وَالتَّشَبُّهَ بِهِ فِی جَبَرُوتِهِ، فَإِنَّ اللهَ یُذِلُّ کُلَّ جَبَّار، وَیُهِینُ کُلَّ مُخْتَال(20)).

در واقع کسانى که از باد کبر و غرور سرمستند عملاً دعوى همتایى با خدا را دارند در حالى که ذرّه ناچیزى دربرابر اقیانوس عظمت او هستند. کیفر این گونه بلندپروازىِ بى معنا همان است که خداوند آنها را به ذلت و خوارى بکشاند و اگر متکبّران و مغروران توجّه به پایان کار خویش کنند از مرکب غرور و کبر پایین خواهند آمد.

در این زمینه احادیث پرمعنایى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و سایر امامان معصوم(علیهم السلام)نقل شده است.

در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که از آن حضرت درباره «أَدْنَى الاِْلْحَادِ»; (نخستین مرحله کفر) سؤال شد. امام(علیه السلام) فرمود: «إِنَّ الْکِبْرَ أَدْنَاهُ; تکبّر مرحله نخست آن است».(21)

در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «الْکِبْرُ رِدَاءُ اللهِ فَمَنْ نَازَعَ اللهَ شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ أَکَبَّهُ اللهُ فِی النَّارِ; بزرگى، ردایى است که تنها بر قامت کبریایى خداوند موزون است کسى که با خداوند در این امر به منازعه برخیزد (و خود را بزرگ ببیند) خداوند او را به صورت در آتش دوزخ مى افکند».(22)

البته تمام اینها به علت آثار بسیار منفى فردى و اجتماعى است که دامان شخص مغرور و متکبّر را مى گیرد. در روایات متعدّدى وارد شده است که کبر سبب مى شود که انسان حق را نادیده بگیرد و طرفداران حق را سرزنش کند و حقوق مردم را پایمال سازد.(23)

این سخن را با حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) پایان مى دهیم، که فرمود: «الْکِبْرُ أَنْ تَتْرُکَ الْحَقَّ وَتَتَجَاوَزَهُ إِلَى غَیْرِهِ وَتَنْظُرَ إِلَى النَّاسِ وَلاَ تَرَى أَنَّ أَحَداً عِرْضُهُ کَعِرْضِکَ وَلاَ دَمُهُ کَدَمِکَ; کبر آن است که حق را ترک گویى و به سراغ باطل روى و به مردم نگاه کنى و آبروى هیچ کس را همچون آبروى خود و خون هیچ کس را داراى ارزش خون خود ندانى».(24)

##### 1 . مشابه این تعبیر در قرآن مجید آمده است: (وَما کانَ لِبَشَر أَنْ یُکَلِّمَهُ اللهُ إِلاّ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراىِ حِجاب أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً) (شورى، آیه 51) پیام الهى گاه مستقیما بر قلب پیغمبر نازل مى شد و گاه همچون صدایى که موسى در کوه طور شنید و گاه از طریق فرستادن فرشته وحى که در روایات بالا تنها به قسمت اوّل و دوم اشاره شده است.
2 . کافى، ج 2، ص 353، ح 10.
3 . «تَبْجَحَنَّ» از ریشه «بَجَح» بر وزن «وجب» به معناى شادى کردن و افتخار نمودن است.
4 . «بادرة» حرکات و افعال شتاب زده اى است که از انسان به هنگام خشم و غضب سر مى زند. از ریشه «بدور» بر وزن «صدور» به معناى سرعت کردن گرفته شده است.
5 . «مندوحة» به معناى وسعت و راه چاره است از ریشه «نَدْح» بر وزن «مدح» به معناى وسعت بخشیدن گرفته شده. این واژه ممکن است اسم مفعول باشد به معناى جایى که آن را وسیع ساخته اند یا اسم مکان به معناى مکان وسیع و گسترده.
6 . غررالحکم، ح 6892.
7 . همان مدرک، ح 6893.
8 . «اِدْغال» از ریشه «دَغْل» بر وزن «عقل» به معناى داخل شدن در جایى به صورت مخفیانه است. از آنجا که فاسدان و مفسدان معمولاً به این صورت وارد مى شوند، مفهوم فساد نیز غالباً در آن وجود دارد. و «دَغَل» بر وزن «قمر» به معناى فساد و گاه به معناى شخص مفسد مى آید و در عبارت بالا نیز معناى فساد مندرج است.
9 . «مَنْهَکَة» از ریشه «نَهْک» بر وزن «مدح» به معناى خسته کردن و ضعیف نمودن گرفته شده و مَنْهَکَة به ضعف و ناتوانى یا اسباب ضعف و ناتوانى اطلاق مى شود.
10 . «غِیَر» به معناى حوادث دگرگون کننده است، جمع «غیرة» بر وزن «غیبة».
11 . غررالحکم، ح 7175.
12 . غررالحکم، ح 5750.
13 . «أبَّهَة» به معناى عظمت و گاه به معناى کبر و غرور آمده و در جمله بالا همین معنا مراد است.
14 . «مَخِیلَة» به معناى عُجب و خودپسندى است.
15 . «یُطامِنُ» از ریشه «طَمأنة» بر وزن «گردنه» به معناى فرو نشاندن و آرام کردن و پایین آوردن گرفته شده است.
16 . «طِماح» به معناى سرکشى است.
17 . «غَرْب» به معناى شدت و تندى است.
18 . «عَزَب» به معناى غایب شدن است.
19 . «مُساماة» به معناى برترى جویى و مقابله کردن است.
20 . «مُخْتال» به معناى متکبّر مغرور است از ریشه «خُیَلاء» بر وزن «جهلاء» به معناى تخیلاتى است که انسان بر اثر آن خود را بزرگ مى بیند.
21 . کافى، ج 2، ص 309، ح 1.
22 . همان مدرک، ح 5.
23 . به کافى، ج 2، باب الکبر مراجعه شود.
24 . بحارالانوار، ج 74، ص 90، ح 3.

▲بخش چهارم

أَنْصِفِ اللهَ وَأَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ، وَمِنْ خَاصَّةِ أَهْلِکَ، وَمَنْ لَکَ فِیهِ هَوًى مِنْ رَعِیَّتِکَ، فَإِنَّکَ إِلاَّ تَفْعَلْ تَظْلِمْ! وَمَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللهِ کَانَ اللهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ، وَمَنْ خَاصَمَهُ اللهُ أَدْحَضَ حُجَّتَهُ، وَکَانَ لِلَّهِ حَرْباً حَتَّى یَنْزِعَ أَوْ یَتُوبَ. وَلَیْسَ شَیْءٌ أَدْعَى إِلَى تَغْیِیرِ نِعْمَةِ اللهِ وَتَعْجِیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَة عَلَى ظُلْم، فَإِنَّ اللهَ سَمِیعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِینَ وَهُوَ لِلظَّالِمِینَ بِالْمِرْصَادِ.

### ترجمه

انصاف در برابر خداوند و مردم را نسبت به خویشتن و خاندان خود و کسانى که از رعایا مورد علاقه تواند رعایت کن، زیرا اگر چنین نکنى (و انصاف را رعایت ننمایى) ستم خواهى کرد و کسى که به بندگان خدا ستم کند خداوند پیش از بندگانش دشمن او خواهد بود و کسى که خداوند دشمن او باشد عذرش را نمى پذیرد و در مقام نبرد با خداست تا زمانى که دست از ستم بردارد و توبه کند. (بدان) هیچ چیز در تغییر نعمت هاى خداوند و تعجیل انتقام و کیفر او از اصرار بر ظلم و ستم سریع تر نیست، زیرا خداوند دعاى مظلومان را (بر ضد تو) مى شنود و در کمین ستم کاران است.

▲شرح و تفسیر

▲از نفرین مظلومان بترس!

امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه، مالک را با تعبیرات محکم و حساب شده اى دعوت به عدالت و رفع هرگونه تبعیض مى کند. مى فرماید: «انصاف در برابر خداوند و مردم را نسبت به خویشتن و خاندان خود و کسانى که از رعایا مورد علاقه تواند رعایت کن»; (أَنْصِفِ اللهَ وَأَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ، وَمِنْ خَاصَّةِ أَهْلِکَ، وَمَنْ لَکَ فِیهِ هَوًى(1) مِنْ رَعِیَّتِکَ).

البته منظور از انصاف در برابر خداوند اطاعت از اوامر و نواهى اوست و انصاف در برابر مردم ترک هرگونه تبعیض و تمایل به افراد مورد نظر است; همان چیزى که غالب زمامداران در گذشته و حال گرفتار آن بوده و هستند که وقتى به قدرت مى رسند براى دوستان و بستگان و افراد مورد علاقه خود امتیازاتى قائل مى شوند که هرگز آن به دیگران نمى دهند. این تبعیض سرچشمه انواع انحرافات و نابسامانى هاى حکومت هاست.

باید توجّه داشت که «انصاف» از ریشه «نصف» گرفته شده که به نیمه هر چیزى اطلاق مى شود و از آن جایى که عدالت سبب مى شود انسان حقوق اجتماعى را در میان خود و دیگران عادلانه تقسیم کند، از این جهت به آن انصاف گفته اند. در بیان دیگر انصاف آن است که انسان هرچه براى خود و دوستان و نزدیکان خود مى خواهد براى دیگران هم بخواهد و آنچه درباره خود و افراد مورد علاقه اش روا نمى دارد درباره دیگران نیز روا ندارد.

در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود: «سَیِّدُ الاَْعْمَالِ ثَلاَثَةٌ إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِکَ حَتَّى لاَ تَرْضَى بِشَیْء إِلاَّ رَضِیتَ لَهُمْ مِثْلَهُ» برترین اعمال سه چیز است و امام(علیه السلام) اوّلین آن را رعایت انصاف درباره مردم شمرد و در تفسیر آن مى فرماید: باید به گونه اى باشد که هرچه را براى خود مى خواهى مانند آن را براى دیگران هم بخواهى».(2)

اما انصاف در مورد خداوند این است که انسان حدّاقل مواهب الهى را عادلانه تقسیم کند; نیمى را در راه رضاى خدا بدهد و نیمى را براى خویشتن نگه دارد. وقت و فکر و امکانات دیگر خود را نیز به همین گونه تقسیم کند تا دست کم انصاف را رعایت کرده باشد، هرچند به مقام والاى ایثار نرسیده باشد.

البته این کار، کار آسانى نیست، زیرا همیشه انسان مایل است کفه خویشتن و نزدیکان خود را سنگین تر از کفه دیگران کند، لذا در خبرى از امام صادق(علیه السلام)مى خوانیم که به یکى از یاران خود فرمود: «آیا مى خواهى سخت ترین چیزى را که خداوند بر مردم واجب کرده است براى تو بازگو کنم؟ آن گاه امام(علیه السلام) سه چیز را بر شمرد و آن سه چیز این بود: «إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِکَ وَمُوَاسَاتُکَ أَخَاکَ وَذِکْرُ اللهِ فِی کُلِّ مَوْطِن; رعایت انصاف درباره مردم نسبت به خویشتن و مواسات با برادران دینى داشتن و در هر حال به یاد خدا بودن».(3)

تفاوت در میان انصاف و مواسات ظاهراً از این جهت است که انصاف در مورد حقوق و مواسات درباره تمام مواهب زندگى است.

آن گاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن دلیلى براى گفتار خود ذکر مى کند که در واقع، مُرکب از صغرا و کبرا و نتیجه است. مى فرماید: «زیرا اگر چنین نکنى (و انصاف را رعایت ننمایى) ستم خواهى کرد و کسى که به بندگان خدا ستم کند خداوند پیش از بندگانش دشمن او خواهد بود و کسى که خداوند دشمن او باشد عذرش را نمى پذیرد و در مقام نبرد با خداست تا زمانى که دست از ستم بردارد و توبه کند»; (فَإِنَّکَ إِلاَّ تَفْعَلْ تَظْلِمْ! وَمَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللهِ کَانَ اللهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ، وَمَنْ خَاصَمَهُ اللهُ أَدْحَضَ(4) حُجَّتَهُ، وَکَانَ لِلَّهِ حَرْباً حَتَّى یَنْزِعَ(5) أَوْ یَتُوبَ).

روشن است ترک انصاف و روى آوردن به انواع تبعیض ها ظلم فاحش و آشکار است و مى دانیم خداوند عادل و حکیم دشمن ظالمان و یار مظلومان است. گفتنى است امام(علیه السلام) بر این معنا تأکید مى کند که خداوند به دشمنى و مخاصمت هرکس اقدام کند هیچ عذر و بهانه اى را از او نمى پذیرد و تعبیر به «أَدْحَضَ حُجَّتَهُ» اشاره به همین معناست. ممکن است در گناهان دیگر اعذار غیر موجهى به لطف خدا و از طریق غفاریت او پذیرفته شود; ولى در مورد ظلم و ستم هیچ عذرى پذیرفته نیست و تنها راه نجات از خصومت پروردگار و عقوبت او این است که دست از ظلم بکشد و از گذشته توبه کند و حقوق از دست رفته را به صاحبانش باز گرداند و جبران نماید.

امام(علیه السلام) در ادامه این سخن کیفر شدید ظالمان را که در نوع خود بى نظیر است شرح مى دهد. مى فرماید: «(بدان) هیچ چیز در تغییر نعمت هاى خداوند و تعجیل انتقام و کیفر او از اصرار بر ظلم و ستم سریع تر نیست، زیرا خداوند دعاى مظلومان را (بر ضد تو) مى شنود و در کمین ستم کاران است»; (وَلَیْسَ شَیْءٌ أَدْعَى إِلَى تَغْیِیرِ نِعْمَةِ اللهِ وَتَعْجِیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَة عَلَى ظُلْم، فَإِنَّ اللهَ سَمِیعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِینَ(6)، وَهُوَ لِلظَّالِمِینَ بِالْمِرْصَادِ).

این جمله هشدار کوبنده اى به ظالمان است که بدانند مجازات کیفر آنها تنها حواله به قیامت نمى شود، بلکه در این جهان نیز گرفتار کیفر اعمال خود خواهند شد. آن هم نه در دراز مدت، بلکه در کوتاه مدت. آرى آنچه با سرعت باعث تغییر نعمت ها مى شود و عذاب الهى را فرا مى خواند اقامه بر ظلم و اصرار بر ستم است.

در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم که فرمود: «هیچ کس بر دیگرى ستم نمى کند مگر اینکه خداوند به سبب آن او را کیفر مى دهد; کیفرى در جانش یا در مالش».(7)

در کلمات قصار امام(علیه السلام) در غررالحکم نیز آمده است: «مَنْ عَمِلَ بِالْجَوْرِ عَجَّلَ اللهُ هُلْکَه; کسى که ستم کند خداوند در هلاکت او تسریع مى کند».(8)

همچنین در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم که خداوند به یکى از انبیا که در کشور یکى از ستمکاران زندگى مى کرد، وحى فرستاد که به سراغ این مرد جبار برو و به او بگو: «إِنَّنِی لَمْ أَسْتَعْمِلْکَ عَلَى سَفْکِ الدِّمَاءِ وَاتِّخَاذِ الاَْمْوَالِ وَإِنَّمَا اسْتَعْمَلْتُکَ لِتَکُفَّ عَنِّی أَصْوَاتَ الْمَظْلُومِینَ فَإِنِّی لَمْ أَدَعْ ظُلاَمَتَهُمْ وَإِنْ کَانُوا کُفَّاراً; من این مقام را به تو ندادم که خون بى گناهان را بریزى و اموال مردم را بگیرى بلکه این مقام را بدین جهت به تو دادم که صداى ناله مظلومان را بدرگاه من فروبنشانى، زیرا من از ستمى که بر آنها رفته صرف نظر نمى کنم، هرچند کافر باشند».(9)

ابن عباس که بسیارى از علوم خود را از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و على(علیه السلام) گرفته است مى گوید: «من از قرآن مجید به خوبى استفاده کردم که ظلم و ستم خانه ها را ویران مى کند». سپس به این آیه اشاره کرد: «(فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خَاوِیَةٌ بِمَا ظَلَمُوا); این خانه هاى آنهاست که بسبب ظلم و ستمشان خالى (و ویران) مانده است».(10)

در حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «أسْرَعُ الْخَیْرُ ثَواباً الْبِرُّ وَصِلَةُ الرَّحِمِ وَأسْرَعُ الشَّرُّ عُقُوبَةً الْبَغْىُ وَقَطِیعَةُ الرَّحِمِ; از کارهاى خیر چیزى که از همه زودتر پاداشش به انسان مى رسد نیکوکارى و صله رحم است و از کارهاى شر چیزى که کیفرش زودتر از همه به انسان مى رسد ظلم و قطع رحم است».(11)

##### 1 . «هَوًى» به معناى میل و علاقه است.
2 . کافى، ج 2، ص 144، ح 3.
3 . کافى، ج 2، ص 145، ح 8 .
4 . «أدْحَضَ» از ریشه «دَحْض» بر وزن «محض» به معناى باطل شدن است و هنگامى که به باب افعال مى رود به معناى ابطال نمودن است. باطل کردن حجت در اینجا به معناى عدم پذیرش عذر است.
5 . «یَنْزِع» از ریشه «نَزْع» بر وزن «نظم» به معناى برکندن و جدا کردن و رها نمودن است. باید توجّه داشت که در جمله بالا تناسب ایجاب مى کند که «او» به معناى واو باشد. در بعضى از نسخ نهج البلاغه به جاى «او» واو نوشته شده است.
6 . «المُضْطَهِدینَ» جمع «مُضْطَهدّ» به معناى مظلوم و ستم دیده است و از ریشه «ضهد» بر وزن «مهد» به معناى ظلم گرفته شده است.
7 . کافى، ج 2، ص 332، ح 12.
8 . غررالحکم، ح 8047 .
9 . کافى، ج 2، ص 333، ح 14.
10 . تفسیر نمونه، ج 15، ذیل سوره کهف، آیه 42.
11 . سنن ابن ماجه، ج 2، ص 1408.

▲بخش پنجم

وَلْیَکُنْ أَحَبَّ الاُْمُورِ إِلَیْکَ أَوْسَطُهَا فِی الْحَقِّ، وَأَعَمُّهَا فِی الْعَدْلِ، وَأَجْمَعُهَا لِرِضَى الرَّعِیَّةِ، فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ یُجْحِفُ بِرِضَى الْخَاصَّةِ، وَإِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ یُغْتَفَرُ مَعَ رِضَى الْعَامَّةِ. وَلَیْسَ أَحَدٌ مِنَ الرَّعِیَّةِ أَثْقَلَ عَلَى الْوَالِی مَؤُونَةً فِی الرَّخَاءِ، وَأَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِی الْبَلاَءِ، وَأَکْرَهَ لِلاِْنْصَافِ، وَأَسْأَلَ بِالاِْلْحَافِ، وَأَقَلَّ شُکْراً عِنْدَ الاِْعْطَاءِ، وَأَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ، وَأَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ الدَّهْرِ مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّةِ. وَإِنَّمَا عِمَادُ الدِّینِ، وَجِمَاعُ الْمُسْلِمِینَ، وَالْعُدَّةُ لِلاَْعْدَاءِ، الْعَامَّةُ مِنَ الاُْمَّةِ، فَلْیَکُنْ صِغْوُکَ لَهُمْ، وَمَیْلُکَ مَعَهُمْ.

### ترجمه

باید محبوب ترین کارها نزد تو امورى باشد که در جهت رعایت حق از همه کامل تر و از نظر عدالت شامل تر و از نظر رضایت عمومى مردم جامع تر باشد، زیرا خشم توده مردم خشنودى خواص (اقلیت پرتوقع) را بى اثر مى سازد; اما ناخشنودى خاصان با رضایت عامه مردم بخشوده و جبران پذیر است.

و (بدان که) هیچ کس از رعایا از نظر هزینه هاى زندگى در حالت آرامش و صلح، بر والى سنگین تر و به هنگام بروز مشکلات، کم یارى تر از خواص (از خود راضى و پر توقع) نیست. آنها در برابر انصاف (و رعایت حقوق مساوى بین شهروندان) از همه ناخشنودترند و به هنگام درخواست (چیزى از حکومت) از همه اصرار کننده تر و در برابر عطا و بخشش کم سپاس ترند و به هنگام منع (از خواسته هایشان) دیرتر پذیراى عذر مى شوند و به هنگام رویارویى با مشکلاتِ روزگار صبر و استقامت آنها از همه کمتر است و (بدان) ستون دین و شکل دهنده جمعیت مسلمانان و نیروى دفاعى در برابر دشمنان، تنها توده ملت هستند، بنابراین گوش به سوى آنها فرا ده و توجّه به آنها داشته باش.

▲شرح و تفسیر

▲همواره با توده مردم باش

مام(علیه السلام) در این فقره به نکته مهمى مى پردازد که در حیات امروز بشر و شکل گیرى حکومت ها، اثرش از هر زمان آشکارتر است. مى فرماید: «باید محبوب ترین کارها نزد تو امورى باشد که در جهت رعایت حق از همه کامل تر و از نظر عدالت شامل تر و از نظر رضایت عمومى مردم جامع تر باشد»; (وَلْیَکُنْ أَحَبَّ الاُْمُورِ إِلَیْکَ أَوْسَطُهَا(1) فِی الْحَقِّ، وَأَعَمُّهَا فِی الْعَدْلِ، وَأَجْمَعُهَا لِرِضَى الرَّعِیَّةِ).

بدیهى است قوانین و مقرراتى که داراى این سه ویژگى باشند: هم از نظر حفظ حقوق، جامع تر و هم از نظر رعایت عدالت شامل تر و هم رضایت توده هاى مردم را بهتر جلب کند، مورد رضاى خدا و خلق است و هنگامى که خداوند از حکومتى راضى و خلق خدا از آن خشنود باشند، دوام و بقاى آن تضمین شده است.

از آنجا که مفهوم این سخن آن است که مهم رضاى اکثریت قاطع مردم است نه اقلیتى ثروتمند و خودخواه که همواره در حاشیه حکومت ها زندگى مى کنند.

در ادامه این سخن مى فرماید: «زیرا خشم توده مردم خشنودى خواص (اقلیت پرتوقع) را بى اثر مى سازد اما ناخشنودى خاصان با رضایت عامه مردم بخشوده و جبران پذیر است»; (فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ یُجْحِفُ(2) بِرِضَى الْخَاصَّةِ، وَإِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ یُغْتَفَرُ مَعَ رِضَى الْعَامَّةِ).

آنچه در جمله هاى کوتاه بالا آمد در واقع زیربناى حکومت هاى پایدار را تشکیل مى دهد. افراد یک جامعه همیشه بر دو گروه تقسیم مى شوند: اقلیت ثروتمندى که معمولاً اطراف زمامداران را مى گیرند و با چاپلوسى و تملق و اظهار اخلاص و فداکارى در فکر تأمین منافع خویشند و در برابر آنها اکثریت مردم که چرخ هاى زندگى اجتماعى با دست و بازوى آنها در حرکت است، بیش از همه زحمت مى کشند و بیش از همه به کشورشان علاقه مندند. اگر گروه اوّل از حکومتى ناراضى شوند ولى گروه دوم راضى و خشنود باشند هیچ مشکلى بهوجود نمى آید; مشکلات جامعه با دست توده هاى مردم حل مى شود و داد فریاد آن اقلیت تغییرى در مسیر کارها ایجاد نمى کند; ولى اگر رضایت این گروه اقلیت به بهاى خشم توده هاى مردم جلب گردد آن هنگام است که پایه هاى حکومت به لرزه در مى آید و به گفته شاعر:

نفس ها ناله شد در سینه آهسته آهسته *** فزون تر گر شود این ناله ها فریاد مى گردد

چنانچه نارضایتى ها ادامه پیدا کند منتهى به قیام و انقلاب ها خواهد شد.

زندگى پیغمبر اسلام و على(علیه السلام) بهترین نمونه براى این مسأله است. سعى داشتند همواره جانب توده هاى محروم و متوسط جامعه را بگیرند و به مخالفت خواص که منافع خود را در خطر مى دیدند اعتنا نکنند.

این همان چیزى است که امروز به دموکراسى مردمى یا دموکراسى دینى یا مردم سالارى دینى از آن یاد مى شود، هرچند گاهى تنها به الفاظ قناعت مى کنند و به واقعیات توجه ندارند. و در واقع مفهومى قدیمى است که در قالب الفاظ جدید ریخته شده است.

البته امروزه نوعى شیطنت بسیار مرموزى از سوى این گروه خاص به کار گرفته مى شود که با سلطه بر رسانه هاى جمعى سعى مى کنند افکار عمومى را فریب و به اصطلاح شستشوى مغزى بدهند به گونه اى که تصور شود خواسته هاى آنها همان است که توده هاى مردم مى خواهند، هرچند با کمى دقت مى توان به شگرد آنها پى برد.

گاه به شیوه دیگرى متوسل مى شوند و آن اینکه وسایل هوسرانى و لذات بى قید و شرط جسمانى را در اختیار توده هاى مردم قرار مى دهند و آنها را بدین وسیله سرگرم مى سازند تا از آنچه در جامعه مى گذرد بى خبر بمانند. اگر آگاهانِ باهدف و مؤمن، آنها را هوشیار سازند تا در این دام ها نیفتند به یقین قیامى خواهند کرد که تومار زندگى این زالو صفتان را در هم بپیچد.

از آنجا که این مسأله داراى اهمّیّت زیادى است، امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به شرح بیشترى پرداخته و انگشت روى جزئیات مسأله مى گذارد و صفات آن گروه از خواص و همچنین ویژگى هاى توده هاى زحمت کش جامعه را به تفصیل برمى شمارد. نخست به سراغ صفات نکوهیده خواص از خود راضى مى رود و هفت ویژگى براى آنها ذکر مى کند.

در اوّلین و دومین صفت مى فرماید: «و (بدان که) هیچ کس از رعایا از نظر هزینه هاى زندگى در حالت آرامش و صلح، بر والى سنگین تر و به هنگام بروز مشکلات، کم یارى تر از خواص (از خود راضى و پر توقع) نیست»; (وَلَیْسَ أَحَدٌ مِنَ الرَّعِیَّةِ أَثْقَلَ عَلَى الْوَالِی مَؤُونَةً فِی الرَّخَاءِ، وَأَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِی الْبَلاَءِ).

آنها از والى توقعات بسیار و خواسته هاى بى شمار دارند و کیسه هایى براى منافع خود دوخته اند که به این آسانى پر نمى شود و به عکس به هنگام بروز مشکلات خود را کنار مى کشند و چنین مى پندارند که حفظ کشور و ایثار و فداکارى در راه آن بر عهده توده هاى مردم است; آنها قشر ممتازى هستند که فقط باید نظارت کنند و نظر دهند.

در سومین صفت مى فرماید: «آنها در برابر انصاف (و رعایت حقوق مساوى بین شهروندان) از همه ناخشنودترند»; (وَأَکْرَهَ لِلاِْنْصَافِ)، زیرا خود را قشر ممتازى مى دانند که نباید با دیگران در هیچ برنامه اى در یک صف قرار گیرند.

در چهارمین وصف مى افزاید: «و به هنگام درخواست (چیزى از حکومت) از همه اصرار کننده ترند»; (وَأَسْأَلَ بِالاِْلْحَافِ(3))، زیرا خود را طلبکار مى دانند و اضافه بر این به زمامداران نزدیکند و مى توانند خواسته خود را مکرر در مکرر عنوان کنند. به خلاف توده هاى مردم که خواسته هاى خود را با اصرار بسیار کمترى همراه مى سازند و اصولا دسترسى چندانى به حاکمان ندارند.

در پنجمین و ششمین وصف مى فرماید: «و در برابر عطا و بخشش کم سپاس ترند و به هنگام منع (از خواسته هایشان) دیرتر پذیراى عذر مى شوند»; (وَأَقَلَّ شُکْراً عِنْدَ الاِْعْطَاءِ، وَأَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ)، چرا که عطا و بخشش را خدمتى از ناحیه حاکم نمى بینند، بلکه اداى دین مى شمرند و در برابر اداى دین نیازى به سپاسگزارى نمى بینند. آنها غالباً چنین مى پندارند که اگر حمایت و نظارتشان بر امر حکومت نباشد، حکومت نمى تواند به حیات خود ادامه دهد، بنابراین آنها حق حیات بر حکومت دارند و هرچه به آنها داده شود کم است.

نیز به همین دلیل اگر خواسته هاى آنها تأمین نشود کمتر حاضرند عذرى را بپذیرند و تمام عذرها را در این زمینه ناموجه مى بینند و گاه عذر بدتر از گناه.

