پيام امام اميرالمؤمنين(ع) ج 09

اين كتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه كه توسط معظم له و با همكارى جمعى از فضلاى حوزه علميه نگاشته شده است.

پيام امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) _ جلد نهم

مقدّمه بخش دوم

نامه هاى امام اميرمؤمنان(عليه السلام)

نامه 1

نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

حقيقت ماجراى قتل عثمان

نكته ها

1. ماجراى ابوموسى و بسيج مردم كوفه براى حمايت امام(عليه السلام)

2. خوش بُوَد گر محك تجربه آيد به ميان

متن و ترجمه بخش دوم

شرح و تفسير

نكته

سرنوشت شورشيان جمل

2 إليْهِمْ، بَعْدَ فَتْحِ الْبَصْرَةِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

رضايت امام(عليه السلام) از مردم كوفه

نكته

متن كامل نامه امام(عليه السلام) به اهل كوفه

3 لشريح بن الحارث قاضيه

نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

اين خانه را از كجا آورده اى؟!

بخش دوم

شرح و تفسير

قباله اى بى نظير

نكته ها

1. انگيزه تنظيم اين قباله

2. شريح كيست؟

4 إلى بَعْضِ أُمَراءِ جَيْشِهِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

افراد سست را كنار بزن

نكته ها

1. جنايات شورشيان جمل

2. به چه كسانى مى توان اعتماد كرد؟

5 إلى أشْعَثِ بْنِ قَيْس عامِلُ أذَرْبيجان

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

مقامات كشور اسلام امانت الهى است

نكته ها

1. دستور العملى كامل

2. اشعث بن قيس كيست؟

3. آذربايجان در نقشه هاى پيشين اسلامى

6 إلى مُعاوِيَةِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

نكته : چرا استدلال به شورا و بيعت

7 إلَيْهِ أيْضاً

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

موعظه گمراهان!

نكته: نامه معاويه به اميرمؤمنان امام على(عليه السلام)

8 إلى جَريرِ بْنِ عَبْدِاللهِ الْبِجِلّي لَمّا أرْسَلَهُ إلى مُعاوِيَة

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

در مسير حلّ مشكل از طريق مسالمت آميز

نكته: جرير بن عبدالله كيست؟

9 إلى مُعاوِيَةِ

نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

بنى هاشم نخستين حاميان اسلام

بخش دوم

شرح و تفسير

آنها كه اسلام را يارى دادند

بخش سوم

شرح و تفسير

تو را با قاتلان عثمان چكار؟!

نكته: باز هم درباره قتل عثمان

10 إلَيْهِ أيضَاً

نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

نگاهى به آينده تاريك

بخش دوم

شرح و تفسير

از غفلت برحذر باش

بخش سوم

شرح و تفسير

همواره بر طريق هدايت گام بر مى دارم

نكته ها

1. مقايسه شجاعت امام(عليه السلام) با دشمنانش

2. آيا معاويه در جنگ بدر حضور داشت؟

بخش چهارم

شرح و تفسير

آينده شوم و تاريك دشمن!

نكته

پيش بينى هايى كه انجام شد

11 وَصّى بِها جِيشاً بَعَثَهُ إلَى الْعَدُوِّ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

آرايش صحيح لشكر

12 وَصّى بِها مَعْقِلِ بْنِ قيسِ الرّياحي حينَ أنْفَذَهُ إلَى الشامِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

دستورات لازم براى حركت به سوى ميدان نبرد

نكته

معقل بن قيس كيست؟

13 إلى أَميرَيْنِ مِنْ أُمَراءِ جَيْشِهِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

مالك فرماندهى لايق

نكته ها

1. اشتر مردى شجاع، مدير و مدبر

2. شريح بن هانى حارثى و زياد بن نضر

14 لِعَسْكَرِهِ قِبْلَ لِقاءِ الْعَدُوِّ بِصِفّين

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

بخش ديگرى از آداب اخلاقى در جنگ

1. موقعيت زنان در نهج البلاغه

2. اخلاق اسلامى در برابر دشمنان

15 كانَ يَقُولُ إذا لَقِيَ الْعَدوَّ مُحارِباً

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

دعاى جامعى براى ميدان نبرد

16 لاَِصْحابِهِ عِنْدَ الْحَرْبِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

تقويت عزم و اراده لشكر

نكته ها

1. شواهد زنده اى از اعتقادات واقعى بنى اميّه

2. فضائل امام(عليه السلام) از زبان دشمنش

17 إلى مُعاوِيَةَ جَواباً عَنْ كِتاب مِنْهُ إلَيْهِ

نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

بدهكارانى در چهره طلبكار

بخش دوم

شرح و تفسير

نبوت افتخار برتر

نكته: پيروان رسول خدا(صلى الله عليه وآله)

18 إلى عَبْدِاللهِ بْنِ عَبّاسَ وَهُوَ عامِلُهُ عَلَى الْبَصْرَةِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

آتش فتنه را با مدارا خاموش كن

نكته: ويژگى هاى اهل بصره

19 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

شمول رأفت اسلامى نسبت به همه شهروندان

نكته : اسلام و اهل ذمه

20 إلى زِيادِ ابْنِ أَبيهِ وَهُوَ خَليفَةُ عامِلِهِ عَبْدُاللهِ بْنِ عَبّاس عَلَى الْبَصْ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

هشدار شديد به متخلّفان

نكته: چرا «زياد» به اين منصب گماشته شد

21 إلى زِياد أيْضاً

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

نكته ها

1. رابطه اعمال و پاداش ها

2. «زياد» مرد نمك نشناس

22 إلى عَبْدِاللهِ بْنِ الْعَبّاسِ رَحِمَهُ اللهُ تَعال

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

خوشحالى و تأسف بيجا

نكته ها

1. پاسخ به يك سؤال

2. انسان فاعل مختار است

23 قالَهُ قَبْلَ مَوْتِهِ عَلى سَبيلِ الْوَصِيَّةِ لَمّا ضَرَبَهُ ابْنُ مُلْجَم لَعَنَهُ اللهُ

گفتار امام(عليه السلام) در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

چند وصيت پرارزش

نكته ها

1. قصاص يا عفو؟

2. معناى «لا تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ»

24 بِما يُعْمَلُ في أموالِهِ، كَتَبَها بَعْدَ مُنْصَرَفِهِ مِنْ صِفين

وصيّت نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

دستور حساب شده اى براى سرپرستى موقوفه

نكته ها

1. پاسخ به دو سؤال

2. اهمّيّت وقف در اسلام

25 كانَ يَكْتُبُها لِمَنْ يَسْتَعْمِلُه عَلَى الصَّدَقاتِ

وصيّت نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

اعتماد به مردم در گردآورى ماليات اسلامى

نكته: آداب گردآورى زكات و حقوق بيت المال

بخش دوم

شرح و تفسير

نهايت احترام به خواسته هاى زكات دهندگان

بخش سوم

شرح و تفسير

رأفت اسلامى حتى درباره حيوانات

نكته ها

1. تأكيد بر رساندن اموال زكات به نيازمندان

2. حمايت از حيوانات در اسلام

26 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ وَقَدْ بَعَثَهُ عَلَى الصَّدَقَةِ

نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

بخش دوم

شرح و تفسير

كارى كن كه نيازمندان در قيامت شاكى تو نباشند

نكته ها

1. اصناف هشت گانه مستحقين زكات

2. امانت، اصولى ترين اصل اخلاقى در اسلام

27 إلى مُحَمَّدِ بْنِ أبي بَكْر ـ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ ـ حينَ قَلَّدَهُ مِصْرَ

نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

برخورد خوب با همه

بخش دوم

شرح و تفسير

ساده زيست ها هم دنيا را دارند و هم آخرت را

بخش سوم

شرح و تفسير

هشدارهاى پى در پى

نكته: تعادل دو بال خوف و رجا

بخش چهارم

شرح و تفسير

مأمورين سنگين و پر اهمّيّت

بخش پنجم

شرح و تفسير

تنها از اين گروه بترسيد

نكته ها

1. خطر منافقان

2. نامه اى عجيب از معتضد عباسى

28 إلى مُعاوِيَةَ جَواباً

نامه در يك نگاه

اما عصاره نامه امام(عليه السلام) در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

چگونه محكوم به داورى مى نشيند؟

بخش دوم

شرح و تفسير

امتيازهاى بى نظير

نكته ها

فضايل حمزه سيّدالشهدا

مقام والاى جعفر بن ابى طالب

بخش سوم

شرح و تفسير

نكات مهم ديگر از فضايل اهل بيت(عليهم السلام)

نكته ها

1. داستان پرغوغاى سقيفه!

2. فضايل بنى هاشم در عصر جاهليّت و اسلام

بخش چهارم

شرح و تفسير

اين امور به تو مربوط نيست!

بخش پنجم

شرح و تفسير

مقصران اصلى در قتل عثمان

بخش ششم

شرح و تفسير

مرا به جنگ تهديد مى كنى

نكته: بدهكارى در لباس طلبكار!

29 إلى أهْلِ الْبَصْرَةِ

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

خاموش كردن آتش فتنه در بصره

30 إلى مُعاوِيَة

نامه در يك نگاه

متن و ترجمه

شرح و تفسير

به فكر عاقبت كار خود باش!

31 لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِي(عليهما السلام)

نامه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

بخش دوم

شرح و تفسير

سبب نگاشتن اين نامه

بخش سوم

شرح و تفسير

محكم ترين وسيله نجات

بخش چهارم

شرح و تفسير

دل را با اندرز زنده كن

نكته ها

1. حيات و آبادى قلب

2. واعظان و اندرزگويان بى شمار

بخش پنجم

شرح و تفسير

رمز پيروزى استقامت است

نكته ها

2. راه دستيابى به فضايل اخلاقى

بخش ششم

شرح و تفسير

وصيتم را سرسرى مگير

نكته : علوم نافع و غير نافع

بخش هفتم

شرح و تفسير

انگيزه من براى نوشتن اين وصيت نامه

نكته : آثار تربيت در جوانى

بخش هشتم

شرح و تفسير

سايه استفاده از عمر طولانى در تجارب ديگران

نكته ها

1. مجموعه پر از اسرارى به نام تاريخ

2. چگونگى دسترسى امام(عليه السلام) به تاريخ گذشتگان

بخش نهم

شرح و تفسير

بخش دهم

شرح و تفسير

از پيمودن راه هاى مشكوك بپرهيز

بخش يازدهم

شرح و تفسير

همه چيز از سوى اوست

نكته: مقايسه علم و جهل بشر

بخش دوازدهم

شرح و تفسير

بخش سيزدهم

شرح و تفسير

ايمان به يكتايى او

نكته ها

1. رابطه جهان بينى و ايدئولوژى

2. آغاز خلقت و دوام فيض

بخش چهاردهم

شرح و تفسير

راهيان جهان ديگر دو گروهند

بخش پانزدهم

شرح و تفسير

يكسان نگرى منافع خويش و ديگران

بخش شانزدهم

شرح و تفسير

خزانه دار ديگران مباش

بخش هفدهم

شرح و تفسير

زاد و توشه آخرتت را با ديگران بفرست!

بخش هجدهم

شرح و تفسير

امروز بار خود را سبك كن!

بخش نوزدهم

شرح و تفسير

درهاى توبه و دعا به روى تو گشوده است

نكته: شرايط استجابت دعا

بخش بيستم

شرح و تفسير

هدف آفرينش

بخش بيست و يكم

شرح و تفسير

دنياى فريبكار و اهل آن

بخش بيست و دوم

شرح و تفسير

آنها كه بر مركب شب و روز سوارند

نكته: مسافران جهان ديگر!

بخش بيست و سوم

شرح و تفسير

هرگز تن به پستى مده

بخش بيست و چهارم

شرح و تفسير

بيست و هفت اندرز گرانبها

بخش بيست و پنجم

شرح و تفسير

در برابر بدى ها نيكى كن!

بخش بيست و ششم

شرح و تفسير

حق دوست را ضايع مكن

بخش بيست و هفتم

شرح و تفسير

بيست و هشت اندرز ديگر

بخش بيست و هشتم

شرح و تفسير

رفتار حكيمانه و عادلانه با زن

نكته: موقعيت اجتماعى زنان

بخش بيست و نهم

شرح و تفسير

تقسيم مسئوليت ها

بخش سى ام (بخش آخر)

شرح و تفسير

همه چيز خود را به خدا بسپار

▲پيام امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) _ جلد نهم

پيام امام اميرالمؤمنين(عليه السلام)

شرح تازه و جامعى بر نهج البلاغه

جلد نهم

(نامه هاى تاريخى امام على(عليه السلام)) 1-31

آيت الله العظمى مكارم شيرازى

با همكارى جمعى از علما و دانشمندان حوزه علميّه قم

▲مقدّمه بخش دوم

دومين بخش مهم نهج البلاغه، نامه هاى امام(عليه السلام) به دوستان، دشمنان، امرا، فرماندهان و بعضى از فرزندان خويش است كه در آن، مسائل بسيار پرارزشى درباره خودسازى، تقوا، آيين كشوردارى، نصيحت دشمنان و بازنمودن راه برگشت براى آنان و مسائل مهم ديگرى از اين قبيل بحث شده است.

محتواى اين نامه ها به اندازه اى زنده است كه گويى امروز از امام(عليه السلام) صادر شده و براى مخاطبان زمان ماست.

اين نامه ها كه مى تواند به عنوان درس براى قشرهاى مختلف مردم مورد استفاده قرار گيرد، از ذخاير مهم اسلام و زندگى امير مؤمنان على(عليه السلام) است و اى كاش همه سياستمداران جهان بدان توجّه مى كردند و از آن براى اصلاح وضع جهان بهره مى گرفتند. ترجمه فرمان مالك اشتر (دستورالعملى كه امام على(عليه السلام)به مالك اشتر هنگام اعزام او جهت استاندارى مصر فرستاد كه در نامه 53 در نهج البلاغه آمده است) به بعضى از زبانهاى خارجى، و انتشار آن در سازمان ملل به عنوان يك سند، نمايندگان كشورها را به اعجاب و تحسين واداشته است و آن را مورد مطالعه قرار داده اند; كه اين نمونه خود قابل تأمل مى باشد.

امثال نامه مذكور در بين 79 نامه اى كه در اين بخش آمده كم نيست، گرچه هركدام هدف خاصى را دنبال مى كند.

نامه امام(عليه السلام) به فرزندش امام حسن(عليه السلام)درباره مسائل عرفانى و اخلاقى و خودسازى، نامه معروف امام(عليه السلام)به «عثمان بن حنيف» كه به عنوان اعتراض از شركت او در يك ميهمانى اشرافى مرقوم گرديده، نامه معروف امام(عليه السلام) به شريح قاضى، نامه امام(عليه السلام) به «حارث همدانى»، نامه اى كه به اهل مصر همراه مالك اشتر فرستاد و نامه هاى متعدّدى كه به معاوية بن ابى سفيان نوشت و او را از عواقب شوم كارهايش با خبر ساخت، همه از نامه هايى است كه در نوع خود كم نظير است.

▲نامه هاى امام اميرمؤمنان(عليه السلام)

اين بخش شامل نامه هاى برگزيده اميرمؤمنان على(عليه السلام) به دشمنان و مخالفان و امراى بلاد است و در اين قسمت برگزيده هايى از عهدنامه ها و وصايايش به ياران و اصحاب و خاندانش نيز آمده است.

▲نامه 1

إلى أهلِ الْكُوفَةِ، عِنْدَ مَسيرِهِ مِنَ الْمَدينَةِ إلَى الْبَصْرَةِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه براى اهل كوفه به هنگام حركت از مدينه به سوى بصره نگاشته(1)

##### 1 . سند نامه: مطابق نقل ابن ابى الحديد، در روايات آمده است: هنگامى كه على(عليه السلام) از مدينه به سوى بصره حركت كرد، در مسير خود به سرزمين ربذه رسيد. از آنجا «محمد بن جعفر بن ابى طالب» را كه مادرش اسماء بنت عميس بود، به همراهى «محمد بن ابى بكر» با اين نامه به سوى كوفه فرستاد. در ذيل اين نامه مطابق نقل ابن ابى الحديد اضافاتى آمده كه نشان مى دهد از منبع ديگرى گرفته شده است. «ابن قتيبه» در الامامة و السياسة نيز اين نامه را با اضافاتى آورده است و مرحوم شيخ مفيد در كتاب الجمل كه قبل از سيّد رضى تأليف يافته، اين نامه را ذكر كرده ولى مى گويد: امام(عليه السلام) آن را به وسيله امام حسن(عليه السلام)و عمار ياسر به سوى مردم كوفه فرستاد. مرحوم شيخ طوسى نيز در امالى آن را با تفاوتهايى آورده است و روشن است كه سيّد رضى تمام نامه را نقل نكرده، بلكه گزيده اى از آن را ذكر نموده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 194).

▲نامه در يك نگاه

در واقع هدف از نوشتن اين نامه سه چيز بوده است: نخست اينكه امام(عليه السلام)روشن كند كه طلحه و زبير و عايشه كه قتل عثمان را بهانه اى براى شورش بر ضد امام(عليه السلام) و به راه انداختن مقدمات جنگ جمل به همدستى عايشه به راه انداختند، خودشان در قتل او شريك بودند در حالى كه امام(عليه السلام) تا آنجا كه ممكن بود از وى دفاع كرد.

ديگر اينكه همه مردم از روى ميل و اراده خود و بدون هيچ گونه جبر و فشار با امام(عليه السلام) بيعت كردند و خلافت او را بر جامعه اسلامى پذيرا شدند.

سوم اينكه با توجّه به فتنه اى كه طلحه و زبير و عايشه به راه انداختند، بر همه اهل كوفه لازم است براى يارى امام(عليه السلام) و خاموش كردن آتش فتنه به لشكر آن حضرت ملحق شوند.

▲بخش اوّل

مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِيٍّ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَهْلِ الْكُوفَةِ، جَبْهَةِ الاَْنْصَارِ وَسَنَامِ الْعَرَبِ. أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمَانَ حَتَّى يَكُونَ سَمْعُهُ كَعِيَانِهِ. إِنَّ النَّاسَ طَعَنُوا عَلَيْهِ، فَكُنْتُ رَجُلاً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ أُكْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ، وَأُقِلُّ عِتَابَهُ، وَكَانَ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ أَهْوَنُ سَيْرِهِمَا فِيهِ الْوَجِيفُ، وَأَرْفَقُ حِدَائِهِمَا الْعَنِيفُ. وَكَانَ مِنْ عَائِشَةَ فِيهِ فَلْتَةُ غَضَب، فَأُتِيحَ لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ، وَبَايَعَنِي النَّاسُ غَيْرَ مُسْتَكْرَهِينَ وَلاَ مُجْبَرِينَ، بَلْ طَائِعِينَ مُخَيَّرِينَ.

ترجمه

اين نامه اى است كه از بنده خدا على اميرمؤمنان(عليه السلام) به سوى اهل كوفه، گروه ياران شرافتمند و بلند پايگان عرب نگاشته شده است:

من از جريان كار «عثمان» شما را آگاه مى سازم، آن چنان كه شنيدن آن همچون ديدنش باشد; مردم به او عيب گرفتند و بر او طعنه زدند من در اين ميان يكى از مهاجران بودم كه براى جلب رضايت عثمان (از طريق رضايت مردم و تغيير روشهاى نادرستش) نهايت كوشش را به خرج دادم و كمتر او را سرزنش كردم (مبادا مردم تحريك به قتل او شوند) ولى طلحه و زبير (خشونت در برابر او را به آخرين حد رساندند به گونه اى كه) آسان ترين فشارى كه بر او وارد مى كردند مانند تند راندن شتر بود و نرم ترين «حُدى ها»، سخت ترين آن بود (آوازى كه شتر را به شتاب وا مى دارد و خسته مى كند) و از سوى عايشه نيز خشمى ناگهانى بود (كه مردم را سخت بر ضد عثمان شوراند) و به دنبال آن گروهى به تنگ آمدند و بر ضد او شوريدند و او را كشتند (سپس) مردم بدون اكراه و اجبار بلكه با رغبت و اختيار با من بيعت نمودند.

####

▲شرح و تفسير

▲حقيقت ماجراى قتل عثمان

امام(عليه السلام) در آغاز اين نامه مطابق آنچه معمول آن زمان بوده نويسنده نامه و مخاطبان آن را معرفى مى كند و مى فرمايد:

«اين نامه اى است كه از بنده خدا على امير مؤمنان به سوى اهل كوفه، گروه ياران شرافتمند و بلندپايگان عرب نگاشته شده است»; (مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِيّ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ إِلَى أَهْلِ الْكُوفَةِ، جَبْهَةِ(1) الاَْنْصَارِ وَسَنَامِ الْعَرَبِ).

روشن است كه مراد از انصار در اينجا، انصار پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در مدينه كه معمولا در مقابل مهاجران قرار داده مى شوند نيست، چون در كوفه جبهه انصارى نبود; بلكه انصار در اينجا به معناى ياران امام(عليه السلام) است و تعبير به «جَبهه» اشاره به شرافتمندى آنهاست، زيرا پيشانى از شريف ترين اعضاى انسان است.

«سنام» گرچه در اصل به معناى كوهان شتر است، ولى سپس بر چيز برجسته و هر شخص بلندپايه اطلاق شده است.

آن گاه امام(عليه السلام) چنين مى فرمايد: «اما بعد (پس از حمد و ثناى الهى) من از جريان كار «عثمان» شما را آگاه مى سازم، آن چنان كه شنيدن آن همچون ديدنش باشد»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أُخْبِرُكُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمَانَ حَتَّى يَكُونَ سَمْعُهُ كَعِيَانِهِ).

چرا امام(عليه السلام) در اين نامه قبل از هر چيز به سراغ ريشه هاى حادثه قتل عثمان مى رود؟ براى اينكه اين نامه در آستانه جنگ جمل براى مردم كوفه نوشته شد و مى دانيم بهانه شورشيان جمل (طلحه، زبير، عايشه و پيروانشان) مسأله خون خواهى عثمان بود و هرگاه امام(عليه السلام) اين مسأله را كاملاً روشن مى ساخت، مردم كوفه با درايت بيشترى به امام(عليه السلام) مى پيوستند.

سپس افزود: «مردم بر او عيبها گرفتند و طعنه زدند»; (إِنَّ النَّاسَ طَعَنُوا عَلَيْهِ).

تقريباً همه مورخان اسلام و عموم محققان نوشته اند كه ايراد مردم بر عثمان عمدتا دو چيز بود: تقسيم ناعادلانه بيت المال و بخشش بى حساب به اطرافيان و خويشاوندان خود و ديگرى سپردن پستهاى كليدى حكومت اسلامى به افراد ناصالح از ميان خويشاوندان و پيروانش.

آن گاه امام(عليه السلام) مى فرمايد: «من در اين ميان يكى از مهاجران بودم كه براى جلب رضايت عثمان (از طريق رضايت مردم و تغيير روشهاى نادرستش) نهايت كوشش را به خرج دادم و كمتر او را سرزنش كردم (مبادا مردم تحريك به قتل او شوند) ولى طلحه و زبير (خشونت در برابر او را به آخرين حد رساندند
به گونه اى كه) آسانترين فشارى كه بر او وارد مى كردند مانند تند راندن شتر بود
و نرم ترين حُدى ها، سخت ترين آن بود (آوازى كه شتر را به شتاب وا مى دارد
و خسته مى كند) و از سوى عايشه نيز خشمى ناگهانى بود (كه مردم را سخت
بر ضد عثمان شوراند) و به دنبال آن گروهى به تنگ آمدند و بر ضدّ او شوريدند و او را كشتند»; (فَكُنْتُ رَجُلاً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ أُكْثِرُ اسْتِعْتَابَهُ(2)، وَأُقِلُّ عِتَابَهُ، وَكَانَ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ أَهْوَنُ سَيْرِهِمَا فِيهِ الْوَجِيفُ(3)، وَأَرْفَقُ حِدَائِهِمَا(4) الْعَنِيفُ(5). وَكَانَ مِنْ عَائِشَةَ فِيهِ فَلْتَةُ(6) غَضَب، فَأُتِيحَ(6) لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ).

اين احتمال نيز در تفسير «أُكثر اسْتِعْتابَه» داده شده كه من از عثمان پيوسته مى خواستم كه رضايت مردم را جلب كند.(7)

آن گاه مى فرمايد: «مردم بدون اكراه و اجبار بلكه با رغبت و اختيار با من بيعت نمودند»; (وَبَايَعَنِي النَّاسُ غَيْرَ مُسْتَكْرَهِينَ وَلاَ مُجْبَرِينَ، بَلْ طَائِعِينَ مُخَيَّرِينَ).

در واقع امام(عليه السلام) در اين بيان كوتاه و پر معنا به سه نكته اشاره مى فرمايد تا مردم بتوانند به خوبى درباره شورشيان جمل قضاوت كنند:

1. او از مدافعان عثمان بود و مى خواست او را به راه راست بر گرداند و آتش فتنه را خاموش كند.

2. طلحه و زبير از عاملان اصلى فتنه بودند. گرچه شورش جنبه عمومى و مردمى داشت، ولى آنان نيز بر اين آتش مى دميدند و بر آن هيزم مى ريختند و همچنين عايشه نيز با جمله كوتاهى كه در مسجد پيغمبر در حضور مهاجران و انصار به عثمان گفت، در حالى كه كفش و پيراهن پيغمبر را در دست گرفته بود، صدا زد: اى عثمان هنوز كفش و پيراهن پيغمبر كهنه نشده كه تو دين و سنّتش را دگرگون ساختى.

3. بيعتى كه با من شد (بر خلاف بيعت با خليفه اوّل، دوم و سوم) بيعتى عام و همگانى بود و هيچ كس با فشار و اكراه با من بيعت نكرد.

به اين ترتيب امام(عليه السلام) حقيقت را روشن ساخت تا مردم بدانند او بر حق و شورشيان جمل بر باطل اند.

##### 1 . «جبهة» در اصل به معناى پيشانى است و از آنجا كه پيشانى عضو شريف و آشكار بدن است به جمعيّت نيرومندى كه اقدام براى جلب خير يا دفع شر كنند و همچنين به رييس يك جمعيّت نيز اطلاق شده است.
2 . «استعتاب» از ريشه «عتبى» به معناى سرزنش كردن گرفته شده و به اين مفهوم است كه از ديگرى مى خواهيم ما را آنقدر سرزنش كند كه راضى شود و سپس به معناى رضايت طلبيدن به كار رفته است.
3 . «وجيف» از ريشه «وجف» بر وزن «وقف» به معناى اضطراب گرفته شده و از آنجايى كه به هنگام سرعت سير، اضطراب در سير كننده پيدا مى شود، اين واژه به معناى سرعت نيز بكار رفته است.
4 . «حِداء» و همچنين «حُداء» بر وزن «دعا» به معناى آواز خواندن براى شتر به منظور سرعت بيشتر است. سپس به معناى هرگونه برانگيختن و تحريك براى انجام كارى استعمال شده است.
5 . «عنيف» از ريشه «عنف» به معناى خشونت و شدت عمل گرفته شده.
6 . «فلتة» به معناى كارى است كه بدون مطالعه و ناگهانى انجام مى شود و «فلتات اللسان» سخنانى است كه از انسان بى مطالعه و از روى غفلت صادر مى گردد.
6 . «اتيح» از ريشه «تيح» بر وزن «شىء» به معناى آماده شدن براى انجام كارى است و جمله «فاتيح له قوم» به اين معناست كه گروهى براى كشتن عثمان آماده شدند.
7 . در اين صورت ضمير «اسْتِعْتابَه» ضمير فاعلى است و مفعول آن محذوف است يعنى «اسْتِعْتابَهُ مِنَ الناسِ» در صورتى كه در تفسير اوّل ضمير مفعولى است كه تناسب بيشترى با جمله بعد دارد.

▲نكته ها

▲1. ماجراى ابوموسى و بسيج مردم كوفه براى حمايت امام(عليه السلام)

درباره ماجراى عثمان و اشتباهات بزرگ او در امر حكومت اسلامى كه منجر به شورش مردم بر ضد وى و منتهى به قتل او شد و نيز درباره پيمان شكنى طلحه و زبير و قيام آنها بر ضد امير مؤمنان على(عليه السلام) و داستان بيعت عمومى مردم با امير مؤمنان(عليه السلام)، در بخشهاى پيشين به قدر كافى بحث كرده ايم.(1)

داستان نوشتن نامه از سوى امام(عليه السلام) به مردم كوفه، داستان پر پيچ و خمى است; ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود اشاره مختصرى به آن دارد و خلاصه آن را در زير مطالعه مى كنيد:

او از محمد بن اسحاق نقل مى كند كه امام(عليه السلام) محمد بن جعفر و محمد بن ابى بكر را به كوفه فرستاد تا مردم را براى كمك به على(عليه السلام) آماده كنند. جمعى نزد ابوموسى اشعرى كه فرماندار كوفه بود و پس از قتل عثمان، امام(عليه السلام) او را ابقا نموده بود، رفتند و نظر وى را براى يارى به امام(عليه السلام) جويا شدند.

ابوموسى (كه مرد خبيثى بود خباثت خود را در اينجا آشكار ساخت و) گفت: اگر راه آخرت را مى پوييد در خانه بنشينيد و اگر طالب دنيا هستيد با اين دو نفر حركت كنيد، لذا مردم از همراهى با فرستادگان امام(عليه السلام) خوددارى كردند.

فرستادگان امام(عليه السلام) نزد ابوموسى رفته و به او اعتراض كردند، ولى ابوموسى (با نهايت تعجب) به آنها پاسخ داد: بيعت عثمان هنوز به گردن من و شما باقى است; اگر قرار باشد مبارزه كنيم بايد از قاتلان عثمان شروع كنيم.

فرستادگان امام(عليه السلام) نزد آن حضرت باز گشتند و جريان را گزارش دادند.

امام(عليه السلام) نامه اى به ابوموسى نوشت، ولى ابوموسى فرستاده امام(عليه السلام) را تهديد به قتل كرد.

امام(عليه السلام) نامه ديگرى به ابوموسى نوشت و به همراه عبدالله بن عباس و محمد بن ابى بكر براى او فرستاد و او را از مقام خود بركنار كرد.

باز هم ابوموسى به مخالفت خود ادامه داد.

سرانجام امام(عليه السلام) مالك اشتر را براى خاتمه دادن به قائله ابوموسى و بسيج مردم براى جهاد با آتش افروزان جنگ جمل به كوفه فرستاد.

مالك اشتر وارد كوفه شد و در مسجد اعظم خطابه اى خواند و مردم را دعوت كرد تا با او به قصر دارالاماره بروند و در حالى وارد قصر شدند كه امام حسن(عليه السلام)و عمار ياسر با ابوموسى مشغول جر و بحث بودند. اشتر فريادى بر سر ابوموسى كشيد و گفت: «أُخْرُجْ مِنْ قَصْرِنا لا اُمَّ لَكَ أخْرَجَ اللهُ نَفْسَكَ فَوَاللهِ إِنَّكَ لَمِنَ الْمُنافِقِينَ قَدِيماً; از دارالاماره بيرون شو اى ناپاك! خداوند مرگت دهد به خدا سوگند تو از قديم از منافقان بودى».

ابوموسى كه خود را كاملاً در ضعف ديد يك شب از اشتر مهلت خواست. او به وى مهلت داد به شرط اينكه در دارالاماره نماند. پس از اين ماجرا بيش از دوازده هزار نفر از كوفه براى يارى امام(عليه السلام) به سوى بصره شتافتند.(2)

##### 1 . داستان قتل عثمان و جنگ جمل و ريشه ها و عوامل و پيامدهاى آن، داستان بسيار پرماجرا و طولانى است كه ما در مجلدات سابق اين مجموعه، به بخشهاى مهمى از آن اشاره كرديم و اكنون فهرستى از آن را براى خوانندگان بر مى شماريم تا با مراجعه به آن نسبت به تمام جوانب داستان آشنا شوند:
1. علل شورش مسلمين بر ضد عثمان، ج 1، ص 371 تا 376.
2. ماجراى جنگ جمل، ج 1، ص 389 تا 391.
3. قتل عثمان و عدم دخالت امير مؤمنان در آن و نقش طلحه و زبير در تحريك مردم، ج 2، ص 30.
4. تحليل ديگرى درباره قتل عثمان، ج 2، ص 232 تا 241.
5. نقش طلحه و زبير در ماجراى جنگ جمل، ج 2، ص 251.
6. كارهايى كه از عثمان سر زد و سبب خشم مردم شد، ج 2، ص 488.
7. بحث ديگرى درباره نقش طلحه در تحريك مردم به قتل عثمان، ج 6، ص 527.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 14، ص 8-21.

▲2. خوش بُوَد گر محك تجربه آيد به ميان

مى دانيم غالب اهل سنّت قائل به تنزيه صحابه هستند; يعنى همه آنها را بدون استثنا افرادى پاك، با ايمان، عادل و قابل اعتماد مى شمرند.

بعضى به قدرى در اين امر راه اغراق و مبالغه را پوييده اند كه حتى مخالفان يك نفر از صحابه را زنديق و كافر مى دانند. از جمله ابن حجر عسقلانى در كتاب الاصابة از ابو زرعه رازى نقل مى كند كه او مى گويد: هرگاه كسى را ديديد كه به يكى از اصحاب پيغمبر خرده مى گيرد بدانيد كه او زنديق است (دليل او قابل توجّه است)، زيرا رسول خدا حق است و قرآن حق است و آنچه او آورده حق است و تمام اينها را صحابه براى ما آورده اند و مخالفان مى خواهند شهود ما را از اعتبار بياندازند تا كتاب و سنّت از دست برود.(1)

آنها هنگامى كه در برابر حوادث مسلم تاريخى قرار مى گيرند كه مثلا طلحه و زبير و حتى عايشه آتش جنگى را در برابر خليفه مسلمانان برافروختند كه توده هاى مردم و مهاجر و انصار با او بيعت كرده بودند و در آن جنگ بيش از ده هزار و به قولى هفده هزار نفر كشته شدند، حيران و سرگردان مى شوند كه در جواب چه بگويند و نيز هنگامى كه مى بينند معاويه بر ضد خليفه مسلمين امام على بن ابى طالب(عليه السلام)بر مى خيزد و جنگ صفين را به راه مى اندازد و دهها هزار نفر از مسلمين و حتى افرادى از صحابه مانند عمار ياسر به دست پيروان معاويه كشته مى شوند، در تنگناى عجيبى قرار مى گيرند.

آنها نه اين حقايق مسلم تاريخى را مى توانند انكار كنند و نه حاضرند دست از تنزيه صحابه بردارند. در اينجا متوسل به منطق عجيبى مى شوند.

گاه مى گويند ما نبايد درباره صحابه صحبت كنيم (تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ...)(2) و به اين ترتيب درهاى فهم و درك را بر خود مى بندند. آيا هيچ فرد خردمندى مى تواند چشم خود را بر حقايق تاريخى كه بيانگر بسيارى از مسائل مورد نياز امروز ماست، بندد.

گاه مى گويند صحابه همه مجتهد بودند و هر يك به اجتهاد خود عمل كردند; على(عليه السلام) به اجتهاد خود عمل كرد و طلحه و زبير و عايشه و معاويه نيز به اجتهاد خود عمل كردند و همه در پيشگاه خدا معذورند.

اينها فراموش كردند كه اجتهاد مربوط به مسائل نظرى و مورد شك و ترديد است ومسائل بديهى و مسلّم، جاى اجتهاد ندارد آيا كسى مى تواند با اجتهاد خود روز را شب و شب را روز كند؟مسأله جنگ جمل يا صفين كه اساس آن قيام بر ضد حكومت اسلامى ومورد قبول مسلمانان بود و ريختن خون هاى آنان بر اثر جاه طلبى و هوا و هوس ها چيزى نيست كه حرام بودن آن جاى شك و ترديد باشد تا كسى بخواهد در آن اجتهاد كند و اگر در اجتهاد خود خطا كرد معذور و مغفور باشد. چرا اين برادران حاضر نيستند دست از تعصب بردارند و اعتراف كنند صحابه پيغمبر مانند ساير گروه هاى مردم داراى خوب و بد و صالح و ناصالح اند؟

قرآن مجيد در سوره بقره، توبه، احزاب و منافقين بحث هاى زيادى درباره منافقين و نكوهش آنان دارد. اين منافقان چه كسانى بودند؟ همان كسانى بودند كه تعريف صحابه بر آنان كاملا تطبيق مى كند. چرا انسان شعرى بگويد كه در قافيه اش بماند؟

آيا بهتر اين نيست كه بگوييم گروهى در زمان پيغمبر ناصالح بودند و گروهى صالح و صالحان نيز دو دسته شدند گروهى بعد از پيغمبر اكرم، پاكى و قداست خود را حفظ كردند و گروهى بر اثر جاه طلبى از صراط مستقيم منحرف شدند و مصائبى براى جهان اسلام بار آورند، آرى آنها نتوانستند از عهده امتحان الهى پس از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) برآيند.

خوش بُوَد گر محك تجربه آيد به ميان.(3)

##### 1 . الاصابه، ج 1، ص 17.
2 . بقره، آيه 134 .
3 . در ذيل خطبه سوم، ج 1، ص 376 به بعد و ج 4، ص 320 ذيل خطبه 97، و ج 5، ص 518 ذيل خطبه 135، توضيحات ديگرى درباره تنزيه صحابه آمده است و نيز در كتاب شيعه پاسخ مى گويد به طور مستوفى در اين باره بحث شده است.

▲متن و ترجمه بخش دوم

وَاعْلَمُوا أَنَّ دَارَ الْهِجْرَةِ قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَقَلَعُوا بِهَا، وَجَاشَتْ جَيْشَ الْمِرْجَلِ، وَقَامَتِ الْفِتْنَةُ عَلَى الْقُطْبِ، فَأَسْرِعُوا إِلَى أَمِيرِكُمْ، وَبَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّكُمْ، إِنْ شَاءَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ.

ترجمه

بدانيد سراى هجرت (مدينه) اهل خود را از جا كند و بيرون راند و آنها هم از آن فاصله گرفتند و (مدينه) همچون ديگى بر آتش در حال غليان است، فتنه بپاخاسته و بر محور خود در گردش است حال كه چنين است به سوى امير و فرمانده خود بشتابيد و به جهاد با دشمنان خويش به خواست خداوند بزرگ، مبادرت ورزيد.

▲شرح و تفسير

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دنبال معرفى ماهيت شورشيان بصره و آتش افروزان جنگ جمل است و مى خواهد اهل كوفه را براى مبارزه با آنها بسيج كند تا به يارى امام(عليه السلام) بشتابند و آتش فتنه را خاموش كنند، لذا براى ايجاد انگيزه در آنها مى فرمايد: «بدانيد سراى هجرت (مدينه) اهل خود را از جا كند و بيرون راند و آنها هم از آن فاصله گرفتند و (مدينه) همچون ديگى بر آتش در حال غليان است، فتنه بپاخاسته و بر محور خود در گردش است»; (وَاعْلَمُوا أَنَّ دَارَ الْهِجْرَةِ قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَقَلَعُوا بِهَا، وَجَاشَتْ(1) جَيْشَ الْمِرْجَلِ(2)، وَقَامَتِ الْفِتْنَةُ عَلَى الْقُطْبِ(3)).

اشاره به اينكه شما چرا خاموش نشسته ايد در حالى كه پايتخت اسلام، مدينه، يكپارچه جنب و جوش و شورش است و مؤمنان مدينه با من براى خاموش كردن آتش فتنه شورشيان در بصره يكپارچه حركت كرده اند.

حضرت به دنبال آن مى افزايد: «حال كه چنين است به سوى امير و فرمانده خود بشتابيد و به جهاد با دشمنان خويش به خواست خداوند بزرگ، مبادرت ورزيد»; (فَأَسْرِعُوا إِلَى أَمِيرِكُمْ، وَبَادِرُوا جِهَادَ عَدُوِّكُمْ، إِنْ شَاءَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ).

همان طور كه در بالا گفته شد منظور از «دار الهجرة» مدينه است كه به اين نام معروف بود و بزرگ ترين هجرت در تاريخ اسلام، هجرت مسلمانان مكّه و شخص پيامبر به مدينه بود و اينكه بعضى احتمال داده اند كه منظور از آن كوفه باشد يا كل بلاد اسلام، احتمال بسيار بعيدى است.

تشبيه مدينه به ديگى كه روى آتش گذارده شده و در حال غليان است به خاطر حوادثى است كه در اواخر زندگى عثمان و پس از قتل او واقع شد.

تعبير به بپا خاستن فتنه و گردش بر محورش، اشاره به فتنه طلحه و زبير و عايشه است كه با طرحى از پيش تعيين شده براى كنار زدن على(عليه السلام) از مركز خلافت و يا لااقل تجزيه كشور اسلام به گونه اى كه حجاز و مدينه در دست على(عليه السلام) باشد و عراق و كوفه و بصره در دست طلحه و زبير و عايشه و شام در دست معاويه باشد. اين فتنه عظيمى بود كه على(عليه السلام) نسبت به آن هشدار داد.

اين نامه كوتاه و پر معنا تأثير خود را در مردم كوفه گذاشت و بيش از دوازده هزار نفر بسيج شدند و در بصره به امام(عليه السلام) پيوستند و نقش مؤثّرى در پيروزى بر منافقان و پيمان شكنان در جنگ جمل داشتند.

جالب اين است كه در تاريخ طبرى آمده است كه يكى از راويان خبر به نام ابوالطفيل مى گويد: قبل از پيوستن لشكر كوفه به ما، على(عليه السلام) فرمود: دوازده هزار نفر به اضافه يك نفر از كوفه به يارى شما مى شتابند و مى گويد من از اين خبر دقيق در تعجب فرو رفتم و با خود گفتم بايد آنها را به دقت بشمارم بر سر راه لشكر به مكان مرتفعى نشستم و آنها را به دقت شماره كردم و همان گونه كه على(عليه السلام)گفته بود آنها دوازده هزار و يك نفر بودند نه كمتر و نه بيشتر.(4)

##### 1 . «جاشَتْ» از ريشه «جيش» بر وزن «حيف» به معناى جوشيدن و به هيجان آمدن گرفته شده است.
2 . «مِرْجَل» به معناى ديگ است خواه آن را از سفال ساخته باشند يا مس و غير آن، لذا هنگامى كه كسى سخت عصبانى مى شود مى گويند: «جاشت مراجله».
3 . «قطب» در اصل به معناى ميله اى است كه در وسط سنگ زيرين آسياب قرار دارد و سنگ رويين به دور آن مى چرخد; سپس به هر چيزى كه نقش محورى دارد، قطب اطلاق شده است.
4 . تاريخ طبرى، ج 3، ص 513.

▲نكته

▲سرنوشت شورشيان جمل

هر مورخ محقّق، بلكه هر انسان آگاهى كه تاريخچه جنگ جمل را مطالعه كند مى داند كه على(عليه السلام) گذشته از آنكه به وسيله پيغمبر اكرم منسوب به خلافت بود، توده هاى عظيم مردم با او بيعت كردند و رسماً به عنوان خليفه مسلمانان با پايگاهى مردمى قوى تر از خلفاى پيشين، زمام امور را به دست گرفتند; ولى دلباختگان ثروت و مقام بر او شوريدند و خونهاى زيادى در اين راه ريخته شد به يقين همه آنها گناهكار و متمرد بودند و هيچ عذرى از آنها پذيرفته نيست.

ولى جالب است كه ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود سخنى در اين زمينه دارد كه خلاصه اش چنين است; او مى گويد: متكلمان و ارباب علم عقائد درباره شورشيان جمل و سرنوشت كسانى كه در آن واقعه حاضر شدند اختلاف كردند، اماميّه معتقدند تمامى اصحاب جمل اعم از رؤسا و پيروان كافر شدند (چون بر امام وقت و بر ضد حكومت اسلامى خروج كردند) درحالى كه گروهى از اهل سنّت مى گويند: اينها مجتهد بودند و اجتهادشان آنان را به اين راه كشاند، بنابراين گناهى نداشتند. ما نه آنها را خطا كار مى دانيم و نه على(عليه السلام) و اصحابش را.

گروه سومى مى گويند: اصحاب جمل خطاكار بودند; ولى خطاى آنها بخشوده است; مانند خطاى مجتهد در مسائل فرعيّه و اين عقيده اكثر اشاعره است.

سپس مى افزايد اصحاب ما (معتزله كه ابن ابى الحديد از آنها بود) مى گويند: تمام آنها گمراه بودند مگر كسانى كه بعداً توبه كردند; آنها مى گويند: عايشه از كسانى بود كه توبه كرد و همچنين طلحه و زبير; اما عايشه در روز جمل اعتراف به خطا كرد و از على(عليه السلام) تقاضاى عفو نمود و روايات متواتره درباره اظهار پشيمانى او به دست ما رسيده است. او مى گفت: اى كاش من ده پسر از پيغمبر آورده بودم و همه آنها در حيات من مى مردند و بر آنها اشك مى ريختم; ولى روز جمل به وجود نيامده بود و گاه مى گفت: اى كاش قبل از روز جمل مرده بودم و نيز روايت شده كه هر زمان به ياد روز جمل مى افتاد آنقدر اشك مى ريخت كه مقنعه اى كه بر سر داشت تر مى شد. طلحه و زبير نيز از كار خود توبه كردند.(1)

ولى اين سؤال را از ابن ابى الحديد و امثال او داريم كه اگر كسى دست به كارى زد كه خونهاى گروهى از مسلمين ريخته شود آيا در برابر چنين حق الناس عظيمى، اظهار ندامّت و پشيمانى و اشك ريختن كفايت مى كند يا بايد حق الناس ها را جبران كرد؟

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 14، ص 24 s

▲2 إليْهِمْ، بَعْدَ فَتْحِ الْبَصْرَةِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه بعد از فتح بصره به اهل كوفه نوشت(1)

##### 1 . سند نامه: آنچه مرحوم سيّد رضى در اينجا آورده قسمتى از نامه نسبتاً طولانى است كه امام(عليه السلام) بعد از فتح بصره به مردم كوفه نوشته و اوّل نامه چنين است: «مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِىّ بْنِ أبى طالِبِ إلى قُرْظَةِ بْنِ كَعْب (كه يكى از سرشناسان صحابه پيغمبر بود و به كوفه فرستاده شده بود) وَمِنْ قِبَله مِنَ الْمُسْلِمِين سَلام عَلَيْكُمْ فَإنّى أحْمَدَ إِلَيْكُمُ الله الذى لا إله إلاّ هُوَ...» اين نامه را عبيدالله بن ابى رافع، كاتب آن حضرت در سال 36 هجرى نوشت و آن را شيخ مفيد در كتاب النصرة از كتاب جمل واقدى نقل كرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 195) در كتاب تمام نهج البلاغه، ص 788 آمده است كه امام(عليه السلام) بعد از فتح بصره اين نامه را بهوسيله «زَحر بن قيس جعفى» به سوى اهل كوفه فرستاد و اوّل نامه چنين است: «مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِىّ بْنِ أبى طالب أميرِالْمُؤمنِينَ إلى أهْلِ الْكُوفَةِ...».

▲نامه در يك نگاه

همان گونه كه در بحث سند نامه آمده، اين نامه بخش كوتاهى از نامه مفصل ترى است كه امام(عليه السلام) بعد از پايان جنگ جمل براى مردم كوفه نوشت و محتواى آن قدردانى از زحمات آنان نسبت به اسلام و اهل بيت پيغمبر اكرم است; زيرا دعوت امام(عليه السلام) را پذيرفته بودند و در جنگ با شورشيان و طغيانگران جمل پايمردى به خرج داده بودند.

▲متن و ترجمه

وَجَزَاكُمُ اللهُ مِنْ أَهْلِ مِصْر عَنْ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ أَحْسَنَ مَا يَجْزِي الْعَامِلِينَ بِطَاعَتِهِ، وَالشَّاكِرِينَ لِنِعْمَتِهِ، فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ، وَدُعِيتُمْ فَأَجَبْتُمْ.

ترجمه

خداوند به شما اهل اين شهر (كوفه) از سوى اهل بيت پيامبرتان پاداش دهد، بهترين پاداشى كه به فرمان بران خود و سپاسگزاران نعمتهايش عطا مى كند، زيرا شما فرمان مرا شنيديد و اطاعت كرديد، دعوت شديد و اجابت نموديد.

▲شرح و تفسير

▲رضايت امام(عليه السلام) از مردم كوفه

امام(عليه السلام) در اين نامه خطاب به اهل كوفه براى آنها دعا مى كند و از خدمات و زحمات آنها سپاسگزارى مى نمايد و آنها را به چند وصف مهم توصيف مى كند و مى فرمايد: «خداوند به شما اهل اين شهر (كوفه) از سوى اهل بيت پيامبرتان پاداش دهد; بهترين پاداشى كه به فرمان بران خود و سپاسگزاران نعمتهايش عطا مى كند، زيرا شما فرمان مرا شنيديد و اطاعت كرديد، دعوت شديد و اجابت نموديد»; (وَجَزَاكُمُ اللهُ مِنْ أَهْلِ مِصْر عَنْ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ أَحْسَنَ مَا يَجْزِي الْعَامِلِينَ بِطَاعَتِهِ، وَالشَّاكِرِينَ لِنِعْمَتِهِ، فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ، وَدُعِيتُمْ فَأَجَبْتُمْ).

روشن است كه مخاطب در اين نامه اهل كوفه هستند همان طور كه مرحوم سيّد رضى در عنوان خطبه نگاشته و شواهد نيز نشان مى دهد; زيرا اهل بصره غالباً به لشكر طلحه و زبير پيوستند و در خطبه هاى ديگر نهج البلاغه نكوهش شده اند(1) و اين اهل كوفه بوده اند كه دعوت امام(عليه السلام) را اجابت كردند و سر بر فرمانش نهادند و شايسته تشكر بودند.

علاوه بر اين، در بحث نكته ها مجموع نامه را از بعضى منابع ديگر نقل خواهيم كرد كه به روشنى نشان مى دهد كه مخاطبان اهل كوفه بودند.

تعبير به (عَنْ أهْلِ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ) اشاره به اين است كه قيام شما مردم نه تنها حمايت از اسلام و قرآن بود، بلكه حمايت از اهل بيت نيز محسوب مى شد و اين ثواب مضاعفى براى شما مى آورد.

امام(عليه السلام) در اين نامه اوصاف پنج گانه اى براى مردم كوفه بيان كرده كه شايستگى آنها را براى اين دعا نشان مى دهد: نخست عمل به طاعت الهى، دوم اداى شكر نعمتهاى او، سوم گوش فرا دادن به فرمان، چهارم اطاعت فرمان امام(عليه السلام)و پنجم اجابت دعوت او كه در واقع تعبيرات مختلفى از يك حقيقت است.

##### 1 . نهج البلاغه، خطبه 13 و 14 .

▲نكته

▲متن كامل نامه امام(عليه السلام) به اهل كوفه

مرحوم سيّد رضى مطابق روش گزينشى كه از آن پيروى مى كند، بخش بسيار كوتاهى از نامه امام(عليه السلام) را آورده است در حالى كه اين نامه بسيار پرمحتواست و سزاوار بود همه آن در اينجا ذكر مى شد، زيرا در مجموع نامه هم فنون بلاغت، رعايت شده هم نكته هاى سرنوشت ساز براى مسلمانان وجود دارد.

مرحوم مجلسى در بحارالانوار متن نامه را از كتاب الكافية فى ابطال توبة الخاطئة (نوشته شيخ مفيد) از ابو مخنف چنين نقل مى كند: امام(عليه السلام)نامه اى نوشت و با عمر بن سلمه به سوى مردم كوفه فرستاد، هنگامى كه گروهى از مردم كوفه باخبر شدند، صدا را به تكبير بلند كردند، صدا در كوفه پيچيد و همه آگاه شدند و به سوى مسجد روان گشتند و منادى نيز مردم را به اجتماع در مسجد دعوت كرد. همه مردم كوفه كه مشتاق شنيدن نامه امام(عليه السلام) بودند در مسجد جمع شدند و عمر بن سلمه نامه را به اين شرح قرائت كرد:

«بسم الله الرحمن الرحيم از سوى بنده خدا اميرمؤمنان به قرظة بن كعب (فرماندار كوفه) و كسانى كه نزد او از مسلمانان هستند. درود خدا بر شما، من خداوند يكتا را سپاس مى گويم.

اما بعد: ما گروه پيمان شكنان بيعت و جداشوندگان از جماعت و شورشيان از امّت را ملاقات كرديم، با منطق و استدلال با آنها سخن گفتيم; ولى نتيجه اى نگرفتيم و سرانجام خداوند ما را بر آنها پيروز كرد. طلحه و زبير كشته شدند و اين در حالى بود كه قبلاً با آنها اتمام حجت كردم و نصيحت و اندرز دادم و جمعى از صالحان امّت را گواه گرفتم. آنها از راهنمايان اطاعت نكردند و ناصحان را اجابت ننمودند. گروهى از شورشيان به عايشه پناه بردند و در اطراف او از اهل بصره گروه زيادى كشته شدند. خداوند بر صورت بقيه كوبيد و فرار كردند. و همان گونه كه ناقه صالح از كوه به در آمد و سرانجام مايه عذاب قوم ثمود شد، شتر عايشه نيز نسبت به اهل اين شهر (بصره) بدبختى فراوان به بار آورد. علاوه بر اينكه گناه بزرگى در معصيت پروردگار و پيامبرش مرتكب شدند و مايه شكاف در صفوف مسلمين و ريختن خونهاى مؤمنان، بدون هيچ دليل و عذر و حجت آشكار گرديدند.

هنگامى كه خداوند آنها را شكست داد و فرار كردند، دستور دادم فراريان را دنبال نكنند و مجروحان را به قتل نرسانند، وارد خانه ها نشوند و پرده اى را كنار نزنند مگر با اجازه قبلى من و همه مردم بصره را امان دادم.

گروهى از مردان صالح ما شربت شهادت نوشيدند. خداوند بر حسنات آنها بيفزايد و درجاتشان را بالا برد و ثواب صادقان و صابران بر آنها عنايت فرمايد. خداوند به شما اهل اين شهر (كوفه) از سوى اهل بيت پيامبرتان پاداش دهد، بهترين پاداشى كه به مطيعان فرمان خود و سپاسگزاران نعمتهايش عطا مى كند، زيرا شما فرمان مرا شنيديد و اطاعت كرديد، دعوت شديد و اجابت نموديد. شما برادران بسيار خوب و ياوران بر حق بوديد. درود بر شما و رحمت خدا و بركاتش».(1)

##### 1 . بحارالانوار، ج 35، ص 252، ح 198.

▲3 لشريح بن الحارث قاضيه

وَرُوِيَ أَنَّ شُرَيْحَ بْنَ الْحَارِثِ قَاضِيَ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ(عليه السلام)، اشْتَرَى عَلَى عَهْدِهِ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً، فَبَلَغَهُ ذَلِكَ، فَاسْتَدْعَى شُرَيْحاً، وَقَالَ لَهُ:

از نامه هاى امام(عليه السلام) است كه به شريح بن حارث، قاضى آن حضرت (در كوفه) نوشته شده است.(1)

روايت شده است كه شريح بن حارث، قاضى امير المؤمنين(عليه السلام) در دوران حكومت امام(عليه السلام)، خانه اى به هشتاد دينار خريدارى كرد، اين مطلب به آن حضرت رسيد، امام(عليه السلام) شريح را فرا خواند و به او چنين فرمود:

##### 1 . سند نامه: ماجراى اين نامه را مرحوم صدوق در امالى (قبل از نهج البلاغه) نقل كرده است كه با آنچه در نهج البلاغه آمده اندكى تفاوت دارد. افرادى بعد از سيّد رضى(رحمه الله) اين نامه را آورده اند با تفاوتهاى قابل ملاحظه اى كه نشان مى دهد آن را از منبع ديگرى قبل از نهج البلاغه گرفته اند از جمله سبط بن جوزى است كه در تذكرة الخواص آن را آورده و همچنين قاضى قضايى در دستور معالم الحكم و شيخ بهايى در كتاب اربعين (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 199).

▲نامه در يك نگاه

اين نامه كه در نوع خود بى نظير است، برخورد امام(عليه السلام) را با يكى از قضات معروف خود به هنگام خريدارى كردن يك خانه نسبتاً گران قيمت بيان مى كند و محتواى آن اين است كه بعد از نكوهش شريح به علت خريدارى اين خانه، چيزى به نام سند براى او تنظيم مى كند; اما نه سندى مانند اسناد معمولى خانه ها، بلكه سندى بسيار عبرت انگيز و آموزنده كه ناپايدارى دنيا و بى اعتبارى آن را كاملا برملا مى سازد و نشان مى دهد چه اندازه مردم گرفتار غفلت و غرورند و از واقعيات دنيا دورند و به تعبير امام(عليه السلام)، اگر شريح اين سند اخلاقى را قبلاً مشاهده مى كرد از خريد آن خانه صرف نظر مى نمود.

اما چرا امام(عليه السلام) چنين برخوردى با شريح كرد؟ آيا به راستى آن را از اموال حرام و رشوه خريدارى كرده بود؟ بعيد به نظر مى رسد كه امام(عليه السلام) چنين فرصتى را به قاضى كوفه داده باشد يا اينكه مى خواهد بفرمايد: كسى كه قاضى بر جان و مال و ناموس مردم است بايد ساده زيستى را پيشه كند و الگوى مردم در اين قسمت باشد.

▲بخش اوّل

بَلَغَنِي أَنَّكَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً، وَكَتَبْتَ لَهَا كِتَاباً، وَأَشْهَدْتَ فِيهِ شُهُوداً.

فَقَالَ لَهُ شُرَيْحٌ: قَدْ كَانَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ. قَالَ: فَنَظَرَ إِلَيْهِ نَظَرَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ:

يَا شُرَيْحُ، أَمَا إِنَّهُ سَيَأْتِيكَ مَنْ لاَ يَنْظُرُ فِي كِتَابِكَ، وَلاَ يَسْأَلُكَ عَنْ بَيِّنَتِكَ، حَتَّى يُخْرِجَكَ مِنْهَا شَاخِصاً، وَيُسْلِمَكَ إِلَى قَبْرِكَ خَالِصاً. فَانْظُرْ يَا شُرَيْحُ لاَ تَكُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَيْرِ مَالِكَ، أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَيْرِ حَلاَلِكَ! فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا وَدَارَ الاْخِرَةِ! أَمَا إِنَّكَ لَوْ كُنْتَ أَتَيْتَنِي عِنْدَ شِرَائِكَ مَا اشْتَرَيْتَ لَكَتَبْتُ لَكَ كِتَاباً عَلَى هَذِهِ النُّسْخَةِ، فَلَمْ تَرْغَبْ فِي شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَم فَمَا فَوْقُ.

ترجمه

(اى شريح!) به من خبر رسيده كه خانه اى به قيمت هشتاد دينار خريده اى و براى آن قباله و سندى نوشته اى و بر آن گواهانى گرفته اى! «شريح» عرض كرد: آرى چنين بوده است اى امير مؤمنان. راوى اين روايت مى گويد: امام(عليه السلام) نگاهى خشم آلود به او كرد سپس چنين فرمود: «اى شريح!» بدان به زودى كسى به سراغت مى آيد كه نه به قباله ات نگاه مى كند و نه از شهودت مى پرسد، تا تو را از آن خانه آشكارا خارج سازد و تنها به قبرت تحويل دهد. حال اى شريح! نگاه كن، نكند اين خانه را از غير مال خود خريده باشى يا بهاى آن را از غير مال حلال پرداخته باشى كه هم دنيا را از دست داده اى و هم آخرت را، بدان اگر هنگام خريدن اين خانه نزد من آمده بودى سندى را بدين گونه براى تو مى نوشتم كه ديگر در خريدن اين خانه حتى به بهاى يك درهم يا بيشتر رغبت نكنى. (متن سند در بخش بعد آمده است)

▲شرح و تفسير

▲اين خانه را از كجا آورده اى؟!

امام(عليه السلام) بعد از آنكه شريح را احضار كرد به او چنين فرمود: «به من خبر رسيده كه خانه اى به قيمت هشتاد دينار خريده اى و براى آن قباله و سندى نوشته اى و بر آن گواهانى گرفته اى»; (بَلَغَنِي أَنَّكَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً، وَكَتَبْتَ لَهَا كِتَاباً، أَشْهَدْتَ فِيهِ شُهُوداً).

«شريح عرض كرد: آرى چنين بوده است اى امير مؤمنان»; (فَقَالَ لَهُ شُرَيْحٌ: قَدْ كَانَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ).

«راوى اين روايت مى گويد: امام(عليه السلام) نگاهى خشم آلود به او كرد سپس چنين فرمود»; (قَالَ: فَنَظَرَ إِلَيْهِ نَظَرَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ لَهُ).

«اى شريح بدان به زودى كسى به سراغت مى آيد كه نه به قباله ات نگاه مى كند و نه از شهودت مى پرسد تا تو را از آن خانه آشكارا خارج كند و تنها به قبرت تحويل دهد»; (يَا شُرَيْحُ، أَمَا إِنَّهُ سَيَأْتِيكَ مَنْ لاَ يَنْظُرُ فِي كِتَابِكَ، وَلاَ يَسْأَلُكَ عَنْ بَيِّنَتِكَ، حَتَّى يُخْرِجَكَ مِنْهَا شَاخِصاً، وَيُسْلِمَكَ إِلَى قَبْرِكَ خَالِصاً).

امام(عليه السلام) در حقيقت مى فرمايد: هرچند تو با قباله و سند اين ملك را براى خود تثبيت كرده اى تا كسى مزاحم تو نشود; ولى هنگامى كه فرشته مرگ به سراغ تو مى آيد اعتنايى به اسناد تو نمى كند و تو را گرفته و از آن بيرون مى فرستد، چرا كه اسناد و بيّنات به درد زندگى در دنيا مى خورد نه آن زمان كه انسان راهى سراى آخرت بشود.

تعبير به «شاخص» از مادّه شخوص به معناى مسافرت گرفته شده و مفهوم جمله اين است كه تو را به صورت مسافرى به عالم ديگر مى فرستند.

بعضى نيز احتمال داده اند كه «شاخص» به معناى چيزى است كه آشكارا ديده مى شود و انسان هنگامى كه از دنيا مى رود روى دستها و شانه ها به صورت آشكار به سوى قبرش برده مى شود و نيز اين احتمال داده شده كه يكى از معانى شخوص خيره شدن چشم است و اشاره به اين است كه بسيارى هنگام مردن چشم هاى آنها باز و بى حركت مى ماند گويى به نقطه اى خيره شده اند; ولى معناى اوّل از همه مناسب تر است. جمله «وَيُسْلِمَكَ إِلَى قَبْرِكَ خَالِصاً» اشاره به اين است كه انسان چيزى از اموال دنيا جز كفن با خود به گور نمى برد.

البتّه اينها همه در صورتى است كه خانه را از مال حلال و طيب و طاهر خريده باشد و اگر از مال حرام يا مشكوك باشد، مصيبت بزرگ تر است، لذا امام(عليه السلام)در ادامه اين سخن به اين نكته اشاره كرده مى فرمايد: «اى شريح نگاه كن نكند اين خانه را از غير مال خود خريده باشى يا بهاى آن را از غير مال حلال پرداخته باشى كه هم دنيا را از دست داده اى و هم آخرت را»; (فَانْظُرْ يَا شُرَيْحُ لاَ تَكُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَيْرِ مَالِكَ(1)، أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَيْرِ حَلاَلِكَ! فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا وَ دَارَ الاْخِرَةِ).

در تفاوت ميان جمله «مِنْ غَيْرِ مَالِكَ» و جمله «مِنْ غَيْرِ حَلاَلِكَ» با اينكه ظاهراً مضمون يكى است، ممكن است گفته شود: اولى اشاره به چيزى است كه ظاهراً جزء اموال شخص نيست مثلا شريح خانه اى را كه خريده قيمت آن را از بيت المال بردارد و بپردازد، چيزى كه ظاهراً و واقعاً مال او نيست; اما «مِنْ غَيْرِ حَلاَلِكَ» اشاره به اموالى است كه ظاهراً مال او و در اختيار اوست; ولى از طريق رشوه و غير آن به دست آمده كه حلال نيست.

جمله «قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا» ممكن است اشاره به اين باشد كه مال حرام آثار وضعيه نامطلوبى دارد و باعث بدبختى انسان مى شود، همان گونه كه در كلمات قصار حضرت آمده است كه «اَلْحَجَرُ الْغَصْبِ فِى الدّارِ رَهْنٌ عَلى خَرابِها; يك سنگ غصبى در ساخت خانه گروگان ويرانى آن است»(2) و يا اشاره به آن است كه اگر از چنين اموال حرامى خانه خريده باشى ممكن است به زودى رسوا شوى و خسران دنيا علاوه بر آخرت دامان تو را بگيرد.

آن گاه امير مؤمنان او را به نكته اصلى نامه توجّه مى دهد و مى فرمايد:

«آگاه باش اگر هنگام خريد اين خانه نزد من آمده بودى سندى را بدين گونه براى تو مى نوشتم كه ديگر در خريدن اين خانه حتى به بهاى يك درهم يا بيشتر رغبت نكنى»; (أَمَا إِنَّكَ لَوْ كُنْتَ أَتَيْتَنِي عِنْدَ شِرَائِكَ مَا اشْتَرَيْتَ لَكَتَبْتُ لَكَ كِتَاباً عَلَى هَذِهِ النُّسْخَةِ، فَلَمْ تَرْغَبْ فِي شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَم فَمَا فَوْقُ).

جمله (بِدِرْهَم فَما فَوْقُ) ممكن است به اين معنا باشد كه به يك درهم يا بالاتر از آن در قلّت همان گونه كه در تفسير اين آيه شريفه آمده است: «(إِنَّ اللهَ لاَ يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا); خداوند از اينكه به (موجودات ظاهراً كوچكى مانند) پشه و حتى كمتر از آن مثال بزند باكى ندارد».(3)

##### 1 . در بعضى از نسخ «مِنْ غَيْرِ مالِكِها» آمده كه اشاره به همان غصبى بودن است; ولى با توجّه به جمله «مِنْ غَيْرِ حَلالِكَ» به نظر مى رسد كه كاف در «غَيْرِ مالِك» خطاب باشد.
2 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 240.
3 . بقره، آيه 26 .

▲بخش دوم

وَالنُّسْخَةُ هَذِهِ:

«هَذَا مَا اشْتَرَى عَبْدٌ ذَلِيلٌ، مِنْ مَيِّت قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِيلِ، اشْتَرَى مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ، مِنْ جَانِبِ الْفَانِينَ، وَخِطَّةِ الْهَالِكِينَ. وَتَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ: الْحَدُّ الاَْوَّلُ يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِي الاْفَاتِ، وَالْحَدُّ الثَّانِي يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِي الْمُصِيبَاتِ، وَالْحَدُّ الثَّالِثُ يَنْتَهِي إِلَى الْهَوَى الْمُرْدِي، وَالْحَدُّ الرَّابِعُ يَنْتَهِي إِلَى الشَّيْطَانِ الْمُغْوِي، وَفِيهِ يُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ. اشْتَرَى هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالاَْمَلِ، مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالاَْجَلِ، هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ الْقَنَاعَةِ، وَالدُّخُولِ فِي ذُلِّ الطَّلَبِ وَالضَّرَاعَةِ، فَمَا أَدْرَكَ هَذَا الْمُشْتَرِي فِيمَا اشْتَرَى مِنْهُ مِنْ دَرَك فَعَلَى مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوكِ، وَسَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ، وَمُزِيلِ مُلْكِ الْفَرَاعِنَةِ، مِثْلِ كِسْرَى وَقَيْصَرَ، وَتُبَّع وَحِمْيَرَ، وَمَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَى الْمَالِ فَأَكْثَرَ، وَمَنْ بَنَى وَشَيَّدَ، وَزَخْرَفَ وَنَجَّدَ، وَادَّخَرَ وَاعْتَقَدَ، وَنَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ، إِشْخَاصُهُمْ جَمِيعاً إِلَى مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَالْحِسَابِ، وَمَوْضِعِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ: إِذَا وَقَعَ الاَْمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ (وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ) شَهِدَ عَلَى ذَلِكَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَى وَسَلِمَ مِنْ عَلاَئِقِ الدُّنْيَا».

ترجمه

نسخه قباله اين است:

اين ملكى است كه بنده اى ذليل از كسى كه به اجبار در آستانه كوچ كردن (از اين دنيا) است، خريدارى كرده خانه اى از خانه هاى سراى فريب و غرور، در محله فانى شوندگان، و در كوى هالكان، حدود چهارگانه اين خانه چنين است:

حدّ اوّل به «اسباب آفات و بلاها» مى خورد و حدّ دوم به «عوامل مصائب» و حدّ سوم به «هوا و هوس هاى مهلك» و حد چهارم به «شيطان گمراه كننده» منتهى مى شود و درب خانه از همين جا باز مى گردد! اين خانه را فريب خورده آرزوها از كسى كه در سرآمد معين (و كوتاهى) از اين جهان بيرون رانده مى شود، به مبلغ خروج از عزت قناعت، و دخول در ذلت حرص و دنياپرستى و خوارى، خريدارى نموده است; هرگونه عيب و نقص و كشف و خلافى كه در اين معامله واقع شود و خسارتى به مشترى برسد بر عهده بيمارى بخش اجسام پادشاهان و گيرنده جان جباران و زايل كننده سلطنت فراعنه همچون كسرى، قيصر، تبّع و حمير است. همچنين آنها كه اموالى را گردآورى كردند و بر آن افزودند و بنا كردند و محكم ساختند، آراستند و زينت نمودند، اندوختند و نگهدارى كردند و به گمان خود براى فرزندان باقى گذاردند، اينها همان كسانى هستند كه همگى به پاى حساب و محل ثواب و عقاب رانده مى شوند; در آن هنگام كه فرمان داورى الهى صادر مى شود و بيهوده كاران در آنجا زيان مى بينند، و شاهد اين سند عقل است آن گاه كه از تحت تأثير هوا و هوس خارج شود و از علايق دنيا به سلامت بگذرد».

▲شرح و تفسير

▲قباله اى بى نظير

به دنبال آنچه در بخش نخست اين نامه آمد، طبق بعضى از روايات شريح آن سند را از امام(عليه السلام) درخواست كرد و امام(عليه السلام) به او اين گونه فرمود: «نسخه قباله اين است: اين ملكى است كه بنده اى ذليل از كسى كه به اجبار در آستانه كوچ كردن (از اين دنيا) است، خريدارى كرده خانه اى از خانه هاى سراى فريب و غرور در محله فانى شوندگان و در كوى هالكان»; (هَذَا مَا اشْتَرَى عَبْدٌ ذَلِيلٌ، مِنْ مَيِّت قَدْ أُزْعِجَ(1) لِلرَّحِيلِ، اشْتَرَى مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ، مِنْ جَانِبِ الْفَانِينَ، وَخِطَّةِ(2)الْهَالِكِينَ).

قابل توجّه اينكه براى تنظيم اسناد، معمولا جهات زير رعايت مى شود:

1. نام فروشنده و خريدار.

2. آدرس و نشانى ملك مورد معامله.

3. حدود چهارگانه و در ورودى آن.

4. قيمت و بها.

5. تعيين مسئول در برابر كشف فساد.

6. گواهان.

امام(عليه السلام) در اين قباله اى كه براى شريح نوشته است نخست به اوصاف خريدار و فروشنده وسپس به نشانى و محل ملك اشاره فرمود كه در جمله هاى بالا گذشت.

آن گاه به قسمت سوم; يعنى تعيين حدود چهارگانه آن پرداخته و مى فرمايد: «اين خانه چهار حد دارد: «حد اوّل به اسباب آفات و بلاها، و حد دوم به عوامل مصائب، و حد سوم به هوا و هوسهاى مهلك، و حد چهارم به شيطان گمراه كننده منتهى مى شود و درب خانه از همين جا گشوده خواهد شد»; (وَتَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ: الْحَدُّ الاَْوَّلُ يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِي(3) الاْفَاتِ، وَالْحَدُّ الثَّانِي يَنْتَهِي إِلَى دَوَاعِي الْمُصِيبَاتِ، وَالْحَدُّ الثَّالِثُ يَنْتَهِي إِلَى الْهَوَى الْمُرْدِي، وَالْحَدُّ الرَّابِعُ يَنْتَهِي إِلَى الشَّيْطَانِ الْمُغْوِي(4)، وَفِيهِ يُشْرَعُ(5) بَابُ هَذِهِ الدَّارِ).

انسان در دنيا در محاصره چهار عامل خطرناك است; يكى از آنها انواع آفتهايى مانند سيل ها و زلزله ها و بيمارى ها و جنگ هاست كه از بيرون به انسان تحميل مى شود و ديگر مصائبى است كه از داخل به آن گرفتار مى گردد; مانند از دست دادن اعضاى مختلف بدن يا بستگان و نزديكان، و از سوى سوم و چهارم هوا و هوس سركش كه از درون بر انسان فشار مى آورد و شيطانى كه از برون انسان را وسوسه مى كند.

اين چهار عامل در همه جا انسان ها را احاطه كرده و ممكن است انسان با تهذيب نفس، هوا و هوس را و با ايستادگى در برابر وسوسه هاى شيطان، او را مهار كند و از اين دو عامل هلاكت برهد; ولى آفت ها و مصيبت ها براى همه كس و در هر زمان و مكان غير قابل اجتناب است; لذا امام(عليه السلام) در جاى ديگر دنيا را سرايى مى داند كه در لابه لاى بلاها و آفت ها پيچيده شده است: (دارٌ بِالْبَلاءِ مَحْفُوفَةٌ وَبِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ).(6)

تعبير به «دَوَاعِي» در مورد آفت ها و مصيبت ها اشاره به اسباب آن است كه زندگى انسان ها را احاطه كرده است.

و تعبير به «الْهَوَى الْمُرْدِي» اشاره به هوا و هوسى است كه انسان را به هلاكت مادى و معنوى مى كشاند، زيرا «رداء» به معناى هلاكت يا هوا و هوسى است كه انسان را به سقوط مى كشاند، در نتيجه هواى نفس باعث سقوط از مقام والاى انسانيّت و سقوط در درون جهنم است.

جمله «وَفِيهِ يُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ» اشاره به اين است كه راه نفوذ در اين خانه خطرناك، شيطان است;هرچند بقيه عوامل هركدام در جاى خود مشكل آفرين است.

امام(عليه السلام) در ادامه به بيان بخش چهارم اين قباله پرداخته و بهاى اين ملك را اين گونه بيان مى فرمايد: «اين خانه را فريب خورده آرزوها از كسى كه در سرآمد معينى از اين جهان بيرون رانده مى شود به مبلغ خروج از عزت قناعت و دخول در ذلت حرص و دنياپرستى و خوارى، خريدارى كرده است»; (اشْتَرَى هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالاَْمَلِ، مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالاَْجَلِ، هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ الْقَنَاعَةِ، وَالدُّخُولِ فِي ذُلِّ الطَّلَبِ وَالضَّرَاعَةِ(7)).

تعبيرهاى امام(عليه السلام) و جناس ها و تضادهايى كه در اين جمله ها به كار رفته قابل توجّه است: «خروج» و «دخول»، «عزت» و «ذلت»، «قناعت» و «حرص».

در جمله هاى بالا نيز «آفت ها» و «مصيبت ها» و «مردى» و «مغوى» نيز نمونه اى از جناس مطلوب است.

سپس امام(عليه السلام) به سراغ پنجمين نكته مربوط به قباله ها و اسناد مالكيت مى رود و آن تعيين مسئول در مقابل كشف فساد و خسارت هاى ناشى از آن است; مى فرمايد: «هرگونه عيب و نقص و كشف و خلافى كه در اين معامله واقع شود و خسارتى كه به مشترى برسد به عهده بيمارى بخش اجسام پادشاهان و گيرنده جان جباران و زايل كننده سلطنت فراعنه همچون كسرى، قيصر، تبّع و حمير است و همچنين آنها كه مال را گردآورى كردند و بر آن افزودند و بنا كردند و محكم ساختند، آراستند و زينت نمودند، اندوختند و نگهدارى كردند و به گمان خود براى فرزندان باقى گذاردند»; (فَمَا أَدْرَكَ هَذَا الْمُشْتَرِي فِيمَا اشْتَرَى مِنْهُ مِنْ دَرَك فَعَلَى مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوكِ، وَسَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ، وَمُزِيلِ مُلْكِ الْفَرَاعِنَةِ، مِثْلِ كِسْرَى وَقَيْصَرَ، وَتُبَّع وَحِمْيَرَ، وَمَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَى الْمَالِ فَأَكْثَرَ، وَمَنْ بَنَى وَشَيَّدَ، زَخْرَفَ وَنَجَّدَ، وَادَّخَرَ وَاعْتَقَدَ، وَنَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ).

جان كلام امام(عليه السلام) اين است كه اگر در معامله اى كشف فساد شود و عيب و نقصى داشته باشد بايد مسئوليت آن بر عهده كسى باشد و همچنين اگر معلوم شود متاع، غصبى و مستحقا للغير است بايد بر طبق قراردادى كه در معامله نوشته شده عمل شود. امام(عليه السلام) در اينجا مى فرمايد: براى جبران اين نقايص بايد به سراغ عزرائيل و ملك الموت رفت همان كسى كه جان پادشاهان را گرفت و حكومت آنها را بر باد داد. همان كسى كه كسرى ها، قيصرها، تبّع ها و حميرها را به زير خاك پنهان ساخت و كسانى را كه تمام همّتشان جمع مال و ساختن قصرهاى مرتفع و محكم و گردآورى ضياع و عقار بود محكوم به فنا نمود.

«مبلبل» از ريشه «بلبلة» بر وزن «مزرعة» معانى متعدّدى دارد گاه به معناى تشويش و اضطراب گاه به معناى پراكنده ساختن و گاه به معناى فاسد كردن آمده است و در اينجا مناسب همان معناى فاسد و بيمار نمودن است كه به دنبال آن سلب نفوس و در تعقيب آن زوال ملك در عبارت بالا آمده است.

در ضمن بايد توجّه داشت واژه كسرى كه در اصل خسرو بوده، مفهوم عامى دارد مثل واژه شاه و همچنين واژه قيصر براى پادشاهان روم، تبّع براى پادشاهان يمن و حمير (نيز براى گروهى از پادشاهان يمن بود) كه همه به معناى پادشاه است; گرچه در هر كشورى تعبير خاصى داشته است.

جمله «مَنْ بَنَى وَشَيَّدَ» با توجّه به اينكه تشييد، هم به معناى محكم ساختن و هم مرتفع نمودن آمده، در اينجا قابليت هر دو معنا را دارد و حتى جمع ميان آن دو مشكل نيست; يعنى كسانى كه بناهاى مرتفع و محكم ساختند.

جمله هاى «زَخْرَفَ وَنَجَّدَ» هر كدام اشاره به نوعى زينت است. «زخرف» اشاره به تزيين بناى ساختمان و «نجد» اشاره به تزيين وسايل از قبيل فرش، پشتى ها و پرده ها و مانند آن است.

جمله «اعتقد» به معناى محكم كارى و نگهدارى كردن از طريق تنظيم اسناد و مانند آن است كه دنياپرستان با وسواس زياد سعى دارند ذخيره هاى اموال خود را با اسناد محكم از تسلط ديگران بر آن حفظ كنند و به گمان خود براى فرزندانشان به يادگار بگذارند.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين قباله مى فرمايد: «اينها همان كسانى هستند كه همگى به پاى حساب و محل ثواب و عقاب، رانده مى شوند در آن هنگام كه فرمان داورى الهى صادر مى شود و بيهوده كاران در آنجا زيان مى بينند»; (إِشْخَاصُهُمْ(8) جَمِيعاً إِلَى مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَالْحِسَابِ، وَمَوْضِعِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ: إِذَا وَقَعَ الاَْمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ (وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ)(9)).

(اشخاصهم) مطابق تفسير بالا مبتداست و (الى موقف الارض) به منزله خبر(10)ولى جمعى از مفسّران نهج البلاغه (اشخاص) را مبتداى مؤخر دانسته اند و جمله (فَعَلى مُبَلْبَلِ أجْسامِ الْمُلُوكِ ...) را خبر مقدم، بنابراين مفهوم جمله چنين مى شود: فرشته هاى مرگ كه اجسام پادشاهان را به لرزه در آوردند و ارواح آنها را قبض كردند و سلطنتشان را به زوال كشيدند بر آنهاست كه مسئولان كشف فساد در املاك دنيوى را در قيامت به پاى حساب و ميزان اعمال بكشانند.

آرى تمام قدرتها رو به زوال مى رود و تمام ثروتها و املاك به جا مى ماند و همه انسان ها از جام مرگ مى نوشند و در قيامت در پاى حساب حاضر مى شوند.

در پايان اين قباله ـ مانند قباله هاى مردم دنيا ـ امام(عليه السلام) اشاره به شهود اين معامله معنوى مى كند و مى فرمايد: «شاهد اين سند، عقل است آن گاه كه از تحت تأثير هوا و هوس خارج شود و از علايق دنيا به سلامت بگذرد»; (شَهِدَ عَلَى ذَلِكَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَى وَسَلِمَ مِنْ عَلاَئِقِ الدُّنْيَا).

از آنجا كه شاهد بايد عادل و ثقه باشد، امام(عليه السلام) مى فرمايد: عقلى مى تواند بر اين امر گواهى دهد كه از چنگال هواى نفس خارج شده باشد و وابستگى ها به دنياى مادى او را از بيان حق خارج نكرده باشد.

به اين ترتيب امام(عليه السلام) اركان شش گانه اين سند معنوى را به زيباترين وجهى تبيين مى كند.

##### 1 . «اُزعج» از «ازعاج» به معناى راندن و از جا كندن گرفته شده است.
2 . «خطّه» در اصل به معناى زمينى است كه انسان آن را انتخاب كرده و آن را علامت گذارى و خط كشى نموده است، از ريشه «خط» گرفته شده سپس به معناى منطقه و ناحيه و كوى به كار رفته است و در جمله بالا همين معناى اخير اراده شده است.
3 . «داوعى» جمع «داعية» به معناى سبب است.
4 . «المغوى» اسم فاعل از «اغواء» به معناى گمراه كننده است.
5 . «يشرع» از ريشه «اشراع» در اين گونه موارد به معناى گشودن است.
6 . نهج البلاغه، خطبه 226.
7 . «ضراعة» به معناى ذلت است (هم معناى مصدرى دارد و هم معناى اسم مصدرى); اين واژه به معناى فروتنى كردن نيز آمده است.
8 . «اشخاص» به معناى احضار كردن، فرستادن و راندن است و در عبارت بالا مناسب، همان معناى اوّل است.
9 . غافر، آيه 78 .
10 . از جمله قراينى كه اين نظر را تأييد مى كند دو قرينه زير است:
الف) در كتاب دستور معالم الحكم ابن سلامة، ص 137 نامه فوق را تا عبارت «وتبع وحمير» پايان داده بى آنكه جمله «اشخاصهم...» را آورده باشد در حالى كه نامه را ادامه داده است.
ب) در كتاب حلية الالياء، ج 8، ص 102 جمله «اشخاصهم» را به اين صورت آورده است: (و اشخصهم...) كه نشان مى دهد جمله مستقلى است جداى از جمله هاى سابق.