در هفتمین و آخرین ویژگى مى فرماید: «و به هنگام رویارویى با مشکلاتِ روزگار صبر و استقامت آنها از همه کمتر است»; (وَأَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ(4)
الدَّهْرِ مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّةِ)، زیرا آنها در ناز و نعمت پرورش یافته و کمتر با مشکلات روبه رو بوده و هرگز ورزیده و آبدیده نشده اند بر عکس توده هاى زحمت کش جامعه که در لابه لاى مشکلات پرورش مى یابند و در کوره حوادث قرار مى گیرند و همچون فولادى آبدیده محکم مى شوند.

به راستى ترسیمى از این بهتر و گویاتر و شفاف تر درباره این گروهِ اندک از خودراضى و خودبرتربین پیدا نمى شود و مى دانیم تمام این صفات ناشى از توهماتى است که درباره امتیازات ذاتى خود و نیاز حکومت به آنها و برترى بر توده هاى مردم دارند. این اوهام و خیالات، آنها را به این مسیرهاى نادرست مى کشاند.

اما ویژگى هاى توده هاى زحمت کش جامعه و به تعبیر امام(علیه السلام) عامه در سه چیز خلاصه شده است; مى فرماید: «و (بدان) ستون دین و شکل دهنده جمعیت مسلمانان و نیروى دفاعى در برابر دشمنان، تنها توده ملت هستند، بنابراین گوش به سوى آنها فرا ده و توجّه به آنها داشته باش»; (وَإِنَّمَا عِمَادُ الدِّینِ، وَجِمَاعُ(5)الْمُسْلِمِینَ، وَالْعُدَّةُ لِلاَْعْدَاءِ، الْعَامَّةُ مِنَ الاُْمَّةِ، فَلْیَکُنْ صِغْوُکَ(6) لَهُمْ، وَمَیْلُکَ مَعَهُمْ).

چه تعبیرات زنده و پرمعنایى. به یقین اگر حمایت عامه مردم نباشد اصول و فروع دین به فراموشى سپرده مى شود و جامعه مسلمانان از هم گسسته مى گردد و در برابر هجوم دشمنان، مدافعى نخواهد بود. به همین دلیل، حکومت باید به اقلیت پرادعاى بى اثر بى اعتنا باشد و تمام توجّه خود را به کسانى معطوف دارد که شکوفایى و پیشرفت و بقاى دین و دنیا از آنهاست.

از مجموع عبارات امام(علیه السلام) در این فراز از عهدنامه استفاده مى شود که توده هاى زحمت کش مردم ده ویژگى دارند که سه ویژگى آن در ذیل گفته شده و هفت وصف دیگر با اشاره به هنگام بیان صفات نکوهیده خواص از خودراضى بیان شده و آن به شرح زیر است:

1. هزینه آنها به هنگام آرامش، بر والى سبک است.

2. یارى و کمک آنها در مشکلات بسیار زیاد است.

3. از انصاف و رعایت حقوق یکسان خشنودند.

4. به هنگام تقاضاى چیزى از حوائج خود زیاد اصرار نمىورزند.

5. هنگامى که چیزى به آنها هدیه شود شکرگزارند.

6. اگر مانعى براى پذیرفتن خواسته هاى آنها در کار باشد، عذرپذیرند.

7. در برابر مشکلات روزگار شکیبایى و استقامت فراوان دارند.

تعبیر به «جِمَاعُ الْمُسْلِمِینَ» اشاره به این است که توده هاى زحمت کش مردم رکن اصلى جامعه اسلامى اند و این همان چیزى است که در روایات دیگر به عنوان «سواد اعظم» از آن تعبیر شده است. به بیان دیگر اگر نفرات جامعه را از هم جدا حساب کنیم جامعه مفهوم نخواهد داشت; ولى اگر آنها را با پیوند با یکدیگر در نظر بگیریم ـ همانند ساختمانى که مصالح کوچک آن با ملاط محکمى به هم پیوسته است ـ جامعه مفهوم اصلى را پیدا مى کند و این امر تنها بهوسیله همین توده هاى زحمت کش جامعه حاصل مى شود.

جمله «فَلْیَکُنْ صِغْوُکَ لَهُمْ، وَمَیْلُکَ مَعَهُمْ» در واقع برگرفته از قرآن مجید است آنجا که خطاب به پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)مى فرماید: «(وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِیِّ یُریدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْ تُریدُ زینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَکانَ أَمْرُهُ فُرُطاً); با کسانى باش که پروردگار خود را صبح و عصر مى خوانند و تنها رضاى او را مى طلبند; و هرگز براى زیورهاى دنیا چشمان خود را از آنها برمگیر و از کسانى که قلبشان را از یادمان غافل ساختیم و از هواى نفس پیروى کردند و کارشان افراطى است، اطاعت مکن».(7)

نه تنها پیغمبر اکرم مامور بود این گروه را تکیه گاه خود قرار دهد، بلکه تمام انبیاى پیشین نیز چنین بودند. قرآن مجید درباره نوح پیغمبر مى گوید: «هنگامى که جوانان پاکدل به نوح ایمان آوردند و اطراف او را گرفتند، گروهى از ثروتمندان خودخواه به نوح ایراد کردند که اگر مى خواهى ما به تو ایمان آوریم باید این گروه را از دور خود دورساز و نوح مأمور شد به آنها چنین پاسخ گوید: «(وَما أَنَا بِطارِدِ الَّذینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَلکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ * وَیا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلا تَذَکَّرُونَ); و من کسانى را که ایمان آورده اند (به خاطر شما) از خود طرد نمى کنم، زیرا آنها پروردگارشان را ملاقات خواهند کرد (اگر آنها را از خود برانم، در دادگاه قیامت خصم من خواهند بود;) ولى شما را گروهى مى بینم که جهالت به خرج مى دهید اى قوم من! چه کسى مرا در برابر (مجازات) خدا یارى مى دهد اگر آنها را طرد کنم؟! آیا متذکر نمى شوید».(8)

##### 1 . «أوْسَط» از ریشه «وسط» به معناى میان چیزى گرفته شده; ولى در این گونه موارد مفهوم «بهترین» مى دهد زیرا چیزى که در حد وسط و اعتدال است بهتر و کامل تر است. قرآن مجید در سوره قلم آیه 28 مى فرماید: «(قالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ); آنکه از همه عاقل تر بود گفت: آیا من به شما نگفتم چرا تسبیح خدا نمى گویید» و در لسان العرب آمده است: «أوْسَطُ الشَّىْءِ أفْضَلُ الشَّىْءِ وَخِیارِهِ».
2 . «یُجْحِفُ» از ماده «اجحاف» و ریشه «جَحْف» بر وزن «جهل» در اصل به معناى کندن پوست چیزى است سپس به معناى به مشقت انداختن و بى اثر ساختن و خراب کردن آمده است.
3 . «إلحاف» از ریشه «لحف» بر وزن «حرف» در اصل به معناى پوشاندن و ملافه کشیدن آمده سپس به معناى اصرار و پافشارى در چیزى به کار رفته است; گویا به قدرى اصرار مى کند که تمام وجود طرف را مى پوشاند.
4 . «مُلِمّات» از ریشه «لَمّ» بر وزن «غم» به معناى جمع کردن گرفته شده سپس واژه ملمات به حوادث شدید و ناراحت کننده اطلاق شده گویى این گونه حوادث تمام فکر انسان را جمع کرده و متوجه به خود مى سازد.
5 . «جِماع» در اصل مصدر است و در این گونه موارد به معناى وصفى به کار مى رود یعنى جامع بودن و جمع کردن.
6 . «صِغْو» به معناى گرایش به چیزى داشتن است. «صَغو» به فتح و کسر صاد به گفته جمعى از محقّقان به یک معنا آمده است.
7 . کهف، آیه 28.
8 . هود، آیه 29 و 30 .

▲نکته: انواع حکومت ها

بعضى از دانشمندان حکومت را در طول تاریخ بشر به چهار قسم تقسیم کرده اند:

1. حکومت استبدادى و آن حکومتى است که یک فرد بر جامعه مسلط مى شود و بدون هیچ قانونى اراده خود را بر آنها در هر چیز تحمیل مى کند (مانند حکومت رؤساى قبایل در تاریخ هاى دور گذشته).

2. حکومت پادشاهى که در آن نیز حاکم فرد واحدى است; ولى قانون و نظامى براى خود مقرر داشته است.

3. حکومت اشراف (آریستوکراسى) و آن حکومتى است که در آن گروهى از اشراف بر جامعه حکومت مى کنند.

4. حکومت دموکراسى که ملت حاکم واقعى جامعه است و به همین دلیل از طریق انتخابات نمایندگان خود را براى مسائل قانونى و اجرایى و قضایى برمى گزیند که گاه انتخابات بىواسطه است و گاه با واسطه.

البته حکومت الهى; یعنى حکومت انبیا و امامان معصوم نیز جایگاه ویژه خود را دارد. آنان از طرف خداوند منصوب به این حکومتند و تمام خیر بندگان خدا را طالبند، هر چند آنها هم براى پیشرفت کار خود و جلب حمایت توده هاى مردم در بسیارى از مواقع از بیعتشان بهره مى گرفتند و با آن رسمیت بیشترى به حکومت خود مى بخشیدند. این معنا در حکومت پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)و امیرمؤمنان(علیه السلام)به خوبى دیده مى شود.

▲بخش ششم

وَلْیَکُنْ أَبْعَدَ رَعِیَّتِکَ مِنْکَ، وَأَشْنَأَهُمْ عِنْدَکَ، أَطْلَبُهُمْ لِمَعَائِبِ النَّاسِ; فَإِنَّ فِی النَّاسِ عُیُوباً، الْوَالِی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا، فَلاَ تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْکَ مِنْهَا، فَإِنَّمَا عَلَیْکَ تَطْهِیرُ مَا ظَهَرَ لَکَ، وَاللهُ یَحْکُمُ عَلَى مَا غَابَ عَنْکَ، فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ یَسْتُرِ اللهُ مِنْکَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِیَّتِکَ. أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ کُلِّ حِقْد، وَاقْطَعْ عَنْکَ سَبَبَ کُلِّ وِتْر، وَتَغَابَ عَنْ کُلِّ مَا لاَ یَضِحُ لَکَ، وَلاَ تَعْجَلَنَّ إِلَى تَصْدِیقِ سَاع فَإِنَّ السَّاعِیَ غَاشٌّ، وَإِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِینَ.

### ترجمه

باید دورترین رعایا نسبت به تو و مبغوض ترین آنها در نزد تو کسانى باشند که بیشتر در جستجوى عیوب مردمند، زیرا در (غالب) مردم عیوبى وجود دارد (که از نظرها پنهان است و) والى از همه سزاوارتر است که آنها را بپوشاند، بنابراین لازم است عیوبى را که بر تو پنهان است آشکار نسازى. وظیفه تو تنها این است که آنچه را بر تو ظاهر گشته اصلاح کنى و آنچه از تو مخفى مانده خدا درباره آن داورى مى کند. تا آنجا که در توان دارى عیب پوشى کن تا خدا عیوب تو را که دوست دارى از رعیتت پنهان باشد، بپوشاند. عقده آنها را که کینه دارند (با برخورد خوب و محبّت آمیز) بگشا و اسباب عداوت و دشمنى را درباره خود قطع نما. از آنچه براى تو روشن نیست تغافل کن و در تصدیق سخن چینان شتاب مکن، زیرا سخن چین خیانت پیشه است، هرچند در لباس ناصحان ظاهر شود.

▲شرح و تفسیر

▲عیب پوش باش

امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه عمدتا درباره عیب پوشى والى نسبت به رعیت سخن مى گوید و تأکید مىورزد که وظیفه او تنها مبارزه با عیوب ظاهر است و باید از تجسس و پرداختن عیوب باطن و از کسانى که او را تشویق به این کار مى کنند بپرهیزد. مى فرماید: «باید دورترین رعایا به تو و مبغوض ترین آنها در نزد تو کسانى باشند که بیشتر در جستجوى عیوب مردمند»; (وَلْیَکُنْ أَبْعَدَ رَعِیَّتِکَ مِنْکَ وَأَشْنَأَهُمْ(1) عِنْدَکَ، أَطْلَبُهُمْ لِمَعَایِبِ النَّاسِ).

معمولاً در اطراف زمامداران گروهى از عیب جویان حاضر مى شوند و براى تقرب به والى و زمامدار عیوب و خیانت هاى این و آن را شرح مى دهند آبروى افراد را مى برند و ذهن والى را به آنها مشوب مى کنند و او را گرفتار سوء ظن نسبت به هرکس مى سازند. امام(علیه السلام) مى فرماید: باید این گروه را از خود دور کنى که مایه نابسامانى حکومتند; از یک سو ایجاد اختلاف در میان مردم مى کنند و از سویى دیگر رابطه زمامداران را با توده هاى ملت سست مى سازند و از سوى سوم بذر بدبینى و سوء ظن را در همه جا مى پاشند.

آرى باید چنان باشد که هیچ کس تصور نکند با عیب جویى از این و آن به والى تقرب پیدا مى کند.

سپس امام براى تأکید و تأیید این سخن به استدلال پرداخته مى افزاید: «زیرا در (غالب) مردم عیوبى وجود دارد (که از نظرها پنهان است و) والى از همه سزاوارتر است که آنها را بپوشاند، بنابراین لازم است عیوبى را که بر تو پنهان است آشکار نسازى»; ( فَإِنَّ فِی النَّاسِ عُیُوباً، الْوَالِی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا، فَلاَ تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْکَ مِنْهَا).

در ادامه مى افزاید: «وظیفه تو تنها این است که آنچه را بر تو ظاهر گشته اصلاح کنى و آنچه از تو مخفى مانده است خدا درباره آن داورى مى کند»; (فَإِنَّمَا عَلَیْکَ تَطْهِیرُ مَا ظَهَرَ لَکَ وَاللهُ یَحْکُمُ عَلَى مَا غَابَ عَنْکَ).

پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرموده است: «لاَ یُبْلِغْنِی أَحَدٌ مِنْکُمْ عَنْ أَصْحَابِی شَیْئاً فَإِنِّی أُحِبُّ أَنْ أَخْرُجَ إِلَیْکُمْ وَأَنَا سَلِیمُ الصَّدْرِ; هیچ یک از شما عیوب (پنهانى) یاران مرا براى من نقل نکند، زیرا من دوست دارم به همه شما خوش بین باشم».(2)

آنچه امام(علیه السلام) در این بخش از سخنان خود بیان فرموده اشاره به این حقیقت دارد که بالاخره غالب مردم داراى نقاط ضعفى هستند که بر دیگران پوشیده است. اگر این نقاط ضعف آشکار گردد هم مردم به یکدیگر بدبین مى شوند و هم والى به آنها بدبین مى گردد و این بدبینى که در حدیث پیامبر نیز به آن اشاره شد، رشته اتحاد آنها را پاره مى کند و امکان همکارى صمیمانه آنها را به یکدیگر و همه را با والى سلب مى نماید. به همین دلیل قرآن مجید صریحا از تجسس و تفحص از عیوب پنهانى نهى کرده و مى فرماید: (وَلا تَجَسَّسوا).(3)

وظیفه والى آن است که اگر کسى پرده درى کند و آشکارا دست به کارهاى خلاف زند و عیوب خویش را جسورانه ظاهر نماید به اصلاح آن از طرق مسالمت آمیز بپردازد و اگر از این راه موفق نشد شدت عمل به خرج دهد و حدود الهى را که در حکم جراحى لازم براى پیکر اجتماع است، اجرا کند.

سپس امام(علیه السلام) براى تکمیل این سخن از راه دیگرى وارد مى شود و مى فرماید: «تا آنجا که در توان دارى عیب پوشى کن تا خدا عیوب تو را که دوست دارى از رعیتت پنهان باشد بپوشاند»; (فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ یَسْتُرِ اللهُ مِنْکَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِیَّتِکَ).

اشاره به اینکه درباره دیگران عیب پوش باش تا خدا عیوب تو را مستور دارد. این پاداش الهى در دنیاست. در آخرت نیز پاداشى مهم تر و عالى تر در انتظار عیب پوشان است.

در روایتى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «مَنْ سَتَرَ أَخاهُ فی فاحِشَة رَآها عَلَیْهِ سَتَرَهُ اللهُ فِى الدُّنْیا وَالاْخِرَةِ; کسى که کار بدى از برادر مسلمانش ببیند و آن را مستور دارد خداوند عیب او را در دنیا و آخرت مستور خواهد داشت».(4)

در حدیث دیگرى از همان حضرت مى خوانیم: «کَانَ بِالْمَدِینَةِ أَقْوَامٌ لَهُمْ عُیُوبٌ فَسَکَتُوا عَنْ عُیُوبِ النَّاسِ فَأَسْکَتَ اللهُ عَنْ عُیُوبِهِمُ النَّاسَ فَمَاتُوا وَلاَ عُیُوبَ لَهُمْ عِنْدَ النَّاس; در مدینه گروه هایى بودند که عیوبى داشتند ولى عیوب دیگران را پوشاندند خداوند هم عیوب آنها را از مردم پوشاند، لذا هنگامى که از دنیا رفتند مردم هیچ عیبى بر آنها نمى گرفتند».(5)

سپس امام(علیه السلام) در ادامه چهار دستور دیگر در این بخش از عهدنامه به مالک اشتر مى دهد. نخست مى فرماید: «عقده آنها را که کینه دارند (با برخورد خوب و محبّت آمیز) بگشا»; (أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ کُلِّ حِقْد(6)).

روشن است که عوامل مختلفى ممکن است مردم را درباره والى کینه توز کند. والى باید بیدار و هشیار باشد و این کینه ها را که در سینه ها نهفته است با رفتار نیک و بزرگوارانه بر طرف سازد و عقده گشایى کند.

این احتمال نیز در تفسیر این جمله داده شده که کینه هاى درون خود را نسبت به مردم رها کند و اگر کسى کار خلافى کرد به دل نگیرد و فراموش کند. از قدیم گفته اند کارهاى خوبى را که مردم درباره شما مى کنند فراموش نکنید و به موقع
جبران نمایید و کارهاى بد آنها را به فراموشى بسپارید و در مقام انتقام برنیایید; ولى معناى اوّل مناسب تر است.

در دستور دوم مى افزاید: «و اسباب عداوت و دشمنى را درباره خود قطع کن»; (وَاقْطَعْ عَنْکَ سَبَبَ کُلِّ وِتْر(7))، زیرا مى دانیم عداوت ها معمولاً بى سبب نیست; یا نتیجه بدرفتارى است یا تضییع حقوق، یا خودبزرگ بینى و امثال آن. هنگامى که این اسباب قطع گردد دشمنى ها به دوستى مبدل مى شود.

در سومین دستور مى فرماید: «از آنچه براى تو روشن نیست تغافل کن»; (وَتَغَابَ(8) عَنْ کُلِّ مَا لاَ یَضِحُ(9) لَکَ).

اشاره به اینکه اصرار بر جستجوگرى در کار مردم نداشته باش و در جزئیات خود را به فراموشکارى و تغافل بزن، زیرا پرداختن به جزئیات، انسان را از پرداختن به امور کلى و مهم بازمى دارد و به اختلافات و کینه ها و عداوت ها دامن مى زند.

در چهارمین و آخرین دستور مى فرماید: «و در تصدیق سخن چینان شتاب مکن زیرا سخن چین خیانت پیشه است، هرچند در لباس ناصحان ظاهر شود»; (وَلاَ تَعْجَلَنَّ إِلَى تَصْدِیقِ سَاع(10) فَإِنَّ السَّاعِیَ غَاشٌّ(11)، وَإِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِینَ).

مى دانیم سخن چین کسى است که با خبر رسانى درست و نادرست در میان افراد آنها را به جان هم مى اندازد و بذر عداوت را در سرزمین سینه ها مى پاشد. از قدیم گفته اند:

میان دو کس جنگ چون آتش است *** سخن چین بدبخت هیزم کش است.

به عکس، اسلام اجازه مى دهد براى صلح دادن افراد حتى دروغ بر زبان جارى کنند و به تعبیر دیگر آب بر آن آتش بریزند نه آنکه هیزمى بر آن بیافزایند.

در حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «أَ لاَ أُنَبِّئُکُمْ بِشِرَارِکُمْ قَالُوا بَلَى یَا رَسُولَ اللهِ قَالَ الْمَشَّاءُونَ بِالنَّمِیمَةِ الْمُفَرِّقُونَ بَیْنَ الاَْحِبَّةِ الْبَاغُونَ لِلْبُرَآءِ الْمَعَایِبَ; آیا به شما شرورترین مردم را معرفى کنم؟ عرض کردند آرى یا رسول الله فرمود: آنها سخن چینانى هستند که در میان دوستان جدایى مى افکنند و پاکان را متهم به عیوب مى سازند».(12)

##### 1 . «أشْنأهم» از ریشه «شَنْأ» بر وزن «شمع» به معناى کینه و عداوت گرفته شده است.
2 . بحارالانوار، ج 16، ص 230.
3 . حجرات، آیه 12.
4 . کنزالعمال، ح 6392.
5 . بحارالانوار، ج 72، 213، ح 4.
6 . «حِقْد» به معناى کینه و عداوتى است که در قلب نهفته شده و در انتظار فرصت براى ظهور و بروز است.
7 . «وِتْر» بر وزن «فکر» و «وَتْر» بر وزن «سطر» هر دو به معناى مفرد و تنها بودن است. از آنجا که هرگاه کسى کشته شود بازماندگان او تنها مى مانند و طبعاً کینه او را به دل مى گیرند این واژه به معناى کینه و عداوت نیز به کار مى رود و در جمله بالا همین معنا مراد است.
8 . «تَغابَ» فعل امر است از ریشه «تغابى» به معناى تغافل از ماده «غِباوَة» به معناى جهل و بى خبرى گرفته شده گویى کسى که خود را به فراموشى و تغافل مى زند از آن امر جاهل و بى خبر است.
9 . «یضح» از ریشه «وضوح» به معناى روشن شدن چیزى است.
10 . «سَاع» از ریشه «سعى» در اصل به معناى هرگونه تلاش و کوشش است; ولى در این گونه موارد به کسى گفته مى شود که سعى در سخن چینى و عیب جویى افراد دارد.
11 . «غاشّ» به معناى خائن و بدخواه است از ریشه «غِشّ» به معناى خیانت و بدخواهى گرفته شده است.
12 . کافى، ج 2، ص 369، ح 1.

▲نکته: موارد عیب پوشى و موارد اطلاع رسانى

با مطالعه آنچه امام(علیه السلام) در این بخش در مورد عیب پوشى والیان و طرد عیب جویان و سخن چینان بیان فرموده، این سؤال مطرح مى شود که چرا پیغمبر اکرم و شخص امام امیرالمؤمنین عیون و خبرچینانى داشتند که در اقصا نقاط بلاد اسلام خبرهاى آشکار و پنهانى امرا و کارگزاران و والیان را به آنها مى رساندند آیا این کار بر خلاف عیب پوشى نیست؟

اضافه بر این در دستورات اسلام آمده است که اگر کسى با شما درباره شخصى مشورت کند چنانچه عیوبى پنهانى از او سراغ دارید براى او بازگو کنید و آن را از مسأله غیبت مستثنا دانسته اند.

پاسخ این سؤال چندان پوشیده نیست، زیرا سخن از عیب پوشى درباره عیوب خصوصى و شخصى است که در سرنوشت جامعه تأثیر ندارد یا تأثیر بسیار کمى دارد; ولى هنگامى که پاى مصالح جامعه و نظام کشور اسلام به میان مى آید و سخن از توطئه ها و افشاى آنها در میان باشد، حکم دیگرى دارد. به یقین باید تحقیق و تجسس کرد و خبررسانى داشت مبادا به سبب آن ضرر و زیان گسترده اى دامان گروهى را بگیرد و گاه خون هایى ریخته شود و اموال و اعراضى بر باد رود. اینجا جاى عیب پوشى و ستّاریت نیست.

همچنین هرگاه مسلمانى مى خواهد به کارى اقدام کند خواه مربوط به ازدواج باشد یا شراکت در امر تجارت، یا انتخاب شخصى براى کارمندى و معاونت و در این باره از شخص مطلعى تحقیق کند و به مشورت با او بنشیند، پنهان کردن امورى که تأثیر در آن امر دارد نوعى خیانت است و شخصى که طرف مشورت واقع مى شود حق ندارد در این امر با کتمان عیوب خیانت کند.

به این ترتیب حد فاصل میان عیب پوشى و خبررسانى در امور اجتماعى و در مقام مشورت روشن مى شود.

▲بخش هفتم

وَلاَ تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلاً یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ، وَیَعِدُکَ الْفَقْرَ، وَلاَ جَبَاناً یُضْعِفُکَ عَنِ الاُْمُورِ، وَلاَ حَرِیصاً یُزَیِّنُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ، فَإِنَّ الْبُخْلَ وَالْجُبْنَ وَالْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّى یَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ.

### ترجمه

هرگز بخیل را در مشورت خود دخالت مده، زیرا تو را از احسان و نیکى کردن منصرف مى سازد و از تهى دستى و فقر مى ترساند و نیز با شخص ترسو مشورت مکن که روحیه تو را در انجام امور تضعیف مى کند و از مشورت با افراد حریص برحذر باش که حرص ورزیدن را از طریق ستمگرى در نظرت زینت مى دهند. زیرا «بخل» و «ترس» و «حرص»، تمایلات گوناگونى هستند که جامع آنها «سوء ظن» به خداوند است.

▲شرح و تفسیر

▲از این گونه مشاوران بپرهیز!

امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه به مسأله مشاوران والى و صفات و ویژگى هاى آنها مى پردازد و جالب اینکه از اصل لزوم مشورت سخن نمى گوید، زیرا آن را امر مسلّمى فرض کرده که هر والى و زمامدار باید مشاورانى براى مسائل مختلف سیاسى و اقتصادى و نظامى داشته باشد تا با استفاده از افکار آنها بهترین راه را براى پیشبرد این امور برگزیند و از استبداد به رأى و تکیه بر افکار فردى بپرهیزد و مصالح رعایا تا آنجا که ممکن است رعایت شود.

امام(علیه السلام) مالک اشتر را از مشورت با سه گروه به شدّت برحذر مى دارد و آثار سوء مشورت با آنها را در عباراتى کوتاه و پرمعنا بیان مى دارد. مى فرماید: «هرگز بخیل را در مشورت خود دخالت مده، زیرا تو را از احسان و نیکى کردن منصرف مى سازد و از تهى دستى و فقر مى ترساند و نیز با شخص ترسو مشورت مکن که روحیه تو را در انجام امور تضعیف مى کند و از مشورت با افراد حریص برحذر باش که حرص ورزیدن را از طریق ستمگرى در نظرت زینت مى دهند»; (وَلاَ تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلاً یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ، وَیَعِدُکَ الْفَقْرَ، وَلاَ جَبَاناً یُضْعِفُکَ عَنِ الاُْمُورِ، وَلاَ حَرِیصاً یُزَیِّنُ لَکَ الشَّرَهَ(1) بِالْجَوْرِ).

امام(علیه السلام) در واقع او را به سه اصل توصیه مى کند: سخاوت، شجاعت و قناعت و توکل. روشن است که مشورت با فرد بخیل جلوى سخاوت را مى گیرد و با شخص ترسو پایه هاى شجاعت را سست مى کند و با حریص قناعت را متزلزل مى سازد که لازمه آن ستم کردن بر رعایاست.

از سوى دیگر، در برابر امور رفاهى رعایا بخیلان مانع مى شوند و در امور نظامى و نبرد با دشمنان ترسوها سنگ مى اندازند و در امور اقتصادى حریصان سدّ راهند، بنابراین مشاوران والى باید از میان کسانى انتخاب شوند که در شئون مختلف کشور او را یارى دهند و اراده و تصمیم وى را تقویت کنند و از امورى که مصالح مردم را برباد مى دهد برحذر دارند.

آن گاه امام در پایان این بحث به ریشه هاى این سه صفت زشت وناپسند پرداخته و همه آنها را به یک اصل باز مى گرداند. مى فرماید: «زیرا «بخل» و «ترس» و «حرص»، تمایلات گوناگونى هستند که جامع آنها «سوء» ظن به خداوند است»; (فَإِنَّ الْبُخْلَ وَالْجُبْنَ وَالْحِرْصَ غَرَائِزُ(2) شَتَّى یَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ).

امام(علیه السلام) در این جمله در واقع به روانکاوى عمیقى دست زده، مى فرماید: بخیلان اگر بخل مىورزند براى آن است که به فضل و مواهب الهى سوء ظن دارند و چنین مى پندارند که اگر امروز بخشش کنند فردا فقیر مى شوند و در مى مانند و ترسوها به وعده الهى در مورد نصرت یاران حق بدگمانند و چنین مى پندارند که اگر عقب نشینى نکنند ممکن است تنها بمانند و نابود شوند و حریصان اگر حرص را پیشه کرده اند به سبب آن است که توکل بر خدا ندارند و در واقع به قدرت خدا سوء ظن دارند.

آیات قرآن مجید نیز گواه بر این معانى است، در یک جا مى فرماید: «(الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَیَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ وَاللهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً); شیطان شما را (هنگام انفاق) وعده فقر و تهى دستى مى دهد و به زشتى ها امر مى کند، ولى خداوند وعده آمرزش و فزونى به شما مى دهد».(3)

در جاى دیگر مى فرماید: «(وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ); هرگز سست نشوید! و غمگین نگردید; و شما برترید اگر ایمان داشته باشید».(4)

همچنین در جاى دیگرى مى فرماید: «(وَأَنْفِقُوا خَیْراً لاَِنْفُسِکُمْ وَمَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ); و انفاق کنید که براى شما بهتر است; و کسانى که از بخل و حرص خویشتن مصون بمانند رستگارانند».(5)

آنچه از کلام امام در این بخش عهدنامه آمده، شبیه چیزى است که در کلام پیغمبر اکرم هنگام توصیه به على(علیه السلام)وارد شده است. در حدیثى از علل الشرایع
مى خوانیم که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) به على(علیه السلام) فرمود: «یَا عَلِیُّ لاَ تُشَاوِرْ جَبَاناً فَإِنَّهُ یُضَیِّقُ عَلَیْکَ الْمَخْرَجَ وَلاَ تُشَاوِرِ الْبَخِیلَ فَإِنَّهُ یَقْصُرُ بِکَ عَنْ غَایَتِکَ وَلاَ تُشَاوِرْ حَرِیصاً فَإِنَّهُ یُزَیِّنُ لَکَ شَرَّهَا وَاعْلَمْ یَا عَلِیُّ أَنَّ الْجُبْنَ وَالْبُخْلَ وَالْحِرْصَ غَرِیزَةٌ وَاحِدَةٌ یَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ; اى على با ترسو مشورت نکن که راه هاى خروج از مشکلات را بر تو مى بندد و با بخیل مشورت مکن که تو را از رسیدن به هدف باز مى دارد و با حریص مشورت ننما، زیرا در میان دو چیز آنچه بدتر است براى تو زینت مى بخشد و بدان اى على که جبن و بخل و حرص به یک ریشه باز مى گردند و جامع آنها سوء ظن است».(6)

##### 1 . «الشَّرَه» به معناى حرص شدید است.
2 . «غَرائز» جمیع غریزه به معناى طبیعت و قریحه و انگیزه هاى متمرکز درون ذات انسان یا جانداران دیگر است. از ریشه «غَرْز» بر وزن «قرض» به معناى سوراخ کردن گرفته شده گویى درون انسان را سوراخ مى کنند و انگیزه اى در آن جاى مى دهند.
3 . بقره، آیه 268.
4 . آل عمران، آیه 139.
5 . تغابن، آیه 16.
6 . علل الشرایع، ج 2، ص 559، ح 1. باید توجّه داشت که اگر در کلام امام «غَرائِزَ شَتّى» آمده است و در کلام پیغمبر «غَریزَةٌ واحِدَة» به سبب نگاه کردن به این سه موضوع از زوایاى مختلف است. به حسب ظاهر از هم جدا هستند; ولى در واقع به یک اصل باز مى گردند.

▲نکته: اهمّیّت مشورت در زندگى انسان ها

موضوع مشورت از مهم ترین مسائل اجتماعى است و دلیل آن کاملا روشن است، زیرا از یک سو مشکلات اجتماعى و حتى شخصى، غالباً داراى پیچیدگى هایى است و از سویى دیگر هر سرى را فکرى و هر کسى را رأى و هوشى است که اگر همگى تا آنجا که ممکن است براى حل مشکل دعوت شوند راه حل هاى روشنى به دست مى آید.

از این رو در غررالحکم از امام(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «حَقٌّ عَلَى الْعاقِلِ أنْ یُضِیفَ إلى رَأیِهِ رَأْىَ الْعُقَلاءِ وَیَضُمَّ إلى عِلْمِهِ عُلُومَ الْحُکَماءِ; سزاوار است انسان خردمند رأى عاقلان دیگر را به رأى خود اضافه کند و علوم دانشمندان را به علم خود ضمیمه نماید».(1)

بدیهى است هر قدر کار مهم تر باشد اهمّیّت مشورت بیشتر مى شود و تجربه نشان داده کسانى که کارهاى مهم خویش را با مشورت و صلاح اندیشى خردمندان انجام مى دهند کمتر گرفتار لغزش مى شوند و برعکس مستبدان به رأى که خود را از افکار دیگران بى نیاز مى بینند غالباً گرفتار اشتباهات پر هزینه و یا خطرناک مى گردد. ولذا در کلمات نورانى و گهربار امام(علیه السلام) مى خوانیم: «مَنِ اسْتَبَدَّ بِرَأْیِهِ هَلَکَ وَمَنْ شَاوَرَ الرِّجَالَ شَارَکَهَا فِی عُقُولِهَا; کسى که استبداد به رأى پیشه کند هلاک مى شود و کسى که با مردان صاحب نظر به مشورت بنشیند شریک عقل هاى آنها خواهد بود».(2)

در حدیثى از امام حسن مجتبى(علیه السلام) آمده است: «مَا تَشَاوَرَ قَوْمٌ إِلاَّ هُدُوا إِلَى رُشْدِهِمْ; هیچ گروهى مشورت نمى کنند مگر اینکه به خیر و صلاح خود مى رسند».(3)

در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) این جمله حکمت آمیز از تورات نقل شده است: «مَنْ لَمْ یَسْتَشِرْ یَنْدَم; کسى که مشورت نکند پشیمان مى شود».(4)

تفاوت نمى کند که انسان با عاقلان بالاتر از خود مشورت کند یا زیردست، چنان که از امام على بن موسى الرضا(علیهما السلام)نقل شده هنگامى که نام پدرش موسى بن جعفر را نزد او بردند فرمود: عقل ها با عقل او برابرى نداشتند; ولى با این حال گاه با غلامان سیاه مشورت مى کرد. به آن حضرت عرض کردند: با چنین شخصى مشورت مى کنى! فرمود: «إِنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَتَعالى رُبَّمَا فَتَحَ عَلَى لِسَانِه; اى بسا خداوند متعال کلید حل مشکل را بر زبان او قرار دهد».(5)

جالب اینکه در مورد فلسفه هاى مشورت افزون بر آنچه گذشت آمده است: اینکه دستور به مشورت تأکید شده براى این است که معمولاً طرف مشورت فکر خالصى درباره آن موضوع دارد در حالى که مشورت کننده (چون منافعش مطرح است) فکر او مشوب به هوا و هوس است: (إنّما حُضَّ عَلَى الْمُشاوَرَةِ لاِنَّ رَأْىَ الْمُشیرِ صِرْفٌ وَرَأْىُ الْمُسْتَشیرِ مَشُوبٌ بِالْهَوى).(6)

البته همان گونه که در عبارت عهدنامه امام آمده است، با هر کس نمى توان و نباید مشورت کرد; طرف مشورت باید فردى عاقل، با ایمان، و خیرخواه بوده باشد، لذا در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: مشورت باید با معیارهایش صورت بگیرد و گرنه ضررش بیشتر از سود آن است. سپس امام چهار معیار براى مشورت ذکر مى کند:

1. طرف مشورت فرد عاقلى باشد.

2. آزاداندیش و متدین باشد.

3. دوست مهربان باشد.

4. او را از اسرار درونت آگاه سازى (تا شرایط تو را بداند و مشورت صحیح بدهد) سپس آن را مکتوم دارد.

در پایان حدیث مى فرماید: هرگاه این شرایط جمع شود مشورت کامل مى گردد و خیرخواهى به حد کمال مى رسد.(7)

در دنیاى امروز مسأله مشورت و شورا بسیار گسترده تر از گذشته است و گاه انسان گمان مى کند که با گسترش مشورت، دنیا رو به صلاح خواهد رفت حال آنکه متأسّفانه این شوراها و مجالس مشورتى غالباً رنگ سیاسى به خود گرفته و در مسیر منافع افراد یا گروه هاى خاصى است و در حقیقت آن خلوص و قداست مشورت را از دست داده است. نشانه روشن آن اینکه بسیارى از افراد یا گروه ها تلاش مى کنند با صرف هزینه هاى سنگین به عنوان نماینده براى این گونه جلسات انتخاب شوند; کارى که آشکارا مى گوید هدف تأمین مصالح توده هاى مردم نیست، بلکه بذرى مى پاشند تا بیشتر از آن به نفع خود درو کنند.

سخن درباره مشورت بسیار است هدف تنها اشاره کوتاهى در این باره بود و این بحث را با تأکید بر این نکته که طرف مشورت همواره مسئولیت سنگینى دارد با ذکر حدیثى پایان مى دهیم که رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى گوید: «مَنِ اسْتَشَارَهُ أَخُوهُ الْمُؤْمِنُ فَلَمْ یَمْحَضْهُ النَّصِیحَةَ سَلَبَهُ اللهُ لُبَّهُ; کسى که برادر مؤمنش از او مشورت بخواهد و او در مقام مشورت خالصانه خیرخواهى نکند خدا عقل او را از وى خواهد گرفت».(8)

##### 1 . غررالحکم، ح 496.
2 . نهج البلاغه، کلمات قصار، 161.
3 . بحارالانوار، ج 75، ص 105، ح 4.
4 . همان مدرک، ج 74، ص 43، ح 13.
5 . همان مدرک، ج 72، ص 101، ص 25.
6 . غررالحکم، ح 10049.
7 . بحارالانوار، ج 72، ص 102، ح 30.
8 . بحارالانوار، ج 72، ص 104، ح 36.

▲بخش هشتم

إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِکَ مَنْ کَانَ لِلاَْشْرَارِ قَبْلَکَ وَزِیراً، وَمَنْ شَرِکَهُمْ فِی الآْثَامِ فَلاَ یَکُونَنَّ لَکَ بِطَانَةً، فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الاَْثَمَةِ، وَإِخْوَانُ الظَّلَمَةِ، وَأَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَیْرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَنَفَاذِهِمْ، وَلَیْسَ عَلَیْهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ وَأَوْزَارِهِمْ وَآثَامِهِمْ، مِمَّنْ لَمْ یُعَاوِنْ ظَالِماً عَلَى ظُلْمِهِ، وَلاَ آثِماً عَلَى إِثْمِهِ أُولَئِکَ أَخَفُّ عَلَیْکَ مَؤُونَةً، وَأَحْسَنُ لَکَ مَعُونَةً، وَأَحْنَى عَلَیْکَ عَطْفاً، وَأَقَلُّ لِغَیْرِکَ إِلْفاً، فَاتَّخِذْ أُولَئِکَ خَاصَّةً لِخَلَوَاتِکَ وَحَفَلاَتِکَ، ثُمَّ لْیَکُنْ آثَرُهُمْ عِنْدَکَ أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَکَ وَأَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَةً فِیمَا یَکُونُ مِنْکَ مِمَّا کَرِهَ اللهُ لاَِوْلِیَائِهِ، وَاقِعاً ذَلِکَ مِنْ هَوَاکَ حَیْثُ وَقَعَ. وَالْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَالصِّدْقِ; ثُمَّ رُضْهُمْ عَلَى أَلاَّ یُطْرُوکَ وَلاَ یَبْجَحُوکَ بِبَاطِل لَمْ تَفْعَلْهُ، فَإِنَّ کَثْرَةَ الاِْطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ، وَتُدْنِی مِنَ الْعِزَّةِ.

### ترجمه

بدترین وزراى تو کسى است که پیش از تو وزیر «زمامداران شرور» بوده و در گناهان آنها شرکت داشته است. چنین کسى هرگز نباید محرم اسرار تو باشد. آنها معاون گنهکاران و برادران ستمکارانند. این در حالى است که تو مى توانى جانشینان خوبى به جاى آنان انتخاب کنى، از کسانى که از نظر فکر و نفوذ اجتماعى کمتر از آنها نیستند; ولى بار سنگین اعمال خلاف، گناهان و معاصى آنها را بر دوش ندارند; از کسانى که هرگز ستمگرى را در ستمش یارى نکرده و گناهکارى را در گناهش معاونت ننموده اند. هزینه این افراد بر تو سبک تر و همکارى و یاریشان بهتر و محبتشان با تو بیشتر و انس و الفتشان با غیر تو (و بیگانگان) کمتر است، بنابراین آنها را از خواص خود در خلوت ها و رازدار خویش در محافل خصوصى قرار بده. سپس (از میان آنها) افرادى را مقدم دار که در گفتن حقایق تلخ براى تو از همه صریح اللهجه تر باشند و در مساعدت و همراهى با تو در امورى که خداوند براى اولیایش دوست نمى دارد کمتر کمک کنند; خواه موافق میل تو باشد یا نه.

به اهل ورع و صدق و راستى بپیوند سپس آنها را طورى تربیت کن که از تو ستایش بیجا نکنند (و از تملق و چاپلوسى بپرهیزند و نیز) تو را به اعمال نادرستى که انجام نداده اى تمجید ننمایند، زیرا مدح و ستایش فراوان، عُجب و خودپسندى به بار مى آورد و انسان را به کبر و غرور نزدیک مى سازد.

▲شرح و تفسیر

▲وزراى خوب و بد

امام(علیه السلام) بعد از بیان صفات مشاوران در بخش گذشته، در این بخش به سراغ صفات و ویژگى هاى وزیران و همکاران در حکومت مى رود. نخست افرادى را که صفات منفى دارند معرفى مى کند و بعد واجدان صفات نیک و سپس توصیه هاى لازمى را که باید نسبت به آنها ایفا بشود شرح مى دهد. مى فرماید: «بدترین وزراى تو کسى است که پیش از تو وزیر «زمامداران شرور» بوده و در گناهان آنها شرکت داشته است چنین کسى هرگز نباید محرم اسرار تو باشد»; (إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِکَ مَنْ کَانَ لِلاَْشْرَارِ قَبْلَکَ وَزِیراً، وَمَنْ شَرِکَهُمْ فِی الآْثَامِ فَلاَ یَکُونَنَّ لَکَ بِطَانَةً(1)).

امام(علیه السلام) در اینجا به مسأله حسن سابقه و سوء سابقه اشاره مى کند و بررسى سوابق اشخاص را در انتخاب آنها براى کارهاى مهم لازم مى شمرد. این همان چیزى است که در دنیاى امروز به صورت برگ اوّل پرونده کارگزاران و کارمندان در آمده است.

سپس امام(علیه السلام) دلیل آن را به طور شفاف بیان مى کند و مى فرماید: «آنها معاون گنهکاران و برادران ستمکارانند»; (فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الاَْثَمَةِ(2)، وَإِخْوَانُ الظَّلَمَةِ).

بعضى کسانى که سال ها با افراد ظالم و ستم پیشه همکارى داشته اند صفات زشت و نکوهیده به صورت حالت و عادت و سجیه آنها درآمده و به فرض اظهار توبه کنند باز هم قابل اعتماد نیستند بهویژه آنکه انسان هاى لایق و بدون سوء سابقه در جامعه وجود دارند، لذا در ادامه سخن مى افزاید: «این در حالى است که تو مى توانى جانشینان خوبى به جاى آنان انتخاب کنى، از کسانى که از نظر فکر و نفوذ اجتماعى کمتر از آنها نیستند; ولى بار سنگین اعمال خلاف، گناهان و معاصى آنها را بر دوش ندارند; از کسانى که هرگز ستمگرى را در ستمش یارى نکرده و گناهکارى را در گناهش معاونت ننموده اند»; (وَأَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَیْرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَنَفَاذِهِمْ، وَلَیْسَ عَلَیْهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ(3)وَأَوْزَارِهِمْ(4) وَآثَامِهِمْ، مِمَّنْ لَمْ یُعَاوِنْ ظَالِماً عَلَى ظُلْمِهِ، وَلاَ آثِماً عَلَى إِثْمِهِ).

از این تعبیر به خوبى استفاده مى شود حتى کسانى که یک نقطه سیاه در پرونده پیشین آنها هست نباید براى کارهاى مهم، وزارت و امثال آن برگزیده شوند، بلکه لازم است حسن سابقه آنها بر همگان روشن باشد.

در پایان این سخن چنین نتیجه مى گیرد و مى فرماید: «هزینه این افراد بر تو سبک تر و همکارى و یاریشان بهتر و محبّتشان با تو بیشتر و انس و الفتشان با غیر تو (و بیگانگان) کمتر است، بنابراین آنها را از خواص خود در خلوت ها و رازدار خویش در محافل خصوصى قرار بده»; (أُولَئِکَ أَخَفُّ عَلَیْکَ مَؤُونَةً وَأَحْسَنُ لَکَ مَعُونَةً، وَأَحْنَى(5) عَلَیْکَ عَطْفاً، وَأَقَلُّ لِغَیْرِکَ إِلْفاً(6) فَاتَّخِذْ أُولَئِکَ خَاصَّةً لِخَلَوَاتِکَ وَحَفَلاَتِکَ(7)).

امام(علیه السلام) در این عبارات کوتاه و پر معنا چهار نقطه قوت براى افرادى که داراى سوء سابقه نیستند ذکر مى کند:

1. آن ها هزینه کمترى بر والى دارند، زیرا قبلاً منافع نامشروعى از حاکمان ظلم به آنها نرسیده تا پرتوقع باشند.

2. یارى آنها بهتر و بیشتر است، چرا که نیّاتشان خالص است و کمک هایشان مخلصانه.

3. آنها محبّتشان بیشتر است، زیرا اتحاد فکر و سلیقه و هماهنگى در صفات و نیّات سبب جوشش محبّت آنها مى گردد و به حکم:

ذره ذره کاندر این ارض و سماست *** جنس خود را همچو کاه و کهرباست

تجاذب بسیارى میان تو و آنهاست.

4. اینها با بیگانگان سر و سرّى ندارند. تنها تو را مى بینند و تو را مى خواهند.

این نکته نیز واضح است که یاران ظالمان پیشین نه تنها معاونان خوبى براى والى نخواهند بود، بلکه چون مردم از سوابق سوء آنها آگاهند با آنها همکارى نمى کنند و اعتمادشان به والى و زمامدار نیز کم مى شود.

ابن ابى الحدید پس از نقل این روایت معروف: «یُنادی یَوْمَ الْقِیامَةِ أیْنَ مَنْ بَرِئَ لَهُمْ ـ اَىْ لِلظّالِمینَ ـ قَلَماً; روز قیامت منادى فریاد مى زند: کجا هستند کسانى که قلمى را تراشیدند و به دست ظالمان دادند (تا حکم ظلمى بنویسند، بیایند و کیفر اعمالشان را ببینند)». داستانى را نقل مى کند که مردى را نزد ولید بن عبد الملک آوردند. ولید از او پرسید: درباره حجاج چه مى گویى؟ گفت: من چه درباره او بگویم. او گناهى از گناهان تو و شعله اى از آتشت بود. خدا هم تو را لعنت کند و هم حجاج را با تو. و شروع کرد به دشنام دادن به هر دو. ولید به عمر بن عبدالعزیز (عموزاده ولید) که در کنارش بود نگاهى کرد و گفت: درباره این شخص چه مى گویى؟ عمر بن عبد العزیز گفت: چه مى خواهى بگویم؟ این مردى است که به همه شما دشنام مى دهد. یا همانند او دشنامى بده یا او را عفو کن. ولید خشمگین شد و به او گفت: من تو را فقط یک آدم خارجى و بیگانه مى دانم. عمر گفت: من هم تنها تو را مجنون فکر مى کنم. برخاست و خشمگین بیرون رفت.

خالد بن ریان که رئیس شرطه (نیروى انتظامى) ولید بود برخاست و همراه او رفت و به عمر بن عبدالعزیز گفت: چرا به امیرمؤمنان! (منظور ولید است) چنین گفتى؟ من دستم را به قبضه شمشیر برده بودم منتظر بودم کى به من دستور مى دهد گردن تو را بزنم. عمر بن عبد العزیر گفت: اگر چنین دستورى به تو داده بود انجام مى دادى؟ خالد گفت: آرى. (این ماجرا گذشت) هنگامى که عمر بن عبد العزیز به خلافت رسید خالد آمد بالاى سر عمر (به عنوان محافظ) ایستاد در حالى که شمشیر بر کمر داشت. عمر نگاهى به او کرد و گفت: شمشیرت را بر زمین بگذار تو باید مطیع ما باشى در هر چه دستور مى دهیم و در برابر او کاتب و نویسنده سابق ولید بود. به او گفت: تو هم قلمت را بر زمین بگذار، زیرا گاه با آن ضرر مى زدى و گاه منفعت مى رساندى. بعد عرضه داشت: خداوندا من این هر دو را بر زمین گذاشتم تو هرگز آنها را بالا مبر. راوى مى گوید: به خدا سوگند این هر دو پست و خوار بودند تا مردند.(8)

آن گاه امام(علیه السلام) بعد از ذکر مسأله حسن سابقه وزرا و کارگزاران به رتبه بندى میان آنها پرداخته و صفاتى را براى برترین ها مى شمرد.

نخست مى فرماید: «سپس (از میان آنها) افرادى را مقدم دار که در گفتن حقایق تلخ براى تو از همه صریح اللهجه تر باشند»; (ثُمَّ لْیَکُنْ آثَرُهُمْ عِنْدَکَ أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَکَ).

در وصف دوم مى افزاید: «و در مساعدت و همراهى با تو در امورى که خداوند براى اولیایش دوست نمى دارد کمتر کمک کنند خواه موافق میل تو باشد یا نه»; (وَأَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَةً فِیمَا یَکُونُ مِنْکَ مِمَّا کَرِهَ اللهُ لاَِوْلِیَائِهِ، وَاقِعاً ذَلِکَ مِنْ هَوَاکَ حَیْثُ وَقَعَ).

اشاره به اینکه اگر راه خطا رفتى آنها دست از یارى تو بردارند تا هوشیار شوى و به راه ثواب برگردى. به بیان دیگر داراى استقلال فکر و شخصیت باشند. در حق، تو را یارى کنند و در باطل از یارى تو باز ایستند.

در سومین و چهارمین وصف مى فرماید: «به اهل ورع و صدق و راستى بپیوند»; (وَالْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَالصِّدْقِ).

«ورع» به معناى تقوا در حد بالا و «صدق» همان راستگویى در مشورت ها و خبرهاى گوارا و ناگوار است.

تعبیر به «مُرِّ الْحَقِّ» در عبارت بالا اشاره به این است که بیان حق گاهى شیرین است و در بسیارى از اوقات تلخ; ولى به منزله داروى شفابخشى است که گر چه موقتاً کام انسان را تلخ مى سازد ولى بیمارى هاى جانکاه را از انسان دور مى کند و این یکى از آزمایش هاى خواص و اطرافیان زمامداران است که آنها جرأت و جسارت را داشته باشند کام حاکم را با گفتن حقایق تلخ اما مفید و سودمند تلخ کنند و از خشم او نهراسند.

همچنین در آنجا که حاکم راه خطا مى رود آزمون دیگرى براى اطرافیان اوست که شجاع باشند و او را یارى نکنند و از راه خطا باز گردانند نه اینکه چشم و گوش بسته به دنبال آنها حرکت کرده و رضاى او را بر رضاى خدا و خلق مقدم دارند.

امام(علیه السلام) در پایان این بخش دستورى درباره وزرا و اطرافیان صادر مى کند و مى فرماید: «سپس آنها را طورى تربیت کن که از تو ستایش بى جا نکنند (و از تملق و چاپلوسى بپرهیزند و نیز) تو را به اعمال نادرستى که انجام نداده اى تمجید ننمایند، زیرا مدح و ستایش فراوان، عُجب و خودپسندى به بار مى آورد و انسان را به کبر و غرور نزدیک مى سازد»; (ثُمَّ رُضْهُمْ عَلَى أَلاَّ یُطْرُوکَ وَلاَ یَبْجَحُوکَ بِبَاطِل لَمْ تَفْعَلْهُ، فَإِنَّ کَثْرَةَ الاِْطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ(9)، وَتُدْنِی مِنَ الْعِزَّةِ(10)).

با توجّه به اینکه «رُضْهُمْ» از ریشه «ریاضت» است که در اینجا به معناى تمرین دادن و تربیت کردن آمده و «یُطْرُوکَ» از ریشه «اِطراء» به معناى مدح و ستایش فراوان است و «یَبْجَحُوکَ» از ریشه «بَجَح» (بر وزن فرح) و به معناى شادمانى است، هدف امام این است که در برابر مداحى اطرافیان روى خوش نشان ندهد و اظهار خوشحالى نکند; خواه در مورد انجام کارهاى نیک باشد یا ترک کارهاى بد چرا که تکرار این عمل از سوى اطرافیان تدریجاً در دل زمامدار اثر مى گذارد و او را مغرور و ازخودراضى مى کند و به یقین غرور سرچشمه انحرافات بسیارى است.

در حدیثى آمده است که پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود: درباره من مدح بیجا نکنید آن گونه که نصارا درباره حضرت مسیح کرده اند (و او را خدا خواندند) من فقط بنده اى از بندگان خدا هستم; ولى بگویید بنده خدا و فرستاده او.(11)

در روایت معروفى مى خوانیم: «احْثُوا فِی وُجُوهِ الْمَدَّاحِینَ التُّرَاب; به صورت ستایشگران تملق گو خاک بپاشید».(12)

در حدیثى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) که در غررالحکم آمده مى خوانیم: «إیّاکَ أنْ تُثْنِىَ عَلى أَحَد بِما لَیْسَ فیهِ فَإنَّ فِعْلَهُ یُصَدِّقُ عَنْ وَصْفِهِ وَیُکَذِّبُکَ; بپرهیز از اینکه ستایشى در حق کسى کنى به چیزى که در او نیست زیرا اعمال او وصف واقعى او را آشکار مى سازد و تو را تکذیب مى کند».(13)

البته این کار آسانى نیست که اطرافیان و حواشى قدرت ها بدون ترس و واهمه و چشم داشت پاداش واقعیت ها را برملا کنند; نه از زور بترسند و نه زر انتظار داشته باشند و این در شأن موحدان راستین است.

به گفته آن سخنور معروف: نصیحت پادشاهان کردن کسى را مسلم بُوَد که بیم سر ندارد یا امید زر.

موحد چه در پاى ریزى زرش *** چه شمشیر هندى نهى بر سرش

امید و هراسش نباشد ز کس *** بر این است بنیاد توحید و بس(14)

البته این سخن توصیه اکیدى به همه متصدیان مراکز قدرت دارد که یاران و مشاوران خود را به گفتن حق عادت بدهند و آماده پذیرش حقایق تلخ
باشند.(15)

##### 1 . «بِطانَة» در اصل به معناى زیرین است (مقابل «ظِهارة» که لباس رویین است) سپس این واژه به معناى محرم اسرار به کار رفته است.
2 . «الأَثَمَة» جمع «آثم» به معناى گنهکار است.
3 . «آصار» جمع «اِصْر» بر وزن «مصر» در اصل به معناى نگهدارى و محبوس ساختن است سپس به کارهاى سنگین که انسان را از فعالیت باز مى دارد اطلاق شده است و همچنین به گناهانى که بر دوش انسان سنگینى مى کند و در جمله بالا همین معنا اراده شده است.
4 . «أَوْزار» جمع «وِزْر» بر وزن «مصر» در اصل به معناى بار سنگین است و به گناهان بزرگ که مسئولیتش بر دوش انسان سنگینى مى کند اطلاق شده و بعضى گفته اند: وزر گناهان سنگین تر از إصر است.
5 . «أحْنى» در اصل به معناى عطف توجّه به شخص یا چیزى داشتن است و «عطف» به معناى محبّت کردن آمده است.
6 . «إلْف» به معناى الفت داشتن و انس گرفتن است.
7 . «حَفَلات» جمع «حَفْل» بر وزن «هفت» در اصل به معناى محلى است که آب در آن جمع مى شود سپس به هر محل اجتماع بزرگ و مجلسى اطلاق شده است و به مجلس نیز محفل گفته مى شود.
8 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 17، ص 43.
9 . «الزَّهْو» به معناى تکبر و خودبزرگ بینى است.
10 . «العِزّة» در اینجا به معناى غرور است. در بعضى از نسخ «غِرّة» آمده که استعمال آن در این معنا روشن تر است.
11 . موطأ، ج 1، ص 12 و کتب دیگر.
12 . من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 11.
13 . غرر الحکم، ص 466، ح 10735.
14 . گلستان، در نقل آداب صحبت.
15 . درباره مدح و ثناخوانىِ بیجا و زیان هاى تملق و چاپلوسى، بحث مشروحى در جلد هشتم از همین کتاب ذیل خطبه 216 آمده است.