▲نكته ها

▲1. انگيزه تنظيم اين قباله

اين بيع نامه عجيب و بى سابقه را كه امام(عليه السلام) براى يكى از قضات خود نوشته است از جهات مختلفى شايان دقت است.

نخست اينكه هشتاد دينار كه مبلغ اين خانه بوده در آن زمان بهاى سنگينى نبوده; ولى چون خريدار خانه يكى از قضات است و قاضى هميشه در معرض اتهام و وسوسه هاى نفسانى است امام(عليه السلام) اين مقدار را نيز براى او نمى پسندد.

از اين گذشته مى دانيم دوران حكومت امام(عليه السلام) بعد از دوران پر مخاطره عثمان بود كه با ريخت و پاش گسترده بيت المال و روى آوردن گروهى از سرشناسان جامعه اسلامى به زندگى پر زرق و برق صورت گرفت و امام(عليه السلام)براى متوقف ساختن اين جريان خطرناك همواره در خطبه ها و نامه هاى نهج البلاغه درباره دنياى مادى و زخارف فريبنده آن هشدار مى دهد و خود نيز زندگى بسيار زاهدانه اى را در حالى كه در رأس حكومت اسلامى است پيش گرفته و حتى حاضر نمى شود چيزى ـ هرچند مختصر ـ به برادرش عقيل از بيت المال ببخشد و هنگامى كه به او خبر مى دهند فرماندار تو در بصره ـ عثمان بن حنيف ـ دعوت يكى از ثروتمندان آن شهر را پذيرفته و بر سر سفره رنگينى نشسته كه ثروتمندان در آن دعوت شده بودند و خبرى از فقرا در كنار آن نبود، سخت برآشفته مى شود و نامه تندى براى او مى نويسد.

همه اينها براى آن بوده است كه آن فرهنگ نادرست ضد اسلامى را دگرگون سازد و مسلمانان را به فرهنگ عصر پيغمبر اكرم باز گرداند.

به يقين در آن زمان قصرها و خانه هاى گران قيمت كه بسيار از خانه خريدارى شده به وسيله شريح پر زرق و برق تر و گرانبهاتر بود، كم نبود. اين نامه هشدارى به همه محسوب مى شد كه دست و پاى خود را جمع كنند و حال و هواى حكومت امام(عليه السلام) را دريابند.

به يقين اين نامه در همان زمان دست به دست مى گشت و بسيارى از مردم از آن باخبر شدند كه امام(عليه السلام) نامه اى به اين مضمون براى شريح قاضى نوشته است و به دنبال آن عده اى واقعاً متنبه شدند و سبب شد گروهى نيز از ترس اعتراض مردم، خود را با آن هماهنگ سازند.

اين نامه مخصوص آن عصر و زمان نبود و براى امروز و فردا و فرداها نيز كارساز است و براى همه نسل ها در همه عصرها صادق است و مخصوص به گروه خاصى نيست.

ما امروز افرادى را مى بينيم كه براى بناى يك خانه قصر مانند، چه زحمت هايى مى كشند; مصالح گران قيمت، تزيينات پرخرج و وسائل غير ضرورى از گوشه و كنار دنيا براى آن فراهم مى سازند و گاه يك عمر براى رسيدن به چنين بنايى تلاش مى كنند و گاه با پايان آن، عمر آنها هم پايان مى گيرد و ناگفته پيداست چنين هزينه هاى سرسام آورى را نمى توان از طريق حلال تحصيل كرد. در نتيجه وزر و وبال و گناه بر دوش آنهاست و لذت و نشاط آن را ديگران مى برند.

▲2. شريح كيست؟

شريح بن حارث، ابواميه از قبيله «بنى كنده» بود و اينكه بعضى شريح بن هانى گفته اند، نادرست است; در اينكه آيا او از صحابه بود يا نه در ميان مورخان گفتگو است. در كتاب اسدالغابة آمده است كه او زمان پيغمبر اكرم را درك كرد ولى هرگز حضرت را ملاقات ننمود. بعضى گفته اند ملاقات كرد و نزد پيامبر آمد و مسلمان شد سپس عرض كرد: اى رسول خدا من خانواده اى پر جمعيّت در يمن دارم; پيامبر فرمود: آنها را نزد من بياور; ولى هنگامى كه آنها را به مدينه آورد پيغمبر اكرم رحلت فرموده بود.

ابن اثير در اسدالغابة مى گويد: عمر او را قاضى كوفه قرار داد و اين منصب تا زمان امير مؤمنان على(عليه السلام) ادامه داشت و حضرت نيز او را به موجب سوابقش در اين كار ابقا فرمود; ولى طبق روايت معتبرى كه در كتاب وسائل الشيعه آمده به او شرط كرد حكم نهايى را بدون اطّلاع آن حضرت صادر نكند: (لَمّا ولّى أميرُالْمُؤْمِنينَ شُرَيْحاً القَضاءَ اِشْتَرَطَ عَلَيْه أنْ لا يَنْفَذَ الْقَضاءَ حَتّى يُعْرِضَهُ عَلَيْهِ).(1)

اين منصب حتى تا زمان حجاج ادامه داشت.

جمعى از مورخان او را فردى باهوش و زيرك دانسته اند; ولى اين دليل نمى شود كه خطاهاى مهمى نيز در امر قضا مرتكب نشده باشد كه نمونه هاى آن نيز در كتب حديث آمده است.(2)

دميرى نويسنده كتاب حياة الحيوان مى نويسد: كسى به شعبى (يكى از تابعين) گفت: اين ضرب المثلى كه معروف شده: «إنَّ شُرَيْحاً كانَ أدْهى مِنَ الثَّعْلَب وأحْيَل; شريح از روباه مكارتر است» به چه معناست; شعبى در جواب گفت: شريح در ايامى كه بيمارى طاعون به صورت همه گير (در كوفه) آمده بود، به سوى سرزمين نجف رفت هنگامى كه نماز مى خواند روباهى مى آمد و در مقابل او مى ايستاد و ادا و اطوار او را در مى آورد و مايه هواس پرتى او در نماز مى شد شريح براى گرفتن اين روباه تدبيرى انديشيد; پيراهن خود را بر سر چوبى كرد و آستين هايش را مشخص نمود و شب كلاه خود را بر سر آن نهاد روباه آمد در مقابل آن آدمك ايستاد و همان كارها را تكرار كرد. شريح ناگهان از پشت سر آمد و روباه را گرفت، لذا گفته مى شود شريح از روباه هم مكارتر است.(3)

ابن خلكان او را از تابعين مى شمرد; هرچند دوران جاهليّت را درك كرده بود. وى معتقد است شريح شصت و پنج سال بر مسند قضا نشسته بود و در اين مدت تنها سه سال، آن هم در زمان فتنه عبدالله بن زبير از قضاوت امتناع ورزيد و سرانجام در زمان حجاج استعفاى خود را به او داد و ديگر تا آخر عمر قضاوت نكرد.

او كوسه بود و مويى بر صورت نداشت.

در مورد سن او اختلاف است; بعضى سن او را صد و بيست سال و بعضى صد و ده سال و بعضى كمتر يا بيشتر از آن شمرده اند.

بى شك او سرانجام گرفتار سوء عاقبت شد; يكى از شواهد آن داستانى است كه طبرى در تاريخ خود از ابومخنف نقل كرده است. او مى گويد: هنگامى كه ابن زياد هانى بن عروه را دستگير كرد او فرياد مى زد: كجا هستند دينداران و اهل اين شهر كه مرا در برابر دشمنشان تنها گذاردند. اين سخن را مى گفت در حالى كه خون بر محاسن او جارى بود در اين هنگام صداى فريادهايى بر در قصر دارالاماره شنيده شد و معلوم شد به طايفه بنى مذحج خبر داده اند كه بزرگ آنها هانى كشته شده آنها حركت كردند و قصر را احاطه نمودند عبيدالله بن زياد به شريح قاضى گفت: بيا تماشا كن هانى زنده است سپس بيرون رو و به مردم خبر بده كه او زنده است و او را ديده اى. شريح هم اين كار را انجام داد و مردم پراكنده شدند (سپس ابن زياد) هانى را به قتل رساند.(4)

در واقع شريح كه مى دانست جان هانى در خطر است چرا ياران و حاميان او را امر به بازگشت كرد و رضايت ابن زياد را بر رضايت خدا مقدم داشت.

موضع گيرى هاى نامناسب يا سكوت معنادار در برابر امر شهادت امام حسين(عليه السلام) و اسارت اسيران در آن زمان كه در كوفه بود نيز نشانه ديگرى از خباثت و ضعف نفس اوست و اگر او قبيله بنى مذحج را به هنگامى كه دارالاماره را در محاصره خود داشتند امر به بازگشت نمى كرد اوضاع كوفه و آينده ياران امام حسين(عليه السلام) به شكل ديگرى رقم مى خورد.(5)

از روايتى كه ابى مخنف در كتاب مقتل الحسين خود نقل كرده استفاده مى شود هنگامى كه مختار بر سر كار آمد او را به سبب كوتاهى هايى كه در امر يارى ياران امام حسين(عليه السلام) كرده بود از منصبش عزل كرد.(6)

##### 1 . وسائل الشيعه، ج 18، ص 6 (حديث اوّل باب سوم ابواب صفات قاضى).
2 . كافى، ج 7، ص 385، ح 5.
3 . منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغه، ج 17، ص 158 و سفينة البحار، ريشه شرح.
4 . تاريخ طبرى، ج 4، ص 274 در باب حوادث سال 60 قمرى.
5 . رجوع كنيد به: الاصابة فى معرفة الصحابة، ج 2، ص 70، شرح حال حسين بن على(عليه السلام) .
6 . از تواريخ استفاده مى شود كه در زمان حجاج به كار خود بازگشته بود; ولى بعداً استعفاى خود را به حجاج ارائه كرد و او هم موافقت نمود. براى توضيح بيشتر به استيعاب، ص 590 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ص 28 و 29 مراجعه كنيد.

▲4 إلى بَعْضِ أُمَراءِ جَيْشِهِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به بعضى از سران سپاهش نوشته(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه بخشى از نامه اى است كه امام(عليه السلام) به بعضى از فرماندهان لشكرش نوشته است و سبط بن الجوزى در كتاب تذكرة الخواص آن را به صورت گسترده تر و متفاوتى نقل كرده و كاملا روشن است كه از جاى ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته به خصوص اينكه ابن جوزى در اوّل باب ششم از كتابش مى گويد: هر كلامى از على(عليه السلام) در اين كتاب نقل شده با اسنادى بوده كه متصل به امام(عليه السلام) مى شده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 201).

▲نامه در يك نگاه

محتواى نامه روشن است. امام(عليه السلام) به يكى از فرماندهان لشكرش دستور مى دهد كه در مقابل گروهى شورشى ايستادگى كند. نخست آنها را نصيحت كند كه به راه راست باز گردند و اگر نپذيرفتند با نيروى نظامى آنها را بر سر جاى خود بنشاند.

همان گونه كه بعداً اشاره خواهيم كرد مخاطب اين نامه عثمان بن حنيف فرماندار بصره بود كه در عين حال فرماندهى لشكر را نيز بر عهده داشت و لذا مرحوم سيّد رضى عنوان نامه را «إلى بَعْضِ أُمَراءِ جَيْشِهِ» قرار داده است.

▲متن و ترجمه

فَإِنْ عَادُوا إِلَى ظِلِّ الطَّاعَةِ فَذَاكَ الَّذِي نُحِبُّ، وَإِنْ تَوَافَتِ الاُْمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَى الشِّقَاقِ وَالْعِصْيَانِ فَانْهَدْ بِمَنْ أَطَاعَكَ إِلَى مَنْ عَصَاكَ، وَاسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَكَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْكَ، فَإِنَّ الْمُتَكَارِهَ مَغِيبُهُ خَيْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ، وَقُعُودُهُ أَغْنَى مِنْ نُهُوضِهِ.

ترجمه

مخالفان را (كسانى كه فرمان تو را در مقابله با لشكريان طلحه و زبير پذيرا نيستند) نصيحت كن. اگر به سايه اطاعت باز گردند (و تسليم فرمان تو شوند) اين همان چيزى است كه ما دوست داريم (و از آنها مى خواهيم) و اگر حوادث، آنان را به سوى اختلاف و عصيان كشاند به كمك كسانى كه از تو اطاعت مى كنند با كسانى كه از تو نافرمانى مى كنند پيكار كن و با كسانى كه مطيع اند از كسانى كه سستى مىورزند خود را بى نياز ساز; زيرا سست عنصران و كسانى كه از جنگ با دشمن كراهت دارند غيبت شان بهتر از حضورشان است و قعود آنها از جنگ، از قيامشان كارسازتر است!

▲شرح و تفسير

▲افراد سست را كنار بزن

قبل از ورود در تفسير اين نامه بايد به شأن صدور آن توجّه كنيم. جريان آن گونه كه مرحوم شيخ مفيد در كتاب الجَمَل نوشته است چنين بود:

«بعد از قتل عثمان و بيعت عامه مردم با امير مؤمنان على(عليه السلام) هنگامى كه طلحه و زبير به اهداف خود كه خلافت (يا لا اقل امارت بخشى از جهان اسلام بود)، نرسيدند، از مدينه به سمت مكّه حركت كردند و در مكّه عبدالله بن زبير را نزد عايشه فرستادند كه به او بگويد امير المؤمنين عثمان مظلوم كشته شد و على بن ابى طالب امور مردم را قبضه كرد و به وسيله سفيهانى كه قتل عثمان را بر عهده گرفتند بر همه چيز غلبه يافت و ما از اين مى ترسيم كه مفاسدى از اين طريق در جهان اسلام پيدا شود. اگر مصلحت مى بينى در سفر به بصره همراه ما باش اميد است خداوند به وسيله تو اختلاف اين امّت را التيام بخشد و شكاف ميان آنها را پر كند و پراكندگى آنها را بر طرف سازد و امورشان را بدين طريق اصلاح نمايد.

عبدالله نزد عايشه آمد و پيام را رساند. عايشه در ابتدا امتناع ورزيد سپس فرداى آن روز موافقت خود را اعلام كرد هنگامى كه طلحه و زبير به اتفاق عايشه و گروه شورشيان به بصره رسيدند عثمان بن حنيف فرماندار امير مؤمنان على(عليه السلام)در بصره نامه اى براى آن حضرت نوشت و آن حضرت را در جريان امور گذاشت حضرت نامه مورد بحث را مرقوم داشت و براى عثمان بن حنيف فرستاد و دستور داد به اتفاق گروه وفاداران به امام(عليه السلام) از اهالى بصره در مقابل مخالفان بايستند».(1)

اكنون به شرح نامه مى پردازيم. امام(عليه السلام) مى فرمايد: «مخالفان را (كسانى كه فرمان تو را در مقابله با لشكريان طلحه و زبير پذيرا نيستند) نصيحت كن اگر به سايه اطاعت باز گردند (و تسليم فرمان تو شوند) اين همان چيزى است كه ما دوست داريم (و از آنها مى خواهيم) و اگر حوادث، آنان را به سوى اختلاف و عصيان كشاند با كمك كسانى كه از تو اطاعت مى كنند با كسانى كه نافرمانى تو را مى كنند پيكار كن و با كسانى كه مطيع اند از كسانى كه سستى مىورزند خود را بى نياز ساز»; (فَإِنْ عَادُوا إِلَى ظِلِّ الطَّاعَةِ فَذَاكَ الَّذِي نُحِبُّ، وَإِنْ تَوَافَتِ(2) الاُْمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَى الشِّقَاقِ الْعِصْيَانِ فَانْهَدْ(3) بِمَنْ أَطَاعَكَ إِلَى مَنْ عَصَاكَ وَاسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَكَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ(4) عَنْكَ).

تعبير به «ظِلِّ الطَّاعَةِ» (سايه اطاعت) تعبير لطيفى است و اشاره به اين دارد كه عصيان و سركشى و مخالفت، همچون آفتاب سوزان است و اطاعت و تسليم در برابر فرماندهان عدل، سايه لذت بخشى است كه به جامعه آرامش مى دهد.

تفاوت شقاق و عصيان در اين است كه شقاق به معناى جدايى است و عصيان و نافرمانى چيزى فراتر از جدايى است.

آن گاه امام(عليه السلام) در پايان اين نامه اشاره به دليل دستور خود پرداخته مى فرمايد: «زيرا سست عنصران و كسانى كه از جنگ با دشمن كراهت دارند غيابشان بهتر از حضورشان است و قعود آنها از جنگ از قيامشان كارسازتر است»; (فَإِنَّ الْمُتَكَارِهَ(5) مَغِيبُهُ(6) خَيْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ، وَقُعُودُهُ أَغْنَى مِنْ نُهُوضِهِ).

اين همان چيزى است كه قرآن مجيد نيز درباره گروهى از منافقان در سوره توبه اشاره كرده، مى فرمايد: «(لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَّا زَادُوكُمْ إِلاَّ خَبَالا وَلاََوْضَعُوا خِلاَلَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ); اگر آنها همراه شما (به سوى ميدان جهاد) خارج مى شدند جز اضطراب و ترديد و فساد، چيزى بر شما نمى افزودند و به سرعت در بين شما به فتنه انگيزى (و ايجاد تفرقه و نفاق) مى پرداختند».(7)

##### 1 . الجمل، ص 122.
2 . «توافت» از ريشه «وفا» گرفته شده و به معناى دست به دست هم دادن و گرد هم آمدن است و منظور در جمله بالا اين است كه اگر حوادث دست به دست هم بدهد و مخالفان را به ادامه سركشى وادارد.
3 . «انهد» صيغه امر است از ريشه «نهود» به معناى برآمدن و برخاستن براى انجام كارى است.
4 . «تقاعس» از ريشه «قعس» بر وزن «فحص» و به معناى كندى كردن، شانه خالى كردن و عقب نشينى نمودن از انجام كار يا نبرد است.
5 . «المتكاره» به معناى كسى است كه راضى به انجام كارى نيست و از انجام آن خشمگين است. از ريشه كراهت گرفته شده است.
6 . «مغيبه» واژه «مغيب» و «مشهد» كه بعد از آن آمده، مصدر ميمى است و به معناى غيبت و حضور است.
7 . توبه، آيه 47.

▲نكته ها

▲1. جنايات شورشيان جمل

از تاريخ طبرى و بعضى كتب ديگر و همچنين خطبه 172 كه سابقا به طور مشروح درباره آن سخن گفتيم استفاده مى شود كه بعد از ورود طلحه و زبير و لشكر آنها به بصره، عثمان بن حنيف طى نامه فوق كه از سوى امير مؤمنان على(عليه السلام)به او رسيد مأمور شد با آنها به مقابله برخيزد تا امام(عليه السلام) و لشكريانش وارد شوند; ولى مردم بصره به دو گروه تقسيم شدند; گروهى مى گفتند ما بايد به يارى نماينده امام(عليه السلام)برخيزيم و گروه ديگر مى گفتند: شورشيان راست مى گويند ما بايد به حمايت عايشه همسر پيغمبر و همراهانش برخيزيم و اين دو گروه با هم به مقابله برخاستند و قابل توجّه اينكه (جارية بن قدامه) يكى از سران قبايل بصره، در مقابل عايشه آمد و گفت: اى ام المؤمنين به خدا قتل عثمان نزد ما كم اهمّيّت تر است از اينكه تو از خانه ات بيرون آمده اى و ستر و حرمت پيغمبر را كنار زده اى و بر اين شتر ملعون سوار شده اى و خود را در معرض تير و شمشير مخالفان قرار داده اى و احترام خود را پايمال ساخته اى. اگر به ميل خود آمده اى به خانه ات برگرد و اگر تو را با اكراه آورده اند از مردم كمك بخواه تا به خانه ات برگردى.

به هر حال طلحه و زبير و همدستانش در زير لباس خود زره پوشيدند و هنگام نماز صبح به مسجد آمدند. عثمان بن حنيف بى خبر از اين جريان به هنگام نماز به مسجد آمد تا با مردم نماز بخواند. ياران طلحه و زبير او را عقب كشيدند و زبير را براى نماز جلو آورند. گروه پاسداران بيت المال كه «سبابجة» ناميده مى شدند جلو آمدند و زبير را از مسجد بيرون كردند و عثمان را براى نماز جلو آورند; ولى ياران زبير حمله كردند و عثمان بن حنيف و يارانش را عقب راندند. اين جنگ و گريز تا نزديك طلوع آفتاب ادامه يافت. جمعى فرياد كشيدند: اى اصحاب محمد از خدا بترسيد آفتاب دارد طلوع ميكند نماز چه شد.

سرانجام زبير غالب شد و نماز را با مردم خواند و بعد از نماز، زبير با ياران مسلح خود به عثمان بن حنيف و طرفدارانش حمله كردند و او را گرفتند و تا سرحد مرگ زدند و تمام موهاى صورت و ابروها و مژه هاى چشمانش را كندند و سرانجام گروهى را شكنجه كردند و كشتند.

امام(عليه السلام) در خطبه 172 به اين مسأله اشاره كرده مى فرمايد: «به خدا سوگند اگر آنها تنها يك نفر را بدون گناه مى كشتند، خونشان براى من حلال بود تا چه رسد به اينكه گروه عظيمى از مسلمانان را به قتل رساندند».

البتّه اين درگيرى غير از درگيرى ديگرى است كه بر سر امامت نماز بين طلحه و زبير واقع شده كه هركدام مى خواستند امامت جماعت را عهده دار شوند كه عايشه ميانجى گرى كرد و بنا شد پسر زبير امامت جماعت را بر عهده بگيرد.

طرفداران طلحه و زبير و عايشه جنايات عجيبى را مرتكب شدند از جمله «سبابجه» كه هفتاد نفر و به روايتى چهارصد نفر بودند همه را به دستور عايشه سر بريدند و اين اوضاع خونبار همچنان ادامه يافت تا لشكر امام(عليه السلام) وارد شد و شورشيان جمل را تار و مار كرد و طلحه و زبير كشته شدند و عايشه را با گروهى تحت الحفظ به مدينه بازگرداندند و آرامش به بصره بازگشت.(1)

##### 1 . براى شرح بيشتر به تاريخ طبرى، ج، 3 در باب حوادث سنه 36 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 9، ص 305 تا 323 مراجعه شود.

▲2. به چه كسانى مى توان اعتماد كرد؟

امام(عليه السلام) در اين نامه اشاره به نكته مهمى كرده است كه سزاوار است مورد توجّه همه مديران وفرماندهان باشد و آن اينكه هرگز افراد سست اراده و خالى از انگيزه و تصميم را به حساب نياورند و آنها را به صورت سياهى لشكر با خود به صحنه نكشانند، چرا كه خطر و ضرر آنها بيش از سود و منفعت آنهاست، عدم حضور آنها در صحنه، مايه آرامش مبارزان است و حضورشان مايه ناراحتى و تنش.

شبيه اين معنا همان گونه كه اشاره شد در قرآن مجيد نيز در داستان جنگ تبوك (و همچنين جنگ احد) آمده است; در مورد اوّل مى فرمايد: «(لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ ما زادُوكُمْ إِلاّ خَبالاً وَلاََوْضَعُوا خِلالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَة); اگر آنها همراه شما (به سوى ميدان جهاد) خارج مى شدند جز اضطراب و ترديد و فساد، چيزى بر شما نمى افزودند; و به سرعت در ميان شما به فتنه انگيزى (و ايجاد تفرقه و نفاق) مى پرداختند».(1)

در مورد داستان جنگ احد، در آيه بعد از آن مى فرمايد: «(لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الاُْمُورَ حَتّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللهِ وَهُمْ كارِهُونَ); آنها پيش از اين (نيز) در پى فتنه انگيزى بودند، و كارها را بر تو دگرگون (و آشفته) ساختند; تا آنكه حق فرا رسيد، و فرمان خدا آشكار گشت (و پيروز شديد) در حالى كه آنها ناراضى بودند».(2)

كوتاه سخن اينكه آيات فوق، درس بزرگى به همه مسلمانان مى دهد كه هيچ گاه در فكر افزودن سياهى لشكر و كميّت و تعداد نباشند، بلكه به اين فكر باشند كه افراد مخلص و باايمان را انتخاب كنند هرچند نفراتشان ظاهراً كم باشد; همان گونه كه در آيات مربوط به داستان بنى اسرائيل و طالوت و جالوت نيز آمده است: (كَمْ مِنْ فِئَة قَلِيلَة غَلَبَتْ فِئَةً كَثيرَةً بِإِذْنِ اللهِ).(3)

##### 1 . توبه، آيه 47.
2 . توبه، آيه 48.
3 . بقره، آيه 249.

▲5 إلى أشْعَثِ بْنِ قَيْس عامِلُ أذَرْبيجان

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به اشعث بن قيس فرماندار آذربايجان نوشته است.(1)

##### 1 . سند نامه:
از جمله كسانى كه اين نامه را ذكر كرده اند نصر بن مزاحم در كتاب صفين است كه آن را از آغاز كلام امام(عليه السلام)در اين نامه نقل كرده و با توجّه به اينكه نصر بن مزاحم حدود دو قرن جلوتر از سيّد رضى مى زيسته، و علاوه بر آن نامه را به صورت كامل ذكر كرده معلوم است كه از منابع ديگرى اخذ كرده است. ابن عبد ربه نيز نامه را با اضافاتى آورده و ابن قتيبه نيز در الامامة والسياسة كمى مختصرتر از عبارات نصر بن مزاحم ذكر كرده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 202).

▲نامه در يك نگاه

اين نامه عمدتاً به اين نكته اشاره دارد كه مقامات و منصب ها در حكومت اسلامى وسيله آب و نان افراد نيست بلكه امانتهاى الهى است كه بايد به دقت از آن مراقبت كنند. به همين دليل بايد نسبت به مردم استبداد به خرج ندهند و در مورد بيت المال با احتياط تمام گام بردارند.

▲متن و ترجمه

وَإِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَة وَلَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ، وَأَنْتَ مُسْتَرْعًى لِمَنْ فَوْقَكَ. لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِي رَعِيَّة، وَلاَ تُخَاطِرَ إِلاَّ بِوَثِيقَة، وَفِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَأَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ، وَلَعَلِّي أَلاَّ أَكُونَ شَرَّ وُلاَتِكَ لَكَ، وَالسَّلاَمُ

ترجمه

اين فرماندارى، براى تو وسيله آب و نان نيست; بلكه امانتى است در گردنت و (بدان) تو از سوى مافوق خود تحت مراقبت هستى. هرگز حق ندارى درباره رعيّت، استبداد به خرج دهى و حق ندارى در كارهاى مهم و خطير بدون اطمينان وارد شوى. در دست تو بخشى از اموال خداوند عزّوجلّ است و تو يكى از خزانه داران او هستى، بايد آن را حفظ كنى تا به دست من برسانى، اميد است من رييس بدى براى تو نباشم والسلام.

▲شرح و تفسير

▲مقامات كشور اسلام امانت الهى است

همان گونه كه در بالا اشاره شد آنچه مرحوم سيّد رضى در اين نامه آورده است بخشى از نامه مشروح ترى است كه در كتاب صفين آمده است. از مجموع نامه چنين استفاده مى شود كه اشعث بن قيس به موجب سوابق سويى كه داشت بعد از روى كار آمدن امام(عليه السلام) احساس ناامنى در موقعيت خود كرد كه امام(عليه السلام)ممكن است او را از حكومت آذربايجان بردارد و مسأله جنگ جمل و قتل عثمان را بهانه اى براى سركشى قرار دهد، لذا امام(عليه السلام) براى پيش گيرى از فتنه انگيزى او اين نامه را برايش نوشت و در آغاز نامه چنين فرمود: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِيّ أَميرِ الْمُؤْمِنينَ إِلَى الأَشْعَثِ بْنِ قَيْس أَمّا بَعْدُ، فَلَوْ لاَ هَنَاتٌ وَهَنَاتٌ كُنَّ مِنْكَ لَكُنْتَ الْمُقَدَّمُ في هذَا الأَمْرِ قَبْلَ النّاسِ وَلَعَلَّ آخِرَ أَمْرِكَ يَحْمَدُ أَوَّلَهُ، وَيَحْمِلُ بَعْضُهُ بَعْضاً، إِنِ اتَّقَيْتَ اللهَ ـ عَزَّ وَجَلَّ; اگر لغزشهايى چنين و چنان از تو سر نزده بود در اين كار (فرماندارى آذربايجان يا بيعت كردن با امام(عليه السلام)) مقدم بر ديگران بودى و شايد پايان كار تو آغاز آن را جبران كند و بخشى از آن بخش ديگر را بپوشاند اگر تقواى الهى را پيشه كنى».

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين نامه اشاره به قتل عثمان و بيعت مردم با او و شورش طلحه و زبير و شكستن بيعت آن حضرت نمود و افزود كه آنها عايشه را نيز با خود به سوى بصره بردند و من به اتفاق مهاجرين و انصار به سوى آنها رفتيم و در ميدان نبرد در مقابل هم قرار گرفتيم. من از آنها خواستم كه از سركشى بازگردند و به بيعت خود وفادار باشند و آنچه وظيفه اتمام حجت بود انجام دادم; ولى آنها نپذيرفتند جنگ در گرفت و شكست خوردند و گروهى مجروح شدند و گروهى فرار كردند و من دستور دادم مجروهان را نكشند و فراريان را تعقيب نكنند و هركس سلاح خود را بر زمين بگذارد و به خانه خويش برود و در را به روى خود ببندد در امان خواهد بود.(1)

سپس امام(عليه السلام) اين بخش از نامه را كه سيّد رضى نقل كرده است بيان فرمود.

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه، اوّل او را با دو جمله پرمعنا هشدار مى دهد و مى فرمايد: «فرماندارى تو براى تو وسيله آب و نان نيست، بلكه امانتى است در گردنت و تو از سوى مافوق خود تحت مراقبت هستى»; (وَإِنَّ عَمَلَكَ لَيْسَ لَكَ بِطُعْمَة(2) وَلَكِنَّهُ فِي عُنُقِكَ أَمَانَةٌ، وَأَنْتَ مُسْتَرْعًى لِمَنْ فَوْقَكَ).

تعبير بالا بيانگر ديدگاه اسلام درباره پست ها و منصب هاى حكومتى است. از ديدگاه اسلام رييس حكومت، وزرا، استان داران و فرماندهان، تنها امانت دارانى هستند كه امانت جامعه اسلامى از سوى خداوند به آنها سپرده شده و نبايد آن را وسيله برترى جويى و تحصيل منافع شخصى كنند; بلكه بايد مانند هر امانت دار امين از آن مراقبت به عمل آورده و سالم به دست اهلش بسپارند.

در تفسير آيه شريفه (إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الاَْمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا)(3) در روايات متعدّدى آمده كه اين امانت همان ولايت (و حكومت واليان صالح) است.(4)

البتّه اين تفسير به آن معنا نيست كه مفهوم آيه منحصر در امر حكومت و امامت باشد، بلكه يكى از مصاديق بارز و مهم آن است.

سپس امام(عليه السلام) بعد از اين هشدار گويا به بيان سه وظيفه براى اشعث به عنوان يك فرماندار مى پردازد، نخست مى فرمايد: «تو حق ندارى درباره رعيّت استبداد به خرج دهى»; (لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ(5) فِي رَعِيَّة(6)).

بلكه بايد طبق موازين الهى و آنچه در اسلام درباره حقوق مردم پيش بينى شده رفتار كنى نه اينكه آنچه دلخواه توست خودسرانه انجام دهى و با مردم همچون بندگان و بردگان عمل كنى.

حضرت در دستور دوم مى فرمايد: «تو حق ندارى در كارهاى مهم و خطير بدون اطمينان وارد شوى»; (وَلاَ تُخَاطِرَ إِلاَّ بِوَثِيقَة).

با توجّه به اينكه جمله (وَلاَ تُخَاطِرَ) از ريشه خطر است و امور مهم را خطير مى گويند به سبب خطرهايى كه آن را تهديد مى كند، منظور امام(عليه السلام) اين است كه در امورى كه با سرنوشت مردم سر و كار دارد جز با دقت و تأمل و مشورت كافى و در صورت لزوم گرفتن اذن از امام(عليه السلام) و پيشوايت اقدام مكن، زيرا براى حفظ امانت هاى مهم بايد از دست زدن به كارهاى خطرناك پرهيز كرد; بنابراين واژه وثيقه هم تفكر و انديشه را شامل مى شود و هم مشورت و هم اجازه گرفتن از امام(عليه السلام) در صورت نياز.

در دستور سوم درباره حفظ اموال بيت المال مى فرمايد: «در دست تو بخشى از اموال خداوند عزّوجلّ است و تو يكى از خزانه داران او هستى بايد آن را حفظ كنى تا به دست من برسانى»; (وَفِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَأَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ).

در پايان به او اطمينان مى دهد كه اگر در مسير صحيح گام بر دارد، امام(عليه السلام)نسبت به او هيچ گونه تعرضى نكند و از اين نظر در امنيت باشد، مى فرمايد: «اميد است من رييس بدى براى تو نباشم والسلام»; (وَلَعَلِّي أَلاَّ أَكُونَ شَرَّ وُلاَتِكَ لَكَ وَالسَّلاَمُ).

البتّه اين تعبير، تعبيرى است بسيار متواضعانه و پدرانه.

##### 1 . تمام نهج البلاغه، ص 803; واقعه صفين، ص 20.
2 . «طعمة» به معناى چيز خوردنى است; ولى گاه به صورت كنايه به كار مى رود مثلا مى گويند فلان كس خبيث الطعمة است يعنى كسب و كار بدى دارد و در نامه بالا به معناى وسيله آب و نان است.
3 . نساء، آيه 58.
4 . به تفسير نور الثقلين، ذيل آيه فوق و كافى، ج 1، ص 276 باب أنّ الإمام يعرف الامام الذى يكون من بعده مراجعه شود.
5 . «تفتات» در اصل از ريشه «فوت» گرفته شده كه گاه به معناى از دست رفتن و گاه به معناى سبقت جستن است و طبق معناى دوم هنگامى كه به باب افتعال برود به معناى استبداد و خودسرى است. گويى بر همه كس در انتخاب مقصودش پيشى مى گيرد. اين احتمال نيز وجود دارد كه از ريشه «فأت» (به همزه) گرفته شده باشد كه آن نيز به معناى انفراد و استبداد است.
4 . «رعية» صفت مشبهه به معناى مراعات شده از ريشه «رعى» كه در اصل به معناى به چرا بردن گوسفندان است كه توام با مراعات و نگهدارى است، گرفته شده و اين تعبير نشان مى دهد كه در حكومت اسلامى، دولت بايد در خدمت مردم و مراقب و محافظ آنها باشد. حديث معروف «كُلُّكُمْ راع وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعَيَّتِهِ» نيز اشاره به اين معنا دارد كه همه مردم بايد مراقب يكدگر باشند و در مقابل هم مسئولند. (حديث مزبور در بحارالانوار و جامع الاخبار و در كتابهاى اهل سنّت در صحيح بخارى و مسند احمد و كتابهاى ديگر نقل شده است).

▲نكته ها

▲1. دستور العملى كامل

جالب اين است كه امام(عليه السلام) در اين بخش كوتاه از نامه تمام گفتنى ها را كه بايد براى يك مسئول سياسى كشور اسلامى بگويد، بيان فرموده; نخست ماهيت منصب او را بيان داشته تا آگاه باشد او تنها يك امانتدار است نه يك زمامدار خودكامه و مالك الرقاب مردم.

سپس به سراغ نخستين چيزى مى رود كه دامن زمامداران را مى گيرد و آن مسأله استبداد رأى و ترجيح دادن تمايلات شخصى بر منافع مردم است. مخصوصاً امام(عليه السلام) از واژه رعيّت در اينجا استفاده مى كند كه مفهومش كسانى است كه بايد حال آنها مراعات شود و مصالح آنها را در نظر بگيرند.

سپس به او دستور مى دهد كه كارهاى مهم اجتماعى را همچون كارهاى شخصى نشمرد و ابعاد و آثار آن را در جامعه در نظر بگيرد و بدون اطمينان از عواقب آثار آن تصميم نگيرد.

سرانجام به يكى از مهم ترين عوامل فساد حكومت ها كه مسأله اموال و ذخائر كشور است، اشاره مى كند و آن را به عنوان «مال الله» معرفى مى نمايد; همان تعبيرى كه از قرآن مجيد گرفته شده كه خداوند متعال درباره بردگانى كه در مسير آزادى قرار دارند دستور مى دهد سرمايه اى در اختيار آنها بگذارند تا بتوانند كسب و كار كرده و دين خود را ادا نمايند; مى فرمايد: (وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللهِ الَّذِي آتاكُم).(1)

سپس او را به عنوان خزانه دار اموال الهى نه صاحب اختيار معرفى كرده دستور مى دهد از آن مراقبت نمايد تا به دست امام(عليه السلام) برسد و در ميان حق داران تقسيم شود.

در عين حال در پايان نامه به او اطمينان مى دهد كه اگر از مسير حق منحرف نشود امام(عليه السلام) هرگز با او بدرفتارى نخواهد داشت; ولى در عين حال هشدار ديگرى است كه اگر اشعث نصايح سه گانه فوق را نپذيرد بايد منتظر عواقب سوء كار خود باشد.

قابل توجّه اينكه نصر بن مزاحم در كتاب صفين مى نويسد: «هنگامى كه امام(عليه السلام) اين نامه را به اشعث نوشت (او كه داراى سوابق سويى بود) به ياران خود گفت: نامه امام(عليه السلام) من را در وحشت فرو برد، او مى خواهد اموال آذربايجان را از من مطالبه كند من ناچارم به سوى معاويه بروم. يارانش به او گفتند اگر بميرى براى تو از اين بهتر است. آيا شهر خود و جمعيّت خويش را رها مى كنى و دنباله روى اهل شام مى شوى؟ اشعث به اشتباه خود پى برد و سرانجام نزد امام(عليه السلام) آمد و در كوفه زندگى كرد».(2)

##### 1 . نور، آيه 33.
2 . شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 8، ص 7.

▲2. اشعث بن قيس كيست؟

در ذيل خطبه 19 در جلد اوّل همين مجموعه كه امام(عليه السلام) سخنان تندى در آن خطبه به اشعث بن قيس فرموده بود شرح حال اشعث را نوشته ايم.

نام اصلى وى معدى كرب بود و به مناسبت موهاى ژوليده و فرفرى كه داشت او را اشعث مى ناميدند; تا آنجا كه اسم اصلى او به فراموشى سپرده شد و اين نام بر وى ماند.

او داراى سوابق سوء بسيارى است; در زمان جاهليّت مرتكب جناياتى شد و از سوى قبيله دشمن اسير گشت و با پرداختن غرامت سنگينى از سوى قومش آزاد شد.

تاريخ تاريك زندگى او نشان مى دهد كه وى از منافقان بود و در عصر حكومت على(عليه السلام) به گفته بعضى از مورخان ريشه اصلى تمام مفاسد جامعه اسلامى بود. او با عمرو عاص در مسأله ايجاد نفاق در صف هاى ياران على(عليه السلام)در جنگ صفين همكارى كرد.

اشعث بن قيس در زمان عثمان به حكومت آذربايجان منصوب شد و امام(عليه السلام) بعد از عثمان طبق روايت بالا مى خواست با او مدارا كند مبادا به سوى معاويه و شام بگريزد.

قابل توجّه اينكه ابوبكر براى جلوگيرى از خطرات اشعث، خواهر خود ام فروه را به او تزويج كرد و اين زن سه پسر آورد كه يكى از آنها محمد بود كه در كربلا از فرماندهان لشكر ابن زياد در برابر امام حسين(عليه السلام) بود. اشعث دخترى به نام جعده داشت كه همه شنيده ايم امام مجتبى(عليه السلام) را مسموم ساخت و طبق روايت كافى خود اشعث نيز از كسانى است كه در قتل امير مؤمنان على(عليه السلام)شركت داشت.(1)

اين سخن را با حديثى كه درباره اشعث از امير مؤمنان على(عليه السلام) نقل شده است پايان مى دهيم امام(عليه السلام) خطاب به مردم فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الاَْشْعَثَ لاَ يَزِنُ عِنْدَ اللهِ جَنَاحَ بَعُوضَة وَإِنَّهُ أَقَلُّ فِي دِينِ اللهِ مِنْ عَفْطَةِ عَنْز; اى مردم! اشعث به اندازه پر پشه اى در پيشگاه خدا وزن و ارزش ندارد و او در دين خدا از آب بينى بز كمتر است».(2)

لازم به ذكر است كه اشعث در زمان عمر والى آذربايجان شد و در زمان عثمان باقى بود و در عصر حكومت على(عليه السلام) نيز مدتى ابقا شد.

##### 1 . كافى، ج 8، ص 167، ح 187.
2 . بحارالانوار، ج 29، ص 420 براى شرح بيشتر درباره حالات اشعث به جلد اوّل همين كتاب، ص 444 به بعد ذيل خطبه 19 مراجعه فرماييد.

▲3. آذربايجان در نقشه هاى پيشين اسلامى

از فتوح البلدان بلاذرى و تاريخ طبرى و معجم البلدان حموى اجمالاً استفاده مى شود كه منطقه آذربايجان در حدود سنه 20 هجرى زير پرچم اسلام قرار گرفت; ولى چيزى نگذشت كه گروهى بر ضد آن قيام كردند. خليفه دوم اشعث بن قيس را فرستاد و بار ديگر آنجا را فتح كرد و اشعث بر حكومت آنجا باقى ماند.

محدوده آذربايجان آن روز از امروز گسترده تر بود و علاوه بر تبريز، خوى، سلماس، اروميه و اردبيل، مناطقى از گيلان و مازندران را نيز شامل مى شد و از طرف غرب نيز فراتر از مرزهاى كنونى بود. حموى مى گويد: «اين منطقه خود مملكت عظيمى است، داراى بركات فراوان، خرم و سرسبز، پرآب و داراى چشمه هاى بسيار». يعقوبى در تاريخ خود مى نويسد: معاويه هر سال سى هزار هزار (سى ميليون) درهم از خراج آذربايجان دريافت مى داشت و اين نشان مى دهد كه تا چه اندازه آن منطقه گسترده و آباد بوده است.(1)

##### 1 . به كتاب تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 233 و تاريخ طبرى در حوادث سنه 22 و همچنين معجم البلدان حموى، ج 1، ص 128 و فتوح البلدان بلاذرى، ج 2، ص 400 مراجعه شود.

▲6 إلى مُعاوِيَةِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به معاويه نگاشته(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه بخشى از يك نامه مشروح تر است كه امام(عليه السلام) آن را براى معاويه مرقوم داشت و همراه با «جرير بن عبدالله البجلى» به سوى معاويه فرستاد و از جمله كسانى كه قبل از سيّد رضى آن را نقل كرده اند، نصر بن مزاحم در كتاب صفين، ابن قتيبة در الامامة والسياسة و ابن عبد ربه در عقد الفريد است. علاوه بر اينها طبرى نيز در تاريخ خود اين نامه و داستان مشروحى را كه درباره اين نامه است در جلد سوم كتاب خود در حوادث سنه 36 آورده است. ابن عساكر نيز در تاريخ مدينه دمشق در شرح حال معاويه آن را نقل كرده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 209).

▲نامه در يك نگاه

امام(عليه السلام) طىّ اين نامه در واقع در چند چيز با معاويه اتمام حجت مى كند: نخست اينكه مسأله بيعت او همانند بيعت مردم با خلفاى پيشين بود (بلكه از جهاتى برتر) بنابراين هيچ كس نمى تواند به مخالفت با آن برخيزد و بايد همه با آن هماهنگ باشند.

ديگر اينكه كسانى كه از حوزه بيعت دور بوده اند چون به آنها خبر مى رسد كه مهاجرين و انصار با كسى بيعت كرده اند، در نتيجه آنها نيز بايد بپذيرند، همان گونه كه سابقا هم چنين بوده است.

ديگر اينكه اگر كسى بخواهد از اين بيعت خارج شود بايد او را باز گردانند و اگر سركشى و مقاومت كند مسلمانان مى توانند با او به جنگ برخيزند.

ديگر اينكه قتل عثمان را بهانه اى براى سرپيچى از بيعت قرار دادن بسيار نادرست و بى معناست، زيرا امام(عليه السلام) كمترين دخالت در قتل عثمان نداشته است.

در پايان ـ مطابق آنچه در كتاب تمام نهج البلاغه است ـ از معاويه دعوت مى كند كه با جرير بن عبدالله كه نماينده آن حضرت بود بيعت كند و آتش ها را خاموش سازد.

▲متن و ترجمه

إِنَّهُ بَايَعَنِي الْقَوْمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْر وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ عَلَى مَا بَايَعُوهُمْ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَكُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَخْتَارَ، وَلاَ لِلْغَائِبِ أَنْ يَرُدَّ، وَإِنَّمَا الشُّورَى لِلْمُهَاجِرِينَ وَالاَْنْصَارِ، فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَى رَجُل وَسَمَّوْهُ إِمَاماً كَانَ ذَلِكَ للهِِ رِضًا، فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْن أَوْ بِدْعَة رَدُّوهُ إِلَى مَا خَرَجَ مِنْهُ، فَإِنْ أَبَى قَاتَلُوهُ عَلَى اتِّبَاعِهِ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَوَلاَّهُ اللهُ مَا تَوَلَّى. وَلَعَمْرِي، يَا مُعَاوِيَةُ، لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِكَ دُونَ هَوَاكَ لَتَجِدَنِّي أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ، وَلَتَعْلَمَنَّ أَنِّي كُنْتُ فِي عُزْلَة عَنْهُ إِلاَّ أَنْ تَتَجَنَّى; فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَكَ! وَالسَّلاَمُ.

ترجمه

(بيعتى كه مردم در مدينه با من كردند، براى تو كه در شام بودى الزام آور است، زيرا) همان كسانى كه با ابوبكر و عمر و عثمان بيعت كردند با همان شرايط با من بيعت نمودند، بنابراين نه حاضران اختيار فسخ يا مخالفت با آن را دارند و نه كسى كه غايب بوده حق رد كردن آن را دارد. شورا تنها از آنِ مهاجران و انصار است، هرگاه همگى كسى را برگزيدند و امامش ناميدند، خداوند از او راضى و خشنود است; بنابراين اگر كسى از فرمان آنها با بدگويى يا بدعتى خارج گردد، مسلمانان او را به جاى خود باز مى گردانند، و اگر امتناع ورزد، با او پيكار مى كنند، چرا كه از غير مسير مؤمنان تبعيت كرده و خدا او را در بيراهه رها مى سازد. اى معاويه! به جانم سوگند اگر با نگاه عقل بنگرى نه با چشم هوا و هوس، مرا از همه مبرّاتر از خون عثمان مى يابى و خواهى دانست من به كلّى از آن بركنار بودم مگر اينكه در مقام تهمت برآيى و چنين نسبت ناروايى را به من بدهى. اگر چنين است هر تهمتى مى خواهى بزن والسلام.

####

▲شرح و تفسير

همان گونه كه در بيان سند نامه گفته شد آنچه را مرحوم سيّد رضى در اينجا آورده، بخشى از يك نامه مفصل تر است كه امام(عليه السلام) بعد از واقعه جمل به همراه جرير بن عبدالله بجلى كه از مشاهير صحابه بود براى معاويه فرستاد.

در آغاز اين نامه كه مرحوم سيّد رضى نقل نكرده ولى در كتاب تمام نهج البلاغه در نامه شماره 29 آمده است، چنين مى خوانيم كه امام(عليه السلام) بعد از حمد و ثناى الهى فرمود: «بيعتى كه مردم در مدينه با من كردند براى تو كه در شام بودى الزام آور است»; سپس مى افزايد: «همان كسانى كه با ابو بكر و عمر و عثمان بيعت كردند با همان شرايط با من بيعت نمودند، بنابراين نه حاضران اختيار فسخ يا مخالفت با آن را دارند و نه كسى كه غايب بوده حق رد كردن آن را دارد»; (إِنَّهُ بَايَعَنِي الْقَوْمُ الَّذِينَ بَايَعُوا أَبَا بَكْر وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ عَلَى مَا بَايَعُوهُمْ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَكُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَخْتَارَ، وَلاَ لِلْغَائِبِ أَنْ يَرُدَّ).

قابل توجّه اينكه امام(عليه السلام) در اينجا، نه به مسأله غدير اشاره مى كند، نه به وصيّت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و روايات بسيارى كه سند روشنى بر امامت اوست; زيرا معاويه مى توانست با انكار كردن از كنار آن بگذرد. ولى مسأله خلافت خلفاى پيشين چيزى نبود كه بتواند آن را انكار كند. در واقع استدلال امام(عليه السلام) يك استدلال به اصطلاح جدلى است كه مسلمات طرف مقابل را مى گيرد و با آن بر ضد وى استدلال مى كند و در اينجا معاويه كه خود را از طرفداران حكومت خلفاى پيشين (ابوبكر، عمر، عثمان) مى دانست، نمى توانست چگونگى گزينش آنها را براى خلافت انكار كند و اين در حالى بود كه اين گزينش به صورت بسيار كامل ترى در مورد حكومت على(عليه السلام) واقع شده بود. عموم مهاجران و انصار در مدينه با آن حضرت بيعت كرده بودند و حتى طلحه و زبير كه بعداً به مخالفت برخاستند نيز جزء بيعت كنندگان بودند. سنّت آن زمان بر اين بود كه اگر مهاجران و انصار مدينه كسى را انتخاب مى كردند غايبان و دور افتادگان آن را به رسميت مى شناختند; بنابراين معاويه نمى توانست با اين استدلال امام(عليه السلام) به مخالفت برخيزد.

از اين رو امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى افزايد: «شورا تنها از آن مهاجران و انصار است هرگاه همگى كسى را برگزيدند و امامش ناميدند، خداوند از آن راضى و خشنود است»; (وَإِنَّمَا الشُّورَى لِلْمُهَاجِرِينَ وَالاَْنْصَارِ، فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَى رَجُل وَسَمَّوْهُ إِمَاماً كَانَ ذَلِكَ للهِِ رِضًا).

آن گاه چنين نتيجه گيرى مى كند: «بنابراين اگر كسى از فرمان آنها با بدگويى يا بدعتى خارج گردد، مسلمانان او را به جاى خود باز مى گردانند و اگر امتناع ورزيد، با او پيكار مى كنند; زيرا از غير مسير مؤمنان تبعيت كرده و خدا او را در بيراهه رها مى سازد»; (فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْن أَوْ بِدْعَة رَدُّوهُ إِلَى مَا خَرَجَ مِنْهُ، فَإِنْ أَبَى قَاتَلُوهُ عَلَى اتِّبَاعِهِ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَوَلاَّهُ اللهُ مَا تَوَلَّى).

هرگز نبايد از اين استدلال كه در بالا گفتيم جنبه جدلى و استفاده از مسلمات طرف مقابل دارد، چنين استنباط كرد كه امام(عليه السلام) مسأله امامت منصوص را رها فرموده و امامت را مسأله اى انتخابى مى داند نه انتصاب از سوى خدا، آن گونه كه بعضى از شارحان نهج البلاغه از اهل سنّت تصور كرده اند; بلكه در برابر امثال معاويه راهى جز اينگونه استدلال وجود نداشت و نظير اين گونه استدلال ها در قرآن مجيد نيز در برابر مشركان ديده مى شود.

در بخش ديگر اين نامه، امام(عليه السلام) به سراغ مسأله قتل عثمان مى رود كه معاويه
ـ مانند طلحه و زبير ـ آن را بهانه براى سركشى در برابر امام(عليه السلام) قرار داده بود; مى فرمايد: «اى معاويه به جانم سوگند اگر با نگاه عقلت بنگرى نه با چشم هوا و هوس مرا از همه مبرّاتر از خون عثمان مى يابى و خواهى دانست من به كلّى از آن بركنار بودم مگر اينكه در مقام تهمت برآيى و چنين نسبت ناروايى را به من بدهى. اگر چنين است هر تهمتى مى خواهى بزن والسلام»; (وَلَعَمْرِي، يَا مُعَاوِيَةُ، لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِكَ دُونَ هَوَاكَ لَتَجِدَنِّي أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ، وَلَتَعْلَمَنَّ أَنِّي كُنْتُ فِي عُزْلَة عَنْهُ إِلاَّ أَنْ تَتَجَنَّى(1)، فَتَجَنَّ(2) مَا بَدَا لَكَ، وَالسَّلاَمُ).

از قضاياى عجيب تاريخ صدر اسلام اين است كه گروهى در زمان عثمان به مخالفت شديد با او برخاستند و حتى در قتل او مستقيم يا غير مستقيم نقش داشتند; ولى بعد از قتل عثمان ناگهان تغيير مسير داده و به خون خواهى او برخاستند و بر كشته شدن مظلومانه او اشك تمساح ريختند. اين گونه تغيير مسيرها در دنياى سياست هاى مادى، عجيب نيست; ولى اينها كه دم از اسلام مى زدند چگونه اين اعمال خود را توجيه مى كردند.

ماجراى قتل عثمان از علل شورش بر ضد او گرفته تا حوادثى كه در اين مورد رخ داد و عثمان را مجبور به توبه و كناره گيرى كردند و عثمان توبه را پذيرفت اما كناره گيرى را نپذيرفت و دفاع هايى كه امير مؤمنان على(عليه السلام) براى حفظ جان او كرد كه مبادا دامنه فتنه تمام كشور اسلام را فرا بگيرد و همچنين چگونگى قتل عثمان و حوادث بعد از آن، از مسائل مهمى است كه در تاريخ اسلام بحث شده و دقت در آن مى تواند مسائل زيادى را روشن سازد.

ما در اين باره در بحث هاى گذشته از جمله در جلد اوّل، در شرح خطبه شقشقيه (صفحه 371 به بعد) و جلد دوم ذيل خطبه 30 (صفحه 237 تا 241) و همچنين ذيل خطبه 43 (صفحه 488) مطالبى را ذكر كرده ايم.

##### 1 . «تتجنى» در اصل از ريشه «جنايت» گرفته شده و هنگامى كه به باب تفعل ميرود مفهومش اين است كه كسى مى خواهد جنايتى را بر عهده ديگرى بگذارد در حالى كه او مرتكب آن نشده است و اين همان مفهوم تهمت است.
2 . «تجنّ» اين واژه فعل امر است از همان ريشه «تجنّى» كه قبلاً شرح آن داده شد و مفهوم تمام جمله اين است كه اى معاويه تو خود مى دانى نسبت دادن خون عثمان به من يك تهمت است، حال كه مى دانى هرچه مى خواهى در اين زمينه بگو.

▲نكته : چرا استدلال به شورا و بيعت

مى دانيم در مسأله امامت و خلافت بعد از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) دو نظر در ميان مسلمانان هست; مطابق عقيده شيعه، امامت و خلافت با نص است; يعنى به وسيله خداوند از طريق پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)، امام(عليه السلام) و خليفه بعد از او تعيين شده است. آياتى از قرآن نيز اين نظر را تأييد مى كند و احاديثى همچون حديث غدير، منزلت و حديث ثقلين نيز گواه بر آن است. اضافه بر اين شيعيان دليل عقلى نيز بر اين مسأله اقامه مى كنند كه اينجا جاى شرح آنها نيست.(1)

ولى اهل تسنن طرفدار شورا هستند و معتقدند پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تعيين خليفه بعد از خود را به امّت واگذار كرده و آنها بر طبق شوراى مهاجرين و انصار و بيعت مردم تعيين شده اند. ابوبكر در سقيفه بنى ساعده با حضور جمع قليلى از مهاجرين و انصار انتخاب شد و عمر با نص ابوبكر، و عثمان با چهار رأى از آراى شوراى شش نفرى عمر انتخاب شد و امير مؤمنان نيز با بيعت گسترده مهاجرين و انصار و توده هاى مردم.

طرفداران شورا هنگامى كه به خطبه شقشقيه مى رسند كه خلافت خلفاى سه گانه نخستين را زير سؤال مى برد، گاه به سند آن اشكال مى كنند و گاه به دلالت آن; اما هنگامى كه به نامه ششم (نامه مورد بحث) مى رسند با آغوش باز از آن استقبال كرده و آن را دليل بر حقانيّت مذهب خود مى شمرند درحالى كه هم اين نامه از على(عليه السلام)است و هم آن خطبه.

نكته مهم اينجاست كه هميشه بايد مخاطبان را در نظر گرفت; زيرا اعتقادات مخاطب در نحوه بيان مسائل تأثير دارد. در خطبه شقشقيه مخاطب، عموم مردمند ولى در اين نامه مخاطب، معاويه است.

چگونه ممكن است امام(عليه السلام) در اين نامه براى حقانيّت خود در برابر معاويه به نص استدلال كند; چيزى كه او از اساس با آن مخالف بود. بايد از دليلى استفاده كند كه او نتواند در برابر آن سخن بگويد و راه انكار بپويد و آن مسأله شوراست. شورايى كه خلفاى پيشين بر اساس آن انتخاب شدند; همان كسانى كه معاويه از طرف آنها به خلافت شام نصب شد.

اين همان چيزى است كه در علم منطق از آن به فن جدل تعبير مى شود و آن اينكه مسلّمات خصم را بگيرند و با آن بر ضد او استدلال كنند هرچند مسلّمات خصم از سوى گوينده پذيرفته نشده باشد.

مثل اينكه ما با تورات و انجيل كنونى در برابر يهود و نصارى استدلال مى كنيم و مى گوييم مطابق فلان فصل و فلان آيه شما چنين مى گوييد و بنابراين طبق عقيده خودتان محكوم هستيد. فى المثل مى گوييم: شما مسيحيان عقيده داريد عيسى را به دار آويختند و كشتند و دفن كردند و بعد از چند روز زنده شد و به آسمان رفت. بر طبق اين عقيده بايد مسأله رجعت انسان به زندگى در اين دنيا را پذيرا شويد، هرچند ما معتقد به كشته شدن حضرت مسيح نيستيم.

در قرآن مجيد نيز گونه هايى براى اين مطلب مى توان پيدا كرد; از جمله در داستان ابراهيم(عليه السلام) هنگامى كه در برابر ستاره پرستان، ماه پرستان و آفتاب پرستان قرار گرفت با جمله (هذا رَبِّي) يا (هذا رَبِّي هذا أَكْبَر)(2) مسلمات آنها را پذيرفت اما هنگامى كه همگى افول كردند و افول و غروب آنها دليل بر حادث بودن آنها بود، آنها را محكوم ساخت.

شگفت آور اينكه ابن ابى الحديد با اينكه در بسيارى از مسائل راه اعتدال را مى پويد، هنگامى كه به اين نامه مى رسد مى گويد: «بدان كه اين فصل از كلام اميرالمؤمنين با صراحت دلالت بر اين دارد كه انتخاب شورا راه اثبات خلافت است، همان گونه كه متكلمان ما (اهل سنّت)... ; اما اماميّه اين نامه را حمل بر تقيّه مى كنند و مى گويند: امام(عليه السلام) نمى توانست در برابر معاويه واقعيّت را بيان كند و تصريح كند كه من از سوى رسول الله مبعوث به خلافت شدم.(3)

خطاى ابن ابى الحديد از اينجاست كه اولاً به مخاطب اين نامه يعنى معاويه اصلاً نگاه نكرده و ثانياً مسأله جدل را با مسأله تقيّه اشتباه نموده است. شيعه نمى گويد امير مؤمنان در مقابل معاويه تقيّه كرد بلكه مى گويد: به چيزى استدلال كرد كه او نتواند با آن مخالفت كند يعنى مسلمات نزد او را گرفت و بر ضدش با آن استدلال فرمود.

در نهج البلاغه كلمات ديگرى نيز شبيه نامه بالا ديده مى شود كه پاسخ همه همان است كه گفتيم و نياز به تكرار ندارد.

##### 1 . براى اطلاع بيشتر از اين ادله قرآنى و روايى و عقلى مى توانيد به پيام قرآن، ج 9 مراجعه فرماييد.
2 . انعام، آيه 77 و 78 .
3 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 14، ص 36 و 37.

▲7 إلَيْهِ أيْضاً

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه آن را نيز براى معاويه مرقوم داشته است(1)

##### 1 . سند نامه:
از جمله كسانى كه اين نامه را قبل از سيّد رضى در كتب خود نقل كرده اند ابن اعثم كوفى در كتاب الفتوح و مبرد در كامل و نصر بن مزاحم در كتاب صفين است. آنها نامه فوق را با تفاوت كمى نقل كرده اند و اين نامه در واقع نامه اى است كه امام(عليه السلام) در پاسخ نامه (زشت و شيطنت آميز و منافقانه) معاويه در اثناى جنگ صفين، بلكه در اواخر آن جنگ مرقوم داشت (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 211).

▲نامه در يك نگاه

همان گونه كه در بيان مدرك نامه گفته شد اين نامه پاسخ نامه اى است كه معاويه براى حضرت در اواخر جنگ صفين نوشت; نامه اى كه بسيار جسورانه و بى ادبانه بود و به نكات مختلفى در آن اشاره كرده بود كه مهم ترين آن به رسميت نشناختن بيعت امام(عليه السلام) بود به بهانه اينكه اهل شام اين بيعت را نپذيرفتند. امام(عليه السلام)در اين نامه در جواب او پاسخ دندان شكنى مى دهد.(1)

##### 1 . نامه معاويه در پايان اين بحث خواهد آمد.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ أَتَتْنِي مِنْكَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ، وَرِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ، نَمَّقْتَهَا بِضَلاَلِكَ، وَأَمْضَيْتَهَا بِسُوءِ رَأْيِكَ، وَكِتَابُ امْرِئ لَيْسَ لَهُ بَصَرٌ يَهْدِيهِ، وَلاَ قَائِدٌ يُرْشِدُهُ، قَدْ دَعَاهُ الْهَوَى فَأَجَابَهُ، وَقَادَهُ الضَّلاَلُ فَاتَّبَعَهُ، فَهَجَرَ لاَغِطاً، وَضَلَّ خَابِطاً.

وَمِنْهُ: لاَِنَّهَا بَيْعَةٌ وَاحِدَةٌ لاَ يُثَنَّى فِيهَا النَّظَرُ، وَلاَ يُسْتَأْنَفُ فِيهَا الْخِيَارُ. الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ، وَالْمُرَوِّي فِيهَا مُدَاهِنٌ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) نامه اى از سوى تو به من رسيد، نامه اى با اندرزهاى نامربوط و سخنان رنگارنگ كه با گمراهى خويش آن را تزيين كرده و با سوء رأيت امضا نموده بودى، اين نامه از كسى است كه نه چشم بصيرت دارد تا هدايتش كند و نه رهبرى آگاه كه ارشادش نمايد (به همين دليل) هوا و هوس او را به سوى خود دعوت نموده و او اين دعوت را اجابت كرده، گمراهى، رهبر او شده و او از آن پيروى نموده، به همين دليل بسيار هذيان مى گويد و در گمراهى سرگردان است.

بخش ديگرى از اين نامه: بيعت خلافت يك بار بيشتر نبوده و نيست نه تجديد نظر در آن راه دارد نه اختيار فسخ، بنابراين آن كس كه از بيعت خارج شود (بر آراى مهاجران و انصار) طعنه زده و به مخالفت برخاسته (و آن را بى اعتبار شمرده) و آن كس كه درباره آن ترديد به خود راه دهد منافق است.

▲شرح و تفسير

▲موعظه گمراهان!

از آنجا كه معاويه در نامه خود به اصطلاح امام(عليه السلام) را موعظه به تقوا و پرهيزكارى كرده و به بعضى از آيات قرآن متوصل شده آيه (وَلَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذينَ مِن قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ)(1) آيه اى كه هيچ ارتباطى حتى به ادعاهاى باطل او نداشته، امام(عليه السلام) در آغاز اين نامه مى فرمايد:

«اما بعد (از حمد و ثناى الهى) نامه اى از سوى تو به من رسيد، نامه اى با اندرزهاى نامربوط و سخنان رنگارنگ كه با گمراهى خويش آن را تزيين كرده و با سوء رأيت امضا نموده بودى»; (أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ أَتَتْنِي مِنْكَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ(2)، وَرِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ(3)، نَمَّقْتَهَا(4) بِضَلاَلِكَ، وَأَمْضَيْتَهَا(5) بِسُوءِ رَأْيِكَ).

تعبير به (مُوَصَّلَةٌ) اشاره به ناهمگون بودن نامه معاويه است كه تمسك به بعضى از آياتى كرده كه هيچ ارتباطى به مقصود او نداشته و از يك سو امام(عليه السلام) را به شقّ عصاى مسلمين; يعنى ايجاد اختلاف متهم مى كند در حالى كه كلمات او مصداق بارز ايجاد اختلاف است.

تعبير به (رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ) (با توجّه به اينكه محبّرة به معناى تزيين شده است) اشاره به اين است كه معاويه سعى كرده است به هر وسيله اى كه ممكن است نامه خود را حق به جانب معرفى كند گاه از روز قيامت و عذاب الهى سخن مى گويد، گاه مصالح مسلمين را مطرح مى كند و گاه آيات قرآن را سپر قرار مى دهد.

تعبير به (نَمَّقْتَهَا بِضَلاَلِكَ) اشاره به اين است كه تعبيرات ظاهراً زيباى نامه شبيه تعبيراتى است كه منافقان گمراه هنگام عذرخواهى در مقابل پيغمبر به كار مى بردند جمله (أَمْضَيْتَهَا بِسُوءِ رَأْيِكَ) يا به معناى اين است كه امضا كردن چنين نامه اى جز از انسان كج فكر و نادان صورت نمى گيرد و يا اگر امضا را به معناى ارسال بگيريم، مفهومش اين است كه فكر نادرست تو به تو اجازه داد كه چنين نامه زشت و جسورانه اى را براى امام(عليه السلام) و پيشواى مسلمانان بفرستى.

امام(عليه السلام) در ادامه سخن، محتواى نامه معاويه و شخصيت او را در عباراتى كوتاه و پر معنا روشن مى سازد و مى فرمايد: «اين نامه از كسى است كه نه چشم بصيرت ندارد تا هدايتش كند و نه رهبرى آگاه كه ارشادش نمايد (به همين دليل) هوا و هوس او را به سوى خود دعوت نموده و او اين دعوت را اجابت كرده و گمراهى، رهبر او شده و او از آن پيروى نموده به همين دليل بسيار هذيان مى گويد و در گمراهى سرگردان است»; (وَكِتَابُ امْرِئ لَيْسَ لَهُ بَصَرٌ يَهْدِيهِ، وَلاَ قَائِدٌ يُرْشِدُهُ، قَدْ دَعَاهُ الْهَوَى فَأَجَابَهُ، وَقَادَهُ الضَّلاَلُ فَاتَّبَعَهُ، فَهَجَرَ(6) لاَغِطاً(7)، وَضَلَّ خَابِطاً(8)).

قابل توجّه اينكه امام(عليه السلام) در اين سه جمله از امور دوگانه اى استفاده كرده است كه به صورت لازم و ملزوم با يكديگر در ارتباط است; در جمله اوّل مى فرمايد: «نه چشم بصيرت دارد و نه راهنما». در جمله دوم كه نتيجه آن است مى فرمايد: «به جاى چشم بصيرت، هواى نفس او را به سوى خود دعوت مى كند و به جاى راهنماى آگاه، ضلالت و گمراهى قائد اوست» و در جمله سوم كه نتيجه جمله دوم است مى فرمايد: «او پيوسته هذيان و سخنان بيهوده مى گويد و به سبب راهنمايان گمراه، در گمراهى سرگردان است». و به راستى چنين است، زيرا نور هدايت يا بايد از درون بتابد يا از برون به وسيله رهبران الهى. در غير اين صورت تاريكى درون و گمراهى برون كه به وسيله مشاوران بى ايمان و ناآگاه حاصل مى شود، انسان را به سوى پرتگاه مى برد; نه سخنانش نظم منطقى دارد و نه در اعمالش برنامه عاقلانه اى ديده مى شود.

سپس امام(عليه السلام) به پاسخ يكى از اشتباهات بزرگ معاويه كه در نامه خود ذكر كرده، مى پردازد او در نامه خود چنين نوشته بود كه بيعت امام(عليه السلام) صحيح نبوده، زيرا مردم شام آن را نپذيرفته اند امام(عليه السلام) مى فرمايد: «بيعت خلافت يك بار بيشتر نيست نه تجديد نظر در آن راه دارد نه اختيار فسخ، بنابراين آن كس كه از بيعت خارج شود (بر آراى مهاجران و انصار) طعنه زده و به مخالفت برخاسته (و آن را بى اعتبار شمرده) و آن كس كه درباره آن ترديد به خود راه دهد منافق است»; (لاَِنَّهَا بَيْعَةٌ وَاحِدَةٌ لاَ يُثَنَّى فِيهَا النَّظَرُ(9)، وَلاَ يُسْتَأْنَفُ فِيهَا الْخِيَارُ. الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ، وَالْمُرَوِّي(10) فِيهَا مُدَاهِنٌ(11)).

در واقع امام(عليه السلام) به يكى از مسلمات نزد معاويه در مسأله خلافت استدلال مى كند; زيرا او معتقد بود كه خلافت خلفاى پيشين كه بر اساس آراى مهاجرين و انصار بوده رسميّت داشته است و كسانى كه از مدينه دور بوده اند مى بايست به آراى مهاجرين و انصار احترام بگذارند و آن را بپذيرند. سنّت خلفاى پيشين چنين بوده است. امام(عليه السلام) مى فرمايد: چگونه درباره خلفاى پيشين رأى مهاجرين و انصار و به اصطلاح اهل حل و عقد را مى پذيرى; اما نسبت به بيعت من كه بسيار گسترده تر و وسيع تر از آنان بوده است ترديد به خود راه مى دهى و عدم تسليم اهل شام را مطرح مى كنى اين نشانه يكى از دو چيز است: يا روش پيشينيان خود را باطل مى شمرى و يا همچون منافقان گاه چيزى را مى پذيرى و گاه همانند آن را انكار مى كنى.

اگر واقعاً براى پذيرش حكومت امام(عليه السلام) مسلمانان، اتفاق آراى تمام بخش هاى كشور اسلام لازم باشد، بايد حكومت خلفاى پيشين را باطل بدانى و حكومت تو هم كه از آنان گرفته شده باطل خواهد بود.

امام(عليه السلام) در جمله «لاَِنَّهَا بَيْعَةٌ وَاحِدَةٌ ...» به يك واقعيّت مسلّم آن زمان اشاره مى كند كه بيعت همچون يك بيع لازم بدون هيچ حق خيار بود; نه تكرار در آن راه مى يافته و نه خيار فسخ; يعنى يك بار و براى هميشه.

##### 1 . زمر، آيه 65.
2 . «موصّلة» به معناى امور پراكنده و نامربوطى است كه از اينجا و آنجا جمع مى كنند، از ريشه «وصل» به معناى پيوند گرفته شده است.
3 . «محبّرة» به معناى تزيين شده از ريشه «حبر» بر وزن «ابر» به معناى زينت كردن گرفته شده و «حبر» بر وزن «حفظ» به معناى زيبايى است.
4 . «نمّق» از ريشه «تنميق» به معناى تزيين است; ولى ثلاثى آن «نمق» بر وزن «نقد» به معناى كتابت آمده است و هنگامى كه به باب تفعيل مى رود معناى تزيين را مى رساند.
5 . «امضيت» از ريشه «امضاء» به معناى ارسال و اجرا و نافذ كردن چيزى است و از آنجا كه امضاى اسناد و قراردادها نوعى انفاذ آن است، اين واژه در آنجا نيز به كار مى رود.
6 . «هجر» از ريشه «هجر» بر وزن «زجر» به معناى هذيان گويى است.
7 . «لاغط» از ريشه «لغط» بر وزن «وقت» به معناى جار و جنجال به راه انداختن است.
8 . «خابط» از ريشه «خبط» بر وزن «وقت» به معناى سرگردان بودن و بى هدف گام برداشتن است.
9 . «النظر» در اينجا به معناى تأمل كردن است; يعنى بيعت بعد از انجامش قابل تأمل و تجديد نظر نيست (اين در صورتى است كه نظر با (فى) متعدى بشود).
10 . «مروّى» به معناى كسى است كه درباره چيزى شك و ترديد دارد و فكر و انديشه مى كند; از ريشه «ترويه» كه گاه به معناى سيراب كردن و گاه به معناى مطالعه كردن درباره چيزى آمده است.
11 . «مداهن» به معناى چاپلوس و منافق .

▲نكته: نامه معاويه به اميرمؤمنان امام على(عليه السلام)

با توجّه به اينكه نامه امام(عليه السلام) در اينجا ناظر به پاسخ گفتن به نامه معاويه است، ناگزير بايد متن نامه او را كه در كتب تاريخ نقل شده است در اينجا بياوريم، هرچند بسيار جسورانه و بى ادبانه است و قبلا از خوانندگان عزيز و مخصوصاً از پيشگاه امير مؤمنان على(عليه السلام) پوزش مى طلبيم متن نامه چنين است:

«مِنْ عَبْدِاللهِ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِب

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللهَ تَعَالَى يَقُولُ فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ (وَلَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ) إِنِّي أُحَذِّرُكَ اللهَ أَنْ تُحْبِطَ عَمَلَكَ وَسَابِقَتَكَ بِشَقِّ عَصَا هَذِهِ الاُْمَّةِ وَتَفْرِيقِ جَمَاعَتِهَا فَاتَّقِ اللهَ وَاذْكُرْ مَوْقِفَ الْقِيَامَةِ وَاقْلَعْ عَمَّا أَسْرَفْتَ فِيهِ مِنَ الْخَوْضِ فِي دِمَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ يَقُولُ: «لَوْ تَمَالاََ أَهْلُ صَنْعَاءَ وَعَدَن عَلَى قَتْلِ رَجُل وَاحِد مِنَ الْمُسْلِمِينَ لاََكَبَّهُمُ اللهُ عَلَى مَنَاخِرِهِمْ فِي النَّارِ» فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ مَنْ قَتَلَ أَعْلاَمَ الْمُسْلِمِينَ سَادَاتِ الْمُهَاجِرِينَ بَلْهَ مَا طَحَنَتْ رَحَى حَرْبِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرْآنِ وَذَوِي الْعِبَادَةِ وَالاِْيمَانِ مِنْ شَيْخ كَبِير وَشَابّ غَرِير كُلُّهُمْ بِاللهِ تَعَالَى مُؤْمِنٌ وَلَهُ مُخْلِصٌ بِرَسُولِهِ مُقِرٌّ عَارِفٌ فَإِنْ كُنْتَ أَبَا حَسَن إِنَّمَا تُحَارِبُ عَلَى الاِْمْرَةِ وَالْخِلاَفَةِ فَلَعَمْرِي لَوْ صَحَّتْ خِلاَفَتُكَ لَكُنْتَ قَرِيباً مِنْ أَنْ تُعْذَرَ فِي حَرْبِ الْمُسْلِمِينَ وَلَكِنَّهَا ما تَصِحَّ لَكَ أَنَّى بِصِحَّتِهَا وَأَهْلُ الشَّامِ لَمْ يَدْخُلُوا فِيهَا فَقَدْ وَاللهِ أَكَلَتْهُمُ الْحَرْبُ فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلاَّ كَالثَّمَدِ فِي قَرَارَةِ الْغَدِيرِ وَاللهُ الْمُسْتَعَان;(1) از سوى عبدالله معاوية بن ابى سفيان به على بن ابى طالب; اما بعد: خداوند متعال در كتاب محكمش مى گويد: «به يقين به تو و پيامبرانى كه پيش از تو بودند وحى شده است كه اگر مشرك شوى عملت باطل مى شود و از زيانكاران خواهى بود» من تو را بر حذر مى دارم از اينكه اعمال خود را حبط و نابود كنى و سابقه خود را به سبب ايجاد تفرقه در اين امّت برباد دهى. از خدا بپرهيز و روز قيامت را به ياد آور و از ريختن خون مسلمانان دست بردار. من از رسول خدا شنيدم كه فرمود: اگر تمام اهل صنعا و عدن دست به دست هم دهند و يك نفر از مسلمانان را به قتل برسانند خداوند همه آنها را به صورت در آتش دوزخ خواهد افكند، پس چگونه خواهد بود حال كسى كه بزرگان اسلام و سران مهاجرين را به قتل برساند. اين آسياب جنگ را كه به راه انداخته اى و اهل قرآن و صاحبان عبادت و ايمان را از پيرمرد تا جوانان نوخواسته; كسانى كه همه به خداوند متعال ايمان دارند و مخلصند و نسبت به رسولش اقرار دارند و عارفند، از بين مى برد، رها ساز. اگر تو اى ابوالحسن به خاطر اين جنگ مى كنى كه امير و خليفه مسلمانان هستى به جانم سوگند اگر خلافت تو صحيح بود ممكن بود اين عذر در جنگ با مسلمانان از تو پذيرفته شود; ولى خلافت تو صحيح نيست. چگونه ممكن است صحيح باشد در حالى كه اهل شام در آن داخل نشدند و با تو بيعت نكردند. به خدا سوگند جنگ آنها را خورده و چيزى از آنها باقى نمانده جز به مانند ته مانده آبى كه در آبگير باقى مى ماند. والله المستعان».

اين نامه كه از جهتى موذيانه و از جهتى احمقانه است به خوبى بيانگر سوء رأى معاويه است، زيرا اولاً او به آيه حبط اعمال بر اثر شرك توسل مى جويد در حالى كه مطلقاً سخنى از شرك در ميان نيامده و شق عصاى مسلمين و تفرقه در ميان آنها به فرض كه صحيح باشد، ربطى به شرك ندارد اين همان چيزى است كه امام(عليه السلام) عنوان «موعظه مَوَصَّله» به آن داده و نوعى پراكنده گويى و سخنان نامربوط شمرده است.

ثانياً امام(عليه السلام) در پاسخ نامه كه مرحوم رضى بخش هايى از آن را نياورده، مى فرمايد: تو مرا امر به تقوا كردى و من اميدوارم كه اهل تقوا باشم و اما به خدا پناه مى برم كه از كسانى باشم كه وقتى به آنها امر به تقوا مى شود تعصب و دنياپرستى او را به گناه مى كشاند (و تو از آنها هستى).

ثالثاً در پاسخ به مسأله حبط اعمال و سابقه در اسلام مى فرمايد: من اگر بر او خروج كرده بودم جا داشت مرا بر حذر دارى; ولى مى بينم كه خداوند متعال مى فرمايد: «(فَقَاتِلُوا الَّتِى تَبْغِى حَتَّى تَفِىءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ); با گروه متجاوز پيكار كنيد تا به فرمان خدا بازگردد». تو درست نگاه ببين اهل بغى، گروه ماست يا تو؟ به يقين اهل بغى گروهى است كه تو در آنى، زيرا بيعت من در مدينه كه مهاجران و انصار آن را پذيرفتند، براى تو كه در شام بودى الزام آور بود، همان گونه كه بيعت عثمان در مدينه براى تو الزام آور شد در حالى كه تو از سوى عمر امير شام بودى و همان گونه كه براى برادرت يزيد بيعت عمر الزام آور شد در حالى كه از سوى ابوبكر امير شام بود.

سپس امام(عليه السلام) به پاسخ اين نكته مى پردازد كه چه كسى شق عصاى مسلمين كرده است و مى فرمايد: من بايد تو را از اين كار نهى كنم، رسول خدا مرا دستور داده است كه با اهل بغى پيكار كنم و خطاب به يارانش فرمود: در ميان شما كسى است كه بر اساس تأويل قرآن پيكار مى كند آن گونه كه من بر تنزيل قرآن پيكار كردم و در آن هنگام كه اين سخن را مى گفت، پيامبر اشاره به من كرد و من نخستين كسى هستم كه فرمان او را اطاعت مى كنم.

سپس امام(عليه السلام) به پاسخ بقيّه نامه مى پردازد كه مرحوم سيّد رضى در بالا آن را آورد و شرح داده شد.

از آنچه گفته شد صداقت امام(عليه السلام) و وقاحت و حماقت معاويه كاملاً روشن مى شود.

در طول تاريخ افراد طغيانگر نيز به اين گونه منطق ها متوسل مى شدند. قرآن مجيد بيان روشنى در داستان موسى و فرعون در اين زمينه دارد; هنگامى كه موسى فرعونيان را دعوت به يگانه پرستى و ترك ظلم و ستم كرد، فرعون گفت: «(إِنِّى أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِى الاَْرْضِ الْفَسادَ); زيرا من مى ترسم كه آيين شما را دگرگون سازد، و يا در اين زمين فساد برپا كند!».(2) در حالى كه مفسد واقعى خود فرعون بود كه حتّى كودكان بى گناه را مى كشت و شكم زنان باردار را مى دريد.

در اينجا با پاسخ يك سؤال بحث را پايان مى دهيم و آن اينكه معاويه با آنكه مى دانست محتواى نامه اش دروغ است، و اوست كه شق عصاى مسلمين كرده و اجماع بر بيعت را به هم زده و راه بى تقوايى و سركشى را پيش گرفته و اگر اعمال صالحى در گذشته داشته با جنگ افروزى خود آن را بر باد داده، و او و دوستانش در خون عثمان شريك بوده اند نه على(عليه السلام) ، پس چرا قيافه حق به جانب به خود مى گيرد و اين همه در نامه خود دروغ مى نويسد؟

پاسخ همه اين سؤالات اين است: معاويه اين نامه را در حقيقت براى على(عليه السلام)ننوشت، بلكه براى مردم شام و اغفال آنها نوشت او مى خواست به آنها بگويد ببينيد من چه انسان صلح طلبى هستم و فرياد صلح برآورده ام; ولى على گوش به سخنان من نمى دهد و در واقع اين كار هم شبيه بلند كردن قرآن ها بر سر نيزه بود. او و يارانش به يقين نمى خواستند قرآن داور باشد، بلكه مى خواستند از يكسو مردم شام را فريب دهند و از سوى ديگر در ميان لشكر على(عليه السلام) ايجاد تفرقه و نفاق كنند.

##### 1 . مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 211 و ابن ابى الحديد نيز اين نامه را با كمى تفاوت در ج 14، ص 42 نقل كرده است.
2 . غافر، آيه 26.

▲8 إلى جَريرِ بْنِ عَبْدِاللهِ الْبِجِلّي لَمّا أرْسَلَهُ إلى مُعاوِيَة

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به جرير بن عبدالله بجلّى هنگامى كه او را به سوى معاويه (براى اتمام حجّت نهايى) فرستاد نگاشت(1)

##### 1 . سند نامه:
از كسانى كه قبل از سيّد رضى اين نامه را نقل كردند نصر بن مزاحم در كتاب صفين و ابن عبد ربه در كتاب عقد الفريد است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 211).