▲بخش نهم

وَلاَ یَکُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَالْمُسِیءُ عِنْدَکَ بِمَنْزِلَة سَوَاء، فَإِنَّ فِی ذَلِکَ تَزْهِیداً لاَِهْلِ الاِْحْسَانِ فِی الاِْحْسَانِ، وَتَدْرِیباً لاَِهْلِ الاِْسَاءَةِ عَلَى الاِْسَاءَةِ! وَأَلْزِمْ کُلاًّ مِنْهُمْ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَیْسَ شَیْءٌ بِأَدْعَى إِلَى حُسْنِ ظَنِّ رَاع بِرَعِیَّتِهِ مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَیْهِمْ، وَتَخْفِیفِهِ الْمَئُونَاتِ عَلَیْهِمْ، وَتَرْکِ اسْتِکْرَاهِهِ إِیَّاهُمْ عَلَى مَا لَیْسَ لَهُ قِبَلَهُمْ. فَلْیَکُنْ مِنْکَ فِی ذَلِکَ أَمْرٌ یَجْتَمِعُ لَکَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِیَّتِکَ فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ یَقْطَعُ عَنْکَ نَصَباً طَوِیلاً. وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلاَؤُکَ عِنْدَهُ، وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلاَؤُکَ عِنْدَهُ. وَلاَ تَنْقُضْ سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هَذِهِ الاُْمَّةِ، وَاجْتَمَعَتْ بِهَا الاُْلْفَةُ، وَصَلَحَتْ عَلَیْهَا الرَّعِیَّةُ. وَلاَ تُحْدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَیْء مِنْ مَاضِی تِلْکَ السُّنَنِ، فَیَکُونَ الاَْجْرُ لِمَنْ سَنَّهَا، وَالْوِزْرُ عَلَیْکَ بِمَا نَقَضْتَ مِنْهَا. وَأَکْثِرْ مُدَارَسَةَ الْعُلَمَاءِ، وَمُنَاقَشَةَ الْحُکَمَاءِ، فِی تَثْبِیتِ مَا صَلَحَ عَلَیْهِ أَمْرُ بِلاَدِکَ، وَإِقَامَةِ مَا اسْتَقَامَ بِهِ النَّاسُ قَبْلَکَ.

### ترجمه

هرگز نباید افراد نیکوکار و بدکار در نظرت یکسان باشند، زیرا این کار سبب مى شود نیکوکاران به نیکى ها بى رغبت شوند و بدکاران به اعمال بد تشویق گردند; بنابراین هر یک از اینها را مطابق آنچه براى خود خواسته اند پاداش ده. بدان هیچ وسیله اى براى جلب اعتماد والى به (وفادارىِ) رعیت بهتر از احسان به آنها و سبک کردن هزینه ها بر آنان و عدم اجبارشان به کارى که وظیفه ندارند نیست، بنابراین در این راه آن قدر بکوش تا به وفادارى رعایا درباره خود
خوش بین شوى، زیرا این خوش بینى، خستگى و رنج فراوانى را از تو دور مى سازد و سزاوارترین کسى که مى تواند مورد حسن ظن تو قرار گیرد آن کس است که تو بهتر به او خدمت کرده اى و (به عکس) آن کس که مورد بدرفتارى تو واقع شده است سزاوارترین کسى است که باید به او بدبین باشى.

هرگز سنّت مفید و پسندیده اى را که پیشگامان این امت به آن عمل کرده اند و ملت اسلام با آن الفت گرفته و امور رعیت بهوسیله آن اصلاح شده مشکن و هرگز سنّت و روشى را که به چیزى از سنّت هاى (حسنه) گذشته زیان وارد مى سازد ایجاد مکن که اجر آن سنّت ها براى کسى خواهد بود که آن را برقرار کرده و گناهش بر توست که چیزى از آن را نقض کرده اى، با دانشمندان، زیاد به گفتوگو بنشین و با اندیشمندان نیز بسیار به بحث پرداز (و این گفتوگوها و بحث ها باید) درباره امورى (باشد) که بهوسیله آن، امور بلاد تو اصلاح مى شود و آنچه را پیش از تو باعث پیشرفت کار مردم بوده است برپا مى دارد.

▲شرح و تفسیر

▲سنت هاى حسنه را احیا کن

امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه به چند امر مهم دیگر توصیه مى کند.

نخست درباره پاداش نیکوکاران و کیفر بدکاران تأکید مىورزد و مى فرماید: «هرگز نباید افراد نیکوکار و بدکار در نظرت یکسان باشند، زیرا این کار سبب مى شود نیکوکاران به نیکى ها بى رغبت و بدکاران به اعمال بد تشویق گردند، بنابراین هر یک از اینها را مطابق آنچه براى خود خواسته اند پاداش ده»; (وَلاَ یَکُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَالْمُسِیءُ عِنْدَکَ بِمَنْزِلَة سَوَاء، فَإِنَّ فِی ذَلِکَ تَزْهِیداً لاَِهْلِ الاِْحْسَانِ فِی الاِْحْسَانِ، وَتَدْرِیباً(1) لاَِهْلِ الاِْسَاءَةِ عَلَى الاِْسَاءَةِ وَأَلْزِمْ کُلاًّ مِنْهُمْ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ).

آنچه امام(علیه السلام) در این دستور بیان کرده یکى از اصول مهم مدیریت است; از مدیریت خداوند وپیامبران بر جهان انسانیت گرفته تا مدیریت یک پدر در خانواده.

قرآن مجید پیامبر را به بشارت و انذار دستور مى دهد و او را «مبشر» و «نذیر» مى نامد. خداوند وعده بهشت را به صالحان و دوزخ را به بدکاران داده است.

این اصل در تمام اقوام با تمام اختلافاتى که در عقاید و فرهنگ و حکومت دارند تحت عنوان تشویق و تنبیه، سارى و جارى است. دلیل آن روشن است، زیرا ادامه نیکوکارى انگیزه مى خواهد و بازایستادن از کار خلاف نیز انگیزه اى مى طلبد. ممکن است انگیزه هاى معنوى و اعتقادات دینى آثار مطلوبى از خود در این زمینه به یادگار بگذارند; ولى این انگیزه ها در همه نیست به علاوه اگر مسأله پاداش و کیفر نباشد آن انگیزه ها نیز سست مى شود.

جمله «وَأَلْزِمْ کُلاًّ...» اشاره لطیفى به این نکته است که وقتى آنها چیزى را براى خود بپسندند دلیل ندارد حاکم آن را به آنان ندهد. نیکوکار پاداش را براى خود پسندیده و بدکار کیفر را، بنابراین خواسته خودش را باید به او داد.

از این بالاتر، پاداش نیکوکار انگیزه اى براى ترک عمل بدکار و کیفر بدکار انگیزه اى براى ادامه کار نیکوکار مى شود همان گونه که امام در عبارت زیباى دیگرى در نهج البلاغه فرموده: «ازْجُرِ الْمُسِیءَ بِثَوَابِ الْمُحْسِنِ; بدکار را بهواسطه پاداش نیکوکاران مجازات کنید».(2)

اشاره به اینکه وقتى بدکار خود را از پاداش هاى مادى و معنوى نیکوکاران محروم مى بیند تنبیه مى شود و بر سر عقل مى آید و چه بسا از کار خود توبه کند و باز ایستد.

آن گاه امام در دومین دستور، بهترین وسیله جلب حسن ظن و محبّت رعایا را براى او تبیین مى کند و مى فرماید: «بدان هیچ وسیله اى براى جلب اعتماد والى به (وفادارىِ) رعیت بهتر از احسان به آنها و سبک کردن هزینه ها بر آنان و عدم اجبارشان به کارى که وظیفه ندارند نیست»; (وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَیْسَ شَیْءٌ بِأَدْعَى إِلَى حُسْنِ ظَنِّ رَاع بِرَعِیَّتِهِ مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَیْهِمْ، وَتَخْفِیفِهِ الْمَئُونَاتِ عَلَیْهِمْ، وَتَرْکِ اسْتِکْرَاهِهِ إِیَّاهُمْ عَلَى مَا لَیْسَ لَهُ قِبَلَهُمْ).

تعبیر به «مَا لَیْسَ لَهُ قِبَلَهُمْ» با توجّه به اینکه «قِبَل» گاه به معناى «نزد» و گاه به معناى «قدرت» مى آید، مى توان جمله را چنین معنا کرد: چیزى که نزد آنها (و بر عهده آنها) نیست یا چیزى که در طاقت و توان آنها نیست.(3)

این حقیقتى است که تجربه بارها نشان داده است که اگر والى به فکر رعایا باشد و زمامداران هزینه ها را بر آنان سبک کنند و امورى را که از وظایف آنها نیست یا قدرت بر آن ندارند از آنها نخواهند رابطه عاطفى قوى و محکمى در میان آنها برقرار خواهد شد; رابطه اى که حمایت آنها را به زمامدار در حوادث مشکل و پیچیده تأمین مى کند.

این نکته نیز حائز اهمّیّت است که امام سخن از عوامل حسن ظن زمامدار به رعایا به میان آورده، نه حسن ظن رعایا به زمامدار در حالى که تصور بر این است که در این گونه موارد تعبیر اوّلى مناسب تر است; ولى منظور امام این است که آن قدر زمامدار به رعایا خوبى کند که به وفادارى آنها به خود مطمئن گردد.

به همین دلیل امام در ادامه این سخن مى فرماید: «بنابراین در این راه آن قدر بکوش تا به وفادارى رعایا به خود خوش بین شوى، زیرا این خوش بینى، خستگى و رنج فراوانى را از تو دور مى سازد»; (فَلْیَکُنْ مِنْکَ فِی ذَلِکَ أَمْرٌ یَجْتَمِعُ لَکَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِیَّتِکَ فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ یَقْطَعُ عَنْکَ نَصَباً(4) طَوِیلاً).

روشن است هرگاه زمامدار به رعیت خود سوء ظن داشته باشد، هر زمان احتمال مى دهد شورشى بر ضد او برپا شود و یا به او خیانت کنند یا توطئه اى در برابر او بچینند و این به طور دائم فکر او را ناراحت خواهد ساخت; اما هنگامى که از وفادارى آنها مطمئن باشد، با آرامش خاطر مى تواند به نظم امور و عمران و آبادى و دفع شر دشمنان بپردازد.

آن گاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن همین توصیه را به تعبیر زیباى دیگرى بیان مى دارد و مى فرماید: «و سزاوارترین کسى که مى تواند مورد حسن ظن تو قرار گیرد آن کس است که تو بهتر به او خدمت کرده اى و (به عکس) آن کس که مورد بدرفتارى تو واقع شده است سزاوارترین کسى است که باید به او بدبین باشى»; (وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلاَؤُکَ(5) عِنْدَهُ، وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلاَؤُکَ عِنْدَهُ).

اشاره به اینکه همان گونه که نیکى کردن سبب حسن ظن است هر قدر بیشتر نیکى کنى، حسن ظن بیشترى فراهم مى شود و همان گونه که بدى کردن سبب سوء ظن مى شود هرقدر بدى بیشتر باشد، سوء ظن هم بیشتر است.

در کتاب عیون الاخبار ابن قتیبة آمده است که ابن عباس مى گفت: به هرکس نیکى کردم فضاى میان من و او روشن شد و به هر کس بدى کردم فضاى میان من و او تاریک گشت.(6)

در ضمن مى توان از این سخن نتیجه گرفت که اگر کسانى به هر دلیل مورد مجازات و مؤاخذه قرار گرفتند، زمامدار و والى باید از آنها برحذر باشد و از حسن ظن به آنها بپرهیزد.

* * *

آن گاه امام(علیه السلام) در ادامه سخن به نکته مهم دیگرى مى پردازد و مالک اشتر را از شکستن سنّت هاى صالح برحذر مى دارد. مى فرماید: «هرگز سنّت مفید و پسندیده اى را که پیشگامان این امت به آن عمل کرده اند و ملت اسلام با آن الفت گرفته و امور رعیت بهوسیله آن اصلاح شده مشکن»; (وَلاَ تَنْقُضْ سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ(7) هَذِهِ الاُْمَّةِ، وَاجْتَمَعَتْ بِهَا الاُْلْفَةُ، وَصَلَحَتْ عَلَیْهَا الرَّعِیَّةُ).

سنّت در دو معنا به کار مى رود: گاه به معناى عادات و روش هایى است که از گذشتگان و پیشینیان به یادگار مانده و آن بر دو قسم است: حسنه و سیئه. همان گونه که در روایت معروف پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آمده است: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً عَمِلَ بِها مَنْ بَعْدَهُ کانَ لَهُ أجْرُهُ وَمِثْلُ أُجُورِهِمْ مِنْ غَیْرِ أنْ یَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَىْءٌ وَمَنْ سَنَّ سُنَّةً سَیِّئَةً فَعَمِلَ بِها بَعْدَهُ کانَ عَلَیْهِ وِزْرُهُ وَمِثْلُ أوْزارِهِمْ مِنْ غَیْرِ أنْ یَنْقُصَ مِنْ أوْزارِهِمْ شَىْءٌ; کسى که سنّت نیکى را پایه گذارى کند و بعد از وى به آن عمل شود پاداش آن و پاداش کسانى که به آن عمل کرده اند براى او خواهد بود بى آنکه چیزى از پاداش آنها کم شود و کسى که سنّت بدى را پایه گذارى کند و بعد از او به آن عمل شود گناه آن و همانند گناه کسانى که به آن عمل کرده اند خواهد بود بى آنکه از گناهان آنها چیزى کاسته شود».(8)

معناى دوم سنّت این است که به معناى سخن پیامبر اکرم و فعل و تقریر اوست و کلام امام(علیه السلام) در اینجا ناظر به معناى اوّل است. (به قرینه جمله: وَلا تُحْدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ...) مثلاً شخصى یا گروهى هفته اى از سال را به عنوان هفته نیکوکارى یا اکرام یتیمان یا پاک سازى مساجد یا کاشتن انواع درختان قرار مى دهند بى آنکه آن را به شرع نسبت دهند. این سنّت صالح باقى مى ماند و افرادى به آن عمل مى کنند و در پرتو آن کارهاى نیکى صورت مى گیرد. امام(علیه السلام)به مالک اشتر دستور مى دهد هرگز این گونه سنّت ها را نشکند و بگذارد مردم به آن عمل کنند و از برکاتش بهره مند شوند.

البته اگر سنّت هاى فاسد و مفسدى باشد; مانند آنچه در زمان جاهلیت از انتقام جویى ها و زنده به گور کردن دختران و امثال آن وجود داشت، باید با این گونه سنّت هاى خرافى و غلط و غیر انسانى مبارزه کرد.

تاریخ اسلام نیز نشان مى دهد که پیغمبر اکرم سنّت هاى صالح پیشین را هرگز نشکست، بلکه آنها را تأیید فرمود. مانند سنّت هایى که از عبدالمطلب به یادگار مانده بود; ولى با سنّت هاى زشت و خرافى سخت مبارزه کرد.

سپس امام(علیه السلام) همین مطلب را به صورت دیگرى بیان مى کند و مى فرماید: «و هرگز سنّت و روشى را که به چیزى از سنّت هاى (حسنه) گذشته زیان وارد مى سازد ایجاد مکن که اجر آن سنّت ها براى کسى خواهد بود که آن را برقرار کرده و گناهش بر توست که چیزى از آن را نقض کرده اى»; ( وَلاَ تُحْدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَیْء مِنْ مَاضِی تِلْکَ السُّنَنِ، فَیَکُونَ الاَْجْرُ لِمَنْ سَنَّهَا، وَالْوِزْرُ عَلَیْکَ بِمَا نَقَضْتَ مِنْهَا).

در واقع امام مى فرماید: سنّت هاى صالح پیشین را نه مستقیما بشکن و نه مزاحمتى براى آنها ایجاد کن که آن را بشکند، بلکه باید در حفظ آن سنّت ها بکوشى تا مردم به سبب پیروى از آن بهره مند گردند.

درباره اهمّیّت سنّت هاى حسنه و فرق آن با بدعت ها و همچنین سنّت هاى سیئه و آثار آن در جوامع انسانى، در پایان همین بحث سخن خواهیم گفت.

سپس امام(علیه السلام) در آخرین توصیه در این بخش از عهدنامه به مالک دستور مى دهد همواره در کنار علما و حکما باشد، مى فرماید: «و با دانشمندان، زیاد به گفتوگو بنشین و با اندیشمندان نیز بسیار به بحث پرداز (و این گفتوگوها و بحث ها باید) درباره امورى (باشد) که بهوسیله آن، امور بلاد تو اصلاح مى شود و آنچه را پیش از تو باعث پیشرفت کار مردم بوده است برپا مى دارد»; (وَأَکْثِرْ مُدَارَسَةَ الْعُلَمَاءِ، وَمُنَاقَشَةَ(9) الْحُکَمَاءِ، فِی تَثْبِیتِ مَا صَلَحَ عَلَیْهِ أَمْرُ بِلاَدِکَ، وَإِقَامَةِ مَا اسْتَقَامَ بِهِ النَّاسُ قَبْلَکَ).

در واقع امام در این قسمت از وصایاى خود به مالک توصیه مى کند همواره سطح آموزش خود را در احکام و موضوعات بالا ببرد، با علما و دانشمندان پیوسته به گفتوگو بنشیند تا به احکام الهى و اصول کشوردارى آشناتر گردد و با اندیشمندان پیوسته بحث کند تا از تجارب آنها در تشخیص موضوعات مهم بهره گیرد و هنگامى که آگاهى زمامدار نسبت به این دو بخش افزایش پیدا کند، امر بلاد اصلاح مى شود و سنّت هاى حسنه پیشین همچنان باقى و برقرار مى ماند.

مرحوم کلینى در جلد اوّل اصول کافى بابى به عنوان «بابُ مُجالَسَةِ الْعُلَماءِ وَصُحْبَتِهِمْ» آورده و از جمله روایات باب این است:

امام صادق(علیه السلام) در حدیثى مى فرمود: «لَمَجْلِسٌ أَجْلِسُهُ إِلَى مَنْ أَثِقُ بِهِ أَوْثَقُ فِی نَفْسِی مِنْ عَمَلِ سَنَة; مجلسى که در آن در کنار شخص مورد اطمینانى بنشینیم (و از او علم و دانشى فرا گیرم) در دل من اطمینان بخش تر از آن است که یک سال اعمال صالح انجام دهم».(10)

در حدیث دیگرى از لقمان نقل مى کند که به فرزندش نصیحت کرد: «فرزندم مجالس را با دقت انتخاب کن. هرگاه دیدى گروهى به یاد خداوند بزرگ مشغولند با آنها همنشین شو; اگر عالم باشى علمت در آنجا تو را سود مى بخشد و اگر جاهل باشى به تو تعلیم مى دهند و اى بسا خداوند رحمت خود را بر آنها نازل کند و تو را همراه آنان مشمول نعمت سازد و هرگاه جمعى را دیدى که به یاد خدا نیستند با آنها مجالست مکن، زیرا اگر عالم باشى علمت در آنجا به تو سودى نمى بخشد و اگر جاهل باشى بر جهلت مى افزایند و چه بسا خداوند عقوبتى بر آنان نازل کند و تو را با آنها همراه سازد.(11)

امام زین العابدین(علیه السلام) در دعاى معروف ابوحمزه ثمالى هنگامى که عوامل سلب توفیق را بر مى شمرد مى فرماید: «أَوْ لَعَلَّکَ فَقَدْتَنِی مِنْ مَجَالِسِ الْعُلَمَاءِ فَخَذَلْتَنِی; شاید تو مرا در مجالس علما نیافتى و دست از یارى من برداشته اى».

از جمله برکات همنشینى و گفتوگو با دانشمندان این است که انسان علوم و دانش خود را از یاد نمى برد و اگر چیزى نمى داند به او مى آموزند همان گونه که امیرمؤمنان(علیه السلام) در یکى دیگر از سخنانش مى فرماید: «مَنْ أکْثَرَ مُدارَسَةَ الْعِلْمِ لَمْ یَنْسَ ما عَلِمَ وَاسْتَفْادَ ما لَمْ یَعْلَمْ».(12)

##### 1 . «تَدْریب» به معناى عادت دادن کسى به چیزى است و در اینجا مى تواند معناى تشویق را داشته باشد در مقابل «تزهید» که در اینجا به معناى دلسرد ساختن است.
2 . نهج البلاغه، کلمات قصار 177.
3 . هرچند بعضى معتقدند «قِبَل» اگر اضافه به ضمیر شود حتما به معناى نزد است و اگر جدا استعمال شود به معناى قدرت و توان است.
4 . «نَصَب» به معناى رنج و تعب است از ریشه «نَصْب» بر وزن «نصر» به معناى ثابت قرار دادن گرفته شده; مثلاً هنگامى که نیزه را بر زمین مى کوبند و جاى آن را محکم مى سازند، نصب گفته مى شود و از آنجا که رنج و تعب انسان را از کار متوقف مى سازد، این واژه بر آن اطلاق شده است و دشمنان اهل بیت را از این جهت ناصبى مى گویند که گویى پرچم عداوت برافراشته اند.
5 . «بَلاء» معناى اصلى آن آزمایش کردن است که گاه بهوسیله نعمت ها و گاه بهوسیله مصائب صورت مى گیرد و به همین جهت بلاء گاه به معناى نعمت و گاه به معناى مصیبت آمده است و در جمله بالا به هر دو معنا ـ به عنوان حسن بلاء و سوء بلاء ـ استعمال شده است (این واژه از ریشه «بَلى یَبْلُو» است).
6 . ابن قتیبة، ج 1، ص 64، طبق نقل شرح نهج البلاغه شوشترى، ج 8، ص 519.
7 . «صُدُور» در اینجا به معناى پیشگامان و صدر نشینان و مسلمانان صدر اسلام است.
8 . کنزالعمال، ح 910. شبیه این حدیث در منابع شیعه از امامان معصوم به طرق مختلف و با تعبیرات متفاوت نقل شده است. به بحارالانوار، ج 68، ص 257 و 258 مراجعه شود.
9 . «مُناقَشَة» از ریشه «نقش» در اصل به معناى بیرون کشیدن خار از بدن بهوسیله منقاش است سپس به هر گونه بحث دقیق و حساب رسى کامل اطلاق شده است، بنابراین مناقشه حکما به معناى بحث دقیق با دانشمندان است.
10 . کافى، ج 1، ص 39، ح 5.
11 . کافى، ج 1، ص 39، ح 1.
12 . غررالحکم، ص 49، ح 273.

▲نکته: سرچشمه پیدایش سنّت ها

واژه سنّت در اصل از ماده سنّ (بر وزن فن) به معناى جارى ساختن آب بر صورت گرفته شده و سپس به هر امرى که سریان و جریان پیدا کند سنّت اطلاق شده است و به تمام عادات و آداب خوب یا بدى که از سوى شخص یا گروهى در جامعه به جریان مى افتد سنّت گفته مى شود و به همین دلیل آن را به سنّت هاى حسنه و سیئه تقسیم کرده اند; مثلاً قرار دادن برنامه مستمر هر ساله اى جهت نوازش یتیمان یا ایجاد صلح در میان افرادى که با هم اختلاف دارند سنّت حسنه محسوب مى شود و برنامه هایى مانند زنده به گور کردن دختران و یا در عصر ما استفاده از مواد محترقه و منفجره در چهارشنبه آخر سال سنّت سیئه است.

در روایات اسلامى بحث هاى فراوانى درباره کسانى که سنّت حسنه یا سنّت سیئه مى گذارند آمده است که نمونه آن را در بحث هاى گذشته مطالعه کردید. مخصوصاً در این روایات تأکید شده کسى که سنّت حسنه اى بگذارد به تعداد کسانى که به آن عمل مى کنند اجر و پاداش براى سنّت گذار از سوى خداوند داده خواهد شد بى آنکه از ثواب آنها چیزى کاسته شود و آنها که سنّت سیئه مى گذارند به تعداد کسانى که به آن عمل مى کنند وزر و گناه در نامه اعمال آنها نوشته مى شود بى آنکه چیزى از گناهان آنها کم شود و این در واقع از مسأله تسبیب و تعاون بر خیر و شر سرچشمه مى گیرد، زیرا مى دانیم گاه انسان عملى را بالمباشره انجام مى دهد و گاه بالتسبیب و ایجاد سنّت خوب و بد نوعى تسبیب است.

البته مسأله سنّت هاى اجتماعى ارتباطى به بدعت گذاشتن ندارد آن گونه که بعضى از وهابیون کوته فکر مى پندارند، زیرا بدعت چیزى است که به شارع مقدس و قرآن و سنّت پیغمبر نسبت داده شود و جزء آن نباشد; ولى سنّت ها نوعى بدعت هاى عرفى و اجتماعى است که بدون اسناد به شرع مقدس گذارده مى شود که اگر در مسیر اهداف شرع باشد (مانند نوازش یتیمان و کمک به محرومان) سنّت حسنه محسوب مى شود و مطلوب است و اگر بر ضد آن باشد (مانند زنده به گور کردن دختران که از سنّت هاى جاهلى بود) سنّت سیئه و نامطلوب است.

از اینجا روشن مى شود اینکه وهابى هاى متعصب با امورى مانند جشن میلاد پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) یا برگزارى مراسم تعزیه براى اموات و گذشتگان مخالفت مى کنند از سوء فهم آنهاست که سنّت را با بدعت اشتباه مى گیرند در حالى که روایات مربوط به سنّت حسنه و سیئه را خودشان در کتاب ها آورده اند.(1)

##### 1 . سنن بیهقى، ج 4، ص 176 و مسند احمد، ج 4، ص 362 .

▲بخش دهم

وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّعِیَّةَ طَبَقَاتٌ لاَ یَصْلُحُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْض، وَلاَ غِنَى بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْض فَمِنْهَا جُنُودُ اللهِ، وَمِنْهَا کُتَّابُ الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ، وَمِنْهَا قُضَاةُ الْعَدْلِ وَمِنْهَا عُمَّالُ الاِْنْصَافِ وَالرِّفْقِ، وَمِنْهَا أَهْلُ الْجِزْیَةِ وَالْخَرَاجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَمُسْلِمَةِ النَّاسِ، وَمِنْهَا التُّجَّارُ وَأَهْلُ الصِّنَاعَاتِ وَمِنْهَا الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ ذَوِی الْحَاجَةِ وَالْمَسْکَنَةِ، وَکُلٌّ قَدْ سَمَّى اللهُ لَهُ سَهْمَهُ، وَوَضَعَ عَلَى حَدِّهِ فَرِیضَةً فِی کِتَابِهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِیِّهِ(صلى الله علیه وآله) عَهْداً مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً.

### ترجمه

(اى مالک) بدان مردم یک کشور از گروه هاى متعددى تشکیل یافته اند که هر یک جز بهوسیله دیگرى اصلاح و تکمیل نمى شود و هیچ کدام از دیگرى بى نیاز نیست.

گروهى لشگریان خداوند هستند (که امنیّت و نظم جامعه را تأمین و از آسیب دشمنان حفظ مى کنند).

گروه دیگرى نویسندگان عمومى و خصوصى هستند (که برنامه آنها نگه داشتن حساب هاى مالى دولت، تنظیم بودجه، ثبت اسناد و تعلیم و تربیت مردم است).

جمع دیگرى قضات عدل و دادگسترند (که به فصل خصومت و احقاق حقوق مى پردازند).

عده دیگرى عاملان انصاف و مدارا (و کارگزاران حکومت) هستند.

و قشرى دیگر اهل جزیه و خراج از غیر مسلمانان هستند که در پناه حکومت اسلامى زندگى مى کنند (و در برابر حفظ جان و مالشان به حکومت اسلامى مالیاتى مى پردازند).

و گروهى از مسلمانان (زمین هاى خراجى را کشاورزى مى کنند و خراج آن را مى پردازند).

جمع دیگرى تاجران و صنعت گران اند.

گروه دیگر طبقه پایین اجتماع از نیازمندان و محرومان (و از کارافتادگان و پیران ناتوان و کهن سال هستند که قادر بر انجام هیچ کارى نیستند). خداوند براى هرکدام از این گروه ها سهمى مقرر داشته و در کتاب خود یا سنّت پیغمبر(صلى الله علیه وآله)وظیفه جداگانه اى تعیین کرده که به صورت عهدى از سوى او در نزد ما محفوظ است.