▲نامه در يك نگاه

محتواى نامه كاملا روشن است امام(عليه السلام) مى خواهد فرستاده اش جرير، به معاويه اتمام حجت نهايى را بكند كه اگر آماده بيعت است بيعت كند; و اگر آماده بيعت نيست مفهومش اين است كه قصد جنگ دارد.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِذَا أَتَاكَ كِتَابِي فَاحْمِلْ مُعَاوِيَةَ عَلَى الْفَصْلِ، وَخُذْهُ بِالاَْمْرِ الْجَزْمِ، ثُمَّ خَيِّرْهُ بَيْنَ حَرْب مُجْلِيَة، أَوْ سِلْم مُخْزِيَة، فَإِنِ اخْتَارَ الْحَرْبَ فَانْبِذْ إِلَيْهِ، وَإِنِ اخْتَارَ السِّلْمَ فَخُذْ بَيْعَتَهُ، وَالسَّلاَمُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) هنگامى كه نامه من به تو رسيد معاويه را به حكم نهايى، دعوت كن و براى يك طرفه شدن كار، او را به يك نتيجه جزمى وادار ساز سپس او را ميان جنگى آواره كننده يا تسليمى رسواگر مخير ساز، اگر جنگ را اختيار كرد به او اعلان جنگ كن و اگر راه صلح و سلامت را پيش گرفت از او بيعت بگير و السلام.

▲شرح و تفسير

▲در مسير حلّ مشكل از طريق مسالمت آميز

در تواريخ آمده است هنگامى كه امير مؤمنان على(عليه السلام) به جرير مأموريت داد تا نزد معاويه برود و از او بيعت بگيرد و او پيام امام(عليه السلام) را به معاويه رساند معاويه پيوسته امروز و فردا مى كرد تا جايى كه اصحاب امير مؤمنان او را متهم به همكارى با معاويه كردند و امام(عليه السلام) درباره او فرمود: آن قدر جرير نزد معاويه درنگ كرده است كه يا گنهكار است و يا فريب خورده!

لذا امام(عليه السلام) نامه مورد بحث را براى جرير مرقوم فرمود تا بيش از اين معطل نشود و يكى از دو جواب را از معاويه بگيرد يا بيعت كند يا اعلان جنگ دهد امام(عليه السلام) در اين نامه مى فرمايد:

«اما بعد (از حمد و ثناى الهى) هنگامى كه نامه من به تو رسيد معاويه را به حكم نهايى دعوت كن و براى يك طرفه شدن كار، او را به يك نتيجه جزمى وادار ساز. سپس او را ميان جنگى آواره كننده يا تسليمى رسواگر مخير ساز اگر جنگ را اختيار كرد به او اعلان جنگ كن و اگر راه صلح و سلامت را پيش گرفت از او بيعت بگير والسلام»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِذَا أَتَاكَ كِتَابِي فَاحْمِلْ مُعَاوِيَةَ عَلَى الْفَصْلِ(1)، وَخُذْهُ بِالاَْمْرِ الْجَزْمِ، ثُمَّ خَيِّرْهُ بَيْنَ حَرْب مُجْلِيَة(2)، أَوْ سِلْم مُخْزِيَة(3)، فَإِنِ اخْتَارَ الْحَرْبَ فَانْبِذْ(4) إِلَيْهِ، وَإِنِ اخْتَارَ السِّلْمَ فَخُذْ بَيْعَتَهُ، وَالسَّلاَمُ).

هنگامى كه نامه امام(عليه السلام) در شام به جرير رسيد آن را به دست معاويه داد و خود به پا خاست و براى مردم سخن گفت و تذكر داد كه همه شما از وضع عثمان آگاهيد و تمام بلاد بدون گفتگو با على بيعت كرده اند; يعنى با شخصى كه اگر مسأله خلافت به اختيار خود ما گذاشته مى شد كسى جز او را نمى پذيرفتيد.

##### 1 . «فصل» در اصل به معناى جدايى است و به حكم قطعى كه از قاضى و غير قاضى صادر مى شود، فصل گفته مى شود، زيرا ميان ارباب دعوا جدايى مى افكند و مسائل مشتبه را از هم جدا مى سازد.
2 . «مجلية» از ريشه «اجلاء» به معناى اخراج از وطن است و ريشه اصلى آن «جلاء» به معناى آشكار شدن است و به همين مناسبت به خروج از شهر نيز اطلاق شده، گويى شخص در شهر مخفى است و با خروج آشكار مى گردد و «جلاء» به معناى صيقل دادن نيز، نوعى آشكار شدن رنگ حقيقى است كه در زير زنگار پوشيده شده بود.
3 . «مخزية» از ريشه «خزى» است كه به باب افعال رفته و «خزى» به معناى رسوايى و ذلت آمده است و شايد ريشه اصل رسوايى باشد كه سبب ذلت هم مى شود و جمعى از ارباب لغت ريشه اصلى آن را بدحالى حاصل از وقوع در بلا و رسوايى و ذلت دانسته اند.
4 . «فانبذ» از ريشه «نبذ» بر وزن «سبز» در اصل به معناى دور افكندن اشياى بى ارزش است و گاه به معناى اعلام كردن نيز آمده; گويى سخنى به سوى طرف افكنده مى شود، خواه اين سخن الغاى پيمان باشد يا اعلان جنگ يا چيز ديگر و در جمله بالا به معناى اعلان جنگ است.

▲نكته: جرير بن عبدالله كيست؟

جرير بن عبدالله از مشاهير صحابه از قبيله بجيله از قبايل يمن است. بجيله نام زنى بود معروف در آن قبيله كه قبيله به نام او ناميده شد و گاهى منسوب به آن قبيله را بجلى مى گويند.

جرير در سال دهم هجرت در رأس 150 تن از قبيله بجله نزد رسول خدا آمد و اسلام آورد. پيغمبر او را احترام كرد و هنگامى كه دست خود را براى بيعت گشود فرمود: بيعت به اين شرط كه به يكتايى خداوند و نبوّت من ايمان داشته باشى نماز را به پا دارى و زكات را بپردازى خير خواه مسلمانان باشى و روزه ماه رمضان را انجام دهى و والى مسلمانان را اطاعت كنى.

سپس آن حضرت اوضاع منطقه زندگى او را سؤال كرد جرير عرض كرد: يا رسول الله اسلام در آن منطقه ظاهر شده و مردم بتها را شكستند. فرمود: بت «ذوالخلصه» چطور؟ عرض كرد اين بت بزرگ به حال خود باقى است. حضرت وى را مأمور به نابود كردن آن ساخت. جرير با 200 تن از قبيله خويش به آنجا شتافت و بعد از چند روز بازگشت و عرض كرد: به خدا سوگند آن را ويران كردم و به پيش چشم عبادت كنندگانش آتش زدم.

جرير همراه قبيله بجيله در فتح قادسيه شركت داشت و مؤثر بود. بعداً از سوى عثمان به عنوان فرماندار منطقه همدان نصب شد و بعد از قتل عثمان و رسيدن نامه امير مؤمنان به او، مردم را به امامت حضرت و بيعت با او دعوت كرد و بعد از چندى به كوفه آمد و چون در ميان مردم شام شهرتى داشت امام(عليه السلام) نامه خود را كه براى معاويه نوشته بود به دست او داد كه به شام برود; ولى نتوانست نقش خود را به خوبى ايفا كند و به كوفه بازگشت. مردم عراق به او بدبين شدند و او را طرفدار معاويه شمردند. جرير از بدبينى عراقيان دلگير شد و به جزيره قرقيسا رفت و از كارهاى سياسى و اجتماعى دورى گزيد.

▲9 إلى مُعاوِيَةِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه (آن را نيز) براى معاويه نگاشته(1)

##### 1 . سند نامه:
نويسنده كتاب مصادر نهج البلاغه پس از بيان چگونگى نوشتن اين نامه مى گويد: اين داستان مشهورى است كه در كتاب صفين نصر بن مزاحم آمده است و آنچه مرحوم سيّد رضى در اينجا آورده تنها قسمت پايانى اين نامه است. سپس اضافه مى كند: اين نامه را افراد ديگرى نيز در كتاب هاى خود آورده اند از جمله:
1. ابن عبد ربه در عقد الفريد.
2. بلاذرى در كتاب انساب الاشراف.
3. شيخ مفيد در كتاب الفصول المختارة آن مرحوم تنها قطعه اى از اين نامه را آورده است.
4. خطيب خوارزمى در كتاب المناقب (بايد توجّه داشت كه سه نفر اوّل پيش از مرحوم سيّد رضى مى زيسته اند) (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 217).

▲نامه در يك نگاه

با توجّه به اينكه اين نامه پاسخى است به نامه زشت و جسورانه معاويه به آن حضرت كه مشتمل بر انبوهى از اهانت ها و شيطنت ها بوده است، نگاه نامه بيشتر به پاسخ سخنان شيطنت آميز معاويه معطوف است.

در بخشى از اين نامه، امام(عليه السلام) به اين نكته اشاره مى فرمايد كه به هنگام قيام پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) گروه زيادى از جمله قريش، كمر به قتل او بستند و خداوند او را از چنگال آنان نجات داد و بيش از همه قريش بر ضد او قيام كردند.

در بخش ديگرى از آن به اين نكته اشاره مى فرمايد كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در جنگ ها خاندان خود را در خط اوّل قرار مى داد و با فداكارى آنان، يارانش را حفظ مى كرد. شهادت حمزه و جعفر و افراد ديگرى از خاندان بنى هاشم را گواه اين مى شمرد. اين در واقع پاسخى است به ادعاى معاويه كه در نامه اش افرادى غير بنى هاشم; مانند خليفه اوّل و دوم را دلسوزترين افراد نسبت به اسلام شمرده است.

در بخش سوم، حضرت اظهار شگفتى مى كند كه چگونه روزگار او را در برابر كسى همچون معاويه قرار داده كه نه به اسلام خدمت كرده و نه سابقه اى در دين دارد.

و بالاخره در چهارمين بخش نامه از عدم پذيرش درخواست معاويه مبنى بر تحويل دادن قاتلان عثمان سخن مى گويد، زيرا اگر بناست قاتلان او محاكمه و مجازات شوند اين كار در اختيار رييس حكومت اسلامى است نه يك فرد شورشى.

شايان ذكر است كه نوشتن نامه از سوى معاويه و پاسخ على(عليه السلام)داستانى دارد كه براى روشن ساختن محتواى نامه امام(عليه السلام) بسيار مفيد است و آن اينكه: ابومسلم خولانى كه در اصل اهل يمن بود زمان جاهليّت را درك كرده بود; ولى هرگز پيغمبر اسلام را نديد و عمدتاً در شام زندگى مى كرد، با عده اى از مردم شام پيش از آنكه امام(عليه السلام) به سوى صفين حركت كند نزد معاويه رفت و از او خواست كه با على(عليه السلام) كه داراى مقام والايى از نظر همنشينى با پيغمبر و قرابت و خويشاوندى با اوست و هجرت و سبقت در اسلام دارد، جنگ نكند و به او گفت تو هرگز چنين موقعيّتى را ندارى.

معاويه در پاسخ آنها به اين بهانه متوسل شد كه على به قاتلان عثمان پناه داده اگر آنها را تحويل دهد تا قصاص شوند، با او جنگ نخواهد كرد. ابومسلم و همراهانش از معاويه خواستند كه همين مطلب را در نامه اى براى على(عليه السلام)بنويسد. معاويه نامه اى به اين مضمون نوشت و به ابومسلم داد تا به امير مؤمنان برساند.

ابومسلم نامه را خدمت امام(عليه السلام) آورد و در حضور جمع به آن حضرت داد سپس بپاخاست و طى خطابه اى عرض كرد: من دوست ندارم ولايت امور مسلمين به دست غير تو باشد; امّا عثمان به ناحق كشته شد. قاتلان او را به دست ما بسپار اگر كسى مخالفت كرد نيروهاى ما در اختيار توست.

امام(عليه السلام) پاسخ داد: فردا بيا جواب نامه ات را بگير. ابومسلم فردا كه براى گرفتن جواب نامه آمد ديد كه مسجد پر از جمعيّت است و همه به طور دسته جمعى شعار مى دهند: ما همه در قتل عثمان شركت داشته ايم.

قابل توجّه اينكه اجتماع آن گروه عظيم در مسجد از اين جهت بود كه احساس كردند شايد امام(عليه السلام) بخواهد قاتلان عثمان را به معاويه تحويل دهد تا بهانه او بر مخالفت از بين برود، لذا همه آنها و طرفدارانشان در مسجد جمع شدند تا اعلام كنند قاتل عثمان يك يا چند نفر نبوده است; ولى امام(عليه السلام) هم هرگز تصميم نداشت كه آن چند نفر را به معاويه بسپارد عملا نيز چنين كارى ممكن نبود.

در اين موقع امام(عليه السلام) پاسخ مكتوب معاويه را به ابومسلم داد تا به شام ببرد; ولى ابومسلم با خود مى گفت: «الاْنَ طابَ الضِرابُ; اكنون براى ما جنگ كردن براى خونخواهى عثمان رواست».(1)

ابومسلم و همراهانش گويا نمى خواستند اين حقيقت را درك كنند كه اوّلاً قتل عثمان بعد از يك قيام مردمى بر ضدّ او به خاطر كارهاى ناروايش بوده نه كار يك يا چند فرد و ثانياً به فرض كه بخواهند قاتلان عثمان را محاكمه و قصاص كنند،

اين كار مربوط به يك فرد شورشى; مانند معاويه نيست بايد به دست رييس حكومت اسلامى كه از سوى مهاجران و انصار برگزيده شده و مردم با او بيعت كرده اند انجام گيرد.

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 73 تا 75 .

▲بخش اوّل

فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِيِّنَا، وَاجْتِيَاحَ أَصْلِنَا، وَهَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَفَعَلُوا بِنَا الاَْفَاعِيلَ، وَمَنَعُونَا الْعَذْبَ، وَأَحْلَسُونَا الْخَوْفَ، وَاضْطَرُّونَا إِلَى جَبَل وَعْر، وَأَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ، فَعَزَمَ اللهُ لَنَا عَلَى الذَّبِّ عَنْ حَوْزَتِهِ، وَالرَّمْيِ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ، مُؤْمِنُنَا يَبْغِي بِذَلِكَ الاَْجْرَ، وَكَافِرُنَا يُحَامِي عَنِ الاَْصْلِ، وَمَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَيْش خِلْوٌ مِمَّا نَحْنُ فِيهِ بِحِلْف يَمْنَعُهُ، أَوْ عَشِيرَة تَقُومُ دُونَهُ، فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَكَانِ أَمْن.

ترجمه

قبيله ما (قريش) خواستند پيامبرمان(صلى الله عليه وآله) را به قتل برسانند (كه در رأس آنها ابوسفيان پدر معاويه بود) و ما را ريشه كن كنند، آنها انواع غم و اندوه را به جان ما ريختند و هرچه مى توانستند درباره ما بدى كردند، ما را از زندگى شيرين (خود) باز داشتند و با ترس و وحشت قرين ساختند، و ما را مجبور كردند كه به كوهى سنگلاخ و صعب العبور پناه بريم و آتش جنگ را بر ضد ما برافروختند. (هنگامى كه دشمنان اسلام با تمام قوا بپا خاستند) خداوند اراده نمود كه بهوسيله ما از شريعتش دفاع كند و با دفاع ما شر آنها را از حريم اسلام باز دارد (در اين هنگام جمعيّت ما بنى هاشم به دو گروه تقسيم شده بودند; گروهى ايمان آورده و گروهى هنوز به صف مؤمنان نپيوسته بودند; ولى همه از اسلام دفاع مى كردند) مؤمنان ما با اين كار خواستار ثواب و اجر الهى بودند و كافران ما (كه هنوز اسلام را نپذيرفته بودند) به خاطر دفاع از اصل و ريشه خود و خويشاوندى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) دفاع مى كردند اما ساير افراد قريش (غير از خاندان ما) كه اسلام آوردند از اين ناراحتى ها بر كنار بودند يا به اين عنوان كه با قبايلى پيمان ترك مخاصمه داشتند (و نمى خواستند با آنها بجنگند) و يا عشيره آنها (كه ايمان نياورده بودند) از آنها حمايت مى كردند از اين رو جان آنها در امان بود.

▲شرح و تفسير

▲بنى هاشم نخستين حاميان اسلام

همان گونه كه قبلا اشاره شد اين نامه پاسخى است به نامه معاويه و از آنجا كه معاويه در ابتداى نامه خود دم از اسلام و عظمت پيغمبر اكرم و ياران و انصار او زده و سعى كرده است موقعيّت خلفاى سه گانه را بيش از حد بالا ببرد و از طرفى گويا فراموش كرده است كه فرزند ابوسفيان، دشمن شماره يك اسلام است كه آتش جنگ هاى مهم ضد اسلام را برافروخت. امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه چنين مى فرمايد: «قبيله ما (قريش) خواستند پيامبرمان را به قتل برسانند (كه در رأس آنها ابوسفيان پدر معاويه بود) و ما را ريشه كن كنند. آنها انواع غم و اندوه را به جان ما ريختند و هرچه مى توانستند درباره ما بدى كردند ما را از زندگى خوش و راحت باز داشتند و با ترس و وحشت قرين ساختند و ما را مجبور كردند كه به كوهى سنگلاخ و صعب العبور پناه بريم و آتش جنگ را بر ضد ما افروختند»; (فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِيِّنَا، وَاجْتِيَاحَ(1) أَصْلِنَا، وَهَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ(2) وَفَعَلُوا بِنَا الاَْفَاعِيلَ(3)، مَنَعُونَا الْعَذْبَ(4)، وَأَحْلَسُونَا(5) الْخَوْفَ، وَاضْطَرُّونَا إِلَى جَبَل وَعْر(6)، وَأَوْقَدُوا(7) لَنَا نَارَ الْحَرْبِ).

اين چند جمله اشاره به بخش عظيمى از تاريخ اسلام و رفتار دشمنان مخصوصاً قبيله قريش است كه به اصطلاح قبيله پيغمبر بود. آزارهايى كه در مكّه بر پيغمبر و يارانش رساندند، مسخره كردند، سنگ باران نمودند، يارانش را شكنجه كردند و سرانجام كه از پيشرفت اسلام در قبايل اطراف مكّه به وحشت افتادند، تصميم جدى گرفتند كه مسلمانان را كه گروه اندكى بودند در محاصره اجتماعى و اقتصادى قرار دهند، آن عهدنامه معروف را نوشتند كه هيچ كس با مسلمانان رفت و آمد نكند، نه چيزى به آنان بفروشند نه بخرند، نه از آنها زن بگيرند نه زن بدهند. پاى اين عهدنامه را امضا كردند و براى تأكيد در داخل خانه كعبه آويزان نمودند. مسلمانان به ناچار به شعب ابى طالب(8) كه درّه اى سنگلاخ بود پناه بردند و سه سال در محروميّت شديد، سخت ترين زندگى را داشتند. در آن حد كه صداى كودكان گرسنه آنها در بيرون شعب مخصوصاً در شبها كه محيط خاموش بود به خوبى شنيده مى شد و سرانجام هنگامى كه پيغمبر اكرم به وسيله ابوطالب به آنها خبر داد كه تمام عهدنامه جز نام الله را موريانه خورده از مشاهده آن در وحشت فرو رفتند و گروهى طرفدار آزادى مسلمانان شدند و اين محاصره شكسته شد.

جمله «وَأَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ» اشاره به زندگى مسلمانان در مدينه است كه جنگ هاى متعدّدى از سوى كفار قريش كه باز در رأس آنها ابوسفيان پدر معاويه بود، تحميل شد جنگ هايى كه فداكارترين فرد در حمايت از پيغمبر و اسلام در آنها على(عليه السلام) بود; جنگ بدر، احد، احزاب و مانند آن و خاندان معاويه در روشن ساختن آتش اين جنگ ها بزرگ ترين سهم را داشتند. با اين حال او دم از عظمت اسلام و پيغمبر اكرم و ياران و انصار او مى زند و آنها را مى ستايد و على(عليه السلام) را به عنوان كسى كه بر حسد بود معرفى مى كند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن براى ابطال ادعاى واهى معاويه كه خود را در نامه اش مدافع اسلام و مدافع مدافعان اسلام قلمداد كرده، دست او را گرفته به گذشته تاريخ اسلام بر مى گرداند و مى فرمايد: «(هنگامى كه دشمنان اسلام با تمام قوا بر ضد ما بپا خاستند) خداوند اراده نمود كه بهوسيله ما از شريعتش دفاع كند و با دفاع ما شر آنها را از حريم اسلام باز دارد (در اين هنگام جمعيّت ما بنى هاشم به دو گروه تقسيم شده بودند گروهى ايمان آورده و گروهى هنوز به صف مؤمنان نپيوسته بودند و همه از اسلام دفاع مى كردند اما) مؤمنان ما با اين كار خواستار ثواب و اجر الهى بودند و كافران ما (كه هنوز اسلام را نپذيرفته بودند) به خاطر دفاع از اصل و ريشه خود و خويشاوندى از پيغمبر اكرم دفاع مى كردند»; (فَعَزَمَ اللهُ لَنَا عَلَى الذَّبِّ(9) عَنْ حَوْزَتِهِ، وَالرَّمْيِ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ. مُؤْمِنُنَا يَبْغِي بِذَلِكَ الاَْجْرَ، وَكَافِرُنَا يُحَامِي عَنِ الاَْصْلِ).

جمله «وَالرَّمْيِ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ» كنايه از حفظ حريم اسلام و پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)است، زيرا تيراندازان در پشت سنگرها قرار مى گيرند تا به دفاع از لشكر و حفظ آنها بكوشند. به گفته مرحوم علاّمه مجلسى واژه وراء در اينجا ممكن است به معناى جلو و پيشاپيش باشد (زيرا وراء گاه به اين معنا آمده) و ممكن است به معناى پشت سر باشد، همان گونه كه تيراندازان بر حسب ضرورت هاى ميدان جنگ گاهى در پيشاپيش لشكر قرار مى گرفتند و گاهى در پشت سر به دفاع برمى خواستند.

جمله «وَكَافِرُنَا يُحَامِي عَنِ الاَْصْلِ» به عقيده جمعى از مفسّران نهج البلاغه اشاره به شخصيت هايى همچون عباس، ابوطالب، حمزه و امثال آنهاست كه حتى قبل از آن كه اسلام بياورند، مدافع اسلام و پيغمبر اكرم به خاطر وفادارى به اصول عواطف خويشاوندى بودند.

جالب توجّه اينكه به گفته بعضى از محققان، هنگامى كه عده اى از مسلمانان در شعب ابى طالب در محاصره دشمن بودند، افرادى مانند عباس، عقيل بن ابى طالب و برادرش طالب بن ابى طالب و نوفل بن حارث بن عبدالمطلب و پسرش حارث و برادرش ابوسفيان بن حارث بن عبدالمطلب (او غير از ابوسفيان بن حرب است) با مسلمانان در شعب به سر مى بردند در حالى كه هنوز اسلام را نپذيرفته بودند.(10)

البتّه بعضى معتقدند كه ابوطالب و حمزه مدتها قبل از اظهار اسلام، مسلمان شده بودند و اسلام خود را به دلايلى پنهان مى داشتند.

اينها همه در حالى بود كه خاندان معاويه، ابوسفيان و دار و دسته اش در تمام صحنه ها بر ضد مسلمانان آشكارا و پنهان توطئه مى كردند و معاويه گويا همه اين مسائل مسلّم تاريخى را در نامه خود به فراموشى سپرده و دم از حمايتِ اسلام و حاميان آن مى زند و افرادى را كه از اين صحنه ها غايب بودند به عنوان مدافعان صف اوّل مى شمرد.

لذا امام(عليه السلام) مى افزايد: «اما ساير افراد قريش (غير از خاندان ما) كه اسلام آوردند از اين ناراحتى ها بر كنار بودند يا به اين عنوان كه با قبايلى پيمان ترك مخاصمه داشتند (و نمى خواستند با آنها بجنگند) و يا عشيره آنها (كه ايمان نياورده بودند) از آنها حمايت مى كردند از اين رو جان آنها در امان بود»; (وَمَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَيْش خِلْوٌ(11) مِمَّا نَحْنُ فِيهِ بِحِلْف يَمْنَعُهُ، أَوْ عَشِيرَة تَقُومُ دُونَهُ، فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَكَانِ أَمْن).

به اين ترتيب امام(عليه السلام) به اين نكته مهم اشاره مى فرمايد كه حاميان اصلى اسلام بنى هاشم بودند آنها كه ايمان آوردند، با جان و دل از اسلام و پيامبر(صلى الله عليه وآله) دفاع مى كردند و آنها كه اسلام نياورده بودند چون براى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) عظمت و احترام قائل بودند از او دفاع مى كردند; اما ديگران از قريش از جمله خلفاى سه گانه كه معاويه در نامه اش بر خدمات و فداكارى هاى آنها تكيه كرده هرگز در اين صف قرار نداشتند.

البتّه چنان نبود كه معاويه از تاريخ اسلام بى خبر باشد، بلكه براى توجيه افكارش خود را به بى خبرى مى زد.

##### 1 . «اجتياح» به معناى هلاك كردن، ريشه كن ساختن و ويران نمودن است و از ريشه «جوح» بر وزن «قوم» به همين معنا گرفته شده است.
2 . «هموم» جمع «همّ» به معناى اندوه ها، نگرانى ها، نقشه ها و تصميم هاست و در اينجا به معناى توطئه هايى است كه قريش بر ضد پيغمبر كردند و مايه غم و اندوه فراوان شدند. اصل اين واژه به معناى قصد كردن است و از آنجا كه قصد در بسيارى از موارد توأم با نگرانى ها و اندوه هاست، به معناى اندوه و نگرانى نيز به كار رفته است.
3 . «الافاعيل» جمع «افعال» و آن جمع «فعل» است و در اين گونه موارد به معناى كارهاى بزرگ و دسيسه ها و توطئه هاست.
4 . «العذب» به معناى شيرين و گواراست كه گاه جنبه ظاهرى دارد و گاه جنبه باطنى و معنوى.
5 . «احلسونا» از ريشه «حلس» بر وزن «حرص» گرفته شده كه به معناى پارچه نازكى است كه زير جهاز شتر مى گذارند و در واقع به بدن شتر چسبيده است. سپس به هر چيزى كه ملازم با ديگرى باشد اطلاق شده است; مثلا مى گويند: فلان كس حلس البيت است; يعنى از خانه بيرون نمى آيد و جمله بالا «أحْلَسُونَا الْخَوْفَ» به اين معناست كه دشمنان ترس و وحشت را دائما بر ما مستولى مى ساختند.
6 . «وعر» به معناى زمين سنگلاخ و صعب العبور است.
7 . «اوقدوا» از ريشه «ايقاد» به معناى برافروختن آتش و از ريشه «وقود» به معناى شعلهور شدن گرفته شده است.
8 . بر خلاف آنچه بعضى گمان مى كنند، شعب ابى طالب، همان مكان قبرستان ابوطالب كه الآن نزديك پل حجون قرار دارد، نيست; زيرا آنجا فاصله قابل توجهى تا خانه كعبه و مسجدالحرام دارد. شعب ابى طالب درّه اى بود در كنار كوه ابوقبيس در نزديكى خانه كعبه و مسجد الحرام و لذا در تواريخ آمده كه صداى گريه كودكان مسلمان از شدت گرسنگى و ناراحتى شبها از داخل شعب به كنار خانه كعبه مى رسيد.
9 . «ذب» به معناى دفع كردن و دور ساختن و دفاع نمودن است.
10 . منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغه، ج 17، ص 365.
11 . «خلو» به معناى خالى بودن و عارى بودن است.

▲بخش دوم

وَكَانَ رَسُولُ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ، وَأَحْجَمَ النَّاسُ، قَدَّمَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَوَقَى بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّيُوفِ وَالاَْسِنَّةِ، فَقُتِلَ عُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ يَوْمَ بَدْر، وَقُتِلَ حَمْزَةُ يَوْمَ أُحُد، وَقُتِلَ جَعْفَرٌ يَوْمَ مُؤْتَةَ، وَأَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَكَرْتُ اسْمَهُ مِثْلَ الَّذِي أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ، وَلَكِنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ، وَمَنِيَّتَهُ أُجِّلَتْ. فَيَا عَجَباً لِلدَّهْرِ! إِذْ صِرْتُ يُقْرَنُ بِي مَنْ لَمْ يَسْعَ بِقَدَمِي، وَلَمْ تَكُنْ لَهُ كَسَابِقَتِي الَّتِي لاَ يُدْلِي أَحَدٌ بِمِثْلِهَا، إِلاَّ أَنْ يَدَّعِيَ مُدَّع مَا لاَ أَعْرِفُهُ، وَلاَ أَظُنُّ اللهَ يَعْرِفُهُ. وَالْحَمْدُ للهِِ عَلَى كُلِّ حَال.

ترجمه

هرگاه آتش جمع شعلهور مى شد و دشمنان حمله مى كردند، رسول خدا(صلى الله عليه وآله)اهل بيت خود را پيشاپيش لشكر قرار مى داد و بدين وسيله اصحابش را از آتش شمشيرها و نيزه ها مصون مى داشت، عبيدة بن حارث روز بدر شهيد شد، و حمزه در روز احد، و جعفر در موته. كسى را هم سراغ دارم كه اگر بخواهم مى توانم نامش را ببرم كه دوست داشت همانند آنان شهادت نصيبش شود; ولى اجل آن گروه (عبيدة بن حارث و حمزه و جعفر) به سر رسيده بود و مرگ او به تأخير افتاد.

شگفتا از اين روزگار كه مرا هم سنگ كسانى قرار مى دهد كه هرگز چون من براى اسلام تلاش نكرده اند و سابقه درخشانى چون من ندارند، همان سوابقى كه هيچ كس به مثل آن دسترسى پيدا نكرده است مگر اينكه كسى ادعاى فضيلتى براى آنها كند كه من از آن آگاه نيستم و گمان نمى كنم خدا هم از آن آگاه باشد (زيرا اصلا چنين چيزى وجود ندارد تا خدا از آن آگاه باشد) و خدا را در هر حال شكر مى گويم.

▲شرح و تفسير

▲آنها كه اسلام را يارى دادند

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه آنچه را در بخش قبل به اجمال بيان فرموده بود، به تفصيل بيان مى فرمايد و نشان مى دهد چه اشخاصى از بنى هاشم در راه اسلام فداكارى كردند و شربت شهادت نوشيدند، در حالى كه كسانى را كه معاويه به عنوان پيشگامان و فداييان اسلام نام مى برد، هيچ كدام به اين مقام نرسيدند; مى فرمايد: «هرگاه آتش جنگ شعلهور مى شد و دشمنان حمله مى كردند، رسول خدا اهل بيت خود را پيشاپيش لشكر قرار مى داد و بدين وسيله اصحابش را از آتش شمشيرها و نيزه ها مصون مى داشت»; (وَكَانَ رَسُولُ اللهِ(صلى الله عليه وآله) إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ(1)وَأَحْجَمَ(2) النَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَوَقَى بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّيُوفِ الاَْسِنَّةِ(3)).

تعبير به «احْمَرَّ الْبَأْسُ; جنگ سرخ مى شد» اشاره به شعلهور شدن آتش جنگ است به سبب اينكه جنگ را به آتشى تشبيه مى كنند كه به هنگام شدت افروختگى كاملاً سرخ مى شود و گاه گفته شده كه سرخ شدن در اينجا كنايه از خونريزى است كه به هنگام شدت جنگ آشكار مى گردد.

جمله هاى مذكور نشان مى دهد كه بر خلاف روش فرماندهان در دنياى امروز كه فرزندان و نزديكان خود را به عقب جبهه مى برند و بيگانگان را در صفوف مقدم وا مى دارند، پيغمبراكرم عزيزترين بستگان خود را در صف مقدم قرار مى داد تا ثابت كند چه اندازه به هدف خود معتقد است و در راه آن فداكارى مى كند.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن نام سه نفر از بستگان نزديك خود را كه در سه جنگ مهم از جنگ هاى اسلامى شربت شهادت نوشيدند ذكر مى كند; نخستين آنها «عبيدة بن حارث» (پسر عموى پيغمبر كه در روز بدر شهيد شد) و دوم حمزه عموى پيغمبر كه روز احد به شهادت رسيد و سومين نفر جعفر بن ابى طالب پسر عموى ديگرش كه در روز جنگ موته به افتخار شهادت نايل شد مى فرمايد: «عبيدة بن حارث روز بدر شهيد شد و حمزه در روز احد و جعفر در موته شهيد شد»; (فَقُتِلَ عُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ يَوْمَ بَدْر وَقُتِلَ حَمْزَةُ يَوْمَ أُحُد وَقُتِلَ جَعْفَرٌ يَوْمَ مُؤْتَةَ).

«بدر» نام چاهى است كه در ميان مكّه و مدينه قرار داشت و به مدينه نزديك تر بود و به اسم حفر كننده آن چاه نامگذارى شده بود. داستان شهادت عبيدة بن حارث بن عبدالمطلب كه به دست عتبة بن ربيعة از مشركان واقع شد چنين است:

هنگامى كه مسلمانان در جنگ بدر با مشركان روبه رو شدند مطابق رسم جنگ تن به تن، سه نفر از شجاعان لشكر مشركان به نامهاى عتبه و برادرش شيبة و پسرش وليد به ميدان آمدند و مبارز طلبيدند. چند نفر از انصار به سوى آنها حركت كردند تا هر يك در مقابل يكى از آنان قرار گيرد; ولى مشركان گفتند ما هماوردهاى خود را از مهاجران مى خواهيم پيغمبر اكرم به حمزه، عبيدة و امير مؤمنان(عليه السلام) روى كرد و فرمود: آماده شويد و به سوى اين سه نفر برويد عبيده با عتبة روبه رو شد و حمزه با شيبة و على(عليه السلام) با وليد. على(عليه السلام) با چند ضربت وليد را از پاى در آورد و به قتل رساند و حمزه شيبه را به خاك افكند. عبيده كه سن بيشترى داشت در برابر عتبه قرار گرفت و ضرباتى ميان آنها رد و بدل شد و سرانجام عبيده به روى خاك افتاد و نيمه جان بود. او را نزد پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بردند هنگامى كه به حضور پيغمبر(صلى الله عليه وآله) رسيد عرض كرد: آيا من شهيد نيستم؟ حضرت فرمود: آرى تو شهيد راه خدا هستى.

اما حمزة بن عبدالمطلب در جنگ احد كه بعد از واقعه بدر در سال سوم هجرت واقع شد به وسيله وحشى كه اسم با مسمّايى داشت! به شهادت رسيد.

سبب اين جنگ را چنين نوشته اند كه مشركان بعد از شكست در جنگ بدر به مكّه برگشتند و با يكديگر (به رهبرى ابوسفيان) هم قسم شدند كه بخشى از شتران خود را بفروشند و وسائل حمله مجددى را به مسلمانان فراهم كنند در نتيجه سه هزار نفر از داخل و خارج مكّه با دويست اسب و سه هزار شتر و هفتصد زره گردآورى كرده آماده حركت به سوى مدينه شدند.

داستان اين جنگ بسيار مفصل است. همين مقدار مى دانيم كه بر اثر اشتباه بعضى از مسلمانان و سرپيچى از فرمان پيغمبر(صلى الله عليه وآله)، سرانجام اين جنگ به شكست مسلمانان پايان گرفت، دندان و صورت پيغمبر(صلى الله عليه وآله) بر اثر سنگى كه «عتبة بن ابىوقاص» به سوى آن حضرت پرتاب كرد مجروح شد و حمزه مرد «شجاع لشكر اسلام» عموى باوفاى پيغمبر اكرم شربت شهادت نوشيد; «هند» همسر ابوسفيان و مادر معاويه كه با گروهى از زنان، لشكر دشمن را همراهى مى كردند در پايان جنگ به مثله كردن شهداى مسلمان پرداختند، هند گوش و بينى را مى بريد و براى خود گردن بند مى ساخت. جگر حضرت حمزه را از پهلويش بيرون آورد و به دندان گرفت و قصد خوردن آن را داشت; ولى نتوانست و بيرون افكند و به همين دليل مسلمانان او را هند جگرخوار و معاويه را پسر هند جگرخوار ناميدند.

اما جعفر بن ابى طالب در غزوه موته به قتل رسيد. اين جنگ كه در سرزمين موته نزديك شام (مرز شمالى جزيرة العرب) در سال هشتم هجرت واقع شد، از اينجا نشأت گرفت كه پيغمبر اكرم، رسولى از سوى خود به نام حارث بن عميرة را به سوى حاكم بُصرى فرستاد و او را به اسلام دعوت كرد. هنگامى كه او به
سرزمين موته رسيد به دستور حاكم بصرى به قتل رسيد و اين برخلاف سنتى بود كه درباره رسولان اقوام به يكديگر انجام شد، سنتى كه تا امروز نيز برقرار است. اين مصيبت بر مسلمانان گران آمد و لشكرى به فرمان پيغمبر در حدود سه هزار نفر به فرماندهى زيد بن حارثه مأمور مقابله با شاميان شدند.

پيغمبر اكرم دستور داده بود كه اگر زيد شهيد شود، جعفر پرچم را به دست گيرد و اگر جعفر شهيد شود، عبدالله بن رواحه بعد از او فرمانده لشكر شود و اگر او هم شهيد شود مسلمانان يك نفر را از ميان خود به فرماندهى قبول كنند.

لشكر حركت كرد، نخست به محل كشته شدن فرستاده پيغمبر رسيدند و آنها را به سوى اسلام دعوت كردند; ولى هنگامى كه دشمنان آگاه شدند لشكر عظيمى در حدود يكصد هزار نفر فراهم كردند; اما مسلمانان از انبوه لشكر دشمن كه تعداد آنها قابل مقايسه با تعداد لشكر اسلام نبود نهراسيدند و به پيكار برخاستند و همان گونه كه پيغمبر اكرم پيش بينى كرده بود، زيد بن حارثه، جعفر بن ابى طالب و عبدالله بن رواحه يكى بعد از ديگرى به شهادت رسيدند. دشمن دست هاى جعفر را قطع كرد و به همين جهت پيغمبر اكرم بعداً درباره او فرمود: او با دو بال در فضاى بهشت پرواز خواهد كرد.

سرانجام مسلمانان تدبيرى انديشيدند و چنين وانمود كردند كه اين سه هزار نفر مقدمه لشكر اسلام است و انبوه لشكر به زودى فرا مى رسد و همين سبب شد كه لشكر دشمن عقب نشينى كند و مسلمانان با تلفات معدودى به مدينه بازگشتند بى آنكه شكستى را تحمّل كرده باشند و در واقع اين جنگ بدون پيروزى دشمن تمام شد.

از آنچه در بالا گفته شد به خوبى صدق كلمات امام(عليه السلام) در نامه مورد بحث روشن مى شود كه چگونه پيغمبر اكرم همه جا خاندان بنى هاشم را در پيشاپيش صفوف رزمندگان قرار مى داد و ديگران ـ بر خلاف گفته معاويه ـ در صفوف بعد قرار داشتند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين نامه به صورت كنايه اى كه از تصريح رساتر است اشاره به نفس مبارك خود مى كند كه او هم مشتاق شهادت در راه اسلام بود; ولى خدا نخواست و اجلش فرا نرسيده بود مى فرمايد: «كسى هم بود كه اگر بخواهم مى توانم نامش را ببرم كه دوست داشت همانند آنان شهادت نصيبش شود; ولى اجل آن گروه (عبيدة بن حارث و حمزه و جعفر) به سر رسيده بود و مرگ او به تأخير افتاد»; (وَأَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَكَرْتُ اسْمَهُ مِثْلَ الَّذِي أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ وَلَكِنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ مَنِيَّتَهُ أُجِّلَتْ).

اين جمله بر همان چيزى تأكيد مى كند كه بارها از امير مؤمنان على(عليه السلام) شنيده شده بود كه مى گفت من به شهادت علاقه مندترم از كودك شيرخوار نسبت به پستان مادرش(4); و يا اينكه در پايان جنگ احد امام(عليه السلام) خدمت پيغمبر آمد و غمگين بود و عرضه داشت: جمعى از مسلمانان (از جمله عمويم حمزه) شهيد شدند ولى شهادت نصيب من نشد. پيغمبر فرمود: «يا عَلىّ أبْشِرْ فَإنّ الشَّهادَةَ مِنْ وَرائِكَ; اى على بشارت باد بر تو، شهادت در انتظار توست (تو هم شهيد راه خدا خواهى شد)».(5)

آن گاه امام بعد از آنكه دليل برترى و فداكارى خود و خاندانش را بر ديگران روشن ساخت، از گردش روزگار كه در واقع به معناى مردم روزگار است اظهار شگفتى مى كند كه او و خاندانش را با اين همه فضيلت در رديف كسانى قرار مى دهد كه هرگز چنين سوابقى را نداشته اند، مى فرمايد: «شگفتا از اين روزگار كه مرا هم سنگ كسانى قرار مى دهد كه هرگز چون من براى اسلام تلاش نكردند و سابقه درخشانى چون من ندارند، همان سوابقى كه هيچ كس به مثل آن دسترسى پيدا نكرده است»; (فَيَا عَجَباً لِلدَّهْرِ! إِذْ صِرْتُ يُقْرَنُ بِي مَنْ لَمْ يَسْعَ بِقَدَمِي، وَلَمْ تَكُنْ لَهُ كَسَابِقَتِي الَّتِي لاَ يُدْلِي(6) أَحَدٌ بِمِثْلِهَا).

بعضى چنين پنداشته اند كه اين جمله اشاره به اين است كه مردم، آن حضرت را با معاويه مقايسه كرده اند در حالى كه منظور امام(عليه السلام) اين نيست. نظر امام(عليه السلام)در واقع به نامه معاويه است كه خلفاى سه گانه پيشين را در نامه اش مطرح كرده و فضيلت آنان را به رخ امام(عليه السلام) كشيده است وگرنه معاويه در نامه اش هيچ اشاره اى به سوابق خود در اسلام ننموده، زيرا اصولاً سوابقى نداشت و اگر هم داشت، سابقه اى جز سوء او و خاندان ابوسفيان، دشمن شماره يك اسلام نبود.

به هر حال امام(عليه السلام) از مردم روزگار و از جمله معاويه ابراز شگفتى مى كند كه چگونه او را با خلفاى پيشين مقايسه مى كنند. اين سخن در واقع هماهنگ با چيزى است كه در خطبه شقشقيه آمده است كه مى فرمايد: «مَتَى اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِيَّ مَعَ الاَْوَّلِ مِنْهُمْ حَتَّى صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَى هَذِهِ النَّظَائِر; چه زمانى در مورد مقايسه من با خليفه اوّل و برترى من بر او شك و ترديد واقع شد تا بخواهند مرا قرين اين اشخاص (اعضاى شوراى معروف عمر براى خلافت بعد از او) قرار دهند».

گويا كسانى كه سخن مولا را در اينجا ناظر به مقايسه با معاويه دانسته اند تحت تأثير جمله ديگرى از كلام حضرت در جاى ديگر واقع شده اند.

ولى اگر به اين نكته دقت شود كه نامه امام(عليه السلام) در پاسخ به نامه معاويه است و در نامه معاويه سخن از برترى خلفاى پيشين بوده است، روشن مى شود كه منظور امام(عليه السلام) همان است كه ما در بالا گفتيم.

سپس در ادامه همين سخن امام(عليه السلام) با كنايه اى رساتر از تصريح چنين مى فرمايد:

«مگر اينكه كسى ادعاى فضايلى براى آنها كند كه من از آن فضايل آگاه نيستم و گمان نمى كنم خدا هم از آن آگاه باشد (زيرا اصلاً چنين چيزى وجود نداشته تا خدا از آن آگاه باشد)»; (إِلاَّ أَنْ يَدَّعِيَ مُدَّع مَا لاَ أَعْرِفُهُ، وَلاَ أَظُنُّ اللهَ يَعْرِفُهُ).

اين شبيه همان چيزى است كه در آيه شريفه 18 سوره يونس آمده است كه مى فرمايد: «آنها غير از خدا چيزهايى را مى پرستند كه نه به آنها زيانى مى رساند و نه سودى مى بخشد و مى گويند اينها شفيعان ما نزد خدا هستند». آن گاه اضافه مى كند: «(قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللهَ بِما لا يَعْلَمُ فِى السَّماواتِ وَلا فِى الاَْرْضِ); بگو آيا خدا را به چيزى خبر مى دهيد كه در آسمانها و زمين سراغ ندارد».

آن گاه در پايان اين فراز از نامه بعد از روشن شدن سوابق اهل بيت و مخالفان، خدا را شكر و سپاس مى گويد و مى فرمايد: «و خدا را در هر حال شكر مى گويم»; (وَالْحَمْدُ للهِِ عَلَى كُلِّ حَال).

جمله «فَيَا عَجَباً لِلدَّهْرِ» به اين معنا نيست كه امام(عليه السلام) روزگار را سرنوشت ساز مى داند و براى آن نقشى در حوادث مى شمرد آن چنان كه شايد دهريون اعتقاد داشتند، بلكه منظور از دهر (روزگار) در اينجا همان مردم زمانه است كه مقام آن حضرت را نشناختند و او را با كسانى قرين ساختند و مقايسه كردند كه هرگز گامى همچون گام امام(عليه السلام) در راه اسلام برنداشته بودند، بنابراين گله از مردم روزگار است، هرچند ظاهراً از خود روزگار است.

به عبارت ديگر خوبى و بدى روزگار بهوسيله خوبى و بدى مردم آن زمان مشخص مى شود و به گفته شاعر:

يُعيبُ النّاسُ كُلُّهُمْ زَماناً *** وَ ما لِزَمانِنا عَيْباً سِوانا

نُعيبُ زَمانَنا وَالْعَيبُ فِينا *** وَ لَوْ نَطَقَ الزَمانُ بِنا هَجانا

همه مردم بر زمان عيب مى نهند در حالى كه زمان ما عيبى جز خود ما ندارد.

ما بر زمان عيب مى گيريم در حالى كه عيب در ماست و اگر زمان زبان برآورد ما را هجو خواهد كرد.

جمله «مَنْ لَمْ يَسْعَ بِقَدَمِي» مفهومش اين است كه گامى همچون گام من بر نداشته و كنايه از اين است كه ديگران هرگز خدماتى را كه من به اسلام كردم نكردند.

##### 1 . «البأس» در اصل به معناى شدت و قوت و قدرت است و به معناى مشكلات شديد و جنگ نيز آمده است و جمله «لا بأس به» يعنى «مشكلى ندارد» و در جمله بالا «احمَرّ الْبَأسُ» اشاره به جنگ و شعلهور شدن آن است.
2 . «اَحْجَم» از ريشه «حجم» بر وزن «رجم» به معناى بازداشتن از چيزى است و جمله «أحْجَمَ النّاسُ» به معناى خوددارى كردن مردم (از پيشگام شدن) در ميدان جنگ است.
3 . «اسنة» جمع «سنان» به معناى سرنيزه و «رُمح» به معناى نيزه است.
4 . نهج البلاغه، خطبه 5 .
5 . نهج البلاغه، خطبه 156.
6 . «لا يدلى» از ريشه «ادلاء» به معناى ابراز داشتن و اعلان كردن است. گفته مى شود: «اُدلى برأيه» يعنى رأى خود را ابراز داشت. اين واژه در اصل از مادّه «دلو» گرفته شده و هنگامى كه به باب افعال مى رود به معناى افكندن و فرستادن دلو به چاه براى كشيدن آب است. سپس به هرگونه ابراز نظر كردن اطلاق شده است.

▲بخش سوم

وَأَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ إِلَيْكَ، فَإِنِّي نَظَرْتُ فِي هَذَا الاَْمْرِ، فَلَمْ أَرَهُ يَسَعُنِي دَفْعُهُمْ إِلَيْكَ وَلاَ إِلَى غَيْرِكَ، وَلَعَمْرِي لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَيِّكَ وَشِقَاقِكَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِيل يَطْلُبُونَكَ، لاَ يُكَلِّفُونَكَ طَلَبَهُمْ فِي بَرّ وَلاَ بَحْر، وَلاَ جَبَل لاَ سَهْل، إِلاَّ أَنَّهُ طَلَبٌ يَسُوءُكَ وِجْدَانُهُ، وَزَوْرٌ لاَ يَسُرُّكَ لُقْيَانُهُ، وَالسَّلاَمُ لاَِهْلِهِ.

ترجمه

اما آنچه از من خواسته اى كه قاتلان عثمان را به تو بسپارم، من در اين امر انديشيدم و صلاح نمى دانم كه آنان را به تو يا به ديگرى تسليم كنم (زيرا ارتباطى به تو ندارد نه ولىّ دم آنها هستى نه حاكم اسلام). به جانم سوگند اگر دست از گمراهى و نفاق افكنى بر ندارى، به زودى كسانى را كه تو از قاتلان عثمان مى شمرى خواهى شناخت كه در تعقيب تو بر مى آيند و به تو زحمت نمى دهند كه براى دسترسى به آنان در صحرا و دريا و كوه و دشت به جستجوى آنها برخيزى; ولى بدان كه تعقيب آنها نسبت به تو چيزى است كه يافتنش براى تو ناراحت كننده و ديدارى است كه ملاقاتش هرگز تو را خوشحال نخواهد ساخت، و سلام بر آنان كه اهل آنند!

▲شرح و تفسير

▲تو را با قاتلان عثمان چكار؟!

مى دانيم معاويه در كتاب خود از امام(عليه السلام) درخواست كرده بود كه قاتلان عثمان را به وى تحويل دهد، درخواستى بى معنا و دور از منطق; زيرا اگر بايد كسى به خاطر كشتن انسان بى گناهى قصاص شود اين كار بر عهده امام مسلمين و خليفه آنهاست و با موافقت ارباب دم ـ نه فردى شورشى كه ولى دم او نيست ـ آن هم در صورتى كه ثابت شود كه مقتول بى گناه بوده و قاتلان گنه كار; لذا امام(عليه السلام)در برابر اين درخواست معاويه مى فرمايد: «اما آنچه از من خواسته اى كه قاتلان عثمان را به تو بسپارم، من در اين امر انديشيدم و صلاح نمى دانم كه آنان را به تو يا به ديگرى تسليم كنم (زيرا ارتباطى به تو ندارد نه ولىّ دم آنها هستى نه حاكم اسلام)»; (وَأَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ إِلَيْكَ، فَإِنِّي نَظَرْتُ فِي هَذَا الاَْمْرِ، فَلَمْ أَرَهُ يَسَعُنِي(1) دَفْعُهُمْ إِلَيْكَ وَلاَ إِلَى غَيْرِكَ).

به يقين مسأله خونخواهى عثمان بهانه اى بيش نبود، بهانه اى براى بيعت نكردن و شورش بر امام مسلمانان. اين مسأله از نظر تاريخى به قدرى روشن است كه در ميان مردم به صورت ضرب المثلى در آمده و هنگامى كه مى خواهند بگويند فلان كس بهانه جويى مى كند و فلان موضوع را بهانه مخالفت خود قرار داده مى گويند: «او فلان مطلب را پيراهن عثمان كرده». به يقين اگر على(عليه السلام)افرادى را به او تحويل مى داد معاويه قناعت نمى كرد و باز افراد ديگرى را مى طلبيد و همچنان بهانه جويى را ادامه مى داد تا پايه هاى حكومت خود را در شام محكم كند و اين نهايت ناجوانمردى در برابر امام مسلمين بود.

از اينكه بگذريم دلايل بسيارى در دست است كه معاويه حق نداشت چنين تقاضايى كند و امام(عليه السلام) هرگز نمى بايست به چنين تقاضايى اعتنا كند. از اين گذشته هرگز اين كار عملى نبود، زيرا شورش مسلمانان بر ضد عثمان شورشى عام بود. شاهد اين سخن داستانى است كه شارح بحرانى در شرح نهج البلاغه خود آورده است، او مى گويد:

«ابوهريره و ابو درداء نزد معاويه آمدند و گفتند: چرا با على جنگ مى كنى؟

حال آنكه او به دليل فضيلت و سابقه اى كه در اسلام دارد به امر حكومت از تو سزاوارتر است. معاويه در پاسخ گفت: من هرگز ادعا ندارم كه از او برترم; من براى آن مى جنگم كه قاتلان عثمان را به من تسليم كند. آن دو نفر (كه هر دو از افراد ساده ذهن بودند، بى آنكه از او سؤال كنند تو چه كاره اى كه قاتلان عثمان را به تو تسليم كند؟ رييس حكومتى يا ولىّ دم)، از نزد او خارج شده و به خدمت على(عليه السلام)آمدند و عرض كردند: معاويه معتقد است كه قاتلان عثمان نزد تو و در ميان لشكريان توست آنها را به او تحويل بده و بعد از آن اگر با تو جنگ كرد مى دانيم او ستمكار است.

امام(عليه السلام) فرمود: روز قتل عثمان حاضر نبودم تا قاتلانش را بشناسم اگر شما آنها را مى شناسيد به من معرفى كنيد.

آنها گفتند: به ما چنين رسيده است كه محمد بن ابى بكر، عمار ياسر، مالك اشتر، عدى بن حاتم، عمرو بن حمق و فلان و فلان از جمله كسانى بودند كه بر عثمان داخل شدند.

امام(عليه السلام) فرمود: اگر چنين است برويد و دستگيرشان كنيد.

اين دو نفر ساده لوح نزد آن بزرگواران رفتند و اظهار داشتند شما از قاتلان عثمان هستيد و اميرالمؤمنين دستور دستگيرى شما را داده است.

در اين هنگام فرياد آنها بلند شد و بيش از ده هزار تن از ميان لشكر على(عليه السلام)برخاستند در حالى كه شمشير خود را كشيده در دست داشتند و مى گفتند ما همه او را كشته ايم.

ابوهريره و ابو درداء از اين جريان مبهوت و حيران شدند و نزد معاويه باز گشتند در حالى كه مى گفتند: اين كار سرانجام و پايانى نخواهد داشت و داستان را براى معاويه نقل كردند.(2)

آيا وقتى قاتلان عثمان و مدافعان آنها به اين كثرت باشند امام مى تواند همه يا يكى از آنها را تسليم معاويه كند به فرض كه معاويه ولى دم عثمان باشد و خونخواهى در دست او قرار گيرد.

از آنجا كه معاويه در پايان نامه اش امام را تهديد به جنگ كرده بود، براى اينكه اين تهديد بى پاسخ نماند امام(عليه السلام) نيز در پايان نامه خود او را با جمله هاى كوبنده اى كه آميخته با انواع فصاحت و بلاغت است تهديد مى كند و مى فرمايد: «به جانم سوگند اگر دست از گمراهى و نفاق افكنى بر ندارى، به زودى كسانى را كه تو از قاتلان عثمان مى شمرى خواهى شناخت كه در تعقيب تو بر مى آيند و به تو زحمت نمى دهند كه براى دسترسى به آنان در صحرا و دريا و كوه و دشت به جستجوى آنها برخيزى; ولى بدان تعقيب آنها نسبت به تو چيزى است كه يافتنش براى تو ناراحت كننده و ديدارى است كه ملاقاتش هرگز تو را خوشحال نخواهد ساخت و سلام بر آنان كه اهل آنند»; (وَلَعَمْرِي لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَيِّكَ(3)شِقَاقِكَ(4) لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِيل يَطْلُبُونَكَ، لاَ يُكَلِّفُونَكَ طَلَبَهُمْ فِي بَرّ وَلاَ بَحْر، لاَ جَبَل وَلاَ سَهْل، إِلاَّ أَنَّهُ طَلَبٌ يَسُوءُكَ وِجْدَانُهُ، وَزَوْرٌ(5) لاَ يَسُرُّكَ لُقْيَانُهُ(6)، وَالسَّلاَمُ لاَِهْلِهِ).

امام(عليه السلام) در اين گفتار حكيمانه خود به معاويه يادآور مى شود كه قاتلان عثمان آنچنان كه تو فكر مى كنى (به فرض كه در لشكر من باشند) يكى دو تا نيستند بلكه گروه عظيمى هستند كه به زودى به سراغ تو مى آيند. لازم نيست زحمت جستجوى آنها را بر خود هموار كنى. آرى در آينده نزديك تو را ملاقات خواهند كرد اما ملاقاتى ناخوشايند، آميخته با ضربات شمشير و نيزه و اين بهانه احمقانه را از دست تو خواهند گرفت.

به راستى هم چنين شد و اگر ساده لوحى جمعى از فريب خوردگان توطئه عمرو عاص به هنگام بالا بردن قرآن ها بر سر نيزه ها نبود كار معاويه و حكومتش در شام يكسره شده بود.

##### 1 . «يسعنى» از ريشه «وُسع» به معناى امكان پذير بودن و در توان بودن است.
2 . ترجمه شرح نهج البلاغه ابن ميثم، ج 4، ص 628، ذيل نامه فوق. شبيه همين روايت را با مختصر تفاوتى ابن اعثم كوفى در كتاب الفتوح، ج 3، ص 61 نقل كرده است و مشابه آن را در بالا از ابومسلم خولانى نقل كرديم.
3 . «غىّ» و «غواية» به معناى گمراهى و گمراه شدن و بيراهه رفتن است.
4 . «شقاق» به معناى تفرقه و نفاق و ناسازگارى است و در اصل به معناى شكاف و جدايى ميان دو چيز است.
5 . «زَور» گاه معناى مصدرى دارد; يعنى ديدار كردن و ملاقات نمودن و گاه به معناى زائر است و در جمله بالا مناسب همان معناى مصدرى است.
6 . «لقيان» و «لقاء» مصدر است به معناى ملاقات نمودن.

▲نكته: باز هم درباره قتل عثمان

گرچه درباره قتل عثمان و قاتلان او و عواملى كه سبب شورش مسلمانان بر ضد او شد بارها در اين كتاب بحث كرده ايم، باز هم لازم است به نكته ديگرى به صورت فشرده اشاره كنيم.

در ميان ياران على(عليه السلام) از ميان كسانى كه پيغمبرشهادت به بهشتى بودنشان داده بود، افرادى بودند كه عقيده داشتند عثمان به دليل بدعت هايش مستحق قتل است.

نصر بن مزاحم در كتاب خود (صفين) نقل مى كند: عمار در يكى از روزهاى جنگ صفين در ميان دوستان خود ايستاد و گفت: اى بندگان خدا با من بياييد تا نزد مردمى برويم كه از شخص ستمكارى خونخواهى مى كنند و جمعى از نيكان مخالف ظلم و ستم و آمرين به نيكى و احسان او را كشته اند. اين مردم اگر دنيايشان آباد باشد باكى ندارند، هر چند دين اسلام را در حال نابودى ببينند اگر به ما بگويند چرا عثمان را كشتيد خواهيم گفت: به دليل بدعت هايى بود كه ايجاد كرد، هر چند آنها خواهند گفت: هيچ بدعتى ايجاد نكرده است. البتّه آنها حق دارند منكر شوند، زيرا عثمان بيت المال را در اختيار آنها گذاشته بود، مى خوردند و مى چريدند و اگر كوه ها بر سرشان فرود مى آمد باكى نداشتند.(1)

هنگامى كه مرد بزرگوارى مانند عمار كه به يقين از بهشتيان بود، اقرار به شركت در قتل عثمان مى كند و دليل آن را بدعت هاى خطرناك او مى داند، روشن است كه امام اجازه نمى دهد اين گونه افراد از مهاجران و انصار و تابعان به دست معاويه داده شود تا آنها را به قتل برساند.

ريشه هاى قيام مسلمانان عليه عثمان را در پنج امر مى توان جستجو كرد:

1. تعطيل شدن حدود و موازين الهى در دوران خليفه سوم.

2. تقسيم بيت المال در ميان بنى اميّه.

3. مسلط ساختن بنى اميّه بر مراكز حساس اسلامى.

4. ضرب و جرح ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) همچون عبدالله بن مسعود و عمار ياسر.

5. تبعيد شخصيت هايى مانند ابوذر، مالك اشتر، صعصعة بن صوحان و برادرش و عمرو بن حِمَق خُزاعى.

موج مخالفت با عثمان و اعتراض بر او چندان شديد و گسترده بود كه حتى افرادى همچون عبدالرحمن بن عوف كه پيروزى عثمان در شوراى شش نفره عمر، مرهون ابتكار و خدعه او بود، عليه وى به اعتراض برخاستند. عبدالرحمن به همين جهت تا پايان عمرش با خليفه سخن نگفت و حتى وقتى عثمان در دوران بيمارى او براى عيادتش آمده بود از خليفه روى برگردانيد و حاضر به سخن گفتن با وى نشد.(2)

در اين ميان عايشه همسر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بيش از ديگران اعمال عثمان را تخطئه مى كرد و حتى پس از ضرب عمار ياسر كه به دستور عثمان صورت گرفت، عايشه جامه و كفش پيامبر(صلى الله عليه وآله) را بيرون آورد و گفت: مردم! هنوز لباس و كفش پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرسوده نشده است اما شما سنّت او را فراموش كرده ايد.

اين جمله عايشه معروف است كه در مورد عثمان مى گفت: «اقْتُلُوا نَعْثَلاً قَتَلَ اللهُ نَعْثَلاً; اين پير كفتار را بكشيد كه خدا او را بكشد».(3)

همچنين از زمره مخالفان عثمان بايد از طلحه و زبير نام برد كه بيش از همه از او انتقاد مى كردند و جاى بسى شگفتى است كه بعدها آن دو به همراهى عايشه براى خونخواهى عثمان، بر ضد خليفه بر حق رسول خدا(صلى الله عليه وآله) يعنى اميرالمؤمنين(عليه السلام) كه خود با او بيعت كرده بودند، جنگ جمل را به راه انداختند.

به هر حال تعداد كسانى كه با گفتار خود بر ضد عثمان شوريدند و مقدمات قتل او را فراهم ساختند بيش از آن است كه در اينجا نام برده شوند.

عوامل پنج گانه بالا سبب شد كه از مراكز اسلامى مهم آن روز; مانند كوفه، بصره و مصر افراد زيادى از مردم به عنوان آمر به معروف و ناهى از منكر رهسپار مدينه شوند و با ديگر همفكران خود چاره اى براى توبه و بازگشت خليفه به اسلام واقعى يا كناره گيرى او از خلافت بينديشند. آنان خانه خليفه را محاصره كرده و ضمن نامه اى خواستار توبه او شدند.

عثمان كه از عمق اعتراض آگاه نبود كوشيد تا با واسطه قرار دادن افراد بدنامى همچون مغيرة بن شعبه و عمرو عاص غائله را پايان دهد; ولى مردم آنها را نپذيرفته و بر ضد آنان شعار دادند.

پس از اين بود كه عثمان چند بار دست به دامان امير المؤمنين(عليه السلام) شد و حضرت نيز هر بار با تدابير حكيمانه خويش اوضاع را آرام مى كرد; ولى متأسفانه عثمان كه فاقد اراده قوى بود و به شدت تحت تأثير اشخاص فاسدى همچون مروان بن حكم قرار گرفته بود و در هر كارى با آنان مشورت مى كرد، عملاً به تلاش هاى اميرالمؤمنين(عليه السلام) وقعى ننهاد.

در نهايت بار ديگر معترضان خانه خليفه را محاصره كردند و اين بار از ورود آب به آنجا به شدت جلوگيرى نمودند. در اين ميان اميرمؤمنان(عليه السلام) به درخواست خليفه و با كمك بنى هاشم مشك پر از آب روانه خانه عثمان كرد و در اين جريان برخى از بنى هاشم به دليل درگيرى با محاصره كنندگان مجروح شدند.

عثمان در ايام محاصره نامه اى براى معاويه نوشت و از او درخواست كمك كرد; ولى معاويه به نامه عثمان ترتيب اثر نداد و گفت كه با ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله)مخالفت نمى كند.

هدف محاصره كنندگان خانه خليفه قتل او نبود، بلكه مى خواستند با جلوگيرى از ورود آذوقه به آنجا، عثمان و دستياران او را تسليم خواسته هاى خويش كنند ولى سوء تدبير مروان بن حكم كه يك نفر از شورشيان را كشت، سبب شد كه هجوم به داخل خانه آغاز گردد.

شدت هجوم به گونه اى بود كه بنى اميّه كه محافظان جان خليفه و كارگزاران خلافت بودند، پا به فرار نهادند و ام حبيبه همسر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و دختر ابوسفيان (كه خود از بنى اميّه بود) آنان را در خانه خود مخفى كرد. سه نفر از طرفداران خليفه كه فرصت فرار نيافته بودند در درگيرى با مهاجران كشته شدند و سرانجام عثمان نيز به دست آنان به قتل رسيد. در اين ميان اشخاصى همچون محمد بن ابى بكر و كنانة بن بُشر تحبيبى و سودان بن حمران مرادى و عمرو بن حِمَق خُزاعى و عمير بن صابى نقش مهم ترى داشتند.(4)

##### 1 . صفين، ص 319.
2 . انساب الاشراف بلاذرى، ج 5، ص 57 ; تاريخ طبرى، ج 5، ص 113; العقد الفريد، ج 2، ص 258 و 261 و 272.
3 . النهاية ابن اثير الجزرى، ج 5، ص 80 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 77 و ج 6، ص 215.
4 . تاريخ طبرى، ج 5، ص 118 به بعد و كامل ابن اثير، ج 3، ص 70 به بعد. براى تحقيق بيشتر مراجعه شود به كتاب فروغ ولايت از استاد جعفر سبحانى، ص 327-335 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 129 تا 158، ذيل خطبه 30.

▲10 إلَيْهِ أيضَاً

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه آن را نيز به معاويه نوشته است(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه را نصر بن مزاحم كه قبل از سيّد رضى مى زيسته، در كتاب صفين آورده و بعد از سيّد رضى ابن عساكر در تاريخ دمشق در شرح حال معاويه آن را نقل كرده البتّه آنچه را مرحوم سيّد رضى آورده تمام نامه نيست و نامه آغازى دارد كه در مصادر نهج البلاغه آمده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 220). نامه مزبور ذيلى هم دارد كه در كتاب تمام نهج البلاغه آمده است.

▲نامه در يك نگاه

اين نامه در حقيقت از چهار بخش تشكيل يافته است: در بخش اوّل امام(عليه السلام)معاويه را نصيحت مى كند و نسبت به سرنوشتش در قيامت و عواقب كارهايش هشدار مى دهد، هر چند او را اسير شيطان مى داند و اميد چندانى به هدايت او ندارد.

در بخش دوم اين نكته را به معاويه گوشزد مى كند كه چگونه مى خواهد زمامدارى امّت اسلامى را بر عهده بگيرد درحالى كه نه سابقه درخشانى در اسلام دارد و نه از خانواده شريف و با تقوايى است.

در بخش سوم اين نكته را گوشزد مى فرمايد كه چرا دعوت به جنگ كرده اى مردم را رها كن و تنها به ميدان بيا و با من نبرد تن به تن كن تا تكليف مسلمانان روشن گردد و گذشته تاريخ اسلام را كه طعم شمشير را بر جد و برادر و دايى ات نشاندم به ياد تو آورد.

بالاخره در بخش چهارم بهانه خونخواهى عثمان را مطرح مى فرمايد و مى گويد: تو به خوبى مى دانى چه كسى قاتل عثمان بوده است چرا به سراغ او نمى روى؟ در پايان مى فرمايد: مى بينم كه در ميدان جنگ، ضجه و ناله لشكرت بلند مى شود و شكست بعد از شكست دامنت را مى گيرد و سرانجام به كتاب خدا پناه مى برى در حالى كه به آن ايمان ندارى.

▲بخش اوّل

وَكَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَكَشَّفَتْ عَنْكَ جَلاَبِيبُ مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ دُنْيَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِينَتِهَا، وَخَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا. دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا، وَقَادَتْكَ فَاتَّبَعْتَهَا، وَأَمَرَتْكَ فَأَطَعْتَهَا. وَإِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَقِفَكَ وَاقِفٌ عَلَى مَا لاَ يُنْجِيكَ مِنْهُ مِجَنٌّ، فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الاَْمْرِ، وَخُذْ أُهْبَةَ الْحِسَابِ، وَشَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ، وَلاَ تُمَكِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِكَ، وَإِلاَّ تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ، فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّيْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ، وَبَلَغَ فِيكَ أَمَلَهُ، وَجَرَى مِنْكَ مَجْرَى الرُّوحِ وَالدَّمِ.

ترجمه

چه خواهى كرد آن گاه كه لباسهاى (پر زرق و برق) اين دنيا را كه در آن فرو رفته اى از تنت برگيرند، دنيايى كه با زينتهايش خود را جلوه داده و با لذت هايش (تو را) فريب داده است؟!

اين دنيا تو را فرا خواند و اجابتش نمودى و زمامت را به دست گرفت و به دنبالش رفتى، فرمانت داد اطاعتش كردى. (ولى بدان) اين دنياى فريبنده به زودى تو را وارد ميدان نبردى مى كند كه هيچ سپرى در آنجا تو را نجات نخواهد داد حال كه چنين است از اين امر (حكومت) كناره گير و آماده حساب الهى شو و دامن را در برابر حوادثى كه بر تو نازل مى شود در هم پيچ و به حاشيه نشينان فرومايه گوش فرا نده. هرگاه به اين دستور و رهنمود عمل نكنى به تو اعلام مى كنم كه خود را در غفلت فرو برده اى، زيرا فزونى نعمت تو را به طغيان وا داشته (به همين دليل) شيطان بر تو مسلّط شده و به آرزوى خود درباره تو رسيده و همچون روح و خون در سراسر وجودت جريان يافته است.

####

▲شرح و تفسير

▲نگاهى به آينده تاريك

همان گونه كه در بالا گفتيم اين نامه آغازى دارد كه مرحوم سيّد رضى آن را در نهج البلاغه نياورده است. امام(عليه السلام) در آغاز اين نامه بعد از حمد و ثناى الهى و اشاره به زودگذر بودن دنيا و زندگى آن، خطاب به معاويه مى فرمايد: اى معاويه تو ادعاى چيزى مى كنى كه اهلش نيستى; نه در گذشته و نه در حال. نه دليل بر مدعاى خود (لياقت حكومت بر مسلمانان) دارى و نه شاهدى از قرآن مجيد و نه سخنى از پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله). آن گاه دست او را گرفته و به عواقب زندگى دنيا برده و وقوف او را در قيامت در پيشگاه خدا در نظرش مجسم مى كند شايد از خطاهاى خود باز گردد و در صراط مستقيم گام نهد; مى فرمايد: «چه خواهى كرد آن گاه كه لباسهاى (پر زرق و برق) اين دنيا را كه در آن فرو رفته اى از تنت برگيرند، دنيايى كه با زينت هايش خود را جلوه داده و با لذت هايش (تو را) فريب داده است»; (وَكَيْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَكَشَّفَتْ عَنْكَ جَلاَبِيبُ(1) مَا أَنْتَ فِيهِ مِنْ دُنْيَا قَدْ تَبَهَّجَتْ(2) بِزِينَتِهَا وَخَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا).

سپس مى افزايد: «اين دنيا تو را فرا خواند و اجابتش نمودى و زمامت را به دست گرفت و به دنبالش رفتى، فرمانت داد اطاعتش كردى»; (دَعَتْكَ فَأَجَبْتَهَا، قَادَتْكَ فَاتَّبَعْتَهَا، وَأَمَرَتْكَ فَأَطَعْتَهَا).

امام(عليه السلام) در اين عبارات تشبيهات جالبى براى دنيا فرموده، زرق و برق دنيا را به لباسهاى رنگارنگى تشبيه كرده كه در تن مى پوشند و يا چادرى كه به سر مى كشند. زينت هاى دنيا را فريبنده و لذت هايش را مايه جلب و جذب به سوى آن شمرده. هوس بازان و كسانى كه از ماهيّت دنيا بى خبرند به زودى به سوى آن جلب مى شوند و براى اينكه بتوانند به اين زينت ها و لذات ادامه دهند سر بر فرمان دنيا مى نهند و اوامرش را اطاعت مى كنند.

آن گاه امام(عليه السلام) به عاقبت اين ماجرا اشاره كرده مى فرمايد: «بدان اين دنياى فريبنده به زودى تو را وارد ميدان نبردى مى كند كه هيچ سپرى در آنجا تو را نجات نخواهد داد حال كه چنين است از اين امر (حكومت) كناره گير و آماده حساب الهى شو و دامن را در برابر حوادثى كه بر تو نازل ميشود در هم پيچ و به حاشيه نشينان فرومايه گوش فرا نده»; (وَإِنَّهُ يُوشِكُ(3) أَنْ يَقِفَكَ وَاقِفٌ عَلَى مَا لاَ يُنْجِيكَ مِنْهُ مِجَنٌّ(4)، فَاقْعَسْ(5) عَنْ هَذَا الاَْمْرِ، وَخُذْ أُهْبَةَ(6) الْحِسَابِ، وَشَمِّرْ(7) لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ، وَلاَ تُمَكِّنِ الْغُوَاةَ(8) مِنْ سَمْعِكَ).

امام(عليه السلام) در اين عبارات، هم ريشه انحرافات را براى معاويه بازگو مى كند و هم راه درمان اين درد را نشان مى دهد; مى فرمايد: بهترين راه اين است كه از حكومت شام كنار بروى و آماده حساب الهى شوى.

جمله «شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ» يا اشاره به حوادث دردناكى است كه در همين دنيا دامان معاويه و طرفدارانش را مى گرفت و يا اشاره به حوادث روز قيامت است (احتمال دوم مناسب تر به نظر مى رسد) و در هر حال چون اين حوادث قطعى الوقوع بوده به صورت فعل ماضى بيان شده است.

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن معاويه را به يك سلسله امور معنوى تهديد مى كند و مى فرمايد: «و اگر به اين دستور و رهنمود عمل نكنى به تو اعلام مى كنم كه خود را در غفلت فرو برده اى، زيرا فزونى نعمت تو را به طغيان وا داشته (به همين دليل) شيطان بر تو مسلط شده و به آرزوى خود درباره تو رسيده است و همچون روح و خون در سراسر وجودت جريان يافته»; (وَإِلاَّ تَفْعَلْ أُعْلِمْكَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِكَ، فَإِنَّكَ مُتْرَفٌ(9) قَدْ أَخَذَ الشَّيْطَانُ مِنْكَ مَأْخَذَهُ، وَبَلَغَ فِيكَ أَمَلَهُ، جَرَى مِنْكَ مَجْرَى الرُّوحِ وَالدَّمِ).

بعضى جمله «إِلاَّ تَفْعَلْ ...» را اشاره به اين دانسته اند كه امام(عليه السلام) او را تهديد به جنگ مى كند و منظور از اعلام، اعلام عملى است در حالى كه هيچ يك از تعبيرات جمله هاى قبل و بعد از آن چنين مفهومى ندارد، بلكه مجموعه اى است از اندرزهاى بيدارگر.

اين نكته جالب است كه معاويه در نامه اش امام(عليه السلام) را تهديد به جنگ نموده; ولى امام(عليه السلام) او را تهديد به سلطه شيطان بر او مى كند و او را اندرز مى دهد.

##### 1 . «جلابيب» جمع «جلباب» بر وزن «مفتاح» (اين واژه به كسر جيم و فتح آن هر دو گفته مى شود و به معناى چادر و پارچه اى است تمام بدن را مى پوشاند و به پيراهن بلند و گشاد نيز اطلاق شده است).
2 . «تبهّجت» از ريشه «بهج» و «بهجة» به معناى زيبايى و طراوت گرفته شده و «تبهّج» به معناى مسرور شدن به سبب زيبايى است.
3 . «يوشك» از ريشه «وشك» بر وزن «اشك» به معناى تند رفتن گرفته شده، بنابراين «يوشك» مفهومش اين است كه به زودى فلان امر تحقق مى يابد (و صحيح آن «يوشِك» با كسر شين است و گاه با فتح شين گفته مى شود).
4 . «مجنّ» به معناى سپر است.
5 . «اقعس» صيغه امر است از ريشه «قعس» بر وزن «نفس» در اصل به معناى برآمدن سينه به طرف جلو و فرو رفتن پشت است. سپس به معناى عقب نشينى كردن از كارى آمده است و در عبارت بالا به همين معناست; يعنى اى معاويه از امر خلافت عقب نشينى كن.
6 . «اهبة» به معناى وسائل انجام كارى است.
7 . «شمّر» از ريشه «تشمير» و از ريشه «شمر» بر وزن «تمر» به معناى جمع كردن، برچيدن و آماده شدن آمده است و معادل آن در فارسى دامن همت به كمر زدن است.
8 . «غواة» جمع «غاوى» به معناى گمراه است.
9 . «مترف» به معناى كسى است كه داراى نعمت بسيار است و از آنجا كه غالباً سبب طغيان مى شود، مترف به معناى متنعّمان طاغى و گردن كش به كار مى رود.

▲بخش دوم

وَمَتَى كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ، وَوُلاَةَ أَمْرِ الاُْمَّةِ؟ بِغَيْرِ قَدَم سَابِق، وَلاَ شَرَف بَاسِق، وَنَعُوذُ بِاللهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ. وَأُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ الاُْمْنِيِّةِ، مُخْتَلِفَ الْعَلاَنِيَةِ وَالسَّرِيرَةِ.

ترجمه

اى معاويه! چه زمانى شما حاكمان و مدبران رعيّت و واليان امر امّت اسلامى بوده ايد، آن هم بدون پيشى گرفتن در اسلام و شرافت والاى معنوى; پناه به خدا مى بريم از اينكه ريشه هاى شقاوت گذشته آثار پايدار بگذارد و تو را برحذر مى دارم از اينكه در طريق غفلت ناشى از آمال و آرزوهاى دراز همچنان به راه خود ادامه دهى. تو را برحذر مى دارم از اينكه آشكار و نهانت يكسان نباشد (در ظاهر دم از اسلام بزنى ولى در باطن در افكار جاهليّت غوطهور باشى).

▲شرح و تفسير

▲از غفلت برحذر باش

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه خود به عدم صلاحيّت معاويه و بنى اميّه براى حكومت بر امّت اسلام، هرچند بر بخشى از كشور اسلام باشد اشاره مى كند، زيرا مى داند مسأله خونخواهى عثمان و امثال آن بهانه اى بيش نيست; هدف اصلى آن است كه خود را بر مردم شام به عنوان يك حاكم اسلامى تحميل كند; مى فرمايد: «اى معاويه چه زمانى شما حاكمان و مدبران رعيّت و واليان امر امّت اسلامى بوده ايد آن هم بدون سبقت در اسلام و شرافت والاى معنوى»; (وَمَتَى كُنْتُمْ يَا مُعَاوِيَةُ سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ، وَوُلاَةَ أَمْرِ الاُْمَّةِ؟ بِغَيْرِ قَدَم سَابِق، وَلاَ شَرَف بَاسِق(1)).

درست است كه خاندان بنى اميّه و اجداد آنها زمانى حكمران بودند ولى اين مربوط به زمان جاهليّت و كفر و شرك است و تعبير به «وُلاَةَ أَمْرِ الاُْمَّةِ» نشان مى دهد كه منظور امام(عليه السلام)، عصر ظهور اسلام است; زيرا مى دانيم كه به هنگام ظهور اسلام خاندان بنى اميّه و در رأس آنها ابوسفيان در جبهه مخالف اسلام كار مى كردند و مدافع مشركان و كفار بودند.

تعبير به «سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ» و «وُلاَةَ أَمْرِ الاُْمَّةِ» ممكن است از قبيل عطف تفسيرى باشد و هر دو اشاره به همان حكومت اسلامى داشته باشد; ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه «سَاسَةَ الرَّعِيَّةِ» مربوط به دوران قبل از اسلام و تعبير به «وُلاَةَ أَمْرِ الاُْمَّةِ» مربوط به ظهور بعد از اسلام باشد، زيرا قبل از اسلام بنى اميّه تنها زعيم قبيله خود بودند; ولى رعيّت به معناى وسيع كلمه و به تعبير ديگر «مردم مكّه» تحت زعامت عبدالمطلب و بعد از او ابوطالب قرار داشتند.

امام(عليه السلام) در تعبير خود به «بِغَيْرِ قَدَم سَابِق ...» به اين واقعيّت اشاره مى كند كه حكومت و زمامدارى بر امّت اسلامى نياز به شرايطى دارد از جمله پيشگام بودن در اسلام و شرافت والاى نسب در حالى كه معاويه فرزند ابوسفيانى است كه تا آخرين لحظه ها در برابر پيغمبر اكرم مقاومت كرد و داستان آلودگى هاى مادر معاويه معروف است.

آن گاه امام(عليه السلام) در ضمن سه جمله به او هشدار مى دهد; نخست مى فرمايد: «پناه به خدا مى بريم از اينكه ريشه هاى شقاوت پيشين آثار پايدار بگذارد»; (وَنَعُوذُ بِاللهِ مِنْ لُزُومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ).

اين جمله احتمالا اشاره به آن است كه معاويه به خاطر وراثت نامناسبى كه از پدر و مادر (ابوسفيان و هند جگرخوار) داشت و ساليان دراز با پيغمبر اسلام همراه پدرش مبارزه كرد، زمينه هاى شقاوت و انحراف در او آماده بود و جز با خودسازى و تلاش فراوان رهايى از آن ممكن نبود.

حضرت در دومين جمله مى افزايد: «و تو را برحذر مى دارم از اينكه در طريق غفلت ناشى از آمال و آرزوهاى دراز همچنان به راه خود ادامه دهى»; (وَأُحَذِّرُكَ أَنْ تَكُونَ مُتَمَادِياً فِي غِرَّةِ(2) الاُْمْنِيِّةِ(3)).

اين جمله نظر به همان چيزى دارد كه بارها در روايات اسلامى به آن اشاره شده كه آرزوهاى دور و دراز، انسان را از خدا و روز جزا و حتى موقعيت خويش در دنيا غافل مى سازد (وَأمّا طَولُ الأمَلِ فَيُنْسِى الاْخِرَةَ).(4)

در سومين جمله مى فرمايد: «تو را برحذر مى دارم از اينكه آشكار و نهانت يكسان نباشد (در ظاهر دم از اسلام بزنى ولى در باطن در راه شرك و افكار جاهليّت گام بردارى)»; (مُخْتَلِفَ الْعَلاَنِيَةِ وَالسَّرِيرَةِ).

اين جمله اشاره به نفاق معاويه است كه در ظاهر به عنوان خونخواهى عثمان و دفاع از مقام خلافت برخاسته بود و در باطن هدفى جز حكومت بر شام نداشت و مى دانيم كه حالت نفاق و دوگانگى ظاهر و باطن و گفتار و رفتار از شرك هم خطرناك تر است، زيرا مسلمانان تكليف خود را با مشركان و دشمنان اسلام مى دانند در حالى كه ممكن است منافقان را به سبب پوششى كه از اسلام در ظاهر دارند نشناسند و از پشت به آنها خنجر بزنند.

##### 1 . «باسق» به معناى بلند و مرتفع از ريشه «بسوق» بر وزن «طلوع» گرفته شده است.
2 . «غرّة» به معناى غفلت، بى خبرى و غرور است.
3 . «الامنيّة» به معناى آرزو است و ريشه اصلى آن «منى» بر وزن «رمى» به معناى تقدير و فرض است و اينكه به آرزوها تمنى و امنيه گفته مى شود به اين دليل است كه انسان مطالبى را در عالم خيال خود براى آينده فرض و تقدير مى كند و به آن دل مى بندد. واژه امنية غالبا در مواردى به كار مى رود كه آرزوهاى دست نيافتنى در ميان است.
4 . كافى، ج 2، ص 335، ح 3.