▲شرح و تفسیر

▲اقشار مختلف اجتماعى

امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه خود به یکى از مهم ترین بحث هاى سیاسى و اجتماعى مى پردازد و مردمى را که در یک جامعه زندگى مى کنند به هفت طبقه یا هفت قشر و جمعیت و گروه تقسیم مى فرماید. پیش از ذکر این اقسام شایسته است به این نکته که بعضى از شارحان نهج البلاغه به آن اشاره کرده اند اشاره شود که انسان به طور طبیعى اجتماعى آفریده شده (مدنى بالطبع) زیرا از یک سو نیازهاى بشر به قدرى متنوع و زیاد است که هیچ کس به تنهایى نمى تواند از عهده تأمین آنها برآید. افزون بر این هیچ انسانى قانع به زندگى یکنواخت نیست، بلکه جامعه بشرى دائما به سوى تحول و تکامل پیش مى رود و این پیشرفت، تنوع نیازهاى او را افزون تر مى کند و براى حل مشکلات هیچ راه عاقلانه اى وجود ندارد جز اینکه هر گروه به تأمین بخشى از این نیازها بپردازند و نتیجه کار خود را با دیگران معاوضه کنند تا همگان از زحمات همه بهره مند شوند; گروهى مأمور حفظ نظم باشند، عده اى به کشاورزى و دامدارى براى تأمین مواد غذایى بپردازند، جمعیّتى به تعلیم و تربیت فرزندان و قشرى به صنایع مختلف روى آورند، جمعى طبیب شوند و به درمان بیماران بپردازند و گروهى قاضى باشند و فصل خصومات کنند و...

امروز کار به جایى رسیده است که گاه در یک بخش از تأمین نیازهاى بشر مثلاً بهداشت و درمان، صدها یا هزاران شاخه هاى تخصصى پیدا شده و هر گروه در یک رشته فعالیت مى کنند.

بر این اساس امام(علیه السلام) جامعه را به هفت طبقه که در واقع هفت عمود خیمه زندگانى اجتماعى بشر است تقسیم فرموده، هرچند طبقات دیگرى نیز مى توان پیدا کرد; ولى عمده و اساس همین هفت قشر هستند.

مى فرماید: «(اى مالک) بدان مردم یک کشور از گروه هاى متعددى تشکیل یافته اند که هر یک جز بهوسیله دیگرى اصلاح و تکمیل نمى شود و هیچ کدام از دیگرى بى نیاز نیست.

گروهى لشکریان خداوند هستند (که امنیّت و نظم جامعه را تأمین و از آسیب دشمنان حفظ مى کنند).

گروه دیگرى نویسندگان عمومى و خصوصى هستند (که برنامه آنها نگه داشتن حساب هاى مالى دولت، تنظیم بودجه، ثبت اسناد و تعلیم و تربیت مردم است).

جمع دیگرى قضات عدل و دادگسترند (که به فصل خصومت و احقاق حقوق مى پردازند).

عدّه دیگرى عاملان انصاف و مدارا (و کارگزاران حکومت) هستند.

و قشرى دیگر اهل جزیه و خراج از غیر مسلمانان هستند که در پناه حکومت اسلامى زندگى مى کنند (و در برابر حفظ جان و مالشان به حکومت اسلامى مالیاتى مى پردازند).

و گروهى از مسلمانان (زمین هاى خراجى را کشاورزى مى کنند و خراج آن را مى پردازند).

جمع دیگرى تاجران و صنعت گران اند.

و گروه دیگر طبقه پایین اجتماع از نیازمندان و محرومان (و از کار افتادگان و پیران ناتوان و کهن سال هستند که قادر بر انجام هیچ کارى نیستند)»; (وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّعِیَّةَ طَبَقَاتٌ لاَ یَصْلُحُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْض، وَلاَ غِنَى بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْض فَمِنْهَا جُنُودُ اللهِ، وَمِنْهَا کُتَّابُ الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ وَمِنْهَا قُضَاةُ الْعَدْلِ وَمِنْهَا عُمَّالُ الاِْنْصَافِ وَالرِّفْقِ، وَمِنْهَا أَهْلُ الْجِزْیَةِ وَالْخَرَاجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَمُسْلِمَةِ النَّاسِ وَمِنْهَا التُّجَّارُ وَأَهْلُ الصِّنَاعَاتِ وَمِنْهَا الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ ذَوِی الْحَاجَةِ وَالْمَسْکَنَةِ).

آن گاه امام اشاره اى اجمالى به وظایف و حقوق آنها کرده و به دنبال آن به شرح مبسوطى درباره ویژگى ها و صفات و وظایف و حقوق هر یک از این طبقات مى پردازد.

در اشاره اجمالى مى فرماید: «و خداوند براى هرکدام از این گروه ها سهمى مقرر داشته و در کتاب خود یا سنّت پیغمبر(صلى الله علیه وآله) وظیفه جداگانه اى تعیین کرده که به صورت عهدى از سوى او در نزد ما محفوظ است»; (وَکُلٌّ قَدْ سَمَّى اللهُ لَهُ سَهْمَهُ، وَوَضَعَ عَلَى حَدِّهِ فَرِیضَةً فِی کِتَابِهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ عَهْداً مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً).

روشن است منظور از جنود الله سربازانى هستند که از مرزهاى کشور اسلام در مقابل هجوم بیگانگان نگهدارى مى کنند.

اما گروه دوم که امام از آنها به کتاب عامه و خاصه یاد کرده است. کتاب خاصه نویسندگانى هستند که از خاصان والى و زمامدارند و صاحب اسرار و امضا کننده قراردادهاى مهم و پیمان هاى صلح و مانند آن و کتاب عامه تمام کارمندانى را شامل مى شود که حساب و کتاب درآمدها و هزینه هاى دولت را در دست دارند، بدهى ها را مى پردازند، مطالبات را جمع آورى مى کنند و ممکن است در عصر ما شامل مراکز آموزش و پرورش نوجوانان و جوانان را نیز شامل شود.

اما قضات عدل تمام دستگاه دادگسترى اسلام را فرا مى گیرد که در رأس آن قضات اند.

عمال انصاف و رفق، اشاره به فرمانداران و بخشدارانى است که براى اداره شهرها و بخش هاى مختلف کشور اسلام تعیین مى شوند و اضافه آن به انصاف و رفق اشاره به این است که باید از میان کسانى انتخاب شوند که واجد این دو صفت برجسته اند; هم اهل انصاف باشند و حق را به حق دار برسانند و هم با مردم با محبّت و رفق و مدارا رفتار کنند.

اما اهل جزیه و خراج اشاره به دو گروه از شهروندان کشور اسلام است; اهل جزیه غیر مسلمانانِ اهل کتاب اند که در پناه حکومت اسلامى زندگى مى کنند و هر ساله مالیات سرانه اى که غالباً مبلغ اندکى است مى پردازند و حکومت اسلام مدافع حقوق آنها و حافظ جان و مال و ناموس آنهاست.

گروه دوم کشاورزانى هستند که اراضى متعلق به جامعه اسلامى را (به نام اراضى خراجیه) در اختیار دارند و کشاورزى و باغدارى مى کنند و هر سال مبلغى به عنوان خراج که در واقع مال الاجاره آن اراضى است مى پردازند.

اما تجار و اهل صناعات که به عنوان قشر مهم دیگرى از آنها یاد شده قسمت مهمى از جامعه اسلامى را در آن روز و مخصوصاً امروز تشکیل مى دهند که امام در ادامه این عهدنامه توصیه هاى متعددى درباره آنها دارد.

آخرین گروه که به عنوان طبقه پایین از آنها یاد شده افراد پیر و ناتوان و از کار افتاده و نیازمندند که امام در ادامه این عهدنامه درباره رسیدگى به وضع آنان بسیار تأکید فرموده و از هیچ گروهى از گروه هاى هفت گانه به آن صورت یاد نکرده است.

▲نکته: لایه هاى اجتماع

گاه از آن به طبقات تعبیر مى شود، «طبقه» در لغت به معانى زیادى آمده که قریب الافق اند; مانند گروه، جمعیت، حال، مرتبه، نسل، صنف و لایه هاى زمین یا طبقات عمارت و در اینجا به معناى گروه اجتماعى است; ولى این واژه در عصر ما بیشتر اشاره به گروه هایى دارد که یکى برتر از دیگرى است و لذا زندگى طبقاتى اشاره به زندگى است که اجتماع را گروهى ثروتمند و گروهى کم درآمد تشکیل دهند. به همین جهت مفهومى منفى را تداعى مى کند که البته در اصل معناى لغوى نیست و کلام امام نیز اشاره اى به آن ندارد.

این واژه از ریشه طَبَق به معناى مساوات میان دو چیز گرفته شده و مطابقت و تطابق نیز به همین معنا به کار مى رود.

ممکن است کسانى تصور کنند که گروه هاى دیگرى نیز در جامعه بشرى وجود دارند که تحت هیچ یک از عناوین هفت گانه قرار نمى گیرند از جمله کارگران، مأموران اطلاعاتى، عاملان حسبه، کسانى که بر امور اخلاقى جامعه و انجام وظیفه کاسبان و پیشهوران نظارت دارند، مأموران امر به معروف و نهى از منکر و امثال آنها.

اما با دقت مى توان هر یک از اینها را زیر مجموعه گروه هاى هفت گانه فوق شمرد; مثلاً عاملان حسبه زیر مجموعه گروه قضات و کارگران تحت عنوان «اَهْلُ الصَّناعات» و کسبه و پیشه وران تحت عنوان تجار و مأموران اطلاعاتى تحت عنوان «عُمّالُ الإنْصافِ وَالرِّفْق» قرار مى گیرند.

▲بخش یازدهم

فَالْجُنُودُ، بِإِذْنِ اللهِ، حُصُونُ الرَّعِیَّةِ، وَزَیْنُ الْوُلاَةِ، وَعِزُّ الدِّینِ، وَسُبُلُ الاَْمْنِ وَلَیْسَ تَقُومُ الرَّعِیَّةُ إِلاَّ بِهِمْ. ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِلْجُنُودِ إِلاَّ بِمَا یُخْرِجُ اللهُ لَهُمْ مِنَ الْخَرَاجِ الَّذِی یَقْوَوْنَ بِهِ عَلَى جِهَادِ عَدُوِّهِمْ، وَیَعْتَمِدُونَ عَلَیْهِ فِیمَا یُصْلِحُهُمْ وَیَکُونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ. ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِهَذَیْنِ الصِّنْفَیْنِ إِلاَّ بِالصِّنْفِ الثَّالِثِ مِنَ الْقُضَاةِ وَالْعُمَّالِ وَالْکُتَّابِ، لِمَا یُحْکِمُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ، وَیَجْمَعُونَ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَیُؤْتَمَنُونَ عَلَیْهِ مِنْ خَوَاصِّ الاُْمُورِ وَعَوَامِّهَا. وَلاَ قِوَامَ لَهُمْ جَمِیعاً إِلاَّ بِالتُّجَّارِ وَذَوِی الصِّنَاعَاتِ، فِیمَا یَجْتَمِعُونَ عَلَیْهِ مِنْ مَرَافِقِهِمْ، وَیُقِیمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ وَیَکْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ بِأَیْدِیهِمْ مَا لاَ یَبْلُغُهُ رِفْقُ غَیْرِهِمْ. ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ وَالْمَسْکَنَةِ الَّذِینَ یَحِقُّ رِفْدُهُمْ وَمَعُونَتُهُمْ. وَفِی اللهِ لِکُلّ سَعَةٌ، وَلِکُلّ عَلَى الْوَالِی حَقٌّ بِقَدْرِ مَا یُصْلِحُهُ، وَلَیْسَ یَخْرُجُ الْوَالِی مِنْ حَقِیقَةِ مَا أَلْزَمَهُ اللهُ مِنْ ذَلِکَ إِلاَّ بِالاِهْتِمَامِ وَالاِسْتِعَانَةِ بِاللهِ، وَتَوْطِینِ نَفْسِهِ عَلَى لُزُومِ الْحَقِّ، وَالصَّبْرِ عَلَیْهِ فِیمَا خَفَّ عَلَیْهِ أَوْ ثَقُلَ.

### ترجمه

اما سپاهیان ـ به اذن پرودگار ـ دژها و پناهگاه هاى رعیت و زینت زمامداران و عزت دین و راه هاى امنیّت اند و قوام رعیت جز بهوسیله آنها ممکن نیست. سپس استوارى و قوام سپاهیان جز بهوسیله خراج امکان پذیر نیست، همان چیزى که براى جهاد با دشمن بهوسیله آن تقویت مى شوند و براى اصلاح خود به آن تکیه مى کنند و با آن نیازمندى هاى خویش را برطرف مى سازند. این دو گروه (سپاهیان و خراج گزاران) جز با گروه سومى از قضات و کارگزاران دولت و منشى ها و حساب داران، قوام و استوارى نمى پذیرند، زیرا آنها قراردادها را استحکام مى بخشند و مالیات ها را جمع آورى مى کنند و در ضبطِ امور خصوصى و عمومى مورد اعتماد و اطمینان هستند.

همه این گروه ها نیز بدون تجار و پیشهوران و صنعتگران سامان نمى یابند (زیرا) آنها (تجار و صنعتگران) وسائل زندگى ایشان (گروه هاى دیگر)
را جمع آورى کرده و در بازارها عرضه مى کنند و (گروهى از آنان) وسایل و ابزارى را با دست خود مى سازند که دیگران قادر به آن نیستند. سپس قشر
پایین، نیازمندان و از کار افتادگان هستند که لازم است به آنها مساعدت و کمک شود.

خداوند در آفرینش خود براى هر یک از این طبقات، وسعتى قرار داده همچنین هر یک بر والى به مقدار اصلاح کارشان حقى دارند. هرگز والى از عهده اداى آنچه خداوند او را به آن ملزم ساخته بر نمى آید جز با اهتمام و کوشش و یارى جستن از خداوند و آماده ساختن خویش بر ملازمت حق و شکیبایى و استقامت در برابر آن، خواه امورى باشد که بر او سبک باشد یا سنگین.

▲شرح و تفسیر

▲پیوند گروه هاى اجتماعى

امام(علیه السلام) در بخش گذشته این عهدنامه اشاره اى اجمالى، جامع و جالب به هفت گروه عمده اجتماعى نموده است. سپس از اینجا به بعد به شرح وظایف مسئولیت ها و ویژگى هاى هر یک مى پردازد و از آنجا که نیروى نظامى و انتظامى مهم ترین رکن جامعه است از آن شروع مى کند.

مى فرماید: «اما سپاهیان ـ به اذن پرودگار ـ دژها و پناهگاه هاى رعیت و زینت زمامداران و عزت دین و راه هاى امنیّت اند و قوام رعیت جز بهوسیله آنها ممکن نیست»; (فَالْجُنُودُ، بِإِذْنِ اللهِ، حُصُونُ الرَّعِیَّةِ، وَزَیْنُ الْوُلاَةِ، وَعِزُّ(1) الدِّینِ، وَسُبُلُ الاَْمْنِ وَلَیْسَ تَقُومُ الرَّعِیَّةُ إِلاَّ بِهِمْ).

امام(علیه السلام) در این چند جمله کوتاه، پنج اثر مثبت و نتیجه پربار براى وجود لشکریان مؤمن بیان مى فرماید.

نخست اینکه آنها دژهاى رعیت اند. اشاره به اینکه براى محفوظ ماندن از آسیب دشمنان و خطرات آنها پناهگاهى لازم است و آن پناهگاه لشکریان مقتدرند، زیرا هرگونه ضعف و فتور در آنها سبب طمع دشمنان مى شود و انواع مشکلات را براى جامعه مسلمین پدید مى آورد. در گذشته تاریخ نظر به اینکه سلاح ها بسیار ساده و ابتدایى بود، وجود دژهاى محکم مى توانست جلوى بسیارى از آسیب ها را بگیرد، هرچند امروز با وجود هواپیماهاى جنگى و موشک ها و توپ هاى دوربرد، دژها کارآیى چندانى ندارند.

در جمله دوم آن را زینت زمامداران مى شمرد، زیرا زمامدارى در نظر مردم محترم است که صاحب قدرت و نفوذ باشد و قدرت و نفوذ در درجه اوّل از طریق لشکرى نیرومند و سر بر فرمان حاصل مى شود.

جمله سوم که لشکر نیرومند را سبب عزت و قدرت دین مى شمرد، اشاره روشنى به این حقیقت دارد که امور معنوى مردم نیز بدون وجود ارتشى نیرومند سامان نمى پذیرد; بخش مهمى از امر به معروف و نهى از منکر، احقاق حقوق و اجراى حدود و بسط و گسترش عدل و داد نیاز به قدرت و نیرو دارد، آن هم وابسته به لشکرى نیرومند است.

چهارمین جمله که در آن سخن از طرق امنیّت بهوسیله لشکریان نیرومند به میان آمده اشاره به این است که یک لشکر قوى نه تنها دشمنان خارج را به عنوان (تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللهِ وَعَدُوَّکُم)(2) مى ترساند، بلکه دشمنان داخل نیز از او مى ترسند. یا به این دلیل که جنود در اینجا اعم از نیروى نظامى و انتظامى است و یا اینکه در موارد فوق العاده که نیروى انتظامى از عهده تأمین امنیّت بر نیاید معمولاً نیروى نظامى را در داخل کشور بسیج مى کنند و امنیّت را بهوسیله آنها برقرار مى سازند.

جمله پنجم که مى فرماید: قوام رعیت جز بهوسیله آنها امکان پذیر نیست، ممکن است به منزله نتیجه گیرى از چهار جمله قبل باشد. این احتمال نیز هست که جمله مستقلى باشد و آن اینکه در بسیارى از مواقع ارتش ها به یارى مردم مى شتابند; در زلزله ها، سیلاب ها و حوادث تلخِ غیر مترقبه، دولت ناچار است نیروى نظامى را به کمک مردم بفرستد.

آن گاه امام ارتباط این گروه اجتماعى را با گروه هاى دیگر به ترتیب بیان مى کند و در رابطه سپاهیان و عاملان خراج مى فرماید: «سپس استوارى و قوام سپاهیان جز بهوسیله خراج امکان پذیر نیست، همان چیزى که براى جهاد با دشمن بهوسیله آن تقویت مى شوند و براى اصلاح خود به آن تکیه مى کنند و با آن نیازمندى هاى خویش را برطرف مى سازند»; (ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِلْجُنُودِ إِلاَّ بِمَا یُخْرِجُ اللهُ لَهُمْ مِنَ الْخَرَاجِ الَّذِی یَقْوَوْنَ بِهِ عَلَى جِهَادِ عَدُوِّهِمْ، وَیَعْتَمِدُونَ عَلَیْهِ فِیمَا یُصْلِحُهُمْ وَیَکُونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ).

از تاریخ اسلام استفاده مى شود که در عصر رسول خدا سپاه و لشکر به شکل یک قشر ممتاز و جداگانه وجود نداشت، بلکه به هنگام نیاز براى مقابله با دشمن، پیر و جوان، کوچک و بزرگ که قدرت داشتند سلاح بردارند اسلحه بر مى داشتند و همراه پیامبر به سوى میدان نبرد مى شتافتند. غالباً سلاح را خود تهیه مى کردند و مرکب سوارى نیز از خودشان بود. البته قبل از حرکت به سوى میدان، پیامبر دستور مى داد آذوقه لشکر را از طریق زکات و تبرعاتى که افراد داشتند تهیه کنند.

ولى در زمان هاى بعد که حکومت اسلام گسترش یافت و چاره اى جز مقابله با لشکریان سازمان یافته دشمنان نداشتند، مسلمانان ناچار شدند به سپاه اسلام سازمان دهند و پادگان هایى براى آنها فراهم سازند.(3)

اصولاً شهر کوفه به عنوان «کوفة الجند» شمرده مى شد که خود یک پادگان بزرگ بود.

البته در مواقع حساس افراد عادى نیز به سپاهیان مى پیوستند و به عنوان جهاد فى سبیل الله که وظیفه همه افراد قادر بر جهاد است در کنار سپاهیان مى ایستادند.

به هر حال یک چنین گروهى که خود را آماده فداکارى براى حفظ حوزه اسلام کرده است باید از نظر معیشت فارغ البال باشد، لذا در اسلام، مالیات خاصى به نام خراج و همچنین سهمى از زکات به عنوان فى سبیل الله براى آنها قرار داده شده است.

جمله هاى سه گانه اى که در سخن امام آمده مى تواند اشاره به نیازهاى مختلف سپاهیان باشد جمله «الَّذِینَ یَقْوَوْنَ بِهِ عَلَى جِهَادِ عَدُوِّهِمْ» اشاره به نیازهاى مربوط به میدان جنگ از قبیل سلاح و مرکب است.

جمله «وَیَعْتَمِدُونَ عَلَیْهِ فِیمَا یُصْلِحُهُمْ» اشاره به تأمین ضروریات زندگى است.

جمله «وَیَکُونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ» مى تواند اشاره به امور رفاهى آنها باشد. بعضى از شارحان این جمله را چنین تفسیر کرده اند: سپاهیان درآمدى داشته باشند که تمام نیازهاى آنها را برطرف سازد.

آن گاه امام ارتباط این دو گروه را با گروه سوم و چهارم و پنجم یعنى قضات و کارگزاران و حساب داران بیان مى کند مى فرماید: «این دو گروه (سپاهیان و خراج گزاران) جز با گروه سومى از قضات و کارگزاران دولت و منشى ها و حساب داران، قوام و استوارى نمى پذیرند، زیرا آنها قراردادها را استحکام مى بخشند و مالیات ها را جمع آورى مى کنند و در ضبطِ امور خصوصى و عمومى مورد اعتماد و اطمینان هستند»; (ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِهَذَیْنِ الصِّنْفَیْنِ إِلاَّ بِالصِّنْفِ الثَّالِثِ مِنَ الْقُضَاةِ وَالْعُمَّالِ وَالْکُتَّابِ، لِمَا یُحْکِمُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ(4)، وَیَجْمَعُونَ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَیُؤْتَمَنُونَ عَلَیْهِ مِنْ خَوَاصِّ الاُْمُورِ وَعَوَامِّهَا).

در واقع امام در این عبارت نورانى خود سه گروه از گروه هاى اجتماعى را در یک صنف ادغام کرده و به عنوان صنف سوم در مقابل دو صنف پیشین; یعنى سپاهیان و جمع آورى کنندگان خراج قرار داده و براى هر کدام از این سه گروه یک اثر مهم اجتماعى ذکر کرده است.

در مورد قضات مى فرماید: آنها قراردادها را استحکام مى بخشند، زیرا اگر نظارت آنها نباشد ممکن است بسیارى از مردم از تعهدات خود سرباز زنند; ولى وجود محاکم عدل سبب مى شود تخلّف نکنند، زیرا از طرف محاکم تحت تعقیب قرار مى گیرند و گرفتار مجازات مى شوند.

براى عمّال; یعنى کارگزاران و فرمانداران و بخشداران مسأله نظارت بر
جمع منافع را ذکر فرموده. درست است که مأموران گردآورى مالیات و خراج به دنبال جمع آن هستند; ولى ناظر بر اعمال آنها عاملان یعنى فرمانداران و بخشدارانند.

فایده وجودى کتاب را این شمرده که آنها در ضبط امور عام و خاص و درآمدها و هزینه هاى کشور اسلام مورد اطمینانند. هنگامى که این سه گروه دست به دست هم دهند امر خراج و مالیات اصلاح مى شود و با اصلاح آن امر سپاه سامان مى پذیرد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه چنین تصور کرده اند که این سه گروه یک گروه اند و خلاصه در قضات و کارکنان آنها مى شوند و آنچه در جمله هاى سه گانه آمده به قضات باز مى گردد در حالى که به یقین آنها سه گروه اجتماعى هستند که قبلا هم امام به آنها اشاره فرموده و در اینجا نیز براى هر یک وظیفه و برنامه اى ذکر کرده است; ولى به یقین هر سه با هم ارتباط نزدیک و تنگاتنگ دارند و به همین دلیل به عنوان صنف ثالث ذکر شده اند.

در اینجا این سؤال پیش مى آید که قبلاً امام به دو صنف اشاره کرد و مسأله گردآورى خراج را به عنوان صنف دوم بیان فرمود چگونه در اینجا عمّال باز یکى از سه گروه صنف سوم را تشکیل مى دهند؟

پاسخ این سؤال آن است که در صدر کلام امام سخن از سپاه بود و کشاورزانى که زمین هاى خراجیه را آباد مى کنند و خراج آن را مى پردازند; ولى در اینجا سخن از کارگزاران دولت; یعنى فرمانداران و بخشدارانى است که بر امر جمع آورى خراج نظارت دارند و مأموران آنها متصدى جمع آن هستند.

توجّه داشته باشید عمّال جمع عامل بارها در کلمات امام به استاندار، فرماندار و بخشدار اطلاق شده است و ناظر به «عامِلینَ عَلَیْها»; (مأموران جمع آورى زکات) که در قرآن مجید در مورد زکات آمده نیست.

تعبیر به «خَوَاصِّ الاُْمُورِ وَعَوَامِّهَا» اشاره به این است که کار این نویسندگان گاه ثبت و ضبط مسائل سرى و ما فوق و گاه مربوط به ثبت هزینه ها و درآمدهاى معمولى است. آنها وظیفه دارند هم اسناد طبقه بندى شده را حفظ کنند و هم درآمدها و هزینه هاى جارى را.

آن گاه امام(علیه السلام) پیوند گروه دیگرى را با اصناف گذشته بیان کرده مى فرماید: «همه این گروه ها نیز بدون تجار و پیشهوران و صنعتگران سامان نمى یابند (زیرا) آنها (تجار و صنعتگران) وسایل زندگى ایشان (گروه هاى پیشین) را جمع آورى کرده و در بازارها عرضه مى کنند و (گروهى از آنان) وسایل و ابزارى را با دست خود مى سازند که دیگران قادر به آن نیستند»; (وَلاَ قِوَامَ لَهُمْ جَمِیعاً إِلاَّ بِالتُّجَّارِ وَذَوِی الصِّنَاعَاتِ، فِیمَا یَجْتَمِعُونَ عَلَیْهِ مِنْ مَرَافِقِهِمْ(5)، وَیُقِیمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ وَیَکْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ(6) بِأَیْدِیهِمْ مَا لاَ یَبْلُغُهُ رِفْقُ غَیْرِهِمْ).

روشن است که جمله «فِیمَا یَجْتَمِعُونَ...» و «یُقِیمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ» اشاره به تجار و پیشهوران است که کار آنان جمع آورى مواد مورد نیاز مردم از مناطق دور و نزدیک و عرضه کردن آنها در بازارها و گذاشتن آنها در اختیار مصرف کنندگان است; ولى جمله «وَیَکْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ بِأَیْدِیهِمْ...» اشاره به صنعتگران است که آنها با تلاش و رنج و زحمت وسایل مورد نیاز مردم را با دست هاى خود ـ البته طبق شرایط آن زمان ـ ساخته و پرداخته و در اختیار نیازمندان مى گذارند.

ممکن است بعضى چنین پندارند که تجار نقش مهمى در زندگى انسان ها ندارند; نه کار تولیدى انجام مى دهند و نه زراعت و دامدارى و صنعت. چگونه امام آنها را از ارکان جامعه شمرده است؟ ولى اگر تاجر، انسانى وظیفه شناس باشد به یقین کارهاى مهمى را انجام مى دهد، زیرا از یک سو در هر منطقه اى از جهان چیزهایى است که در مناطق دیگر یافت نمى شود. اگر همه مردم روى زمین بخواهند از همه برکات الهى استفاده کنند باید گروهى انتقال این مواد مورد نیاز را از نقطه اى به نقطه دیگر به عهده بگیرند و این گروه همان تجارند. از سویى دیگر حتى در موادى که در یک شهر و یک استان تولید مى شود، تولیدکنندگان غالباً توانایى ندارند آنچه را تولید کرده اند شخصاً به بازار بیاورند و خرده فروشى کنند و به اصطلاح از تولید به مصرف برسانند، بلکه ناچارند محصولات خود را یکجا به کسى که سرمایه کافى دارد بفروشند و آن شخص به پیشهوران جزء بدهد و پیشهوران به طور خرده فروشى به مردم عرضه دارند

از سوى سوم بسیارى از تولیدات کشاورزى و دامى و صنعتى است که ممکن است در محل تولید قابل جذب نباشد و باید آنها را جمع آورى کرده در بازارهاى دنیا عرضه کنند، لذا گروهى باید کار صادرات را به عهده بگیرند و این گروه همان تجارند به خصوص در محصولاتى که حفظ و ذخیره و نگه دارى آنها احتیاج به انبارهاى مجهز دارد که از عهده تولید کنندگان خارج است. تجار در این سه امر نقش مهمى دارند; یعنى معمولاً این دو واسطه (تجار و پیشهوران) براى گردش صحیح اموال و محصولات مختلف ضرورت دارد. حال اگر وسائط متعدد شود و هر گروهى بخواهند بدون انجام کارى مثبت بهره بگیرند و بر بهاى اجناس بیفزایند و یا تجار اجناسى را که خریدارى کرده اند احتکار کنند یا دست به دست هم بدهند و بازار سیاه با قیمت هاى کاذب تشکیل دهند، انحراف محسوب مى شود و ارتباطى به اصل مسأله تجارت ندارد.