▲بخش سوم

وَقَدْ دَعَوْتَ إِلَى الْحَرْبِ، فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَاخْرُجْ إِلَيَّ، وَأَعْفِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْقِتَالِ، لِتَعْلَمَ أَيُّنَا الْمَرِينُ عَلَى قَلْبِهِ وَالْمُغَطَّى عَلَى بَصَرِهِ! فَأَنَا أَبُو حَسَن قَاتِلُ جَدِّكَ وَأَخِيكَ وَخَالِكَ شَدْخاً يَوْمَ بَدْر، وَذَلِكَ السَّيْفُ مَعِي، وَبِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوِّي، مَا اسْتَبْدَلْتُ دِيناً وَلاَ اسْتَحْدَثْتُ نَبِيّاً. وَإِنِّي لَعَلَى الْمِنْهَاجِ الَّذِي تَرَكْتُمُوهُ طَائِعِينَ، وَدَخَلْتُمْ فِيهِ مُكْرَهِينَ.

ترجمه

تو مرا به جنگ دعوت كردى (اگر راست مى گويى) مردم را كنار بگذار و خودت تنها به ميدان بيا و هر دو لشكر را از جنگ معاف كن تا بدانى چه كسى گناهان بر قلبش زنگار نهاده و چه كسى پرده بر ديده او افتاده است؟! من ابوالحسن هستم، قاتل جد و برادر و دايى تو در روز بدر، و بر مغز آنها كوبيدم و همان شمشير اكنون با من است و با همان قلب (و همان جرأت و شهامت) با دشمنم روبه رو مى شوم من نه بدعتى در دين گذاشته ام نه پيامبر جديدى انتخاب كرده ام من بر همان طريقى هستم كه شما پس از آنكه با اكراه آن را پذيرفتيد با ميل خود تركش كرديد!

▲شرح و تفسير

▲همواره بر طريق هدايت گام بر مى دارم

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه به پاسخ بخش ديگرى از نامه معاويه مى پردازد; معاويه با كلمات زننده و جسورانه و بى ادبانه امام(عليه السلام) را تهديد به جنگ مى كند و حضرت را به عنوان كسى كه بر چشمش پرده افكنده شده و قلبش زنگار گرفته نام مى برد. راستى عجيب است كسى كه از بازماندگان عصر جاهليّت و فرزند سرسخت ترين دشمنان اسلام است به كسى كه تمام وجودش از كودكى تا پايان عمر در خدمت اسلام بوده و شجاع ترين مرد عرب شمرده مى شود اين گونه جسورانه سخن بگويد.

به هر حال مى فرمايد: «تو مرا به جنگ دعوت كردى (اگر راست مى گويى) مردم را كنار بگذار و خودت تنها به ميدان بيا و هر دو لشكر را از جنگ معاف كن تا بدانى چه كسى گناهان بر قلبش زنگار نهاده و چه كسى پرده بر ديده او افتاده است»; (وَقَدْ دَعَوْتَ إِلَى الْحَرْبِ، فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَاخْرُجْ إِلَيَّ، وَأَعْفِ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْقِتَالِ، لِتَعْلَمَ أَيُّنَا الْمَرِينُ عَلَى قَلْبِهِ، وَالْمُغَطَّى عَلَى بَصَرِهِ).

امام(عليه السلام) بى آنكه معاويه را صريحاً به تعبيراتى كه خودش داشته خطاب نمايد، پاسخ دندان شكنى به معاويه مى دهد كه اگر در تهديد به جنگ صادق است، به جاى اينكه خون هاى مسلمانان از دو طرف ريخته شود تك و تنها به ميدان بيايد و در برابر امام(عليه السلام) قرار گيرد و به يقين معاويه پاسخى براى اين پيشنهاد نداشت، زيرا هرگز خود را مرد چنين ميدانى نمى دانست.

مرحوم مغنيه از كتاب الامامة والسياسة نكته جالبى در اينجا نقل كرده كه هنگامى كه اين پيام به معاويه رسيد عمرو بن عاص به معاويه گفت: آيا تو مى ترسى به ميدان على بروى؟ والله من مى روم، هرچند هزار بار كشته شوم; لذا در ايام صفين عمرو بن عاص در برابر على(عليه السلام) به ميدان آمد و امام(عليه السلام) نيزه اى بر او زد و او به زمين افتاد در اينجا عمرو براى نجات خود چاره اى جز اين نديد كه لباس خود را بالا بزند و عورتش را آشكار سازد، زيرا مى دانست امام(عليه السلام)حيا مى كند و باز مى گردد و از كشته شدن نجات مى يابد.

به همين دليل بعد از آن معاويه به عمرو بن عاص مى گفت: دو چيز تو را از مرگ نجات داد: اوّل عورتت و دوم حياى على بن ابى طالب.

سپس امام(عليه السلام) در تأييد اين سخن مى فرمايد: «من ابوالحسن هستم، قاتل جد و برادر و دايى تو در روز بدر، من بر مغز آنها كوبيدم و همان شمشير اكنون با من است و با همان قلب (و همان جرأت و شهامت) با دشمنم روبه رو مى شوم»; (فَأَنَا أَبُوحَسَن قَاتِلُ جَدِّكَ وَأَخِيكَ وَخَالِكَ شَدْخاً يَوْمَ بَدْر، وَذَلِكَ السَّيْفُ مَعِي، وَبِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوِّي).

مى دانيم كه «عتبة بن ربيعة» پدر هند كه مادر معاويه بود روز جنگ بدر در برابر «عبيدة بن حارث» (پسر عموى على(عليه السلام)) قرار گرفت، امام(عليه السلام) به كمك عبيده شتافت و او را به قتل رساند، برادر معاويه به نام «شيبة بن ابوسفيان» در برابر حمزه قرار گرفت و امام(عليه السلام) به كمك حمزه او را به خاك افكند و دايى معاويه كه «وليد بن عتبه» نام داشت به تنهايى در برابر امام(عليه السلام) قرار گرفت و امام(عليه السلام) او را بر خاك افكند.

با توجّه به اينكه «شدخ» به معناى شكستن چيز تو خالى است، اين تعبير امام(عليه السلام) بيانگر اين حقيقت است كه جد و برادر و دايى معاويه كه در روز جنگ بدر كشته شدند جمجمه هايى توخالى داشتند كه خالى از مغز متفكّر بود.

در حالى كه معاويه در نامه اش الفاظ تند و داغ ولى تو خالى به كار مى برد، على(عليه السلام) تعبيراتى ملايم تر و آميخته با قوت و قدرت واقعى ذكر مى كند. معاويه دعوت به جنگ گروه ها مى كند، على(عليه السلام) او را به جنگ تن به تن; يعنى معاويه را فرا مى خواند.

معاويه بى آنكه ادعاى خود را با مدركى تاريخى تأييد كند، سخن مى گويد و على(عليه السلام) دست او را گرفته به سوابق تاريخى روشن و آشكار از جنگ بدر مى برد و به او گوشزد مى كند كه من همان على بن ابى طالبم و شمشيرم همان شمشير و قلب نيرومندم همان قلب است و شجاعتم همان شجاعت.

آن گاه به نكته ديگرى اشاره مى كند و آن ثبات و بقا در مسير معنوى اسلام است; مى فرمايد: «من نه بدعتى در دين گذاشته ام نه پيامبر جديدى انتخاب كرده ام من بر همان طريقى هستم كه شما پس از آنكه با اكراه آن را پذيرفتيد با ميل خود تركش كرديد»; (مَا اسْتَبْدَلْتُ دِيناً، وَلاَ اسْتَحْدَثْتُ نَبِيّاً. وَإِنِّي لَعَلَى الْمِنْهَاجِ الَّذِي تَرَكْتُمُوهُ طَائِعِينَ، وَدَخَلْتُمْ فِيهِ مُكْرَهِينَ).

اشاره به اينكه ابوسفيان و دار و دسته اش روز فتح مكّه با اكراه اسلام را ظاهراً پذيرفتند و قراين تاريخى نشان مى دهد كه اعتقاد راستين به اسلام نداشت و لذا بعد از آنكه بنى اميّه حكومت را در زمان خليفه سوم به دست گرفتند، بسيارى از اصول اسلام و سنّت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را زير پا گذاردند و بيت المال مسلمين را غارت كردند و نيازمندان را كه مالك اصلى آن بودند محروم ساختند.

از آنچه در بالا گفته شد معلوم گرديد كه منظور امام(عليه السلام) از اينكه مى فرمايد: «شما اسلام را با ميل خود ترك كرديد»، مربوط به بعد از پذيرش اسلام است; يعنى نخست با اكراه آن را پذيرفتيد سپس پس از آنكه قدرت پيدا كرديد سنت هاى پيغمبر را يكى پس از ديگرى شكستيد. شاهد اين سخن آنكه امام(عليه السلام)مى گويد: «من هرگز دينم را تغيير ندادم و سنّت را نشكستم»، بنابراين آنچه جمعى از شارحين نهج البلاغه گفته اند كه جمله «تَرَكْتُمُوهُ طَائِعِينَ» راجع به عدم پذيرش اسلام قبل از فتح مكّه است با توجّه به سخنى كه امام(عليه السلام) درباره خود مى گويد تفسير صحيحى به نظر نمى رسد. به خصوص كه واژه ترك در جايى گفته مى شود كه انسان قبلاً چيزى را پذيرفته باشد يا به مكانى رفته باشد و يا آن را رها سازد.

▲نكته ها

▲1. مقايسه شجاعت امام(عليه السلام) با دشمنانش

از نكات جالبى كه درباره ميزان شجاعت معاويه و عمرو عاص در تواريخ آمده اين است كه واقدى مورخ معروف ـ طبق آنچه ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود آورده، مى نويسد: ـ بعد از آنكه على(عليه السلام) شهيد شد و معاويه بر عريكه قدرت نشست، روزى به عمرو عاص گفت: اى اباعبدالله (كنيه عمرو عاص اباعبدالله بود) هر زمان كه تو را مى بينم خنده ام مى گيرد. عمرو گفت: براى چه؟ گفت: من به ياد روزى مى افتم كه على در صفين به تو حمله كرد و تو از وحشت براى اينكه از مرگ حتمى نجات يابى عورت خود را آشكار ساختى (و على حيا كرد و تو نجات يافتى) عمرو گفت: من هم از ديدن تو بيشتر خنده ام مى گيرد، زيرا به ياد آن روز مى افتم كه على فرياد زد و تو را به ميدان دعوت كرد ناگهان نفس در سينه ات پيچيد و زبان در دهانت قفل شد و آب دهانت در گلويت گير كرد و لرزه بر اندامت افتاد و چيز ديگرى از تو سر زد كه نمى خواهم بگويم. معاويه گفت چگونه ممكن است چنين چيزى شده باشد در حالى كه دو قبيله عك و اشعريون از من حمايت مى كردند؟ عمرو گفت: تو خود مى دانى كه آنچه را گفتم واقع شد در حالى كه آن دو قبيله هم اطراف تو را گرفته بودند حال فكر كن اگر به ميدان مى آمدى چه بر سرت مى آمد معاويه كه پاسخى براى اين سخن نداشت گفت: اى اباعبدالله شوخى را رها كن و سخنان جدى بگو، ترس و فرار از على بر هيچ كس عيب نيست; (إنَّ الجُبنَ وَالفِرارَ مِنْ عَلِىٍّ لا عارَ عَلى أَحَد فِيهِما).(1)

##### 1 . از نكات جالب تاريخ اينكه شبيه اين داستان درباره بسر بن ارطاة كه او را يكى از شجاعان عرب مى دانستند واقع شد. ابن عبد البر در كتاب استيعاب (ج 1، ص 164) آورده است كه بسر با معاويه در صفين حضور داشت. معاويه بسر را تشجيع به جنگ با امير مؤمنان كرد و به او گفت: «من شنيده ام تو آرزو دارى با او روبه رو شوى اگر بر او پيروز شوى دنيا و آخرت در اختيار توست» و پيوسته او را تشجيع مى كرد و به او وعده مى داد تا اينكه بسر چشمش به امير مؤمنان افتاد كه در ميدان جنگ بود. بسر به سوى امام(عليه السلام) آمد و با امام درگير شد. حضرت با ضربه اى او را بر زمين افكند او نيز متوسل به همان چيزى شد كه عمرو عاص متوسل شده بود; يعنى پيراهن خود را بالا زد و عورت خود را نمايان ساخت. امام از او چشم پوشيد همان گونه كه از عمرو عاص چشم پوشيده بود (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 6، ص 316 و 317).

▲2. آيا معاويه در جنگ بدر حضور داشت؟

ابن ابى الحديد مى گويد: از استادم نقيب پرسيدم آيا معاويه در جنگ بدر همراه مشركان حاضر بود؟ گفت: آرى سه نفر از اولاد ابوسفيان حنظله، عمرو و معاويه در اين جنگ حضور داشتند يكى از آنها (حنظله) كشته شد و ديگرى (عمرو) اسير گشت و معاويه فرار كرد و پياده به سوى مكّه به راه افتاد هنگامى كه به مكّه رسيد هر دو پاى او ورم كرده بود و دو ماه معالجه كرد تا بهبودى يافت.

سپس استاد او مى افزايد: هيچ يك از مورخان در اين مسأله ترديد ندارند كه حنظله به دست على(عليه السلام) كشته شد و برادرش عمرو اسير گشت. علاوه بر اين غير از معاويه كسى در جنگ بدر فرار كرد، كه از همه اينها شجاع تر بود و آن عمرو بن عبدُوّد، يكّه تاز ميدان بود. او در جنگ بدر حضور داشت و با پاى پياده فرار كرد و هنگامى كه به مكّه رسيد بيمار بود و بعد از بهبودى در جنگ خندق شركت كرد و به دست على(عليه السلام) كشته شد و آنچه از دست امام(عليه السلام) روز بدر رفته بود روز خندق جبران شد.

سپس مى افزايد: مردى از اعمش سؤال كرد: آيا معاويه از بدريون بود؟ گفت: آرى معاويه در جنگ بدر حضور داشت; ولى در لشكر دشمن.

امام(عليه السلام) نيز در يكى از نامه هاى خود به داستان فرار معاويه اشاره مى فرمايد و مى گويد: من چيزى را به خاطر تو مى آورم كه حتماً فراموش نكرده اى، در آن روز كه برادرت حنظله كشته شد و برادر ديگرت را اسير كردم و به سراغ تو آمدم فرار كردى و اگر نه اين بود كه من فراركنندگان را تعقيب نمى كنم، تو سومين آنها بودى.(1)

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 84-85.

▲بخش چهارم

وَزَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً بِدَمِ عُثْمَانَ. وَلَقَدْ عَلِمْتَ حَيْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً، فَكَأَنِّي قَدْ رَأَيْتُكَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْكَ ضَجِيجَ الْجِمَالِ بِالاَْثْقَالِ، وَكَأَنِّي بِجَمَاعَتِكَ تَدْعُونِي جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ، وَالْقَضَاءِ الْوَاقِعِ، وَمَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ، إِلَى كِتَابِ اللهِ، وَهِيَ كَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ، أَوْ مُبَايِعَةٌ حَائِدَةٌ.

ترجمه

تو گمان كردى براى انتقام خون عثمان آمده اى، در حالى كه خوب مى دانى خون او كجا (و به دست چه كسى) ريخته شد و اگر به راستى طالب خون او هستى، از همان جا كه ميدانى آن را طلب كن، گويا تو را مى بينم كه از رويارويى در جنگ ضجه و ناله مى كنى همچون شتران سنگين بار، و گويا تو را مشاهده مى كنم كه با جمعيّت خود بر اثر ضربات پى در پى و فرمان حتمى شكست و كشتگانى كه پشت سر هم روى زمين مى افتند، ناله و فرياد بر آورده اى و مرا به كتاب خدا دعوت مى كنى و اين در حالى است كه جمعيّت تو به آن كافر و منكرند يا بيعت خود را شكسته اند.

▲شرح و تفسير

▲آينده شوم و تاريك دشمن!

در آخرين بخش اين نامه امام(عليه السلام) باز از داستان قتل عثمان سخن مى گويد كه معاويه آن را بهانه اى براى تمرّد و مخالفت خود قرار داده بود و خونخواهى عثمان را بهانه كرده بود مى فرمايد: «تو گمان كردى براى انتقام خون عثمان آمده اى درحالى كه خوب مى دانى خون او كجا (و به دست چه كسى) ريخته شد و اگر به راستى طالب خون او هستى، از همان جا كه ميدانى آن را طلب كن»; (وَزَعَمْتَ أَنَّكَ جِئْتَ ثَائِراً(1) بِدَمِ عُثْمَانَ. وَلَقَدْ عَلِمْتَ حَيْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاكَ إِنْ كُنْتَ طَالِباً).

اشاره به اينكه اگر شركاى خون عثمان را مى خواهى دوستان تو طلحه و زبير بودند و اگر به دنبال كسانى هستى كه او را تنها گذاشتند و فرياد استغاثه او را پاسخ ندادند، خودت بودى كه عثمان به تو نامه نوشت و از تو تقاضاى كمك كرد; ولى تو هيچ گامى براى او بر نداشتى، بنابراين تو در خونخواهى عثمان صادق نيستى و اگر صادق بودى مسيرى غير از اين داشتى.

سپس امام(عليه السلام) آينده جمعيّت معاويه و جنگ او را با يارانش چنين پيشگويى مى كند، مى فرمايد: «گويا تو را مى بينم كه از رويارويى در جنگ ضجه و ناله مى كنى همچون شتران سنگين بار»; (فَكَأَنِّي قَدْ رَأَيْتُكَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْكَ(2) ضَجِيجَ الْجِمَالِ(3) بِالاَْثْقَالِ).

همان گونه كه مى دانيم اين پيشگويى در جنگ صفين واقع شد و هنگامى كه لشكر امام(عليه السلام) عرصه را بر لشكر معاويه تنگ كرده بودند و مالك اشتر به سراپرده معاويه نزديك مى شد و چيزى نمانده بود او را به قتل برساند، فرياد و ناله معاويه و همراهانش بلند شد.

در پيشگويى دوم مى فرمايد: «و گويا تو را مشاهده مى كنم كه با جمعيّت خود بر اثر ضربات پى در پى و فرمان حتمى شكست و كشتگانى كه پشت سر هم روى زمين مى افتند، ناله و فرياد بر آورده اى و مرا به كتاب خدا دعوت مى كنى و اين در حالى است كه جمعيّت تو به آن كافر و منكرند يا بيعت خود را شكسته اند»; (وَكَأَنِّي بِجَمَاعَتِكَ تَدْعُونِي جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ، وَالْقَضَاءِ الْوَاقِعِ، وَمَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ، إِلَى كِتَابِ اللهِ، وَهِيَ كَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ، أَوْ مُبَايِعَةٌ حَائِدَةٌ(4)).

اين پيشگويى نيز كاملا به وقوع پيوست و هنگامى كه لشكر شام زير ضربات ياران على(عليه السلام) توان خود را از دست داده بودند و پى در پى روى خاك مى افتادند، گروهى به همراهى عمرو عاص قرآنها را بر سر نيزه كردند و گفتند: ما تسليم كتاب الله هستيم و هر چه بگويد سر بر فرمانش مى نهيم. اين در حالى بود كه گروهى از شاميان در حقيقت كافر و منكر كتاب الله بودند، زيرا با امام(عليه السلام) به حق بيعت نكرده بودند و گروه ديگرى در ميان آنها از بيعت كنندگان با امام(عليه السلام) بودند كه بر خلاف تمام اصول شناخته شده اسلامى و رسم ديرينه اى كه در ميان عرب بود بيعت خود را شكستند و به معاويه و دشمنان امام(عليه السلام) پيوستند.

البتّه ممكن است كسانى ايراد كنند كه اين تعبير امام(عليه السلام) راه سوء استفاده را به دشمن براى استفاده ناصواب از قرآن مجيد به هنگام نزديك شدن به شكست نهايى نشان داد; ولى اين سخن صحيح نيست، زيرا امام(عليه السلام) تنها اشاره مجمل و كمرنگى به اين جريان مى كند كه براى معاويه و يارانش در آن زمان مفهوم نبود، زيرا تنها سخن از دعوت به كتاب الله به ميان آورده، هرچند امروز براى ما كه از ماجراى تاريخى آن آگاهيم، اين اشاره اشاره گويايى است.

##### 1 . «ثائر» به معناى خونخواه از ريشه «ثئر» بر وزن «سرد» به معناى خونخواهى گرفته شده و اينكه درباره بعضى از معصومين(عليهم السلام) گفته مى شود: «يا ثارالله» يعنى اى كسى كه خونخواهش خداست نه يك فرد و يك قبيله.
2 . «عضّ» از ريشه «عضّ» به معناى دندان گرفتن، گرفته شده است.
3 . «جمال» جمع «جمل» به معناى شتر است; مانند «جبال» كه جمع «جبل» است.
4 . «حائدة» به معناى مايل شونده از طريق مستقيم از ريشه «حيد» بر وزن «صيد» به معناى ميل به يك طرف. اين واژه به معناى بيعت شكن نيز به كار مى رود.

▲نكته

▲پيش بينى هايى كه انجام شد

پيشگويى هايى كه امام(عليه السلام) در اين نامه كرده و براى معاويه نوشته است دقيقا صورت گرفت، زيرا صبح روز سه شنبه دهم ماه صفر سال 37 هجرى پس از نماز صبح دو لشكر به سختى با يكديگر نبرد كردند. لشكر شام سخت وامانده شد و لشكر امام(عليه السلام) كه با سخنان گرم و آتشين مالك اشتر پيش مى رفت، چيزى نمانده بود كه لشكر شام را به كلى متلاشى كند و معاويه را به قتل برسانند يا اسير كنند. عمار بن ربيعه مى گويد: اَشتر در ميان يارانش ايستاد و گفت: «تمام خاندانم به فدايتان باد آنچنان به شدت حمله كنيد كه خدا را از خود خشنود سازيد و آيين حق را عزت بخشيد به من نگاه كنيد به هر سو حمله كردم حمله كنيد».

اشتر چنان غرق در جنگ شده بود كه كلاهش را از سر برداشت و بر قربوس زين (قسمت برجسته جلوى زين) گذارد و فرياد مى زد: مؤمنان استقامت كنيد. ابن ابى الحديد در اينجا مى گويد: آفرين به مادرى كه او را زاد اگر كسى سوگند ياد كند كه بعد از على(عليه السلام)در ميان عرب و عجم كسى شجاع تر از اشتر نبوده، خلافى نگفته است.

سرانجام مالك اشتر و همراهانش لشكر شام را در هم پيچيدند، پرچم داران آنها را كشتند و تا لشكرگاه آنان پيش تاختند. اين جنگ تا شب هم ادامه يافت كه آن شب به نام «ليلة الهرير»(1) معروف شد.

در اين هنگام اشتر فرمانده ميمنه لشكر بود و ابن عباس فرمانده ميسره و على(عليه السلام) در قلب سپاه و نشانه هاى پيروزى و پيشرفت كاملا آشكار شد.

اين جريان را به معاويه گزارش دادند و او عمرو عاص را طلبيد و گفت امشب شبى است كه تا فردا كار ما يكسره خواهد شد فكرى كن و نقشه اى طرح نما.

عمرو گفت مردان تو توان مردان على(عليه السلام) را ندارند به علاوه تو مثل على(عليه السلام)نيستى هدف او شهادت در راه خداست و هدف تو دنيا، از همه گذشته عراقيان از پيروزى تو وحشت دارند، زيرا مى دانند تو به آنها ستم مى كنى ولى شاميان از پيروزى على(عليه السلام) ترسى ندارند، زيرا مى دانند او مردى با محبّت است و به كسى ظلم و ستم نخواهد كرد. تنها راهى كه به نظر من مى رسد اين است كه لشكر تو به هنگام صبح قرآن ها را بر نيزه كنند و بگويند ما به حكومت قرآن راضى هستيم، اين كار ميان لشكر على(عليه السلام) اختلاف خواهد افكند و جنگ سرنوشت ديگرى پيدا مى كند. و چنين شد كه شرح آن را در گذشته بيان كرديم.(2)

##### 1 . «هرير» در لغت به معناى زوزه كشيدن سگ به هنگام ناراحتى است و اين اشاره به ناله و فرياد شاميان در آن شب دارد.
2 . به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 205-256 مراجعه شود.

▲11 وَصّى بِها جِيشاً بَعَثَهُ إلَى الْعَدُوِّ

از وصايا و سفارشهاى امام(عليه السلام) است

به سپاهى كه آنها را به سوى دشمن فرستاد(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه را پيش از سيّد رضى، نصر بن مزاحم كه حدود 200 سال قبل از وى مى زيسته، در كتاب صفين آورده و حسن بن شعبه حرّانى در تحف العقول و دينورى در كتاب الاخبار الطوال نقل كرده اند. ابن ميثم بحرانى كه از شارحان نهج البلاغه است اين نامه را با اضافات قابل توجهى آورده كه نشان مى دهد از منبعى غير از نهج البلاغه آورده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 224). نويسنده مصادر تصريح مى كند كه اين نامه بخشى از نامه مفصل ترى است كه امام(عليه السلام) آن را به زياد بن نضر حارثى و شريح بن هانى كه فرمانده دو لشكر از لشكريان امام(عليه السلام) بودند نگاشت. در كتاب تمام نهج البلاغه نيز اين نامه تحت شماره 1 از نامه امير مؤمنان على(عليه السلام) در ص 945 آمده است.

▲نامه در يك نگاه

همان گونه كه در شرح سندنامه ذكر شده است، اين نامه بخشى از نامه اى است كه امام(عليه السلام)براى دو نفر از فرماندهان لشكر هنگام حركت به سوى صفين مرقوم داشت و گفته شده كه امام(عليه السلام)، مالك اشتر را امير بر هر دو فرمانده قرار داد.

امام(عليه السلام) در اين نامه تمام امور مهمّى را كه مربوط به روش هاى لشكركشى و موضع گيرى در برابر دشمن است و چگونگى استفاده از فرصت ها و پرهيز از كمين دشمن و چگونگى حمايت از لشكر در شب ها به هنگام استراحت و مسائل دقيق ديگرى از اين قبيل را بيان فرموده است. به راستى دقت نظر امام(عليه السلام)به قدرى عميق است كه برنامه تنظيمى حضرتش در هر عصر و زمان براى لشكريان اسلام قابل استفاده است.

▲متن و ترجمه

فَإِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوّ أَوْ نَزَلَ بِكُمْ، فَلْيَكُنْ مُعَسْكَرُكُمْ فِي قُبُلِ الاَْشْرَافِ، أَوْ سِفَاحِ الْجِبَالِ، أَوْ أَثْنَاءِ الاَْنْهَارِ، كَيْمَا يَكُونَ لَكُمْ رِدْءاً، وَدُونَكُمْ مَرَدّاً. وَلْتَكُنْ مُقَاتَلَتُكُمْ مِنْ وَجْه وَاحِد أَوِ اثْنَيْنِ، وَاجْعَلُوا لَكُمْ رُقَبَاءَ فِي صَيَاصِي الْجِبَالِ، وَمَنَاكِبِ الْهِضَابِ، لِئَلاَّ يَأْتِيَكُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَكَانِ مَخَافَة أَوْ أَمْن. وَاعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُيُونُهُمْ، وَعُيُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلاَئِعُهُمْ. وَإِيَّاكُمْ وَالتَّفَرُّقَ: فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِيعاً وَإِذَا ارْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِيعاً، وَإِذَا غَشِيَكُمُ اللَّيْلُ فَاجْعَلُوا الرِّمَاحَ كِفَّةً، وَلاَ تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلاَّ غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً.

ترجمه

هنگامى كه به دشمن رسيديد يا دشمن به سراغ شما آمد، لشكرگاه خود را در جلوى تپه ها يا دامنه كوهها يا كنار نهرها قرار دهيد تا سبب حفاظت و ايمنى شما گردد و بهتر بتوانيد از پيش رو به دفاع بپردازيد و بايد همواره پيكار شما با دشمن از يك سو يا دو سو باشد (نه بيشتر زيرا تعدّد جهات باعث تجزيه لشكر و تشتت قوا و آسيب پذيرى آن مى شود) مراقبان و ديدبان هايى بر قلّه كوه ها و روى تپّه ها و بلندى ها قرار دهيد مبادا دشمن از جايى كه محل خطر يا مورد اطمينان شماست ناگهان به شما حمله كند و بدانيد مقدّمه لشكر چشم هاى لشكرند، و چشم هاى مقدّمه، پيشگامان و نيروى اطلاعاتى لشكرند.

از پراكندگى و تفرقه به شدّت بپرهيزيد; بنابراين هنگامى كه توقف كرديد و پياده شديد، همه با هم پياده شويد و هرگاه كوچ كرديد همه با هم كوچ كنيد و هنگامى كه پرده هاى تاريكى شب شما را پوشاند، نيزه داران را با نيزه به صورت دايره اى در اطراف لشكر قرار دهيد (و لشكر در وسط آن استراحت كند) ولى خوابتان بايد بسيار سبك و كوتاه باشد همچون شخصى كه آب را جرعه جرعه مى نوشد و يا مضمضه مى كند.

▲شرح و تفسير

▲آرايش صحيح لشكر

امام(عليه السلام) در اين نامه و دستورالعمل، هفت فرمان مهمّ جنگى را براى آرايش صحيح لشكر و پيروزى بر دشمن بيان فرموده كه دقت نظر آن حضرت را در مسائل مربوط به فرماندهى لشكر نشان مى دهد.

نخست مى فرمايد: «هنگامى كه به دشمن رسيديد يا او به سراغ شما آمد، لشكرگاه خود را در جلوى تپه ها يا دامنه كوه ها يا كنار نهرها قرار دهيد تا سبب حفاظت و ايمنى شما گردد و بهتر بتوانيد از پيش رو به دفاع بپردازيد»; (فَإِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوّ أَوْ نَزَلَ بِكُمْ فَلْيَكُنْ مُعَسْكَرُكُمْ فِي قُبُلِ الاَْشْرَافِ(1)، أَوْ سِفَاحِ(2) الْجِبَالِ، أَوْ أَثْنَاءِ(3) الاَْنْهَارِ، كَيْمَا يَكُونَ لَكُمْ رِدْءاً(4)، وَدُونَكُمْ مَرَدّاً(5)).

امام(عليه السلام) هدف از اين دستور را بيان فرموده، زيرا هنگامى كه لشكر در كنار بلندى ها يا دامنه كوه يا كنار نهر باشد، اين احتمال كه دشمن لشكر را دور بزند و از عقب حمله كند و يا لشكر را به محاصره در آورد بسيار ضعيف خواهد بود.

امام(عليه السلام) در بيان دليل اين دستور به دو نكته اشاره مى كند; نخست اينكه اين گونه موضع گيرى به شما كمك مى كند و ديگر اينكه مانع حمله دشمن است. مفهوم جمله دوم روشن است، زيرا دشمن در چنين شرايطى نمى تواند از پشت سر حمله كند و مفهوم جمله اوّل ممكن است اين باشد كه اگر لشكرگاه در دامنه شيب دارى باشد،حركت به سوى دشمن آسان تراست وحركت دشمن به سوى لشكر اسلام سخت تر، البتّه اين سخن تنها در مورد دامنه كوه ها و تپه ها صادق است.

اين احتمال نيز در معناى «مردّ» وجود دارد كه منظور از «مردّ» محل بازگشت بوده باشد يعنى هرگاه گروهى از شما بخواهند ساعتى عقب نشينى كرده و استراحت كنند و آماده حمله مجدّد شوند، دامنه كوه ها و مانند آن محل بازگشت خوبى براى آنان خواهد بود.

اين نكته را نيز نبايد از نظر دور داشت كه اتخاذ چنين موضعى فايده سومى نيز دارد و آن اينكه افراد بزدل و ترسو از لشكر خودى كمتر مى توانند فرار كنند، زيرا پشت سرمانعى وجود دارد.

سپس امام(عليه السلام) به دستور دوم اشاره كرده مى فرمايد: «و بايد همواره پيكار شما با دشمن از يك سو يا دو سو باشد (نه بيشتر، زيرا تعدّد جهات باعث تجزيه لشكر و تشتّت قوا و آسيب پذيرى آن مى شود)»; (وَلْتَكُنْ مُقَاتَلَتُكُمْ مِنْ وَجْه وَاحِد أَوِ اثْنَيْنِ).

به همين دليل يكى از دام هاى دشمنان در گذشته و امروز اين بوده كه براى در هم شكستن مخالفين خود جبهه هاى متعدّدى در جنگ هاى نظامى يا سياسى بگشايند تا نيروى مخالف را تجزيه و متشتّت كنند. ممكن است منظور از دو جبهه، دو جبهه مختلف مثلاً شرقى و غربى نباشد، بلكه دو جبهه باشد كه به اصطلاح امروز به صورت دايره و گاز انبرى پيش مى رود و نتيجه اش ممكن است به محاصره كامل دشمن بينجامد.

آن گاه در سومين دستور مى فرمايد: «مراقبان و ديدبان هايى بر قلّه كوه ها و روى تپه ها و بلندى ها قرار دهيد مبادا دشمن از جايى كه محل خطر يا مورد اطمينان شماست ناگهان به شما حمله كند»; (وَاجْعَلُوا لَكُمْ رُقَبَاءَ فِي صَيَاصِي(6)الْجِبَالِ، وَمَنَاكِبِ(7) الْهِضَابِ، لِئَلاَّ يَأْتِيَكُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَكَانِ مَخَافَة أَوْ أَمْن).

امام(عليه السلام) در اين دستور دو نقطه حساس را مورد توجّه قرار داده است; يكى قلّه كوه ها و ديگر فراز تپه ها و بلندى ها، چرا كه اشراف بر تمام اطراف دارند و قرار دادن ديده بان در آنجا جلوى حمله هاى غافلگيرانه را مى گيرد.

تعبير به «مَكَانِ مَخَافَة أَوْ أَمْن» ناظر به اين است كه حمله غافلگيرانه دشمن ممكن است از محلى باشد كه انتظار آن نمى رود يا محلى كه انتظار آن مى رود، بنابراين بايد ديده بان ها تمام اين نقاط را زير نظر داشته باشند.

در چهارمين دستور اشاره به يكى از تقسيمات مهم لشكر كرده مى فرمايد: «و بدانيد مقدمه لشكر چشم هاى لشكرند، و چشم هاى مقدّمه، پيشگامان و نيروى اطلاعاتى لشكرند»; (وَاعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُيُونُهُمْ، وَعُيُونَ الْمُقَدِّمَةِ طَلاَئِعُهُمْ).

در گذشته چنين معمول بود كه هرگز انبوه لشكر همه با هم حركت نمى كردند بلكه گروهى از زبده ها را به عنوان مقدمه به فاصله اى جلوتر مى فرستادند و در ميان اين گروه افراد زبده ترى بودند كه پيشاهنگان و طلايه داران بودند كه در واقع به عنوان نيروهاى اطلاعاتى زبردست لشكر عمل مى كردند و به محض آگاهى از وضع دشمن، فرمانده اصلى لشكر را با خبر مى ساختند تا بتوانند موضع گيرى صحيحى داشته باشند.

در دستور پنجم آنها را به شدت از تفرقه برحذر مى دارد مى فرمايد: «از پراكندگى و تفرقه سخت بپرهيزيد، بنابراين هنگامى كه توقف كرديد و پياده شديد، همه با هم پياده شويد و هرگاه كوچ كرديد همه با هم كوچ كنيد»; (وَإِيَّاكُمْ وَالتَّفَرُّقَ: فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِيعاً، وَإِذَا ارْتَحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِيعاً).

با توجّه به اينكه امام(عليه السلام) اين دستورات را به «زياد بن نضر حارثى» و «شريح بن هانى» كه سركرده مقدمه لشكر بودند بيان مى كند منظور اين است كه مقدمه لشكر به صورت پراكنده عمل نكنند و همه با هم باشند تا ضعف و فتور به آنها دست ندهد.

حضرت در ششمين دستور شيوه آسايش شبانه لشكر را بيان كرده و مى فرمايد: «و هنگامى كه پرده هاى تاريكى شب شما را پوشاند، نيزه داران را با نيزه به صورت دايره اى در اطراف لشكر قرار دهيد (و لشكر در وسط آن استراحت كند)»; (وَإِذَا غَشِيَكُمُ اللَّيْلُ فَاجْعَلُوا الرِّمَاحَ كِفَّةً(8)).

اين همان چيزى است كه در دنياى امروز نيز چه در ميدان جنگ و چه در غير آن افرادى را مى گمارند كه به اصطلاح كشيك دهند و از لشكر يا اماكن حساس در داخل شهرها و پادگان ها مراقبت به عمل آورند و به محض اينكه احساس خطرى كنند، زنگ هاى بيدار باش را به صدا در بياورند و امروز به عنوان نيروى حفاظت از آن ياد مى شود.

در هفتمين و آخرين دستور به بدنه لشكر نيز توصيه مى كند كه هنگام استراحت شبانه به سراغ خواب عميق نروند همانند كسانى كه آسوده در خانه هايشان در بستر مى خوابند. مى فرمايد: «ولى خوابتان بايد بسيار سبك و كوتاه باشد همچون شخصى كه آب را جرعه جرعه مى نوشد و يا مضمضه مى كند»; (وَلاَ تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلاَّ غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً).

درست شبيه كسى كه در انتظار مسافر يا ميهمان يا فرد عزيز ديگرى است كه شب وارد مى شود اندكى مى خوابد و بيدار مى شود سپس مى خوابد و باز بيدار مى شود. لشكر اسلام نيز در مقابل دشمن بايد اين گونه استراحت كنند مبادا دشمن با شبيخون ضايعات فراوانى به بار آورد. اين معنا تشبيه به جرعه جرعه نوشيدن يا مضمضه آب در دهان است.

البتّه اين نكات دقيق هفتگانه در بيان امام(عليه السلام)، دستوراتى درباره مقدمات لشكر و مسير راه است; امّا تاكتيك هاى مربوط به ميدان جنگ را در بعضى از خطبه هاى گذشته بيان فرموده است. (به خطبه 11 در جلد اوّل صفحه 487 و خطبه 66 در جلد سوم صفحه 91 به بعد و خطبه 124 جلد پنجم صفحه 258 به بعد مراجعه شود).

##### 1 . «اشراف» جمع «شرف» بر وزن «هدف» به معناى مكان مرتفع است و تعبير به «قبل الاشراف» يعنى در جلوى بلندى ها.
2 . «سفاح» در اصل به معناى ريزش آب است سپس به دامنه كوه «سفاح» گفته شده، زيرا آب از آن فرو مى ريزد اين واژه به عنوان كنايه در مورد زنا نيز بكار رفته است.
3 . «اثناء» جمع «ثنى» بر وزن «صنف» به معناى پيچ و خم است اين واژه «اثناء» نيز به معناى وسط چيزى به كار مى رود.
4 . «ردء» به معناى يار و ياور است.
5 . «مردّ» گاه به معناى مانع و گاه به معناى محل بازگشت به كار مى رود و در جمله بالا ـ همان گونه كه گفتيم ـ هر دو معنا قابل قبول است.
6 . «صياصى» جمع «صيصية» يا «صيصه» در اصل به معناى شانه اى است كه بافنده تار و پود پارچه خود را با آن نظم مى بخشد و يا شاخكى كه در پاى بعضى از پرندگان است سپس به قلعه هاى محكم كه بر فراز كوه ها ساخته مى شود و نيز به قله كوه ها اطلاق شده است و در عبارت بالا معناى اخير اراده شده است.
7 . «مناكب» جمع «منكب» بر وزن «مغرب» به معناى شانه و دوش است و با توجّه به اينكه هضاب جمع هضبة (بر وزن حمزة) به معناى كوه هاى پهن نسبتا مسطح است، «مناكب هضاب» به معناى قسمت هاى بالاى اينگونه كوه هاست كه شانه كوه محسوب مى شود.
8 . «كفة» جمع «كفاف» به معناى شىء مدوّر است و كفّه ترازو را به همين مناسبت كفّه مى گويند كه به صورت دايره است.

▲12 وَصّى بِها مَعْقِلِ بْنِ قيسِ الرّياحي حينَ أنْفَذَهُ إلَى الشامِ

وَصّى بِها مَعْقِلِ بْنِ قيسِ الرّياحي حينَ أنْفَذَهُ إلَى الشامِ

في ثَلاثَةِ آلاف مُقَدّمةً لَهُ

از وصايا و سفارشهاى امام(عليه السلام) است

كه به معقل بن قيس رياحى، در آن هنگام كه او را با سه هزار نفر به عنوان

مقدمه لشكر خويش به سوى شام فرستاد(1)

##### 1 . سند نامه:
در كتاب مصادر نهج البلاغه آمده است كه در نبرد امام(عليه السلام) با شاميان هنگامى كه به مدائن رسيد، معقل بن قيس رياحى را با سه هزار نفر به عنوان مقدمه لشكر به سوى شام فرستاد و به او سفارش هايى فرمود كه شريف رضى بخشى از آن را برگزيده است. بخش ديگرى از اين وصيّت را نيز نصر بن مزاحم در كتاب صفين آورده است و بدون شك مصدرى كه شريف رضى از آن نقل نموده غير از كتاب صفين نصر است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 226)

▲نامه در يك نگاه

اين نامه همانند ساير نامه هايى كه امام(عليه السلام) به فرماندهان سپاهش مى نويسد(1) با توصيه به تقوا و پرهيزكارى شروع مى شود; همان تقوايى كه خميرمايه هرگونه سعادت است. آن گاه دستوراتى در مورد بسيج نيروها و چگونگى حركت به سوى دشمن و نخستين برخورد با آنها بيان مى فرمايد.

امام(عليه السلام) در اين نامه مرتب تأكيد مى كند كه آغازگر جنگ نباشيد و چنان به دشمن نزديك نشويد كه احساس آمادگى جنگ كند و آنقدر دور نايستيد كه حمل بر ضعف و ترس نمايد. لشگر را خسته نكنيد. در مسير راه، آغاز شب استراحت و سحرگاهان حركت كنيد و در وسط روز كه هوا گرم است اطراق كنيد و... . وصاياى ديگرى كه همه از روح بلند امام(عليه السلام) و صلح طلبى آن حضرت و رعايت اخلاق اسلامى حتى در مقابل دشمن حكايت مى كند.

##### 1. سپس مى افزايد: مرحوم ابن ميثم نيز در شرح خود بر نهج البلاغه اضافه اى را بر آنچه سيّد رضى آورده است نقل مى كند كه نشان مى دهد از منبع ديگرى اخذ كرده است (شرح نهج البلاغه ابن ميثم، ج 4، ص 380). و شگفتا اينكه در كتاب تمام نهج البلاغه چيزى اضافه بر آنچه سيّد رضى آورده است جز يكى دو كلمه در پايان آن ديده نمى شود (تمام نهج البلاغه، ص 744).

▲متن و ترجمه

اتَّقِ اللهَ الَّذِي لاَ بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ، وَلاَ مُنْتَهَى لَكَ دُونَهُ. وَلاَ تُقَاتِلَنَّ إِلاَّ مَنْ قَاتَلَكَ. وَسِرِالْبَرْدَيْنِ، وَغَوِّرْ بِالنَّاسِ، وَرَفِّهْ فِي السَّيْرِ، وَلاَ تَسِرْ أَوَّلَ اللَّيْلِ، فَإِنَّ اللهَ جَعَلَهُ سَكَناً، وَقَدَّرَهُ مُقَاماً لاَ ظَعْناً، فَأَرِحْ فِيهِ بَدَنَكَ، وَرَوِّحْ ظَهْرَكَ. فَإِذَا وَقَفْتَ حِينَ يَنْبَطِحُ السَّحَرُ، أَوْ حِينَ يَنْفَجِرُ الْفَجْرُ، فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اللهِ. فَإِذَا لَقِيتَ الْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِكَ وَسَطاً، وَلاَ تَدْنُ مِنَ الْقَوْمِ دُنُوَّ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يُنْشِبَ الْحَرْبَ. وَلاَ تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعُدَ مَنْ يَهَابُ الْبَأْسَ، حَتَّى يَأْتِيَكَ أَمْرِي، وَلاَ يَحْمِلَنَّكُمْ شَنَآنُهُمْ عَلَى قِتَالِهِمْ، قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَالاِْعْذَارِ إِلَيْهِمْ.

ترجمه

تقواى الهى را پيشه كن، همان خدايى كه سرانجام بايد به لقاى او برسى و عاقبتى جز حضور در پيشگاهش ندارى، جز با كسى كه با تو بجنگد پيكار مكن، صبح و عصر كه هوا خنك است، لشكر را به حركت درآور و به هنگام گرمى روز به آنها استراحت ده و در پيمودن راه آرامش و رفاه لشكر را در نظر بگير، در ابتداى شب حركت مكن چرا كه خداوند شب را وسيله آرامش قرار داده و آن را براى توقف تعيين نموده نه كوچ كردن;بنابراين شب هنگام بدنت راآرام سازومركب ها را نيز آسوده بگذار و پس از توقف به هنگام سحرگاه يا وقتى كه سپيده مى دمد به يارى خدا حركت نما و هنگامى كه دشمن را ملاقات كردى، در وسط ياران و قلب سپاهت قرار گير، نه آنقدر به دشمن نزديك شو مانند كسى كه مى خواهد آتش جنگ را بر افروزد و نه آنقدر دورى كن، همانند كسى كه از جنگ مى ترسد (اين گونه باش) تا فرمان من به تو برسد، مبادا عداوت شخصى شما با دشمن سبب شود كه پيش از دعوت آنها به صلح و اتمام حجت جنگ را آغاز كنيد.

####

▲شرح و تفسير

▲دستورات لازم براى حركت به سوى ميدان نبرد

امام(عليه السلام) در آغاز اين نامه فرمانده لشكر (معقل بن قيس) را به تقواى الهى سفارش مى كند و مى فرمايد: «تقواى خداوند را پيشه كن; همان خدايى كه سرانجام بايد به لقاى او برسى و عاقبتى جز حضور در پيشگاهش ندارى»; (اتَّقِ اللهَ الَّذِي لاَ بُدَّ لَكَ مِنْ لِقَائِهِ، وَلاَ مُنْتَهَى لَكَ دُونَهُ).

اين تعبيرات در حقيقت برگفته از قرآن مجيد است آنجا كه مى فرمايد: (وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ)(1) و در جاى ديگر مى فرمايد: (وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى).(2)

آرى هر كه باشى و به هرجا برسى عاقبت بايد به لقاى الله بشتابى و در محضر عدلش حضور يابى و حساب اعمال خود را پس دهى.

اگر امام(عليه السلام) نامه خود را با توصيه به تقوا و يادآورى معاد آغاز مى كند، به جهت آثار مختلف آن است، زيرا از يك سو سبب مى شود كه دستورهاى دنبال آن را مو به مو اجرا كند و از سوى ديگر چون برنامه لشكر، برنامه جهاد فى سبيل الله و سير الى الله است، به آنها روحيه مى دهد و آمادگى آنان را براى پيكار با دشمن بيشتر مى كند.

آن گاه امام(عليه السلام) به ده دستور جنگى در مورد اعزام نيروها به ميدان نبرد و چگونگى مقابله با دشمن، اشاره مى فرمايد كه در واقع همه جنبه مقدماتى و آمادگى دارد; نخست مى فرمايد: «جز با كسى كه با تو بجنگد پيكار مكن»; (وَلاَ تُقَاتِلَنَّ إِلاَّ مَنْ قَاتَلَكَ).

اين دستور نخستين، بيانگر روح مسالمت جوى انسان است كه نمى خواهد آغازگر جنگ، مسلمانان باشند و تا دشمن شروع نكند، آنها اقدام به جنگ نكنند.

قرآن مجيد مى فرمايد: «(وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ); و اگر تمايل به صلح نشان دهند، تو نيز از در صلح درآى; و بر خدا توكل كن، كه او شنوا و داناست».(3)

سپس در دومين، سومين و چهارمين دستور مى افزايد: «صبح و عصر كه هوا خنك است، لشكر را به حركت درآور و به هنگام گرمى روز به آنها استراحت ده و در پيمودن راه آرامش و رفاه لشكر را در نظر بگير»; (وَسِرِ الْبَرْدَيْنِ(4)، وَغَوِّرْ(5)بِالنَّاسِ، رَفِّهْ(6) فِي السَّيْرِ).

بديهى است هرگاه لشكر عجولانه و با شتاب به سوى ميدان حركت كند و ملاحظه سرما و گرما و استراحت را ننمايد، هنگامى كه وارد ميدان مى شود خسته و ناتوان است و پيكار با دشمن براى او بسيار دشوار.

آن گاه در پنجمين و ششمين دستور مى فرمايد: «در ابتداى شب حركت مكن چرا كه خداوند شب را وسيله آرامش قرار داده و آن را براى توقّف تعيين نموده نه كوچ كردن، بنابراين شب هنگام بدنت را آرام ساز و مركب ها را نيز آسوده بگذار و پس از توقف به هنگام سحر يا وقتى كه سپيده مى دمد به يارى خدا حركت نما»; (وَلاَ تَسِرْ أَوَّلَ اللَّيْلِ، فَإِنَّ اللهَ جَعَلَهُ سَكَناً، وَقَدَّرَهُ مُقَاماً لاَ ظَعْناً، فَأَرِحْ فِيهِ بَدَنَكَ، رَوِّحْ ظَهْرَكَ. فَإِذَا وَقَفْتَ حِينَ يَنْبَطِحُ(7) السَّحَرُ، أَوْ حِينَ يَنْفَجِرُ الْفَجْرُ، فَسِرْ عَلَى بَرَكَةِ اللهِ).

اين سخن اشاره به همان چيزى است كه بارها در قرآن مجيد آمده است كه شب را خداوند مايه آرامش قرار داده: «(فالِقُ الاِْصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً); خداوند شكافنده صبح است و شب را مايه آرامش قرار داده است».(8) همين مضمون در سوره يونس، آيه 67، قصص، آيه 73 ، غافر، آيه 61 و در آيات ديگر نيز آمده است.

در اينجا سؤالى مطرح است و آن اينكه قرآن شب را وسيله آسايش و آرامش قرار داده در حالى كه امام(عليه السلام) سخن از آغاز شب مى گويد و سحر را استثنا مى كند.

پاسخ اين سؤال با توجّه به يك نكته روشن مى شود و آن اينكه منظور از شب همه آن است به استثناى سحر كه مقدار كمى از آخر شب است. از دستوراتى كه درباره نماز شب داده شده به خوبى استفاده مى شود كه آخر شب مستثناست، لحظه بيدارى و هشيارى و حركت و جديّت و استغفار و توبه است همان گونه كه در آيه قرآن آمده است: (وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالاَْسْحَارِ).(9)

از اينكه امام(عليه السلام) روى اوّل شب تكيه مى كند به نظر مى رسد علت آن است كه بسيارى عادت دارند كارى را كه از عصر شروع كرده اند تا مدتى از شب ادامه دهند، امام(عليه السلام) مى فرمايد: شب كه آغاز شد توقف كنيد و به نماز بايستيد و سپس استراحت كنيد.

جمله «رَوِّحْ ظَهْرَكَ» به عقيده بعضى از مفسّران اشاره به استراحت دادن مركب هاى سوارى مانند اسب است و بعضى آن را اشاره به شتران باركش مى دانند كه نيازهاى لشكر را با خود به سوى ميدان جنگ مى برد و مانعى ندارد كه هر دو در اين جمله مراد باشد.

بايد توجّه داشت كه يكى از معانى «ظهر» كه در كتب لغت آمده حيواناتى است كه بار بر دوش آنها مى نهند و يا سوار بر آنها مى شوند و اينكه بعضى از مفسّران نهج البلاغه معناى «ظهر» را محدود به شتران باركش يا محدود به اسب هاى سوارى كرده اند، درست به نظر نمى رسد.

آن گاه در هفتمين، هشتمين و نهمين دستور مى فرمايد: «و هنگامى كه دشمن را ملاقات كردى در وسط ياران و قلب سپاهت قرار گير نه آنقدر به دشمن نزديك شو مانند كسى كه مى خواهد آتش جنگ را بر افروزد و نه آنقدر دورى كن همانند كسى كه از جنگ مى ترسد (اين گونه باش) تا فرمان من به تو برسد»; (فَإِذَا لَقِيتَ الْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِكَ وَسَطاً، وَلاَ تَدْنُ مِنَ الْقَوْمِ دُنُوَّ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يُنْشِبَ(10) الْحَرْبَ. وَلاَ تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعُدَ مَنْ يَهَابُ الْبَأْسَ، حَتَّى يَأْتِيَكَ أَمْرِي).

قرار گرفتن فرمانده لشكر در وسط آنها از يك سو مايه قوت قلب لشكر است و از سوى ديگر آسان تر مى تواند فرمانش به تمام لشكر برساند.

در دهمين و آخرين دستور مى فرمايد: «مبادا عداوت شخصى شما با دشمن سبب شود كه پيش از دعوت آنها به صلح و اتمام حجت با آنها پيكار كنيد»; (وَلاَ يَحْمِلَنَّكُمْ شَنَآنُهُمْ(11) عَلَى قِتَالِهِمْ، قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَالاِْعْذَارِ(12) إِلَيْهِمْ).

##### 1 . بقره، آيه 223 .
2 . نجم، آيه 42.
3 . انفال، آيه 61.
4 . «بردين» تثنيه «برد» به معناى سرما و اشاره به صبح و عصر است كه هوا نسبتاً خنك تر است.
5 . «غوّر» از ريشه «غور» بر وزن «قول» در منابع لغت دو معنا براى آن ذكر شده است: نخست خوابيدن در نيمه روز كه گاه از آن تعبير به قيلوله مى شود و دوم فرو رفتن در باطن و عمق چيزى است و در جمله بالا معناى اوّل اراده شده است و گاه اين واژه به معناى حمله و غارت كردن نيز بكار رفته است.
6 . «رفّه» از ريشه «ترفيه» و «رفوه» به معناى آسايش و راحت بودن زندگى گرفته شده و رفاه نيز به عنوان يكى از مصدرهاى اين واژه ذكر شده است.
7 . «ينبطح» از ريشه «بطح» بر وزن «فتح» به معناى گستردن است و جمله «يَنْبَطِحُ السَحَرُ» به معناى گسترش سحرگاهان و آشكار شدن نشانه هاى آن است. اين واژه گاه به معناى دراز كشيدن در روى زمين نيز آمده است.
8 . انعام، آيه 96 .
9 . آل عمران، آيه 17 .
10 . «ينشب» از ريشه «نشوب» بر وزن «سجود» به معناى درگير شدن و دخالت كردن در چيزى و گاه به معناى شعلهور شدن جنگ است و «انشاب» كه از باب افعال است به معناى فرو بردن چنگ در گريبان كسى است و گاه به معناى برافروختن آتش جنگ مى آيد.
11 . «شنآن» مصدر است به معناى خصومت و دشمنى داشتن.
12 . «اعذار» به معناى اتمام حجت كردن و راه عذر را بر ديگرى بستن است.

▲نكته

▲معقل بن قيس كيست؟

بعضى از مورّخان گفته اند كه او از مردان شجاع كوفه بود و فرماندهى بعضى از لشكرها را در زمان عمر بن خطاب به عهده داشت و او از شيعيان امير مؤمنان على(عليه السلام)بود و حضرت او را به فرماندهى بعضى از سپاهيانش انتخاب مى كرد و در روز جنگ جمل يكى از اميران لشكر بود. در ايمان و اخلاص او نسبت به امير مؤمنان على(عليه السلام) همين بس كه قبل از جنگ صفين هنگامى كه لشكر در نُخَيله (منزلگاهى نزديك كوفه) اجتماع كرده بودند، امام(عليه السلام) خطبه اى درباره جهاد در برابر شورشيان شام ايراد فرمود، معقل عرض كرد: «وَاللهِ يا اَميرِالْمُؤْمِنينَ لا يَتَخَلَّفُ عَنْكَ إلاّ ظَنينٌ وَ لا يَتَرَبَّصُ بِكَ إلاّ مُنافِقٌ; به خدا سوگند اى امير مؤمنان هيچ كس در اين سفر از تو جدا نمى شود مگر فرد متهم و مورد سوء ظن و ترديد نمى كند درباره تو مگر منافق».

در بعضى از روايات آمده است كه در يكى از معركه ها، مستورد كه يكى از خوارج بود با معقل روبه رو شد. او نيزه اى به دست داشت و معقل شمشيرى، او نيزه اش را در بدن معقل فرو كرد و معقل محكم با شمشيرش بر او كوفت و هر دو جان سپردند معقل به شهادت رسيد و مستورد به جهنم وارد شد.(1)

##### 1 . مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 225 ; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 3، ص 202 ; تاريخ الامم و الملوك للطبرى، ج 4، ص 144.

▲13 إلى أَميرَيْنِ مِنْ أُمَراءِ جَيْشِهِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به دو نفر از سران سپاهش نگاشته(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه در تاريخ طبرى (ج 3، ص 564) و در كتاب صفين نصر بن مزاحم ص 153 آمده است.
مصادر نهج البلاغه نيز به اين دو كه قبل از مرحوم سيّد رضى مى زيستند نيز اشاره كرده است و در تاريخ طبرى چنين آمده كه امام(عليه السلام) اين نامه را براى زياد بن نضر و شريح بن هانى كه دو فرمانده مقدمه سپاه امير مؤمنان على(عليه السلام) به سوى صفين بودند، نگاشته است. هنگامى كه آنها به نيروهاى معاويه نزديك شدند با يكى از فرماندهان لشكر او كه نامش ابو الاعور سلمى بود برخورد كردند و او را به اطاعت از امير مؤمنان(عليه السلام) دعوت نمودند ولى او نپذيرفت جريان را به وسيله نامه اى به امام(عليه السلام) گزارش كردند امام(عليه السلام)مالك اشتر را به عنوان فرمانده همراه با اين نامه نزد آنان فرستاد .

▲نامه در يك نگاه

اين نامه در واقع بيانگر دو چيز است; نخست دستورى است به آن دو فرمانده لشكر كه از مالك اشتر پيروى كنند و زير نظر او قرار گيرند و ديگر اينكه اوصافى از مالك اشتر را بيان كرده كه شايستگى او را براى هر فرماندهى نشان مى دهد.

▲متن و ترجمه

وَقَدْ أَمَّرْتُ عَلَيْكُمَا وَعَلَى مَنْ فِي حَيِّزِكُمَا مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الاَْشْتَرَ، فَاسْمَعَا لَهُ وَأَطِيعَا، وَاجْعَلاَهُ دِرْعاً وَمِجَنّاً، فَإِنَّهُ مِمَّنْ لاَ يُخَافُ وَهْنُهُ وَلاَ سَقْطَتُهُ وَلاَ بُطْؤُهُ عَمَّا الاِْسْرَاعُ إِلَيْهِ أَحْزَمُ، وَلاَ إِسْرَاعُهُ إِلَى مَا الْبُطْ ءُ عَنْهُ أَمْثَلُ.

ترجمه

من مالك بن حارث اشتر را بر شما و بر آنان كه تحت فرمان شما هستند، امير ساختم; گوش به فرمانش دهيد و از او اطاعت كنيد. او را زره و سپر محكم خويش سازيد، زيرا او كسى است كه سستى در او راه ندارد و لغزش پيدا نمى كند، در جايى كه سرعت لازم است كندى نخواهد كرد و در آنجا كه كندى و آرامش لازم است سرعت و شتاب به خرج نمى دهد.

▲شرح و تفسير

▲مالك فرماندهى لايق

امام(عليه السلام) در اين نامه كه به زياد بن نضر و شريح بن هانى نوشته است نخست به مأموريت مهم مالك اشتر اشاره كرده و مى فرمايد: «من مالك بن حارث اشتر را بر شما و بر آنان كه تحت فرمان شما هستند، امير ساختم گوش به فرمانش دهيد و از او اطاعت كنيد»; (وَقَدْ أَمَّرْتُ عَلَيْكُمَا وَعَلَى مَنْ فِي حَيِّزِكُمَا(1) مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الاَْشْتَرَ، فَاسْمَعَا لَهُ وَأَطِيعَا).

سپس مى افزايد: «او را زره و سپر محكم خويش سازيد، زيرا او كسى است كه بيم سستى در او راه ندارد و لغزش پيدا نمى كند. در جايى كه سرعت لازم است كندى نخواهد كرد و در آنجا كه كندى و آرامش لازم است سرعت و شتاب به خرج نمى دهد»; (وَاجْعَلاَهُ دِرْعاً وَمِجَنّاً(2)، فَإِنَّهُ مِمَّنْ لاَ يُخَافُ وَهْنُهُ وَلاَ سَقْطَتُهُ(3)وَلاَ بُطْؤُهُ عَمَّا الاِْسْرَاعُ إِلَيْهِ أَحْزَمُ(4)، وَلاَ إِسْرَاعُهُ إِلَى مَا الْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ(5)).

از تعبير امام(عليه السلام) استفاده مى شود كه فرمانده لشكر بايد كاملاً از نفرات خود حفاظت كند همچون زره و سپر براى افراد، آن گونه برنامه ريزى كند كه ضايعات به حدّاقل برسد و كشته و مجروح كمتر باشد.

نكته ديگرى كه امام(عليه السلام) در اين چند جمله بيان فرموده ويژگى هاى چهار گانه اى است كه براى اشتر برشمرده كه اگر در فرمانده اى جمع شود، آن فرمانده از هر نظر لايق و شايسته است.

1. سستى به خرج ندهد و در برابر فشارهاى دشمن و سنگينى برنامه هاى جنگى مانند كوه استوار باشد.

2. در محاسبات خود كمتر دچار اشتباه شود، موقعيت نيروهاى خودى و دشمن را به طور كامل ارزيابى كند و مطابق آن برنامه ريزى نمايد.

3. در ميدان جنگ مسائلى پيش مى آيد كه دقيقه ها و ثانيه ها در آن سرنوشت ساز است و بايد با سرعت هرچه تمام تر عمل كرد. فرمانده لايق بايد اين دقيقه ها و ثانيه ها را بشناسد و بر طبق آن موضع گيرى كند.

4. به هنگام مبارزه لحظاتى پيش مى آيد كه در آن خونسردى و ترك شتاب لازم است; مثلا در جايى كه دشمن تدريجاً به دام مى افتد، اگر كار عجولانه اى شود از دام بيرون خواهد رفت. در اين گونه موارد بايد خونسرد بود.

به يقين فرماندهى كه اين چهار وصف در او باشد فرمانده بسيار با ارزشى است و اين همان چيزى است كه در مالك اشتر به اضافه صفات ديگر جمع بود.

##### 1 . «حيّز» به معناى مكان، حوزه و ناحيه است و از ريشه «حيازة» به معناى تملك كردن و در اختيار گرفت است.
2 . «مجنّ» به معناى سپر است، از ريشه «جنّ» بر وزن «فن» به معناى پوشانيدن گرفته شده است.
3 . «سقطة» به معناى لغزش و سقوط است.
4 . «احزم» از ريشه «حزم» بر وزن «نظم» به معناى محكم كارى كردن گرفته شده.
5 . «امثل» به معناى افضل است.

▲نكته ها

▲1. اشتر مردى شجاع، مدير و مدبر

درباره مالك اشتر و شرح حال او به خواست خدا در ذيل بحث از نامه 53 عهدنامه معروف مالك اشتر سخن خواهيم گفت. در اينجا تنها اشاره اى به بعضى از ويژگى هاى او مى شود.

ابن ابى الحديد در پايان همين نامه تحت عنوان «نَبْذٌ مِنَ الأقْوالِ الْحَكيمَةِ» سخنانى درباره مسائل مربوط به مديريت و تدبير امر جامعه بيان كرده و از افراد مختلفى سخنان كوتاهى در اين زمينه بيان مى كند سپس در پايان آن مى گويد: امير مؤمنان(عليه السلام) همه آنچه را اين گروه بيان كرده اند در يك جمله خلاصه كرده و درباره مالك اشتر بيان فرموده، آنجا كه مى گويد: «لا يخاف... وَلاَ بُطْؤُهُ عَمَّا الاِْسْرَاعُ إِلَيْهِ أَحْزَمُ، وَلاَ إِسْرَاعُهُ إِلَى مَا الْبُطْ ءُ عَنْهُ أَمْثَلُ; در آنجا كه سرعت لازم است كندى نمى كند و در آنجا كه كندى و خونسردى سزاوارتر است شتاب نمى گيرد».

در ذيل همين نامه مى گويد: ارباب حديث روايتى نقل كرده اند كه دلالت بر فضيلت مهمى درباره اشتر مى كند و گواهى قاطع پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را نسبت به ايمان او نشان مى دهد و آن اينكه هنگامى كه ابوذر در ربذه در آستانه مرگ قرار گرفت (و همسرش بسيار بى تابى مى كرد كه بعد از مرگ وى چگونه وسائل غسل و كفن و دفن او را فراهم كند در حالى كه در آن بيابان تنهاست) به همسرش گفت: بى تابى نكن كه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) شنيدم مى فرمود: يكى از شما در بيابانى از دنيا خواهيد رفت و گروهى از مؤمنان بر جنازه او حاضر مى شوند و يقين دارم آن فرد منم، بنابراين مراقب و منتظر باش كه مؤمنانى از راه مى رسند و امر كفن و دفن مرا بر عهده خواهند گرفت.

آن گاه از ابن عبدالبر در كتاب الاستيعاب نقل مى كند، آن گروه كه بعد از مرگ ابوذر ناگهان حاضر شدند، جماعتى بودند از جمله «حجر بن عدى» و «مالك اشتر» و اين همان حجر بن عدى است كه معاويه او را شهيد كرد و از بزرگان و شخصيت هاى شيعه بود.

همسر ابوذر مى گويد: هنگامى كه ابوذر از دنيا رفت ناگهان گروهى از سواران را ديدم كه همچون عقاب به سرعت در كنار جنازه او حاضر شدند رو به من كردند گفتند: اى زن چه مشكلى دارى؟ گفتم: مردى از مسلمانان از دنيا رفته او را كفن كنيد. سؤال كردند: او كيست؟ گفتم: ابوذر. گفتند: همان يار رسول خدا(صلى الله عليه وآله)؟ گفتم: آرى، گفتند: پدران و مادران ما به فداى او. سپس با سرعت مراسم كفن و دفن او را انجام دادند.(1)

اين حديث هم دليل روشنى بر عظمت ابوذر است و هم مالك اشتر. شرح بيشتر را درباره اين شخصيت والا مقام و بى نظير اسلامى كه از وفادارترين دوستان امير مؤمنان(عليه السلام) بود، امام(عليه السلام) در چهار موضع ديگر نهج البلاغه بيان فرموده است; از جمله در نامه 34 و 38 و كلمات قصار 443 و ذيل نامه 53 (فرمان مالك اشتر) كه شرح آن را به خواست خدا خواهيم آورد.

▲2. شريح بن هانى حارثى و زياد بن نضر

همان گونه كه در بالا گفتيم امام(عليه السلام) اين نامه كوتاه و پرمعنا را براى دو نفر از فرماندهان لشكرى كه به سوى ميدان صفين فرستاده بود مرقوم داشت.

در مورد نفر اوّل يعنى شريح بن هانى، ابن عبدالبر در الاستيعاب مى گويد: او از كسانى بود كه جاهليّت و اسلام را درك كرد و از صحابه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)محسوب مى شود و از بزرگان اصحاب على(عليه السلام) و ياران نزديك او بود كه در تمام ميدان هاى نبرد با آن حضرت همراهى مى كرد.(2)

ذهبى در تاريخ خود آورده است كه او در سال 78 در عصر حجاج شهيد شد در حالى كه يكصد و بيست سال از عمر او گذشته بود و از قاسم بن مخيمرة نقل مى كند كه مى گويد، من در طائفه بنى حارث مردى برتر از شريح بن هانى نديدم.(3)

اما در مورد زياد بن نضر كه دومين فرمانده اين سپاه بود مرحوم محقق نمازى شاهرودى در مستدرك علم رجال الحديث مى نويسد: او از اركان اصحاب امير مؤمنان على(عليه السلام) بود و حضرت او را امير طايفه مذحج و اشعريين قرار داده بود و امام(عليه السلام) او را با شريح بن هانى همراه دوازده هزار نفر به عنوان مقدمه لشكر به سوى صفين فرستاد و از تاريخ طبرى نقل مى كند كه امام(عليه السلام) به مالك اشتر دستور داد زياد بن نضر را فرمانده ميمنه لشكر و شريح بن هانى را فرمانده ميسره لشكرش قرار بدهد و از جمله مأموريت هاى او اين بود كه على(عليه السلام)او را همراه عبدالله بن عباس براى گفتگوى با خوارج فرستاد و در پايان مى افزايد: از مجموع اين امور استفاده مى شود كه او مردى عالم و با كمال و صاحب ايمان و عدالت بود.(4)

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 100 (با تلخيص).
2 . استيعاب، ج 2، ص 72.
3 . تاريخ اسلام ذهبى، ج 5، ص 423.
s4 . مستدركات علم رجال الحديث، ج 3، ص 455.

▲14 لِعَسْكَرِهِ قِبْلَ لِقاءِ الْعَدُوِّ بِصِفّين

از وصايا و سفارشهاى امام(عليه السلام) است

به لشكرش پيش از روبه رو شدن با دشمن در صفين(1)

##### 1 . سند نامه:
نويسنده كتاب مصادر تصريح مى كند كه اين وصيّت و سفارش به طور متواتر از امام(عليه السلام) نقل شده است امام(عليه السلام) بارها همين سخنان را به عنوان توصيه و سفارش به اصحاب و يارانش مى نمود. گروهى از كسانى كه قبل از سيد رضى بوده اند آن را در كتاب هاى خود نقل كرده اند از جمله طبرى كه در كتاب تاريخ معروف خود در حوادث سال 37 از عبد الرحمن بن جندب از پدرش نقل مى كند كه على(عليه السلام) در هر ميدان نبردى كه با دشمن روبه رو مى شديم همين سفارش ها را به ما مى فرمود و نيز نصر بن مزاحم در كتاب صفين خود همين مضمون را نقل كرده است، مرحوم كلينى نيز در كتاب فروع كافى در كتاب جهاد آن را از همان راوى (عبدالرحمن بن جندب از پدرش) آورده است همچنين مسعودى در مروج الذهب و ابن اعثم كوفى در كتاب الفتوح; و بعد مى افزايد با توجّه به اين همه از راويان قبل از سيّد رضى نيازى نمى بينيم كه نام كسانى را كه بعد از سيّد رضى اين نامه را از امام(عليه السلام) نقل كرده اند بياوريم (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 217).

▲نامه در يك نگاه

اين نامه نيز مانند نامه هاى سابق مشتمل بر يك سلسله دستورات اخلاقى و انسانى درباره نبرد با دشمن است، دستوراتى كه بيانگر روح عطوفت و رأفت اسلامى است و نشان مى دهد مسائل اخلاقى در هيچ جا حتى در ميدان جنگ نبايد فراموش شود. دستوراتى كه دنياى امروز بعد از گذشت 14 قرن هنوز در ابتداى راه آن است و تنها بخشى از آن را توصيه مى كند، توصيه اى كه هرگز با عمل همراه نبوده است.

مخصوصاً امام(عليه السلام) در اين وصيّت درباره زنان سفارش زيادى مى كند كه كمترين آزارى به آنها نرسانند حتى اگر آنها دشنام عرضى به شما بدهند و رؤساى شما را سب و لعنت كنند. امام(عليه السلام) در اين وصاياى خود نخستين چيزى را كه بر آن تأكيد مى كند اين است كه يارانش آغازگر جنگ نباشند، سفارشى كه همه جا به يارانش مى كرد.

▲متن و ترجمه

لاَ تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ، فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِ اللهِ عَلَى حُجَّة، وَتَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَؤُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ عَلَيْهِمْ. فَإِذَا كَانَتِ الْهَزِيمَةُ بِإِذْنِ اللهِ فَلاَ تَقْتُلُوا مُدْبِراً، وَلاَ تُصِيبُوا مُعْوِراً، وَلاَ تُجْهِزُوا عَلَى جَرِيح، وَلاَ تَهِيجُوا النِّسَاءَ بِأَذًى، وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ، وَسَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ، فَإِنَّهُنَّ ضَعِيفَاتُ الْقُوَى وَالاَْنْفُسِ وَالْعُقُولِ; إِنْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَإِنَّهُنَّ لَمُشْرِكَاتٌ; وَإِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْفَهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَيُعَيَّرُ بِهَا وَعَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

ترجمه

با آنها نجنگيد تا آنها جنگ را آغاز كنند، زيرا به حمد خدا شما داراى حجت و دليل هستيد (شما پيرو امام(عليه السلام) و پيشوايى هستيد كه خدا و خلق بر آن اتفاق دارند)، بنابراين اگر آنها آغازگر جنگ باشند، حجت و دليل ديگرى براى شما بر ضد آنهاست و هنگامى كه به اذن خدا دشمن شكست خورد فراريان را نكشيد، و بر ناتوان ها ضربه اى وارد نكنيد، و مجروحان را به قتل نرسانيد، زنان را با اذيت و آزار به هيجان نياوريد، هر چند آنها به شما دشنام دهند و به سرانتان بدگويى كنند، زيرا آنها از نظر قوا ناتوان و از نظر روحيّه و عقل و خرد ضعيف اند و در آن زمان كه زنان مشركان (در عصر پيامبر) به ما بدگويى مى كردند و دشنام مى دادند (از سوى آن حضرت) دستور داده مى شد كه از آزار و اذيت آنها خوددارى كنيم، حتى در زمان جاهليّت اگر مردى دست به روى زنى بلند مى كرد و سنگى به سوى او پرتاب مى نمود و يا او را با چوب مى زد، همين امر باعث ننگ او و فرزندانش مى شد!

####

▲شرح و تفسير

▲بخش ديگرى از آداب اخلاقى در جنگ

در اينكه مخاطبان اين نامه جنگ جويان جمل هستند يا صفين در ميان مورخان و شارحان نهج البلاغه گفتگوست. مرحوم علاّمه مجلسى در بحارالانوار(1) اين توصيه را مربوط به جنگ جمل مى داند، هرچند در جاى ديگر نيز براى صفين نقل كرده است. مسعودى در مروج الذهب نيز آن را مربوط به جنگ جمل مى داند.

ابن ميثم اين مشكل را در شرح نهج البلاغه خود حل كرده و مى گويد: «اين سفارشى بود كه امام(عليه السلام) براى تمام صحنه هاى جنگ بيان مى فرمود و همه جا بر آن تكيه مى كرد» و قبل از ابن ميثم نصر بن مزاحم در كتاب صفين و طبرى در تاريخ خود نيز آن را نقل كرده اند و با توجّه به اينكه محتوا يك دستور عام است اين سخن بعيد به نظر نمى رسد.

به هر حال امام(عليه السلام) در اين سفارش بر پنج نكته تأكيد فرموده است:

نخست مى فرمايد: «با آنها نجنگيد تا آنها جنگ را آغاز كنند، زيرا بحمدالله شما داراى حجت و دليل هستيد (شما پيرو امام(عليه السلام) و پيشوايى هستيد كه خدا و خلق بر آن اتفاق دارند) بنابراين اگر آنها آغازگر جنگ باشند حجت و دليل ديگرى براى شما بر ضد آنهاست»; (لاَ تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ، فَإِنَّكُمْ بِحَمْدِاللهِ عَلَى حُجَّة، وَتَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَؤُوكُمْ حُجَّةٌ أُخْرَى لَكُمْ عَلَيْهِمْ).

اين دستورى است كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيز به سپاهيان اسلام مى داد و نتيجه اش همان است كه امام(عليه السلام) در اين گفتار بيان فرموده است كه سپاه اسلام داراى دو دليل روشن بر ضد دشمن مى شوند; نخست اينكه پيروى آنها از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)يا امام(عليه السلام)بر اساس موازين صحيح و منطقى بوده است. ديگر اينكه وقتى آنها جنگ را آغاز كنند عملاً دليل ديگرى بر ضد خود اقامه كرده اند، زيرا سبب كشتن افراد بى گناه و كوشيدن در ايجاد فساد بر روى زمين و مصداق محارب خدا و رسول مى شوند، زيرا هر كس اسلحه به روى مردم بى گناه كشد محارب است، بنابراين مشمول آيه شريفه (إِنَّما جَزَآءُ الَّذينَ يُحارِبُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِى الاَْرْضِ فَساداً...)(2) مى شوند.

افزون بر اين آنها مصداق آيه شريفه «(فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ); هر كس به شما حمله كرد همانند حمله وى بر او حمله كنيد»(3)خواهند بود.

سپس امام(عليه السلام) به بيان سه دستور مهم ديگر مى پردازد و مى فرمايد: «و هنگامى كه به اذن خدا دشمن شكست خورد، فراريان را نكشيد و بر ناتوان ها ضربه اى وارد نكنيد و مجروحان را به قتل نرسانيد»; (فَإِذَا كَانَتِ الْهَزِيمَةُ بِإِذْنِ اللهِ فَلاَ تَقْتُلُوا مُدْبِراً، وَلاَ تُصِيبُوا مُعْوِراً(4)، وَلاَ تُجْهِزُوا(5) عَلَى جَرِيح).

اين سه دستور كاملا جنبه اخلاقى دارد، زيرا هدف در هم شكستن حركت دشمن است نه انتقام جويى. كسى كه صحنه نبرد را ترك كرده و فرار مى كند كشتن آن مفهومى ندارد همچنين آن كس كه ناتوان و آسيب پذير شده، وارد كردن ضربت بر او با اصول جوانمردى سازگار نيست; مانند كسى كه سلاح خود را از دست داده و يا از جنگيدن بازمانده و ناتوان شده و ديگر خطرى از ناحيه او احساس نمى شود; همچنين كشتن مجروحانى كه بر خاك افتاده اند و توان جنگيدن در آنها باقى نمانده، با اصول انسانى سازگار نيست.

علاّمه تسترى در شرح نهج البلاغه خود در اينجا سؤالى مطرح كرده و آن اينكه از بعضى روايات (مانند روايتى كه مرحوم كلينى در جلد پنجم كافى نقل كرده) استفاده مى شود كه امام(عليه السلام) چنين دستورى را در جنگ جمل داد و در جنگ صفين عكس آن را فرمود و اجازه داد فراريان و مجروحان را بكشند.

ولى در روايت ديگرى پاسخ اين سؤال آمده است; امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «لَيْسَ لاَِهْلِ الْعَدْلِ أَنْ يَتْبَعُوا مُدْبِراً وَلاَ يَقْتُلُوا أَسِيراً وَلاَ يُجْهِزُوا عَلَى جَرِيح وَهَذَا إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنْ أَهْلِ الْبَغْيِ أَحَدٌ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا فَإِذَا كَانَ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا فَإِنَّ أَسِيرَهُمْ يُقْتَلُ وَمُدْبِرَهُمْ يُتْبَعُ وَجَرِيحَهُمْ يُجْهَزُ عَلَيْهِ; طرفداران عدالت، حق ندارند فراريان را دنبال كنند و اسيرى را به قتل برسانند و مجروحى را بكشند و اين در صورتى است كه از لشكر دشمن كسى كه جنگ را ادامه دهد باقى نمانده باشد، اما اگر هنوز گروهى دارند جنگ را ادامه مى دهند (و از ناحيه آنها احساس خطر مى شود) اسيرانشان به قتل مى رسند و فراريان را دنبال مى كنند و مجروحان را مى كشند».(6)

كوتاه سخن اينكه رعايت اين اصول انسانى مربوط به جايى است كه لشكر دشمن متلاشى شده و احتمال بازگشت و حمله مجدد در كار نيست و مى دانيم كه در جنگ بصره لشكر دشمن به طور كامل متلاشى شد.

آن گاه امام(عليه السلام) در پنجمين دستور مى فرمايد: «زنان را با اذيت و آزار به هيجان نياوريد، هرچند آنها به شما دشنام دهند و به سرانتان بدگويى كنند»; (وَلاَ تَهِيجُوا النِّسَاءَ بِأَذًى، وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ، وَسَبَبْنَ أُمَرَاءَكُمْ).

آن گاه امام(عليه السلام) به بيان دليل اين دستور پرداخته مى فرمايد: «زيرا آنها از نظر قوا ناتوان و از نظر روحيّه و عقل و خرد ضعيف اند»; (فَإِنَّهُنَّ ضَعِيفَاتُ الْقُوَى وَالاَْنْفُسِ وَالْعُقُولِ).

از آنجا كه زنان توان نبرد ندارند، كينه خود را با دشنام دادن ابراز مى كنند و از آنجا كه روح و خردشان ضعيف است، انتقام جويى را در بدگويى و بدزبانى نشان مى دهند; به همين دليل افراد آگاه و بيدار نبايد در برابر بدزبانى آنها واكنش نشان دهند. بگذارند عقده دل را با اين سب و دشنام ها وا كنند و آرام بگيرند و به يقين اگر در برابر اين سخنان زشت عكس العملى نشان داده شود، هيجان آنها بيشتر مى شود و چه بسا سر از كفرگويى در آورند.

آن گاه امام(عليه السلام) اشاره به سيره و سنّت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در برابر زنان مشرك مى كند و مى فرمايد: «و در آن زمان كه زنان مشركان (در عصر پيامبر) به ما بدگويى مى كردند و دشنام مى دادند (از سوى آن حضرت) دستور داده مى شد كه از آزار و اذيت خوددارى كنيم»; (إِنْ كُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَإِنَّهُنَّ لَمُشْرِكَاتٌ).

آن گاه امام(عليه السلام) به نكته سومى در اين باره اشاره كرده و مى فرمايد: «حتى در زمان جاهليّت اگر مردى دست به روى زنى بلند مى كرد و سنگى به سوى او پرتاب مى نمود و يا او را با چوب مى زد، همين امر باعث ننگ او و فرزندانش مى شد»; (وَإِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِالْفَهْرِ(7) أَوِ الْهِرَاوَةِ(8) فَيُعَيَّرُ بِهَا وَعَقِبُهُ(9) مِنْ بَعْدِهِ).

هرگاه مردم عصر جاهليّت چنين باشند و هرگاه مسلمانان در برابر مشركان مأمور به خويشتن دارى شوند، در عصر ظهور اسلام و در برابر زنان مسلمان ناآگاه، به طريق اولى بايد خويشن دارى نشان دهند.

امام(عليه السلام) كه اين دستور را درباره زنان به لشكريان خود مى داد، خودش در عمل به آن پيشگام بود. در تاريخ جنگ جمل آمده است هنگامى كه على(عليه السلام) و لشكريانش پيروز شدند، حضرت از يكى از كوچه هاى بصره عبور مى كرد همسر عبدالله بن خلف (يكى از سرشناسان بصره) كه بر در خانه خود ايستاده بود، رو به امام(عليه السلام) كرد و گفت: «يا قاتِلَ الاْحِبَّةِ لا مَرْحَباً بِكَ أيْتَم اللهُ مِنْكَ وَلَدَكَ كَما أيْتَمْتَ بَنى عَبْدِاللهِ بْنِ خَلَف; اى قاتل دوستان! خوش نيامدى خدا فرزندانت را يتيم كند همان گونه كه فرزندان عبدالله بن خلف را يتيم كردى». امام(عليه السلام) هيچ پاسخى به او نداد ولى ايستاد و اشاره به گوشه اى از خانه آن زن كرد آن زن اين اشاره پرمعنا را فهميد و ساكت شد و به خانه برگشت. او مى دانست كه آن زن، عبدالله بن زبير و مروان بن حكم را در خانه خود پنهان كرده است و امام(عليه السلام) هم به همان نقطه خانه كه آنها پنهان بودند اشاره كرد; يعنى اگر بخواهم اين دو را بيرون مى كشم و به سزاى اعمالشان مى رسانم ولى امام(عليه السلام) با حلم و كرمى كه داشت از اين كار صرف نظر فرمود.(10)

##### 1 . بحارالانوار، ج 32، ص 313.
2 . مائده، آيه 33 .
3 . بقره، آيه 194 .
4 . «معور» در اصل از ريشه «عار» و «عور» بر وزن «غور» به معناى عيب گرفته شده است. سپس به معناى نقاط آسيب پذير به كار رفته و معور به كسى گفته مى شود كه توانايى دفاع از خود را ندارد و در برابر حمله مخالفان آسيب پذير است و عضو جنسى را از اين جهت عورت گفته اند كه آشكار ساختن آن مايه عيب و عار است.
5 . «لا تُجْهِزُوا» از ريشه «اجهاز» به معناى تسريع در قتل مجروحان و پايان دادن به عمر آنهاست، شبيه چيزى كه امروز به عنوان زدن تير خلاص گفته مى شود.
6 . كافى، ج 5، ص 33، ح 2.
7 . «فَهر» به معناى قطعه سنگ صافى است كه مشت انسان را پر مى كند و «فِهر» بر وزن «شعر» به سنگ هايى گفته مى شود كه با آن ادويه را نرم مى كنند.
8 . «هراوة» به معناى قطعه چوبى مانند عصا و چماق است.
9 . «عقب» به معناى فرزند است خواه پسر باشد يا دختر.
10 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 105.

▲1. موقعيت زنان در نهج البلاغه

در چندين مورد از خطبه ها و نامه ها و كلمات قصار نهج البلاغه نكوهشى از زنان ديده مى شود و بعضى از ناآگاهان آن را به عنوان زن ستيزى تفسير مى كنند در حالى كه قرائنى همراه اين بيانات امام(عليه السلام) است كه نشان مى دهد نظر امام(عليه السلام)به گروه خاصى است.

مثلا بعضى از اين عبارات بعد از جنگ جمل كه يكى از آتش افروزانش يكى از همسران مشهور رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بود، وارد شده كه نشان مى دهد هدف امام(عليه السلام)

نكوهش از چنين زنانى است كه مسير صحيح را رها كرده و آلت دست فرصت طلبان سياسى مانند طلحه و زبير مى شوند، كارى كه منجر به ريخته شدن خون هزاران نفر از مسلمانان شد و امام(عليه السلام) در پايان جنگ، آن زن را به احترام پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)با نهايت تكريم همراه برادرش و گروهى از محافظان به مدينه بازگرداند.

در نامه مورد بحث نيز از زنانى نكوهش شده كه زبان آنها آلوده به دشنام و بدگويى و سخنان زشت و خشن مى شود. امام(عليه السلام)آنها را ضعيف العقل و ناتوان مى شمرد.

بنابراين اگر قراين حاليه و مقاليه را در همه جا در نظر بگيريم پاسخ اين گونه ايرادات روشن مى شود.

لذا در حديثى در اصول كافى از امام باقر(عليه السلام) آمده است كه بعد از اشاره به عيب و نقصان گروهى از زنان در پايان مى فرمايد: «إِلاَّ الْمُسْلِمَاتُ مِنْهُنَّ; غير از زنان مسلمان».(1)

در حديث ديگرى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «الاِمْرَأَةُ الصَّالِحَةُ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ رَجُل غَيْرِ صَالِح; يك زن صالحه برتر است از يك هزار مرد ناصالح».(2)

در حديث مفصلى از امام صادق(عليه السلام) كه در كتاب كافى آمده نيز تقسيم بندى روشنى درباره زنان ديده مى شود كه امام(عليه السلام) گروهى از آنان را مايه سعادت مردان مى داند و گروهى را اسباب غبن مى شمارد; «فَمَنْ يَظْفَرْ بِصَالِحِهِنَّ يَسْعَدْ وَمَنْ يُغْبَنْ فَلَيْسَ لَهُ انْتِقَام».(3)

روايات سه گانه بالا و همچنين روايات ديگرى كه در همان باب از كافى (باب اصناف النساء) آمده قرينه روشنى است بر تفسيرى كه درباره سخنان على(عليه السلام) در نهج البلاغه آورديم.

##### 1 . كافى، ج 5، ص 505، ح 4.
2 . وسائل الشيعه، باب 89 از ابواب مقدمات نكاح، ح 2.
3 . كافى، ج 5، ص 323، ح 3 باب اصناف النساء.

▲2. اخلاق اسلامى در برابر دشمنان

آنچه در نامه بالا و بعضى از نامه هاى گذشته و آينده آمده است، بيانگر روش اسلام در ميدان نبرد و در برابر دشمنان است. روشى كه تمام موازين صحيح نبرد را آميخته با مسائل اخلاقى نشان مى دهد. بر خلاف روش دنياى مادى و روش دشمنان امام(عليه السلام)كه هيچ قيدوشرطى رادرميدان جنگ پذيرانبودند.ناجوانمردانه ترين كارها اگر به اهداف آنها كمك مى كرد، مجاز بود; و بهترين دستورهاى انسانى و اخلاقى اگر در مسير منافع آنها نبود، ممنوع شمرده مى شد. اين تفاوت را به خوبى مى توان در طرز رفتار امام(عليه السلام) و طرز رفتار معاويه مشاهده كرد.

بعضى از تحليل گران پيشين و امروز كه افكارشان تحت تأثير مكتب هاى مادى بوده و هست همين تفاوت را دليل بر برترى سياست هاى معاويه بر سياست امام(عليه السلام) مى گيرند.

در اينجا بد نيست به سخنى از جاحظ در اين زمينه گوش فرا دهيم او مى گويد: بعضى از كسانى كه خود را عاقل و دانا و فهيم مى دانند و در واقع عوام هستند و خود را از خواص مى پندارند، گمان مى كنند كه معاويه بهتر از على(عليه السلام)فكر مى كرد و در مسائل سياسى دقيق تر مى انديشيد درحالى كه مطلب چنين نيست، زيرا على(عليه السلام)در جنگهايش كارى جز آنچه موافق كتاب و سنّت بود انجام نمى داد درحالى كه معاويه بر خلاف كتاب و سنّت عمل مى كرد و هرگونه نيرنگى را اعم از حلال و حرام به كار مى برد و در جنگهايش مطابق سيره پادشاهان ظالم غير مسلمان عمل مى كرد. على(عليه السلام) دستور مى داد كه آغازگر جنگ نباشيد، فراريان را تعقيب نكنيد، مجروحان را به قتل نرسانيد، درهاى بسته را نگشاييد و خودش اين برنامه را در تمام جنگها به كار مى برد درحالى كه جنگ جويانى (همچون لشكر معاويه) به هيچ قيد و شرط اخلاقى مقيد نبودند، اگر دشمن در خواب بود به او حمله مى كردند و از سوزاندن و غرق كردن دشمن پروا نداشتند هنگامى كه گروهى از عوام خدعه و نيرنگهاى معاويه را ديدند و نتايج آن را بررسى كردند درحالى كه على(عليه السلام)مرتكب هيچ يك از آنها نشد به واسطه كوتاهى عقل و قلت علم و دانش تصور كردند اين دليل بر برترى سياست معاويه بر سياست على(عليه السلام)است.(1)

نكته مهمّى كه نبايد از آن غفلت كرد اين است كه على(عليه السلام) ـ و تمام مردان الهى ـ مهم ترين هدفشان حفظ ارزش ها بود و حتى آن را بر پيروزى در ميدان جنگ ترجيح مى دادند; زيرا پيروزى موقتى بود و حفظ ارزش ها ماندگار است و اگر با اين ديد به برنامه هاى انبيا و اوليا نگاه كنيم پاسخ بسيارى از سؤالات روشن مى شود.

بعضى سؤال مى كنند چرا هنگامى كه عمرو عاص و بسر بن ارطاة در زير شمشير على(عليه السلام) قرار گرفته بود، حضرت به زندگانى اين دو موجود كثيف و خونخوار پايان نداد، زيرا آنها پيراهن خود را بالا زده بودند و عورت خود را نمايان ساخته بودند. پاسخش اين است كه امام(عليه السلام) حفظ ارزش ها را بر اين امور مقدم مى داشت و اين يك مكتب عالى الهى و انسانى است كه ممكن است بسيارى آن را برنتابند.

در دنياى امروز سخن از حفظ ارزش ها در ميدان جنگ، زياد به ميان مى آيد; ولى بسيارى از سلاح ها جزء سلاح هاى ممنوعه شمرده مى شود و دستوراتى درباره عدم حمله به غير نظاميان و رفتار انسانى با اسيران داده شده است; ولى همان گونه كه بارها و بارها در تاريخ معاصر ديده ايم، به هنگام عمل هيچ يك از آنها به رسميّت شناخته نمى شود. با سلاحهاى كشتار جمعى مانند بمب اتم و سلاحهاى شيميايى گروه زيادى از انسانها را مى كشند و غير نظاميان را به خاك و خون مى كشند و اسيران جنگى را زير بدترين شكنجه ها قرار مى دهند و مى توان گفت اعمال اينها از اعمال كسانى كه دم از ارزشها نمى زدند و مرتكب انواع خلاف ها مى شدند بدتر است، زيرا در سخن، از ارزشها حمايت كردن و در عمل مخالفت نمودن چيزى جز نفاق نيست و كسانى كه چنين مى كنند جزء منافقانند.

##### 1 . شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 13، ص 514.

▲15 كانَ يَقُولُ إذا لَقِيَ الْعَدوَّ مُحارِباً

از دعاهاى امام(عليه السلام) است

كه همواره به هنگام روبه رو شدن با دشمن در ميدان جنگ مى خواند(1)

##### 1 . سند دعا:
اين دعا را قبل از مرحوم سيّد رضى، جمع ديگر از معاريف در كتاب هاى خود نقل كرده اند از جمله نصر بن مزاحم در كتاب صفين آن را با چهار سند از امام(عليه السلام) نقل كرده است كه اضافات قابل ملاحظه اى بر آنچه مرحوم سيّد رضى آورده است دارد. مرحوم شيخ مفيد نيز آن را در كتاب النصرة ذكر كرده و مى فرمايد: امام(عليه السلام) اين دعا را روز جنگ جمل مى خواند. در كتاب صفين عبد العزيز بن يحيى الجلّودى نيز مطابق نقل مرحوم علاّمه مجلسى آمده است. (و سيّد بن طاووس آن را در مهج الدعوات ذكر كرده است). در روايات بالا گاه اشاره به جنگ جمل و گاه اشاره به جنگ صفين و يوم الهرير شده و از بعضى استفاده مى شود كه امام(عليه السلام) هر زمان به سوى ميدان جنگ حركت مى كرد اين دعا را قرائت مى فرمود (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 220).

▲نامه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين دعا ناراحتى خود را از بروز و ظهور جنگ، آشكار مى سازد و از كثرت اعدا و پراكندگى مسلمانان در نبودن پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به خدا شكايت مى برد و سرانجام از خداوند صلح و عدالت و پايان گرفتن جنگ را طلب مى كند.

اينها همه نشان مى دهد كه اسلام هرگز طرفدار جنگ نيست و جنگ همواره امرى تحميلى محسوب مى شود، زيرا آثار زيانبار جنگ ها گاهى در نسل هاى متوالى ادامه دارد; مخصوصاً در جنگ هاى امروز كه آثار تخريبى آن بسيار بيش از گذشته است.

مثلا ساليان درازى است كه آتش جنگ هاى جهانى خاموش شده; ولى هنوز معلولان فراوان آن در گوشه و كنار جهان به چشم مى خورند.

* * *

▲متن و ترجمه

اللَّهُمَّ إِلَيْكَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ، وَمُدَّتِ الاَْعْنَاقُ، وَشَخَصَتِ الاَْبْصَارُ، وَنُقِلَتِ الاَْقْدَامُ، وَأُنْضِيَتِ الاَْبْدَانُ. اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَكْنُونُ الشَّنَآنِ، وَجَاشَتْ مَرَاجِلُ الاَْضْغَانِ. اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ غَيْبَةَ نَبِيِّنَا، وَكَثْرَةَ عَدُوِّنَا، وَتَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا (رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ، وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ).

ترجمه

خداوندا! قلب ها به تو پيوسته، گردن ها به سوى تو كشيده شده، چشم ها به جانب تو خيره گشته، قدم ها در راه تو جابجا شده و بدن ها فرسوده گرديده است.

خداوندا! كينه نهانى اين گروه آشكار شده و ديگ هاى دشمنى و عداوت در سينه آنان به جوش آمده است، خداوندا! شكايت خود را به سوى تو مى آوريم كه پيامبرمان از ميان ما رفته، دشمنان ما فراوان گشته و خواسته ها و اهدافمان مختلف و متشتت شده است.

پروردگارا! ميان ما و قوم ما به حق داورى كن (و درهاى پيروزى، صلح و عدالت را به روى ما بگشا) كه تو بهترين داورى كنندگانى.

▲شرح و تفسير

▲دعاى جامعى براى ميدان نبرد

همان گونه كه در بالا اشاره شد حضرت هر زمان كه در ميدان جنگ در برابر دشمن قرار مى گرفت، اين دعا را مى خواند. اين نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) همواره يارانش را به اين نكته توجّه مى داد كه اين جنگ براى برترى جويى و غلبه بر دشمن به منظور رسيدن به مال و مقام نيست، بلكه جهادى است كه از مهم ترين عبادت ها محسوب مى شود و بايد به نام خدا و به ياد خدا در اين ميدان گام نهاد و پيروزى خود را از او خواست، با نيّتى خالص گام برداشت و با قلبى مملوّ از عشقِ خدا بر دشمنان حق حمله آورد.

نخست عرضه مى دارد: «خداوندا! قلب ها به تو پيوسته، گردن ها به سوى تو كشيده شده، چشم ها به جانب تو خيره گشته، قدم ها در راه تو جابجا شده و بدن ها فرسوده گرديده است»; (اللَّهُمَّ إِلَيْكَ أَفْضَتِ(1) الْقُلُوبُ وَمُدَّتِ الاَْعْنَاقُ وَشَخَصَتِ(2) الاَْبْصَارُ وَنُقِلَتِ الاَْقْدَامُ وَأُنْضِيَتِ(3) الاَْبْدَانُ).

اشاره به اينكه هدف نهايى تويى و هر گامى كه بر مى داريم براى تو و به سوى توست.

آرى مجاهدان اسلام در تمام برنامه هايى كه دارند هدفشان خداست، لذا قرآن مجيد مى فرمايد:

«(ما كانَ لاَِهْلِ الْمَدينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِّنَ الاَْعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَّسُولِ اللهِ وَلا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبيلِ اللهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغيظُ الْكُفّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوّ نَيْلاً إِلاّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ إِنَّ اللهَ لا يُضيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنينَ * وَلا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغيرَةً وَلا كَبيرَةً وَلا يَقْطَعُونَ وادِياً إِلاّ كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللهُ أَحْسَنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ); سزاوار نيست كه اهل مدينه و كسانى از اعراب باديه نشين كه اطراف آنها هستند، از پيامبر خدا جدا شوند; و براى حفظ جان خويش، از جان او چشم بپوشند; زيرا هيچ گونه تشنگى و خستگى و گرسنگى در راه خدا به آنها نمى رسد و هيچ گامى كه موجب خشم كافران مى شود بر نمى دارند، و ضربه اى از دشمن نمى خورند مگر اينكه به خاطر آن عمل صالحى براى آنها نوشته مى شود; زيرا خداوند پاداش نيكوكاران را ضايع نمى كند و هيچ مال كوچك يا بزرگى را (در اين راه) صرف نمى كنند و هيچ سرزمينى را (به سوى ميدان جهاد يا در بازگشت) نمى پيمايند جز اينكه براى آنها نوشته مى شود; تا خداوند آن را به عنوان بهترين اعمالشان، پاداش دهد».(4)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به انگيزه دشمنان براى جنگ با او اشاره مى كند تا سربازانش به حقيقت امر آشنا گردند; عرضه مى دارد: «خداوندا كينه نهانى اين گروه آشكار شده و ديگ هاى دشمنى و عداوت در سينه آنان به جوش آمده است»; (اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَكْنُونُ الشَّنَآنِ، وَجَاشَتْ(5) مَرَاجِلُ(6) الاَْضْغَانِ(7)).

اشاره به اينكه اينها همان كينه هاى عصر جاهليّت و زمان پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) است كه در زمان پيروزى آن حضرت همه را مخفى داشتند و به ظاهر مسلمان شدند ولى كينه و عداوت را در دل پنهان مى كردند و اين منافقان بعد از زمان حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله)زمينه را براى آشكار ساختن آن كينه ها مناسب ديدند.

چه كسى انكار مى كند كه معاويه، فرزند دشمن شماره يك پيغمبر(صلى الله عليه وآله)ابوسفيان و هند معروف به جگرخوار است و هم دستان او گروهى از منافقان و دشمنان اسلام در عصر ظهور اسلام و يا فرزندان آنها بودند و احقاد بدريّه و حنينيّه و غير آن را در برابر امام(عليه السلام) بروز دادند.

اين درسى است براى اصحاب و يارانش تا بدانند با چه كسى مى جنگند و براى چه جهاد مى كنند.

آن گاه در پايان اين دعا بار ديگر دست توسّل را به دامان لطف پروردگار زده، با تعبيرى كه از صفاى دل و نورانيّت باطن و محبّت به همه كس حتى به دشمن حكايت مى كند عرضه مى دارد: «خداوندا! شكايت خود را به سوى تو مى آوريم كه پيامبرمان از ميان ما رفته، دشمنان ما فراوان گشته و خواسته ها و اهدافمان مختلف و متشتّت شده است. پروردگارا! ميان ما و قوم ما به حق داورى كن (و درهاى پيروزى، صلح و عدالت را به روى ما بگشا) كه تو بهترين داورى كنندگانى»; (اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ غَيْبَةَ نَبِيِّنَا، وَكَثْرَةَ عَدُوِّنَا، وَتَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا (رَبَّنَا افْتَحْ(8) بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ)(9)).

اين تعبيرات بيانگر نهايت لطف و محبّت امام(عليه السلام) حتى نسبت به دشمنان فريب خورده و گمراه اوست تعبير به «قَوْمِنا» و تعبير به (داورى كن) به جاى (پيروز نما) و تعبيراتى كه با صيغه جمع بيان شده «غَيْبَةَ نَبِيِّنَا، وَتَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا» همه نشان مى دهد كه هدف نهايى امام(عليه السلام) آن است كه آنها به سوى حق باز گردند و با ساير مسلمانان دست به دست هم دهند و در برابر دشمنان بايستند.

##### 1 . «افضت» از ريشه «افضاء» و «فضا» گرفته شده و به معناى وصول به چيزى است، گويى در فضاى او وارد شده است.
2 . «شخصت» از ريشه «شخوص» به معناى خيره شدن چشم است به چيزى به گونه اى كه پلك را باز و بسته نكند.
3 . «انضيت» از ريشه «انضاء» به معناى لاغر و نحيف كردن بدن انسان يا حيوان است و به معناى فرسوده و رنجور ساختن نيز آمده است.
4 . توبه، آيات 120 و 121.
5 . «جاشت» از ريشه «جيش» بر وزن «عيش» به معناى جوشيدن و به غليان آمدن است. اين واژه در غليان ظاهرى اشيا و يا غليان معنوى و درونى; مانند غليان غم و غصه در درون سينه ها اطلاق مى شود.
6 . «مراجل» جمع «مرجل» بر وزن «منبر» به معناى ديگ است.
7 . «اضغان» جمع «ضغن» به معناى كينه است.
8 . «افتح» از ريشه «فتح» گاه به معناى پيروزى و گاه به معناى گشودن و گاه به معناى داورى كردن است كه همه آنها به نوعى گشودن محسوب مى شود.
9 . اعراف، آيه 89 .

▲16 لاَِصْحابِهِ عِنْدَ الْحَرْبِ

از سخنان امام(عليه السلام) است

كه به هنگام جنگ به يارانش توصيه مى فرمود(1)

##### 1 . سند نامه:
اين سخن در حقيقت بخشى از كلامى است كه امام(عليه السلام) به يارانش در روزى از ايّام صفين بيان فرمود و از كلام ابن ابى الحديد چنين استفاده مى شود كه اين كلام، ادامه خطبه 62 (طبق شماره بندى نهج البلاغه صبحى صالح خطبه 64) است. به هر حال از جمله كسانى كه قبل از سيّد رضى بخشى از آن را نقل كرده اند مرحوم كلينى در كتاب كافى در كتاب الجهاد است كه چند جمله اى از آن را آورده و نصر بن مزاحم نيز در كتاب صفين خود قسمتى از آن را ذكر كرده است. شگفت آنكه در كتاب تمام نهج البلاغه نيز تنها بخشى از اين كلام آمده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 232).

▲نامه در يك نگاه

اين نامه ـ يا صحيح تر اين كلام ـ از سخنان امام(عليه السلام) است كه در ميدان جنگ به عنوان تعليم فنون و رموز نبرد با دشمن براى يارانش بيان مى فرمود. در وصايا و سفارش هايى كه گذشت، آداب حركت به سوى ميدان جنگ و چگونگى موضع گيرى در مقابل دشمن بيان شده بود. امام(عليه السلام) در اين كلام فنون جنگ را به يارانش مى آموزد و در بخش آخر اين كلام در واقع به سؤالى كه بعضى از يارانش صريحاً مطرح مى كردند يا در دل داشتند پاسخ مى گويد كه اگر ما با معاويه و ياران و انصارش مى جنگيم، جنگ با مسلمانان محسوب نمى شود. اگر بنى اميّه و در رأس آنها ابوسفيان اظهار اسلام كردند در واقع تظاهرى به اسلام بيش نبود، لذا هنگامى كه اعوان و يارانى براى اظهار كفر يافتند آن را ظاهر ساختند.

▲متن و ترجمه

لاَ تَشْتَدَّنَّ عَلَيْكُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا كَرَّةٌ، وَلاَ جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ، وَأَعْطُوا السُّيُوفَ حُقُوقَهَا، وَوَطِّئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا وَاذْمُرُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الطَّعْنِ الدَّعْسِيِّ، وَالضَّرْبِ الطِّلَحْفِيِّ، وَأَمِيتُوا الاَْصْوَاتَ، فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ. فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَبَرَأَ النَّسَمَةَ، مَا أَسْلَمُوا وَلَكِنِ اسْتَسْلَمُوا، وَأَسَرُّوا الْكُفْرَ، فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَيْهِ أَظْهَرُوهُ.

ترجمه

از فرار و عقب نشينى هايى كه پس از آن، حمله تازه اى به دشمن است نگران نباشيد و همچنين از جولانى كه بعد از آن، حمله صورت مى گيرد ناراحت نشويد. حق شمشيرها را ادا كنيد و جاى درغلطيدن دشمن را مهيّا سازيد. خود را براى زدن سخت ترين نيزه و شديدترين ضربه شمشير بر پيكر دشمن به هيجان در آوريد، صداها را خاموش كنيد كه در بيرون راندن سستى بسيار مؤثّر است.

سوگند به آن كس كه دانه را شكافته و انسان ها را آفريده دشمنان ما، اسلام را هرگز نپذيرفتند، بلكه در ظاهر تسليم شدند و كفر را در درون پنهان داشتند و هنگامى كه ياورانى بر ضد اسلام يافتند، آنچه را پنهان كرده بودند آشكار ساختند!

▲شرح و تفسير

▲تقويت عزم و اراده لشكر

امام(عليه السلام) در اين گفتار پرمغز و پرمحتواى خود شش دستور مهم جنگى را در عباراتى كوتاه بيان مى كند.

در دستور اوّل و دوم چنين مى فرمايد: «از فرار و عقب نشينى هايى كه پس از آن، حمله تازه اى به دشمن است نگران نباشيد و همچنين از جولانى كه بعد از آن حمله صورت مى گيرد ناراحت نشويد»; (لاَ تَشْتَدَّنَّ عَلَيْكُمْ فَرَّةٌ(1) بَعْدَهَا كَرَّةٌ(2)، وَلاَ جَوْلَةٌ(3) بَعْدَهَا حَمْلَةٌ).

منظور از جمله اوّل اين است كه گاه شرايط ايجاب مى كند كه جنگجويان به طور موقّت فرار كنند تا دشمن به دنبال آنها بشتابد، ناگهان برگردند و او را غافلگير ساخته با حمله اى شديد در هم بشكنند. در واقع نوعى عقب نشينىِ تاكتيكى است كه در جنگ ها معمول است و گاه مخالفت با آن براى لشكر گران تمام مى شود، لذا امام(عليه السلام) مى فرمايد: از چنين فرار و عقب نشينى نگران نباشيد. در جمله دوم اشاره به جولان به اين سمت و آن سمت قبل از حمله است، زيرا گاه مى شود كه سرباز شجاع براى حمله به دشمن محل خود را در ميدان تغيير مى دهد و جابه جا مى كند تا نقطه اى را كه از آن نقطه بهتر مى تواند حمله كند به دست آورد و يا دشمن را خسته كند; بنابراين نه فرارى كه بعد از آن، حمله مجدّدى است ايرادى دارد و نه جولانهايى كه بعد از آن حملات شروع مى شود.

به تعبير ديگر بعضى از افراد مغرور تصوّر مى كنند كه فرار به هر صورت كه باشد ننگ است و همچنين معطل كردن دشمن در ميدان با جولان هاى مكرّر; درحالى كه هيچ يك عيب نيست، بلكه نوعى روش مبارزه و در بسيارى از موارد عامل پيروزى است.

آن گاه در سومين و چهارمين دستور مى فرمايد: «حق شمشيرها را ادا كنيد و جاى درغلطيدن دشمن را مهيا سازيد»; (وَأَعْطُوا السُّيُوفَ حُقُوقَهَا، وَوَطِّئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا(4)).

شمشير مهم ترين ابزار مبارزه و جنگ در آن زمان بود. هنگامى كه شمشيرزن در برابر دشمن قرار مى گيرد بايد از اين وسيله جنگى حدّاكثر استفاده را بنمايد و اداى حقش همين است.

جمله «وَطِّئُوا لِلْجُنُوبِ ...» اشاره به اين است كه ضربات خود را چنان محكم بر دشمن وارد سازيد كه با همان ضربات نخستين بر خاك بيفتد; گويى جايگاهشان را از پيش براى فرو غلطيدن و به خاك افتادن فراهم ساخته ايد.

بعضى نيز احتمال داده اند كه اشاره به لشكر خودى است; يعنى در عين اينكه هدفتان پيروزى بر دشمن است آماده شهادت در راه خدا نيز باشيد و پهلوهاى خود را براى قرار گرفتن بر خاك آماده سازيد.

ولى با توجّه به جمله قبل و جمله بعد از آن، اين معنا بعيد به نظر مى رسد، زيرا هر دو دعوت به ضربات كارى بر دشمن است.

حضرت در پنجمين و ششمين دستور كه در واقع ادامه همان بحث ضربات كارى بر دشمن است مى فرمايد: «خود را براى زدن سخت ترين نيزه و شديدترين ضربه شمشير بر پيكر دشمن به هيجان در آوريد»; (وَاذْمُرُوا(5)أَنْفُسَكُمْ عَلَى الطَّعْنِ(6) الدَّعْسِيِّ(7)، وَالضَّرْبِ الطِّلَحْفِيِّ(8)).

در واقع امام(عليه السلام) جنگجويان را به استفاده كردن از تمام وسائل جنگى آن زمان ترغيب مى كند آن هم استفاده اى در حد اعلى; نيزه را چنان بر پيكر دشمن وارد كنند كه در اندامش فرو رود و او را به خاك افكند و شمشير را چنان بر بدن او وارد سازند كه او را به خاك افكند و براى انجام اين كار بايد خود را تهييج كنند و هيجان لازم را در درون خويش به يارى خدا به وجود آورند، زيرا پيروزى از آن گروهى است كه سخت تر مى جنگند و سلاح خود را بر پيكر دشمن محكم تر مى كوبد.

در هفتمين و آخرين دستور مى فرمايد: «صداها را خاموش كنيد كه در بيرون راندن سستى بسيار مؤثر است»; (وَأَمِيتُوا الاَْصْوَاتَ، فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ).

آنها كه در جنگ داد و فرياد مى كنند از يك سو ممكن است نشانه ترس و وحشت در نظر دشمن باشد و سبب شود كه روحيّه دشمن بالا رود و از سوى ديگر به همان اندازه كه نيروى جسمى و فكرى صرف در فريادها مى شود از نيروى مبارزه با دشمن مى كاهد به همين دليل امام(عليه السلام) دستور مى دهد كه نيروى خود را صرف داد و فرياد نكنند و توجّه خود را به طور كامل معطوف به مبارزه با دشمن نمايند.

البتّه اين كار منافات با تكبيرهايى كه به هنگام پيروزى گفته مى شود ندارد حتى آن تكبيرها هم بايد محدود و حساب شده باشد و زياده روى در آن بر خلاف اين دستور است.

به همين دليل در داستان جنگ بدر مى خوانيم: هنگامى كه مشركان چشمشان به لشكر پيغمبر اسلام افتاد كه با تعداد كم در مقابل آنها حاضر شده بودند تصور كردند كه گروهى از مسلمانان در پشت تل ها كمين كرده اند تا در فرصت مناسب بيرون آيند و حمله كنند، لذا عمر بن وهب را با جماعتى براى تحقيق درباره اين مطلب در اطراف ميدان فرستادند. عمر بن وهب گرداگرد لشكر اسلام راجستجو كرد سپس بازگشت و به سران مشركان گفت: آنها هيچ كمين و مددكارى غير خودشان ندارند; ولى من گمان مى كنم شترهاى باركش يثرب مرگ را براى شما با خود به ارمغان آورده اند. سپس افزود: «أَمَا تَرَوْنَهُمْ خُرْسٌ لاَ يَتَكَلَّمُونَ يَتَلَمَّظُونَ تَلَمُّظَ الاَْفَاعِي مَا لَهُمْ مَلْجَأٌ إِلاَّ سُيُوفَهُمْ وَمَا أَرَاهُمْ يُوَلُّونَ حَتَّى يُقْتَلُوا وَلاَ يُقْتَلُونَ حَتَّى يَقْتُلُوا بِعَدَدِهِمْ فَارْتَئُوا رَأْيَكُم; آيا نمى بينيد آنها خاموشند و سخن نمى گويند گويى زبان خود را همچون زبان مار افعى در اطراف دهان مى گردانند آنها هيچ پناهگاهى جز شمشيرهايشان ندارند و هرگز فرار نخواهند كرد تا كشته شوند و كشته نمى شوند تا از ما به تعداد خودشان به قتل برسانند مطلب چنين است حال هر تصميمى مى خواهيد بگيريد».(9)

سپس امام(عليه السلام) در پايان اين گفتار نكته ديگرى بيان مى كند و در واقع پاسخى است به سؤال مقدّر يا سؤال مذكور در كلمات يارانش كه معاويه و يارانش ظاهراً مسلمانند چگونه ما با مسلمانان بجنگيم؟ امام(عليه السلام) مى فرمايد: «سوگند به آن كس كه دانه را شكافته و انسانها را آفريده دشمنان ما اسلام را هرگز نپذيرفتند، بلكه در ظاهر تسليم شدند و كفر را در درون پنهان داشتند و هنگامى كه ياورانى بر ضد اسلام يافتند، آنچه را پنهان كرده بودند آشكار كردند»; (فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَبَرَأَ النَّسَمَةَ(10)، مَا أَسْلَمُوا وَلَكِنِ اسْتَسْلَمُوا، وَأَسَرُّوا الْكُفْرَ، فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَيْهِ أَظْهَرُوهُ).

اينكه امام(عليه السلام) در سوگند خود و بيان صفات خداوند، روى شكافتن دانه ها در زير خاك و آفرينش انسان تكيه مى كند به دليل آن است كه از عجيب ترين و شگفت انگيزترين افعال خداوند همين است; هسته ها هنگامى كه با پوست هاى بسيار محكم در زير خاك قرار مى گيرند و رطوبت كافى به آنها مى رسد، جنب و جوشى در درون هسته آغاز مى گردد و نطفه زنده شروع به نمو مى كند و ساقه لطيفى از آن آشكار مى گردد. همين ساقه لطيف هنگامى كه جا را بر خود تنگ مى بيند هسته را مى شكافد و سر بيرون مى كشد و از مادر خود جدا مى گردد و راه نمو را پيش مى گيرد تا زمانى كه به صورت درخت برومندى در آيد. همچنين هنگامى كه نطفه انسان در رحم مادر قرار مى گيرد، روز به روز آفرينش جديدى مى بيند و شكل تازه اى به خود مى گيرد و با يك سلسله تحولات پيچيده و بسيار دقيق و ظريف و در عين حال سريع، مبدل به انسان كاملى مى شود و هنگامى كه رحم مادر را براى ادامه رشد و نمو كافى نمى بيند تصميم بر خروج مى گيرد و با هيجان و تب و تاب شديد مادر، قدم به عرصه دنيا مى گذارد.

مطالعه درباره تولد گياهان و انسانها، به راستى انسان را به عظمت بى پايان خدا آشنا مى سازد و به همين دليل گاه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و امامان معصوم(عليهم السلام) به هنگام سوگند، خدا را با اين اوصاف ياد مى كردند و نبايد فراموش كرد كه اين در زمانى بود كه علم گياه شناسى و جنين شناسى هرگز متولد نشده بود.

##### 1 . «فرة» به معناى يك بار فرار كردن است.
2 . «كرّة» به معناى يك بار بازگشت و حمله بر دشمن است و على(عليه السلام) را از اين رو كرّار گفته اند كه پيوسته به دشمن باز مى گشت و حمله خود را تكرار مى كرد.
3 . «جولة» به معناى جولان دادن و به اين طرف و آن طرف حركت كردن است. (اين واژه هم معناى مصدرى دارد و هم اسم مصدرى). بعضى نيز «جوله» را به معناى فرار كوتاه مدت ذكر كرده اند; ولى با توجّه به كلام امير مؤمنان(عليه السلام) در بالا اين معنا بعيد به نظر مى رسد.
4 . «مصارع» جمع «مصرع» به معناى محلى است كه كسى بر زمين مى افتد.
5 . «اذمُرُوا» امر است از ريشه «ذمر» بر وزن «امر» به معناى تهييج كردن و برانگيختن است.
6 . «الطَعْن» به معناى فرو كردن نيزه در بدن دشمن است. اين واژه به صورت كنايى به معناى عيب جويى نيز به كار مى رود.
7 . «دعسىّ» از ريشه «دعس» بر وزن «درس» به معناى پركردن و گاه به معناى اثر گذاشتن آمده است. اين واژه در جايى كه نيزه اى بر بدن دشمن فرو كنند و گويى جوف او را پر مى كند و بر بدن او اثر مى گذارد به كار رفته است.
8 . «طلحف» به معناى شديد است.
9 . بحارالانوار، ج 19، ص 252.
10 . «نسمة» به معناى انسان و گاه به معناى روح و گاه به هر موجود ذى روحى اطلاق مى شود. ريشه اصلى آن همان نسيم به معناى وزش ملايم باد است.

▲نكته ها

▲1. شواهد زنده اى از اعتقادات واقعى بنى اميّه

در آخرين جمله گفتار بالا، امام(عليه السلام) تصريح مى كند كه مخالفانش (معاويه و يارانش) هرگز اسلام را با دل و جان نپذيرفته بودند، بلكه به حكم اجبار به آن تن در دادند و هنگامى كه يارانى پيدا كردند كفر درون را آشكار ساختند.

ممكن است اين سخن بر بعضى از ناآگاهان از برادران اهل سنّت گران آيد، ولى مطالعه كتب صحاح و ساير منابع معروف اهل سنّت نشان مى دهد كه واقعيتى آشكار است; ما در اينجا بخشى از رواياتى را كه در منابع معروف آنان آمده درباره عقايد و اعمال معاويه بيان مى كنيم بى آنكه چيزى بر آن بيافزاييم و داورى را بر عهده خوانندگان مى گذاريم.

1. در صحيح مسلم آمده است كه عبد الرحمان بن عبد رب الكعبه مى گويد: وارد مسجد الحرام شدم ديدم عبدالله بن عمرو عاص در سايه كعبه نشسته و مردم گرد او جمع شده اند به او گفتم: پسر عمويت معاويه دستور مى دهد كه ما اموالمان را در ميان خود به باطل بخوريم و مسلمانان را به قتل برسانيم در حالى كه خداوند مى فرمايد: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ...) و مى فرمايد: (وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُم...)(1) عبدالله ساكت شد سپس گفت: در اطاعت خدا از او اطاعت كن و در معصيت خدا با او مخالفت نما.(2)

2. در تاريخ طبرى آمده است كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ابوسفيان را مشاهده كرد كه سوار بر الاغى مى آيد، معاويه افسار آن را به دست دارد و يزيد (برادر معاويه) از پشت سر آن را مى راند (و در روايتى عتبة برادر معاويه زمام آن را در دست داشت و معاويه از پشت سر آن را مى راند) رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آنها را ديد و فرمود: «لَعَنَ اللهُ الْقائِدَ وَالرّاكِبَ وَالسَّائِقَ; خدا لعنت كند سوار و زمام دار و كسى كه آن را از پشت سر مى راند».(3)

3. نيز در تاريخ طبرى آمده است كه روزى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اشاره به نقطه اى از اطراف خود كرد و فرمود: از اين سو مردى از امّت من مى آيد كه بر غير دين من محشور خواهد شد. ناگهان معاويه پيدا شد.(4)

4. ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه از كتاب اخبار الملوك چنين نقل مى كند: روزى معاويه شنيد مؤذن مى گويد: «أشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ إلاّ اللهُ» معاويه سه بار آن را تكرار كرد; ولى هنگامى كه مؤذن گفت: «أشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللهِ» معاويه گفت: عجب اى فرزند عبدالله (منظورش پيغمبر اسلام بود) تو همت بلندى داشتى راضى نشدى جز اينكه اسم خودت را در كنار اسم خدا قرار دهى و شهادت به نبوّت را تكرار نكرد.(5)

5. احمد بن حنبل در كتاب مسند خود از عبدالله بن بريده نقل مى كند كه مى گويد: من و پدرم وارد بر معاويه شديم ما را بر فرشى (كه در كنار او بود) نشاند سپس غذايى آوردند و خورديم. سپس شراب آوردند معاويه از آن نوشيد و به دست پدرم داد، پدرم گفت: از آن روزى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آن را حرام كرده هرگز از آن ننوشيده ام.(6)

6. ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه مى گويد: «قَدْ طَعَنَ كَثيرٌ مِنْ أصْحابِنا فى دينِ مُعاوِيَةَ وَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلى تَفْسيقِهِ وَقالُوا عَنْهُ: إنّه كانَ مُلْحِداً لا يَعْتَقِدُ النُّبُوَّةَ وَنَقَلُوا عَنْهُ فى فَلَتاتِ كَلامِهِ وَسَقَطاتِ ألْفاظِهِ ما يَدُلُّ عَلى ذلِكَ; اصحاب ما (منظور ابن ابى الحديد گروه معتزله از اهل سنّت است) معاويه را فقط فاسق نمى دانند، بلكه اعتقادات او را نيز مخدوش مى شمارند و گفته اند او ملحد بود و اعتقادى به نبوّت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نداشت و سخنانى را كه گاه از زبان او مى پريد و دلالت بر اين معنا داشت نقل كرده اند».(7)

7. مشكلات ايمان و عمل معاويه به اندازه اى بود كه حسن بصرى مطابق آنچه ابن عبد ربه در عقد الفريد آورده است مى گويد: به خدا سوگند اگر عمرو بن عاص با معاويه بيعت نكرده بود امر حكومت براى او استقرار نمى يافت. معاويه به عمرو گفت: با من بيعت كن عمرو گفت: براى چه؟ براى آخرت؟ و الله آخرتى با تو نيست يا براى دنيا؟ به خدا سوگند دنيا نيز با تو نخواهد بود مگر اينكه من با تو شركت كنم! معاويه گفت: تو شريك من در دنيا باش عمرو گفت: بنويس براى من حكومت مصر و اطراف آن را. معاويه نوشت: سپس مى افزايد: عتبة بن ابوسفيان وارد بر معاويه شد در حالى كه با عمرو بن عاص درباره مصر سخن مى گفت و عمرو به او گفت: من دينم را در مقابل حكومت مصر به تو مى فروشم عتبه گفت: اين مرد دينش را ثمن و بهاى معامله قرار داد.(8)

8. ابن اثير نيز در كامل التواريخ از حسن بصرى نقل مى كند كه مى گويد: چهار چيز در معاويه بود كه حتى اگر تنها يكى از آنها را داشت، موجب هلاكت (اخروى) وى مى شد: نخست اينكه امر حكومت را با شمشير به دست گرفت در حالى كه بقاياى صحابه و صاحبان فضيلت كه از او برتر بودند وجود داشتند. دوم اينكه فرزند شراب خوارش را كه لباس ابريشمين مى پوشيد و طنبور مى زد، خليفه بعد از خود كرد. سوم اينكه ادعا كرد زياد برادر من است در حالى كه پيغمبر(صلى الله عليه وآله)فرموده بود: فرزند به پدر رسميش ملحق مى شود و نصيب فرد زناكار سنگ است. چهارم اينكه حجر بن عدى (آن مرد پاك ايمان) را به قتل رساند.(9)

9. مطابق آنچه بيهقى در كتاب محاسن و مساوى آورده است، يك نفر مرد شامى از ابن عباس سؤال كرد ناكثين (پيمان شكنانى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) از آنان خبر داده بود) چه كسانى بودند؟ ابن عباس گفت: كسانى كه با على(عليه السلام) در مدينه بيعت كردند سپس بيعت خود را شكستند و در بصره در جنگ جمل مقابل او حضور پيدا كردند و منظور از «قاسطين» معاويه و اصحاب اوست و «مارقين» اشاره به اهل نهروان است.(10)

10. اين قسمت را با سخن عجيبى كه در مروج الذهب مسعودى و در موفقيّات زبير بن بكار و در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد آمده است پايان مى دهيم (توجّه داشته باشيد كه در ميان اين سه نفر كسى وجود دارد مانند زبير بن بكار كه نه تنها تمايلى به اعتقادات شيعه نداشت بلكه با آنها مخالف بود). مطرّف فرزند مغيرة بن شعبه مى گويد: همراه پدرم بر معاويه وارد شدم پدرم كراراً به سراغ او مى رفت و با او به گفتگو مى پرداخت سپس به منزل باز مى گشت و از عقل و هوش و كياست معاويه سخن مى گفت ولى شبى از نزد او به منزل باز گشت بسيار ناراحت بود و غذا و شام نخورد من ديدم او بسيار غمگين است كمى مهلت دادم و دانستم كه حادثه اى پيش آمده است، گفتم: چرا تو را امشب غمگين مى بينم؟ گفت: فرزندم من از نزد كافرترين و خبيث ترين مردم مى آيم. گفتم: چه كسى؟ گفت: من با او (معاويه) خلوت كرده بودم و به او گفتم: اى امير مؤمنان سنّى از تو گذشته اگر راه عدالت پيش گيرى و كارهاى خير انجام دهى بهتر است و اگر برادرانت از بنى هاشم را در نظر بگيرى و صله رحم بجا بياورى بسيار مناسب است، زيرا آنها امروز هيچ خطرى براى تو ندارند و اين كار سبب مى شود كه نيك نامى و ثواب آن براى تو بماند.

معاويه گفت: هيهات هيهات كدام نام نيك، اخو تيم (ابوبكر كه از قبيله تيم بود) به حكومت رسيد و عدالت كرد، هنگامى كه از دنيا رفت فراموش شد فقط كسى مى گويد: ابوبكر چنين و چنان. سپس اخو عدى (عمر كه از قبيله عدى بود) به حكومت رسيد، ده سال تلاش و كوشش كرد و هنگامى كه از دنيا رفت نام او هم فراموش شد جز اينكه بعضى مى گويند عمر چنين و چنان كرد; ولى ابن ابى كبشه (لقبى كه مشركان به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى دهند) همه روز پنج بار (بر فراز مناره ها) فرياد مى زنند: (أشْهَدُ أنَّ مُحَمّداً رَسُولُ اللهِ) با اين حال چه نام نيكى و چه عملى از من باقى مى ماند؟ اى بى پدر «لاَ وَاللهِ إِلاَّ دَفْناً دَفْنا; به خدا سوگند بايد كارى كرد كه اين نام دفن شود و يا اينكه بايد كارى كرد كه بنى هاشم براى هميشه دفن و فراموش شوند».(11)

بار ديگر تكرار مى كنيم كه هيچ يك از نكات ده گانه بالا از ما نيست، ما عين عبارات دانشمندان اهل سنّت را درباره معاويه آورديم بى آنكه چيزى به آن بيافزاييم.

##### 1 . نساء، آيه 29 .
2 . صحيح مسلم، ج 6، ص 18.
3 . تاريخ طبرى، ج 8، ص 185، چاپ مؤسسه اعلمى، بيروت.
4 . تاريخ طبرى، ج 8، 186 چاپ مؤسسه اعلمى، بيروت.
5 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 10، ص 101.
6 . مسند احمد، ج 5، ص 347.
7 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 5، ص 129.
8 . عقد الفريد، ج 5، ص 87.
9 . كامل التواريخ، ج 3، ص 487 .
10 . المحاسن و المساوى، ص 43 چاپ بيروت (مطابق نقل شرح احقاق الحق، ج 15، ص 62).
11 . الموفقيات، ص 576، چاپ وزارت اوقاف، بغداد، سال 1392; مروج الذهب،، ج 2، ص 429، چاپ بيروت، سال 1982; شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 5، ص 129.

▲2. فضائل امام(عليه السلام) از زبان دشمنش

با اينكه عمرو عاص صد در صد پشتيبان معاويه بود و اگر نقشه هاى شيطانى او نبود به يقين معاويه در كار خود پيروز نمى شد; ولى با اين حال از او صريح اللهجه تر بود و در موارد لزوم با صراحت از برترى فوق العاده على(عليه السلام) نسبت به او و همچنين از لشكر شجاع آن حضرت سخن مى گفت.

نصر بن مزاحم در كتاب صفين خود اشعار عجيبى از عمرو عاص نقل مى كند كه معاويه را در آن شديداً تحقير مى كند از جمله درباره لشكريان على(عليه السلام)چنين مى گويد:

فَإِنْ وَرَدَتْ فَأَوَّلُهَا وُرُوداً *** فَإِنْ سَدَّتْ فَلَيْسَ بِذِي صُدُود

«هرگاه سواران لشكر على(عليه السلام) وارد معركه شوند، پيشگامند و اگر جلو لشكر دشمن خود را بگيرند، كسى قادر بر جلوگيرى از آنها نيست».

سپس مى افزايد:

وَمَا هِيَ مِنْ أَبِي حَسَن بِنُكْر *** وَلا هُوَ مِنْ مَسَائِكَ بِالْبَعِيدِ

«فضايل على(عليه السلام) ناشناخته نيست و نقطه ضعف هاى تو دور از نظر نيست».

آن گاه به درخواست معاويه از امير مؤمنان على(عليه السلام) نسبت به حكومت شام اشاره كرده مى گويد:

وَقُلْتَ لَهُ مُقَالَةَ مُسْتَكِين *** ضَعِيفِ الْرُكْنِ مُنْقَطِعِ الْوَرِيدِ

دَعَنَّ لى الشَّامَ حَسْبُكَ يَا ابْنَ هِنْد *** مِنَ السَّوْآةِ وَالرَّأْيِ الزَّهِيدِ

وَلَوْ أَعْطَاكَهَا مَا ازْدَدْتَ عِزّاً *** وَلا لَكَ لَو أَجابَكَ مِنْ مَزِيد

«تو همچون فقير مستمند ناتوان درمانده اى از على(عليه السلام) تقاضا كردى كه شام را به تو واگذارد. همان نقطه ضعف ها و تدبير نادرستت براى تو كافى است.

و اگر حكومت شام را به تو وا گذارد چيزى عزيز نخواهى شد و اگر تقاضاى تو را اجابت كند فزونى نخواهى يافت».

هنگامى كه اشعار عمرو بن عاص به گوش معاويه رسيد او را فرا خواند گفت: از تو تعجب مى كنم، تو فكر و تدبير مرا نكوهش مى كنى و على(عليه السلام) را بزرگ مى شمرى در حالى كه(عليه السلام) على تو را رسوا ساخت. عمرو در پاسخ گفت: اما تحقير فكر و رأى تو از من صادر شد; ولى بزرگ شمردن على(عليه السلام) چيزى نيست كه بر تو مخفى باشد تو از آن نسبت به من آگاه ترى با اين تفاوت كه تو آن را مخفى مى دارى و من آشكار مى سازم. و اما رسوا شدن من به دست على(عليه السلام)، او كسى نيست كه اگر انسانى با او ملاقات كند رسوا شود.(1)

##### 1 . صفين، ص 472.

▲17 إلى مُعاوِيَةَ جَواباً عَنْ كِتاب مِنْهُ إلَيْهِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه در پاسخ به نامه معاويه نگاشته(1)

##### 1 . سند نامه:
نويسنده مصادر نهج البلاغه مى گويد: اين نامه را جمعى از مؤلفان قبل از سيّد رضى در كتاب هاى خود آورده اند; مانند: نصر بن مزاحم در كتاب صفين، بيهقى در المحاسن و المسايى، ابن قتيبة در الامامة والسياسة، مسعودى در مروج الذهب و ابن اعثم كوفى در كتاب الفتوح و طبق گفته نصر بن مزاحم امام(عليه السلام)اين نامه را دو يا سه روز قبل از ليلة الهرير نگاشت (ليلة الهرير شبى در اواخر جنگ صفين كه آتش جنگ برخلاف معمول خاموش نشد و تا صبح دو لشكر با هم جنگيدند و آثار شكست در لشكر معاويه ظاهر شد) (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 234).

▲نامه در يك نگاه

به گفته نصر بن مزاحم در كتاب صفين، روزى امام(عليه السلام) فرمود: فردا صبح شخصاً پا به ميدان مى گذارم و با اين گروه مى جنگم. اين سخن در ميان لشكر شام منتشر شد و آنها در وحشت عميقى فرو رفتند.

در اين هنگام معاويه نامه اى براى امير مؤمنان على(عليه السلام) نوشت كه خلاصه مضمونش چنين است: «من گمان مى كنم اگر مى دانستى كار جنگ به اينجا مى رسد اقدام بر جنگ نمى كردى و از گذشته پشيمان مى شدى من از تو درخواست كرده ام كه حكومت شام را به من واگذارى به اين شرط كه مستقل باشم نه با تو بيعت كنم و نه از تو اطاعت. اين را نپذيرفتى و الآن من شام را در اختيار دارم و باز همان خواسته را از تو مى كنم. ما همه از فرزندان عبد مناف هستيم، همواره عزيز و آزاد بوده ايم.

هنگامى كه اين نامه به امام(عليه السلام) رسيد فرمود: راستى وضع معاويه و نامه اش هر دو عجيب است; سپس كاتب خود عبيدالله بن ابى رافع را فرا خواند و دستور داد نامه مورد بحث را براى معاويه بنويسند و به سخنان نارواى او پاسخ گويند.(1)

البتّه مرحوم سيّد رضى آن گونه كه دأب و عادت اوست، بخشى از نامه را كه در آغاز آن بوده است ذكر نكرده ولى قسمت مهم و عمده نامه را آورده است.(2)

##### 1 . مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 238.
2 . به كتاب تمام نهج البلاغه، ص 852 مراجعه شود.

▲بخش اوّل

وَأَمَّا طَلَبُكَ إِلَيَّ الشَّامَ فَإِنِّي لَمْ أَكُنْ لاُِعْطِيَكَ الْيَوْمَ مَا مَنَعْتُكَ أَمْسِ. وَأَمَّا قَوْلُكَ: إِنَّ الْحَرْبَ قَدْ أَكَلَتِ الْعَرَبَ إِلاَّ حُشَاشَاتِ أَنْفُس بَقِيَتْ، أَلاَ وَمَنْ أَكَلَهُ الْحَقُّ فَإِلَى الْجَنَّةِ، وَمَنْ أَكَلَهُ الْبَاطِلُ فَإِلَى النَّارِ. وَأَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِي الْحَرْبِ وَالرِّجَالِ فَلَسْتَ بِأَمْضَى عَلَى الشَّكِّ مِنِّي عَلَى الْيَقِينِ، وَلَيْسَ أَهْلُ الشَّامِ بِأَحْرَصَ عَلَى الدُّنْيَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَى الاْخِرَةِ، وَأَمَّا قَوْلُكَ: إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَاف، فَكَذَلِكَ نَحْنُ، وَلَكِنْ لَيْسَ أُمَيَّةُ كَهَاشِم، وَلاَ حَرْبٌ كَعَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَلاَ أَبُو سُفْيَانَ كَأَبِي طَالِب، وَلاَ الْمُهَاجِرُ كَالطَّلِيقِ، وَلاَ الصَّرِيحُ كَاللَّصِيقِ، وَلاَ الْمُحِقُّ كَالْمُبْطِلِ، وَلاَ الْمُؤْمِنُ كَالْمُدْغِلِ. وَلَبِئْسَ الْخَلْفُ خَلْفٌ يَتْبَعُ سَلَفاً هَوَى فِي نَارِ جَهَنَّمَ.

ترجمه

و اما اينكه از من خواسته اى شام را به تو واگذارم (و در برابر آن نه بيعت كنى و نه اطاعت، بلكه فعال ما يشاء باشى بدان) من چيزى را كه ديروز از تو منع كردم امروز به تو نخواهم بخشيد و اما اينكه گفته اى جنگ (صفين) همه عرب را جز اندكى در كام خود فرو برده، آگاه باش آن كس كه بر حق بوده (و در راه خدا شهيد شده) جايگاهش بهشت است و آن كس كه به راه باطل كشته شده در آتش است و اما اينكه ادعا كرده اى ما در جنگ و نفرات (از تمام جهات) يكسان هستيم، چنين نيست، زيرا تو در شك (به مبانى اسلام) از من در يقين و ايمان (به آنها) فراتر نيستى، و اهل شام بر دنيا از اهل عراق به آخرت حريص تر نيستند; اما اينكه گفته اى ما همه فرزندان عبد مناف هستيم (بنابراين همه در شرافت و استحقاق حكومت و پيشوايى مردم يكسانيم) من هم قبول دارم (كه همه از نسل عبد مناف هستيم) ولى اميّه هرگز همانند هاشم و حرب همچون عبدالمطلب و ابوسفيان چون ابوطالب نبودند و نيز هرگز مهاجران چون اسيران آزاد شده نيستند و نه فرزندان صحيح النسب همانند منسوبان مشكوك. آن كسى كه طرفدار حق است هرگز چون كسى نيست كه طرفدار باطل است و نه انسان با ايمان همچون فرد مفسد; چه بد هستند نسلى كه از نسل پيشين خود پيروى مى كنند كه در آتش دوزخ سرنگون شده اند (و به آنها افتخار دارند).

▲شرح و تفسير

▲بدهكارانى در چهره طلبكار

همان گونه كه قبلا گفتيم، اين نامه پاسخى است به نامه اى كه معاويه خدمت آن حضرت نوشته و سخنانى طلب كارانه را در آن آورده است. معاويه قاعدتاً دستور مى داد اين گونه نامه ها را بر فراز منابر يا در برابر لشكر بخوانند تا خود را از گناه بزرگى كه مرتكب شده تبرئه نمايد و نيز قاعدتا اين نامه به دست ياران امام(عليه السلام)نيز افتاده است و امكان داشته افراد ظاهربين تحت تأثير آن واقع شوند، بنابراين چاره اى نبوده جز اينكه امام(عليه السلام) انگشت مبارك بر فقرات مختلف اين نامه بگذارد و جواب قاطع به آن بدهد.

به همين دليل مى بينيم كه امام(عليه السلام) به چهار نكته اساسى در برابر چهار ادعاى معاويه اشاره نموده و اين چنين پاسخ مى دهد.

نخست مى فرمايد: «و اما اينكه از من خواسته اى شام را به تو واگذارم (و در برابر آن نه بيعت كنى و نه اطاعت، بلكه فعال ما يشاء باشى بدان) من چيزى را كه ديروز از تو منع كردم امروز به تو نخواهم بخشيد»; (وَأَمَّا طَلَبُكَ إِلَيَّ الشَّامَ فَإِنِّي لَمْ أَكُنْ لاُِعْطِيَكَ الْيَوْمَ مَا مَنَعْتُكَ أَمْسِ).

زيرا آن منع به سبب حكم الهى بوده كه امارت هيچ بخشى از حكومت اسلامى را نبايد به ظالمان و مفسدان داد و اين حكم همچنان به قوت خود باقى است; اين مسأله امرى سياسى و گذرا نبوده كه با تغيير شرايط سياسى عوض شود.

اين سخن در واقع پاسخى است به كسانى كه مى گويند آيا بهتر نبود امام(عليه السلام)به طور موقّت شام را به معاويه واگذار مى كرد و بعد از استقرار حكومت خود از او پس مى گرفت.

آنها كه چنين مى گويند، به اين نكته توجّه ندارند كه اگر امام(عليه السلام) حكومت شام (و طبق بعضى از نقل ها حكومت مصر، چون آن را نيز تقاضا داشت) به معاويه واگذار مى كرد و پايه هاى حكومتش تقويت مى شد، تكان دادن او از جايش امكان نداشت در حالى كه ما مى بينيم امام(عليه السلام) با لشكريانش در صفين او را تا آستانه شكست قطعى و دفع شر او از كشور اسلام پيش برد و اگر ناآگاهى و خباثت بعضى از كسانى كه ظاهراً در لشكر امام(عليه السلام)بودند نبود، كار يكسره مى شد.

سپس به پاسخ دومين بخش از نامه او پرداخته مى فرمايد: «و اما اينكه گفته اى جنگ (صفين) همه عرب را جز اندكى در كام خود فرو برده، آگاه باش آن كس كه بر حق بوده (و در راه خدا شهيد شده) جايگاهش بهشت است و آن كس كه به راه باطل كشته شده در آتش است»; (وَأَمَّا قَوْلُكَ: إِنَّ الْحَرْبَ قَدْ أَكَلَتِ الْعَرَبَ(1) إِلاَّ حُشَاشَاتِ(2) أَنْفُس بَقِيَتْ، أَلاَ وَمَنْ أَكَلَهُ الْحَقُّ فَإِلَى الْجَنَّةِ، وَمَنْ أَكَلَهُ الْبَاطِلُ فَإِلَى النَّارِ).

سپس به پاسخ سومين بخش از نامه او كه گفته بود من با تو از نظر جنگ و لشكر يكسان هستيم (هر دو براى يك هدف مى جنگيم و يك چيز مى طلبيم) پرداخته و مى فرمايد: «و اما اينكه ادعا كرده اى ما در جنگ و نفرات (از تمام جهات) يكسان هستيم، چنين نيست، زيرا تو در شك (به مبانى اسلام) از من در يقين و ايمان (به آنها) فراتر نيستى و اهل شام بر دنيا از اهل عراق به آخرت حريص تر نخواهند بود»; (وَأَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِي الْحَرْبِ وَالرِّجَالِ فَلَسْتَ بِأَمْضَى(3)عَلَى الشَّكِّ مِنِّي عَلَى الْيَقِينِ، وَلَيْسَ أَهْلُ الشَّامِ بِأَحْرَصَ عَلَى الدُّنْيَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَى الاْخِرَةِ).

اشاره به اينكه دو تفاوت در ميان ياران من و طرفداران توست: اينها همراه امام عادلى مى جنگند كه به وظيفه خود يقين دارد و آنها را در راه روشنى سير مى دهد در حالى كه تو هدف روشنى ندارى جز اينكه به مال و مقامى برسى.

ديگر اينكه همراهان تو گروهى دنياپرستند كه با وعده هاى مادى، سران آنها را به ميدان كشيده اى و قدم به ميدانى گذارده اند كه شايد غنايمى نصيبشان شود در حالى كه فرماندهان لشكر من نه وعده جايزه اى به آنها داده شده و نه حتى فكر آن را مى كنند.

به تعبير ديگر تو هرگز يقين به استحقاق خلافت بر مردم ندارى در حالى كه من يقين دارم و طرفداران تو براى دنيا مى جنگند در حالى كه پيروان من هدفشان خداست و براى اقامه حكومت الهى نبرد مى كنند; به اين دو دليل ما در كار خود كوشاتر و مصمم تريم در حالى كه تو و پيروانت چنين نيستيد. در نتيجه هرگز يكسان نخواهيم بود و پيروزى نهايى از آن ماست و همان گونه كه امام(عليه السلام)پيش بينى كرده بود، سربازانش به مرز پيروزى رسيدند; افسوس كه گروهى ناآگاه به همراهى جمعى از منافقان نتيجه نهايى را عقيم گذاشتند.

آن گاه امام(عليه السلام) به چهارمين ادعاى معاويه پرداخته و به آن پاسخ مى گويد و مى فرمايد: «اما اينكه گفته اى ما همه فرزندان عبد مناف هستيم (بنابراين همه در شرافت و استحقاق حكومت و پيشوايى مردم يكسانيم) من هم قبول دارم (كه همه از نسل عبد مناف هستيم»; (وَأَمَّا قَوْلُكَ: إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَاف، فَكَذَلِكَ نَحْنُ).

آن گاه امام(عليه السلام) به تفاوت هايى كه ميان او و معاويه وجود داشته پرداخته و آن را در پنج قسمت بيان مى دارد.

نخست اشاره به شرافت نسبى مى كند و مى فرمايد: «ولى اميّه هرگز همانند هاشم و حرب همچون عبدالمطلب و ابوسفيان چون ابوطالب نبودند»; (وَلَكِنْ لَيْسَ أُمَيَّةُ كَهَاشِم، وَلاَ حَرْبٌ كَعَبْدِالْمُطَّلِبِ، وَلاَ أَبُوسُفْيَانَ كَأَبِي طَالِب).

اشاره به اينكه جد اعلاى تو اميّه و جدّ ادناى تو حرب و پدرت ابوسفيان بود كه همگى در ميان عرب به شرارت و پستى معروف بودند در حالى كه جدّ اعلاى من، هاشم و جدّ ادناى من عبدالمطلب و پدرم ابوطالب است كه همه از سادات عرب و سخاوتمندان و پاكان و نيكان بودند; چگونه مى توان آنها را با يكديگر يكسان دانست.

آن گاه به تفاوت دوم و سوم اشاره كرده مى فرمايد: «و نيز هرگز مهاجران چون اسيران آزاد شده نيستند و نه فرزندان صحيح النسب همانند منسوبان مشكوك»; (وَلاَ الْمُهَاجِرُ كَالطَّلِيقِ(4)، وَلاَ الصَّرِيحُ(5) كَاللَّصِيقِ(6)).

اشاره به اينكه من از نخستين مهاجران از مكّه به مدينه ام كه همواره در خدمت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بودم ولى تو و پدرت ابوسفيان همچنان در شرك و كفر در مكّه مانديد تا روزى كه مكّه به وسيله لشكر اسلام فتح شد و پيامبر(صلى الله عليه وآله) حكم آزادى تو و ساير اسيران را با گفتن: «إذْهَبُوا أنْتُمُ الطُّلَقاءُ» صادر فرمود.

از سوى ديگر نسب ما روشن است; ولى درباره نسب تو بسيار گفتگوست; گروهى تو را فرزند ابوسفيان نمى دانند، بلكه فرزند نامشروع مسافر بن ابى عمرو كه از بردگان ابوسفيان بود مى شناسند البتّه اين سخن منافات با آنچه امام(عليه السلام)درباره پدر معاويه يعنى ابوسفيان فرموده است ندارد، زيرا آن جمله بر حسب ظاهر بيان شده و اين جمله اشاره به اين است كه اگر در نسب تو دقت شود جاى گفتگو وجود دارد.

گرچه ابن ابى الحديد اين تفسير را براى جمله اخير با اعتقاد خود هماهنگ ندانسته و به سراغ تفسير ديگرى مى رود و مى گويد: منظور از صريح، كسى است كه با اعتقاد راسخ اسلام را پذيرفته و لصيق، آن كسى است كه از ترس شمشير و يا به انگيزه علاقه به دنيا، اسلام را پذيرا شده است.(7)

گرچه اين تفسير خلاف ظاهر عبارت است ولى به فرض اينكه چنين باشد باز در اين ميان اعتراف به تفاوت آشكارى ميان امام(عليه السلام) و معاويه خواهد بود.

آن گاه امام(عليه السلام) به ذكر تفاوت ها در صفات و افعال دينى و انسانى پرداخته مى فرمايد: «آن كسى كه طرفدار حق است هرگز چون كسى نيست كه طرفدار باطل است و نه انسان با ايمان همچون فرد مفسد»; (وَلاَ الْمُحِقُّ كَالْمُبْطِلِ، وَلاَ الْمُؤْمِنُ كَالْمُدْغِلِ(8)).

اشاره به اينكه نه تنها نسب ما بنى هاشم با نسب بنى اميّه قابل قياس نيست، صفات و اعمال ما نيز قابل مقايسه نيست ما همواره در راه حق گام برداشتيم و دودمان بنى اميّه بر طريق باطل; ما خالصانه به اسلام و پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ايمان آورديم ولى شما منافقانه اظهار ايمان كرديد (و مدارك آن در تاريخ اسلام ثبت است).

امام(عليه السلام) در پايان اين فقره مى فرمايد: «چه بد هستند نسلى كه از نسل پيشين خود پيروى مى كنند كه در آتش دوزخ سرنگون شده اند»; (وَلَبِئْسَ الْخَلْفُ خَلْفٌ يَتْبَعُ سَلَفاً هَوَى(9) فِي نَارِ جَهَنَّمَ).

قابل توجّه اينكه امام(عليه السلام) معاويه را تنها به انحراف اسلاف و جد و پدرش نكوهش نمى كند، بلكه تكيه سخن امام(عليه السلام) بر اين است كه اين فرزند همان راه پدران را كه اهل دوزخند دنبال مى كند.

#####
1 . طبق بعضى از روايات در جنگ صفين چهل و پنج هزار نفر از لشكر شام و بيست و پنج هزار نفر از لشكر عراق كشته شدند.
2 . «حُشاشات» جمع «حشاشة» به معناى نفس آخر و واپسين دم است.
3 . «امضى» به معناى نافذتر و مؤثرتر در اقدام و عمل از «مضىّ» به معناى عبور و گذركردن گرفته شده است.
4 . «طليق» به معناى اسير آزاد شده است از ريشه «طلاق» به معناى رهايى گرفته شده است.
5 . «صريح» به كسى گفته مى شود كه نسب او خالص و روشن باشد.
6 . «لصيق» نقطه مقابل صريح است و به معناى كسى است كه نسب او روشن نيست و او را به شخص يا قبيله اى نسبت مى دهند.
7 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 118.
8 . «مُدغل» به معناى مفسد و فتنه انگيز است از ريشه «دغل» به معناى فتنه و فساد گرفته شده.
9 . «هوى» از ريشه «هُوي» به ضم ها و تشديد يا در اصل به معناى سقوط كردن از بلندى است و چون نتيجه آن هلاكت است، گاهى به هلاكت نيز اطلاق مى شود.

▲بخش دوم

وَفِي أَيْدِينَا بَعْدُ فَضْلُ النُّبُوَّةِ الَّتِي أَذْلَلْنَا بِهَا الْعَزِيزَ، وَنَعَشْنَا بِهَا الذَّلِيلَ. وَلَمَّا أَدْخَلَ اللهُ الْعَرَبَ فِي دِينِهِ أَفْوَاجاً، وَأَسْلَمَتْ لَهُ هَذِهِ الاُْمَّةُ طَوْعاً وَكَرْهاً، كُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِي الدِّينِ: إِمَّا رَغْبَةً وَإِمَّا رَهْبَةً، عَلَى حِينَ فَازَ أَهْلُ السَّبْقِ بِسَبْقِهِمْ، وَذَهَبَ الْمُهَاجِرُونَ الاَْوَّلُونَ بِفَضْلِهِمْ. فَلاَ تَجْعَلَنَّ لِلشَّيْطَانِ فِيكَ نَصِيباً، وَلاَ عَلَى نَفْسِكَ سَبِيلاً، وَالسَّلاَمُ.

ترجمه

(علاوه بر اينها) فضل و برترى نبوّت در دست ماست كه با آن عزيزان (گردن كش و ظالم) را ذليل، و ذليلان (محروم و پاكباز) را عزيز و بلند مرتبه ساختيم و هنگامى كه خداوند عرب را دسته دسته در دين خود داخل ساخت و اين امّت از روى ميل و رغبت يا (منافقان از روى) ترس و وحشت در برابر اسلام تسليم شدند، شما از گروهى بوديد كه وارد اسلام شديد يا به انگيزه رغبت (در دنيا و نيل به مقام و منصب) و يا از روى ترس (از مجازات به سبب جنايات سابقتان) اين در حالى بود كه پيشگامان به جهت سبقتشان، رستگار شدند و مهاجران نخستين به فضل و برترى خويش نايل آمدند بنابراين، شيطان را از خود بهره مند مساز و راه او را در وجود خويش باز مگذار والسلام.

▲شرح و تفسير

▲نبوت افتخار برتر

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه خود اشاره به بخشى از نامه معاويه مى كند كه گفته بود: «لِبَعْضِنا فَضْلٌ عَلى بَعْض; ما هيچ كدام بر ديگرى فضيلتى نداريم و به
فرض كه فضيلت مختصرى هم باشد نه عزيز را ذليل مى كند و نه ذليل را عزيز» و پاسخ كوبنده اى به او مى دهد و مى فرمايد: «(علاوه بر اينها) فضل و برترى نبوّت در اختيار ماست كه با آن عزيزان (گردن كش و ظالم) را ذليل و ذليلان (محروم و پاكباز) را عزيز و بلند مرتبه ساختيم»; (وَفِي أَيْدِينَا بَعْدُ فَضْلُ النُّبُوَّةِ الَّتِي أَذْلَلْنَا بِهَا الْعَزِيزَ، وَنَعَشْنَا(1) بِهَا الذَّلِيلَ).

اشاره به اينكه اسلام آمد، ابوسفيان ها و ابوجهل ها و امثال آنان را كه ساليان دراز بر مردم حكومت ظالمانه داشتند خوار كرد و سلمان ها و مقدادها و عمار ياسرها و بلال ها را كه غالبا برده و اسير و ذليل بودند، بر اوج عزت نشاند با اين حال چگونه مى گويى نبوّت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) اثر گذار در اين زمينه نبود.

آن گاه امام(عليه السلام) دست معاويه را گرفته و به عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى برد و چگونگى پذيرش اسلام را از ناحيه او و خاندانش نشان مى دهد و مى فرمايد: «و هنگامى كه خداوند عرب را دسته دسته در دين خود داخل ساخت و اين امّت از روى ميل و رغبت يا (منافقان از روى) ترس و وحشت در برابر اسلام تسليم شدند، شما از گروهى بوديد كه وارد اسلام شديد يا به انگيزه رغبت (در دنيا و نيل به مقام و منصب) و يا از روى ترس (از مجازات به سبب جنايات سابقتان)»; (وَلَمَّا أَدْخَلَ اللهُ الْعَرَبَ فِي دِينِهِ أَفْوَاجاً، وَأَسْلَمَتْ لَهُ هَذِهِ الاُْمَّةُ طَوْعاً وَكَرْهاً، كُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِي الدِّينِ: إِمَّا رَغْبَةً وَإِمَّا رَهْبَةً).

اشاره به جريان فتح مكّه، همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: (إِذا جاءَ نَصْرُ اللهِ وَالْفَتْحُ * وَرَأَيْتَ النّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دينِ اللهِ أَفْواجاً * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كانَ تَوّابا).(2) در آن روز افراد بى غرض صفحه دل را از لوث عشق به بت ها پاك كردند و مخلصانه وارد اسلام شدند; ولى مشركان متعصّب و شيطان صفتانى كه سال ها با اسلام در حال جنگ بودند به ظاهر و از روى ناچارى تسليم شدند. ابوسفيان دشمن شماره يك اسلام و پدر معاويه از كسانى بود كه در آن روز ظاهراً مسلمان شد و خانواده و بستگان او نيز به پيروى او اظهار اسلام كردند.

از همان روز نقشه ها عوض شد و دشمنان اسلام به اين فكر افتادند كه از طريق نفوذ در صفوف مسلمانان، روزى به حكومت برسند و بر جاى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تكيه زنند. تعبير به «رغبة» در جمله بالا اشاره به همين معناست و اين رغبت هيچ منافاتى با رهبت ندارد; يعنى پذيرش اسلام از ناحيه آنها آميزه اى از ترس و اميد رسيدن به مقام در آينده بود.

آيا چنين اسلامى را مى توان بااسلام امير مؤمنان على(عليه السلام) كه در آغاز بعثت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در برابر آن همه دشمن و در زمان تنهايى پيامبر اكرم صورت گرفت، يكسان دانست؟

به همين دليل امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اين در حالى بود كه پيشگامان به جهت سبقتشان، رستگار شدند و مهاجران نخستين به فضل و برترى خويش نايل آمدند»; (عَلَى حِينَ فَازَ أَهْلُ السَّبْقِ بِسَبْقِهِمْ، وَذَهَبَ الْمُهَاجِرُونَ الاَْوَّلُونَ بِفَضْلِهِمْ).

اين سخن به چند گروه بودن مسلمانان كه در قرآن مجيد نيز آمده اشاره دارد در آنجا كه مى فرمايد: (وَالسّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالاَْنْصارِ وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسان رَّضِيَ اللهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْه)(3) گروهى از پيشگامان در اسلام بودند كه امام(عليه السلام)در اين ميان پيشگام پيشگامان بود و گروه ديگرى اسلام را پذيرفتند و اقدام به هجرت از مكّه به مدينه كردند. گروه سومى از پاكان در مدينه به آنها پيوستند و انصار و ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) بودند و گروه چهارمى كه نسل بعدى آنها را تشكيل مى دادند با ميل و رغبت به آنها ملحق شدند; ولى جايگاه معاويه در ميان كدام يك از اين چهار گروه بود؟ بايد گفت هيچ كدام و عجب اينكه با اين شرايط، خود را با امام(عليه السلام) و بنى هاشم مقايسه مى كند و خويش را در اسلام هم رديف على(عليه السلام)مى شمرد! و تاريخ اسلام از اين شگفتى ها بسيار دارد.

در پايان امام(عليه السلام) به او هشدار مى دهد و مى فرمايد: «بنابراين، شيطان را از خود بهره مند مساز و راه او را در وجود خويش باز مگذار والسلام»; (فَلاَ تَجْعَلَنَّ لِلشَّيْطَانِ فِيكَ نَصِيباً، وَلاَ عَلَى نَفْسِكَ سَبِيلاً، وَالسَّلاَمُ).

اشاره به اينكه با اين سخنان، خود را فريب مى دهى و با اين مقايسه هاى نابه جا، شيطان را بر خود مسلط مى سازى و در نتيجه موقعيت خويش را فراموش مى كنى و مى خواهى بر جاى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تكيه زنى كارى كه دنيا و آخرت تو را تباه خواهد كرد.

##### 1 . «نعشنا» از ريشه «نعش» به معناى بالا بردن است و نعش ميت را به اين سبب نعش مى گويند كه داراى ارتفاعى است يا اينكه به روى دستها بلند مى شود. در جمله بالا منظور اين است كه افراد ذليل اما با ايمان و پاك دل در سايه اسلام به عزت رسيدند.
2 . فتح، آيه 1-3.
3 . توبه، آيه 100.

▲نكته: پيروان رسول خدا(صلى الله عليه وآله)

پيروان پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را با استفاده از آيه شريفه 100 از سوره برائت مى توان به چند گروه تقسيم كرد:

نخست: گروه سابقين; يعنى پيشگامان اسلام و كسانى كه در روزهاى تنهايى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) ايمان آوردند و دست بيعت به او دادند كه از ميان زنان، نخستين فرد، خديجه كبرى و از ميان مردان على(عليه السلام) بود. سپس افراد ديگرى به آنها پيوستند. سابقين افتخار بزرگى دارند، چرا كه در آن شرايط جان خود را در طَبَق اخلاص گذارده تقديم اسلام و پيغمبر(صلى الله عليه وآله) كردند.

گروه دوم مهاجرانند كه البتّه سابقين نيز جزء آنها بودند و آنها كسانى هستند كه در مكّه به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ايمان آورند و چون كار بر مسلمانان در مكّه تنگ شد و جان پيغمبر(صلى الله عليه وآله) در خطر قرار گرفت به دنبال هجرت پيغمبر(صلى الله عليه وآله) به مدينه مهاجرت كردند; يعنى از تمام زندگى و خانه و كاشانه خود چشم پوشيدند و به همراه خانواده به مدينه آمدند در حالى كه نه در آنجا خانه اى داشتند نه وسيله اى براى امرار معاش و تا ساليان دراز با مشكلات دست و پنچه نرم مى كردند و سرانجام خداوند گشايشى برايشان فراهم كرد.

البتّه گروه ديگرى نيز بودند كه قبل از هجرت مسلمين از مكّه به مدينه براى نجات از شر اشرار قريش و مشركان به مدينه هجرت كردند و بعد از مدتى كه اسلام در مدينه استقرار يافت از حبشه به مدينه آمدند.

گروه سوم انصارند كه اهل مدينه بودند، اسلام آوردند و مهاجران را با آغوش باز پذيرفتند و با اينكه غالبا زندگى سختى داشتند، با مهاجران مواسات كردند و آنچه را داشتند در واقع با آنان تقسيم نمودند.

البتّه در ميان انصار هم سابقين و غير سابقين وجود دارند كه قرآن هم به آنها اشاره كرده: (وَالسّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالاَْنْصارِ)(1) يعنى آنها كه در پيوستن به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در مدينه پيشگام شدند و يا آنها كه قبلاً به مكّه آمده بودند و در محل «عقبه» (در نزديكى مكّه) با پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بيعت كردند. گروه مهاجران و انصار و سابقان را مجموعاً صحابه مى نامند.

گروه چهارم كسانى هستند كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را مشاهده نكردند و در واقع نسلى بعد از مهاجران و انصار بودند، اين نسل دوم را تابعين مى گويند كه پيروى از مهاجران و انصار كردند و در قرآن به عنوان (وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسان)(2) و به عنوان (وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمّا يَلْحَقُوا بِهِمْ)(3) و نيز به عنوان (وَالَّذينَ جاءُو مِنْ بَعْدِهِمْ)(4) در قرآن مجيد آمده است اين گروه همان گونه كه اشاره شد زمان پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)را درك نكردند و يا آن حضرت را نديدند; ولى صحابه را ديدند و درك كردند.

گروه پنجم تابعين تابعين اند; آنها كسانى بودند كه صحابه را نيز درك نكرده و نديدند، بلكه در واقع شاگرد تابعين هستند.

البتّه در اينكه اين گروه هاى پنج گانه همه آنها افراد نيكى بودند و يا اگر در آغاز جزء نيكان بودند، در ادامه زندگى بر همان مسير باقى ماندند يا نه سخن بسيار است كه در بحث تنزيه صحابه آورده شده است.

به يقين بودند كسانى كه در يك زمان در اوج فضيلت قرار داشتند سپس بر اثر هواى نفس يا دنياپرستى سقوط كردند.(5)

#####
1 . توجّه داشته باشيد كه در قرائت مشهور، انصار به كسره خوانده شده كه عطف است بر مهاجرين، نه با ضمه كه عطف بر سابقين باشد.
2 . توبه، آيه 100.
3 . جمعه، آيه 3 .
4 . حشر، آيه 10.
5 . درباره تنزيه صحابه در تفسير نمونه، ذيل آيه 100 سوره توبه تحت عنوان «آيا همه صحابه افراد صالحى بودند؟» بحث كافى شده است و همچنين ذيل خطبه شقشقيه، خطبه سوم، ج 1، ص 376 تحت عنوان «آيا همه صحابه راه پيامبر را پيمودند؟» و نيز در همين جلد از شرح نهج البلاغه، ذيل نامه اوّل بحث هايى آورده ايم. براى شرح بيشتر مى توانيد به كتاب شيعه پاسخ مى گويد در بحث تنزيه صحابه مراجعه كنيد.

▲18 إلى عَبْدِاللهِ بْنِ عَبّاسَ وَهُوَ عامِلُهُ عَلَى الْبَصْرَةِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به عبدالله بن عباس در آن زمان كه از طرف امام(عليه السلام) فرماندار بصره بود، نگاشته شد(1)

##### 1 . سند نامه: نويسنده مصادر نهج البلاغه درباره اين نامه مى گويد: ابن ميثم در شرح نهج البلاغه خود آن را نقل كرده; ولى سياق كلامش به خوبى نشان مى دهد كه اين نامه را از غير نهج البلاغه در اختيار داشته است و همچنين ابوهلال عسكرى در كتاب صناعتين و باقلانى در اعجاز القرآن و سيّد امير يحيى علوى در كتاب الطراز بخشى از اين نامه را نقل نموده و با توجّه به تفاوت هاى موجود روشن مى شود كه منبعى غير از نهج البلاغه در اختيار داشته اند (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 241).

▲نامه در يك نگاه

مرحوم ابن ميثم در مقدمه شرح اين نامه مى نويسد كه ابن عباس بعد از آنكه از طرف امير مؤمنان على(عليه السلام) والى بصره شد نسبت به بنى تميم راه خشونت را پيش گرفت; زيرا عداوت آنها را در روز جمل نسبت به امام(عليه السلام) و لشكر امام(عليه السلام)به خاطر داشت. آنها از پيروان طلحه و زبير و عايشه در آن روز بودند و ابن عباس به آنها حمله كرد و آنان را دور راند و آنها را پيروان شتر و ياران عسكر
ـ نام شتر عايشه عسكر بود ـ و حزب شيطان مى ناميد. اين كار بر گروهى از شيعيان امام(عليه السلام) از بنى تميم سخت آمد كه از جمله آنها جارية بن قدامه بود. او نامه اى خدمت امام(عليه السلام)نوشت و از ابن عباس شكايت كرد و همين امر سبب شد كه امام(عليه السلام) نامه مورد بحث را براى ابن عباس بنويسد.

در اين نامه به چند امر اشاره مى كند.

نخست اينكه بنى تميم طايفه اى هستند كه مردان شجاع بزرگى دارند و حتى در زمان جاهليّت و پس از آن در عصر اسلام كسى در دليرى بر آنان پيشى نمى گرفت. ديگر اينكه با ما خويشاوندى دارند و دستور صله رحم ايجاب مى كند ما با آنها نيكى كنيم.