به همین دلیل در تمام دولت ها وزارت خانه اى به عنوان وزارت بازرگانى و مانند آن براى نظارت بر امر تجارت و حتى کمک به تجار و دادن سرمایه هاى لازم به آنها براى انجام صادرات و واردات وجود دارد که در واقع کار صنعتگران، کشاورزان و دامداران را تکمیل مى کنند.

آن گاه امام از قشر پایین اجتماع یاد کرده، مى فرماید: «سپس قشر پایین، نیازمندان و از کار افتادگان هستند که لازم است به آنها مساعدت و کمک شود»; (ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفْلَى مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ وَالْمَسْکَنَةِ الَّذِینَ یَحِقُّ رِفْدُهُمْ(7) وَمَعُونَتُهُمْ).

بدیهى است در هر جامعه اى افرادى هستند که بر اثر پیرى، بیمارى، نقص عضو، حوادث گوناگون، عقب افتادگى ذهنى و مانند آن نمى توانند تولید کننده باشند و تنها مصرف کننده اند. بسیارى از این گروه به هنگام جوانى و سلامت جسم و روح از تولید کنندگان عمده بودند; ولى بر اثر گذشت زمان به چنین وضعى گرفتار شدند. نه عقل اجازه مى دهد نه وجدان مى پذیرد که اینها از حمایت هاى اجتماعى حذف شوند به همین دلیل در تمام دنیا براى این گروه حسابى باز مى کنند و بخشى از درآمدهاى حکومت صرف نگهدارى و پذیرایى از آنها مى شود و در اجتماع نیز مراکزى به حمایت از آنها تشکیل مى گردد. در اسلام درباره رسیدگى به این گروه توصیه اکید شده و سهم عمده اى از خمس و زکات به آنها تعلق دارد.

افزون بر این چنانچه این گروه نادیده گرفته شوند مشکلات مهمى براى اقشار دیگر جامعه فراهم مى شود. از یک سو ممکن است آنها براى تأمین زندگى خود دست به کارهاى خلاف یا جنایت ها و عقده گشایى ها بزنند، یا اقشار دیگر از کار خود دلسرد شوند و فکر کنند اگر روزى مانند این گروه شوند به چه مصائبى گرفتار خواهند شد; اما هنگامى که مى ببینند بر فرض از کارافتادگى حکومت و جامعه از آنها حمایت مى کنند به آینده خود نگران نخواهند شد.

تعبیر به اهل حاجت و مسکنت اشاره به دو گروه است: اهل حاجت کسانى هستند که فعالیتى دارند; اما درآمدشان کفاف نمى دهد و مسکنت اشاره به از کارافتادگان و زمین گیران است که مطلقا نمى توانند درآمدى داشته باشند.

آن گاه امام(علیه السلام) بعد از ذکر ارتباط این طبقات اجتماعى با یکدیگر اشاره به نکته مهمى مى کند و مى فرماید: «خداوند در آفرینش خود براى هر یک از این طبقات، وسعتى قرار داده همچنین هر یک بر والى به مقدار اصلاح کارشان حقى دارند»; (وَفِی اللهِ لِکُلّ سَعَةٌ، وَلِکُلّ عَلَى الْوَالِی حَقٌّ بِقَدْرِ مَا یُصْلِحُهُ).

اشاره به اینکه تمام این طبقات براى رسیدن به خواسته هاى خود از دو سرچشمه کمک مى گیرند: نخست سرچشمه آفرینش است که خداوند مواهب و نعمت ها و امکاناتى در این عالم آفریده که هر کدام از این گروه ها مى توانند با تلاش و کوشش و برنامه ریزى از آن بهره مند شوند، این بر حسب جهان تکوین، و اما از نظر جهان تشریع، حکومت اسلامى وظیفه دارد که به همه آنها کمک کند تا به مقاصد خویش برسند، زیرا حکومت هم داراى قدرت مالى است و هم قدرت اجرایى و مى تواند از این دو قدرت براى کمک به همه طبقات اجتماعى بهره بگیرد.

سپس در ادامه این سخن درباره این مطلب سخن مى گوید که والى چگونه مى تواند وظیفه خود را در این راه به خوبى انجام دهد مى فرماید: «هرگز والى از عهده اداى آنچه خداوند او را به آن ملزم ساخته بر نمى آید جز با اهتمام و کوشش و یارى جستن از خداوند و آماده ساختن خویش بر ملازمت حق و شکیبایى و استقامت در برابر آن، خواه امورى باشد که بر او سبک باشد یا سنگین»; (وَلَیْسَ یَخْرُجُ الْوَالِی مِنْ حَقِیقَةِ مَا أَلْزَمَهُ اللهُ مِنْ ذَلِکَ إِلاَّ بِالاِهْتِمَامِ وَالاِسْتِعَانَةِ بِاللهِ، وَتَوْطِینِ(237) نَفْسِهِ عَلَى لُزُومِ الْحَقِّ، وَالصَّبْرِ عَلَیْهِ فِیمَا خَفَّ عَلَیْهِ أَوْ ثَقُلَ).

در واقع امام(علیه السلام) سه شرط براى موفقیت والى در انجام وظیفه در برابر گروه هاى اجتماعى ذکر فرموده است: شرط اوّل تلاش و کوشش در این راه، شرط دوم یارى جستن از خدا و شرط سوم آماده بودن براى تحمل مشکلاتى که در این راه هست. به یقین هرگاه والى بر خداوند تکیه کند و مخلصانه بکوشد و از مشکلات در طریق انجام وظیفه نهراسد موفق و پیروز خواهد شد.

##### 1 . «عزّ» واژه «عزیز» که از «عزت» گرفته شده در لغت به معناى هر چیزى است که رسیدن به آن سخت است از این رو به زمینى که عبور از آن به سختى ایجاد مى شود عَزاز (بر وزن نماز) نامیده مى شود و نیز هر چیزى که بر اثر کمیابى دسترسى به آن مشکل باشد به آن عزیز مى گویند همچنین افراد قوى و نیرومند که غلبه بر آنها مشکل است یا غیر ممکن، عزیز نامیده مى شوند و لذا واژه عزت هم به معناى قدرت و هم به معناى کمیابى و هم به معناى گرانبها بودن به کار مى رود. و در جمله پیشین کلمه عزّ به معناى قدرت است.
2 . انفال، آیه 60 .
3 . درباره معناى خراج و مورد آن بحث مشروحى ذیل نامه 51 ذکر کرده ایم.
4 . «مَعاقِد» جمع «مَعْقِد» بر وزن «مسجد» در اصل به معناى محل گره زدن است سپس به هر معامله و قراردادى به مناسبت اینکه گرهى در میان طرفین ایجاد مى کند اطلاق شده است و ریشه اصلى آن «عقد» به معناى گره زدن است.
5 . «مَرافِق» جمع «مرفق» بر وزن «مسجد» و همچنین جمع «مرفق» بر وزن «محور» به معناى امورى است که انسان از آنها منتفع و بهره مند مى شود.
6 . «التَّرَفُّق» به معناى بهره مند شدن و استفاده کردن است و جمله (ما لایَبْلُغُهُ رِفْقُ غَیْرِهِمْ) اشاره به این است که خداوند استعدادها و موقعیت هاى اجتماعى را مختلف آفریده است; چه بسیار کارهایى که از فردى ساخته است و از فردى دیگر ساخته نیست و نتیجه زندگى اجتماعى همین است که هر کس بر طبق استعداد و توان خود به کارى مشغول مى شود و دیگران از آن بهره مند مى گردند و در برابر به او بهره مى دهند.
7 . «رِفْد» به معناى عطا و بخشش و کمک کردن است.
8 . «توطین» به معناى وادار ساختن بر چیزى است و «توطین نفس» یعنى خویشتن را به کارى وادار کردن. در اصل از ماده وطن گرفته شده گویى انسان آن کار را وطن خویش قرار مى دهد و در آن توقف مى کند. این واژه گاه به معناى عادت دادن نیز آمده است.

▲بخش دوازدهم

فَوَلِّ مِنْ جُنُودِکَ أَنْصَحَهُمْ فِی نَفْسِکَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلاِِمَامِکَ، وَأَنْقَاهُمْ جَیْباً، وَأَفْضَلَهُمْ حِلْماً، مِمَّنْ یُبْطِئُ عَنِ الْغَضَبِ، وَیَسْتَرِیحُ إِلَى الْعُذْرِ، وَیَرْأَفُ بِالضُّعَفَاءِ، وَیَنْبُو عَلَى الاَْقْوِیَاءِ، وَمِمَّنْ لاَ یُثِیرُهُ الْعُنْفُ، وَلاَ یَقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ. ثُمَّ الْصَقْ بِذَوِی الْمُرُوءَاتِ وَالاَْحْسَابِ، وَأَهْلِ الْبُیُوتَاتِ الصَّالِحَةِ، وَالسَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ، ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَةِ وَالشَّجَاعَةِ، وَالسَّخَاءِ وَالسَّمَاحَةِ; فَإِنَّهُمْ جِمَاعٌ مِنَ الْکَرَمِ، وَشُعَبٌ مِنَ الْعُرْفِ. ثُمَّ تَفَقَّدْ مِنْ أُمُورِهِمْ مَا یَتَفَقَّدُ الْوَالِدَانِ مِنْ وَلَدِهِمَا، وَلاَ یَتَفَاقَمَنَّ فِی نَفْسِکَ شَیْءٌ قَوَّیْتَهُمْ بِهِ، وَلاَ تَحْقِرَنَّ لُطْفاً تَعَاهَدْتَهُمْ بِهِ وَإِنْ قَلَّ; فَإِنَّهُ دَاعِیَةٌ لَهُمْ إِلَى بَذْلِ النَّصِیحَةِ لَکَ، وَحُسْنِ الظَّنِّ بِکَ. وَلاَ تَدَعْ تَفَقُّدَ لَطِیفِ أُمُورِهِمُ اتِّکَالاً عَلَى جَسِیمِهَا، فَإِنَّ لِلْیَسِیرِ مِنْ لُطْفِکَ مَوْضِعاً یَنْتَفِعُونَ بِهِ، وَلِلْجَسِیمِ مَوْقِعاً لاَ یَسْتَغْنُونَ عَنْهُ.

### ترجمه

فرمانده سپاهت را کسى قرار ده که در نزد تو به خدا و پیامبر و امامت از همه خیرخواه تر و از همه پاک دل تر و عاقل تر باشد، از کسانى که دیر خشم مى گیرد و زود عذر مى پذیرد. کسى باشد که نسبت به ضعفا رئوف و مهربان و در برابر زورمندان پرقدرت باشد، کسى که مشکلات، او را از جا به در نمى برد و ضعف، او را به زانو در نمى آورد. سپس به سراغ کسانى برو که داراى شخصیت و اصالتِ خانوادگى از خاندان هاى صالح و خوش سابقه و داراى برازندگى و شجاعت و سخاوت و کرم باشند، زیرا آنها کانون کرامت و شاخه هاى نیکى و شایستگى هستند. سپس کارها (و مشکلات و نیازهاى) آنها را بررسى کن آن گونه که پدر و مادر از فرزندشان تفقد مى کنند. هرگز نباید چیزى که آنها را به وسیله آن تقویت کرده اى در نظر تو بزرگ آید و نیز نباید لطف و محبتى را که درباره آنها ابراز مى دارى، هرچند کوچک باشد حقیر بشمرى. این امر آنها را به خیرخواهى و حسن ظن نسبت به تو وادار مى کند (و پیوندهاى عاطفى را محکم مى سازد). هرگز تفقد و تلاش براى اصلاح امور کوچکِ آنها را به سبب تکیه کردن بر اصلاح امور کلى آنها رها مساز; زیرا رفع نیازهاى کوچک براى خود جایگاهى دارد که از آن بهره مند مى شوند همان گونه که رفع نیازهاى مهم موقعیتى دارد که از آن بى نیاز نخواهند بود.

▲شرح و تفسیر

▲شرایط فرمانده لشکر

امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه به تفصیل از شرایط فرماندهان لشکر سخن مى گوید که از قبیل ذکر تفصیل بعد از اجمال است و در مجموع براى فرماندهان لشکر چهارده وصف ذکر مى کند. مى فرماید: «فرمانده سپاهت را کسى قرار ده که در نزد تو به خدا و پیامبر و امامت از همه خیرخواه تر و از همه پاک دل تر و عاقل تر باشد»; (فَوَلِّ مِنْ جُنُودِکَ أَنْصَحَهُمْ فِی نَفْسِکَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلاِِمَامِکَ، وَأَنْقَاهُمْ جَیْباً(1)، وَأَفْضَلَهُمْ حِلْماً).

این اوصاف سه گانه سبب مى شود اوّلاً فرمانده لشکر تنها به فکر پیشرفت آیین حق و عظمت پیامبر اکرم و پیروزى امام باشد. ثانیاً خالصانه و مخلصانه در این راه بکوشد و ثالثا با بردبارى و عقل و درایتِ کافى امور لشکر را سامان بخشد.

واژه «حلم» در اینجا ممکن است به معناى عقل(2) و شاید به معناى خویشتن دارى و بردبارى باشد. جمله هاى بعد از آن معناى دوم را تقویت مى کند.

آن گاه امام بعد از ذکر این سه وصف به دو وصف دیگر اشاره مى کند که در واقع تفصیلى است براى وصف اخیر. مى فرماید: «(فرمانده لشکر تو باید) از کسانى باشد که دیر خشم مى گیرد و زود عذر مى پذیرد»; (مِمَّنْ یُبْطِئُ عَنِ الْغَضَبِ، وَیَسْتَرِیحُ إِلَى الْعُذْرِ).

بدیهى است منظور سهل انگارى و عذرپذیرى در برابر مسائل مهم و سرنوشت ساز نیست منظور خطاهاى جزئى است که ممکن است از همه کس سر بزند. فرمانده لشکر باید در برابر این امور خونسرد و عذرپذیر باشد.

حضرت در ادامه این سخن به چهار وصف دیگر اشاره کرده مى فرماید: «کسى باشد که نسبت به ضعفا رئوف و مهربان و در برابر زورمندان پرقدرت باشد، کسى که مشکلات، او را از جا به در نمى برد و ضعف، او را به زانو در نمى آورد»; (وَیَرْأَفُ بِالضُّعَفَاءِ، وَیَنْبُو(3) عَلَى الاَْقْوِیَاءِ، وَمِمَّنْ لاَ یُثِیرُهُ(4) الْعُنْفُ، وَلاَ یَقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ).

این اوصاف از آن کسانى است که با شخصیت، شجاع و پراستقامت باشند; چنین افرادى در برابر افراد ضعیف مهربانند. آنها را در زیر چتر حمایت خود مى گیرند و مورد محبّت قرار مى دهند و به عکس در برابر زورمندان با قدرت مى ایستند و هرگز سر خود را در مقابل آنها خم نمى کنند. مشکلات را با عقل وتدبیر وقدرت حل مى کنند و در برابر هیچ کس وهیچ کارى ضعف نشان نمى دهند.

آن گاه بعد از بیان این اوصاف نه گانه، امام(علیه السلام) به هشت وصف دیگر و صفات برجسته یک فرمانده لایق اشاره کرده مى فرماید: «سپس به سراغ کسانى برو که داراى شخصیت و اصالتِ خانوادگى از خاندان هاى صالح و خوش سابقه و داراى برازندگى و شجاعت و سخاوت و کرم باشند»; (ثُمَّ الْصَقْ بِذَوِی الْمُرُوءَاتِ وَالاَْحْسَابِ، وَأَهْلِ الْبُیُوتَاتِ الصَّالِحَةِ، وَالسَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ، ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَةِ وَالشَّجَاعَةِ، وَالسَّخَاءِ وَالسَّمَاحَةِ).

«مُرُوءَاتِ» جمع «مروت» از ریشه «مَرء» گرفته شده که معمولاً به معناى شخصیت استعمال مى شود.

«أَحْسَابِ» جمع «حَسَب» اشاره به اصالت نژاد و جنبه هاى مثبت وراثت دارد مثل اینکه مى گوییم: فلان کس از طایفه بنى هاشم و سادات صاحب احترام است.

«أَهْلِ الْبُیُوتَاتِ الصَّالِحَةِ» اشاره به خاندان هایى است که پاکدامن و صالح العمل هستند.

و «السَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ» ناظر به خانواده هایى است که نه تنها امروز بلکه در گذشته به سبب اعمال خوبشان نام نیکى از خود به یادگار گذارده اند.

«النَّجْدَةِ» که در اصل به معناى ارتفاع مى آید در اینجا به معناى رفیع بودن مقام و روح بزرگ و جایگاه اجتماعى والاست.

«الشَّجَاعَةِ» که به معناى دلاورى است معناى روشنى دارد.

«السَّخَاءِ» همان مفهوم سخاوت را مى رساند.

و «السَّمَاحَةِ» به معناى سعه صدر و بزرگوارى است.

بنابراین هر یک از این هشت واژه معانى متفاوتى دارد که به یکى از فضایل و صفات برجسته انسان اشاره دارد، هرچند بعضى از مفسّران نهج البلاغه تعدادى از آنها را مترادف شمرده اند; مانند «نجده» و «سخاوت» و همچنین «سخاء» و «سماحت» و یا «احساب» و «اهل البیوتات الصالحة».

تعبیر به «ألْصِقْ» که مفهومش امر به چسبیدن است، به داشتن روابط نزدیک و تنگاتنگ اشاره دارد; یعنى با گروه هایى که چنین ویژگى هایى دارند جهت انتخاب فرماندهان لشکر ارتباط بر قرار کن.

بى شک آنها که داراى این صفاتند قابل اعتمادتر و کارآیى بیشتر و قرین فتح و پیروزى اند.

نژاد، وراثت، حسن سابقه و اعمالى که نشانه بزرگوارى و شجاعت و سخاوت و جوانمردى است همگى مى تواند دلیلى بر شخصیت والاى صاحب آن باشد و در واقع امام در اینجا به نوعى روانکاوى و روان شناسى دست زده تا مالک بتواند بهترین را براى فرماندهى لشکر برگزیند.

از این رو امام در ادامه این سخن مى فرماید: «زیرا آنها کانون کرامت و شاخه هاى نیکى و شایستگى هستند»; (فَإِنَّهُمْ جِمَاعٌ(5) مِنَ الْکَرَمِ، وَشُعَبٌ مِنَ الْعُرْفِ).

تعبیر به «عُرْف» به همه انواع نیکى ها اشاره دارد. این واژه از ماده عرفان و معرفت گرفته شده و به معناى معروف و شناخته شده مى آید. از آنجا که نیکى ها و خوبى ها براى روح و عقل انسان امورى شناخته شده هستند از آن تعبیر به عرف یا معروف مى شود و به عکس زشتى ها و بدى ها که با روح پاک انسان سنخیت ندارند امورى ناشناخته و منکر محسوب مى شوند. امام(علیه السلام) در این عبارت مى فرماید: کسانى که واجد آن صفات هشت گانه باشند، کانونى از شخصیت و کرم و شعبه هایى از صفات برجسته انسانى هستند.

آن گاه امام بعد از ذکر این اوصاف مهم و برجسته، براى فرماندهان لشکر چهار دستور درباره طرز رفتار با آنان صادر مى کند. نخست مى فرماید: «سپس کارها (و مشکلات و نیازهاى) آنها را بررسى کن آن گونه که پدر و مادر از فرزندشان تفقد مى کنند»; (ثُمَّ تَفَقَّدْ مِنْ أُمُورِهِمْ مَا یَتَفَقَّدُ الْوَالِدَانِ مِنْ وَلَدِهِمَا).

به این ترتیب فرمانده لشکر نسبت به فرماندهان جزء بلکه نسبت به همه لشکر باید همچون پدر و مادر دلسوز، پر محبّت و جستجوگر درباره نیازهایشان باشد و پیوند عاطفى محکمى با آنها برقرار سازد که سبب وفادارى آنها به فرمانده و پایدارى آنان در میدان جنگ شود.

در دستور دوم مى افزاید: «هرگز نباید چیزى که آنها را به وسیله آن تقویت کرده اى در نظر تو بزرگ آید»; (وَلاَ یَتَفَاقَمَنَّ(6) فِی نَفْسِکَ شَیْءٌ قَوَّیْتَهُمْ بِهِ).

اشاره به اینکه هر اندازه خدمات تو بزرگ باشد باز هم آن را کوچک بشمر و در فکر بهتر از آن باش.

در دستور سوم مى فرماید: «و نیز نباید لطف و محبّتى را که درباره آنها ابراز مى دارى، هرچند کوچک باشد حقیر بشمرى»; (وَلاَ تَحْقِرَنَّ لُطْفاً تَعَاهَدْتَهُمْ(7) بِهِ وَإِنْ قَلَّ).

آن گاه امام(علیه السلام) دلیلى براى این گفتار خود (رسیدگى به امور کلى و جزئى فرماندهان لشکر و سپاه) ذکر کرده و مى فرماید: «این امر آنها را به خیرخواهى و حسن ظن به تو وادار مى کند (و پیوندهاى عاطفى را محکم مى سازد)»; (فَإِنَّهُ دَاعِیَةٌ لَهُمْ إِلَى بَذْلِ النَّصِیحَةِ لَکَ، وَحُسْنِ الظَّنِّ بِکَ).

در چهارمین دستور مى فرماید: «هرگز تفقد و تلاش براى اصلاح امور کوچکِ آنها را به سبب تکیه کردن بر اصلاح امور کلى آنها رها مساز، زیرا رفع نیازهاى کوچک براى خود جایگاهى دارد که از آن بهره مند مى شوند همان گونه که رفع نیازهاى مهم موقعیتى دارد که از آن بى نیاز نخواهند بود»; (وَلاَ تَدَعْ تَفَقُّدَ لَطِیفِ أُمُورِهِمُ اتِّکَالاً عَلَى جَسِیمِهَا، فَإِنَّ لِلْیَسِیرِ مِنْ لُطْفِکَ مَوْضِعاً یَنْتَفِعُونَ بِهِ، وَلِلْجَسِیمِ مَوْقِعاً لاَ یَسْتَغْنُونَ عَنْهُ).

این نکته کاملا شایان دقت است که فرماندهان، بلکه تمام مدیران جامعه نباید از امور کوچک و بزرگ غافل شوند یا اینکه تنها به امور سرنوشت ساز و نیازهاى مهم و برجسته جامعه بپردازند، بلکه هر کدام را در جایگاه خود ببینند، زیرا گاه مى شود فراموش کردن امور فرعى به همان اندازه آسیب مى رساند که فراموش کردن امور کلى سبب مى شود.

نکته جالب دیگر اینکه در تمام بحث هاى گذشته، امام به جاى پرداختن به اهمّیّت آموزش هاى نظامى و مسائل مربوط به سلاح، به امور معنوى و جنبه هاى روحى فرماندهان سپاه مى پردازد، چون آنچه سبب پیروزى است این امور است، هرچند امور دیگر نیز جایگاه خود را دارد.

در دنیاى امروز کمتر دیده مى شود که براى انتخاب فرماندهان و مدیران جامعه به سراغ ویژگى هاى خانوادگى و صفات معنوى و سخاوت و پاکدامنى و تقواى آنها بروند. به همین دلیل بسیار دیده شده که خیانت هاى بزرگ از سوى همین مدیران صورت مى گیرد.

##### 1 . «جیب» در اصل به معناى یقه پیراهن و گریبان است و از آنجایى که این قسمت از پیراهن با سینه مجاورت دارد و سینه نیز با قلب مجاور است این واژه گاه بر سینه و گاه بر قلب نیز اطلاق مى گردد.
2 . قرآن مجید درباره کافران مى گوید: (أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ بِهذا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ). (طور، آیه 32)
3 . «یَنْبو» از ریشه «نَبْو» بر وزن «نذر» در اصل به معناى اثر نگذاشتن شمشیر و تیر و امثال آن است سپس به معناى موافق نبودن و تسلیم نشدن به کار رفته و در عبارت بالا همین معنا اراده شده است.
4 . «لایُثیرُهُ» از ریشه «اثاره» به معناى برانگیختن و یا برانگیزاندن آمده است.
5 . «جِماع» همان گونه که قبلاً گفتیم در اصل مصدر است و در این گونه موارد به معناى وصفى به کار مى رود یعنى جامع بودن و جمع کردن.
6 . «لاَ یَتَفَاقَمَنَّ» از ریشه «تفاقُم» به معناى بزرگ و خطیر بودن است و از مادّه «فقم» بر وزن «فهم» که به همین معنا آمده است.
7 . «تَعَاهَدْتَهُمْ» از ریشه «تعاهُد» و از مادّه «عهد» گاه به معناى پیمان بستن و گاه به معناى سرپرستى و رسیدگى نمودن است و اینکه در بعضى روایات وارد شده به هنگام ورود در مسجد «تعاهد نعلین» کنید اشاره به همین معناى وارسى کردن جهت آلوده نبودن است (در حدیثى از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)مى خوانیم: «تَعَاهَدُوا نِعَالَکُمْ عِنْدَ أَبْوَابِ مَسَاجِدِکُمْ» (بحارالانوار، ج 80، ص 367). در عبارت بالا نیز همین معنا اراده شده است; یعنى رسیدگى به امر لشکر.

▲بخش سیزدهم

وَلْیَکُنْ آثَرُ رُءُوسِ جُنْدِکَ عِنْدَکَ مَنْ وَاسَاهُمْ فِی مَعُونَتِهِ، وَأَفْضَلَ عَلَیْهِمْ مِنْ جِدَتِهِ، بِمَا یَسَعُهُمْ وَیَسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ أَهْلِیهِمْ، حَتَّى یَکُونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِی جِهَادِ الْعَدُوِّ; فَإِنَّ عَطْفَکَ عَلَیْهِمْ یَعْطِفُ قُلُوبَهُمْ عَلَیْکَ، وَإِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَیْنِ الْوُلاَةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِی الْبِلاَدِ، وَظُهُورُ مَوَدَّةِ الرَّعِیَّةِ. وإِنَّهُ لاَ تَظْهَرُ مَوَدَّتُهُمْ إِلاَّ بِسَلاَمَةِ صُدُورِهِمْ، وَلاَ تَصِحُّ نَصِیحَتُهُمْ إِلاَّ بِحِیطَتِهِمْ عَلَى وُلاَةِ الاُْمُورِ، وَقِلَّةِ اسْتِثْقَالِ دُوَلِهِمْ، وَتَرْک اسْتِبْطَاءِ انْقِطَاعِ مُدَّتِهِمْ، فَافْسَحْ فِی آمَالِهِمْ، وَوَاصِلْ فِی حُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَیْهِمْ، وَتَعْدِیدِ مَا أَبْلَى ذَوُو الْبَلاَءِ مِنْهُمْ; فَإِنَّ کَثْرَةَ الذِّکْرِ لِحُسْنِ أَفْعَالِهِمْ تَهُزُّ الشُّجَاعَ، وَتُحَرِّضُ النَّاکِلَ، إِنْ شَاءَ اللهُ. ثُمَّ اعْرِفْ لِکُلِّ امْرِئ مِنْهُمْ مَا أَبْلَى، وَلاَ تَضُمَّنَّ بَلاَءَ امْرِئ إِلَى غَیْرِهِ، وَلاَ تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ غَایَةِ بَلاَئِهِ، وَلاَ یَدْعُوَنَّکَ شَرَفُ امْرِئ إِلَى أَنْ تُعْظِمَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کَانَ صَغِیراً، وَلاَ ضَعَةُ امْرِئ إِلَى أَنْ تَسْتَصْغِرَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کَانَ عَظِیماً.

### ترجمه

برترین فرماندهان لشکر نزد تو باید کسانى باشند که در کمک به سپاهیان بیش از همه مواسات کنند و از امکانات خود بیشتر به آنان کمک نمایند، به اندازه اى که هم نفرات سربازان و هم کسانى که تحت تکفّل آنها هستند به خوبى اداره شوند; به گونه اى که همه آنها به یک چیز بیندیشند و آن جهاد با دشمن است، زیرا محبّت و مهربانى تو به آنان قلب هایشان را به تو متوجه مى سازد.