سرانجام امام(عليه السلام) به اين نكته اشاره مى كند كه آنچه از خير و شر بر زبان و دست تو جارى شود نتيجه نيك و بد آن دامان مرا نيز مى گيرد، بنابراين نسبت به بنى تميم خوش رفتار باش.

▲متن و ترجمه

وَاعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرَةَ مَهْبِطُ إِبْلِيسَ، وَمَغْرِسُ الْفِتَنِ، فَحَادِثْ أَهْلَهَا بِالاِْحْسَانِ إِلَيْهِمْ، وَاحْلُلْ عُقْدَةَ الْخَوْفِ عَنْ قُلُوبِهِمْ، وَقَدْ بَلَغَنِي تَنَمُّرُكَ لِبَنِي تَمِيم، وَغِلْظَتُك عَلَيْهِمْ، وَإِنَّ بَنِي تَمِيم لَمْ يَغِبْ لَهُمْ نَجْمٌ إِلاَّ طَلَعَ لَهُمْ آخَرُ، وَإِنَّهُمْ لَمْ يُسْبَقُوا بِوَغْم فِي جَاهِلِيَّة وَلاَ إِسْلاَم، وَإِنَّ لَهُمْ بِنَا رَحِماً مَاسَّةً، وَقَرَابَةً خَاصَّةً، نَحْنُ مَأْجُورُونَ عَلَى صِلَتِهَا وَمَأْزُورُونَ عَلَى قَطِيعَتِهَا، فَارْبَعْ أَبَا الْعَبَّاسِ، رَحِمَكَ اللهُ، فِيمَا جَرَى عَلَى لِسَانِكَ وَيَدِكَ مِنْ خَيْر وَشَرّ! فَإِنَّا شَرِيكَانِ فِي ذَلِكَ، وَكُنْ عِنْدَ صَالِحِ ظَنِّي بِكَ، وَلاَ يَفِيلَنَّ رَأْيِي فِيكَ، وَالسَّلاَمُ.

ترجمه

بدان بصره محل نزول ابليس و كشتزار فتنه هاست، به همين دليل با اهل آن به نيكى رفتار كن و گره ترس و وحشت را از دل هاى آنها بگشا (تا آتش فتنه خاموش شود و آنها احساس امنيت كنند) بدرفتارى تو با طائفه بنى تميم و خشونت تو به آنها را به من گزارش داده اند (ولى بدان آنها فضايلى دارند از جمله اينكه) طائفه بنى تميم كسانى هستند كه هرگاه رييس نيرومندى از آنها غايب گردد (و از دنيا برود) مرد نيرومند ديگرى در ميان آنها ظاهر مى شود، نه در عصر جاهليّت و نه در عصر اسلام كسى در نبرد بر آنان پيشى نمى گرفت (علاوه بر اين) آنها با ما پيوند خويشاوندى نزديك و قرابت خاص دارند كه ما نزد خداوند به وسيله صله رحم به آنها مأجور خواهيم بود و با قطع آن مؤاخذه خواهيم شد، بنابراين اى ابوالعباس، خدا تو را رحمت كند خويشتن دار باش و مدارا كن در آنچه بر زبان و دست تو از خير و شر جارى مى شود، چرا كه هر دو در اين امور شريك هستيم و سعى كن كه حسن ظن من به تو پايدار بماند و نظرم درباره (شايستگى هاى تو براى امر حكومت) دگرگون نشود والسلام.

▲شرح و تفسير

▲آتش فتنه را با مدارا خاموش كن

هنگامى كه طلحه و زبير به اتفاق عايشه با گروهى از ماجراجويان فاسد وارد بصره شدند و در آنجا پرچم مخالفت بر ضد امير مؤمنان على(عليه السلام) را بر افراشتند، بصريان از آنان استقبال كرده و لشكر عظيمى را براى جنگ با امير مؤمنان(عليه السلام) برپا كردند. فتنه عظيمى را برپا نمودند و سرانجام شكست خوردند و متلاشى شدند و شايد انتظار داشتند كه امام(عليه السلام) بعد از پيروزيش دستور قتل گروهى از آنان را صادر كند; ولى امام(عليه السلام) با آنها از در محبّت وارد شد همان كارى كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)بعد از فتح مكّه كرد و همين باعث شد كه آرامش كامل به بصره باز گردد.

امام(عليه السلام) در آغاز اين نامه كه به فرماندار بصره، ابن عباس، نگاشته است به همين معنا اشاره كرده و مى فرمايد: «بدان بصره محل نزول ابليس و كشتزار فتنه هاست. به همين دليل با اهل آن به نيكى رفتار كن و گره ترس و وحشت را از دل هاى آنها بگشا (تا آتش فتنه خاموش شود و آنها شرمنده گردند و احساس امنيت كنند)»; (وَاعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرَةَ مَهْبِطُ إِبْلِيسَ، وَمَغْرِسُ(1) الْفِتَنِ، فَحَادِثْ(2) أَهْلَهَا بِالاِْحْسَانِ إِلَيْهِمْ، وَاحْلُلْ عُقْدَةَ الْخَوْفِ عَنْ قُلُوبِهِمْ).

اينكه مى فرمايد: بصره مهبط و جايگاه فرود ابليس و محل رويش فتنه هاست، اشاره به اين است كه آنجا اقوام گوناگونى زندگى مى كنند كه هم نسبت به يكديگر مشكل دارند و هم نسبت به بيرون اين سرزمين و شايد به همين دليل، طلحه و زبير و عايشه آنجا را براى فتنه انگيزى بر ضد امام امير مؤمنان(عليه السلام)انتخاب كردند به خصوص اينكه آنجا مهم ترين بندر عراق است و بنادر معمولا مركز رفتوآمد اقوام مختلف اند. به همين دليل افكار التقاطى و نفوذى و مفاسد اخلاقى در اين گونه بندرگاه ها بيشتر است مگر اينكه اهالى آن تحت آموزش مستمر اخلاقى قرار گيرند. بعضى نيز معتقدند; هنگامى كه ابليس به زمين فرود آمد، بصره را جايگاه نخستين خود انتخاب كرد; ولى دليلى براى اين مطلب اقامه نكرده اند.

مهم اين است كه امام(عليه السلام) به ابن عباس دستور مى دهد: بهترين راه براى آرام كردن اين شهر آن است كه به مضمون آيه شريفه (ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَميمٌ * وَما يُلَقّاها إِلاَّ الَّذينَ صَبَرُوا وَما يُلَقّاها إِلاّ ذُو حَظّ عَظيم)(3) عمل كند; يعنى بدى هايى را كه آنها در جنگ جمل داشتند با نيكى پاسخ گويد تا آنان شرمنده احسان او گردند و دست از هر گونه مخالفت بردارند به علاوه بخشى از مخالفت آنها ممكن است به علت ترس از انتقام و مكافات عمل باشد هنگامى كه با آنها به نيكى رفتار شود آتش اين خوف و ترس فرو مى نشيند و آرامش جاى آن را مى گيرد.

امام(عليه السلام) به اين معنا دركلمات قصاراشاره فرموده و به صورت اصل كلى مى فرمايد: «عاتِبْ أخاكَ بِالاِْحْسانِ إِلَيْهِ وَارْدُدْ شَرَّهُ بِالاِْنْعامِ عَلَيْهِ; برادرت را به هنگام خطا كردن با نيكى سرزنش كن و شر او را از طريق بخشش از خودت دور ساز».(4)

سپس امام(عليه السلام) بعد از ذكر اين مقدّمه وارد اصل مقصود مى شود و مى فرمايد: «بدرفتارى تو با طايفه بنى تميم و خشونت تو به آنها را به من گزارش داده اند»;

(وَقَدْ بَلَغَنِي تَنَمُّرُكَ(5) لِبَنِي تَمِيم، وَغِلْظَتُك عَلَيْهِمْ).

آن گاه امام(عليه السلام) صفاتى براى طايفه بنى تميم ذكر مى كند كه دليل بر شايستگى آنها براى عفو و گذشت و نيكى كردن است.

در نخستين صفت مى فرمايد: «طايفه بنى تميم كسانى هستند كه هرگاه رييس نيرومندى از آنها غايب گردد (و از دنيا برود) مرد نيرومند ديگرى در ميان آنها ظاهر مى شود»; (وَإِنَّ بَنِي تَمِيم لَمْ يَغِبْ لَهُمْ نَجْمٌ إِلاَّ طَلَعَ لَهُمْ آخَرُ).

تعبير به نجم (ستاره) اشاره به اين است كه آنها هميشه داراى شخصيت هاى برجسته اى بودند كه اگر يكى از آنها از بين مى رفته، ديگرى جاى او را مى گرفته و به سبب همين، مردان مدير و مدبّر هميشه در ميان قبايل عرب درخشيده اند.

در دومين وصف آنها به شجاعتشان اشاره كرده و مى فرمايد: «و نه در عصر جاهليّت و نه در عصر اسلام كسى در نبرد بر آنان پيشى نمى گرفت»; (وَإِنَّهُمْ لَمْ يُسْبَقُوا بِوَغْم(6) فِي جَاهِلِيَّة وَلاَ إِسْلاَم).

با توجّه به اينكه «وَغْم» در لغت هم به معناى جنگ تفسير شده و هم به معناى حقد و حسد، اين احتمال در تفسير جمله بالا داده شده است كه آنها جمعيتّى انتقام جوى كينه توزند و اگر كسى مزاحم آنان شود سخت در مقابل او مى ايستند و فتنه برپا مى كنند; ولى با توجّه به اينكه امام(عليه السلام) در اين چند جمله در مقام مدح آنهاست اين تفسير به نظر درست نمى رسد.

در سومين و آخرين وصف مى فرمايد: «(اضافه بر اينها) آنها با ما پيوند خويشاوندى نزديك و قرابت خاص دارند كه ما نزد خداوند به وسيله صله رحم نسبت به آنها مأجور خواهيم بود و با قطع آن مؤاخذه خواهيم شد»; (وَإِنَّ لَهُمْ بِنَا رَحِماًمَاسَّةً(7)،وَقَرَابَةً خَاصَّةً،نَحْنُ مَأْجُورُونَ عَلَى صِلَتِهَا،وَمَأْزُورُونَ(8)عَلَى قَطِيعَتِهَا).

مفسّران نهج البلاغه دليل خويشاوندى را اين مى دانند كه بنى تميم و بنى هاشم به واسطه جد اعلاى آنها كه الياس بن مضَر بود (مطابق اين بيان هاشم با سيزده واسطه به الياس مى رسد) همچنين بنى تميم نيز با واسطه هاى زيادى به او مى رسند; ولى از آنجا كه مسأله خويشاوندى در اسلام بسيار اهمّيّت دارد امام(عليه السلام)حتى با اين مقدار واسطه باز هم آنها را خويشاوند نزديك شمرده است. علاوه بر اين، بعضى گفته اند كه در ميان هاشم و تميم از طريق دامادى و ازدواج دو فاميل با يكديگر رابطه اى برقرار بود. بعضى نيز گفته اند كه يكى از همسران على(عليه السلام) به نام ليلا بنت مسعود حنظليه از بنى تميم بود; ولى با توجّه به اينكه ارتباط سببى به عنوان رحم شناخته نمى شود، بلكه بايد رابطه نسبى باشد، اين دو تفسير بعيد به نظر مى رسد.

ابن ابى الحديد و بعضى ديگر فضايل ديگرى براى طائفه بنى تميم نيز برشمرده اند كه از مجموع آنها استفاده مى شود كه اين طايفه به راستى طايفه اى ممتاز بوده اند.

در ضمن از كلام امام(عليه السلام) اين نكته استفاده مى شود كه مسأله صله رحم در اسلام بسيار گسترده است كه حتى با فاصله زياد در اجداد باز هم مشمول اين حكم اسلامى است كه امام(عليه السلام) مى فرمايد: اگر آن را مراعات نكنى در پيشگاه خدا مسئول هستى و مراعات آن مايه خير و بركت است.

در پايان اين نامه، امام(عليه السلام) به ابن عباس دستور مدارا كردن و خويشتن دارى در برابر مخالفان به طور كلى و بنى تميم به طور خاص مى دهد و مى فرمايد: «بنابراين اى ابوالعباس، خدا تو را رحمت كند خويشتن دار باش و مدارا كن در آنچه بر زبان و دست تو از خير و شر جارى مى شود، زيرا هر دو در اين امور شريك هستيم و سعى كن كه حسن ظن من نسبت به تو پايدار بماند و نظرم درباره (شايستگى هاى تو براى امر حكومت) دگرگون نشود; والسلام»; (فَارْبَعْ(9)أَبَا الْعَبَّاسِ، رَحِمَكَ اللهُ، فِيمَا جَرَى عَلَى لِسَانِكَ وَيَدِكَ مِنْ خَيْر وَشَرّ! فَإِنَّا شَرِيكَانِ فِي ذَلِكَ، وَكُنْ عِنْدَ صَالِحِ ظَنِّي بِكَ، وَلاَ يَفِيلَنَّ(10) رَأْيِي فِيكَ، وَالسَّلاَمُ).

منظور از خير و شر، سود و زيان است; يعنى كارهايى كه ممكن است منشأ ظلم و يا زيانى شود و شر به معناى ظلم و ستم نيست، زيرا ابن عباس كسى نبود كه بر كسانى ظلم كند.

قابل توجّه اينكه امام(عليه السلام) در دستورى كه درباره مدارا كردن با مخالفان مى دهد به اين نكته اشاره مى فرمايد كه تو نماينده منى و هر كارى از تو سر زند، هم به حساب تو مى نويسند و هم به حساب من، بنابراين بايد كاملاً مراقب باشى. اين سخن مانندآن است كه به علماى دين گفته مى شود مراقب كارخود باشيدزيرا كارهايى كه شما انجام مى دهيد هم به حساب خودتان مى نويسند و هم به حساب اسلام.

امام(عليه السلام) در آن جمله آخر هشدارى به ابن عباس نيز مى دهد كه اگر خويشتن دارى و مدارا را پيشه نكند ممكن است نظر امام(عليه السلام) درباره او تغيير كند و اين تأكيد ديگرى است بر دستورى كه حضرت بيان فرمود.

در عبارت بالا امام(عليه السلام) ابن عباس را به عنوان «ابوالعباس» خطاب مى كند و كنيه اوست و در عرب معمول است كه هنگامى كه مى خواهند به كسى احترام بگذارند نام اصلى او را نمى برند بلكه او را به كنيه صدا مى زنند يا به لقب و در اينجا امام(عليه السلام) احترام عبدالله بن عباس را كاملاً حفظ فرموده و او را به كنيه اش صدا زده است.

##### 1 . «مغرس» در اصل به معناى محل غرس درختان است. سپس به محل پيدايش هر امرى اطلاق شده است.
2 . «حادث» صيغه امر از «محادثه» به معناى مراقبت و بررسى و زدودن زنگار است; يعنى زنگار كينه ها را از قلبشان بدين وسيله بزدا.
3 . فصلت، آيه 34 و 35.
4 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 158.
5 . «تنمّر» به معناى خشمگين شدن و بدرفتارى نمودن است و از ريشه «نمر» بر وزن «كبد» به معناى پلنگ است.
6 . «وغم» اين واژه هم به معناى جنگ آمده و هم به معناى كينه.
7 . «ماسّة» در اينجا به معناى نزديك و قريب است از ريشه «مسّ» به معناى تماس گرفته شده است.
8 . «مازورون» به معناى گناه كاران از ريشه «وزر» به معناى گناه گرفته شده است.
9 . «اربع» از ريشه «ربوع» به معناى مدارا كردن و خويشتن دارى نمودن است.
10 . «يفيل» از ريشه «فيل» بر وزن «ميل» به معناى نادرست يا ضعيف بودن است.

▲نكته: ويژگى هاى اهل بصره

در خطبه هاى متعدّدى از نهج البلاغه از جمله، خطبه 13 و 14 مذمت هاى شديدى از اهل بصره شده و همان گونه كه در نامه بالا نيز ملاحظه كرديد، امير مؤمنان على(عليه السلام) بصره را مهبط شيطان و محل ورود ابليس و پايگاه فتنه ها مى شمرد; ولى به قرينه بعضى از روايات كه مدح فراوانى از اهل بصره اعم از زنان، مردان، كودكان و بزرگان شده، امام(عليه السلام) مقطع خاصى از زمان را در نظر داشته است، همان زمانى كه آتش جنگ جمل را برافروختند و از سركشان و پيمان شكنانى همچون طلحه و زبير حمايت كردند و گروه زيادى از مسلمان را به كشتن دادند.

بنابراين نكوهش هاى مزبور دليل بر آن نيست كه هر كس در آن شهر وارد شود و يا افراد بومى آن شهر هميشه و در طول تاريخ صفات نكوهيده اى دارند و اهل صلاح و سعادت نيستند. به خصوص اينكه در ميان آنها دانشمندان، علما، قاريان و مواليان اهل بيت فراوان بوده و هستند.

براى توضيح بيشتر به جلد اوّل، ذيل خطبه 13 مراجعه فرماييد.

▲19 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به بعضى از فرماندهانش نگاشته(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه در كتاب هايى قبل از سيّد رضى نيز آمده است از جمله در انساب الاشراف بلاذرى (متوفاى 279) و ابن واضح (معروف به يعقوبى متوفاى 284) در تاريخ خود با تفاوت هايى و اضافاتى نسبت به آنچه در نهج البلاغه آمده آورده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 242).

▲نامه در يك نگاه

مخاطب اين نامه آن گونه كه از تاريخ يعقوبى و تاريخ بلاذرى استفاده مى شود عمر بن ابوسلمه (مسلمه) ارحبى است كه به گفته بعضى حاكم بر فارس و بحرين بود(1) كه نسبت به بعضى از گروه هايى كه تحت حاكميّت او قرار داشتند و از طايفه مجوس بودند، خشونت به كار برده بود و آنها شكايت نامه اى خدمت امام(عليه السلام) فرستادند. امام(عليه السلام) ناراحت شد و نامه مورد بحث را براى او مرقوم داشت و او را دعوت به رعايت اعتدال و ترك خشونت فرمود.

جالب اينكه توصيه امام(عليه السلام) در اين نامه درباره غير مسلمين است، آنهايى كه به عنوان «اهل ذمّه» در داخل كشور اسلام زندگى مسالمت آميز داشتند و بايد مورد رأفت و محبّت اسلامى قرار گيرند و جان و مال و عرض آنها محفوظ باشد، امام هيچ گونه خشونت را در حقّ آنها نمى پذيرد.

ولى از آنجا كه نزديكى بيش از حدّ به آنها ممكن بود سبب مشكلات ديگرى شود امام(عليه السلام) دستور رعايت اعتدال را به اين فرماندار مى دهد.

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ميثم، ذيل نامه فوق.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ دَهَاقِينَ أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَقَسْوَةً، وَاحْتِقَاراً وَجَفْوَةً، وَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَهُمْ أَهْلاً لاَِنْ يُدْنَوْا لِشِرْكِهِمْ، وَلاَ أَنْ يُقْصَوْا وَيُجْفَوْا لِعَهْدِهِمْ، فَالْبَسْ لَهُمْ جِلْبَاباً مِنَ اللِّينِ تَشُوبُهُ بِطَرَف مِنَ الشِّدَّةِ، وَدَاوِلْ لَهُمْ بَيْنَ الْقَسْوَةِ وَالرَّأْفَةِ، وَامْزُجْ لَهُمْ بَيْنَ التَّقْرِيبِ وَالاِْدْنَاءِ، وَالاِْبْعَادِ وَالاِْقْصَاءِ. إِنْ شَاءَ اللهُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) گروهى از زعما و كدخدايان اهل شهر تو از خشونت و قساوت و تحقير و بدرفتارى تو شكايت كردند و من درباره آنها انديشيدم، نه آنان را شايسته نزديك شدن (بيش از حد) يافتم، زيرا مشركند و نه سزاوار دورى و بدرفتارى; چرا كه با آنان پيمان بسته ايم (و اهل ذمّه هستند) بنابراين لباسى از نرمش همراه كمى شدت و خشونت براى آنان بر خود بپوشان و با رفتارى ميان شدت و نرمش با آنها معامله كن و نزديك ساختن و تقريب را با دور نمودن و ابعاد آنها با هم بياميز; إن شاء الله.

▲شرح و تفسير

▲شمول رأفت اسلامى نسبت به همه شهروندان

همان گونه كه در بالا گفته شد، مخاطب اين نامه فرماندار فارس و بحرين بود كه نسبت به گروهى از مجوس كه در آنجا مى زيستند با خشونت رفتار مى كرد و آنها چون معتقد به عدالت و خلق نيكوى امام(عليه السلام) بودند به امام(عليه السلام) شكايت كردند، امام(عليه السلام) اين نامه را كه در عين كوتاهى، بسيار پر محتواست و مى تواند برنامه اى براى همه زمامداران باشد براى او مرقوم داشت. فرمود: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) گروهى از زعما و كدخدايان اهل شهر تو از خشونت و قساوت و تحقير و بدرفتارى تو شكايت كردند و من درباره آنها انديشيدم، نه آنان را شايسته نزديك شدن (بيش از حد) يافتم، زيرا مشركند و نه سزاوار دورى و بدرفتارى، چرا كه با آنان پيمان بسته ايم (و اهل ذمّه هستند)»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ دَهَاقِينَ(1) أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَقَسْوَةً، وَاحْتِقَاراً وَجَفْوَةً، وَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَهُمْ أَهْلاً لاَِنْ يُدْنَوْا لِشِرْكِهِمْ، وَلاَ أَنْ يُقْصَوْا وَيُجْفَوْا لِعَهْدِهِمْ).

امام(عليه السلام) در تعبيرات خود روى چهار نقطه از اعمال نارواى آن فرماندار انگشت نهاده; نخست خشونت و ديگر قساوت و بى رحمى و سوم تحقير كردن آنها و چهارم بدرفتارى نسبت به آنهاست; گرچه اين چهار مفهوم با هم نزديكند ولى تفاوتهاى دقيقى با هم دارند. لذا امام(عليه السلام) به تمام آنها اشاره كرده و به دنبال آن نظر مبارك خود را چنين اعلام مى كند كه از يك سو بايد توجّه داشت آنها مشركند، زيرا مجوس به عنوان دوگانه پرست و ثنوى شناخته مى شود، چون معتقد به دو مبدأ خير و شر و يزدان و اهريمن بوده اند، هرچند زرتشتى هاى امروز مدعى هستند كه ما موحّديم نه مشرك، امّا منابع دينى آنها غير از اين را مى گويد. به هر حال امام(عليه السلام) با ملاحظه تفاوت اعتقادى، نزديك شدن بيش از حد به آنها را نهى مى كند و در عين حال اين نكته را يادآور مى شود كه آنها تحت پيمان ذمّه هستند; يعنى با مسلمانان هم زيستى مسالمت آميز دارند آنها متعهدند كه به اسلام احترام بگذارند و حكومت اسلامى نيز متعهد است كه از جان و ناموس آنها دفاع كند و نسبت به آنان خوش رفتارى نمايد، بنابراين به خاطر اين پيمان ذمّه، جفا كردن و بدرفتارى در حق آنها جايز نيست.

آن گاه امام(عليه السلام) مطلب را روشن تر ساخته و چنين مى فرمايد: «بنابراين لباسى از نرمش همراه كمى شدت و خشونت براى آنان بر خود بپوشان و با رفتارى ميان شدت و نرمش با آنها معامله كن و نزديك ساختن و تقريب را با دور نمودن و ابعاد آنها با هم بياميز; ان شاء الله»; (فَالْبَسْ لَهُمْ جِلْبَاباً(2) مِنَ اللِّينِ تَشُوبُهُ بِطَرَف مِنَ الشِّدَّةِ، وَدَاوِلْ(3) لَهُمْ بَيْنَ الْقَسْوَةِ وَالرَّأْفَةِ، وَامْزُجْ لَهُمْ بَيْنَ التَّقْرِيبِ وَالاِْدْنَاءِ، وَالاِْبْعَادِ الاِْقْصَاءِ. إِنْ شَاءَ اللهُ).

بديهى است اين گونه رفتار با افرادى كه مسلمان نيستند ولى در سايه حكومت اسلامى بايد زندگى سالمى داشته باشند، بهترين رفتار است; از يك سو به آنان آرامش مى دهد و هر گونه فكر طغيان و سركشى را از وجودشان بر مى چيند و از سويى ديگر رفتار حكومت اسلامى را حمل بر ضعف و ناتوانى كه ممكن است آن هم سرچشمه طغيان گردد نخواهند كرد. اين بهترين طريق رفتار با اين اقليت هاست.

روشن است آنچه امام(عليه السلام) در اين نامه بيان فرموده منحصر به اشخاص و يا زمان و مكان معينى نيست بلكه برنامه حساب شده اى است كه در همه جا كارآيى دارد، بلكه مى توان گفت حكومت نسبت به افراد خودى نيز بايد همين گونه معامله كند. اگر زياد در مقابل آنها نرمش نشان دهد، ممكن است حمل بر ضعف او كنند و گروهى جرأت بر قانون شكنى پيدا نمايند و اگر قوانين را با خشونت و شدت اجرا كند، سبب رميدن مردم و از دست دادن عشق و علاقه آنها نسبت به حكومت خواهد شد. به هر حال اعتدال در ميان نرمش و خشونت، يكى از اصول ثابت مديريت و فرماندهى در تمام سطوح است.

حتى در مورد خداوند و سياست الهى نسبت به بندگان همين اصل رعايت شده و خداوند متعال آنها را بين خوف و رجا نگه مى دارد، قرآن مجيد مى فرمايد: «(نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحيمُ * وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الاَْلِيمُ); اى پيامبر! بندگانم را آگاه كن كه آمرزنده مهربان منم * و (اينكه) عذاب من همان عذاب دردناك است».(4)

و در دعاى معروف افتتاح مى خوانيم: «وَأَيْقَنْتُ أَنَّكَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فِي مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ وَأَشَدُّ الْمُعَاقِبِينَ فِي مَوْضِعِ النَّكَالِ وَالنَّقِمَة; يقين دارم تو در جاى رحمت، ارحم الراحمين و در جاى كيفر، اشد المعاقبين هستى».

بعضى از مفسّران نهج البلاغه در اينجا سؤالى مطرح كرده اند و آن اينكه امام(عليه السلام)چگونه دستور مى دهد كه غير مسلمانان را زياد به خود نزديك نكن در حالى كه قرآن با صراحت مى گويد: آنهايى كه از درِ جنگ با شما در نيامدند و شما را از سرزمين خود آواره نساختند (و هيچ گونه عداوت و دشمنى با شما نداشتند) خداوند از نيكى با آنها و اجراى عدالت در حقشان نهى نمى كند (لا يَنْهاكُمُ اللهُ عَنِ الَّذينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِم).(5)

پاسخ اين ايراد روشن است و آن اينكه امام(عليه السلام) نمى فرمايد به آنها نيكى نكن، بلكه مى فرمايد اعتدال را رعايت كن; نه بيش از حد نزديك شوند كه جرأت بر مخالفت پيدا كنند و نه دور شوند كه سبب رنجش و طغيانشان گردد.

##### 1 . «دهاقين» جمع «دهقان» از ريشه فارسى «دهگان» يا «دهبان» گرفته شده كه به معناى بزرگ ده، رييس، كدخدا و زعيم به كار مى رود و گاه به هر كشاورزى نيز اطلاق مى شود; ولى در عبارت بالا معناى اوّل مناسب تر است، زيرا شكايت را رؤسا و بزرگان محل مى نويسند.
2 . «جلباب» به كسر و فتح جيم هر دو قرائت مى شود و براى آن معانى مختلفى ذكر شده گاه به معناى چادر «ملحفه» و گاه به معناى روسرى «مقنعه» و گاه به معناى پيراهن بلند و گشاد معنا شده و در نامه مورد بحث جنبه كنايى دارد و منظور از آن پوشش معنوى است كه مدير و فرمانده گروه بر خود مى پوشد كه امام(عليه السلام)مى فرمايد تركيبى از نرمش و شدت باشد.
3 . «داوِل» صيغه امر است از «مُداوله» به معناى گردانيدن و گردش دادن و چيزى را به جاى ديگرى نشاندن و يا شخصى را به جاى شخص ديگرى قرار دادن و در نامه بالا منظور اين است كه گاه با محبّت با آنها رفتار كن و گاه با كمى خشونت.
4 . حجر، آيه 49 و 50 .
5 . ممتحنه، آيه 8 .

▲نكته : اسلام و اهل ذمه

رابطه اسلام و مسلمين را با غير مسلمانان مى توان در چهار صورت خلاصه كرد

1. اهل ذمه: آنها صاحبان كتب آسمانى هستند كه در داخل كشورهاى اسلامى به صورت اقليتى مذهبى زندگى مى كنند هرگاه آنها تظاهر بر خلاف قوانين اسلام نكنند و به مسلمين احترام بگذارند مسلمانان نيز موظّفند آنها را محترم بشمارند. حكومت اسلامى نيز موظف است جان و مال و ناموس آنها را حفظ كند. ذمه به معناى پيمان است در واقع آنها پيمان هم زيستى مسالمت آميز با مسلمين دارند كه يكى از شرايطش پرداختن ماليات كوچك و مختصرى است به نامه «جزيه» كه در برابر اين وجه مختصر، حكومت اسلامى خدمات مهمى را در مورد آنها متعهد است و همان گونه كه در نامه بالا ديديم، امير مؤمنان على(عليه السلام)نامه اعتراض آميزى به فرماندارش در مناطقى كه اهل ذمه بودند مى نويسد و او را دعوت به خوش رفتارى با آنها مى كند.

احكام اهل ذمه در كتب فقهى در ذيل كتاب جهاد به صورت گسترده آمده است.

2. كفار حربى: آنها همان گونه كه از نامشان پيداست كسانى هستند كه در حال جنگ با مسلمانانند و به همين دليل نه تنها احترامى ندارند بلكه مسلمانان مأمور به جهاد در مقابل آنان هستند.

احكام كفّار حربى نيز در فقه اسلام در كتاب الجهاد به طور مشروح آمده است.

3. كفار معاهد: آنهايى هستند كه در داخل كشورهاى اسلامى زندگى نمى كنند ولى روابطى با مسلمانان از نظر تجارى، سياسى و امثال آن دارند و حقوق يكديگر را محترم مى شمارند. مصداق بارز آن زمان ماست، تمام كشورهايى كه رابطه سياسى با مسلمانان دارند و مبادله سفير، كاردار و امثال آن در كشور يكديگر انجام مى دهند. آنها نيز در هر كجا باشند چه به داخل كشورهاى اسلامى سفر كنند چه در خارج تماس داشته باشند، همه چيزشان محترم است.

احكام اين گروه نيز در همان كتاب جهاد و در كتب تفسير، در تفسير سوره برائت آمده است.

4. كفار مهادن: آنهايى هستند كه در بيرون كشورهاى اسلامى زندگى مى كنند و معاهده و رابطه خاص سياسى با مسلمانان ندارند ولى در حال جنگ و پيكار و مبارزه و مخالفت نيز نيستند. اسلام درباره آنها نيز دستور به خوش رفتارى و مسالمت داده از جمله در آيه 8 سوره ممتحنه درباره آنها فرموده است كه نهى نمى كند خداوند از نيكى كردن و رفتار عادلانه با كسانى كه با شما در حال جنگ نيستند و شما را از خانه و كاشانه خود بيرون نراندند.

▲20 إلى زِيادِ ابْنِ أَبيهِ وَهُوَ خَليفَةُ عامِلِهِ عَبْدُاللهِ بْنِ عَبّاس عَلَى الْبَصْ

إلى زِيادِ ابْنِ أَبيهِ وَهُوَ خَليفَةُ عامِلِهِ عَبْدُاللهِ بْنِ عَبّاس عَلَى الْبَصْرَةِ،
وَعَبْدُاللهِ عامِلُ أميرِالْمُؤْمِنينَ(عليه السلام) يَوْمَئِذ عَلَيْها وَعَلى كُورِ الأَهْوازِ وَفارْس وَكِرْمان وَغَيْرِها:

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به زياد بن ابيه جانشين فرماندار آن حضرت، عبدالله بن عباس در بصره نوشته است. عبدالله بن عباس در آن زمان فرماندارى بصره، اهواز، فارس، كرمان و ديگر نواحى آنجا را از طرف امام(عليه السلام) بر عهده داشت.(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه قبل از مرحوم سيّد رضى، در كتاب انساب الاشراف بلاذرى و در تاريخ يعقوبى (با تفاوت هايى) آمده است. و در مصادر نهج البلاغه به كتاب اوّل اشاره شده و سپس افزوده است كه اين نامه را بيهقى در المحاسن و المساوى نيز نقل كرده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 232).

▲نامه در يك نگاه

از اين نامه مخصوصاً با توجّه به صدر آن، كه در تاريخ يعقوبى آمده، استفاده مى شود كه «زياد» قصد خيانت در بيت المال و طفره رفتن از پرداختن تمام خراج را داشت. امام(عليه السلام) از طريق بعضى از «عيون» خود از اين امر آگاه شد و اين نامه شديداللحن را براى او نوشت كه خراج را بايد به طور كامل به بيت المال بپردازد و نزد امام(عليه السلام) بفرستد و امام(عليه السلام) او را تهديد كرد كه اگر از اين كار خوددارى نمايد او را شديداً مجازات خواهد كرد.

از اين نامه و مانند آن روشن مى شود كه امام(عليه السلام) عمال و مراقبينى بر تمام مسئولان حكومتى گماشته بود كه مسائل مهم را مرتباً گزارش مى دادند، و اگر مسئولى پا از مأموريت خود فراتر مى نهاد امام(عليه السلام) به او هشدار مى داد.

▲متن و ترجمه

وَإِنِّي أُقْسِمُ بِاللهِ قَسَماً صَادِقاً، لَئِنْ بَلَغَنِي أَنَّكَ خُنْتَ مِنْ فَيْءِ الْمُسْلِمِينَ شَيْئاً صَغِيراً أَوْ كَبِيراً لاََشُدَّنَّ عَلَيْكَ شَدَّةً تَدَعُكَ قَلِيلَ الْوَفْرِ، ثَقِيلَ الظَّهْرِ، ضَئِيلَ الاَْمْرِ، وَالسَّلاَمُ.

ترجمه

صادقانه به خداوند سوگند ياد مى كنم اگر به من گزارش رسد كه از بيت المال مسلمين چيزى كم يا زياد، به خيانت برداشته اى آنچنان بر تو سخت مى گيرم كه زندگى تو را كم بهره، سنگين بار و حقير و ذليل سازد; والسلام.

▲شرح و تفسير

▲هشدار شديد به متخلّفان

از تاريخ يعقوبى استفاده مى شود كه امام(عليه السلام) در آغاز اين نامه چنين مرقوم داشت: «إنّ رَسُولى أخْبَرَنى بِعَجَب زَعَمَ أَنّكَ قُلْتَ لَهُ فيما بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ: إنّ الاْكْرادَ هاجَتْ بِكَ فَكَسَرَتْ عَلَيْكَ كَسيراً منَ الْخِراجَ وَقُلْتَ لَهُ: لا تَعَلَّم بِذلِكَ أميرَالْمُؤْمِنينَ; فرستاده من چيز تعجب آورى را به من خبر داد او مى گويد: تو اين سخن را به عنوان يك راز به او گفته اى كه كردهاى منطقه سركشى كردند و از پرداختن بسيارى از خراج خوددارى ورزيدند و گفته اى: اين سخن را به امير مؤمنان(عليه السلام)نگو (شايد به گمان اينكه امام(عليه السلام) از مقدار خراج كه قرارداد شده دقيقا خبر نداشته باشد و هرچه براى او بفرستند مى پذيرد)».

از اين قسمت نامه به خوبى استفاده مى شود كه زياد براى تقليل خراج توطئه كرده بود و به عنوان اينكه اكراد از پرداختن خراج به طور كامل خوددارى كردند مى خواست بخشى از خراج را به نفع خود بردارد و براى بيت المال نفرستد. امام(عليه السلام) از توطئه او آگاه شد و اين نامه شديد اللحن را براى او فرستاد و فرمود: «صادقانه به خداوند سوگند ياد مى كنم اگر به من گزارش رسد كه از بيت المال مسلمين چيزى كم يا زياد به خيانت برداشته اى آنچنان بر تو سخت مى گيرم كه در زندگى تو را كم بهره، سنگين بار و حقير و ذليل سازد. والسلام»; (وَإِنِّي أُقْسِمُ بِاللهِ قَسَماً صَادِقاً، لَئِنْ بَلَغَنِي أَنَّكَ خُنْتَ مِنْ فَيْءِ الْمُسْلِمِينَ شَيْئاً صَغِيراً أَوْ كَبِيراً، لاََشُدَّنَّ عَلَيْكَ شَدَّةً تَدَعُكَ قَلِيلَ الْوَفْرِ، ثَقِيلَ الظَّهْرِ ضَئِيلَ الاَْمْرِ، وَالسَّلاَمُ).

تعبير امام(عليه السلام) به اينكه قسمى را ياد مى كند كه قسم صدق است مفهومش اين نيست كه ممكن است كه قسم غير صادقانه اى از امام(عليه السلام) صادر شود، بلكه نوعى تأكيد بر جدى بودن اين قسم است.

نكته ديگر اين است كه امام(عليه السلام) به او صريحا نفرمود تو خيانت كرده اى، بلكه سخن را به نحو مشروط بيان كرد كه «اگر به من برسد كه مرتكب چين خيانتى شده اى» زيرا در اين گونه موارد اگر پرده را از روى كار شخص متخلف كنار بزنند او جسورتر مى شود. فصاحت و بلاغت ايجاب مى كند كه پرده را كمى كنار بزنند و مطلب را به صورت مشروط بيان كنند تا او جسور نشود و قصد فرار از منطقه و با خود بردن اموال را نكند.

اين نكته نيز حايز اهمّيّت است كه امام(عليه السلام) مى فرمايد، چنان بر تو سخت مى گيرم كه سه بلا بر سر تو بيايد نخست اينكه در زندگى كم بهره شوى، آبرويت بريزد و كارى به تو نسپارند.

دوم اينكه تو سنگين بار گردى كه ممكن است منظور سنگين بار شدن در دنيا باشد; يعنى مسئوليت خيانت بر دوش او قرار گيرد و به دنبال آن مجازات شود و يا بر اثر بى نوايى پشتش براى اداره زندگى شخصى خود سنگين گردد. بعضى از شارحان نيز احتمال داده اند كه منظور سنگينى پشت از نظر مسئوليت اخروى است همان گونه كه در آيه شريفه آمده است: «(وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالاً مَّعَ أَثْقالِهِمْ
وَلَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَمّا كانُوا يَفْتَرُونَ); آنها بار سنگين (گناهان) خويش را بر دوش مى كشند، و (همچنين) بارهاى سنگين ديگرى را اضافه بر بارهاى سنگين خود; و روز قيامت به يقين از دروغ هايى كه به خدا مى بستند سؤال خواهند شد».(1)

ولى اين احتمال بعيد به نظر مى رسد، زيرا امام(عليه السلام) مى فرمايد: من كارى مى كنم كه اين عواقب سه گانه را براى تو به بار آورد و مى دانيم مسئوليت روز قيامت بر اثر خيانت قطعى خواهد بود و نيازى به سخت گيرى امام(عليه السلام) بر او نيست.

جمله «ضَئِيلَ الاَْمْرِ» با توجّه به اينكه «ضَئِيل» به معناى حقير، ضعيف و كوچك است مفهومش اين است كه اگر خيانت كنى و مردم تو را به خيانت بشناسند، در آينده در ميان مردم حقير، ضعيف و سربه زير خواهى بود.

اصولاً خيانت مخصوصاً خيانت در اموال به ويژه خيانت در بيت المال مايه رسوايى شديد در دنيا و آخرت است و اين منحصر به زياد نبود كه در صورت خيانت سرنوشت هاى سه گانه اى را كه امام(عليه السلام) در نامه بالا نوشته است پيدا كند، بلكه اين سرنوشت ها در انتظار تمام خائنان مخصوصاً خائنان به بيت المال است. پشت آنها از بار گناه و مسئوليت و مجازات سنگين مى شود، بهره آنها كم و شخصيت آنها حقير و بى مقدار خواهد شد.

##### 1 . عنكبوت، آيه 13 .

▲نكته: چرا «زياد» به اين منصب گماشته شد

درباره تاريخچه زندگى «زياد» سؤالات زيادى مطرح است نخست اينكه چرا او را زياد بن ابيه (زياد فرزند پدرش) مى گويند كه حكايت از نامشروع بودن نطفه او دارد و ديگر اينكه چرا امير مؤمنان على(عليه السلام) در دوران حكومت خود چنان منصبى به او داد و يا لااقل عبدالله بن عباس كه به يقين شناختى از او داشت او را به چنين مقامى نصب كرد و سرانجام پايان كار او به كجا كشيد و دودمانش چه نقش تخريبى در تاريخ اسلام داشتند.

پاسخ اين سؤالات را به خواست خدا ذيل نامه 44 كه تناسب بيشترى با اين مطالب دارد بيان خواهيم كرد.

▲21 إلى زِياد أيْضاً

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه آن را نيز براى زياد نوشته است(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه را بلاذرى در انساب الاشراف آورده است و در واقع آنچه مرحوم سيّد رضى در اينجا ذكر كرده بخشى از نامه مفصلى است كه امام(عليه السلام) براى زياد فرستاد. در مصادر نهج البلاغه نيز تنها از همين منبع ذكر شده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 233) ابن ابى الحديد نيز در شرح نهج البلاغه خود ذيل نامه 44 آنچه را بلاذرى در انساب الاشراف آورده، با تفاوتهاى قابل ملاحظه اى ذكر كرده و چون اين تفاوت ها نسبتاً زياد است حمل بر اختلاف نسخ بعيد به نظر مى رسد شايد ابن ابى الحديد منبع ديگرى در اختيار داشته است كه اين نامه را با آن شرح و تفصيل از آن نقل نموده است.

▲نامه در يك نگاه

از صدر اين نامه كه در انساب الاشراف بلاذرى آمده، استفاده مى شود كه افرادى به امام(عليه السلام) خبر داده بودند كه زياد مرتكب كارهاى خلافى مى شود از جمله اينكه سفره رنگين با چند نوع غذا ترتيب مى دهد و در برخورد با افراد، متكبرانه برخورد مى كند. امام(عليه السلام) در اين نامه او را از اسراف، تكبر و دنياپرستى برحذر مى دارد و به او تأكيد مى فرمايد كه به فكر آخرتش باشد.

▲متن و ترجمه

فَدَعِ الاِْسْرَافَ مُقْتَصِداً، وَاذْكُرْ فِي الْيَوْمِ غَداً، وَأَمْسِكْ مِنَ الْمَالِ بِقَدْرِ ضَرُورَتِكَ، وَقَدِّمِ الْفَضْلَ لِيَوْمِ حَاجَتِكَ. أَ تَرْجُو أَنْ يُعْطِيَكَ اللهُ أَجْرَ الْمُتَوَاضِعِينَ وَأَنْتَ عِنْدَهُ مِنَ الْمُتَكَبِّرِينَ! وَتَطْمَعُ ـ وَأَنْتَ مُتَمَرِّغٌ فِي النَّعِيمِ; تَمْنَعُهُ الضَّعِيفَ وَالاَْرْمَلَةَ ـ أَنْ يُوجِبَ لَكَ ثَوَابَ الْمُتَصَدِّقِينَ؟ وَإِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِيٌّ بِمَا أَسْلَفَ وَقَادِمٌ عَلَى مَا قَدَّمَ، وَالسَّلاَمُ.

ترجمه

(اى زياد) اسراف را كنار بگذار و ميانه روى را پيشه كن و از امروز به فكر فردا باش و از اموال دنيا به مقدار ضرورت براى خود نگاه دار و اضافه بر آن را براى روز نيازت از پيش بفرست، آيا تو اميد دارى كه خداوند پاداش متواضعان را به تو دهد در حالى كه نزد او از متكبران باشى؟ تو طمع دارى كه ثواب انفاق كنندگان را خداوند براى تو قرار دهد در صورتى كه در زندگى پر نعمت و ناز قرار دارى و مستمندان و بيوه زنان را از آن باز مى دارى و (بدان) انسان تنها به آنچه از پيش فرستاده جزا داده مى شود و بر آنچه قبلا براى خود ذخيره كرده وارد مى گردد; والسلام.

▲شرح و تفسير

امام(عليه السلام) باز هم «زياد» را اندرز مى دهد

همان گونه كه قبلاً اشاره شد اين نامه مقدّمه اى دارد كه با توجّه به آن، تفسير آنچه را مرحوم سيّد رضى آورده مى توان دريافت. در مقدمه اين نامه چنين آمده كه سعد (فرستاده امير مؤمنان على(عليه السلام)) گفته است كه تو به او دشنام داده اى و تهديد كرده اى و بر اثر كبر و غرور اجازه ملاقات به او نداده اى. چه چيز تو را به اين تكبر فرا خوانده در حالى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: بزرگى شايسته ذات پاك خداست و هركس در اين امر با خدا به منازعه برخيزد خدا او را در هم مى شكند؟ (اضافه بر اين) سعد به من خبر داده كه تو انواع مختلف غذاها را در روز واحد بر سر سفره خود حاضر مى كنى و همه روز بدن خود را با روغن مخصوص چرب مى كنى (كه در واقع نوعى وسيله آرايش آن روز بود).(1)

سپس امام(عليه السلام) به او دستور صدقه در راه خدا و كمك به ضعفا و فقرا مى دهد و همچنين به او مى فرمايد: سخنان تو سخنان نيكان است اما عملت عمل خاطيان و گنهكاران. اگر واقعاً چنين باشد به خود ستم كردى و اعمالت را بر باد دادى....(2)

با توجّه به آنچه در بالا آمد به سراغ تفسير نامه مطابق آنچه مرحوم سيّد رضى آورده است مى رويم. امام(عليه السلام) نخست چهار دستور ضمن عباراتى كوتاه و پرمعنا به زياد مى دهد ابتدا مى فرمايد: «(اى زياد) اسراف را كنار بگذار و ميانه روى را پيشه نما»; (فَدَعِ الاِْسْرَافَ مُقْتَصِداً).

اشاره به سفره هاى رنگين زياد و تجمّل پرستى اوست كه اين كار براى همه مسلمانان نكوهيده است مخصوصاً براى حاكمان و منصوبين از طرف آنها.

البتّه اسراف منحصر به زياده روى در غذا و امثال آن نيست، بلكه زياده روى در همه چيز در اسلام نكوهش شده است حتى در عبادات كه گاهى سبب خستگى و بى ميلى به اطاعت و عبادت مى شود.

امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «وَ إِنَّ الْقَصْدَ أَمْرٌ يُحِبُّهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ وَإِنَّ السَّرَفَ أَمْرٌ يُبْغِضُهُ اللهُ حَتَّى طَرْحَكَ النَّوَاةَ فَإِنَّهَا تَصْلُحُ لِلشَّيْءِ وَحَتَّى صَبَّكَ فَضْلَ شَرَابِكَ; ميانه روى چيزى است كه خداوند متعال آن را دوست دارد و خداوند اسراف را مبغوض مى شمرد حتى دور انداختن يك هسته خرما، زيرا به درد چيزى مى خورد و حتى ريختن اضافه آب كه در ظرف آب خورى باقى مى ماند».(3)

آن گاه امام(عليه السلام) در دومين توصيه به او مى فرمايد: «و از امروز به فكر فردا باش»; (وَاذْكُرْ فِي الْيَوْمِ غَداً).

اين همان چيزى است كه قرآن مجيد بارها بر آن تكيه كرده است گاه مى فرمايد: «(وَمَا تُقَدِّمُوا لاَِنفُسِكُمْ مِنْ خَيْر تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ); هر كار خيرى را براى خودتان از پيش مى فرستيد آن را نزد خدا (در سراى ديگر) خواهيد يافت».(4)

گاه مى فرمايد: «(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَد وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ); اى كسانى كه ايمان آورده ايد، تقواى الهى پيشه كنيد و هر كس بايد بنگرد تا براى فردايش چه چيز از پيش فرستاده; و تقواى الهى داشته باشيد كه خداوند از آنچه انجام مى دهيد آگاه است».(5)

پيداست هرگاه انسان توجّه داشته باشد كه امروز را فردايى است، فردايى جاودان كه نياز او به اموال و ثروتهاى دنيا در آن روز بسيار بيشتر است، به يقين به جاى عياشى و خوش گذرانى به كارهاى خير روى مى آورد و بيش از حد نياز خود را در اين دنيا براى آن روز ذخيره مى كند.

حضرت در سومين و چهارمين توصيه مى فرمايد: «و از اموال دنيا به مقدار ضرورت براى خود نگاه دار و اضافه بر آن را براى روز نيازت از پيش بفرست»;

(وَأَمْسِكْ مِنَ الْمَالِ بِقَدْرِ ضَرُورَتِكَ وَقَدِّمِ الْفَضْلَ لِيَوْمِ حَاجَتِكَ).

در واقع آنچه را امام(عليه السلام) در جمله «وَاذْكُرْ فِي الْيَوْمِ غَداً» با اشاره فرموده در دو جمله اخير به تفصيل بيان داشته و به ياد فردا بودن را در اين عبارت تفسير مى كند و آن نگاه داشتن مال به اندازه نياز و از پيش فرستادن براى روز حاجت به خصوص اينكه انسان مى داند مال و ثروت هر چه باشد در اين دنيا فانى مى شود و اگر فانى نشود به هنگام مرگ از انسان جدا مى گردد و كمترين چيزى از آن را نمى تواند با خود ببرد حتى بعضى از اقوام گذشته كه بسيارى از اموال نفيس سلاطين و ثروتمندان را همراه آنها دفن مى كردند، در واقع گنجى مى ساختند براى نسلهاى بعد و كمترين چيزى از آن عايد آنها نشد.

شبيه همين معنا با تعبير جالب و پرمعناى ديگرى در وصيّت نامه معروف آن حضرت به امام حسن(عليه السلام) (نامه 31) آمده است آنجا كه مى فرمايد: «فَلاَ تَحْمِلَنَّ عَلَى ظَهْرِكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ، فَيَكُونَ ثِقْلُ ذَلِكَ وَبَالاً عَلَيْكَ، وَإِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ الْفَاقَةِ مَنْ يَحْمِلُ لَكَ زَادَكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَيُوَافِيكَ بِهِ غَداً حَيْثُ تَحْتَاجُ إِلَيْهِ فَاغْتَنِمْهُ وَحَمِّلْهُ إِيَّاهُ; بيش از تاب و تحمل خود بار (ثروت و اموال) را بر دوش مگير كه سنگينى آن بر تو وبال خواهد بود و هرگاه نيازمندى را يافتى كه مى تواند زاد و توشه تو را تا قيامت بر دوش گيرد و فردا كه به آن نيازمند شوى به تو باز گرداند اين را غنيمت شمار و اين زاد و توشه را بر دوش او بگذار».

آنچه در چهار صفت بالا آمد در واقع اشاره به همان چيزى است كه بعضى از آگاهان، به امام(عليه السلام) درباره اسراف كارى زياد و خيانتش نسبت به بيت المال خبر داده بودند.

سپس امام(عليه السلام) به يكى ديگر از نقاط ضعف او كه همان تكبر در برابر ارباب رجوع و مستضعفان است، اشاره كرده و مى فرمايد: «آيا تو اميد دارى كه خداوند پاداش متواضعان را به تو دهد در حالى كه نزد او از متكبران باشى؟»; (أَ تَرْجُو أَنْ يُعْطِيَكَ اللهُ أَجْرَ الْمُتَوَاضِعِينَ وَأَنْتَ عِنْدَهُ مِنَ الْمُتَكَبِّرِينَ!).

به يقين كسى كه اميد به پاداش گروهى از مؤمنان دارد بايد همانند آنها عمل كند و تناقض در رفتار و خواست درونى خود نداشته باشد. اين درست به آن مى ماند كه شخص كشاورزى اميد به برداشت محصول فراوان از زمين زراعتى خود داشته باشد در حالى كه نه بذرى افشانده و نه آبيارى كرده است.

امام(عليه السلام) در واقع روى نقطه بسيار حساسى در اينجا انگشت گذارده است كه به تعبير خود آن حضرت در حديثى كه در غرر الحكم از وى نقل شده: «اِحْذَرِ الْكِبْرَ فَإنَّهُ رَأسُ الطُّغْيانِ وَمَعْصِيَةُ الرَّحْمنِ; از كبر بپرهيز، زيرا سرچشمه طغيان ها و معاصى الهى است» اشاره دارد.(6)

به تعبير ديگر از همان حضرت: «أَقْبَحُ الْخُلُقِ التَّكَبُّرُ; زشت ترين اخلاق تكبر است».(7)

در تعبير ديگرى از امام باقر و امام صادق(عليهما السلام) مى خوانيم: «لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ مَنْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّة مِنْ خَرْدَل مِنْ كِبْر; كسى كه در قلبش به اندازه دانه خردلى از كبر باشد، هرگز داخل در بهشت نخواهد شد».(8)

آن گاه امام(عليه السلام) بار ديگر به مسأله انفاق در راه خدا بر مى گردد و مى فرمايد: «تو طمع دارى كه ثواب انفاق كنندگان را خداوند براى تو قرار دهد در صورتى كه در زندگى پر نعمت و ناز قرار دارى و مستمندان و بيوه زنان را از آن باز مى دارى»; (وَتَطْمَعُ ـ وَأَنْتَ مُتَمَرِّغٌ(9) فِي النَّعِيمِ، تَمْنَعُهُ الضَّعِيفَ وَالاَْرْمَلَةَ(10) ـ أَنْ يُوجِبَ لَكَ ثَوَابَ الْمُتَصَدِّقِينَ؟).

اين حالت مخصوص به زياد نبود و نيست، بسيارند كسانى كه به هنگام دعا از خدا تقاضاى پاداش هاى بسيارى مى كنند; ولى در عمل چيزى كه سبب آن باشد انجام نمى دهند و در واقع اين تقاضا و دعا نوعى نفاق و دوگانگى خواسته ها و اعمال است كه براى رسيدن به سعادت بايد از وجود انسان ريشه كن شود آنچه را مى خواهد، هماهنگ با آن عمل كند، هرچند از خدا بيش از آن را طلب نمايد.

آن گاه امام(عليه السلام) نامه را با بيان قاعده اى كلى كه شامل تمام توصيه هاى گذشته و فراتر از آن مى شود، به پايان مى برد و مى فرمايد: «و (بدان) انسان تنها به آنچه از پيش فرستاده جزا داده مى شود و بر آنچه قبلا براى خود ذخيره كرده وارد مى گردد; والسلام»; (وَإِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِيٌّ بِمَا أَسْلَفَ وَقَادِمٌ عَلَى مَا قَدَّمَ، وَالسَّلاَمُ).

##### 1 . درباره استفاده از انواع روغن ها (و كرمها) براى نرم كردن موها و صورت و بدن و آنچه در آن زمان معمول بوده و آنچه مستحب و مكروه است، مرحوم صاحب وسائل در وسائل الشيعه در جلد اوّل كه از باب 102 آداب الحمام شروع مى شود، روايات فراوانى ذكر كرده است و از تعبير امام(عليه السلام) در عبارت بالا بر مى آيد كه زياده روى در اين كار برنامه افراد ثروتمند و متنعم بوده است.
2 . اين مضمون را بلاذرى در انساب الاشراف و ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود (ج 16، ص 196) آورده اند.
3 . بحارالانوار، ج 71، ص 346.
4 . بقره، آيه 110.
5 . حشر، آيه 18 .
6 . غررالحكم، ح 2609.
7 . همان مدرك، ح 2898.
8 . كافى، ج 2، ص 310.
9 . «متمرّغ» به معناى كسى است كه در خاك مى غلطد از ريشه «تمرّغ» به معناى در خاك غلط زدن گرفته شده است.
10 . «اَرْمَلَة» به زنى گفته مى شود كه شوهرش از دنيا رفته است (بيوه زن) و «اَرْمَل» به مردى گفته مى شود كه زوجه اش از دنيا رفته است اين واژه گاهى به معناى از دست دادن زاد و توشه نيز به كار مى رود و در اصل از ريشه «رمل» به معناى شن گرفته شده گويى اين گونه افراد از شدت ناتوانى، فقر و نياز به زمين مى چسبند. واژه «اَرامل» به مساكين نيز اطلاق مى شود.

▲نكته ها

▲1. رابطه اعمال و پاداش ها

آنچه از تعليمات قرآن مجيد استفاده مى شود اين است كه اساس كار در قيامت بر رابطه ميان اعمال و پاداش ها و كيفرها يا مشاهده اعمال و نتيجه آنهاست; (فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَيْراً يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة شَرًّا يَرَهُ)(1) در حالى كه بسيارى از مردم اساس را شفاعت و عفو الهى و مانند آن مى دانند و به همين دليل چندان به اعمال خود توجّه ندارند و همين طرز فكر گاهى آنها را در ترك واجبات و ارتكاب محرّمات سهل انگار مى كند. به يقين شفاعت حق است، عفو الهى يك واقعيّت است; ولى اينها اساس نجات در روز قيامت نيست. آن روز «يوم الدين» است يوم جزا و گرفتن نتيجه اعمال.

امام(عليه السلام) نيز در نامه بالا به اين مسأله تأكيد فرموده و مى گويد: تنها انسان به امورى جزا داده مى شود كه از پيش فرستاده و بر امورى وارد مى گردد كه قبلا ذخيره نموده است.

اگر اساس را بر اين بگذاريم، به يقين اعمال ما بسيار پاك تر خواهد شد.

##### 1 . زلزال، آيه 7 و 8 .

▲2. «زياد» مرد نمك نشناس

درباره زياد و فرزندش عبيدالله و زشتى هاى اعمال و عقايد آنها سخن بسيار است كه بخش قابل ملاحظه اى از آن در ذيل نامه 44 به خواست خدا خواهد آمد ولى در اينجا سزاوار است اشاره كوتاهى با ذكر كلامى از ابن ابى الحديد به اين مسأله داشته باشيم:

او مى گويد: «خداوند روى زياد را سياه كند كه آن همه محبّت و احسان على(عليه السلام)را با اعمال زشت و جنايات در مورد شيعيان و دوستان على(عليه السلام) و اسراف در لعن آن حضرت تلافى كرد، او در برابر معاويه در نكوهش از اعمال امير مؤمنان على(عليه السلام) به قدرى زياده روى كرد كه معاويه انتظار آن را نداشت; ولى او براى خوش آيند معاويه اين كار را نكرد، بلكه با طبع كثيف و قلب پر از عناد خود اين كار را انجام مى داد و خدا مى خواست كه او را با اين اعمال رسوا كند و او را به مادرش باز گرداند تا از نسب او خبر دهد! آرى! از كوزه همان برون تراود كه در اوست. و بعد از او فرزندش (عبيدالله) آمد و اعمال زشت پدر را (نسبت به شيعيان و خاندان آن حضرت) آن گونه كه مى دانيم به نهايت رساند».(1)

##### 1 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 139، ذيل نامه 21.

▲22 إلى عَبْدِاللهِ بْنِ الْعَبّاسِ رَحِمَهُ اللهُ تَعال

22

إلى عَبْدِاللهِ بْنِ الْعَبّاسِ رَحِمَهُ اللهُ تَعالى، وَكانَ عَبْدُاللهِ يَقُولُ: «مَا انْتَفَعْتُ بِكَلام بَعْدَ كَلامِ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، كَانْتِفاعي بِهذا الْكَلامِ!»

از نامه هاى امام(عليه السلام) است كه به عبدالله بن عباس(رحمه الله) مرقوم داشته و عبدالله همواره مى گفت: پس از سخنان پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) از هيچ سخنى به اندازه اين سخن سود نبردم(1)

##### 1 . سند نامه:
به گفته نويسنده مصادر نهج البلاغه، اين نامه از روايات متواترى است كه گروه زيادى قبل از سيّد رضى و بعد از او در كتاب هاى خود آورده اند. از جمله كسانى را كه قبل از سيّد رضى نام مى برد: نصر بن مزاحم در كتاب صفين، مرحوم كلينى در روضة الكافى، بلاذرى در انساب الاشراف و يعقوبى در كتاب تاريخش و بعد از مرحوم سيّد رضى گروه ديگرى را نيز نام مى برد و از مجموع اين نقل ها استفاده مى شود كه نامه، نامه بسيار مشهور و معروفى بوده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 234).

▲نامه در يك نگاه

هدف اصلى اين نامه آن است كه امام(عليه السلام) مخاطب خود، ابن عباس و به يك معنا تمام رهروان راه حق را به اين نكته مهم توجّه دهد كه سرور و شادى انسان نبايد نسبت به مواهب مادى دنيا كه در دسترس او قرار مى گيرد باشد، و غم و اندوه او نبايد مربوط به مواهبى كه از دست مى رود بوده باشد، بلكه سرور و شادى بايد فقط براى نيل به مواهب معنوى و اخروى، و تأسف و اندوه به جهت از دست رفتن آنها باشد.

روح اين نامه همان چيزى است كه در قرآن مجيد در سوره حديد آمده است: «(لِكَيْلاَ تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ); اين به جهت آن است كه براى آنچه از دست داده ايد تأسف نخوريد، و به آنچه به شما داده شده دلبسته و شادمان نباشيد».(1)

اگر اين دستور را انسان در زندگى به كار بندد هرگز دگرگونى هاى روزگار و طوفان هاى زندگى او را تكان نخواهد داد.

##### 1 . حديد، آيه 23.

▲متن و ترجمه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَسُرُّهُ دَرْكُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ، وَيَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيُدْرِكَهُ، فَلْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِكَ، وَلْيَكُنْ أَسَفُكَ عَلَى مَا فَاتَكَ مِنْهَا، وَمَا نِلْتَ مِنْ دُنْيَاكَ فَلاَ تُكْثِرْ بِهِ فَرَحاً، وَمَا فَاتَكَ مِنْهَا فَلاَ تَأْسَ عَلَيْهِ جَزَعاً، وَلْيَكُنْ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْتِ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) انسان گاه مسرور مى شود به سبب رسيدن به چيزى كه هرگز از دستش نمى رفت! و ناراحت مى شود به سبب از دست دادن چيزى كه هرگز به او نمى رسيد، حال كه چنين است شادى و سرور تو بايد به خاطر چيزى باشد كه در مسير آخرت به دست آورده اى و تأسف و اندوهت به سبب آن امور معنوى و اخروى باشد كه از دست داده اى.

بنابراين به خاطر آنچه از دنيا به دست آورده اى زياد خوشحال نباش و آنچه را از دنيا از دست داده اى بر آن تأسف نخور و جزع نكن; تمام همّت خود را به آنچه بعد از مرگ و پايان زندگى است متوجه ساز.

▲شرح و تفسير

▲خوشحالى و تأسف بيجا

در اين نامه، امام(عليه السلام) نخست به دو نكته مهم و سرنوشت ساز كه در سراسر زندگى انسان تأثير گذار است اشاره كرده ومى فرمايد: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) انسان گاه مسرور مى شود به سبب رسيدن به چيزى كه هرگز از دستش نمى رفت! و ناراحت مى شود به سبب از دست دادن چيزى كه هرگز به او نمى رسيد»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَسُرُّهُ دَرَكُ(1) مَا لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ وَيَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيُدْرِكَهُ).

مواهب دنيا بر دو گونه است; بخشى از آن با سعى و كوشش به دست مى آيد و با سستى و تنبلى از دست مى رود. بخشى ديگر چنان است كه بدون سعى و كوشش در اختيار او قرار مى گيرد و قسمتى چنان است كه به هر حال از دست مى رود، هرچند نهايت سعى و تلاش را بنمايد.

بخش اوّل محدوده اختيارات انسان است و آيه شريفه (وَأَنْ لَّيْسَ لِلاِْنْسانِ إِلاّ ما سَعى)(2) اشاره به آن دارد; ولى بخش دوم محدوده قضا و قدر حتمى است كه از تحت اختيار انسان بيرون است.

امام(عليه السلام) در حقيقت به اين نكته اشاره مى كند كه بسيارى از چيزهايى كه مايه مسرت انسان است از بخش دوم است. به هر حال امورى بوده كه طبق قضا و قدر الهى در اختيار او قرار مى گرفته، بنابراين مسرور شدن به سبب آن بيهوده است; مثل اينكه كسى به سبب طلوع آفتاب مسرور شود و در نقطه مقابل امورى است كه با هيچ سعى و كوششى به دست نمى آيد و اگر كسى به سبب از دست رفتن آن غمگين شود، بيهوده غمگين شده; مثل اينكه براى غروب آفتاب غمگين گردد كه چرا آفتاب چهره خود را پنهان كرد.

مواهب مادّى اعم از اموال، ثروت ها، مقامات و پيروزى ها و همچنين شكست ها، ناكامى ها و از دست رفتن امكانات، در بسيارى از مواقع از همين قبيل است; نه آمدنش اختيارى بوده و نه از دست رفتنش، نه آمدنش بايد مايه سرور باشد و نه از دست رفتنش مايه تأسف.

هنگامى كه ما از اين ديدگاه به حوادث زندگى خود نگاه كنيم و پيروزى ها و شكست ها را از اين منظر ببينيم، نه پيروزى ها موجب شادى و ذوق زدگى مى شود و نه شكست ها مايه اندوه و غم.

آن گاه امام(عليه السلام) چنين ادامه مى دهد: «حال كه چنين است شادى و سرور تو بايد براى چيزى باشد كه در مسير آخرت به دست آورده اى و تأسف و اندوهت به سبب امور معنوى و اخروى باشد كه از دست داده اى»; (فَلْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِكَ، وَلْيَكُنْ أَسَفُكَ عَلَى مَا فَاتَكَ مِنْهَا).

دليل آن هم روشن است مواهب مادى چه اختيارى و چه غير اختيارى به سرعت رو به فنا مى رود و حتى در زمان وجودش قابل اعتماد نيست و دائما در معرض آفت ها و آسيب هاست و محروميّت هاى مادى نيز زودگذر و پايان پذير است; آنچه هميشه باقى مى ماند، مواهب اخروى است و آنچه براى از دست رفتنش بايد تأسف خورد، همين مواهب جاودانى است.

امام(عليه السلام) در پايان در يك نتيجه گيرى شفاف و روشن مى فرمايد: «بنابراين آنچه از دنيا به دست آورده اى زياد به آن خوشحال نباش و آنچه را از دنيا از دست داده اى بر آن تأسف نخور و جزع نكن; تمام همّت خود را براى آنچه بعد از مرگ و پايان زندگى است قرار ده»; (وَمَا نِلْتَ مِنْ دُنْيَاكَ فَلاَ تُكْثِرْ بِهِ فَرَحاً، وَمَا فَاتَكَ مِنْهَا فَلاَ تَأْسَ عَلَيْهِ جَزَعاً، وَلْيَكُنْ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْتِ).

در پايان اين نامه لازم است توجّه كنيم كه مواهب دنيا بر دو قسم است و مواهب آخرت يك نوع بيش نيست، مواهب دنيا گاه با تلاش و كوشش به دست مى آيد و گاه بدون تلاش و كوشش; و به تعبير بعضى: «گر نستانى به ستم مى دهند». از آنجا كه انسان در بسيارى از مواردى كه به نعمتى مى رسد يا از نعمتى محروم مى شود، نمى داند دقيقا از كدام قسم است به همين دليل امام(عليه السلام)مى فرمايد: به آنچه مى رسى زياد مسرور و شادمان نباش چه بسا از آن نوع مواهبى بوده كه هرگز از دست نمى رفت، همچنين از آنچه محروم مى شوى نگران نباش چه بسا چيزى بوده كه هرگز به دست نمى آمده است; ولى تمام همّت خود را براى آخرت بگمار كه آن را جز با سعى و تلاش و كوشش به كسى نمى دهند. همان گونه كه امام(عليه السلام) در جاى ديگر از نهج البلاغه مى فرمايد: «لاَ تَكُنْ مِمَّنْ يَرْجُو الاْخِرَةَ بِغَيْرِ عَمَل; از كسانى نباش كه اميد نجات درآخرت دارد و عمل صالحى انجام نمى دهد».(3)

##### 1 . «درك» در بسيارى از نسخه هاى نهج البلاغه «دَرَك» بر وزن «نمك» آمده است; ولى در بعضى «دَرْك» بر وزن «ارك» آمده است و هر دو به يك معناست و آن به دست آوردن چيزى است.
2 . نجم، آيه 39 .
3 . نهج البلاغه، كلمات قصار 105 .

▲نكته ها

▲1. پاسخ به يك سؤال

در تعبير امام(عليه السلام) در نامه بالا آمده بود كه بايد شادى تو براى امورى باشد كه از آخرت به دست آورده اى در حالى كه مى دانيم آخرت در آينده به دست مى آيد نه در دنيا.

ولى بايد توجّه داشت كه اولاً بسيارى از امور معنوى است كه انسان در دنيا به دست مى آورد و نوعى امور اخروى محسوب مى شود; مانند موفقيّت در سير و سلوك الى الله. ثانياً اين جمله ناظر به اسباب نائل شدن به مواهب اخروى است; كسى كه داراى اعمال صالح و صفات پسنديده در اين دنياست مى توان گفت كه به مواهب اخروى نائل شده است; زيرا اسبابش را از امروز فراهم ساخته است و به تعبير ديگر نائل شدن به اسباب، نوعى نيل به مسببات است.

▲2. انسان فاعل مختار است

در بحث جبر و اختيار ثابت شده است كه طبق دلايل عقلى و آيات فراوان در قرآن مجيد و روايات اهل بيت(عليهم السلام) انسان در اعمال خود فاعل مختار است و محال است انسان مجبور بر گناه باشد و خداوند عادل او را مجازات كند و ممكن نيست مجبور بر اعمال صالح باشد و خداوند پاداشى به عنوان استحقاق به او بدهد; ولى بى شك در زندگى انسان امورى وجود دارد كه از اختيار او بيرون است و خداوند هرگز نه او را مجازات مى كند و نه پاداشى مى دهد; مثل اينكه انسان در چه زمان و چه مكان و از كدام پدر و مادر و با چه خصوصيات جسمانى متولد شود. اين امور ممكن است در چگونگى اعمال انسان اثر بگذارد ولى تأثير قطعى و غير قابل اجتناب نمى گذارد و به تعبير ديگر اين امور ممكن است زمينه هايى براى اعمال صالح و غير صالح فراهم سازد; اما حرف آخر را اراده انسان مى زند كه تصميم مى گيرد كارى را انجام دهد يا ندهد.

البتّه آنها كه زمينه هاى مساعدترى براى اعمال صالح دارند نسبت به آنها كه از زمينه هاى نامساعدترى برخوردارند پاداش كمترى دارند و به عكس آنها كه زمينه هاى مساعدترى براى گناه دارند و آن را ترك مى كنند پاداش بيشترى از كسانى كه زمينه هاى نامساعدترى دارند، خواهند داشت كه با ذكر دو مثال مى توان آن را روشن ساخت; بسيارى از مردم به مسجد مى روند ولى همسايه مسجد با كسى كه در يك كيلومترى آن قرار دارد يكسان نيست.

مسلمانان روزه مى گيرند ولى پاداش كسى كه مزاج قوى و نيرومندى دارد با كسى كه مزاج ضعيفى دارد نمى تواند يكسان باشد. شرح اين مطلب در كتب مختلف آمده است.

▲23 قالَهُ قَبْلَ مَوْتِهِ عَلى سَبيلِ الْوَصِيَّةِ لَمّا ضَرَبَهُ ابْنُ مُلْجَم لَعَنَهُ اللهُ

از سخنان امام(عليه السلام) است

كه پس از ضربت ابن ملجم ملعون و قبل از شهادتش

به عنوان وصيّت بيان فرمود(1)

##### 1 . سند كلام:
اين وصيّت را مرحوم كلينى در كتاب كافى با تفاوت هايى ذكر كرده و مى گويد: هنگامى كه امير مؤمنان على(عليه السلام)ضربت خورد، گروهى از عيادت كنندگان اطراف بستر او را گرفته بودند. كسى عرض كرد: اى امير مؤمنان، وصيتى فرما: امام(عليه السلام) فرمود: متكايى براى من بياوريد تا بر آن تكيه كنم سپس بيان نسبتاً مشهورى فرمود كه آنچه مرحوم سيّد رضى آورده است بخشى از آن است. بخشى از اين كلام را مسعودى در مروج الذهب و نيز در كتاب اثبات الوصية و ابن عساكر در تاريخ خود در حوادث مربوط به شهادت آن حضرت آورده است.

▲گفتار امام(عليه السلام) در يك نگاه

اين وصيّت نامه در عين اختصار از چهار بخش تشكيل شده است.

در بخش اوّل، امام(عليه السلام) توصيه به تمسك به دو ركن مهم اسلام، توحيد و نبوّت كرده و مى فرمايد: هيچ گونه شرك به زندگى خود راه ندهيد و سنّت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را ضايع مكنيد.

در بخش دوم، از دوران زندگانى خود سخن مى گويد و آن را به سه مرحله تقسيم مى كند كه هر يك در مقايسه با ديگرى درس عبرتى است براى مخاطب و مى فرمايد: روزى كه سالم بودم و روزى كه در بسترم و روزى كه از ميان شما مى روم سه روز عبرت انگيز است.

در بخش سوم، امام(عليه السلام) طرز رفتار با قاتلش را كه آميخته با نهايت محبّت و عطوفت است، بيان مى كند كه اگر زنده بماند، او را عفو خواهد كرد و اگر از بستر شهادت برنخيزد، گرچه اولياى دم مى توانند قصاص كنند، باز هم توصيه به عفو مى فرمايد.

در بخش چهارم چگونگى برخورد خود را با مرگ شرح مى دهد و مى فرمايد: من هرگز مرگ (شهادت) را ناخوش نداشتم و همچون تشنه اى كه به سرچشمه مى رسد از ورود به آن شادم.

▲متن و ترجمه

وَصِيَّتِي لَكُمْ: أَنْ لاَ تُشْرِكُوا بِاللهِ شَيْئاً; وَمُحَمَّدٌ(صلى الله عليه وآله) فَلاَ تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ. أَقِيمُوا هَذَيْنِ الْعَمُودَيْنِ، وَأَوْقِدُوا هَذَيْنِ الْمِصْبَاحَيْنِ، وَخَلاَكُمْ ذَمٌّ! أَنَا بِالاَْمْسِ صَاحِبُكُمْ، وَالْيَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ، وَغَداً مُفَارِقُكُمْ. إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِيُّ دَمِي، وَإِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِيعَادِي، وَإِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِي قُرْبَةٌ، وَهُوَ لَكُمْ حَسَنَةٌ، فَاعْفُوا: (أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللهُ لَكُمْ) وَاللهِ مَا فَجَأَنِي مِنَ الْمَوْتِ وَارِدٌ كَرِهْتُهُ، وَلاَ طَالِعٌ أَنْكَرْتُهُ; وَمَا كُنْتُ إِلاَّ كَقَارِب وَرَدَ، وَطَالِب وَجَدَ; (وَما عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ لِلاَْبْرارِ).

ترجمه

وصيّت من به شما اين است كه چيزى را همتاى خدا قرار ندهيد، و سنّت محمد(صلى الله عليه وآله) را ضايع نكنيد و اين دو ستون استوار را برپا داريد و اين دو چراغ پرفروغ را روشن نگه داريد و ديگر نكوهشى بر شما نيست.

من ديروز يار و همنشين شما بودم و امروز (كه در بستر شهادت افتاده ام) عبرتى براى شما هستم و فردا از شما جدا خواهم شد (و دنيا را وداع مى گويم). اگر زنده بمانم، ولىّ خون خويشم (و مى توانم قصاص يا عفو كنم) و اگر از دنيا چشم بپوشم فنا (در دنيا) ميعاد و قرارگاه من است و اگر عفو كنم، عفو براى من موجب قرب به خداست و براى شما حسنه و نيكى در نزد خداست; بنابراين عفو كنيد «آيا دوست نداريد خدا شما را بيامرزد».

به خدا سوگند چيزى از نشانه هاى مرگ به طور ناگهانى به من روى نياورده كه من از آن ناخشنود باشم و طلايه اى از آن آشكار نشده كه من آن را زشت بشمارم.

من نسبت به مرگ همچون كسى هستم كه شب هنگام در جستجوى آب باشد و ناگهان در ميان (يأس و) تاريكى به آب برسد و يا همچون كسى كه گمشده (نفيس) خود را ناگهان پيدا كند (چرا كه من به اين واقعيّت معتقدم) كه «آنچه نزد خدا (در سراى ديگر) است براى نيكان بهتر است».

▲شرح و تفسير

▲چند وصيت پرارزش

همان گونه كه در بالا اشاره شد آنچه مرحوم سيّد رضى در اينجا آورده است، بخشى از سخن مشروح ترى است كه امام(عليه السلام) در آخرين ساعات عمرش به عنوان سرمايه اى گرانبها براى همه امّت اسلامى به يادگار گذاشت. در بخش اوّل اين وصيّت چنين مى فرمايد: «وصيّت من به شما اين است كه چيزى را همتاى خدا قرار ندهيد و سنّت محمد(صلى الله عليه وآله) را ضايع نكنيد، اين دو ستون استوار را برپا داريد و اين دو چراغ را روشن نگه داريد و ديگر نكوهشى بر شما نيست»; (وَصِيَّتِي لَكُمْ أَنْ لاَ تُشْرِكُوا بِاللهِ شَيْئاً; وَمُحَمَّدٌ(صلى الله عليه وآله) فَلاَ تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ. أَقِيمُوا هَذَيْنِ الْعَمُودَيْنِ، وَأَوْقِدُوا هَذَيْنِ الْمِصْبَاحَيْنِ، وَخَلاَكُمْ ذَمٌّ!).

با توجّه به اينكه امام(عليه السلام) تأكيد بر اين دارد كه مطلقا چيزى را همتاى خدا قرار ندهيد، تمام شاخه هاى شرك را بدين وسيله نفى مى كند; اعم از شرك در ذات و صفات و افعال، شرك در عبادت و غير آن و اگر توحيدى خالص از انواع شرك باشد تمام روح و جان انسان را روشن مى كند و از او وجودى ملكوتى و به تمام معنا روحانى مى سازد.

حضرت در دومين تأكيدى كه بر عدم تضييع سنّت پيغمبر دارد، عمل به تمامى آن را لازم مى شمرد به عكس كسانى كه در آن زمان و هر زمان اهل تبعيض اند و در واقع خود را فريب مى دهند، نمى خواهند به سراغ جهاد واجب و امر به معروف و نهى از منكر برود، به نماز شب و نوافل روى مى آورند، حاضر نيستند از محرمات چشم بپوشد و فقط به عزادارى شهيدان بسنده مى كنند.

جالب توجّه اينكه امام(عليه السلام) اين دو اصل اساسى را گاه به ستون هاى خيمه تشبيه كرده و گاه به دو چراغ نورانى; خيمه هاى كوچك معمولا يك ستون دارد ولى خيمه هاى بزرگ و تشكيلاتى داراى دو ستون و معمولا در كنار هر ستونى چراغى آويزان است و يا به گفته بعضى نور از آن ستون ها برمى خيزد. به هر حال خيمه دين بدون اين دو اصل برپا نمى شود و فضاى آن بدون اين چراغ ها ظلمانى و كاملاً تاريك است.

اما جمله «خَلاَكُمْ ذَمٌّ» همان گونه كه در شرح خطبه 149 در جلد پنجم نوشته ايم، در ميان اعراب به صورت ضرب المثل در آمده و مفهومش اين است كه ملامت و نكوهش و مذمتى بر شما نيست، چرا كه وظيفه خود را انجام داده ايد; يعنى شما آنچه را كه گفتم انجام دهيد ديگر هيچ مشكلى نداريد; اما اينكه نخستين كسى كه اين جمله را به كار برد چه كسى بود، شرح آن را در همان جلد نوشته ايم.

سپس امام(عليه السلام) در بخش دوم اين خطبه در عباراتى بسيار كوتاه و پر معنا، زندگى خود را درس عبرت بزرگى دانسته و براى يارانش بيان مى كند و مى گويد: «من ديروز يار و همنشين شما بودم و امروز (كه در بستر شهادت افتاده ام) عبرتى براى شما هستم و فردا از شما جدا خواهم شد (و دنيا را وداع مى گويم)»; (أَنَا بِالاَْمْسِ صَاحِبُكُمْ، وَالْيَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ، وَغَداً مُفَارِقُكُمْ).

يعنى من كه فاتح خيبر و احزاب و بدرم و ديروز به صورت انسانى نيرومند در ميان شما بودم، با گذشت يك روز دگرگون شدم و اكنون با فرق شكافته از بيداد ابن ملجم در بستر شهادت هستم و همين فرق شكافته من به شما درس بىوفايى دنيا مى دهد و فردا كه جاى خالى مرا ببينيد، احساس مى كنيد كه دنيا تا چه اندازه بى اعتبار است; به همين سادگى مردى شجاع و قهرمانى بى بديل از دنيا چشم مى پوشد و در برابر حوادث تسليم مى گردد.

در تاريخ بشر، شبيه اين حادثه كم نيست كه افراد يا گروه ها و كشورهاى نيرومندى با گذشت زمان كوتاهى به كلى دگرگون شدند و از نسيمى دفتر ايام براى آنها به هم خورد و به گفته شاعر:

شبانگه به دل قصد تاراج داشت *** سحرگه نه تن سر، نه سر تاج داشت

به يك گردش چرخ نيلوفرى *** نه نادر به جا ماند و نى نادرى

آرى نادرشاه در اوج عظمت در حالى كه قصد حمله به بعضى از كشورها را داشت، شب در بستر خوابيده بود، آشپز او كه از عصبانيّت نادر نسبت به بعضى از مواد غذايى ترسيده بود با كارد سر او را بريد و صبحگاهان همه چيز تمام شد.

از همه روشن تر، سرگذشت اقوام پيشين است كه به طور مكرّر در قرآن مجيد آمده است. فرعون ها، نمرودها و قوم عاد و ثمود كه در عين عظمت و قدرت با مشيت و اراده الهى در چند لحظه به علت اعمالشان مورد غضب الهى قرار گرفتند يا در ميان امواج دفن شدند، يا صيحه آسمانى و يا زلزله اى ويران گر آنها را در هم كوبيد.

اين مسأله منحصر به بدان عالم نيست، نيكان و بدان همه مشمول بى اعتبارى دنيا هستند.

آن گاه امام(عليه السلام) در سومين بخش در ارتباط با قاتل خود سخن مى گويد و با پيامى كريمانه و بسيار محبّت آميز به فرزندان و ياران خود درباره او توصيه مى كند و مى فرمايد: «اگر زنده بمانم، ولىّ خون خويشم (و مى توانم قصاص يا عفو كنم) و اگر از دنيا چشم بپوشم فنا (در دنيا) ميعاد و قرارگاه من است و اگر عفو كنم، عفو براى من موجب قرب به خدا و براى شما (در صورتى كه از ميان شما بروم) حسنه و نيكى در نزد خداست; بنابراين عفو كنيد. آيا دوست نداريد خدا شما را بيامرزد»; (إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِيُّ دَمِي، وَإِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِيعَادِي، وَإِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِي قُرْبَةٌ، وَهُوَ لَكُمْ حَسَنَةٌ، فَاعْفُوا (أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللهُ لَكُمْ)(1)).