(بدان) برترین چیزى که موجب روشنایى چشم زمامداران مى شود برقرارى عدالت در همه بلاد و آشکار شدن علاقه و محبّت رعایا به آنهاست و محبّت و علاقه رعایا نسبت به آنها جز با پاکى دل هایشان (و بر طرف شدن هرگونه سوء ظن به زمامداران) آشکار نمى شود و خیرخواهى آنها در صورتى کاملا مفید واقع مى شود که با میل خود گرداگرد زمامداران جمع شوند و حکومتِ آنها بر ایشان سنگین نباشد و انتظارِ پایان گرفتن مدت حکومتشان را نکشند، بنابراین میدان آرزوها را (براى زندگى) در برابر سپاهت وسعت بخش (و نیازهاى آنها را از این نظر تأمین کن) پیوسته آنها را تشویق نما و پیاپى کارهاى مهمى را که افرادى از آنها انجام داده اند برشمار، زیرا یادآورىِ کارهاى نیکِ آنها افراد شجاعشان را به فعالیتِ بیشتر وامى دارد و کم کاران را به کار تشویق مى کند. ان شاءالله.

سپس باید ارزش زحمات هر یک را به دقت بشناسى و هرگز کار خوب کسى را به دیگرى نسبت ندهى و ارزش خدمت او را کمتر از آنچه هست به حساب نیاورى. مبادا شخصیت کسى موجب این شود که کار کوچکش را بزرگ بشمارى و یا کوچکى مقام کسى سبب گردد که خدمت پر ارجش را ناچیز به حساب آورى.

▲شرح و تفسیر

▲برترین فرماندهان لشکر

امام(علیه السلام) در این بخش از عهدنامه به دنبال توصیه هایى که براى انتخاب فرماندهانِ لشکر در بخش سابق نموده بود، به سراغ اهتمام به امر سپاه و لشکر مى رود و به مالک توصیه مى کند فرماندهانى انتخاب کن که به امور لشکر بهتر رسیدگى کنند. مى فرماید: «برترین فرماندهان لشکر نزد تو باید کسانى باشند که در کمک به سپاهیان بیش از همه مواسات کنند و از امکانات خود بیشتر به آنان کمک نمایند، به اندازه اى که هم نفرات سربازان و هم کسانى که تحت تکفّل آنها
هستند به خوبى اداره شوند; به گونه اى که همه آنها به یک چیز بیندیشند و آن جهاد با دشمن است»; (وَلْیَکُنْ آثَرُ(1) رُءُوسِ جُنْدِکَ عِنْدَکَ مَنْ وَاسَاهُمْ فِی مَعُونَتِهِ، وَأَفْضَلَ عَلَیْهِمْ مِنْ جِدَتِهِ(2)، بِمَا یَسَعُهُمْ وَیَسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ(3) أَهْلِیهِمْ، حَتَّى یَکُونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِی جِهَادِ الْعَدُوِّ).

در دنیاى امروز رابطه میان فرماندهان لشکر و افراد یگان ها روابطى خشک و به اصطلاح «نظامى» است نه عاطفى; روابطى که غالباً بر محور جریمه و مجازات و بازداشت و تهدید دور مى زند در حالى که امام، چهارده قرن پیش تأکید فرموده که روابط باید عاطفى باشد و باید فرماندهان مشکلاتِ افراد سپاه و حتى مشکلات خانواده هاى آنها را در نظر بگیرند و به اندازه کافى زندگى آنها را تأمین کنند تا هنگامى که به میدان جهاد گام مى نهند تنها به فکر نبرد با دشمن باشند نه غیر آن. بدیهى است چنین لشکرى به پیروزى نزدیک تر است.

هرگاه نفرات لشکر یک چشم به سوى میدان دوخته باشند و با چشم دیگر به پشت سر به خانواده و فرزند خویش نگاه کنند و نگران آنها باشند اراده و عزمشان براى جنگیدن با دشمن سست مى شود.

جالب اینکه امام(علیه السلام) در زندگى شخصى خود حدّاکثر زهد را رعایت مى کند و حتى به فرمانداران و فرماندهان نیز این توصیه را دارد که شرح آن در نامه امام به عثمان بن حنیف گذشت; ولى به گروه هایى که تحت کفالت او هستند توصیه گشایش زندگى در حد معقول دارد.

آن گاه امام(علیه السلام) در مقام بیان علت براى این دستور بر آمده مى فرماید: «زیرا محبّت و مهربانى تو به آنان قلب هایشان را به تو متوجه مى سازد»; (فَإِنَّ عَطْفَکَ عَلَیْهِمْ یَعْطِفُ قُلُوبَهُمْ عَلَیْکَ).

با توجّه به اینکه بر حسب ظاهرِ عبارت ضمیر در «عَلَیْهِم» و «قُلُوبَهُم» به افراد سپاه بر مى گردد مفهوم کلام چنین مى شود: هنگامى که تو از طریق فرماندهان لشکر به لشکر محبّت کنى، لشکریان از صمیم دل تو را دوست مى دارند و وفادار خواهند بود.(4)

آن گاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به نکته مهمى اشاره مى کند که سبب بقاى دولت ها، حکومت ها و مدیریت هاست. مى فرماید: «(بدان) برترین چیزى که موجب روشنایى چشم زمامداران مى شود برقرارى عدالت در همه بلاد و آشکار شدن علاقه و محبّت رعایا به آنهاست»; (وَإِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَیْنِ الْوُلاَةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِی الْبِلاَدِ، وَظُهُورُ مَوَدَّةِ الرَّعِیَّةِ).

اشاره به اینکه گسترش عدل و داد سبب پیوند عاطفى میان مردم و زمامداران مى شود که بهترین وسیله براى حفظ حکومت است.

سپس به عوامل ظهور مودّت و محبّت مردم اشاره کرده مى فرماید: «محبّت و علاقه رعایا به آنها جز با پاکى دل هایشان (و برطرف شدن هرگونه سوء ظن به زمامداران) آشکار نمى شود»; (و إِنَّهُ لاَ تَظْهَرُ مَوَدَّتُهُمْ إِلاَّ بِسَلاَمَةِ صُدُورِهِمْ).

سلامتِ صدور اشاره به خوش بینى و نفى هر گونه کینه و عداوت است. بدیهى است که اگر رعایا به اعمال زمامداران خوش بین باشند و هیچ گونه کینه و عداوتى از آنان به دل نگیرند محبّت و وفادارى آنان به حکومت آشکار مى گردد.

این تعبیر ممکن است اشاره به این باشد که بسیارى از مردم به حکم اجبار و خوف و ترس، ممکن است ثناخوان زمامداران باشند در حالى که سلامتِ صدور ندارند. مودت واقعى زمانى ظاهر و آشکار مى شود که دل هاى آنها به زمامداران علاقه مند باشد.

در ادامه مى افزاید: «خیرخواهى آنها در صورتى کاملا مفید واقع مى شود که با میل خود گرداگرد زمامداران جمع شوند و حکومتِ آنها بر ایشان سنگین نباشد و انتظارِ پایان گرفتن مدت حکومتشان را نکشند»; (وَلاَ تَصِحُّ نَصِیحَتُهُمْ إِلاَّ بِحِیطَتِهِمْ عَلَى وُلاَةِ الاُْمُورِ، وَقِلَّةِ اسْتِثْقَالِ(5) دُوَلِهِمْ، وَتَرْک اسْتِبْطَاءِ(6) انْقِطَاعِ مُدَّتِهِمْ).

جالب اینکه امام براى دوام و بقاى حکومت ها روى مسأله قدرت ظاهرى و تسلط لشکر و نیروى انتظامى و اطلاعاتى بر مردم تکیه نمى کند، بلکه تمام تکیه اش بر دل هاى مردم و جنبه هاى عاطفى آنان است و راه جلب محبّت آنان را نیز به خوبى نشان مى هد. در حالى که در گذشته و حتى دنیاى امروز بسیارى از حکومت ها بقاى خود را در گروى سلطه ظاهرى بر مردم مى شمرند و غالباً دیده ایم مردم ناراضى با فراهم آمدن فرصت بر ضد آنها قیام کرده اند و طومار قدرتشان را در هم پیچیده اند.

در شرح نهج البلاغه مرحوم علاّمه شوشترى آمده است که «زهرى» مى گوید: «روزى وارد بر عمر بن عبد العزیز شدم در همان اثنا که من نزد او بودم نامه اى از یکى از فرماندارانش به او رسید که مضمونش این بود که شهر او نیاز به تعمیر و مرمت دارد. من به او گفتم: اتفاقاً یکى از فرمانداران على(علیه السلام) شبیه این نامه را به آن حضرت نوشته بود و امام در پاسخ او نوشت: «أمّا بَعْدُ، فَحَصِّنْها بِالْعَدْلِ وَنَقِّ طُرُقَها مِنَ الْجَوْرِ; بعد از حمد و ثناى الهى شهر خود را با عدالت محکم کن و جاده هایش را از ظلم و جور پاک گردان» با شنیدن این سخن، عمر بن عبدالعزیز همان را در پاسخ فرماندارش نوشت.(7)

سپس امام(علیه السلام) در مورد تشویق هاى مادى مى فرماید: «بنابراین میدان آرزوها را (براى زندگى) در برابر سپاهت وسعت بخش (و نیازهاى آنها را از این نظر تأمین کن)»; (فَافْسَحْ فِی آمَالِهِمْ(8)).

آمال (آرزوها) مفهوم وسیعى دارد که شامل تمام نیازهاى ضرورى و رفاهى مى شود. بدیهى است اگر فرماندهان لشکر و سپاهیان فکرشان از ناحیه تأمین زندگى راحت نباشد کارآیى آنها در میدان نبرد کم مى شود.

امام(علیه السلام) در ادامه این سخن به تشویق هاى روانى پرداخته مى فرماید: «پیوسته آنها را تشویق نما و پیاپى کارهاى مهمى را که افرادى از آنها انجام داده اند برشمار، زیرا یادآورىِ کارهاى نیکِ آنها افراد شجاعشان را به فعالیتِ بیشتر وامى دارد و کم کاران را به کار تشویق مى کند. ان شاء الله»; (وَوَاصِلْ فِی حُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَیْهِمْ، وَتَعْدِیدِ مَا أَبْلَى ذَوُو الْبَلاَءِ(9) مِنْهُمْ فَإِنَّ کَثْرَةَ الذِّکْرِ لِحُسْنِ أَفْعَالِهِمْ
تَهُزُّ(10) الشُّجَاعَ وَتُحَرِّضُ(11) النَّاکِلَ(12) إِنْ شَاءَ اللهُ).

به یقین مسأله تشویق افراد لایق و پرکار همیشه براى پیشرفت کارهاى اجتماعى مؤثر بوده و هست و مخصوصاً در دنیاى امروز بسیار به آن اهمّیّت داده مى شود. انتخاب استاد نمونه، صنعتگر نمونه، کشاورز نمونه و فرماندهان نمونه و دادن لوح سپاس و جایزه هاى بزرگ و عنوان کردن نام آنها در رسانه ها در همین راستا صورت مى گیرد.

شایان توجّه اینکه این تشویق ها ـ چنان که امام در گفتار بالا اشاره فرموده ـ اثر مضاعف دارد; از یک سو افراد لایق را به کار وامى دارد و از سوى دیگر افراد سست و کم کار که خود را در آن میان سر شکسته مى بینند به فکر تغییر مسیر مى اندازد.

آن گاه امام(علیه السلام) در ادامه این سخن ـ یعنى مسأله تشویق ها ـ به توضیح بیشترى در این زمینه پرداخته مى فرماید: «سپس باید ارزش زحمات هر یک را به دقت بشناسى و هرگز کار خوب کسى را به دیگرى نسبت ندهى و ارزش خدمت او را کمتر از آنچه هست به حساب نیاورى»; (ثُمَّ اعْرِفْ لِکُلِّ امْرِئ مِنْهُمْ مَا أَبْلَى، وَلاَ تَضُمَّنَّ(13) بَلاَءَ امْرِئ إِلَى غَیْرِهِ، وَلاَ تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ غَایَةِ بَلاَئِهِ)

امام در این سه جمله که هر یک به نکته خاصى اشاره دارد و در عین حال مکمّل یکدیگر است تأکید مى کند که مالک کاملا مراقب باشد و ارزش زحمات نفرات زیر دست را بشناسد و اگر کسى انجام دهنده اصلى کار مهمى بوده آن را به حسابِ او بگذارند به علاوه نه تنها خادم اصلى را بشناسند، بلکه دقیقاً میزان خدمت او نیز ارزیابى شود.

آن گاه دو دستور دیگر در تکمیل این دستورات بیان مى کند و مى فرماید: «مبادا شخصیت کسى موجب این شود که کار کوچکش را بزرگ بشمارى و یا کوچکى مقام کسى سبب گردد که خدمت پر ارجش را ناچیز به حساب آورى»; (وَلاَ یَدْعُوَنَّکَ شَرَفُ امْرِئ إِلَى أَنْ تُعْظِمَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کَانَ صَغِیراً وَلاَ ضَعَةُ امْرِئ إِلَى أَنْ تَسْتَصْغِرَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کَانَ عَظِیماً).

به تعبیر دیگر نخست به عمل نگاه کن سپس به شخص عامل. به عکس آنچه در میان اکثر مردم معمول است که نخست به عمل کننده نگاه مى کنند آن گاه به عمل و همین امر سبب مى شود در ارزیابى اعمال اشخاص گرفتار اشتباه و خطا شوند.

شایان توجّه است که امام در مجموع این بخش از عهدنامه خود نخست از صفات برجسته اى که در فرماندهان لشکر است دم مى زند و بعد توصیه هاى لازم درباره افراد لشکر دارد و به دنبال آن سخن از عموم رعایا به میان آورده و در پایان بار دیگر از مسائل مربوط به تشویق فرماندهان لشکر سخن مى راند و توصیه هاى مؤکدى به آن دارد.

بنابراین چنین به نظر مى رسد که امام در لابه لاى بحث هاى مربوط به فرماندهان و لشکریان به صورت جمله معترضه از تمام توده هاى مردم و خیرخواهى براى آنان سخن گفته است.

##### 1 . «آثَر» در اینجا صیغه افعل تفضیل است و به معناى برترین آمده، از ریشه «ایثار» به معناى برترى دادن دیگرى است.
2 . «جِدَة» به معناى توانایى مالى است. این واژه مصدر و از ریشه «وجود» گرفته شده است.
3 . «خُلُوف» جمع «خَلْف» به معناى بازماندگانى است که انسان به هنگام سفر از خود در وطن مى گذارد و معمولاً به زنان و فرزندان کوچک و افراد ناتوان اطلاق مى شود.
4 . با توجّه به اینکه سخن از رابطه عاطفى فرماندهان لشکر با لشکر بود نه از رابطه مالک و افراد لشکر، لذا در مرجع ضمایر بالا نوعى ناهماهنگى به نظر مى رسد; ولى اگر به این واقعیت توجّه کنیم که مرحوم سیّد رضى جمله هایى را در این وسط حذف کرده همان جمله هایى که در کتاب تحف العقول و کتاب تمام نهج البلاغه آمده است، آن گاه معلوم مى شود امام قبل از این جمله سفارشى به مالک درباره اهتمام به امور فرماندهان مى کند و مى گوید: «ثُمَّ وَاتِرْ إِعْلاَمَهُمْ ذَاتَ نَفْسِکَ فی إِیثَارِهِمْ وَالتَّکْرِمَةِ لَهُمْ،وَالاِرْصَادِ بِالتَّوْسِعَةِ وَحَقِّقْ ذَلِکَ بِحُسْنِ الْفِعَالِ وَالأَثَرِ وَالْعَطْفِ فَإِنَّ عَطْفَکَ عَلَیْهِم». به همین جهت روشن مى شود که ضمیرهاى جمع به فرماندهان بر مى گردد و سخن از رابطه آنها با مالک است (دقت کنید).
5 . «اسْتِثْقال» یعنى سنگین شمردن از ریشه «ثِقْل» گرفته شده است.
6 . «استبطاء» به معناى کند شمردن از ریشه «بُطْء» بر وزن «قطب» به معناى کند بودن گرفته شده است.
7 . شرح نهج البلاغه علاّمه شوشترى،ج8، ص538. این داستان در تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 306 آمده است.
8 . گاه تصور مى شود که ضمیر «آمالِهِم» و ضمیرهاى جمع که بعد از آن آمده باید به رعایا برگردد، زیرا قبلاً ضمایر مشابهى بوده که تمام به آنها بازگشت مى کرده; ولى قراین موجود در عبارت (مانند واژه شجاع وناکِل) نشان مى دهد که این جمله ها بازگشتى است به مسائل مربوط به فرماندهان. اضافه بر این مرحوم سیّد رضى به هنگام گزینش جمله ها، جمله اى در این وسط بوده که آن را محذوف داشته در حالى که این جمله بیانگر بازگشت این توصیه ها به فرماندهان لشکر است. در تحف العقول بعد از ذکر جمله «انقِطاعِ مُدَّتِهِم» آمده است: «ثُمَّ لا تَکْلَنْ جُنُودَکَ إلى مَغْنَم وَزَعْتَهُ بَیْنَهُمْ». (تحف العقول، ص 89).
9 . «بلاء» معناى اصلى آن آزمایش کردن است که گاه بهوسیله نعمت ها و گاه مصائب صورت مى گیرد و به همین جهت بلاء گاه به معناى نعمت و گاه به معناى مصیبت آمده است. در عبارت بالا اشاره به کارهاى قهرمانانه اى است که از لشکر صادر مى شود (این واژه از ریشه «بَلى یَبْلو» است و واژه أبلى که در عبارات بالاست نیز از همین ماده گرفته شده است).
10 . «تهزّ» از ریشه «هزّ» بر وزن «حظّ» به معناى جنبش دادن و تحریک شدید است.
11 . «تَحرّضْ» از ریشه «تحریض» به معناى برانگیزاندن و ترغیب کردن بر چیزى است.
12 . «النّاکِل» به معناى انسان کم کار یا ترسو و عقب نشینى کننده است، از ریشه «نکول» به معناى ترسیدن و عقب نشینى کردن گرفته شده است.
13 . «لاتضمّنّ» از ریشه «تضمّن» بر وزن «تعهد» به معناى در بر داشتن و شامل شدن چیزى است و در جمله بالا به این اشاره دارد که نقاط قوت کسى را براى دیگرى قرار نده و ضمیمه دیگرى مساز.

▲بخش چهاردهم

وَارْدُدْ إِلَى اللهِ وَرَسُولِهِ مَا یُضْلِعُکَ مِنَ الْخُطُوبِ، وَیَشْتَبِهُ عَلَیْکَ مِنَ الاُْمُورِ فَقَدْ قَالَ اللهُ تَعَالَى لِقَوْم أَحَبَّ إِرْشَادَهُمْ: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْء فَرُدُّوهُ إِلَى اللهِ وَالرَّسُولِ) فَالرَّدُّ إِلَى اللهِ الاَْخْذُ بِمُحْکَمِ کِتَابِهِ، وَالرَّدُّ إِلَى الرَّسُولِ الاَْخْذُ بِسُنَّتِهِ الْجَامِعَةِ غَیْرِ الْمُفَرِّقَةِ.

### ترجمه

امور مهمى که بر تو، سنگین مى شود و در کارهاى مختلف، مشتبه و پیچیده مى گردد به خدا و پیامبر بازگردان (و از گفته آنها براى کشف احکام کمک بگیر). خداوند متعال به گروهى که دوست دارد آنها را ارشاد و راهنمایى کند چنین فرموده: اى کسانى که ایمان آورده اید اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر (خدا) و پیشوایان (معصوم) خود را و اگر در چیزى اختلاف کردید آن را به خدا و رسولش ارجاع دهید (و از آنها داورى بطلبید). باز گرداندن به خدا به معناى تمسک جستن به قرآن کریم و گرفتن دستور از آیات محکمات آن است و بازگرداندن به پیامبر همان تمسک به سنّت قطعى و مورد اتفاق آن حضرت است که اختلافى در آن نیست.

▲شرح و تفسیر

▲راه حلّ مشکلات

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه به تبیین وظیفه مالک در مسائل مربوط به احکام شرع و به اصطلاح شبهات حکمیه مى پردازد و راه کشف احکام الهى را در مسائل مربوط به لشکر، جنگ و صلح و سایر مسائل مرتبط به حکومت به او نشان مى دهد و به اصطلاح او را به اجتهاد در احکام الهى با استفاده از منابع فرا مى خواند، زیرا حضرت چنین آمادگى را در او مى دید. مى فرماید: «امور مهمى که بر تو، سنگین مى شود و در کارهاى مختلف، مشتبه و پیچیده مى گردد به خدا و پیامبر بازگردان (و از گفته آنها براى کشف احکام کمک بگیر)»; (وَارْدُدْ إِلَى اللهِ وَرَسُولِهِ مَا یُضْلِعُکَ مِنَ الْخُطُوبِ، وَیَشْتَبِهُ عَلَیْکَ مِنَ الاُْمُورِ).

آن گاه به آیه شریفه استناد مى کند و مى فرماید: «خداوند متعال به گروهى که دوست دارد آنها را ارشاد و راهنمایى کند چنین فرموده: اى کسانى که ایمان آورده اید اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر (خدا) و پیشوایان (معصوم) خود را و اگر در چیزى اختلاف کردید آن را به خدا و رسولش ارجاع دهید (و از آنها داورى بطلبید)»; (فَقَدْ قَالَ اللهُ تَعَالَى لِقَوْم أَحَبَّ إِرْشَادَهُمْ (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الاَْمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْء فَرُدُّوهُ إِلَى اللهِ وَالرَّسُولِ)(1)).

سپس مى افزاید: «باز گرداندن به خدا به معناى تمسک جستن به قرآن کریم و گرفتن دستور از آیات محکمات آن است و بازگرداندن به پیامبر همان تمسک به سنّت قطعى و مورد اتفاق آن حضرت است که اختلافى در آن نیست»; (فَالرَّدُّ إِلَى اللهِ الاَْخْذُ بِمُحْکَمِ کِتَابِهِ، وَالرَّدُّ إِلَى الرَّسُولِ الاَْخْذُ بِسُنَّتِهِ الْجَامِعَةِ غَیْرِ الْمُفَرِّقَةِ).

تعبیر به «ما یُضْلِعُکَ» با توجّه به اینکه «ضَلْع»; (بر وزن منع) در اصل به معناى بار سنگینى است که گاه انسان را به این سو و آن سو مایل مى کند، اشاره به این است که هر حکم مشکل و پیچیده اى پیش آمد باید از طریق مراجعه به کتاب و سنّت حل شود.

تعبیر به «خُطُوب» جمع «خطب» (بر وزن ختم) به معناى کار مهم است، در برابر امور که به هر نوع کارى گفته مى شود. اشاره به اینکه هم در امور مهمه و هم در امور عادى هر کجا حکمش مشکل شد از نصوص کتاب و سنّت یا از عمومات و اطلاقات کمک بگیر.

تعبیر به «أُولِى الأَمْر» به معناى صاحبان اختیار اشاره به پیشوایان معصوم است که در آن زمان مصداقش خود امام بود.

تعبیر به «مُحْکَمُ کِتابِهِ» اشاره به محکمات آیات است که در مفهوم و تفسیر آن شک و تردیدى نیست.

تعبیر به «سنّت جامعه غیر مفرّقه» اشاره به احادیث و سیره نبوى است که مورد قبول مسلمانان و مشهور در میان آنهاست و اخذ به آن سبب هیچ گونه اختلاف و تفرقه اى نمى شود.

در اینجا این سؤال پیش مى آید که چرا امام(علیه السلام) از دلیل عقل و اجماع که دو دلیل قطعى از ادله چهارگانه فقه است سخنى به میان نیاورده است؟

پاسخ آن روشن است، زیرا کتاب و سنّت هم حجیت دلیل عقل را صریحاً بیان کرده و هم حجیت اجماع را; خواه اجماع را یک دلیل مستقل بدانیم و یا آن را به سنّت و کلام معصوم بازگردانیم.

##### 1 . نساء، آیه 59.

▲نکته: اولو الامر کیانند؟

درباره تفسیر اولوا الامر در میان مفسّران اختلاف نظر است. مفسّران اهل سنّت غالباً مقصود از آن را زمامداران و حاکمان وقت مى دانند و عجب اینکه استثنایى هم براى آن قائل نشده اند! نتیجه این تفسیر آن است که مسلمانان وظیفه دارند از هر شکل حکومتى پیروى کنند حتى اگر حکومت مغول ها باشد.

ولى بعضى از مفسّران اخیر که روشن بینى بیشترى دارند مانند نویسندگان تفسیر «المنار» و «فى ظلال» اولوا الامر را به معناى نمایندگان مردم و علما و صاحب منصبانى مى دانند که داراى نقشى در زندگى مردم هستند ولى آن را مشروط به این مى کنند که بر خلاف مقررات اسلام نبوده باشد.

این در حالى است که بعضى دیگر اولوا الامر را به دانشمندانى که زمامدار معنوى هستند منحصر مى کنند و بعضى تنها خلفاى چهارگانه را اولوا الامر مى شمرند که لازمه آن این مى شود در ازمنه دیگر اولى الامرى وجود نخواهد داشت.

بعضى دیگر صحابه را نیز جزء اولى الامر مى شمرند که همان اشکال و ایراد به آن وارد است.

ولى مفسّران شیعه اتفاق نظر دارند که اولى الامر تنها امامان معصومند که پیشواى مردم از سوى خدا در تمام امور مادى و معنوى هستند. دلیل آن هم روشن است و آن اینکه وجوب اطاعت از اولوا الامر که در آیه شریفه آمده مطلق است. بدیهى است اطاعت مطلق از کسى که ممکن است گرفتار گناه یا خطا بشود معنا ندارد. به خصوص اینکه اولو الامر بدون فاصله عطف بر رسول شده و «اطیعوا» که پیش از آن آمده به طور یکسان پیغمبر اکرم و اولى الامر را شامل مى شود.

شایان توجّه است که بعضى از مفسّران اهل سنّت در اینجا انصاف داده و به این حقیقت اعتراف کرده اند; فخر رازى در تفسیر خود ذیل این آیه مى گوید: «کسى که خدا اطاعت او را به طور قطع و بدون چون و چرا لازم بشمرد حتماً باید معصوم باشد، زیرا اگر معصوم از خطا نباشد به هنگامى که مرتکب خطایى مى شود چنانچه پیروى از او لازم باشد با هیچ منطقى سازگار نیست. این خود نوعى تضاد در حکم الهى ایجاد مى کند، زیرا از یک سو مى گوید این کار ممنوع
است و از سوى دیگر دستور به پیروى از اولى الامر خطا کار مى دهد و مى گوید لازم است و این در واقع سبب اجتماع امر و نهى در موضوع واحد مى شود». سپس نتیجه مى گیرد که اولى الامر در آیه فوق به یقین ناظر به معصومین باشد. منتها از آنجا که فخر رازى معصوم بودن امامان اهل بیت(علیهم السلام) را نپذیرفته مى گوید: «مجموع امت اگر بر چیزى اتفاق کنند معصومند. و به این ترتیب اولى الامر مجموعه امت مى شوند».(1) نتیجه اینکه اولى الامر به معناى اجماع است!

ولى فخر رازى از این نکته غافل شده است که قرآن مى گوید مسائلى که بر شما پیچیده مى شود از طریق اطاعت اولى الامر حل کنید واضح است که مسائل مورد اتفاق و اجماع، محدود و معدود است و نمى توان مشکلات را از طریق به دست آوردن اتفاق همه امت حل کرد. به علاوه از آیه استفاده مى شود که مسلمانان باید به حکومت اولى الامر تن در دهند و حکومت مجموعه امت به اتفاق امکان پذیر نیست حتى اگر از طریق انتخابات نمایندگان آنها براى این امر برگزیده شوند کمتر ممکن است مردم در انتخاب نماینده به اتفاق آرا و بدون کمترین مخالفت اقدام کنند و به این ترتیب اطاعت از اولى الامر به عنوان حاکمان اسلامى باطل مى شود.

تنها سؤال مهمى که مى ماند این است که اولى الامر به معناى امام معصوم، در زمان پیغمبر وجود نداشته، چگونه قرآن به اطاعت آنها امر فرموده است؟

پاسخ این سؤال روشن است، زیرا مخاطبان آیه تنها کسانى نیستند که در زمان پیغمبر و عصر نزول آیه مى زیستند، بلکه آیه ناظر به همه زمان هاست، لذا اهل سنّت نیز زمامداران و حاکمان هر زمان را مشمول آن دانسته اند و حتى فخر رازى که اولوا الامر را به معناى اجماع مسلمانان مى گیرد، او هم اجماع در هر عصر و زمان را معیار قرار مى دهد.

بایسته است بدانیم در منابع اسلامى اعم از شیعه و اهل سنّت روایات متعددى وارد شده که اولوا الامر در آن به على بن ابى طالب (به عنوان یک مصداق کامل) تفسیر شده است.(2)

##### 1 . تفسیر فخر رازى، ج 10، ص 144، چاپ مصر، سنه 1357.
2 . براى اطلاع بیشتر از این احادیث به احقاق الحق، ج 3، ص 425 و تفسیر نمونه، ج 3، ذیل آیه 59 سوره نساء مراجعه شود.