آنچه امام(عليه السلام) در جمله اخير فرمود، برگرفته از آيه شريفه سوره نور است كه ذيل آيات «اِفك» آمده است، هنگامى كه گروهى از منافقان به همسر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تهمت زدند و قرآن مجيد او را به كلى تبرئه كرد و از تهمت ها مبرّا نمود. بعضى از ثروتمندان اصحاب قسم ياد كردند كه بعد از اين حادثه از كمك مادى به افرادى كه دامن به اين شايعه دروغين زده بودند خوددارى كنند آيه شريفه نازل و به آنها دستور گذشت داد و در ذيل آن فرمود: «آيا دوست نداريد خداوند شما را بيامرزد» يعنى همان گونه كه انتظار عفو الهى داريد ديگران هم انتظار عفو از شما را در برابر كارهاى خلافى كه انجام داده اند دارند.

به يقين قصاص در اسلام اصلى است كه به گفته قرآن، حيات جامعه در گروى آن است; ولى در عين حال ترك قصاص و عفو كردن درباره كسانى كه شايسته عفوند، فضيلتى است بسيار بزرگ و مقامى است والا.

سرانجام در چهارمين و آخرين بخش از اين وصيّت، موضع خود را در برابر مرگ و شهادت بيان مى كند; همان چيزى كه در موارد ديگرى از نهج البلاغه نيز منعكس است و آن اينكه من نه تنها از مرگ نمى ترسم، بلكه عاشق بى قرار مرگى هستم كه در راه خدا و براى خدا باشد. مى فرمايد: «به خدا سوگند چيزى از نشانه هاى مرگ به طور ناگهانى به من روى نياورده كه من از آن ناخشنود باشم و طلايه اى از آن آشكار نشده كه من آن را زشت بشمارم من نسبت به مرگ همچون كسى هستم كه شب هنگام در جستجوى آب باشد و ناگهان در ميان تاريكى ها به آن برسد و يا همچون كسى كه گمشده (بسيار نفيس) خود را ناگهان پيدا كند (چرا كه من به اين واقعيّت معتقدم) كه آنچه نزد خداست (در سراى ديگر) براى نيكان بهتر است»; (وَاللهِ مَا فَجَأَنِي مِنَ الْمَوْتِ وَارِدٌ كَرِهْتُهُ، وَلاَ طَالِعٌ أَنْكَرْتُهُ، وَمَا كُنْتُ إِلاَّ كَقَارِب وَرَدَ، وَطَالِب وَجَدَ; (وَما عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ لِلاَْبْرارِ)).

جمله اخير برگرفته از آيه شريفه 198 سوره آل عمران است. در آغاز آيه، از پاداش پرهيزكاران سخن مى گويد و سرانجام با جمله مزبور آيه را پايان مى دهد.

آنچه در بخش اخير اين وصيّت نامه آمده همان است كه امير مؤمنان على(عليه السلام)بارها در نهج البلاغه و غير آن بيان فرموده. امام(عليه السلام) كه جاى خود دارد، مؤمنان عادى هم هرگز از مرگ نمى ترسند مخصوصاً اگر مرگ آميخته با شهادت در راه خدا باشد. كسانى از مرگ مى ترسند كه يا ايمان به زندگى پس از مرگ ندارند و مرگ را فنا و نابودى همه چيز مى پندارند و از آن وحشت مى كنند يا اينكه ايمان به زندگى پس از مرگ دارند ولى پرونده اعمالشان به گونه اى سياه و تاريك است كه مى دانند مرگ براى آنان آغاز ناراحتى و عذاب است; اما آنها كه هم ايمان به آخرت دارند و هم پرونده اعمالشان پاك و نورانى است، دليلى ندارد كه از مرگ بترسند، بلكه به بيان امام(عليه السلام) در خطبه 5 نهج البلاغه علاقه آنها به مرگ از علاقه طفل شيرخوار به پستان مادر هم بيشتر است (وَاللهِ لاَبْنُ أبى طالب آنَس بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْىِ أُمِّهِ).

بى جهت نيست كه طبق روايت مشهور هنگامى كه عبد الرحمن ملجم مرادى فرق نازنين امام(عليه السلام) را در محراب عبادت شكافت، امام(عليه السلام) فرمود: «فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَة; به پروردگار كعبه رستگار شدم».

با توجّه به اينكه «قارب» طبق آنچه در لسان العرب و بعضى از كتب آمده است به معناى كسى است كه شبانه به دنبال آب مى رود و يا كسى كه فاصله ميان او و سرچشمه آب يك شب راه است، استفاده مى شود كه جمله «كَقارِب وَرَدَ وَطالِب وَجَدَ» اشاره به اين است كه من مرگ و شهادت را همچون تشنه كامى كه زودتر از آنچه فكر مى كرد به سرچشمه آب رسيد، به دست آوردم و گمشده خود را كه سال ها در انتظارش بودم يافتم.

چقدر تفاوت است ميان اين سخن و سخن زورمندان از خدا بى خبر كه وقتى در چنگال مرگ گرفتار مى شوند، مى لرزند و فرياد مى كشند و ذليلانه تقاضاى بازگشت به دنيا مى كنند.

مرحوم سيّد رضى در پايان اين نامه مى گويد: «قالَ السَّيِّدُ الشَّريفُ رَحْمَةُ اللهِ عَلَيْهِ: أقولُ: وَقَدْ مَضى بَعْضُ هذا الْكَلامُ فيما تَقَدَّمَ مِنَ الْخُطَبِ، إلاّ أنَّ فيهِ هاهُنا زِيادَةٌ أَوْجَبَتْ تَكْريرُهُ; بخشى از اين سخن در گذشته در ضمن خطبه هاى پيشين (خطبه 149) گذشت ولى به جهت اضافه اى كه در اينجا بود آن را تكرار نموديم».

##### 1 . نور، آيه 22 .

▲نكته ها

▲1. قصاص يا عفو؟

همان گونه كه در بالا اشاره شد حكم قصاص در اسلام براى حفظ جامعه انسانى از شر اشرار تشريع شده است و همان گونه كه قرآن كريم مى فرمايد: (وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِى الاَْلْبابِ)(1) و آنها كه در زمان ما با حكم قصاص مخالفت مى كنند، در واقع ترحم بر پلنگ تيزدندان دارند و به بى گناهان جامعه كه گرفتار اين گرگ صفتان مى شوند، اهمّيّتى نمى دهند. همواره افراد شرورى پيدا مى شوند كه اگر احساس امنيت از قصاص كنند، كسى نمى تواند جلودار آنها باشد. يكى از عوامل افزايش قتل نفس در بعضى از جوامع همان الغاى حكم حكيمانه قصاص است.

ولى اسلام براى اينكه جلو خشونت ها را تا حد ممكن بگيرد و كسانى را كه بر اثر هيجان هاى آنى يا فريب خوردن، دست به قتل نفس زده اند از نظر دور ندارد، در كنار حكم قصاص، حكم عفو را قرار داده است و اولياى خدا همواره اين گزينه را انتخاب مى كردند و به همين دليل امام(عليه السلام) در وصيّت بالا فرزندان و ياران نزديك خود را توصيه به عفو قاتل مى كند آن هم قاتلى همچون ابن ملجم.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه با اين توصيه امام(عليه السلام) چرا فرزندان گرامى آن حضرت قصاص را ترجيح دادند؟ پاسخ اين سؤال با توجّه به يك نكته روشن مى شود و آن اينكه احساسات مردم در برابر اين جنايت به قدرى شديد بود كه عفو ابن ملجم سبب ناآرامى جامعه آن روز مى شد و عاشقان امام(عليه السلام)قدرت تحمل چنين عفوى را نداشتند. به علاوه اگر ابن ملجم را زندانى مى كردند، جمعيّت به زندان هجوم مى بردند و اگر آزادش مى گذاشتند او را قطعه قطعه مى كردند، پس بهتر اين بود كه با قصاص آرامش به جامعه باز گردد.

##### 1 . بقره، آيه 179.

▲2. معناى «لا تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ»

اساس اسلام همان است كه امام(عليه السلام) در اين وصيّت نامه پر نور و پر محتوا بيان فرمود: توحيد و حفظ سنّت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله). توحيد در همه ابعاد، به ويژه توحيد در عبوديّت و افعال و خدا را سرچشمه تمام خيرات و بركات دانستن و تنها دست به دامان كبريايى او دراز كردن; خداوندى كه شفاعت شفيعان نيز به اذن او انجام مى گيرد و روزى همه بندگان به دست اوست. مرگ و حيات از ناحيه او و عزت و ذلت به فرمان اوست.

حفظ سنّت پيغمبر(صلى الله عليه وآله) به آن است كه نه تنها در سخن، بلكه در عمل پياده شود. با نهايت تأسف گروهى تنها به نام اسلام قناعت كرده و سنّت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را به كلى فراموش كرده اند .

گروه ديگرى با انواع تفسير به رأى ها و توجيه ها و به اصطلاح قرائت هاى جديد و نو آنچه را مى خواستند بر سنّت تحميل كرده و هواى نفس خود را جانشين سنّت كرده اند تا آنجا كه امام(عليه السلام) در وصيّت ديگرى كه در همان بستر شهادت فرموده است مى گويد: نكند دور افتادگان از قرآن به قرآن عمل كنند و شما تربيت شدگان در سايه قرآن آن را به فراموشى سپاريد. ديگران امانت و صداقت از خود نشان دهند و شما خيانت و كذب. ديگران در دنياى خود متّحد باشند و شما در دين خود مختلف و پراكنده; «وَاللهَ اللهَ فِي الْقُرْآنِ، لاَ يَسْبِقُكُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَيْرُكُمْ».(1)

از اين بيم داريم، آن روز كه «لا يَبْقى مِنَ الاِْسْلامِ إلاّ إسْمُهُ وَلا يَبْقى مِنَ الْقُرآنِ إلاّ رَسْمُهُ» نزديك باشد.

##### 1 . نهج البلاغه، نامه 47.

▲24 بِما يُعْمَلُ في أموالِهِ، كَتَبَها بَعْدَ مُنْصَرَفِهِ مِنْ صِفين

از وصايا و سفارشهاى امام(عليه السلام) است

كه درباره اموال (و موقوفاتش) بعد از بازگشت از صفين

مرقوم فرموده است(1)

##### 1 . سند وصيّت نامه:
بر حسب آنچه در مصادر نهج البلاغه آمده اين وصيّت را مرحوم كلينى پيش از شريف رضى در كتاب فروع كافى، ج 7، ص 49 از عبدالرحمن بن حجاج نقل كرده (ولى آنچه در كافى موجود است با آنچه در نهج البلاغه آمده تفاوت بسيار دارد) و شيخ طوسى(رحمه الله)بعد از شريف رضى در كتاب تهذيب آن را آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 254)
از كتاب تمام نهج البلاغه چنين استفاده مى شود كه وصيّت نامه، بسيار مفصل تر از آنچه سيّد رضى آورده است بوده و در واقع آنچه در نهج البلاغه آمده گوشه اى از آن وصيّت نامه است ولى گوشه اى گويا و پرمعنا. (براى آگاهى بيشتر به كتاب تمام نهج البلاغه، ص 988 مراجعه شود).

▲وصيّت نامه در يك نگاه

قسمت عمده اين وصيّت نامه همان گونه كه از لحن آن پيداست در واقع وقف نامه است نه وصيّت نامه. تنها بخش كوچكى مربوط به وصيّت مى شود و حاصل آن بيان متولى وقف; يعنى فرزندان رشيد امير مؤمنان(عليه السلام) امام حسن(عليه السلام)و بعد از او امام حسين(عليه السلام) و مصارف موقوفه و چگونگى تقسيم آن و نيز نحوه اداره نخلستان هاست. از مجموع اين وصيّت نامه استفاده مى شود كه امام نخلستان هاى متعدّدى در مناطق مختلف داشته كه يا از سهميه غنايم جنگى به دست آمده بود و يا با تلاش و كار و كوشش خود آن حضرت و همه آنها را وقف خاص و در مواردى وقف عام نمود تا استفاده آن فراگير باشد.

تنها در بخش اخير وصيّت نامه اشاره اى به كنيزان شده كه چگونه راه آزادى به روى آنها گشوده شود.

در ضمن از كلام سيّد رضى در ذيل نامه استفاده مى شود كه آنچه را مرحوم سيّد نسبت به آن اهتمام مىورزيده بخش هايى است كه از نظر فصاحت و بلاغت برجستگى خاصى داشته است.

▲متن و ترجمه

هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُاللهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِب أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَالِهِ، ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ، لِيُولِجَهُ بِهِ الْجَنَّةَ، وَيُعْطِيَهُ بِهِ الاَْمَنَةَ. مِنْهَا: فَإِنَّهُ يَقُومُ بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيّ يَأْكُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ، وَيُنْفِقُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ، فَإِنْ حَدَثَ بِحَسَن حَدَثٌ وَحُسَيْنٌ حَيٌّ، قَامَ بِالاَْمْرِ بَعْدَهُ، وَأَصْدَرَهُ مَصْدَرَهُ. وَإِنَّ لاِبْنَيْ فَاطِمَةَ مِنْ صَدَقَةِ عَلِيّ مِثْلَ الَّذِي لِبَنِي عَلِيّ، وَإِنِّي إِنَّمَا جَعَلْتُ الْقِيَامَ بِذَلِكَ إِلَى ابْنَيْ فَاطِمَةَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ، وَقُرْبَةً إِلَى رَسُولِ اللهِ(صلى الله عليه وآله)، وَتَكْرِيماً لِحُرْمَتِهِ، وَتَشْرِيفاً لِوُصْلَتِهِ. وَيَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ، وَيُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ حَيْثُ أُمِرَ بِهِ وَهُدِيَ لَهُ، وَأَلاَّ يَبِيعَ مِنْ أَوْلاَدِ نَخِيلِ هَذِهِ الْقُرَى وَدِيَّةً حَتَّى تُشْكِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً. وَمَنْ كَانَ مِنْ إِمَائِي ـ اللاتِي أَطُوفُ عَلَيْهِنَّ ـ لَهَا وَلَدٌ، أَوْ هِيَ حَامِلٌ، فَتُمْسَكُ عَلَى وَلَدِهَا وَهِيَ مِنْ حَظِّهِ، فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَهِيَ حَيَّةٌ فَهِيَ عَتِيقَةٌ، قَدْ أَفْرَجَ عَنْهَا الرِّقُّ، وَحَرَّرَهَا الْعِتْقُ.

ترجمه

اين دستورى است كه بنده خدا على بن ابى طالب امير مؤمنان در مورد اموالش (موقوفاتش) صادر كرده و هدفش جلب خشنودى خداوند است تا از اين طريق او را وارد بهشت كند و امنيت و آرامش سراى ديگر را به او عطا فرمايد. سرپرستى اين موقوفه بر عهده حسن بن على است كه به طور شايسته (دور از اسراف و تبذير) از درآمد آن مصرف كند و بخش ديگرى از آن را (در راه خدا) انفاق نمايد و اگر براى «حسن» حادثه اى رخ دهد، و (برادرش) حسين زنده باشد سرپرستى آن را بعد از وى به عهده مى گيرد و همان كارى را كه حسن انجام مى داد، برادرش انجام مى دهد. پسران فاطمه همان مقدار از اين موقوفه سهم دارند كه پسران على (از غير فاطمه(عليها السلام)) سهم دارند و من سرپرستى آن را به پسران فاطمه واگذاردم فقط براى خدا و به جهت تقرب به رسول الله(صلى الله عليه وآله) و تكريم احترام او و گرامى داشت پيوند خويشاونديش.

(بنده خدا على بن ابى طالب) با كسى كه اين اموال در دست اوست شرط مى كند كه اصل اين اموال را حفظ كند و تنها از ميوه و درآمدش در راهى كه به او دستور داده شده و راهنمايى گرديده انفاق نمايد و (شرط نمود كه) چيزى از اولاد نخل هاى اين آبادى ها را نفروشد تا همه اين سرزمين زير پوشش نخل قرار گيرد (و يك پارچه آباد شود) و هر كدام از كنيزانم كه با آنها آميزش داشته ام صاحب فرزند يا باردار است، از سهم ارث فرزندش آزاد مى شود و اگر فرزندش بميرد و او زنده باشد، او نيز آزاد است و بند بردگى از گردنش برداشته شده و به آزاد شدگان ملحق مى شود.

▲شرح و تفسير

▲دستور حساب شده اى براى سرپرستى موقوفه

همان گونه كه قبلا نيز اشاره شد اين وصيّت نامه عمدتا وقف نامه است و لذا اركان وقف از جمله واقف، موقوف عليهم، متولى و... در آن يكى پس از ديگرى بازگو شده است.

نخست سخن از واقف و هدف اصلى او به ميان آمده است، مى فرمايد: «اين دستورى است كه بنده خدا على بن ابى طالب امير مؤمنان در مورد اموالش (و موقوفاتش) صادر كرده و هدفش جلب خشنودى خداوند است تا از اين طريق او را وارد بهشت كند و امنيت و آرامش سراى ديگر را به او عطا فرمايد»; (هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُاللهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِب أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَالِهِ، ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ، لِيُولِجَهُ بِهِ الْجَنَّةَ، وَيُعْطِيَهُ بِهِ الاَْمَنَةَ).

از اين عبارت به خوبى استفاده مى شود كه يكى از شرايط وقف كه قصد قربت است در اين وقف نامه مورد توجّه قرار گرفته است و بلا فاصله بعد از ذكر نام واقف به آن اشاره شده است.

تعبير اميرمؤمنين(عليه السلام) بعد از ذكر نام مبارك خود براى اين است كه نشان دهد اين وقف نامه در ايام حكومتش تحرير يافته هرچند آن حضرت بعد از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) هميشه به عنوان امير مؤمنان ـ از سوى آگاهان ـ شناخته مى شد.

سپس امام(عليه السلام) در بخش ديگرى از اين وصيّت نامه (وقف نامه) كه مرحوم سيّد رضى آن را با تعبير به «منها» جدا ساخته است چهار نكته را بيان مى كند: در بيان شخص متولى و حق التوليه و مصارف وقف و كسانى كه بعد از وفات يا شهادت متولى اوّل، قائم مقام او مى شوند مى فرمايد: «سرپرستى اين موقوفه بر عهده حسن بن على است كه به طور شايسته (دور از اسراف و تبذير) از درآمد آن مصرف كند و بخش ديگرى از آن را (در راه خدا) انفاق نمايد و اگر براى حسن حادثه اى رخ دهد، و (برادرش) حسين زنده باشد سرپرستى آن را بعد از وى به عهده مى گيرد و همان كارى را كه حسن انجام مى داد، برادرش انجام مى دهد»; (مِنْهَا: فَإِنَّهُ يَقُومُ بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيّ يَأْكُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ، وَيُنْفِقُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ، فَإِنْ حَدَثَ بِحَسَن حَدَثٌ وَحُسَيْنٌ حَيٌّ، قَامَ بِالاَْمْرِ بَعْدَهُ وَأَصْدَرَهُ مَصْدَرَهُ).

جمله «يَأْكُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ; از آن به طور شايسته مصرف مى كند» ممكن است اشاره به حق التوليه باشد و ممكن است اشاره به استفاده از موقوفه به عنوان موقوف عليهم; ولى احتمال اوّل با توجّه به جمله هايى كه در آينده مى آيد شايسته تر است.

از جمله «وَيُنْفِقُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ» به خوبى استفاده مى شود كه اين موقوفه هم جنبه وقف خاص داشته و هم وقف عام; بخشى از آن تعلق به فرزندان آن حضرت داشته و بخشى ديگر به همه نيازمندان و مؤمنان.

جمله «وَأَصْدَرَهُ مَصْدَرَهُ» اگر ضمير «مصدره» به موقوفه برگردد، مفهومش اين است كه امام حسين(عليه السلام) نيز همان گونه كه امام حسن(عليه السلام) درباره درآمد موقوفه عمل مى كرد، عمل كند و اگر ضمير به امام حسن(عليه السلام) برگردد مفهومش اين است كه همان روش امام حسن(عليه السلام) را دنبال كند، گرچه نتيجه هر دو يكى است; ولى از نظر تفسير عبارت، با هم متفاوتند و در هر حال احتمال اوّل قوى تر به نظر مى رسد.(1)

آن گاه امام(عليه السلام) به سراغ شرح بيشترى براى موقوف عليهم مى رود و مى فرمايد: «پسران فاطمه(عليها السلام) همان مقدار از اين موقوفه سهم دارند كه پسران على (از غير فاطمه(عليها السلام)) سهم دارند»; (وَإِنَّ لاِبْنَيْ فَاطِمَةَ مِنْ صَدَقَةِ عَلِيّ مِثْلَ الَّذِي لِبَنِي عَلِيّ).

اين جمله دو تفسير دارد: نخست همان كه در بالا اشاره شد كه استفاده امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) از حق التوليه، مانع استفاده آنها از درآمد آن موقوفه به عنوان موقوف عليهم نيست. آنها هم متولى هستند و هم در زمره موقوف عليهم.

تفسير دوم اينكه امتيازى در استفاده از اين موقوفه ميان هيچ يك از فرزندان على(عليه السلام) نيست; چه آنها كه از نسل فاطمه(عليها السلام) هستند و چه آنها كه از همسران ديگر امير مؤمنان(عليه السلام).

امام(عليه السلام) در اين جمله نمى فرمايد: «فرزندان من از نسل فاطمه» بلكه مى گويد فرزندان فاطمه(عليها السلام) و اين براى نهايت احترام به مقام شامخ آن حضرت است.

امام(عليه السلام) در ادامه، به بيان اين نكته مى پردازد كه چرا توليت را به فرزندان فاطمه(عليها السلام)سپرده است نه ساير فرزندانش; مى فرمايد: «و من سرپرستى آن را به پسران فاطمه واگذاردم فقط براى خدا و به جهت تقرب به رسول الله(صلى الله عليه وآله)و تكريم احترام او و گرامى داشت پيوند خويشاونديش»; (وَإِنِّي إِنَّمَا جَعَلْتُ الْقِيَامَ بِذَلِكَ إِلَى ابْنَيْ فَاطِمَةَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ، وَقُرْبَةً إِلَى رَسُولِ اللهِ(صلى الله عليه وآله)، وَتَكْرِيماً لِحُرْمَتِهِ، وَتَشْرِيفاً لِوُصْلَتِهِ).

در واقع امام(عليه السلام) چهار دليل بر اين انتخاب بيان فرموده كه همه با هم مرتبط است: جلب خشنودى خدا، تقرب به رسول الله(صلى الله عليه وآله)، اكرام و احترام او و بزرگداشت پيوند خويشاونديش.

به گفته ابن ابى الحديد هنگامى كه كارها بعد از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به نزديك ترين افراد شايسته او سپرده شود، پذيرش آن از سوى مردم بهتر خواهد بود، زيرا آنها بهتر از هركس ديگر از آيين پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) باخبرند و بهتر از هركس مى توانند آن را پاسدارى نمايند.

ابن ابى الحديد در شرح اين سخن مى گويد: «در اين تعبير امام(عليه السلام) رمز و اشاره و انتقادى است به كسانى كه امر (خلافت) را از اهل بيت رسول الله(عليهم السلام)برگرداندند. در حالى كه مناسب تر و اولى اين بود كه رياست را بعد از او به خاندان پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) براى تقرب به رسول الله(صلى الله عليه وآله) بسپارند و اجانب را در اين كار مقدم ندارند، زيرا هيبت نبوّت و رسالت در صورتى كه سلطان حاكم در خلق از بيت نبوّت بود بيشتر مى شد تا اينكه حكومت به دست كسانى باشد كه از نسب صاحب دعوت دور باشند».(2)

در اينجا ممكن است اين سؤال مطرح شود كه چرا امام(عليه السلام) متوليان بعد از امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) را معين نفرموده است.

پاسخ آن است كه امام(عليه السلام) بيان فرموده و در رواياتى كه تمام اين وصيّت نامه در آن آمده است به طور مشروح ديده مى شود; ولى مرحوم سيّد رضى كه برنامه گزينشى در نقل كلمات آن حضرت داشته آن قسمت را حذف كرده است. به طور خلاصه امام(عليه السلام) بعد از امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) نخست توليت را به ساير فرزندانش و اگر در ميان آنان فرد مناسبى نبود به مردان ديگرى از آل ابى طالب كه مورد قبول بوده باشند منتقل مى كند و در صورتى كه در ميان آنها هم فرد مورد قبولى براى اين كار نبود به سراغ فردى از بنى هاشم مى رود.(3)

در آخرين بخش از اين وقف نامه، امام(عليه السلام) از چگونگى نگهدارى و رسيدگى به اين موقوفات سخن مى گويد و دو دستور مهم در اين زمينه صادر مى كند; نخست مى فرمايد: «(بنده خدا على بن ابى طالب) با كسى كه اين اموال در دست اوست شرط مى كند كه اصل اين اموال را حفظ نمايد و تنها از ميوه و درآمدش در راهى كه به او دستور داده شده و راهنمايى گرديده انفاق كند»; (وَيَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ، وَيُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ حَيْثُ أُمِرَ بِهِ وَهُدِيَ لَهُ).

آنچه را امام(عليه السلام) در اينجا بيان فرموده قاعده اى كلّى در همه موقوفه هاست كه بايد اصل آن مال سالم بماند و تنها درآمدش در موارد وقف صرف شود. حتى اين تعبير گاه به هنگام اجراى صيغه عقد وقف، گفته مى شود كه «أنْ لايُباعَ وَلايُوهَبَ» يا در تعريف وقف مى گويند: «اَلْوَقْفُ حَبْسُ الْعِينِ وَتَسْبيلُ الثَّمَرَةِ» ولى امام(عليه السلام) به عنوان تأكيد آن را بيان فرموده مبادا كسانى از موقوف عليهم به اين فكر باشند كه بخشى از نخلستان را بفروشند و از ثمن آن استفاده كنند.

در دومين دستور مى فرمايد: «و (شرط نمود كه) چيزى از اولاد نخل هاى اين آبادى ها را نفروشد تا همه اين سرزمين زير پوشش نخل قرار گيرد (و يك پارچه آباد شود)»; (وَأَلاَّ يَبِيعَ مِنْ أَوْلاَدِ نَخِيلِ هَذِهِ الْقُرَى وَدِيَّةً حَتَّى تُشْكِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً).

«وَدِيّةَ» به معناى نهال كوچكى است كه از كنار نخل بيرون مى آيد و تدريجاً ريشه مى دواند و قوى تر مى شود تا زمانى كه جدا كردن آن ميسر باشد آن گاه آن را جدا كرده و در جاى مناسبى غرس مى كنند و تعبير به «أَوْلاَدِ نَخِيلِ» به همين مناسبت است و اين كار دو فايده دارد: نخست اينكه فضاهاى خالى نخلستان بدين وسيله پر مى شود و به گفته امام(عليه السلام) «تُشْكِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً».

اين جمله همان گونه كه مرحوم سيّد رضى در پايان وصيّت نامه آن را توضيح داده مفهومش اين است كه آنقدر از نهال هاى جديد نخل استفاده شود و نخلستان پر درخت شود كه براى بيننده تشخيص آن مشكل گردد كه آيا اين همان نخلستان سابق است.

به هر حال تأكيد امام(عليه السلام) بر گسترش عمران و آبادى اين موقوفات، قابل توجّه است به خصوص اينكه گفته مى شود اگر نهال هاى كنار نخل را به زودى قطع كنند و براى فروش آماده كنند گاهى به خود نخل آسيب مى رساند، بنابراين لازم است آن را تا زمان معينى حفظ كنند و بعد طبق دستور امام(عليه السلام) و مطابق مفاد وقف نامه آن را در همان نخلستان و در همان سرزمينى كه پرورش يافته و از همه جا براى رشد و نمو آن مساعدتر است بنشانند.

اين دستور نه تنها براى موقوفات امام(عليه السلام) كه براى تمام موقوفات قابل توجّه است، هرچند متأسفانه متوليان سودجو گاه برعكس آن عمل كرده و نخلستان را در معرض آفات قرار مى دهند، چرا كه اگر نخلستان پر نخل نباشد سرما و گرما زودتر به آن آسيب مى رساند ; اما هنگامى كه تمام زمين نخلستان پر از نخل شود، آفات و آسيب هاى آن كمتر خواهد بود.

اين سخن بدان معنا نيست كه فاصله هاى معقول در ميان درختان ناديده گرفته شود كه آن هم سبب تضعيف باغ مى شود.

در ضمن به اين نكته بايد توجّه كرد كه بچه هاى نخل ممكن است جزء منافع محسوب شوند و حرمت بيع وقف شامل آن نگردد; ولى با اين حال امام(عليه السلام) مى فرمايد تا زمانى كه خود نخلستان آن را نياز دارد به خارج از نخلستان نفروشند.

امام(عليه السلام) در پايان اين وصيّت نامه و بعد از بيان مسائل مربوط به موقوفات به مسائل مربوط به همسران كنيز خود پرداخته و وضع آنها را روشن مى سازد، به گونه اى كه بعد از او همه آزاد شوند; مى فرمايد: «و هر كدام از كنيزانم كه با آنها آميزش داشته ام صاحب فرزند يا باردار است، از سهم ارث فرزندش آزاد مى شود و اگر فرزندش بميرد و او زنده باشد، او نيز آزاد است و بند بردگى از گردنش برداشته شده و به آزاد شدگان ملحق مى شود»; (وَمَنْ كَانَ مِنْ إِمَائِي ـ اللاَّتِي أَطُوفُ عَلَيْهِنَّ(4) ـ لَهَا وَلَدٌ أَوْ هِيَ حَامِلٌ، فَتُمْسَكُ عَلَى وَلَدِهَا وَهِيَ مِنْ حَظِّهِ، فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَهِيَ حَيَّةٌ فَهِيَ عَتِيقَةٌ، قَدْ أَفْرَجَ عَنْهَا الرِّقُّ، وَحَرَّرَهَا الْعِتْقُ).

در آن زمان امام(عليه السلام) چندين كنيز كه حكم همسران آن حضرت بودند در اختيار داشت و فرزندان متعدّدى از آنها متولد شدند و شايد هدف امام(عليه السلام) از تكثير اولاد اين بود كه آل على و بنى هاشم فزونى يابند و خطراتى كه از سوى دشمنان آنها را تهديد مى كرد سبب انقراض اين نسل شريف نگردد.

به هر حال امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه تكليف كنيزانى را كه فرزندى داشتند يا باردار بودند معين نموده و طبق قاعده فقهى معروف كه مورد اتفاق همه فقهاست، اين گونه كنيزان از سهم الارث فرزندشان آزاد مى شوند و يا به تعبير ديگر جزء سهم الارث فرزند قرار مى گيرند و بلافاصله آزادى شامل حال آنها مى شود، زيرا هيچ كس نمى تواند مالك پدر و مادر خود شود.

ولى درباره كنيزانى كه صاحب فرزند نبودند، در اين عبارت حكمى ذكر نشده و در روايات ديگرى كه از اين وصيّت نامه در كتاب كافى و جز آن به گونه مشروح ترى آمده، تكليف آنها نيز مشخص شده است كه امام(عليه السلام) دستور آزادى همه آنها را داده اند و مرحوم سيّد رضى به علت تلخيص و گزينش، تنها به اين بخش قناعت كرده است.

اين نشان مى دهد كه تا چه حد امام(عليه السلام) به آزادى بردگان و كنيزان اهمّيّت مى داده و در طول تاريخ زندگى پر بركتش نيز ـ طبق بعضى از روايات ـ هزار برده از دست رنج خود خريد و آزاد كرد (أَنَّهُ(عليه السلام) أَعْتَقَ أَلْفَ نَسَمَة مِنْ كَدِّ يَدِه).(5)

مسأله برنامه تدريجى اسلام براى آزادى بردگان در اسلام، مسأله اى است بسيار دامنه دار كه نشان مى دهد اسلام اصل را بر آزادى انسانها گذاشته حتى در جامعه اى كه تار و پودش با بردگى پيوند داشت; ولى براى رسيدن به اين هدف برنامه مفصل و دراز مدتى چيده بود، زيرا اعلام آزادى فورى همه آنها تنش هاى زيادى ايجاد مى كرد و حتى سبب بيچارگى و نابودى بسيارى از بردگان مى شد.(6)

جمله «فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا» اشاره به اين نكته است كه تصور نشود كه اگر كنيزى باردار يا صاحب فرزند بود و فرزندش بعد از مرگ مولى از دنيا رفت، آن كنيز به حالت بردگى بازگشت مى كند; امام(عليه السلام) مى فرمايد: بردگى از او برداشته شده و آزادى به سراغ او آمده است; يعنى ديگر او قابل بازگشت نيست».

* * *

مرحوم سيّد رضى در پايان اين وصيّت نامه مى گويد: «قالَ الشَريفُ: قَوْلُهُ(عليه السلام)في هذِهِ الْوَصِيَّةِ: «وألا يَبيعَ مِنْ نَخْلِها وَدِيَّة»، اَلْوَدِيَّةُ: اَلْفَسيلَةُ، وَجَمْعُها وَديّ. وَقَوْلُهُ(عليه السلام): حتّى تُشْكِلَ أَرْضُها غِراساً» هُوَ مِنْ أَفْصَحِ الْكَلامِ، وَالْمُرادُ بِهِ أنَّ الاَْرْضَ يَكْثُرُ فيها غِراسُ النَّخْلِ حَتّى يَراها الناظِرُ عَلى غَيْرِ تِلْكَ الصِّفَةِ الَّتي عَرَفَها بِها فَيُشْكِلُ عَلَيْهِ أمْرُها وَيَحْسَبُها غَيْرُها». تعبير امام(عليه السلام) به «وَدَّيِة» به معناى نهال نخل است كه جمع آن «وَدى» (بر وزن على) است.

جمله ديگر حضرت كه مى فرمايد: «حَتّى تُشْكِلَ أَرْضُها غِراساً» از فصيح ترين سخنان است و مفهوم آن اين است كه آنقدر درختان و نهال هاى خرما زياد شود و صحنه نخلستان را بپوشاند به گونه اى كه هركس آن را قبلا ديده باشد تشخيص آن بر او مشكل شود و گمان كند به سرزمين ديگرى گام نهاده است».

##### 1 . عبارتى كه در روايت كافى به جاى اين روايت آمده، نشان مى دهد كه تفسير دوم مناسب تر است، زيرا در عبارت كافى چنين آمده: «وَإنْ حَدَثَ بِحَسَن حَدَثٌ وَحُسَيْنٌ حَيٌّ ... وَإِنَّ حُسَيْناً يَفْعَلُ فيهِ مِثْلَ الّذى أمَرتُ بِهِ حَسَناً» كه مفهومش اين است كه امام حسين(عليه السلام) همان برنامه اى را در مورد موقوفه اجرا مى كند كه امام حسن(عليه السلام) دستور اجراى آن را داشت (كافى، ج 7، ص 50).
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 149.
3 . براى اطلاع بيشتر به فروع كافى، ج 7، ص 50 مراجعه فرماييد.
4 . تعبير به «اطوف عليهن» تعبير كنايى زيبايى است براى آميزش جنسى، زيرا از طواف يك نوع گردش فهميده مى شود كه هنگامى كه با «عَلى» همراه باشد همان گردش دورانى است به خصوص اينكه طبق گفته لسان العرب اين تعبير معمولا در حركت شبانه به كار مى رود و اگر مربوط به روز باشد بايد با قرينه اى همراه گردد.
5 . بحارالانوار، ج 41، ص 32، روايت 3.
6 . براى توضيح بيشتر به تفسير نمونه، ج 21، ص 412-423.

▲نكته ها

▲1. پاسخ به دو سؤال

درباره اين وصيّت نامه چند سؤال مطرح است:

1. از تعبير وصيّت نامه استفاده مى شود كه امام(عليه السلام) اموال قابل ملاحظه اى داشته كه آنها را در حيات خود وقف نموده است، با توجّه به زهد فوق العاده آن حضرت، اين اموال از كجا بدست آمده بود؟

همان گونه كه دربالا نيز به اشاره بيان كرديم، امام(عليه السلام) سه منبع درآمد داشت; يكى منبع سهم غنايم كه عايد همه سربازان اسلام مى شد و گاه مبلغ قابل توجّهى را تشكيل مى داد. دوم خراج اراضى خراجيه كه تعلق به عموم مسلمانان داشت، نه خصوص جنگ جويان و مقدار آن بعد از فتوحات اسلامى بسيار زياد بود، سهمى از آن نيز به امام(عليه السلام) تقديم مى شد. سوم اينكه امام(عليه السلام)ساليان دراز به غرس درختان و تربيت نخلستان پرداخت و باغ هاى متعدّدى ايجاد كرد سپس آنها را به صورت وقف خاص و عام در آورد. بخشى را براى فرزندان خود و آل ابى طالب و بنى هاشم و بخشى را به عنوان انفاق فى سبيل الله قرار داد و اگر مالى از آن حضرت به ارث باقى ماند، مقدار كمى بود.

در روايات نيز آمده است كه براى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيز اموال و باغاتى بود كه خلفا به بهانه اينكه پيغمبران چيزى از خود به ارث نمى گذارند تمام آنها را جزء بيت المال كردند.

ابن عبد ربه در استيعاب مى گويد: «قُتِلَ عَلِىٌّ وَلا مالَ احْتَجَبَهُ وَلا دُنْيا أَصابَها; على(عليه السلام) به شهادت رسيد در حالى كه نه مالى اندوخته بود و نه مواهب دنيوى براى خود فراهم ساخته بود».(1)

ابن ابى الحديد نيز از بعضى خرده گيران نقل مى كند كه بر امير مؤمنان على(عليه السلام)خرده گرفته اند و گفته اند: ابو بكر از دنيا رفت و دينار و درهمى از خود به يادگار نگذاشت; ولى هنگامى كه على(عليه السلام) چشم از دنيا پوشيد، نخلستان هاى بسيارى از خود به يادگار گذاشت. سپس در پاسخ آن مى نويسد: همه مى دانند كه على(عليه السلام)چشمه هاى متعدّدى با زحمت خود در شهر مدينه، يَنبُع و سُويَعه احداث كرد و به وسيله آن زمين هاى مواتى را آباد نمود. سپس همه آنها را از ملك خود خارج ساخت و وقف مسلمين كرد واز دنيا نرفت درحالى كه چيزى از آنها در ملكش باشد. آن حضرت چيزى از مال، كم يا زياد براى فرزندانش به ارث نگذاشت مگر چند غلام و كنيز (كه دستور آزادى آنها را داده بود) و هفتصد درهم از سهم او از بيت المال كه براى به دست آوردن خادمى براى خانواده اش ذخيره كرده بود.(2)

2. سؤال ديگر اينكه چگونه امام(عليه السلام) مى فرمايد: حسن را متولى وقف ساختم و اگر حسن چشم از جهان بپوشد و حسين زنده باشد، او جانشين برادر خود خواهد شد. مگر امام(عليه السلام) از طريق علم غيب نمى دانست كه شهادت امام حسين(عليهما السلام) سالها بعد از شهادت امام حسن(عليه السلام) خواهد بود؟

پاسخ اين سؤال و سؤالات فراوان ديگرى از اين قبيل يك جمله است و آن اينكه امامان در كارهاى عادى خود تكيه بر علم عادى داشتند كه از مجارى معمولى حاصل مى شود، نه علم غيب; همان گونه كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيز در مسائل مربوط به زندگى خود و يارانش تكيه بر علم حاصله از مجارى عادى داشت و از علم غيب جز در موارد استثنايى استفاده نمى فرمود.

##### 1 . استيعاب، ج 3، ص 1126.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 146.

▲2. اهمّيّت وقف در اسلام

اهتمام امير مؤمنان على(عليه السلام) به امر وقف و پيشگام بودن در اين كار خير به خوبى نشان مى دهد كه اين مسأله ارزش فوق العاده اى در اسلام دارد.

گرچه وقف را اسلام ابداع نكرد و قبل از اسلام نيز در مذاهب ديگر اوقاف بسيارى وجود داشت ولى اسلام اهمّيّت خاصى براى آن قائل شد و تحت عنوان صدقات جاريه بر آن تأكيد كرد.

در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه از كنار باغستانى عبور مى كرد، مردى را ديد كه مشغول غرس درختى است. پيامبر(صلى الله عليه وآله) به او فرمود: مى خواهى غرسى بهتر از اين را به تو يادآورى كنم؟ سپس اذكار مهمى را به او تعليم فرمود. آن مرد عرض كرد: اى رسول خدا من تو را گواه مى گيرم كه تمام اين باغ را بر فقهاى مسلمين از اهل صفه وقف كردم. در اينجا اين آيات شريفه نازل شد: (فَأَمّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى(1)).(2) به اين ترتيب، وقف به عنوان يك سنّت حسنه اسلامى مورد تأييد قرار گرفت.

در بعضى از روايات از جابر ابن عبدالله نقل شده كه تمام صحابه كه اموالى داشتند، وقفى از خود به يادگار گذاشتند.

در امالى شيخ طوسى از امام صادق(عليه السلام) نقل شده كه فرمود: «خَيْرُ مَا يُخَلِّفُهُ الرَّجُلُ بَعْدَهُ ثَلاَثَةٌ: وَلَدٌ بَارٌّ يَسْتَغْفِرُ لَهُ وَسُنَّةُ خَيْر يُقْتَدَى بِهِ فِيهَا وَصَدَقَةٌ تَجْرِي مِنْ بَعْدِهِ; بهترين چيزى كه انسان بعد از خود به يادگار مى گذارد سه چيز است: فرزند نيكوكارى كه براى انسان استغفار كند و سنّت نيكى كه مردم در آن به او اقتدا نمايند و صدقه اى كه بعد از او جريان داشته باشد».(3)

احاديث در اين زمينه فراوان است و بايد توجّه داشت كه يكى از طرق پيشگيرى از تكاثر و ثروت اندوزى، گسترش دادن سنّت وقف است كه اموال را از چنگ افراد معدودى بيرون مى آورد و منافع آن را در اختيار نيازمندان قرار مى دهد.

##### 1 . ليل، آيه 5-7 .
2 . بحارالانوار، ج 100، صحفه 182، ح 4.
3 . وسائل الشيعه، ج 13، كتاب الوقوف و الصدقات، باب 1، ح 10.

▲25 كانَ يَكْتُبُها لِمَنْ يَسْتَعْمِلُه عَلَى الصَّدَقاتِ

كانَ يَكْتُبُها لِمَنْ يَسْتَعْمِلُه عَلَى الصَّدَقاتِ

قالَ الشريفُ: وَإنّما ذَكَرنا هَنا جُمَلاً لِيُعْلَمَ بِها أنَّهُ(عليه السلام) كانَ يُقيمُ عِمادَ الْحَقِّ، وَيَشْرَعَ أمْثِلَةَ الْعَدْلِ، في صَغيرِ الاُْمُورِ وَكَبيرِها وَدَقيقها وَجَليلِها.

از وصايا و سفارشهاى امام(عليه السلام) است

كه آن را براى مأموران جمع آورى زكات مرقوم مى داشت.

مرحوم شريف رضى مى گويد: ما بخشى از اين نامه را در اينجا آورديم تا معلوم گردد، امام(عليه السلام) همواره اركان حق را به پا مى داشت و فرمان به عدل مى داد; در كارهاى كوچك و بزرگ، پر ارزش يا كم ارزش.(1)

##### 1 . سند وصيّت نامه:
اين نامه را مرحوم كلينى در باب «ادب المصّدّق» از كتاب الزكاة در كتاب كافى به سند معتبر نقل كرده است و شيخ الطائفة شيخ طوسى نيز در باب «الزيادات فى الزكاة» آن را با همان سند از كلينى آورده است. نويسنده كتاب الغارات (ابراهيم ثقفى) نيز آن را به سند خود از امام صادق(عليه السلام) نقل كرده است. صاحب كتاب مصادر نهج البلاغه مى گويد: اين وصيّت نامه در ميان علما و دانشمندان قبل از سيّد رضى معروف بوده است و از جمله كسانى كه وى به آن اشاره مى كند مرحوم شيخ مفيد در مقنعه است. سپس اضافه مى كند: (كسانى بعد از سيّد رضى مانند) ابن ادريس در سرائر آن را از مقنعه نقل كرده و زمخشرى نيز در ربيع الابرار آن را با تفاوت هاى مختصرى ذكر كرده است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 257).

▲وصيّت نامه در يك نگاه

اين وصيّت نامه كه امام(عليه السلام) همواره به دست عاملان جمع آورى زكات مى داد، مشتمل بر نكات بسيار دقيق و ظريف و حساب شده اى است كه ادب اسلامى و نهايت رعايت عدالت را درباره همه مسلمانان و فراتر از آن حتّى درباره حيوانات نشان مى دهد.

در بخش اوّل اين نامه، به مأموران جمع آورى زكات توصيه مى كند كه با قصد قربت و نيّت خالصانه و تقواى الهى حركت كنند و هرگز به تهديد و تخويف متوسّل نشوند و بيش از حق الهى را از كسى نگيرند.

در بخش دوم به نكات ظريف و دقيقى در مورد نخستين برخورد با مردمى كه زكات در اموال آنهاست، اشاره مى كند كه آميخته با نهايت لطف و محبّت و ادب است.

در بخش سوم چگونگى جدا كردن حق الله از اموال مردم از طريق قرعه را شرح مى دهد تا هيچ گونه اجحافى به كسى در اين قسمت نشود.

در بخش چهارم دستورات متعدّدى مى دهد درباره خوش رفتارى با چهارپايانى كه به عنوان زكات گرفته مى شوند كه برتر و بالاتر از حقوقى است كه مدعيان حمايت حيوانات اظهار مى كنند.

مرحوم كلينى بعد از آنكه اين نامه را از امام صادق(عليه السلام) از على(عليه السلام) نقل مى كند مى افزايد: امام صادق(عليه السلام) در اينجا گريست و به راوى كه بريد بن معاويه است فرمود: اى بريد به خدا سوگند كه همه حرمتها (بعد از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) بر باد رفت و عمل به كتاب الله و سنّت پيغمبر(صلى الله عليه وآله) به فراموشى سپرده شد و بعد از شهادت امير مؤمنان(صلى الله عليه وآله)، هيچ حقى در ميان مردم برپا داشته نشد.

جالب اينكه نويسنده مصادر بعد از ذكر اين بخش از كلام امام صادق(عليه السلام)مى گويد: به خداوند متعال سوگند ياد مى كنم كه پيش از اينكه به روايت مرحوم كلينى در كافى راجع به گريه امام صادق(عليه السلام) هنگام ذكر اين روايت، دست يابم بارها به هنگام مطالعه اين نامه اشك ريختم.(1)

##### 1 . مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 258.

▲بخش اوّل

انْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اللهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَلاَ تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَلاَ تَجْتَازَنَّ عَلَيْهِ كَارِهاً، وَلاَ تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اللهِ فِي مَالِهِ، فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَى الْحَيِّ فَاَنْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْيَاتَهُمْ، ثُمَّ امْضِ إِلَيْهِمْ بِالسَّكِينَةِ وَالْوَقَارِ; حَتَّى تَقُومَ بَيْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ، وَلاَ تُخْدِجْ بِالتَّحِيَّةِ لَهُمْ، ثُمَّ تَقُولَ: عِبَادَ اللهِ، أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللهِ وَخَلِيفَتُهُ، لآِخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللهِ فِي أَمْوَالِكُمْ، فَهَلْ للهِِ فِي أَمْوَالِكُمْ مِنْ حَقّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَى وَلِيِّهِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لاَ، فَلاَ تُرَاجِعْهُ، وَإِنْ أَنْعَمَ لَكَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ فَخُذْ مَا أَعْطَاكَ مِنْ ذَهَب أَوْ فِضَّة.

ترجمه

(تو اى مأمور جمع آورى زكات) با تقوا و احساس مسئوليت در برابر خداوند يكتا و بى همتا حركت كن و در مسير خود هيچ مسلمانى را نترسان و از سرزمين او در حالى كه از تو ناخشنود باشد، نگذر و بيش از حق خداوند در اموالش را از وى نگير.

هنگامى كه وارد آبادى قبيله شدى در كنار سرچشمه يا چاه آب فرود آى، بى آنكه داخل خانه هاى آنها شوى سپس با آرامش و وقار به سوى آنان برو تا در ميان آنها قرار گيرى به آنها سلام كن و از اظهار محبّت و تحيّت چيزى فروگذار ننما و بعد از سلام و تحيّت به آنها مى گويى: اى بندگان خدا! ولىّ خدا و خليفه اش مرا به سوى شما فرستاده تا حق خدا را كه در اموالتان است از شما بگيرم، آيا در اموال شما حقى براى خدا وجود دارد كه به وليّش بدهيد، اگر كسى (از آنها) گفت: نه (چيزى به اموالم تعلق نمى گيرد) ديگر به او مراجعه نكن و اگر كسى گفت: آرى، همراهش برو بى آنكه او را بترسانى يا تهديد كنى يا بر او سخت گيرى نمايى يا كار او را مشكل سازى.

▲شرح و تفسير

▲اعتماد به مردم در گردآورى ماليات اسلامى

امام(عليه السلام) در اين نامه نخست دستورى كلى و جامع در عبارات كوتاهى به گردآورندگان زكات مى دهد. سپس وارد جزئيات مى شود كه اين خود يكى از روش هاى پسنديده فصاحت و بلاغت است، مى فرمايد: «با تقوا و احساس مسئوليت در برابر خداوند يكتا و بى همتا حركت كن و در مسير خود هيچ مسلمانى را نترسان و از سرزمين او در حالى كه از تو ناخشنود باشد، نگذر و بيش از حق خداوند در اموالش را از وى نگير»; (انْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اللهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَلاَ تُرَوِّعَنَّ(1) مُسْلِماً وَلاَ تَجْتَازَنَّ(2) عَلَيْهِ كَارِهاً، وَلاَ تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اللهِ فِي مَالِهِ).

امام(عليه السلام) در اين عبارت، افزون بر دستور به تقوا سه مطلب مهم را يادآور مى شود; نخست اينكه: مأمور جمع آورى زكات نبايد مردم را بترساند و با خشونت رفتار كند، زيرا در گذشته مأموران اخذ ماليات هنگامى كه وارد منطقه اى مى شدند، مردم از ترس اينكه مبالغ سنگينى از آنها بخواهند كه در طاقت آنها نباشد، در وحشت فرو مى رفتند; ولى هنگامى كه بنا بر ارفاق باشد، نه تنها نمى ترسند بلكه از آنها استقبال مى كنند.

در دستور دوم مى فرمايد: نه تنها نبايد آنها را بترسانى، بلكه نبايد از حضور تو ناخشنود باشند تو را مأمور از طرف اميرى بخشنده و مهربان، جواد و كريم بدانند و حضورت را گرامى دارند.

در جمله سوم پيش از آنكه بفرمايد حق خدا را به طور كامل بگير، مى فرمايد: بيش از حق خداوند از آنها نگير و اين تأكيد بر نهايت تقوا و پرهيز از گرفتن بى دليل اموال مردم است.

آن گاه امام(عليه السلام) بعد از اين دستور كلى وارد جزئيات مى شود و تمام مسير گردآورى كنندگان زكات و كيفيت برخورد آنها را با مردمى كه حقوق الهى در اموالشان است به طرز جالبى شرح مى دهد و مى فرمايد: «و هنگامى كه وارد آبادى قبيله شدى در كنار سرچشمه يا چاه آب فرود آى بى آنكه داخل خانه هاى آنها شوى»; (فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَى الْحَيِّ(3) فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْيَاتَهُمْ).

اشاره به اينكه نبايد خود را بر مردم تحميل كنى، زيرا ممكن است وضع مساعدى نداشته باشند كه از ميهمان پذيرايى كنند درحالى كه طبيعت آنها پذيرايى از ميهمان است و يا اينكه نخواهند از نزديك از وضع مالى آنها با خبر شوى و يا اينكه اگر وارد بر شخصى شوى ديگران ناراحت شوند كه چرا نماينده امام(عليه السلام) به نزد آنها نيامده و يا صاحب خانه توقع امتيازى داشته باشد. بر اساس اين جهات امام(عليه السلام) دستور مى دهد در كنار چشمه يا چاه آب وارد شود و انتخاب چشمه يا چاه آب براى اين است كه عبور همه به آنجا مى افتد و در واقع مركزى است كه براى همه آشناست و ظاهراً مأمور جمع آورى صدقه به تنهايى اين راه را طى نمى كرد بلكه نفراتى را به عنوان كمك با خود مى برد و خيمه و خرگاهى به همراه داشتند كه آن را در كنار چشمه يا چاه آب برپا مى كردند و در آنجا ساكن مى شدند.

آن گاه مى افزايد: «سپس با آرامش و وقار به سوى آنان برو تا در ميان آنها قرار گيرى به آنها سلام كن و از اظهار محبّت و تحيّت چيزى فروگذار منما»; (ثُمَّ امْضِ إِلَيْهِمْ بِالسَّكِينَةِ وَالْوَقَارِ; حَتَّى تَقُومَ بَيْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ، وَلاَ تُخْدِجْ بِالتَّحِيَّةِ لَهُمْ).

به يقين، با آرامش و وقار به سوى آنها رفتن و سلام و تحيّت كامل داشتن سبب آرامش آنان مى گردد و مردم از آمدن چنين مأمورانى وحشت و ناراحتى به خود راه نمى دهند.

اين دستورات براى خنثى كردن ذهنيتى است كه در گذشته در زمان پادشاهان و امراى ظالم معمول بوده كه مأموران خشن را براى گرفتن ماليات و خراج مى گماردند كه مردم وجود آنها را شبيه بلاهاى آسمانى تصور مى كردند.

با توجّه به اينكه «لاَ تُخْدِجْ» از ريشه «خداج» (بر وزن علاج) در اصل به معناى جنينى است كه ناقص يا قبل از موعد متولد مى شود و سپس به هر امر ناقصى گفته شده، استفاده مى شود كه امام(عليه السلام) تأكيد دارد كه نماينده او در تحيت و خوش آمد گفتن هيچ كوتاهى نكند و مانند بسيارى از مأموران و نمايندگان حكومت ها كه از موضع برتر با مردم سخن مى گويند و حتى از پاسخ سلام هم ابا دارند، با آنان رفتار نكند و به تعبيرى ديگر برخورد او با توده مردم، برخورد دو دوست پر محبّت با يكديگر باشد.

آن گاه امام(عليه السلام) انگشت روى جزئيات مربوط به طرز مطالبه زكات گذارده و آن را به صورت جالبى شرح مى دهد.

نخست اينكه مى فرمايد: «و بعد از سلام و تحيت به آنها مى گويى: اى بندگان خدا! ولىّ خدا و خليفه اش مرا به سوى شما فرستاده تا حق خدا را كه در اموالتان است از شما بگيرم آيا در اموال شما حقى براى خدا وجود دارد كه به وليّش بدهيد»; (ثُمَّ تَقُولَ: عِبَادَ اللهِ، أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللهِ وَخَلِيفَتُهُ، لآِخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللهِ فِي أَمْوَالِكُمْ، فَهَلْ للهِِ فِي أَمْوَالِكُمْ مِنْ حَقّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَى وَلِيِّهِ).

قابل توجّه است كه در اين عبارت روى سه چيز تكيه شده است: يكى اينكه مردم بندگان خدا هستند. دوم اينكه جمع آورى كننده زكات فرستاده ولىّ الله و خليفة الله است. سوم اينكه آنچه را مى خواهد بگيرد حق الله است كه در اموال آنها وجود دارد.

اين تعبيرات قلب هر شنونده اى را نرم مى كند و او را براى اداى زكات آماده مى سازد و تأثير روانى آن تا حدى است كه با عشق و علاقه و شوق زكات را تحويل مى دهد. پيش خود فكر مى كند كه نماينده ولىّ الله آمده و مرا به عنوان بنده خدا معرفى كرده و از من چيزى جز حق خدا نمى خواهد.

جمله «فَهَلْ للهِِ فِي أَمْوَالِكُمْ» به اضافه جمله هايى كه بعد از آن مى آيد به يكى از مترقى ترين روش هاى اخذ ماليات كه گاه در بعضى از مناطق، در دنياى امروز روى آن تكيه مى شود اشاره دارد و آن اعتماد كردن بر خود مردم است; يعنى آنها را امين و راستگو و درستكار شناختن و از خودشان درباره زكات اموالشان توضيح خواستن. تجربه نشان داده است كه اين گونه اعتماد سازى اثر مهمى دارد. برعكس اگر مردم را دروغ گو و خائن فرض كنند و برخورد يك طلب كار با يك بدهكار مرموز و نادرست با آنها داشته باشند، سبب مى شود كه آنها اموال خود را مخفى سازند و تا آنجا كه ممكن است از پرداختن ماليات اسلامى فرار كنند و به تعبير امروز براى خودشان دو دفتر درست كنند: دفترى براى حساب و كتاب واقعى اموال و دفترى هم براى مأموران ماليات.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه در عصر ما و در كشور ما در سالهاى اخير اين روش از سوى مأموران جمع آورى ماليات آزمايش شد و نتيجه آن افزايش حجم ماليات بر درآمدها بود.

در روش سنتى ما در مسأله خمس نيز دقيقا مطلب همين گونه است كه مردم باايمان با انگيزه هاى الهى به سراغ علماى دينى مى روند و اموال خود را دقيقاً صورت بردارى كرده به آنها ارائه مى دهند تا خمس آنها را تعيين كنند بدون آنكه اجبار و فشارى در كار باشد.

البتّه آنچه گفته شد اصلى عمومى درباره همه كسانى است كه اموالشان مشمول حكم زكات است ولى ممكن است در اين ميان استثنائاتى نيز وجود داشته باشد كه بعضى از زورمندان در برابر حكومت اسلامى بايستند و آشكارا نسبت به پرداختن زكات مخالفت كنند. در اين گونه موارد حكومت با آنها برخورد كند و حق الله را به زور از آنها بستاند تا سبب جرأت بعضى ديگر نشود ولى همان گونه كه گفتيم اين يك استثناست.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اگر كسى (از آنها) گفت: نه (چيزى به اموالم تعلق نمى گيرد) ديگر به او مراجعه نكن و اگر كسى گفت: آرى، همراهش برو بى آنكه او را بترسانى يا تهديد كنى يا بر او سخت گيرى نمايى يا كار او را مشكل سازى»; (فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لاَ، فَلاَ تُرَاجِعْهُ، وَإِنْ أَنْعَمَ(4) لَكَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ(5) أَوْ تُرْهِقَهُ(6)).

جالب اينكه امام(عليه السلام) نهايت لطف و محبّت را درباره كسى كه اظهار مى دارد، زكاتى در اموال او وجود دارد به خرج داده و در چهار جمله بسيار كوتاه، چهار دستور به مأمور گردآورى زكات مى دهد: نخست اينكه نبايد او را بترساند كه مثلا اگر زكاتت را به طور كامل ندهى مجازات خواهى شد و ديگر اينكه با تهديد چيزى از او نگيرد و سوم اينكه در گرفتن زكات سخت گيرى ننمايد و چهارم اينكه مشكلاتى براى او فراهم نسازد; يعنى درست مانند يك شريك مهربان و بزرگوار و با گذشت با او رفتار كند. حال كه او اعتراف به وجود حق الله در اموالش كرده، اين حق شناسيش را محترم بشمار و ادب و انسانيّت را با ادب و انسانيّت پاسخ بگو.

##### 1 . «لا تروعنّ» از ريشه «روع» بر وزن «قول» به معناى ترساندن گرفته شده، بعضى از علما نيز گفته اند كه «روع» ممكن است به معناى شدت ترساندن باشد.
2 . «تجتازنّ» از ريشه «اجتياز» به معناى عبور كردن گرفته شده است.
3 . «حىّ» گاه به معناى موجود زنده مى آيد و گاه به معناى قبيله، چرا كه مجموع قبيله به منزله انسان واحد زنده اى شمرده مى شود و در استعمالات امروز به معناى منطقه مسكونى نيز به كار مى رود.
4 . «اَنْعَم» از ريشه «انعام» گاه به معناى بخشيدن نعمتى است و گاه به معناى گفتن نعم (آرى). در جمله بالا معناى اخير اراده شده است به قرينه جمله ما قبل «فَإنْ قالَ قائِلٌ لا».
5 . «تَعْسِف» از ريشه «عسف» بر وزن «كسب» در اصل به معناى بيراهه رفتن است سپس به ظلم و ستم كه آن نيز مصداق بيراهه رفتن است اطلاق شده است.
6 . «ترهق» از ريشه «ارهاق» از ريشه «رهق» بر وزن «شفق» كه در اصل به معناى پوشاندن يا پوشاندن چيزى با قهر و غلبه است و در بسيارى از موارد معناى سخت گيرى را مى دهد. در جمله بالا همين معنا اراده شده است.

▲نكته: آداب گردآورى زكات و حقوق بيت المال

آنچه در توصيه بالا آمده گوشه اى از دستورات اسلام در مورد وظايف جمع آورى كنندگان زكات و اموال بيت المال و چگونگى برخورد با صاحبان اموال است.

قرآن مجيد به عنوان پايه گذار اين مطلب به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) دستور مى دهد كه از اموال آنها زكات بگير، زكاتى كه آنها را پاك و پاكيزه مى كند و سپس دستور مى دهد كه بعد از گرفتن زكات به آنها درود بفرست و براى آنها دعا كن كه مايه آرامش آنهاست; (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَّهُم).(1)

در اين زمينه در منابع حديث نيز روايات متعدّدى وارد شده كه جزئيات بيشترى را بيان مى دارد; مرحوم علاّمه مجلسى در جلد 93 در باب 9 تحت عنوان «ادب المصدق» احاديث متعدّدى در ده صفحه (صفحه 80 تا 90) ذكر مى كند.

از جمله در حديثى از پيغمبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند كه پيغمبر(صلى الله عليه وآله)فرمود: «أَنَّ رَسُولَ اللهِ(صلى الله عليه وآله) نَهَى أَنْ يُحْلَفَ النَّاسُ عَلَى صَدَقَاتِهِمْ وَقَالَ هُمْ فِيهَا مَأْمُونُونَ يَعْنِي أَنَّهُ مَنْ أَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ زَكَاةٌ وَلَمْ يُوجَدْ ظَاهِراً عِنْدَهُ لَمْ يُسْتَحْلَف; رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: مردم را نسبت به زكاتى كه بر عهده دارند قسم ندهيد، هرچه مى گويند بپذيريد، زيرا آنها مورد اعتمادند و اگر كسى انكار كرد كه مال واجب الزكاتى دارد و يقين به كذب او نبود، بايد پذيرفت».(2)

در حديث ديگرى از امير مؤمنان(عليه السلام) نقل مى كند كه به يكى از يارانش هنگامى كه او را براى گردآورى زكات مأمور ساخت، دستورهاى مفصلى داد از جمله اينكه: «أَنْ يَتَلَقَّاهُمْ بِبَسْطِ الْوَجْهِ وَلِينِ الْجَانِبِ وَأَمَرَهُ أَنْ يَلْزَمَ التَّوَاضُعَ وَيَجْتَنِبَ التَّكَبُّر; با چهره گشاده و نرمش و تواضع با مردم برخورد كند و از تكبر بپرهيزد».(3)

در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است كه مى فرمود: «وَإِذَا كَانَ الْجَدْبُ أُخِّرُوا حَتَّى يُخْصِبُوا; در خشكسالى گرفتن زكات را به تأخير بيندازيد تا خشك سالى برطرف شود».(4)

مرحوم شيخ حر عاملى نيز در كتاب وسائل الشيعه جلد 6 در كتاب الزكاة باب 14 احاديث متعدّدى در اين زمينه آورده است و مجموع اين احاديث نشان مى دهد كه اسلام از به كار گرفتن هرگونه خشونت به هنگام جمع آورى ماليات اسلامى نهى كرده و نهايت ارفاق را نسبت به مشمولين زكات لازم مى شمرد و به تعبير ديگر پرداخت زكات را تبديل به مسأله اى انسانى و اخلاقى كرده كه افراد با ايمان در آن پيشگام مى شوند و از بركات معنوى و مادى آن بهره مى گيرند نه به صورت گرفتن بدهى ها از يك بدهكار نافرمان و متخلف.

البتّه ممكن است اين گونه برخورد محبّت آميز ضايعاتى داشته باشد و بعضى افراد از آن سوء استفاه كنند و حقوق مالى خود را نپردازند; ولى تجربه نشان داده كه بركات مادى و معنوى آن بيشتر از ضايعات آن است به خصوص كه مى دانيم پرداختن زكات و مانند آن در اسلام نوعى عبادت است و در عبادت قصد قربت لازم است و اين قصد هنگامى حاصل مى شود كه انسان با ميل و اختيار و علاقه خود به سراغ آن برود.

مرحوم كلينى در جلد سوم كافى نيز در بابى كه تحت عنوان «ادب المصدق» ذكر كرده، هشت روايت در اين زمينه آورده است كه رحمت، رأفت و ادب اسلامى را در آن مثال مى زند; از جمله اينكه هنگامى كه امير مؤمنان على(عليه السلام)فردى از طايفه بنى ثقيف را به عنوان فرماندار براى بخشى از آبادى هاى اطراف كوفه انتخاب كرد، در حضور مردم به او دستور داد در جمع آورى خراج، كوتاهى نكن و حتى يك درهم از آن را ترك ننما. سپس به او فرمود: هنگامى كه خواستى به منطقه مأموريت خود بروى نزد من آى. آن شخص مى گويد: هنگامى كه نزد حضرت رفتم فرمود: آنچه را درباره خراج به تو گفتم براى حفظ ظاهر بود. اكنون به تو مى گويم: «إيّاكَ اَنْ تَضْرِبَ مُسْلِماً أوْ يَهُودِيّاً أوْ نَصْرانِيّاً فى دِرْهَمِ خَراج أوْ تَبيعَ دابّةً عَمِلَ فى دِرْهَم فَإنَّما أمرُنا اَنْ نَأخُذَ مِنْهُمُ الْعَفْوَ; مبادا مسلمان يا يهودى يا نصرانى را به خاطر يك درهم خراج مضروب سازى يا چهارپايان مورد نيازشان را از آنها بگيرى، زيرا به ما دستور داده شده است كه (خراج و زكات را) از اضافات بگيريم».(5)

##### 1 . توبه، آيه 104 .
2 . بحارالانوار، ج 93، ص 85.
3 . همان مدرك.
4 . همان مدرك.
5 . كافى، ج 3، ص 540، ح 8 .

▲بخش دوم

فَخُذْ مَا أَعْطَاكَ مِنْ ذَهَب أَوْ فِضَّة، فَإِنْ كَانَ لَهُ مَاشِيَةٌ أَوْ إِبِلٌ فَلاَ تَدْخُلْهَا إِلاَّ بِإِذْنِهِ، فَإِنَّ أَكْثَرَهَا لَهُ، فَإِذَا أَتَيْتَهَا فَلاَ تَدْخُلْ عَلَيْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّط عَلَيْهِ وَلاَ عَنِيف بِهِ. وَلاَ تُنَفِّرَنَّ بَهِيمَةً وَلاَ تُفْزِعَنَّهَا، وَلاَ تَسُوأَنَّ صَاحِبَهَا فِيهَا، وَاصْدَعِ الْمَالَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ، فَإِذَا اخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ. ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِيَ صَدْعَيْنِ، ثُمَّ خَيِّرْهُ، فَإِذَا اخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ. فَلاَ تَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَبْقَى مَا فِيهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللهِ فِي مَالِهِ; فَاقْبِضْ حَقَّ اللهِ مِنْهُ. فَإِنِ اسْتَقَالَكَ فَأَقِلْهُ، ثُمَّ اخْلِطْهُمَا ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِي صَنَعْتَ أَوَّلاً حَتَّى تَأْخُذَ حَقَّ اللهِ فِي مَالِهِ. وَلاَ تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَلاَ هَرِمَةً وَلاَ مَكْسُورَةً وَلاَ مَهْلُوسَةً، وَلاَ ذَاتَ عَوَار، وَلاَ تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلاَّ مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ، رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يُوَصِّلَهُ إِلَى وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ، وَلاَ تُوَكِّلْ بِهَا إِلاَّ نَاصِحاً شَفِيقاً وَأَمِيناً حَفِيظاً، غَيْرَ مُعْنِف وَلاَ مُجْحِف، وَلاَ مُلْغِب وَلاَ مُتْعِب.

ترجمه

آنچه را از زكات طلا و نقره (يا قيمت زكات غلات) مى دهد بپذير (و با او گفتگو درباره كم و زياد آن نكن، او به تو اعتماد كرده تو هم به او اعتماد كن) و اگر گوسفند و گاو و شترى دارد بدون اذن او داخل نشو، زيرا بيشتر آنها از آن اوست. آن گاه كه داخل شدى همچون شخص مسلط و سخت گير نسبت به او رفتار نكن، چهارپايان را فرار نده و ناراحت نساز و صاحبش را درباره آن ناراحت نكن (به هنگام گرفتن حق بيت المال) حيوانات را به دو بخش تقسيم كن سپس صاحب مال را مخير نما كه يك قسمت را انتخاب كند و بعد از انتخاب، متعرض آنچه او انتخاب كرده نشو; سپس باقيمانده را نيز به دو بخش تقسيم كن و باز او را مخير نما (تا يكى را انتخاب كند) و هرگاه يكى را انتخاب كرد در اين انتخاب متعرض آنچه او انتخاب كرده نشو و همچنان اين تقسيم را ادامه مى دهى (و صاحب مال را مخير مى سازى تا يكى را انتخاب كرده كنار بگذارد) تا آنجا كه باقيمانده به اندازه (زكات و) حق خداوند در مال او باشد، آن گاه حق خدا را از او بگير و اگر صاحب مال پشيمان شد و از تو تقاضا كرد كه تقسيم را تجديد كنى، تقاضاى او را بپذير و آن دو دسته را با هم بار ديگر مخلوط كن سپس همان گونه كه در بار اوّل انجام دادى، تقسيم را تكرار كن تا حق خدا را از مال او دريافت دارى، ولى هرگز حيوان مسن و فرتوت و دست و پا شكسته و بيمار و معيوب را به عنوان زكات نپذير.

▲شرح و تفسير

▲نهايت احترام به خواسته هاى زكات دهندگان

آن گاه مى افزايد: «اگر زكات، زكات طلا و نقره (درهم و دينار و يا قيمت زكات غلات بود) هرچه مى دهد بپذير (و با او گفتگو درباره كم و زياد آن نكن، او به تو اعتماد كرده تو هم به او اعتماد كن)»; (فَخُذْ مَا أَعْطَاكَ مِنْ ذَهَب أَوْ فِضَّة).

«و اگر گوسفند و گاو و شترى دارد بدون اذن او داخل نشو، زيرا بيشتر آنها از آن اوست»; (فَإِنْ كَانَ لَهُ مَاشِيَةٌ(1) أَوْ إِبِلٌ فَلاَ تَدْخُلْهَا إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَإِنَّ أَكْثَرَهَا لَهُ).

سپس مى افزايد: «آن گاه كه داخل شدى همچون شخص مسلّط و سخت گير نسبت به او رفتار نكن، چهارپايى را فرار نده و ناراحت نساز و صاحبش را درباره آن ناراحت نكن»; (فَإِذَا أَتَيْتَهَا فَلاَ تَدْخُلْ عَلَيْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّط عَلَيْهِ وَلاَ عَنِيف(2) بِهِ، وَلاَ تُنَفِّرَنَّ بَهِيمَةً وَلاَ تُفْزِعَنَّهَا(3)، وَلاَ تَسُوأَنَّ صَاحِبَهَا فِيهَا).

منظور از اين جمله آن است كه احترام مالكان اموال را در مورد اموالشان حفظ كن، سرزده وارد آغل گوسفندان يا شتران نشو و به صورت افراد طلب كار و زورگو چيزى را مطالبه نكن حتى نسبت به چهارپايان نيز مدارا نما; حركت يا صدايى كه باعث وحشت آنها شود انجام مده، چرا كه هم اين حيوانات و هم صاحب آنها ممكن است ناراحت شوند. و اين نهايت محبّت و ادبى است كه امام(عليه السلام) به آن توصيه مى كند كه حتى حقوق حيوانات هم به هنگام جمع آورى زكات رعايت بشود، چه رسد به حقوق و احترام انسان ها.

آن گاه براى اينكه تقسيم عادلانه باشد و در انتخاب گوسفند يا شتر زكات نگرانى براى صاحبان اموال پيدا نشود و در انتخاب، اجحاف و ظلمى بر مالك و بيت المال حاصل نگردد، دستور به قرعه كشى مى دهد و هنگام قرعه كشى انتخاب را به صاحب مال وا مى گذارد و مى فرمايد: «(به هنگام گرفتن حق بيت المال) حيوانات را به دو بخش تقسيم كن سپس صاحب مال را مخير كن كه يك قسمت را برگزيند و بعد از انتخاب، متعرض آنچه او انتخاب كرده نشو. سپس باقيمانده را نيز به دو بخش تقسيم كن و باز او را مخير نما (تا يكى را انتخاب كند) و هرگاه يكى را برگزيد در اين انتخاب نيز متعرض آنچه برگزيده نشو و همچنان اين تقسيم را ادامه مى دهى (و صاحب مال را مخير مى سازى يكى را انتخاب كرده كنار بگذارد) تا آنجا كه باقيمانده به اندازه (زكات و) حق خداوند در مال او باشد آن گاه حق خدا را از او بگير»; (وَاصْدَعِ(4) الْمَالَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ، فَإِذَا اخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ. ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِيَ صَدْعَيْنِ، ثُمَّ خَيِّرْهُ، فَإِذَا اخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ. فَلاَ تَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَبْقَى مَا فِيهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللهِ فِي مَالِهِ; فَاقْبِضْ حَقَّ اللهِ مِنْهُ).

آن گاه امام(عليه السلام) مى افزايد: «و اگر صاحب مال پشيمان شد و از تو تقاضا كرد كه تقسيم را تجديد كنى، تقاضاى او را بپذير و آن دو دسته را با هم بار ديگر مخلوط كن سپس همان گونه كه در بار اوّل انجام دادى، تقسيم را تكرار كن تا حق خدا را در مال او دريافت دارى»; (فَإِنِ اسْتَقَالَكَ(5) فَأَقِلْهُ، ثُمَّ اخْلِطْهُمَا ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِي صَنَعْتَ أَوَّلاً حَتَّى تَأْخُذَ حَقَّ اللهِ فِي مَالِهِ).

در اينجا دو نكته حائز اهمّيّت است: نخست اينكه مفهوم جمله هاى بالا اين نيست كه به هنگام تقسيم كردن خوب ها را در يك بخش قرار بدهند و متوسط ها را در بخش ديگر آن گاه مالك را مخير سازند كه يكى از آن دو بخش را انتخاب كند، زيرا اولا معمولا گوسفندان يا شتران در شرايط عادى مخلوط هستند و به هنگام تقسيم، طبعا بخشى از خوب در يك طرف و بخشى در طرف ديگر قرار مى گيرد. ثانياً اين كار نوعى قرعه كشى است و در مفهوم قرعه كشى اين جمله نهفته است كه بايد تقسيمى نسبتاً عادلانه صورت گيرد و بعد يكى از دو بخش را به وسيله قرعه يا انتخاب شخصى جدا كنند.

نكته ديگر اينكه مى دانيم كه در زكات شتر، سن و سال آنها در مقدار زكات تأثير دارد و مثل زكات گوسفند نيست، بنابراين يا بايد مسأله سن و سال در اين تقسيم كردن رعايت گردد و يا بگوييم كه اين نوع تقسيم ناظر به مسأله زكات گوسفند و گاو است.

در ضمن از مجموع اين كلام، اين مطلب استفاده مى شود كه در پرداخت زكات هم مى توان قيمت را محاسبه كرد (به قرينه تعبير به ذهب و فضه كه در آغاز اين كلام آمد) زيرا سخن تنها از زكات درهم و دينار نيست، بلكه منظور مطلق زكات است) و هم مى توان از عين مالى كه زكات به آن تعلق گرفته پرداخت.

اين نكته قابل توجّه است كه در روايات اسلامى و كلمات فقها حيوانات ممتاز; مانند گوسفند پروارى و شترهاى پرارزش و حيوان باردار و حيوانات نر كه براى بارور ساختن حيوانات ماده از آنها استفاده مى شود، استثنا شده اند; يعنى مأمور جمع آورى زكات براى جلب محبّت صاحبان اين اموال، نخبه ها را به خودشان واگذار مى كند تا زكات را با طيب خاطر بپردازند.(6)

آن گاه امام(عليه السلام) دستور مى دهد كه پنج نوع از حيواناتى كه به نحوى ناقص و كم ارزش هستند به عنوان زكات انتخاب نشود; مى فرمايد: «هرگز حيوان مسن و فرتوت و دست و پا شكسته و بيمار و معيوب را به عنوان زكات نپذير»; (وَلاَ تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَلاَ هَرِمَةً وَلاَ مَكْسُورَةً وَلاَ مَهْلُوسَةً(7)، وَلاَ ذَاتَ عَوَار(8)).

با توجّه به اينكه «عَوْد» و «هَرِم» هر دو به معناى حيوان پير است، به نظر مى رسد كه «عود» حيوانى است كه سنّى از آن گذشته و «هرم» به معناى پير و فرتوت است; يعنى چيزى فراتر از حيوان مسن.

«مهلوسه» گاه به معناى حيوان بيمار مسلول و گاه به معناى هرگونه حيوان بيمار تفسير شده است و مناسب معناى دوم است و حيوان «ذات عوار» به معناى حيوانى است كه عيب و نقصى دارد; مثلا فاقد چشم يا گوش يا مانند آن است.

شايان ذكر است كه فقها گفته اند، منظور از اين دستور آن است كه اگر تمام نصاب سالم بوده باشد نمى تواند حيوان ناسالمى را از جايى ديگر بياورد و به عنوان زكات بپردازد; ولى اگر تمام نصاب حيوان بيمار و معيوب است، مانعى ندارد زكات را از همان بپردازد و نيز اگر قسمتى معيوب و قسمتى سالم است، زكات به نسبت از سالم و معيوب گرفته مى شود و اين نشانه رعايت عدالت اسلامى در مسائل مربوط به بحث زكات است.(9)

گفتنى است كه اسلام از يك سو دستور مى دهد حيوانات معيوب، پير و فرتوت و بيمار را به عنوان زكات نپذيريد، زيرا ارزش زكات را به عنوان يك عبادت پايين مى آورد و به مقتضاى آيه «(لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ); هرگز به حقيقت نيكوكارى و قرب الى الله نمى رسيد مگر اينكه از آنچه دوست داريد در راه خدا انفاق كنيد»(10); و از سويى ديگر دستور مى دهد اموال نخبه و گران قيمت را در اختيار صاحب قيمت بگذاريد و به عنوان زكات نگيريد، زيرا بسيارى از مردم از اين كار ناراحت مى شوند و به مصداق «(إِنْ يَسْأَلْكُمُوهَا فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغَانَكُمْ); چرا كه هرگاه اموال شما را طلب كند و بر آن تأكيد نمايد، بخل مىورزيد; و كينه و خشم شما را آشكار مى سازد».(11) و به اين ترتيب تعادل را در مسأله اداى زكات كاملا رعايت كرده است.

##### 1 . «ماشية» در اصل به معناى راه رونده از ريشه «مشى» است. سپس به چهارپايان اعم از شتر، گاو و گوسفند اطلاق مى شود; اما غالباً به گوسفندان گفته مى شود و جمع آن مواشى است و در عبارت بالا منظور گاو و گوسفند است به قرينه ذكر ابل (شتر) بعد از آن.
2 . «عنيف» به معناى خشن و سخت گير است از ريشه «عنف» بر وزن «قفل» گرفته شده است.
3 . «لا تفزعنّ» از ريشه «فزع» به معناى ترسيدن و به وحشت افتادن گرفته شده و هنگامى كه به باب افعال برود به معناى ترساندن و به وحشت انداختن است.
4 . «اصدع» از ريشه «صدع» بر وزن «صبر» به معناى شكافتن و جدا ساختن گرفته شده و اين واژه (صدع) به صورت اسم مصدرى و به معناى بخش جدا شده از چيزى آمده است.
5 . «استقال» از ريشه «استقالة» به معناى طلب فسخ كردن و به هم زدن قراردادى يا توافقى است و ريشه اصلى آن قيلولة است كه معناى خواب نيمروز يا استراحت در نيمروز است. از آنجا كه هنگامى كه انسان از قراردادى پشيمان مى شود اگر آن را به هم زنند و فسخ كنند مايه راحتى او مى گردد، اقاله به آن اطلاق شده و مطالبه آن استقاله است.
6 . به جواهر الكلام، ج 15، ص 160 مراجعه شود.
7 . «مهلوسة» از ريشه «هُلاس» بر وزن «غبار» و «هَلْس» بر وزن «درس» به معناى بيمارى سل است، بنابراين «مهلوس» همان حيوان مبتلا به اين بيمارى است ولى گاه اين واژه به معناى هرگونه بيمارى به كار مى رود. بعضى از ارباب لغت نيز هلاس را به معناى بيمارى هايى كه سبب لاغرى مى شود گرفته اند و از آنجايى كه بيمارى سل شخص مبتلا را كاملا لاغر مى كند، در مورد اين بيمارى به كار رفته است.
8 . «عَوار» از ريشه «عار» و «عور» بر وزن «غور» گرفته شده و به معناى عيب است و از آنجا كه آشكار ساختن آلت جنسى مايه عيب است به آن «عورة» اطلاق شده است اين واژه در مورد خانه بى حفاظ و لباس معيوب نيز به كار مى رود.
9 . به جواهرالكلام، ج 15، ص 135 مراجعه شود.
10 . آل عمران، آيه 92 .
11 . محمد، آيه 37 .