▲بخش پانزدهم

ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَیْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفْسِکَ، مِمَّنْ لاَ تَضِیقُ بِهِ الاُْمُورُ، وَلاَ تُمَحِّکُهُ الْخُصُومُ، وَلاَ یَتَمَادَى فِی الزَّلَّةِ، وَلاَ یَحْصَرُ مِنَ الْفَیْءِ إِلَى الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ، وَلاَ تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَى طَمَع، وَلاَ یَکْتَفِی بِأَدْنَى فَهْم دُونَ أَقْصَاهُ; وَأَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ، وَآخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ، وَأَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ، وَأَصْبَرَهُمْ عَلَى تَکَشُّفِ الاُْمُورِ، وَأَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ، مِمَّنْ لاَ یَزْدَهِیهِ إِطْرَاءٌ. وَلاَ یَسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءٌ وَأُولَئِکَ قَلِیلٌ، ثُمَّ أَکْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ، وَافْسَحْ لَهُ فِی الْبَذْلِ مَا یُزِیلُ عِلَّتَهُ، وَتَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَى النَّاسِ. وَأَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ لَدَیْکَ مَا لاَ یَطْمَعُ فِیهِ غَیْرُهُ مِنْ خَاصَّتِکَ، لِیَأْمَنَ بِذَلِکَ اغْتِیَالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَکَ. فَانْظُرْ فِی ذَلِکَ نَظَراً بَلِیغاً، فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الاَْشْرَارِ، یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَى، وَتُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا.

### ترجمه

سپس از میان رعایاى خود برترین فرد را نزد خود براى قضاوت در میان مردم برگزین. کسى که امور مختلف وى را در تنگنا قرار ندهد و برخورد مخالفان و خصوم با یکدیگر او را به خشم و لجاجت وا ندارد، در لغزش و اشتباهاتش پافشارى نکند و هنگامى که خطایش بر او روشن شود بازگشت به سوى حق بر او مشکل نباشد و نفس او به طمع تمایل نداشته باشد، در فهم مطالب به اندک تحقیق اکتفا نکند و تا پایان پیش رود و در شبهات از همه محتاط تر باشد، در تمسک به حجت و دلیل از همه بیشتر پافشارى کند و با مراجعه مکرر اطراف دعوا کمتر خسته شود، در کشف حقیقت امور شکیباتر و به هنگام آشکار شدن حق در انشاى حکم از همه قاطع تر باشد. از کسانى که ستایش فراوان، او را مغرور نسازد (و فریب ندهد) و مدح و ثناى بسیار او را به ثنا خوان و مدح کننده متمایل نکند، البته این گونه افراد کم اند.

سپس با جدیت هرچه بیشتر داورى هاى او را بررسى کن و در بذل حقوق به او سفره سخاوتت را بگستران آنچنان که نیازش را از بین ببرد و حاجتى به مردم پیدا نکند (مبادا خداى نکرده آلوده به رشوه خوارى گردد) و از نظر منزلت آن قدر مقامش را نزد خود بالا ببر که احدى از یاران نزدیک تو نسبت به نفوذ در او طمع نکند و به این طریق از توطئه و زیان رساندن این گونه افراد در نزد تو در امان باشد سپس در آنچه گفتم با دقت بنگر (و همه این دستورات را به طور دقیق اجرا کن) زیرا این دین اسیر دست اشرار بود با هوا و هوس درباره آن عمل مى شد و بهوسیله آن دنیا را طلب مى کردند (از یک سو هواپرستى و از سوى دیگر دنیاپرستى همه ارکان دین را متزلزل ساخته بود).

▲شرح و تفسیر

▲قضات باید واجد این دوازده صفت باشند

امام(علیه السلام) در این بخش از نامه خود به مالک اشتر بحث مهمى درباره قضات بیان داشته و آن را از بحث هاى دیگر مستقل کرده تا اشاره اى به استقلال قضایى باشد که در دنیاى امروز به آن اهمّیّت زیادى مى دهند و قوه قضائیه را قوه مستقلى در برابر قوه اجرایى (دولت) و قوه قانونگذارى مى شناسند. اضافه بر این ذکر ویژگى هاى قضات بعد از ویژگى هاى فرماندهان لشکر این پیام را دارد که لشکر، کشوراسلام را در مقابل اجانب حفظ مى کند وقوه قضائیه در مقابل نزاع هاى داخلى، و به بیان دیگر یکى ضامن امنیتى برونى است و دیگرى ضامن امنیتى درونى.

نخست مى فرماید: «سپس از میان رعایاى خود برترین فرد را نزد خود براى قضاوت در میان مردم برگزین»;(ثُمَّ اخْتَرْلِلْحُکْمِ بَیْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفْسِکَ).

این تعبیر مى رساند که در مورد قضات حتماً باید به سراغ برترین ها رفت، چرا که مسأله قضاوت امرى بسیار سنگین، حساس و سرنوشت ساز است که تنها برترین ها مى توانند آن را سر و سامان بخشند.

تعبیر به «اخْتَرْ» نشان مى دهد که قضات با آراى مردم ـ آن گونه که در بعضى کشورهاى امروز رایج است ـ انتخاب نمى شوند، بلکه زمامدار و رهبر آنها را مستقیماً یا بهوسیله افراد مورد اعتماد خود برمى گزیند، زیرا مسأله صلاحیت قضایى چیزى نیست که مردم بتوانند درباره آن داورى کنند و رأى بدهند.

آن گاه دوازده صفت براى آنها برمى شمارد که در واقع از قبیل تفصیل پس از اجمال است و نشان مى دهد برترین ها چه کسانى اند:

1. مى فرماید: «کسى که امور مختلف وى را در تنگنا قرار ندهد»; (مِمَّنْ لاَ تَضِیقُ بِهِ الاُْمُورُ).

اشاره به اینکه آگاهى آنها درباره مسائل مختلف و قوانین اسلام و شناخت موضوعات در حدى باشد که هر مسأله پیچیده اى پیش آید راه حل آن را بدانند و در تنگنا قرار نگیرند. به سخن دیگر هم به احکام شرع واقف باشد و هم در تشخیص موضوع آگاه تا بتواند رد فروع به اصول و استخراج فروع از اصول کند و این وصف تنها در مجتهدان مبرّز وجود دارد.

2. در بیان دومین وصف مى فرماید: «و برخورد مخالفان و خصوم با یکدیگر او را به خشم و لجاجت وا ندارد»; (وَلاَ تُمَحِّکُهُ(1) الْخُصُومُ).

یعنى آن چنان سعه صدرى داشته باشد که اگر گاهى طرفین دعوا در محضر او به نزاع و جنجال برخیزند از کوره در نرود و حکم عادلانه الهى را درباره آنها هرچند جسور و بى ادب باشند صادر کند.

3. امام در سومین وصف قضات لایق و کارآمد مى فرماید: «کسى که در لغزش و اشتباهاتش پافشارى نکند»; (وَلاَ یَتَمَادَى(2) فِی الزَّلَّةِ).

به یقین افراد لجوج هنگامى که مرتکب خطایى شوند و متوجه گردند، به آسانى حاضر نیستند مسیر خود را تغییر داده و به سوى راه راست و صراط مستقیم باز گردند و همین سبب مى شود داورى هاى آنها ظالمانه و غیر واقعى باشد آن هم ظلمى از روى عمد که غیر قابل بخشش است.

قرآن مجید درباره گروهى از کافران مى فرماید: «(وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَکَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرّ لَّلَجُّوا فی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ); اگر به آنان رحم کنیم و ناراحتى ها (و مشکلات) آنان را برطرف سازیم (نه تنها بیدار نمى شوند بلکه) در طغیانشان لجاجت مى روزند و سرگردان مى شوند».(3)

بسیار مى شود که لجاجت در فکر انسان چنان اثر مى گذارد که باطل را حق مى بیند و حق را باطل. امیرمؤمنان(علیه السلام)مى فرماید: «اللِّجاجُ یُفْسِدُ الرَّأْىَ; لجاجت فکر انسان را خراب مى کند».(4) در جاى دیگر مى فرماید: «اللِّجاجُ أکْثَرُ الاْشْیاءِ مَضَرَّةً فِى الْعاجِلِ وَالاْجِلِ; لجاجت زیان بارترین امور در دنیا و آخرت است».(5)

4. در چهارمین وصف مى فرماید: «و هنگامى که خطایش بر او روشن شود بازگشت به سوى حق براومشکل نباشد»; (وَلاَیَحْصَرُ(6) مِنَ الْفَیْءِ إِلَى الْحَقِّ إِذَاعَرَفَهُ).

این وصف در واقع چهره دیگرى از عدم لجاجت است و یا به تعبیرى دیگر نتیجه آن است. انسانى که لجوج نباشد هنگامى که حق براى او روشن شود به راحتى به سوى حق باز مى گردد و تمام آثار خطاى خود را اصلاح مى کند. به سخن دیگر کسى که شجاعت پذیرش خطا و اصلاح اشتباه خود را داشته باشد و این گونه شجاعت از مهم ترین شاخه هاى این فضیلت انسانى است.

5. «کسى که نفس او به طمع تمایل نداشته باشد»; (وَلاَتُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَى طَمَع).

بدیهى است اگر قاضى طمع کار باشد، حتى گرفتار کمترین طمع شود به آسانى مى توان او را با پیشنهاد رشوه فریب داد و از داورى به حق باز داشت.

در حدیثى از مولا امیرمؤمنان(علیه السلام) مى خوانیم: «رَأْسُ الْوَرَعِ تَرْکُ الطَّمَعِ; اساس تقوا ترک گفتن طمع است».(7)

در کلمات قصار مولا نیز مى خوانیم که مى فرماید: «أَکْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِعِ; بیشترین قربانگاه عقل ها در زیر برق طمع هاست».(8)

به دیگر سخن با توجّه به اینکه اِشراف به معناى نظر کردن به چیزى از طرف بالا است این تعبیر امام اشاره به این دارد که انسان طمعکار از اوج فضیلت به حضیض رذیلت سقوط مى کند.

6. «کسى که در فهم مطالب به اندک تحقیق اکتفا نکند و تا پایان پیش رود»; (وَلاَ یَکْتَفِی بِأَدْنَى فَهْم دُونَ أَقْصَاهُ).

اشاره به این که قاضى باید در فهم مسائل چنان با حوصله باشد که تمام جوانب مسأله را خواه در شبهات حکمیه باشد یا شبهات موضوعیه و شرایط متخاصمین که نزد او به داورى ها حضور مى یابند بررسى نماید آن گاه حکم صادر کند.

7. «کسى که در شبهات از همه محتاط تر باشد»; (وَأَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ).

مى دانیم ـ همان گونه که در حدیث معروف نبوى وارد شده ـ امور بر سه گونه است: قسمتى حق بودن آن آشکار و قسمت دیگرى باطل بودن آن آشکار است ولى بخش سوم شبهات است; یعنى امورى که پى بردن به واقعیت آن آسان نیست. در این گونه موارد دستور داده شده که جانب احتیاط را بگیرید و آن کس که در وادى شبهات گام مى نهد سرانجام در محرمات مى لغزد و فرو مى رود و هر کس شبهات را ترک کند، محرمات واقعى را بهتر ترک مى کند.

رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى فرماید: «حَلاَلٌ بَیِّنٌ وَحَرَامٌ بَیِّنٌ وَشُبُهَاتٌ بَیْنَ ذَلِکَ فَمَنْ تَرَکَ الشُّبُهَاتِ نَجَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ وَمَنْ أَخَذَ بِالشُّبُهَاتِ ارْتَکَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَهَلَکَ مِنْ حَیْثُ لاَ یَعْلَمُ».(9)

مفهوم این سخن آن نیست که قاضى از حکم کردن باز ایستد، زیرا وظیفه
او به هر حال فصل خصومت و فیصله دادن نزاع است، بلکه منظور آن است
که توقف کند و تمام جوانب را بررسى نماید و ظلمت شبهات را با نور علم برطرف سازد و گاه طرفین نزاع را به مصالحه که مواقف احتیاط است دعوت نماید.

8. «کسى که در تمسک به حجت و دلیل از همه بیشتر پافشارى کند»; (وَآخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ).

مهم ترین برنامه قاضى بررسى ادله طرفین دعواست; دلایل قوى و قابل قبول و نیز خوددارى کردن از پذیرش دلایل ضعیف و آسیب پذیر.

این احتمال نیز هست که منظور از این جمله آن باشد که قاضى باید بیش از هر کس در جستجوى دلیل باشد به این معنا که گاه در مسأله مورد دعوا ظاهراً هیچ دلیلى نیست که حق را روشن سازد; ولى قاضى مى تواند با جستجوگرى در گوشه و کنار حادثه، دلایل روشنى براى کشف حق از باطل پیدا کند همان گونه که
در بسیارى از قضاوت هاى امیرمؤمنان على(علیه السلام) وارد شده است که حضرت با استفاده از جنبه هاى روانى یا مجرم را به اقرار وادار مى کرد و یا قراینى براى علم قاضى فراهم مى ساخت; مثلاً در داستان اختلاف دو زن بر سر یک کودک و پافشارى هر دو بر ادعاى خود که قاعدتاً قاضى در اینجا باید به حکم قرعه دعوا را فیصله دهد، امام جستجوى دلیلى کرد و آن اینکه دستور داد شمشیرى بیاورند و فرمود من کودک را دو شقه مى کنم و هر شقه اى را به یکى از شما دو نفر مى دهم. مادر واقعى فریاد برآورد که من از حق خود گذشتم کودک را به نفر دیگر بدهید و امام(علیه السلام) با این دلیل مدعى راستین را از دروغین روشن ساخت و در قضایاى آن حضرت از این نمونه بسیار است.(10)

9. «کسى که با مراجعه مکرر اطراف دعوا کمتر خسته شود»; (وَأَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً(11)بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ).

بسیار مى شود که ارباب دعوا هر کدام دلایلى براى خود دست و پا مى کنند و پى در پى براى قاضى مزاحمت فراهم مى سازند. قاضى اگر کم حوصله باشد آنها را طرد مى کند و چه بسا دلایل واقعى با این کار مکتوم مى ماند; ولى اگر پرحوصله باشد و ناراحت نشود حق بهتر به حق دار مى رسد.

قاضى باید به طرفین دعوا به مقدار کافى مجال دهد تا آنچه در توان دارند براى اثبات ادعاى خود عرضه کنند.

10. «کسى که در کشف حقیقت امور شکیباتر باشد»; (وَأَصْبَرَهُمْ عَلَى تَکَشُّفِ الاُْمُورِ).

به یقین اگر قاضى عجول و شتاب زده باشد حقیقت امر مخصوصاً در دعاوى پیچیده براى او روشن نمى شود; اما اگر صبور و شکیبا باشد و در صادر کردن حکم نهایى شتاب نکند بهتر مى تواند حق را به حق دار واقعى برساند.

معناى این سخن آن نیست که مانند زمان ما رسیدگى به پرونده ها را هر روز به بهانه اى به تأخیر بیندازند و گاهى فیصله یک نزاع سال ها به تأخیر بیفتد. مخصوصاً اگر پاى وکلاى پشت هم انداز در میان باشد که گاه با یک بهانه کوچک رسیدگى به پرونده اى را چند ماه به عقب مى اندازند.

11. «کسى که به هنگام آشکار شدن حق در انشاى حکم از همه قاطع تر باشد»; (وَأَصْرَمَهُمْ(12) عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ).

اشاره به اینکه محتاط بودن قاضى و شکیبا بودن در برابر طرفین دعوا و جستجوى حدّاکثرى ادله به این معنا نیست که در مقام انشاى حکم گرفتار وسواس شود و با روشن شدن حق در انشاى حکم امروز و فردا کند، بلکه باید مانند شمشیرى برنده نزاع را با انشاى حکم قاطع پایان دهد و به پیامدها و آثار متعاقب آن نیندیشد، چرا که معمولاً انشاى حکم به نفع یکى از دو طرف دعوا موجب ناراحتى طرف مقابل و حامیان و دوستان و گاه طایفه و قبیله او مى شود و این لازمه طبعیت قضاوت است و آن کس که در این امور مى اندیشد و مى خواهد احتیاط کند نباید بر مسند قضا بنشیند.

12. امام(علیه السلام) در آخرین وصف از اوصاف قاضى شایسته و لایق مى فرماید:
«از کسانى که ستایش فراوان، او را مغرور نسازد (و فریب ندهد) و مدح
و ثناى بسیار او را به ثنا خوان و مدح کننده متمایل نکند»; (مِمَّنْ لاَ یَزْدَهِیهِ(13)إِطْرَاءٌ(14) وَلاَ یَسْتَمِیلُهُ(15) إِغْرَاءٌ(16)).

ناگفته پیداست که افراد خودخواه و خودپسند هنگامى که از سوى کسانى تمجید و ستایش شوند ممکن است از مسیر حق باز گردند و روى حب ذات به ثناخوان علاقه مند گردند و به سبب همین علاقه حکم را ظالمانه به نفع او صادر کنند. امام تأکید مى کند که این قبیل افراد لایق مقام قضاوت میان مسلمانان نیستند، هرچند صفات دیگر در آنها موجود باشد.

آن گاه امام به دنبال ذکر این صفات دوازده گانه که هر یک از دیگرى برتر و مهم تر است به قضاتى مى پردازد که هنگام روبه رو شدن به پیچیده ترین پرونده ها بتوانند با کمال هوشیارى و شجاعت حق را از باطل تشخیص دهند و بر طبق آن حکم کنند، هرچند صاحب حق ضعیف ترین فرد جامعه و مخالف آن قوى ترین افراد باشند و همان گونه که امام در پایان این اوصاف مى فرماید: «و البته این گونه افراد کم اند»; (وَأُولَئِکَ قَلِیلٌ).

ولى مهم این است که با صبر و حوصله و بررسى همه جانبه باید این قلیل را از میان نخبگان یافت و بر کرسى قضاوت در میان مسلمانان نشاند.

سپس امام(علیه السلام) به دنبال بیان اوصاف به ذکر وظایف زمامدار در برابر چنین قضاتى مى پردازد و سه دستور بسیار مهم درباره آنها صادر مى کند.

نخست مى فرماید: «سپس با جدیت هرچه بیشتر داورى هاى او را بررسى کن»; (ثُمَّ أَکْثِرْ تَعَاهُدَ(17) قَضَائِهِ).

اشاره به اینکه، هرچند واجدان این صفات مورد اعتمادند با این حال چون مسأله قضاوت بسیار مهم است و ممکن است گاه گرفتار اشتباه و خطا یا انحراف شوند، بازرس هایى بفرست تا احکام قضایى آنها را بررسى کنند و یا خودت از نزدیک پاره اى از قضاوت هاى آنها را بررسى کن که این کار قاضى را در طرفدارى از عدالت تقویت مى کند.

البته این سخن بدان معنا نیست که در نظام قضایى اسلام مسأله تجدید نظر وجود دارد، بلکه به این معناست که اگر خطاى مسلمى دیده شد حکم، ابطال گردد و دادرسى از سر گرفته شود.

در دستور دوم مى فرماید: «در بذل حقوق به او سفره سخاوتت را بگستران آنچنان که نیازش را از میان ببرد و حاجتى به مردم پیدا نکند (مبادا خداى نکرده آلوده به رشوه خوارى گردد)»; (وَافْسَحْ لَهُ فِی الْبَذْلِ مَا یُزِیلُ عِلَّتَهُ، وَتَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَى النَّاسِ).

اشاره به اینکه یکى از عوامل فساد دستگاه قضایى کم بودن حقوق قضات و کارمندان دستگاه قضاوت است. باید براى آنها حقوق بالایى در نظر گرفت تا از زندگى آبرومند معقولى بهره مند باشند و کمتر فکر قبول رشوه را در سر بپرورانند. مى گویند: امروز در بعضى از کشورها براى حقوق، چک سفید به دست قضات مى دهند تا هرچه نیاز دارند در آن بنویسند.

این سخن خواه راست باشد یا مبالغه و دروغ از این حقیقت خبر مى دهد که قاضى باید به اندازه کافى براى یک زندگى مناسب از بیت المال بهره مند گردد.

شایان توجّه اینکه امام(علیه السلام) در مورد مسأله تأمین زندگى هم درباره قضات حساسیت نشان داده و هم درباره فرماندهان لشکر که در بخش پیشین گذشت. درست است که باید زندگى همه کارگزاران و حتى فرد فرد کارمندان قضایى و سربازان لشکر اسلام تأمین باشد; ولى تأکید بر این دو قسمت نشان مى دهد که باید براى حفظ حدود و ثغور کشور و حقوق مردم توجّه ویژه اى اعمال شود.

آن گاه در سومین دستور مى فرماید: «از نظر منزلت آن قدر مقامش را نزد خود بالا ببر که احدى از یاران نزدیک تو نسبت به نفوذ در او طمع نکند و به این طریق از توطئه و زیان رساندن این گونه افراد نزد تو در امان باشد»; (وَأَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ لَدَیْکَ مَا لاَ یَطْمَعُ فِیهِ غَیْرُهُ مِنْ خَاصَّتِکَ لِیَأْمَنَ بِذَلِکَ اغْتِیَالَ(18) الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَکَ).

این نکته مهمى است که قاضى براى آزادى در انشاى حکم حق باید هیچ گونه فشار اجتماعى و گروهى روى او نباشد و این در صورتى ممکن است که از همه به زمامدار نزدیک تر باشد، زیرا اگر افرادى به او نزدیک تر از قاضى باشند هرگز احساس امنیّت نخواهد کرد چون ممکن است براى قرب سلطان، نزد او بروند و براى قاضى سعایت کنند و بیم این کار قاضى را مجبور کند تا طبق خواسته هاى آنها حکم صادر کند. به تعبیر دیگر قضات باید از هر نظر مصون باشند تا استقلال قضایى را از دست ندهند.

به دنبال این دستورات سه گانه، امام(علیه السلام) به عنوان تأکید مى فرماید: «سپس در آنچه گفتم با دقت بنگر (و همه این دستورات را به طور دقیق اجرا کن)»; (فَانْظُرْ فِی ذَلِکَ نَظَراً بَلِیغاً).

تعبیر به «ذلِکَ» ممکن است اشاره به دستور اخیر باشد یا هر سه دستور و یا حتى صفات دوازده گانه قاضى را نیز فرا بگیرد، به این معنا که هم در گزینش قضات دقت کافى به خرج دهد و هم در بازرسى از کار قضات و رفع نیازها و تأمین آزادى قضایى.

امام(علیه السلام) در پایان این بخش به سراغ ذکر دلیلى بر تأکیداتى که قبلاً فرموده مى رود و مى فرماید: «زیرا این دین اسیر دست اشرار بود، با هوا و هوس درباره آن عمل مى شد و بهوسیله آن دنیا را طلب مى کردند (از یک سو هواپرستى و از سوى دیگر دنیاپرستى همه ارکان دین را متزلزل ساخته بود)»; (فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الاَْشْرَارِ، یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَى، وَتُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا).

روشن است که این سخن به زمان عثمان اشاره مى کند که گروهى از افراد فاسد و مفسد از بنى امیّه و بنى مروان قدرت را به دست گرفتند، اموال بیت المال را به غارت مى بردند و آنچه براى آنها مهم نبود حفظ اسلام و نگهدارى از این آیین نوپا بود.

در اینکه در عصر عثمان فساد گسترده اى بر جامعه اسلامى حاکم بود هیچ تاریخ نویسى تردید ندارد منتها بعضى از علماى اهل سنّت براى اینکه موقعیت
عثمان را حفظ کنند مى گویند: او مرد ضعیفى بود که نتوانست بر این گروه اشرار چیره شود به گونه اى که زمام اختیار را از دست او ربودند، بنابراین او معذور بود. حال تا چه اندازه مى توان چنین عذرى را پذیرفت ناگفته پیداست.

در خطبه شقشقیه نیز به این موضوع اشاره شده است آنجا که مى فرماید: «وَقَامَ مَعَهُ بَنُو أَبِیهِ یَخْضَمُونَ مَالَ اللهِ خِضْمَةَ الاِْبِلِ نِبْتَةَ الرَّبِیع; و بستگان پدرش (اشاره به بنى امیّه است) به همکارى او (عثمان) برخاستند و همچون شتر گرسنه اى که در بهار به علفزار بیفتد و با ولع عجیبى گیاهان را ببلعد به خوردن اموال خدا (بیت المال) مشغول شدند».

ملاحظه: عهدنامه تاریخى مالک اشتر را به سى بخش تقسیم کردیم که 15 بخش آن در جلد دهم و 15 بخش دیگر براى حفظ تعادل در صفحات در جلد یازدهم خواهد آمد.

در اینجا لازم مى دانیم از دوست عزیزمان مرحوم حجة الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمدجعفر امامى(رضى الله عنه) که تا این اواخر با ما بود و سپس دعوت حق را لبیک گفت و به رحمت الهى پیوست یاد کنیم و همچنین از دوست دیگرمان مرحوم حجة الاسلام والمسلمین آقاى حاج شیخ ابراهیم بهادرى که مدتى پیش از ما جدا شد و به رحمت خدا پیوست نیز بار دیگر یاد نماییم. این دو بزرگوار بسیار مخلص، با تقوا، مؤمن، سخت کوش و محقق و دانشمند بودند و خاطره آنها هرگز براى ما فراموش شدنى نیست. خداوندا! آنها را غریق رحمت واسعه خویش بفرما.

خداوند بزرگ را بر این نعمت و موهبت عظمى شکر و سپاس مى گوییم که توفیق را در ادامه کار شرح جامع نهج البلاغه رفیق راه ساخت و به یُمن عنایات خاصّ مولى الموحدین ـ علیه آلاف التحیة والثناء ـ جلد دهم پایان یافت و به زودى جلد یازدهم که پایان بخش نامه هاى آن حضرت است در اختیار علاقه مندان قرار خواهد گرفت.

##### 1 . «تُمَحِّکُهُ» از ریشه «مَحْک» بر وزن «مکر» به معناى پرخاشگرى و لجاجت گرفته شده است.
2 . «یَتَمادى» از ریشه «تمادى» و از مادّه «مَدى» بر وزن «دوا» به معناى استمرار و ادامه و اصرار در انجام چیزى است.
3 . مؤمنون، آیه 75.
4 . غررالحکم، ص 65، ح 853 .
5 . همان مدرک، ص 463، ح 10640.
6 . «لایَحْصَر» از ریشه «حصر» بر وزن «نصر» به معناى به تنگنا افتادن است و بسیار مى شود که آن را درفروماندن به هنگام سخن گفتن اطلاق مى کنند و در عبارت بالا هر دو معنا ممکن است.
7 . غررالحکم، ص 272، ح 5954.
8 . نهج البلاغه، کلمات قصار، 219.
9 . کافى، ج 1، ص 68، ح 1.
10 . وسائل الشیعة، ج 18 ص 212 ح 11 و بحارالانوار، ج 40، ص 252، ح 26. براى آگاهى بیشتر به وسائل الشیعة، ج 18، کتاب القضاء باب 21 مراجعه شود.
11 . «تَبَرُّم» از ریشه «برم» بر وزن «نرم» در اصل به معناى تابیدن ریسمان و طناب و امثال آن است و سپس بر هر چیز خسته کننده اى اطلاق شده و در جمله بالا به معناى ناراحتى شدید و خستگى است.
12 . «أصْرَم» از ریشه «صرم» بر وزن «سرد» به معناى بریدن و قطع کردن گرفته شده که گاه به معناى برش معنوى و قاطعیت نیز به کار مى رود.
13 . «یَزْدَهیه» از ریشه «ازدهاء» به معناى عجب و خودبینى و خودپسندى است.
14 . «إطْراء» به معناى ثناخوانى و تمجید و مدح فراوان است.
15 . «یَسْتَمیلُهُ» از ریشه «استمالة» به معناى متمایل ساختن به سوى خویش است.
16 . «اِغراء» در اصل به معناى چسبانیدن چیزى به چیز دیگر است. سپس به معناى تشویق و تحریک براى انجام کارى به کار رفته است و در جمله بالا معناى تشویق فراوان دارد.
17 . «تَعاهُد» به معناى بررسى کردن است و معناى آن به طور مشروح تر در چند صفحه قبل آمد.
18 . «اِغْتِیال» در اصل به معناى غافلگیر کردن و زیان رساندن است و گاه به معناى کشتن غافلگیرانه آمده و در عبارت بالا همان معناى اوّل اراده شده است.

پایان جلد دهم

رجب المرجب 1429 مطابق تیر 1387