▲بخش سوم

وَلاَ تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلاَّ مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ، رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يُوَصِّلَهُ إِلَى وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ، وَلاَ تُوَكِّلْ بِهَا إِلاَّ نَاصِحاً شَفِيقاً وَأَمِيناً حَفِيظاً، غَيْرَ مُعْنِف وَلاَ مُجْحِف،وَلاَ مُلْغِب وَلاَ مُتْعِب. ثُمَّ احْدُرْ إِلَيْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ نُصَيِّرْهُ حَيْثُ أَمَرَ اللهُ بِهِ، فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِينُكَ فَأَوْعِزْ إِلَيْهِ أَلاَّ يَحُولَ بَيْنَ نَاقَة بَيْنَ فَصِيلِهَا، وَلاَ يَمْصُرَ لَبَنَهَا فَيَضُرَّ ذَلِكَ بِوَلَدِهَا; وَلاَ يَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً; وَلْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِي ذَلِكَ وَبَيْنَهَا، وَلْيُرَفِّهْ عَلَى اللاَّغِبِ، وَلْيَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ الظَّالِعِ، وَلْيُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ، وَلاَ يَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الاَْرْضِ إِلَى جَوَادِّ الطُّرُقِ،وَلْيُرَوِّحْهَا فِي السَّاعَاتِ،وَلْيُمْهِلْهَا عِنْدَالنِّطَافِ وَالاَْعْشَابِ، حَتَّى تَأْتِيَنَا بِإِذْنِ اللهِ بُدَّناً مُنْقِيَات، غَيْرَ مُتْعَبَات وَلاَ مَجْهُودَات، لِنَقْسِمَهَا عَلَى كِتَابِ اللهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ(صلى الله عليه وآله) فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْظَمُ لاَِجْرِكَ، وَأَقْرَبُ لِرُشْدِكَ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

ترجمه

آنها (حيوانات زكات) را به غير از كسى كه به دينش اطمينان دارى و نسبت به اموال مسلمين دلسوزتر است مسپار تا آن را (سالم) به ولى مسلمين برساند و او در ميان مسلمانان تقسيم كند. تنها كسانى را مأمور اين كار كن كه خيرخواه و مهربان و امين و حافظ باشند، سخت گير و اجحاف گر نباشند، حيوانات را خسته نكنند و به زحمت نيندازند، سپس آنچه را نزد تو جمع شده فوراً به سوى ما روانه كن تا آن را در مصارفى كه خداوند امر فرموده صرف كنيم و هنگامى كه امين تو آنها را در اختيار گرفت به او سفارش كن كه ميان شتر ماده و نوزادش جدايى نيفكند و شير آن را چنان ندوشد كه به بچه اش زيان وارد شود و در سوار شدن بر شتران، آنها را به زحمت نيفكند و عدالت را در اين امر در ميان آنها رعايت كند (گاه بر اين سوار شود و گاه بر ديگرى) و نيز حال شترِ خسته و يا زخمى را كه سوارى دادن برايش مشكل است رعايت كند و با حيوانى كه سم او ساييده يا لنگ شده مدارا نمايد.

امين تو بايد هنگامى كه در اثناى راه به غديرهاى آب مى رسد، آنها را سيراب كند و از كناره هاى جاده علف دار به درون جاده هاى خشك و بى گياه منحرف نسازد و ساعاتى به آن حيوانات استراحت دهد و چون به آب و علفزار مى رسد به آنها مهلت دهد (تا به اندازه كافى آب بنوشند و از علفها تغذيه كنند) تا هنگامى كه نزد ما مى آيند به اذن خدا فربه و سرحال باشند نه خسته و كوفته و هدف نهايى اين است كه آنها را مطابق دستور خداوند و سنّت پيغمبرش(صلى الله عليه وآله) (در ميان نيازمندان) تقسيم كنيم (بى آنكه منافع شخصى در آن وجود داشته باشد) (و بدان) عمل به اين برنامه پاداش تو را بيشتر و هدايت تو را افزون تر خواهد كرد; إن شاءالله.

▲شرح و تفسير

▲رأفت اسلامى حتى درباره حيوانات

در بخش گذشته، امام(عليه السلام) دستورات لازم را درباره چگونگى اخذ زكات از كسانى كه زكات بر آنها واجب است بيان فرمود. در اين بخش از نامه، سخن درباره چگونگى حفظ اين اموال و طرز رفتار با حيواناتى است كه به عنوان زكات پرداخته شده اند.

نخست امام(عليه السلام) صفات كسانى را كه مأمور انتقال زكات به سوى بيت المال مى شوند، بيان مى كند و چندين ويژگى براى آنها بر مى شمرد. در نخستين
و دومين صفت مى فرمايد: «آنها را به غير از كسى كه به دينش اطمينان دارى و نسبت به اموال مسلمين دلسوز است، مسپار تا آن را (سالم) به ولى مسلمين برساند و او در ميان مسلمانان تقسيم كند»; (وَلاَ تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلاَّ مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ، رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يُوَصِّلَهُ إِلَى وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ).

بنابراين مهمترين شرط، در اين گونه مسائل امانت و وثاقت و شرط دوم رفق، مدارا و دلسوزى است و اگر اين دو شرط در متصديان بيت المال و خزانه داران كشورهاى اسلامى رعايت شود به يقين مشكلى در امور مالى پيدا نخواهد شد; نه خيانتى رخ مى دهد و نه حيف و ميل و افراط و تفريطى.

سپس در ادامه اين سخن، هشت وصف ديگر براى مأموران انتقال اين اموال و چوپان ها بيان كرده و مى فرمايد: «تنها كسانى را مأمور اين كار كن كه خيرخواه و مهربان و امين و حافظ باشند، سخت گير و اجحاف گر نباشند، حيوانات را خسته نكنند و به زحمت نيندازند»; (وَلاَ تُوَكِّلْ بِهَا إِلاَّ نَاصِحاً شَفِيقاً وَأَمِيناً حَفِيظاً، غَيْرَ مُعْنِف(1) وَلاَ مُجْحِف(2)، وَلاَ مُلْغِب(3) وَلاَ مُتْعِب(4)).

به يقين اين اوصاف هشت گانه ارتباط نزديك با يكديگر دارند; چوپانى كه ناصح و شفيق است قطعاً حيوانات را خسته نمى كند و تند نمى راند، زيرا هم حيوانات به زحمت مى افتند كه بر خلاف عدل اسلامى است و هم وزن آنها كم مى شود و يا بيمار مى گردند كه به زيان مصرف كنندگان است.

قابل توجّه اينكه اين دستورات را امام(عليه السلام) هنگامى بيان فرمود كه نه از حقوق حيوانات سخنى در ميان دانشمندان جهان مطرح بود و نه از حقوق بشر; ولى اسلام به عنوان آئينى مملوّ از برنامه هاى اخلاقى، حرمت حيوانات و حقوق آنها را نيز فراموش نكرده و مشمول محبّت و رأفت قرار داده است (توضيح بيشترى در اين زمينه در بحث نكات خواهد آمد).

آن گاه در دستور ديگرى مى فرمايد: «سپس آنچه نزد تو جمع شده فوراً به سوى ما روانه كن تا آن را در مصارفى كه خداوند امر فرموده صرف كنيم»; (ثُمَّ احْدُرْ(5) إِلَيْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ نُصَيِّرْهُ حَيْثُ أَمَرَ اللهُ بِهِ).

اين دستور به دو دليل داده شده است: نخست اينكه ممكن است نيازمندانى به صورت فوق العاده در انتظار كمك هاى بيت المال باشند كه اگر حق آنها زودتر برسد، مشكلاتشان حل خواهد شد و ديگر اينكه تأخير در رساندن اين اموال، معرض آفات است و براى نجات از آن آفات بايد تعجيل كرد و اموال زكات را به ولى امر مسلمين رسانيد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه از اين جمله احكام فقهى متعدّدى استفاده كرده اند: نخست اينكه نقل زكات از شهرى به شهر ديگر جايز است و ديگر اينكه مأموران جمع آورى زكات حق ندارند خودسرانه آنها را تقسيم كنند و سوم اينكه زكات بايد به دست ولى امر مسلمين برسد و زير نظر او تقسيم گردد.

بديهى است اين دستور مربوط به مناطق نزديك به مركز حكومت امام(عليه السلام)است و اما مناطق دور دست كه انتقال مال زكات به غير صورت نقدى عملاً امكان پذير نيست حكم ديگرى دارد; يعنى نمايندگان امام(عليه السلام) مى توانند آن را در مركز نمايندگى خود جمع آورى و تقسيم كنند.

آن گاه امام(عليه السلام) درباره كيفيت نقل حيوانات زكَوى به نماينده خود دستورات ده گانه دقيق و ظريفى مى دهد و مى فرمايد: «هنگامى كه امين تو آنها را در اختيار گرفت به او سفارش كن كه ميان شتر ماده و نوزادش جدايى نيفكند و شير آن را چنان ندوشد كه به بچه اش زيان وارد شود و در سوار شدن بر شتران، آنها را به زحمت نيفكند و عدالت را در اين امر در ميان آنها رعايت كند (گاه بر اين سوار شود و گاه بر ديگرى) و نيز حال شترِ خسته و يا زخمى را كه سوارى دادن برايش مشكل است رعايت كند و با حيوانى كه سم او ساييده يا لنگ شده مدارا نمايد»; (فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِينُكَ فَأَوْعِزْ(6) إِلَيْهِ أَلاَّ يَحُولَ بَيْنَ نَاقَة وَبَيْنَ فَصِيلِهَا(7)، وَلاَ يَمْصُرَ(8) لَبَنَهَا فَيَضُرَّ ذَلِكَ بِوَلَدِهَا; وَلاَ يَجْهَدَنَّهَا رُكُوباً، وَلْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِي ذَلِكَ وَبَيْنَهَا، وَلْيُرَفِّهْ عَلَى اللاَّغِبِ، وَلْيَسْتَأْنِ(9) بِالنَّقِبِ(10) وَالظَّالِعِ(11)).

آنچه در بالا آمد شش قسمت از دستوراتى است كه امام(عليه السلام) براى مراعات حال حيوانات زكوى بيان فرموده كه هم جنبه انسانى و اخلاقى دارد و نشان مى دهد كه اسلام حتى مراعات حال حيوانات را نيز لازم مى شمرد; حيواناتى كه زبان براى گفتن ندارند و قادر بر دفاع از خويشتن نيستند.

آن گاه در ادامه اين سخن چند دستور ديگر مى دهد و مى فرمايد: «امين تو بايد هنگامى كه در اثناى راه به غديرهاى آب مى رسد، آنها را سيراب كند و از كناره هاى جاده علف دار به درون جاده هاى خشك و بى گياه منحرف نسازد و ساعاتى به آن حيوانات استراحت دهد و چون به آب و علفزار مى رسد به آنها مهلت دهد (تا به اندازه كافى آب بنوشند و از علف ها تغذيه كنند) تا هنگامى كه نزد ما مى آيند به اذن خدا فربه و سرحال باشند نه خسته و كوفته»; (وَلْيُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ(12)، وَلاَ يَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الاَْرْضِ إِلَى جَوَادِّ(13) الطُّرُقِ، وَلْيُرَوِّحْهَا فِي السَّاعَاتِ وَلْيُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ(14) وَالاَْعْشَابِ(15)، حَتَّى تَأْتِيَنَا بِإِذْنِ اللهِ بُدَّناً(16) مُنْقِيَات(17)، غَيْرَ مُتْعَبَات وَلاَ مَجْهُودَات).

در اين چهار دستور اخير امام(عليه السلام)، بيشتر به آب و علف اين حيوانات نظر دارد. هدف آن است كه اينها تشنگى نكشند، گرسنه نشوند، در مسير راه به اندازه كافى آب بنوشند و در كنار جاده ها كه غالبا علف وجود دارد، از آن استفاده كنند.

اين دستورات افزون بر اينكه جنبه اخلاقى و انسانى دارد، به نفع بيت المال و نيازمندانى است كه از حقوق بيت المال بهره مى گيرند;لذا درآخر اين عبارات فرمود: بايد چنان كنند كه اين حيوانات سالم و سرحال و چاق و فربه به نزد ما آيند.

در پايان اين نامه، به هدف نهايى اشاره كرده و مى فرمايد: «هدف اين است كه آنها را مطابق دستور خداوند و سنّت پيغمبرش(صلى الله عليه وآله) (در ميان نيازمندان) تقسيم كنيم (بى آنكه منافع شخصى در آن وجود داشته باشد)»; (لِنَقْسِمَهَا عَلَى كِتَابِ اللهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ(صلى الله عليه وآله)).

آن گاه اضافه مى كند: «عمل به اين برنامه پاداش تو را بيشتر و هدايت تو را افزون تر خواهد كرد; إن شاءالله»; (فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْظَمُ لاَِجْرِكَ، وَأَقْرَبُ لِرُشْدِكَ، إِنْ شَاءَ اللهُ).

##### 1 . «مُعنف» از ريشه «عنف» بر زون «قفل» به معناى گرفتن چيزى با شدت و قساوت است.
2 . «مُجحف» از ريشه «اجحاف» از ريشه «جحف» بر وزن «حرف» به معناى اصرار بر ضرر زدن به كسى است.
3 . «مُلغب» از ريشه «لغوب» به معناى خسته شدن و خستگى گرفته شده و هنگامى كه به باب افعال مى رود به معناى خسته كردن است.
4 . «مُتعب» اين واژه كه از ريشه «تعب» به معناى خستگى گرفته شده، هنگامى كه باب افعال برود مفهوم آن خسته كردن است، با «ملغب» قريب المعناست; ولى بعضى گفته اند: «لغوب» به معناى تعب و زحمت روحى است در حالى كه تعب رنج جسمانى را نيز شامل مى شود.
5 . «اُحدُرْ» از ريشه «حدر» بر وزن «حرف» به معناى به سرعت حركت كردن و نيز به معناى پايين آوردن چيزى از بلندى است و در اينجا معناى اوّل مراد است; يعنى حيوانات زكات را كه جمع آورى كردى به سرعت نزد ما بياور تا به اهلش برسانيم.
6 . «اَوعِز» از ريشه «وعز» بر وزن «وعظ» به معناى پيشنهاد كردن و سفارش نمودن كارى به ديگرى است.
7 . «فصيل» به معناى بچه شترى است كه از شير باز گرفته شده و از ريشه «فصل» به معناى جدايى است; ولى با توجّه به اينكه امام(عليه السلام) بعد از اين جمله دستور مى دهد كه تمام شير ناقه را ندوشند تا بچه او هم بهره اى داشته باشد، استفاده مى شود كه منظور از فصيل در اينجا بچه شترى است كه در آستانه از شير باز گرفتن است و هنوز از شير باز گرفته نشده (به تعبير ادبا مجازِ به علاقه اوْل و مشارفت است).
8 . «لا يمصر» از ريشه «مصر» بر وزن «نصر» به معناى دوشيدن شير به طور كامل است.
9 . «يَسْتأنِ» از ريشه «أنْى» بر وزن «امر» به معناى مهلت دادن گرفته شده و هنگامى كه به باب استفعال برود، به معناى انتظار كشيدن و مدارا كردن است.
10 . «نقب» به معناى شترى است كه كف پاى او ساييده شده (و به زحمت راه مى رود).
11 . «ظالع» از ريشه «ظَلع» بر وزن «زرع» به معناى لنگيدن گرفته شده است.
12 . «غَدر» جمع «غدير» به معناى بركه آب است.
13 . «جوادّ» جمع «جاده» به معناى راه وسيع است.
14 . «نطاف» جمع «نطفه» به معناى آب زلال است.
15 . «الاَعْشاب» جمع «عُشب» بر وزن «قفل» به معناى گياهان سبز است.
16 . «بُدّن» جمع «بادن» به معناى حيوان چاق و فربه است.
17 . «مُنقيات» جمع «مُنقية» به معناى حيوانى است كه چربى فراوان داشته باشد.

▲نكته ها

▲1. تأكيد بر رساندن اموال زكات به نيازمندان

امام(عليه السلام) در اين نامه نورانى سه بار بر اين مطلب تأكيد فرموده كه اموال زكات بعد از جمع آورى بايد در ميان نيازمندان تقسيم شود. حضرت تعبير به «مالُ الْمُسْلِمِينَ» كرده; در يك جا مى فرمايد: «فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ» و در جاى ديگر مى فرمايد: «نُصَيِّرُهُ حَيْثُ اَمَرَ اللهُ» و در پايان نامه نيز مى فرمايد: «نَقْسِمَها عَلى كِتابِ اللهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ». اين تكرار، هرچند به گفته ابن ابى الحديد در ابتدا مخالف بلاغت به نظر مى رسد، ولى با توجّه به اينكه خاطرات زمان عثمان كه بيت المال در ميان افراد خاصى تقسيم مى شد و نيازمندان محروم مى ماندند و همان سبب فتنه و آشوب بر عليه او شد، در نظرها باقى مانده بود، امام(عليه السلام) براى اطمينان بخشيدن به مردم در يك نامه سه بار اين نكته را تكرار مى كند كه هدف ما اين است كه مال مسلمين را در ميان آنها تقسيم كنيم و نيازمندان را به حقوقشان برسانيم.

▲2. حمايت از حيوانات در اسلام

مردم جهان از قديم الايام به طور سنتى براى حيواناتى كه از آنها استفاده مى كردند، احترام قائل بودند و اصولى را درباره آنها رعايت مى كردند و در بعضى از موارد به صورت افراطى در مى آمد و شكل پرستش به خود مى گرفت همان گونه كه امروز در ميان جمعى از هندوها نيز ديده مى شود تا اينكه در اين اواخر به مدافعان از حيوانات، شكل جمعيّت دادند و اصول و مقرراتى قائل شدند و اگر كسانى از آن تخلف كنند مورد اعتراض قرار مى گيرند، هرچند اين موضوع مانند ساير موضوعاتى كه مربوط به حقوق بشر يا حمايت زندانيان و كودكان و امثال آنهاست در بسيارى از موارد رنگ سياسى به خود گرفته و تبديل به چماقى براى كوبيدن بر سر مخالفان شده است; گاه هزاران انسان بى گناه را مى كشند و در سال ميليادرها دلار سلاحهاى كشتار جمعى صادر مى كنند و صداى كسى بلند نمى شود; اما يك يا چند حيوان اگر مورد آزار قرار گيرند فريادشان بلند مى شود.

ولى اسلام حد اعتدال را از آغاز در اين مسأله رعايت كرده و سفارش هاى اكيد و دقيق وظريفى درباره حيوانات نموده كه هر انسان منصفى را به تحسين وا مى دارد.

در كتب روايى ما، احاديث فراوانى در اين باره وارد شده است; از جمله در ابواب مربوط به حج به تناسب استفاده از حيوانات به عنوان مركب در مسير حج، ابوابى تحت عنوان «اَبْوابُ اَحْكامِ الدَّوابِّ فِى السَّفَرِ وَغَيْرِهِ» ديده مى شود.

مرحوم شيخ حر عاملى در كتاب وسائل الشيعه در جلد هشتم تحت همين عنوان روايات فراوانى در بيش از پنجاه باب ذكر كرده است كه ذيلا بعضى از روايات آن را كه در باب اوّل ذكر كرده از نظر مى گذرانيم.

پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لِلدَّابَّةِ عَلَى صَاحِبِهَا خِصَالٌ يَبْدَأُ بِعَلَفِهَا إِذَا نَزَلَ وَيَعْرِضُ عَلَيْهَا الْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ وَلاَ يَضْرِبُ وَجْهَهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا وَلاَ يَقِفُ عَلَى ظَهْرِهَا إِلاَّ فِي سَبِيلِ اللهِ وَلاَ يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَلاَ يُكَلِّفُهَا مِنَ الْمَشْيِ إِلاَّ مَا تُطِيقُ; براى چهارپايان بر صاحبان آنها حقوق (شش گانه) است: نخست اينكه هنگامى كه به منزل رسيد و پياده شد اوّل آذوقه آنها را آماده كند (چرا كه اين حيوان از صاحبش خسته تر است به علاوه زبان تقاضا ندارد) و هر زمان كه از كنار آب بگذرد، آب را بر او عرضه كند (تا اگر تشنه باشد بنوشد) و هرگز به صورتش تازيانه نزند، چرا كه او تسبيح و حمد خدا مى گويد و هرگز بر پشت آن هنگام توقف ننشيند مگر در هنگام جنگ (اشاره به اينكه هنگامى كه سواران به هم مى رسند، يا از كنار فرد پياده اى عبور مى كنند و براى احوال پرسى و مطالب ديگر توقف مى نمايند بايد از مركب پياده شوند، حرفهايشان كه تمام شد سوار شوند و به راه خود ادامه دهند،زيرا اين زحمت را به حيوان دادن كه در حال توقف سوار آن باشند و پياده نشوند، زحمتى است بدون دليل; ولى در ميدان جنگ چنين نيست (زيرا پياده شدن از مركب به هر حال خطرناك است) و بيش از طاقتش چيزى بر آن بار نكند و بيش از تواناييش آن را راه نبرد».(1)

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) شبيه همين معنا تحت عنوان «لِلدَّابَّةِ عَلَى صَاحِبِهَا سِتِّةُ حُقوق; براى چهارپايان بر صاحبان آنها شش حق است» نقل شده و در روايت ديگرى هفت حق ذكر شده است.

تعبيرات ظريفى در اين روايت آمده كه اسلام كوچك ترين مسائل را درباره اين موضوع از نظر دور نداشته و انسانى ترين دستورات را در اين باره داده است. بسيارند كسانى كه هنگامى كه مركب آنها كم و زيادى مى كند با شلاق به جان آن مى افتند و گاه عصبانيّت خود را در موضوعات ديگر، بر سر حيوان خالى مى كنند; ولى اسلام تأكيد مى كند كه بى دليل مركب را آزار ندهند. در حديث مى خوانيم كه امام سجاد زين العابدين(عليه السلام) چهل بار از مدينه به مكّه براى زيارت خانه خدا از شترى استفاده كرد و در تمام اين مدت حتى يك تازيانه به آن شتر نزد.(2)

در حديث معروفى كه در منابع شيعه و اهل سنّت آمده است مى خوانيم: «خداوند زنى را به سبب گربه اى وارد دوزخ ساخت چرا كه آن را بسته بود نه رهايش مى كرد كه خودش غذا پيدا كند و نه غذايى به او مى داد».(3)

حتى از بعضى روايات استفاده مى شود كه نبايد فحش و ناسزا به حيوانات داد(4) اين تعبير نشان مى دهد كه حيوانات هم براى خود فهم و شعورى دارند و از فحش و ناسزا متأثر مى شوند. به علاوه هنگامى كه زبان انسان آلوده شد، تدريجاً براى او عادت مى شود و در مورد انسانها نيز آن را به كار مى برد.

##### 1 . وسائل الشيعه، ج 8، ابواب احكام الدواب، باب 9، ص 350، ح 1.
2 . همان مدرك، باب 10، ص 353، ح 9 .
3 . كنزالعمال، ح 43695 و وسائل الشيعه، باب 53 از احكام الدواب. ص 397.
4 . تهذيب، ج 4، ص 164، ح 4.

▲26 إلى بَعْضِ عُمّالِهِ وَقَدْ بَعَثَهُ عَلَى الصَّدَقَةِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه براى بعضى از مأموران گردآورى زكات مرقوم داشته است(1)

##### 1 . سند نامه:
مطابق آنچه قاضى نعمان مصرى (متوفاى 363) در كتاب دعائم الاسلام آورده، امام(عليه السلام) اين نامه را براى «مخنف بن سلَيم الازدى» كه از فرمانداران آن حضرت بود، نوشت و آنچه قاضى نعمان در كتاب مزبور آورده فشرده تر از چيزى است كه مرحوم سيّد رضى در نهج البلاغه آورده است و مرحوم حاجى نورى در كتاب مستدرك الوسائل در كتاب زكات باب 12 حديث 3 آن را ذكر كرده نويسنده مصادر نهج البلاغه نيز مدرك ديگرى از كسانى كه قبل از سيّد رضى مى زيستند غير از آنچه در بالا آمد نقل نكرده است.

▲نامه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين نامه، قبل از هر چيز، مخنف بن سليم را از نفاق و دوگانگى ظاهر و باطن بر حذر مى دارد و از بدرفتارى با مردم و خود برتربينى و بى اعتنايى به آنها نهى مى فرمايد و در بخش ديگرى تأكيد مى كند كه تو به عنوان عامل جمع آورى زكات حقى در آن دارى كه ما به تو مى پردازيم; ولى بقيّه آن متعلق به نيازمندان امّت است كه بايد به آنها برسد.

حضرت در پايان نامه، او را از هرگونه خيانت در اين امانت برحذر مى دارد و خيانت به امّت و امام امّت را بدترين خيانت مى شمرد.

▲بخش اوّل

أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللهِ فِي سَرَائِرِ أَمْرِهِ وَخَفِيَّاتِ عَمَلِهِ، حَيْثُ لاَ شَهِيدَ غَيْرُهُ، وَلاَ وَكِيلَ دُونَهُ. وَأَمَرَهُ أَلاَّ يَعْمَلَ بِشَيْء مِنْ طَاعَةِ اللهِ فِيمَا ظَهَرَ فَيُخَالِفَ إِلَى غَيْرِهِ فِيمَا أَسَرَّ، وَمَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَعَلاَنِيَتُهُ، وَفِعْلُهُ وَمَقَالَتُهُ، فَقَدْ أَدَّى الاَْمَانَةَ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ وَأَمَرَهُ أَلاَّ يَجْبَهَهُمْ وَلاَ يَعْضَهَهُمْ، وَلاَ يَرْغَبَ عَنْهُمْ تَفَضُّلاً بِالاِْمَارَةِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّهُمُ الاِْخْوَانُ فِي الدِّينِ، وَالاَْعْوَانُ عَلَى اسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ.

ترجمه

او را به تقواى الهى در امور پنهانى و اعمال مخفى خود دستور مى دهد در آنجا كه هيچ كس جز خدا شاهد وگواه نيست،و نه احدى غير از او ناظر و حافظ اعمال.

به او دستور داده، هر عملى را از اطاعت هاى خدا كه آشكارا انجام مى دهد در پنهانى خلاف آن را انجام ندهد، آن كس كه پنهان و آشكارش، عمل و سخنش بر خلاف يكديگر نباشد امانت الهى را ادا كرده و حق بندگى خالصانه را بجا آورده است. با مردم برخورد بد نداشته باش (و با چهره عبوس با آنها روبه رو نشو) و به آنها بهتان نزن (كه مقدار زكاتشان بيش از آن بوده است كه آنها اظهار داشته اند) و نسبت به آنها به جهت اينكه رييس بر آنان هستى، بى اعتنايى نكن، چه اينكه آنها برادران دينى تو هستند و ياوران در استخراج حقوق و جمع آورى زكات.

▲شرح و تفسير

برخورد خوب با مؤديان مالياتى اسلامى

امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين نامه سه دستور به كارگزار خود مى دهد و هر كدام از اين دستورات با جمله «اَمَرَهُ» آغاز مى شود.

نخست دستور به تقواى الهى در نهان و آشكار مى دهد و مى فرمايد: «او را به تقواى الهى در امور پنهانى و اعمال مخفى خود دستور مى دهد در آنجا كه هيچ كس جز خدا شاهد و گواه نيست و نه احدى غير از او ناظر و حافظ اعمال»; (أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللهِ فِي سَرَائِرِ أَمْرِهِ وَخَفِيَّاتِ عَمَلِهِ، حَيْثُ لاَ شَهِيدَ غَيْرُهُ، وَلاَ وَكِيلَ دُونَهُ).

شايان توجه است امام(عليه السلام) در اين جمله بر يكى از مهم ترين مصاديق تقوا انگشت مى گذارد; يعنى تقوا در امور پنهانى، اعم از نيّت درون و اعمال برون كه هيچ كس جز خدا شاهد و گواه آن نيست و اين مهم ترين چيزى است كه جز از طريق ايمان به خدا و اعتقاد به حضور او در همه جا و در هر زمان، حاصل نمى شود. مشكلاتى كه در جوامع انسانى پيش مى آيد و آسيب هايى كه به مردم مى رسد غالبا مربوط به همين قسمت است; تصميماتى به تنهايى گرفته مى شود و كارهايى دور از چشم مردم انجام مى گيرد و در آن منافع عموم فداى منافع نامشروع اشخاص مى گردد.

جمله «حَيْثُ لاَ شَهِيدَ غَيْرُهُ، وَلاَ وَكِيلَ دُونَهُ» به يقين ناظر به افراد عادى است كه در خلوت حضور ندارند; ولى فرشتگانى كه مأمور ثبت اعمال انسانند، در هر مكان و هر زمان با او هستند و مراقب اعمال اويند و از همه بالاتر ذات پاك پروردگار همه جا حضور دارد و چيزى از بندگان بر او مخفى نيست.

سپس به او فرمان دوم را مى دهد و مى فرمايد: «به او امر كرده كه هيچ عملى را از اطاعت هاى خدا آشكارا انجام ندهد كه در پنهانى خلاف آن را انجام مى دهد»; (وَأَمَرَهُ أَلاَّ يَعْمَلَ بِشَيْء مِنْ طَاعَةِ اللهِ فِيمَا ظَهَرَ فَيُخَالِفَ إِلَى غَيْرِهِ فِيمَا أَسَرَّ).

يعنى بايد ظاهر و باطن خود را يكى كرد، زيرا اختلاف ظاهر و باطن و خلوت و جلوت مصداق آشكار نفاق است و مسلمان از نفاق بيگانه است.

سپس امام(عليه السلام) تعبيرى دارد كه در واقع به منزله دليل براى دستور گذشته است، مى فرمايد: «آن كس كه پنهان و آشكارش، عمل و سخنش بر خلاف يكديگر نباشد امانت الهى را ادا كرده و بندگى خالصانه را انجام داده است»; (وَمَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَعَلاَنِيَتُهُ، وَفِعْلُهُ وَمَقَالَتُهُ، فَقَدْ أَدَّى الاَْمَانَةَ، وَأَخْلَصَ الْعِبَادَةَ).

مفهوم اين سخن آن است كه آنهايى كه پنهان و آشكارشان متفاوت است و گفتارشان با رفتارشان هماهنگ نيست، خائن و غير مخلص اند و به واقع چنين است. چه خيانتى از اين بدتر كه انسان اعمال نيك رياكارانه در برابر مردم انجام دهد و آن گاه كه به خلوت مى رود كار ديگر كند; يا با زبانش وعده هاى نيكى دهد و پاكى و تقوا را بستايد; ولى عملش بر ضد آن باشد و مايه بى اعتمادى و سلب عقيده مردم گردد. اين كارها از هر كس كه باشد نازيباست و از دولت مردان اسلام نازيباتر.

امام(عليه السلام) در اين فرمايش خود در مسأله اخلاص و امانت، روى دو چيز انگشت گذاشته اند: يكى هماهنگى خلوت و جلوت و ديگرى هماهنگى گفتار و كردار و در واقع اخلاص بر همين دو ركن استوار است و رياكاران هر دو يا يكى از آن دو را از دست مى دهند.

البتّه رعايت اين اصل بيش از هركس در مسئولان اموال بيت المال اهمّيّت دارد كه بايد حفيظ و امين باشند.

در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «مَنْ خالَفَتْ سَريرَتُهُ عَلانِيَتَهُ فَهُوَ مُنافِقٌ كائِناً مَنْ كانَ وَحَيْثُ كانَ وَ فى أىِّ أرْض كانَ وَعَلى اَىِّ رُتْبَة كانَ; كسى كه باطنش با ظاهرش مخالف باشد او منافق است هركس باشد و در هر جا كه باشد و در هر سرزمين و در هر رتبه و مقامى كه باشد».(1)

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) از لقمان حكيم آمده است: «لِلْمُنَافِقِ ثَلاَثَ عَلاَمَات يُخَالِفُ لِسَانُهُ قَلْبَهُ وَقَلْبُهُ فِعْلَهُ وَعَلاَنِيَتُهُ سَرِيرَتَه; منافق سه نشانه دارد: زبانش با قلبش مخالف است و قلبش با عملش و آشكارش با نهانش».(2)

آن گاه امام(عليه السلام) در سومين امرش سه دستور به نماينده خود مى دهد ومى فرمايد: «با مردم برخورد بد نداشته باش (و با چهره عبوس با آنها روبه رو نشو) و به آنها بهتان نزن (كه مقدار زكاتشان بيش از آن بوده است كه آنها اظهار داشته اند) و نسبت به آنها به جهت اينكه رييس بر آنان هستى، بى اعتنايى نكن چه اينكه آنها برادران دينى تو هستند و ياوران در استخراج حقوق و جمع آورى زكات»; (وَأَمَرَهُ أَلاَّ يَجْبَهَهُمْ وَلاَ يَعْضَهَهُمْ، وَلاَ يَرْغَبَ عَنْهُمْ تَفَضُّلاً بِالاِْمَارَةِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّهُمُ الاِْخْوَانُ فِي الدِّينِ، وَالاَْعْوَانُ عَلَى اسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ).

اينها نكات روانى بسيار مهم در مسأله جمع آورى حقوق بيت المال و به يك معنا در تمام امور مربوط به مديريت است; برخورد خوب با مردم، اعتماد بر آنها و عدم برترى جويى، امورى هستند كه مردم را براى اداى حقوق و انجام وظايف خود تشويق مى كنند و سبب مى شوند بدون نياز به بازرس و مأموران غلاظ و شداد و پرونده و دادگاه به وظايف خود در برابر حكومت يا كسى كه مدير بر آنهاست عمل نمايند. تجربيات عصر ما نيز صدق اين گفتار و صحت اين بيان را روشن ساخته است.

درست است كه امكان دارد بعضى از اين مسأله سوء استفاده كنند و حقوق بيت المال را نپردازند; ولى به يقين ضايعات اين گونه رفتار بسيار كمتر از بى اعتنايى و برخورد خشن نسبت به آنهاست.

##### 1 . بحارالانوار، ج 69، ص 207.
2 . بحارالانوار، ج 69، ص 206، ح 7.

▲بخش دوم

وَإِنَّ لَكَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً مَفْرُوضاً، وَحَقّاً مَعْلُوماً، وَشُرَكَاءَ أَهْلَ مَسْكَنَة، وَضُعَفَاءَ ذَوِي فَاقَة، وَإِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ، فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ، وَإِلاَّ تَفْعَلْ فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَبُؤْسَى لِمَنْ ـ خَصْمُهُ عِنْدَ اللهِ ـ الْفُقَرَاءُ وَالْمَسَاكِينُ وَالسَّائِلُونَ وَالْمَدْفُوعُونَ وَالْغَارِمُونِ وَابْنُ السَّبِيلِ! وَمَنِ اسْتَهَانَ بِالاَْمَانَةِ وَرَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَلَمْ يُنَزِّهَ نَفْسَهُ وَدِينَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَالْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ فِي الاْخِرَةِ أَذَلُّ وَأَخْزَى! وَإِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الاُْمَّةِ، وَأَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الاَْئِمَّةِ، وَالسَّلاَمُ.

ترجمه

(بدان) براى تو در اين زكات نصيب مشخص و حق معينى است و شريكانى از مستمندان و بينوايان دارى، به يقين ما حق تو را به طور كامل خواهيم داد تو هم بايد حق آنها را به طور كامل بپردازى. اگر چنين نكنى از كسانى خواهى بود كه در قيامت بيش از همه دشمن و شاكى دارند، بدا به حال كسى كه در پيشگاه خداوند، فقرا و مساكين و سائلان و كسانى كه از حقشان محروم شده اند و بدهكاران ورشكسته و در راه ماندگان (همگى) خصم و شاكى او باشند (اين گونه افراد، خائنان به بيت المال اند) و آن كس كه امانت را سبك بشمرد و در وادى خيانت گام بگذارد و خويشتن و دينش را از آن پاك نسازد درهاى ذلت و رسوايى را در دنيا به روى خود گشوده و در سراى آخرت خوارتر و رسواتر خواهد بود. (و بدان) به يقين بزرگ ترين خيانت، خيانت به امّت است و رسواترين غش و تقلّب، غش و تقلّب نسبت به پيشوايان اسلام است والسلام.

####

▲شرح و تفسير

▲كارى كن كه نيازمندان در قيامت شاكى تو نباشند

امام(عليه السلام) به نكته مهمى اشاره مى كند كه مى تواند به منزله دليل براى گفتار سابقش باشد و آن اينكه كارگزار امام(عليه السلام)، نبايد اين حقيقت را فراموش كند كه او تنها به عنوان عامل جمع آورى زكات، حقّ معينى دارد و گروه هاى ديگر از مستحقين زكات با او شريك اند و اگر رعايت حق آنها را نكند سرنوشتش در قيامت بسيار شوم و تاريك خواهد بود، مى فرمايد: «(بدان) براى تو در اين زكات نصيب مشخص و حق معينى است و شريكانى از مستمندان و بينوايان دارى، به يقين ما حق تو را به طور كامل خواهيم داد تو هم بايد حق آنها را به طور كامل بپردازى»; (وَإِنَّ لَكَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً مَفْرُوضاً، وَحَقّاً مَعْلُوماً، وَشُرَكَاءَ أَهْلَ مَسْكَنَة، وَضُعَفَاءَ ذَوِي فَاقَة، وَإِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ، فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ).

اشاره به اينكه مبادا در مورد زكات كه طبق صريح آيه قرآن مجيد مال مشتركى است در ميان هشت گروه، معامله مال اختصاصى و شخصى كنى.

آن گاه به آثار زيان بار تخلف از اين دستور اشاره كرده و مى فرمايد: «اگر چنين نكنى از كسانى خواهى بود كه در قيامت بيش از همه دشمن و شاكى دارند»; (وَإِلاَّ تَفْعَلْ فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً يَوْمَ الْقِيَامَةِ).

اشاره به اينكه در دادگاه عدل الهى گاه انسان يك يا چند مخالف دارد، شايد بتواند به نحوى رضايت آنها را جلب كند و گاه هزاران هزار شاكى كه جلب رضايت همه آنها غير ممكن است و كسانى كه در زكات و اموال بيت المال خيانت كنند از اين گروه اند.

حضرت در ادامه مى فرمايد: «بدا به حال كسى كه در پيشگاه خداوند، فقرا و مساكين و سائلان و كسانى كه از حقشان محروم شده اند و بدهكاران ورشكسته و در راه ماندگان (همگى) خصم و شاكى او باشند»; (وَبُؤْسَى(1) لِمَنْ ـ خَصْمُهُ عِنْدَاللهِ ـ الْفُقَرَاءُ وَالْمَسَاكِينُ وَالسَّائِلُونَ وَالْمَدْفُوعُونَ(2)، وَالْغَارِمُونَ وَابْنُ السَّبِيلِ).

واژه هاى «فُقَراء»، «مَساكين»، «سائِلُون» و «مَدْفُوعُون» همه اشاره به گروه نيازمندانند; با اين تفاوت كه بسيارى از مفسّران قرآن مجيد معتقدند كه مسكين از فقير بيچاره تر است، گويى شدت فقر او به حدى است كه او را زمين گير كرده است (زيرا «مسكين» از ماده «سكون» است). آنها بايد كاملا مورد توجّه باشند و اى بسا به سبب شرم و حيا مطلقاً از كسى و حتى از بيت المال درخواست نكنند در حالى كه «سائلون» شرم و حيا را كنار گذاشته و از باب ناچار درخواست كمك مى كنند و «مدفوعون» كسانى هستند كه ممكن است بالقوه غنى و بى نياز باشند; يعنى اموال قابل ملاحظه اى دارند; اما اموالشان را غاصبان گرفته و آنها را از حقشان محروم ساخته اند و فعلا فقير و نيازمندند.

«غارِمُون» به معناى بدهكارانى است كه از پرداخت بدهى خود عاجز شده اند يا بدون تقصير ورشكست گرديده اند.

بعضى از مفسّران نهج البلاغه، «مَدْفُوعون» را معادل «فى سَبيلِ الله» كه در مصارف زكات آمده دانسته اند به اعتبار اينكه آنها را به وسيله زكات به كارهاى الهى وادار مى كنند و «سائلون» را معادل «فى الرِّقاب» (بردگانى كه در رنج و زحمتند) دانسته اند به اعتبار اينكه تقاضاى آزادى از بردگى را دارند.

به اين ترتيب از مصارف هشت گانه زكات شش مصرف در اينجا ذكر شده و يك مصرف كه «عامِلُونَ عَلَيها» (كسانى كه فعاليتى براى جمع آورى زكات مى كنند) هستند، قبلاً امام(عليه السلام) به آن اشاره كرده و باقى مى ماند هشتمين مصرف كه «مؤلفة قلوبهم» باشند كه در عبارت امام(عليه السلام) نيامده شايد به اين دليل كه در آن محيط محل ابتلا نبوده است. به علاوه به گفته مرحوم علاّمه مجلسى، امام(عليه السلام)در اين بيان خود در صدد ذكر همه مصارف هشت گانه نبوده است تا بخواهيم با تكلفاتى همه آنها را در كلام امام(عليه السلام) درج كنيم.

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به استدلال محكمى پرداخته و بدى حال خيانت كاران به بيت المال را اين گونه شرح داده و مى فرمايد: «(اين گونه افراد، خائنان به بيت المال اند) و آن كس كه امانت را سبك بشمرد و در وادى خيانت گام بگذارد و خويشتن و دينش را از آن پاك نسازد درهاى ذلت و رسوايى را در دنيا به روى خود گشوده و در سراى آخرت خوارتر و رسواتر خواهد بود»; (وَمَنِ اسْتَهَانَ بِالاَْمَانَةِ، وَرَتَعَ(3) فِي الْخِيَانَةِ، وَلَمْ يُنَزِّهَ نَفْسَهُ وَدِينَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ(4)بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَالْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ فِي الاْخِرَةِ أَذَلُّ وَأَخْزَى).

اما ذلت و رسوايى در دنيا به سبب آن است كه خيانت هاى گسترده معمولا پنهان نمى ماند و دير يا زود فاش مى شود و صاحب آن رسوا مى گردد و مردم با چشم حقارت به او نگاه مى كنند و در آخرت كه نامه هاى افراد به دستشان داده مى شود، و «يوم البروز» و روز آشكار شدن اعمال پنهانى است، پرونده آنها در برابر اهل محشر گشوده مى شود و ذلت و رسوايى بزرگ در آنجاست.

شايان توجّه اينكه امام(عليه السلام) تنها تعبير به خيانت در امانت نمى كند، بلكه سبك شمردن امانت را هم به عنوان «اسْتَهانَ بِالاْمانَةِ» عيب بزرگى مى شمرد و اين به علت اهمّيّت فوق العاده امانت است.

آن گاه امام(عليه السلام) در پايان اين نامه به نكته ديگرى اشاره مى فرمايد كه خيانت گاه درباره يك شخص است و گاه درباره يك امّت و به يقين خيانت درباره يك امّت بسيار زشت تر است و خطرناك تر است. مى فرمايد: «(و بدان) به يقين بزرگ ترين خيانت، خيانت به امّت است و رسواترين غش و تقلب، غش و تقلب به پيشوايان اسلام است; والسلام»; (وَإِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الاُْمَّةِ، وَأَفْظَعَ(5) الْغِشِّ(6)غِشُّ الاَْئِمَّةِ، وَالسَّلاَمُ).

دليل آن روشن است، زيرا اگر انسان به يك يا چند نفر خيانت كند ممكن است روزى پشيمان شود و آنها را پيدا كند و به نحوى رضايتشان را جلب نمايد، ولى اگر خيانت به امتى صورت گيرد، جبران كردن آن بسيار مشكل و گاه محال است. به علاوه خيانت به امّت، خيانت به امام امّت نيز خواهد بود و جلب رضاى او نيز بسيار مشكل است.

امام(عليه السلام) در اين عبارت از دو عنوان استفاده فرموده اند: يكى مسأله خيانت و ديگرى غش (تقلب) و اين بدان جهت است كه بسيارى از خيانت كاران از پنهان كارى و غش براى كار خود استفاده مى كنند و در واقع مرتكب دو خلاف مى شوند يكى غش و ديگرى خيانت از طريق غش، از اين رو امام(عليه السلام) به هر دو عنوان اشاره فرموده است. علت اينكه غش را در برابر امامان و پيشوايان(عليهم السلام)ذكر كرده، آن است كه خائنان، از امام(عليه السلام) و پيشوايان(عليهم السلام) در هراسند به همين دليل خيانت خود را از طريق غش و پنهان كارى اعمال مى كنند.

##### 1 . «بؤسى» به معناى شدت گرفتارى و بدحالى است كه گاه بر اثر فقر و گاه عوامل ديگر حاصل مى شود مانند «بأساء» و «بؤس» بر وزن «قفل».
2 . «مدفوعون» به معناى افرادى است كه ممنوع شده اند و در اينجا به معناى ممنوع از حق و محروم است.
3 . «رَتَعَ» از ريشه «رتع» بروزن «فتح» به معناى خوردن و نوشيدن فراوان مخصوصاً در فصل بهار و در روستاهاست ولى به معناى وسيع كلمه به هرگونه خوردن و نوشيدن اطلاق مى شود و حتى به چريدن حيوانات در صحراها نيز گفته مى شود و مرتع را به همين جهت مرتع گفته اند.
4 . «اَحَلَّ» از ريشه «حلول» به معناى وارد شدن است و هنگامى كه به باب افعال برود به معناى وارد ساختن است.
5 . «اَفظع» از ريشه «فظاعت» به معناى بسيار زشت بودن گرفته شده است.
6 . «الغش» اين واژه گاهى به كسر غين و گاهى به فتح غين خوانده مى شود. هرگاه به كسر غين باشد جنبه اسم مصدرى دارد و به معناى فريب كارى و تقلب و خيانت است و اگر به فتح غين باشد معناى مصدرى دارد و به معناى خيانت كردن و تقلب نمودن است.

▲نكته ها

▲1. اصناف هشت گانه مستحقين زكات

در قرآن مجيد در آيه 60 سوره توبه هشت مصرف براى زكات ذكر نموده است; آنجا كه مى فرمايد: (إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِى الرِّقابِ وَالْغارِمينَ وَفِي سَبيلِ اللهِ وَابْنِ السَّبيلِ فَرِيضَةً مِّنَ اللهِ وَاللهُ عَليمٌ حَكيمٌ) و تمام اين مصارف هشتگانه را در سه اصل كلى مى توان خلاصه كرد.

نخست نيازمندانند كه شامل فقرا و مساكين و بردگانى مى شود كه در زحمتند و بدهكاران و ورشكستگان بدون تقصير و آنها كه در راه مانده اند. اين پنج گروه هر يك به نحوى نيازمندند; بعضى براى گذران روزانه خود، غذا، لباس و مسكن بعضى براى بدهكارى و بعضى به سبب واماندن در راه و از دست دادن اندوخته هاى خود براى سفر (هرچند در وطن خود بى نياز و غنى باشند) و بعضى براى نجات از بردگى.

گروه دوم كسانى هستند كه براى جمع آورى زكات و حفظ آن و رساندن آن به بيت المال زحمت مى كشند كه بايد اجرة المثل كار آنها داده شود.

گروه سوم مصالح عامه مسلمين است; هزينه هاى جهاد، بناى مساجد، تأسيس مدارس، وسائل تبليغ و آنهايى كه مسلمان نيستند; ولى براى تأليف قلوب و جلب محبّت از زكات، كمك هايى به آنها داده مى شود.

اين گروه هاى سه گانه كه به صورت هشت مصرف در قرآن مجيد ذكر شده اند در واقع در برگيرنده تمام نيازهاى جامعه اسلامى هستند و اگر زكات (و همچنين خمس) به طور دقيق پرداخته شود، قسمت عمده مشكلات مالى حل خواهد شد. همان گونه كه در روايات آمده است كه امام صادق(عليه السلام) فرمود: «لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَدَّوْا زَكَاةَ أَمْوَالِهِمْ مَا بَقِيَ مُسْلِمٌ فَقِيراً مُحْتَاجاً... وَإِنَّ النَّاسَ مَا افْتَقَرُوا وَلاَ احْتَاجُوا وَلاَ جَاعُوا وَلاَ عَرُوا إِلاَّ بِذُنُوبِ الاَْغْنِيَاء; اگر همه مردم زكات اموال خود را بپردازند، مسلمانى فقير و نيازمند باقى نخواهد ماند... و مردم فقير و محتاج و گرسنه و برهنه نمى شوند مگر به سبب گناه ثروتمندان».(1)

##### 1 . وسائل الشيعه، ج 6، ص 4، باب 1، ح 6، از ابواب زكات.

▲2. امانت، اصولى ترين اصل اخلاقى در اسلام

امانت و درست كارى و در كنارش صدق و راست گويى دو اصل بسيار مهم از آموزه هاى دينى است كه نه تنها در قرآن مجيد و روايات اسلامى بازتاب بسيار وسيعى دارد، بلكه جزء اساسى ترين تعليمات همه انبيا بوده است. در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «إِنَّ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً إِلاَّ بِصِدْقِ الْحَدِيثِ وَأَدَاءِ الاَْمَانَةِ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ; خداوند متعال هيچ پيامبرى را مبعوث نكرد مگر اينكه راستگويى و اداى امانت، جزء برنامه هاى اصلى او بود، خواه امانت مربوط به نيكوكار يا بدكار باشد».(1)

اين دو به اندازه اى اهمّيّت دارند كه از نشانه هاى اصلى ايمان و تقوا شمرده شده اند، همان گونه كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «لاَ تَنْظُرُوا إِلَى كَثْرَةِ صَلاَتِهِمْ وَصَوْمِهِمْ وَكَثْرَةِ الْحَجِّ وَالْمَعْرُوفِ وَطَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّيْلِ وَلَكِنِ انْظُرُوا إِلَى صِدْقِ الْحَدِيثِ وَأَدَاءِ الاَْمَانَةِ; نگاه به فزونى نماز و روزه مردم و كثرت حج و انفاق و كمك هاى آنها و سر و صدايشان در عبادات شبانه نكنيد، بلكه به راستگويى و اداى امانت آنها نگاه كنيد (تا به ايمان و تقواى آنها پى ببريد)».(2)

در حديث مشابهى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «لاَ تَغْتَرُّوا بِصَلاَتِهِمْ وَلاَ بِصِيَامِهِمْ فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلاَةِ وَالصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ وَلَكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَأَدَاءِ الاَْمَانَةِ; فريب نماز و روزه بعضى ها را نخوريد، زيرا ممكن است بعضى چنان شيفته نماز و روزه باشند كه اگر آن را ترك كنند به وحشت مى افتند، ليكن آنها را به راستگويى و اداى امانت بيازماييد».(3) نيز تعبيرات تكان دهنده ديگرى كه در روايات ديگر آمده است.

دليل اين همه تأكيدات نيز روشن است، زيرا مهم ترين سرمايه جامعه اسلامى اعتماد متقابل به يكديگر است كه اگر اعتماد و اطمينان نباشد، رشته هاى همكارى از هم مى گسلد و سرمايه بزرگ اعتماد و اطمينان در صورتى حفظ مى شود كه اصل صداقت و امانت بر جامعه حاكم باشد، زيرا با خيانت و دروغ كاخ با شكوه اعتماد فرو مى ريزد و جامعه انسانى به صورت بيابان وحشتناكى در مى آيد كه پناهگاهى در آن نيست.

از همه خيانت ها مهم تر ـ همان گونه كه امام(عليه السلام) در اين نامه اشاره فرموده ـ خيانت به امّت و خيانت به بيت المال و حكومت اسلامى است كه آثار زيانبار آن بسيار گسترده تر از خيانت هاى فردى است.

##### 1 . كافى، ج 2، ص 104، ح 1.
2 . امالى صدوق، ص 300، ح 6.
3 . كافى، ج 2، ص 104، ح 2.

▲27 إلى مُحَمَّدِ بْنِ أبي بَكْر ـ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ ـ حينَ قَلَّدَهُ مِصْرَ

از نامه هاى على(عليه السلام) است

كه به محمد بن ابى بكر رضى الله عنه هنگامى كه او را به فرماندارى مصر منصوب كرد، نگاشت(1)

##### 1 . سند نامه:
به گفته مصادر نهج البلاغه اين فرمان را قبل از مرحوم سيّد رضى نويسنده كتاب الغارات ابراهيم بن هلال ثقفى و نويسنده كتاب تحف العقول ابن شعبه حرانى در كتاب هاى خود نقل كرده اند و بعد از سيّد رضى شيخ طوسى در امالى و طبرى در بشارة المصطفى و گروه ديگرى آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 265) از كتاب الغارات و كتاب تمام نهج البلاغه و غير آن استفاده مى شود كه عهدنامه بسيار گسترده تر از آنچه سيّد رضى آورده است بوده و مرحوم سيّد رضى بخشى از آن را به صورت فشرده نقل كرده است.

▲نامه در يك نگاه

در كتاب الغارات آمده است كه امام(عليه السلام) هنگامى كه اين نامه را براى محمد بن ابى بكر(رحمه الله) نوشت او پيوسته در آن نگاه مى كرد و از دستورات و آدابش بهره مى گرفت. بعد از مدتى كه عمرو بن عاص در مصر بر او غلبه كرد و او را كشت، تمام نامه هاى او را جمع آورى كرد و به سوى معاويه فرستاد. معاويه در اين عهدنامه نگاه مى كرد و در شگفتى فرو مى رفت. وليد بن عقبه كه نزد معاويه بود و شگفتى معاويه را از مطالعه اين عهدنامه ديد به او گفت: دستور بده اين نامه ها را بسوزانند! معاويه گفت: چقدر اشتباه مى كنى. وليد گفت: آيا صحيح اين است كه مردم بدانند احاديث ابو تراب (على بن ابى طالب) نزد توست و از آن درس مى آموزى؟ معاويه گفت: واى بر تو به من مى گويى علم و دانشى مثل اين را بسوزانم به خدا سوگند مطالب علمى جامع تر و استوارتر از اين تاكنون نشنيدم. وليد گفت: اگر اين گونه علم و داورى او را مى ستايى پس چرا با او پيكار مى كنى؟ گفت: اگر نبود كه ابوتراب عثمان را به قتل رساند سپس مى خواست بر ما حكومت كند، ما از او درس فرا مى گرفتيم. سپس كمى مكث كرد و نگاه به كسانى كه اطراف او نشسته بودند نمود و گفت: ما نمى گوييم اينها از نامه هاى على بن ابى طالب و از سخنان اوست بلكه مى گوييم: از نامه هاى ابوبكر است و نزد فرزندش محمد بوده و ما آنها را مطالعه مى كنيم و از آن بهره مى گيريم.

اين نامه ها همچنان در خزاين بنى اميّه وجود داشت تا زمانى كه عمر بن عبدالعزيز به حكومت رسيد و او آشكارا بيان كرد كه اينها از احاديث على بن ابى طالب است.

الغارات سپس مى افزايد: هنگامى كه خبر شهادت محمد بن ابى بكر و افتادن اين نامه (مانند ساير نامه هاى او) به دست معاويه به آن حضرت رسيد، سخت متأثر و ناراحت شد (كه چرا چنين گوهر گرانبهايى به دست نااهل افتاده است).(1)

به هر حال اين عهدنامه مطابق آنچه مرحوم سيّد رضى آورده، شامل چند بخش است: نخست امام(عليه السلام) دستوراتى درباره طرز برخورد با مردم و رعايت تواضع و عدالت و نشان دادن قدرت در برابر زورمندان و محبّت در برابر ضعيفان مى دهد.

در بخش دوم در يك بحث كلى و جامع، يكى از صفات متقيان را در طرز برخورد آنها با دنيا و مواهب مادى در عباراتى جامع، گويا و پرمعنا شرح مى دهد كه چگونه آنها توانسته اند از نعمت هاى الهى در دنيا بهره مند شوند بى آنكه گرفتار دنياپرستى گردند.

امام(عليه السلام) در بخش سوم، اشاره اى به پايان زندگى و مرگ مى كند و تعبيراتى دارد كه دقت در آن هر انسانى را از خواب غفلت بيدار مى سازد.

امام(عليه السلام) در بخش چهارم، متوجه محمد بن ابى بكر شده و اهمّيّت مأموريتى را كه به او واگذار كرده (حكومت مصر) به او گوشزد مى كند و دستوراتى در اين زمينه به او مى دهد.

در بخش پنجم و آخرين بخش، باز امام(عليه السلام) از يك تحليل كلى درباره تفاوت هاى پيشوايان هدايت و پيشوايان ضلالت سخن مى گويد و به خطرات منافقان در جامعه اسلامى اشاره مى فرمايد.

با توجّه به اينكه عهدنامه بسيار گسترده تر از آن است كه مرحوم سيّد رضى آورده، بخش هاى مهم و متعدّد ديگرى نيز در اين عهدنامه كه همه آن در كتاب الغارات و تمام نهج البلاغه و مانند آن آمده است، ديده مى شود.

##### 1 . الغارات، ص 251; اين سخن را ابن ابى الحديد به طور فشرده، در شرح نهج البلاغه خود (ج 6، ص 79) و صاحب كتاب تمام نهج البلاغه، در ص 903، بعد از ذكر تمام نامه آورده اند.

▲بخش اوّل

فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ، وَأَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ، وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ، وَآسِ بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ وَالنَّظْرَةِ، حَتَّى لاَ يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ لَهُمْ، وَلاَ يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّ اللهَ تَعَالَى يُسَائِلُكُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ عَنِ الصَّغِيرَةِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَالْكَبِيرَةِ، وَالظَّاهِرَةِ وَالْمَسْتُورَةِ، فَإِنْ يُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ، وَإِنْ يَعْفُ فَهُوَ أَكْرَمُ.

ترجمه

بال هاى محبّت و حمايتت را براى آنها بگستران و در برابر همه متواضع باش، چهره خويش را براى آنها گشاده دار (و نسبت به همه خوب برخورد كن) مساوات را در ميان آنها حتى در نگاه ها و مشاهده با گوشه چشم رعايت نما، تا بزرگان و زورمندان كشور در نقض عدالت به نفع آنها طمع نورزند و ضعفا از عدالت تو مأيوس نشوند; زيرا خداوند از شما بندگان در مورد اعمال كوچك و بزرگ و آشكار و پنهان، بازخواست خواهد كرد، اگر كيفرتان كند شما استحقاق بيشتر از آن را داريد و اگر عفوتان نمايد او به مقتضاى كرمش عمل كرده است.

▲شرح و تفسير

▲برخورد خوب با همه

همان گونه كه در بالا اشاره شد، نخستين بخش اين نامه ناظر به يك سلسله از دستورات اخلاقى است كه محمد بن ابى بكر مأمور مى شود آنها را در برابر مردم انجام دهد و در واقع بايد همه مسلمانان در برابر يكديگر چنين باشند، و آن چهار دستور است:

نخست رعايت محبّت درباره همه مردم است; مى فرمايد: «بال هاى محبّت و حمايتت را با تواضع براى آنها بگستران»; (فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ).

اين تعبير برگرفته از قرآن مجيد است كه در برخورد با مؤمنان به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «(وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ); و پر و بال (عطوفت) خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مى كنند فرود آر»(1)، كه تعبيرى كنايى است و از طرز رفتار مرغ با جوجه هاى خود گرفته شده است هنگامى كه جوجه ها نزد مادرشان مى آيند، مادر بال هاى خود را مى گستراند و آنها را در زير بال و پر خود مى گيرد كه هم اظهار محبّت نسبت به آنهاست و هم حمايت.

در دومين دستور مى فرمايد: «و در برابر همه متواضع باش»; (وَأَلِنْ(2) لَهُمْ جَانِبَكَ).

اين تعبير نيز برگرفته از قرآن مجيد است، آنجا كه مى فرمايد: «(فَبِمَا رَحْمَة مِّنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ); به سبب رحمت الهى، در برابر مؤمنان نرم و مهربان شدى».(3)

در سومين دستور مى فرمايد: «چهره خويش را براى آنها گشاده دار (و نسبت به همه خوب برخورد كن)»; (وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ).

مبادا با قيافه عبوس و تندخويى با كسى برخورد كنى كه اين كار باعث پراكندگى مردم از اطراف توست، همان گونه كه قرآن مجيد به پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله)دستور مى دهد و مى گويد: «(وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَليظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِك); و اگر خشن و سنگدل بودى، از اطراف تو، پراكنده مى شدند».(4)

چهارمين دستور ناظر به عدالت در همه زمينه ها حتى در جزئيات است; مى فرمايد: «مساوات را در ميان آنها حتى در نگاه ها و مشاهده با گوشه چشم رعايت كن تا بزرگان و زورمندان كشور در نقض عدالت به نفع آنها طمع نورزند و ضعفا از عدالت تو مأيوس نشوند»; (وَآسِ(5) بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ(6) وَالنَّظْرَةِ، حَتَّى لاَ يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِي حَيْفِكَ(7) لَهُمْ(8) وَلاَ يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ عَلَيْهِمْ(9)).

اشاره به اينكه اگر فردى ثروتمند و زورمند با فردى ضعيف و مستمند در برابر تو جهت داورى يا غير آن حضور مى يابند آنقدر عدالت را در ميان آنها رعايت كن كه اگر چند ثانيه به اين نگاه مى كنى به همان اندازه به ديگرى نگاه كن نه اينكه تمام توجّه خود را به آن فرد ثروتمند اختصاص دهى و فقير و ضعيف را ناديده بگيرى. هرگاه حتى در اين جزئيات رعايت عدالت كنى، هرگز در امور مهم تر انتظار تبعيض و ظلم و جور و طرفدارى از گروه خاصى، از تو نخواهند داشت.

اين همان دستورى است كه در برنامه هاى قضايى اسلام در مورد عدالت قاضى وارد شده كه بايد آن دو نفر كه براى دادخواهى نزد قاضى حاضر مى شوند كاملا به صورت يكسان با آنها رفتار شود. اگر بخواهند بنشينند، هر دو بنشينند و اگر بناست بايستند، هر دو بايستند، اگر قاضى به يكى سلام كند و تحيّت مى گويد به ديگرى نيز سلام و تحيّت كند. اگر لحظاتى به يكى نگاه مى كند به همان اندازه به ديگرى نگاه كند. اصرار اسلام به رعايت اين گونه دستورات براى پيشگيرى از ظلم و ستم هاى فراتر است و ما تصور نمى كنيم در هيچ يك از قوانين قضايى و حكومتى دنيا يك چنين دقت هايى در مورد رعايت اصل عدالت شده باشد.

در حديثى كه مرحوم كلينى در كافى آورده است از امير مؤمنان(عليه السلام)مى خوانيم: «مَنِ ابْتُلِيَ بِالْقَضَاءِ فَلْيُوَاسِ بَيْنَهُمْ فِي الاِْشَارَةِ وَفِي النَّظَرِ وَفِي الْمَجْلِسِ; كسى كه عهده دار قضاوت در ميان مردم شد، بايد در ميان آنها در اشاره و در نگاه و در مجلس، مساوات برقرار سازد (و يكى را بر ديگرى در هيچ چيز برترى ندهد)».(10)

شبيه همين معنا در نامه 46 كه براى بعضى از كارگزاران امام(عليه السلام) نوشته شده آمده است.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن دليلى براى اين دستور بيان كرده، مى فرمايد: «زيرا خداوند از شما بندگان در مورد اعمال كوچك و بزرگ و آشكار و پنهان، بازخواست خواهد كرد، اگر كيفرتان كند شما استحقاق بيشتر از آن را داريد و اگر عفوتان نمايد او كريم تر است»; (فَإِنَّ اللهَ تَعَالَى يُسَائِلُكُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ عَنِ الصَّغِيرَةِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَالْكَبِيرَةِ، وَالظَّاهِرَةِ وَالْمَسْتُورَةِ، فَإِنْ يُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ، وَإِنْ يَعْفُ فَهُوَ أَكْرَمُ).

##### 1 . شعراء، آيه 215.
2 . «ألِنْ» از ريشه «لين» بر وزن «چين» به معناى نرمش گرفته شده است.
3 . آل عمران، آيه 159.
4 . آل عمران، آيه 159.
5 . «آس» از ريشه «مواساة» به معناى برابر ساختن با يكديگر گرفته شده است.
6 . «لحظة» نگاه كردن با گوشه چشم است به خلاف «نظرة» كه نگاه كردن با تمام چشم است و عبارت بالا اشاره به اين است كه نه تنها در نگاه مستقيم و با تمام چشم، بلكه نگاه كردن با گوشه چشم هم بايد نسبت به آنها يكسان باشد.
7 . «حيف» به معناى انحراف از حق و ظلم و جور است خواه در قضاوت و داورى باشد يا در امور ديگر.
8 . ضمير در «لهم» به «عظماء» بر مى گردد و معناى جمله اين است كه زورمندان طمع نكنند كه به نفع آنها ظلم و ستمى بر ديگران روا دارى و اين احتمال كه ضمير به «رعيّت» بر گردد بسيار بعيد است، زيرا «لام» بايد به معناى «على» استعمال شود به علاوه كلمه «رعيّت» و «ضعفاء» در جمله هاى قبل نيامده است تا ضمير به آن برگردد و اگر در آغاز نامه بوده فاصله زيادى مى شود.
9 . ضمير «عليهم» به «ضعفا» بر مى گردد و «على» در اينجا به معناى لام است; يعنى ضعفا از عدالت در حقشان مأيوس نشوند. در بعضى از نسخ به جاى «على» «بـ» آمده است كه مناسب تر به نظر مى رسد.
10 . كافى، ج 7، ص 413، ح 3.

▲بخش دوم

وَاعْلَمُوا عِبَادَ اللهِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الدُّنْيَا وَآجِلِ الاْخِرَةِ، فَشَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ، وَلَمْ يُشَارِكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي آخِرَتِهِمْ; سَكَنُوا الدُّنْيَا بِأَفْضَلِ مَا سُكِنَتْ، وَأَكَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُكِلَتْ، فَحَظُوا مِنَ الدُّنْيَا بِمَا حَظِيَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ، وَأَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَهُ الْجَبَابِرَةُ الْمُتَكَبِّرُونَ ; ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ ; وَالْمَتْجَرِ الرَّابِحِ أَصَابُوا لَذَّةَ زُهْدِ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ، وَتَيَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِيرَانُ اللهِ غَداً فِي آخِرَتِهِمْ. لاَ تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ، وَلاَ يَنْقُصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّة.

ترجمه

بدانيد اى بندگان خدا كه پرهيزكاران هم از دنياى زودگذر بهره گرفتند و هم از سراى آخرت، با اهل دنيا در دنيايشان شركت جستند در حالى كه با اهل دنيا در آخرت (تاريك) آنها شركت نكردند. آنها در دنيا بهترين مسكن (مسكن هاى ساده و دور از تكلف و زرق و برق) را برگزيدند و بهترين خوراك ها (خوراك ساده و حلال و مورد نياز) را تناول كردند و همان لذتى را كه متنعمان از دنيا بردند، نصيبشان شد و آنچه را جباران مستكبر از آن بهره گرفتند، بهره آنان گشت (زيرا زندگى ساده اينها لذت بخش تر از زندگى پر زرق و برق آنان بود) سپس آنها (پرهيزكاران) از اين جهان با زاد و توشه كافى و با تجارتى پرسود، به سوى سفر آخرت رفتند. از لذت زهد در دنيا بهره مند شدند و يقين كردند كه در آخرت همسايگان خدايند، در سرايى كه هرچه تقاضا كنند اجابت مى شود و هيچ گونه لذتى از آنها دريغ نخواهد شد.

####

▲شرح و تفسير

▲ساده زيست ها هم دنيا را دارند و هم آخرت را

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه خود بحث جامعى درباره صفات پرهيزكاران و افتخارات و امتيازات آنها دارد تا درسى براى محمد بن ابى بكر و ساير مردم مصر باشد.

نخست مى فرمايد: «بدانيد اى بندگان خدا كه پرهيزكاران هم از دنياى زودگذر بهره گرفتند و هم از سراى آخرت، با اهل دنيا در دنيايشان شركت جستند در حالى كه با اهل دنيا در آخرت (تاريك) آنها شركت نكردند»; (وَاعْلَمُوا عِبَادَ اللهِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الدُّنْيَا وَآجِلِ الاْخِرَةِ، فَشَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ، وَلَمْ يُشَارِكُوا(1) أَهْلَ الدُّنْيَا فِي آخِرَتِهِمْ).

آن گاه امام(عليه السلام) به شرح اين معنا پرداخته و مى فرمايد: «آنها در دنيا بهترين مسكن (مسكن هاى ساده و دور از تكلف و زرق و برق) را برگزيدند و بهترين خوراك ها (خوراك ساده و حلال و مورد نياز) را تناول كردند و همان لذتى را كه متنعمان از دنيا بردند، نصيبشان شد و آنچه را جباران مستكبر از آن بهره گرفتند، بهره آنان گشت (زندگى ساده آنها لذت بخش تر از زندگى پر زرق و برق جباران بود)»; (سَكَنُوا الدُّنْيَا بِأَفْضَلِ مَا سُكِنَتْ، وَأَكَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُكِلَتْ، فَحَظُوا مِنَ الدُّنْيَا بِمَا حَظِيَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ(2)، وَأَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَهُ الْجَبَابِرَةُ الْمُتَكَبِّرُونَ).

مفهوم اين سخن آن نيست كه پرهيزكاران زهد پيشه، مانند اهل دنيا سفره هاى رنگين و كاخ هاى زيبا و لباس هاى زربفت براى خود تهيّه مى بينند، بلكه منظور اين است كه آنها از آن زندگى ساده خود به همان اندازه لذت مى برند كه متنعمان، لذت مى برند; زيرا از يك سو به اندازه نياز تهيه مى كنند و انسان نيازمند هنگامى كه به مقصود خود برسد بسيار لذت مى برد همچون انسان گرسنه اى كه به غذاى ساده اى دست يابد و از سوى ديگر چون مى دانند حلال است و رضاى خدا در آن است و عقاب اخروى ندارد، با روحى آرام و فكرى راحت و قلبى مطمئن از اين مواهب ساده بهره مى گيرند.

بسيارند كسانى كه در خانه اى ساده و كوچك با وسايلى محدود و غذا و لباسى كم ارزش زندگى مى كنند; ولى بر اثر روحيات عالى، از زندگى خود كاملا راضى هستند و آرامش بى نظيرى احساس مى كنند و خود را بسيار خوشبخت مى بينند در حالى كه اكثر ثروتمندان كه در كاخ هاى مجلل و با بهترين وسايل زندگى و سفره هاى بسيار رنگين روزگار مى گذرانند، گرفتار پريشانى خاطر، اضطراب و گاه افسردگى و بيمارى روانى هستند. تجربه اين موضوع واقعيّت گفتار مولا على(عليه السلام)را در جمله هاى بالا كاملا روشن مى سازد.

اضافه بر اينها، پرهيزكاران چون زندگى كاملا ساده اى دارند به هنگام ترك دنيا حسرتى بر دل آنها نمى ماند; ولى جباران متكبّر و مترَف با آن زندگى زيبا و پرزرق و برق به هنگام جدايى از دنيا بالاترين حسرت را دارند به خصوص اينكه اگر اعتقادى به آخرت داشته باشند مى دانند و زر و وبال اين همه ثروت ها به گردن آنها خواهد بود.

اين بدر مى رود از باغ به صد حسرت و داغ *** وان چه دارد كه به حسرت بگذارد آن را

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «سپس آنها (پرهيزكاران) از اين جهان با زاد و توشه كافى و تجارتى پرسود، به سوى سفر آخرت رفتند. از لذت زهد در دنيا بهره مند شدند و يقين كردند كه در آخرت همسايگان خدايند در سرايى كه هرچه تقاضا كنند اجابت مى شود و هيچ گونه لذتى از آنها دريغ نخواهد شد»; (ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ(3)، وَالْمَتْجَرِ الرَّابِحِ أَصَابُوا لَذَّةَ زُهْدِ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ، وَتَيَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِيرَانُ اللهِ(4) غَداً فِي آخِرَتِهِمْ، لاَ تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ، وَلاَ يَنْقُصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّة).

جمله «لاَ تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ» اشاره است به آيه شريفه (لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَّا يَدَّعُونَ); براى آنها در بهشت ميوه بسيار لذّت بخشى است، و هر چه بخواهند در اختيارشان خواهد بود»(5); و جمله «وَلاَ يَنْقُصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّة» اشاره است به آيه شريفه «(وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِى أَنفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ); و براى شما هر چه دلتان بخواهد در بهشت فراهم است و هرچه طلب كنيد به شما داده مى شود».(6)

بعضى از شارحان و مترجمان نهج البلاغه جمله «لاَ تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ وَلاَ يَنْقُصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّة» را ناظر به حال متقيان در دنيا دانسته اند كه دعاهاى آنها بر اثر ايمان و حسن يقين و عمل مستجاب مى شود و هيچ يك از لذات دنيا از آنها دريغ نخواهد شد; ولى اين تفسير صحيح به نظر نمى رسد، زيرا اين جمله دنبال جمله اى است كه درباره آخرت سخن مى گويد و آنچه درباره حال متقيان در دنيا بود در جمله هاى قبل آمده است و همان گونه كه در بالا گفتيم اين دو جمله اشاره به آياتى از قرآن مجيد است كه ذكر شد.

#####
1 . ضمير در «لَمْ يُشارِكُوا» به متقين و پرهيزكاران بر مى گردد و مفهومش اين است كه پرهيزكاران در آخرتِ پر از عذاب دنياپرستان شركت ندارند; ولى در چندين نسخ و نيز نسخه تصحيح شده نهج البلاغه «لَمْ يُشارِكْهُم» آمده كه بسيار مناسب تر است و مفهومش اين است كه اهل دنيا در آخرت پرهيزكاران شركت ندارند در حالى كه اهل دنيا در دنياى آنها به صورت معقول شريكند.
2 . «مَتْرَف» همان گونه كه در شرح نامه 10 گفتيم به معناى ثروتمندان مغرور و گردنكش است.
3 . «المبلّغ» در اينجا به معناى زاد و توشه اى است كه انسان را به مقصد مى رساند از ريشه «بلوغ» به معناى رسيدن گرفته شده است.
4 . «جيران الله» به معناى همسايگان خدا، معناى كنايى دارد، زيرا مسلم است خداوند خانه اى ندارد تا همسايه اى داشته باشد و اشاره به مقام قرب معنوى با پروردگار است.
5 . يس، آيه 57 .
6 . فصلت، آيه 31.

▲بخش سوم

فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللهِ الْمَوْتَ وَقُرْبَهُ، وَأَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ، فَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَمْر عَظِيم، خَطْب جَلِيل، بِخَيْر لاَ يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً أَوْ شَرّ لاَ يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى الْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا! وَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى النَّارِ مِنْ عَامِلِهَا! وَأَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ، إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَكُمْ، وَإِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ، وَهُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ; وَالدُّنْيَا تُطْوَى مِنْ خَلْفِكُمْ. فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِيدٌ، وَحَرُّهَا شَدِيدٌ، وَعَذَابُهَا جَدِيدٌ. دَارٌ لَيْسَ فِيهَا رَحْمَةٌ، وَلاَ تُسْمَعُ فِيهَا دَعْوَةٌ وَلاَ تُفَرَّجُ فِيهَا كُرْبَةٌ وَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ يَشْتَدَّ خَوْفُكُمْ مِنَ اللهِ، وَأَنْ يَحْسُنَ ظَنُّكُمْ بِهِ، فَاجْمَعُوا بَيْنَهُمَا، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا يَكُونُ حُسْنُ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ عَلَى قَدْرِ خَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ، وَإِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ ظَنّاً بِاللهِ أَشَدُّهُمْ خَوْفاً للهِِ.

ترجمه

اى بندگان خدا! از مرگ و نزديك بودنش برحذر باشيد و آمادگى هاى لازم را براى آن فراهم سازيد، زيرا امرى عظيم و حادثه اى پر اهمّيّت را به همراه مى آورد (و آن اينكه) يا خيرى به همراه دارد كه هرگز شرى در آن نيست و يا شرى كه هيچ گاه نيكى با آن نخواهد بود، پس چه كسى از عمل كننده براى بهشت، به بهشت نزديك تر است و كدام فرد از عمل كننده براى آتش، به آتش و عذاب نزديك تر؟ شما رانده ها و تعقيب شدگان مرگ هستيد (و سرانجام صيد مى شويد) اگر بايستيد شما را دستگير خواهد كرد و اگر فرار كنيد به شما خواهد رسيد
و مرگ از سايه شما با شما همراه تر است; مرگ با موى پيشانى شما گره خورده
و دنيا در پشت سر شما به سرعت در هم پيچيده مى شود (و پايان عمر دور نيست) برحذر باشيد از آتشى كه عمقش زياد، حرارتش شديد و عذابش پيوسته تجديد مى شود، آنجا محلى است كه در آن رحمت وجود ندارد و هيچ سخنى (و درخواستى) از كسى شنيده نمى شود و غم و اندوه هرگز برطرف نمى گردد، اگر مى توانيد خوفتان از خداوند شديد باشد و در عين حال (بسيار) به خدا حسن ظن داشته باشيد (چنين كنيد و) ميان اين دو جمع نماييد، زيرا حسن ظن بنده (خاص خدا) به پروردگار خويش به اندازه خوفش از اوست و آنها كه بيش از همه به خدا حسن ظن دارند كسانى هستند كه بيش از همه از (عذاب او) ترسانند (و خوف و رجاى آنها كاملا يكسان است).

▲شرح و تفسير

▲هشدارهاى پى در پى

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه بار ديگر به سراغ يك مطلب كلى و عام مى رود كه هم شامل مخاطبش محمد بن ابى بكر مى شود و هم ناظر به همه مردم است در آغاز نامه كه مرحوم سيّد رضى آن را نقل نكرده نيز آمده است كه امام(عليه السلام) به محمد بن ابى بكر دستور داد كه اين نامه را براى همگان بخواند: «اى بندگان خدا از مرگ و نزديك بودنش برحذر باشيد و آمادگى هاى لازم را براى آن فراهم سازيد، زيرا امرى عظيم و حادثه اى پر اهمّيّت را به همراه مى آورد (و آن اينكه) يا خيرى به همراه دارد كه هرگز شرى در آن نيست و يا شرى كه هيچ گاه نيكى با آن نخواهد بود»; (فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللهِ الْمَوْتَ وَقُرْبَهُ، وَأَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ، فَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَمْر عَظِيم، وَخَطْب(1) جَلِيل، بِخَيْر لاَ يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً، أَوْ شَرّ لاَ يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً).

بارها گفته اند و گفته ايم كه اگر در هر چيز ترديد باشد، در مرگ و پايان زندگى براى همه انسان ها بدون استثنا شك و ترديدى نيست و با توجّه به اينكه مرگ را آغاز حركت به سوى آخرت مى دانيم بايد براى اين سفر دور و دراز آماده شد و آنچه براى پيمودن سالم اين راه لازم است فراهم كرد.

امام(عليه السلام) مرگ را از اين نظر پر اهمّيّت و عظيم مى شمرد كه سرنوشت ساز است و انسان را به سوى يكى از دو سرنوشت مى برد يا كانونى است پر از خير و سعادت و آرامش و سلامت كه همان بهشت جاويدان خداست و يا كانونى پر از شر و بدبختى و عذاب است كه هرگز نجات از آن امكان ندارد و چون انسان نمى داند جزء كدام يك از اين دو گروه است بايد شديدا برحذر باشد.

درباره تفاوت ميان «امر عظيم» و «خَطْب جَليل» در حالى كه هر دو قريب المعنا هستند; شارحان نهج البلاغه تا آنجا كه مى دانيم سخنى در اين باره نگفته اند; ولى ممكن است «امر عظيم» اشاره به انتقال از اين دنيا باشد; انتقالى كه بازگشتى در آن نيست و «خطب جليل» اشاره به محاسبه اعمال و جزاى بر آنها باشد. اين احتمال نيز وجود دارد كه «امر عظيم» اشاره به جمله «خَيْرٌ لايَكُونُ مَعَهُ شَرّ أبداً» و خطب جليلى كه مفهوم آن مصيبت سخت است اشاره به جمله «شَرّ لا يَكُونُ مَعَهُ خَيْرُ أبداً» باشد.

اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه امام(عليه السلام) در اين عبارت مردم را فقط به دو گروه تقسيم كرده است: گروهى كه كاملاً سعادتمندند و در كانونى از خير و بركت اند و هيچ گونه شر و بدى در آن راه ندارد و گروهى به عكس كه غرق شرور و بدبختى ها هستند و هيچ خيرى عايد آنها نمى شود; در حالى كه مى دانيم گروه سومى نيز وجود دارند كه مطابق تعبير قرآن مجيد: «(خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَّحيمٌ); كسانى كه كار خوب و بد را به هم آميخته اند; اميد مى رود كه خداوند توبه آنها را بپذيرد; به يقين خداوند آمرزنده و مهربان است».(2)

شارحان نهج البلاغه در برابر اين سؤال پاسخ هاى مختلفى گفته اند كه گاه بسيار آميخته با تكلف است. روشن ترين پاسخ اين است كه سخن امام(عليه السلام) در اينجا ناظر به افراد شاخصى است كه در مسير اطاعت يا عصيان گام بر مى دارند و ناظر به همه افراد نيست; به تعبير ديگر، اين حصر اضافى است نسبت به مؤمنان كامل الايمان و سردمداران كفر و ظلم، نه حصر حقيقى نسبت به همه.

در قرآن مجيد نيز تعبيراتى همچون تعبيرات امام(عليه السلام) ديده مى شود; مثلا در سوره هود مى خوانيم: «(فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَسَعِيدٌ * فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِى النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ * خَالِدِينَ فِيهَا... * وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا); گروهى از آنها بدبخت و گروهى سعادتمندند اما كسانى كه بدبخت شدند، در آتش اند و براى آنان در آنجا ناله هاى دردناك و نعره هاى طولانى است * ... ، جاودانه در آن خواهند ماند... * اما كسانى كه سعادتمند شدند تا آسمانها و زمين برپاست، جاودانه در بهشت خواهند ماند».(3)

در حديثى از امام جواد(عليه السلام) از پدرانش نقل شده كه فرمود: به امير مؤمنان عرض كردند: مرگ را براى ما توصيف كن فرمود: از شخص آگاهى سؤال كرديد: «هُوَ أَحَدُ ثَلاَثَةِ أُمُور يَرِدُ عَلَيْهِ إِمَّا بِشَارَةٌ بِنَعِيمِ الاَْبَدِ وَإِمَّا بِشَارَةٌ بِعَذَابِ الاَْبَدِ وَإِمَّا تَحْزِينٌ وَتَهْوِيلٌ وَأَمْرُهُ مُبْهَمٌ لاَ تَدْرِي مِنْ أَيِّ الْفِرَقِ هُوَ فَأَمَّا وَلِيُّنَا الْمُطِيعُ لاَِمْرِنَا فَهُوَ الْمُبَشَّرُ بِنَعِيمِ الاَْبَد; يكى از سه حالت به هنگام مرگ بر انسان وارد مى شود يا بشارت به نعمت هاى جاودانى يا بشارت به عذاب جاودانى و يا حالت اندوه و ترس و سرنوشت مبهم كه نمى داند سرانجام به كدام گروه ملحق خواهد شد اما دوستان ما كه مطيع اوامر ما باشند (جزء گروه اوّلند و) بشارت به نعمت هاى جاودانى داده خواهند شد».(4)

در اواخر اين روايت نيز آمده كه بعضى از گروه سوم مدتى در دوزخ مى مانند; سپس شفاعت اهل بيت شامل حال آنها مى شود و گروهى بعد از مدتى طولانى مشمول شفاعت مى شوند.

از اينجا روشن مى شود آنچه ابن ابى الحديد از عبارات امام(عليه السلام) در اينجا به نفع مذهب خود استفاده كرده كه «هر كس وارد دوزخ شد تا ابد در آن مى ماند (و گنه كاران با كافران يكسانند و راه خروجى از عذاب الهى براى آنها نيست)، زيرا اگر راه نجاتى وجود داشت مى بايست بفرمايد: مرگ گاهى آغازگر شرّى است كه به دنبالش ممكن است خير باشد و چنين نفرموده است».(5) اين سخن نادرست است و با ساير كلمات امام(عليه السلام) و آيات متعدّدى از قرآن مجيد ناسازگار مى باشد; بلكه منظور امام در اينجا بيان حال دو گروه مؤمنان خالص و كافران است. اما كسانى كه به تعبير آيه شريفه 102 سوره توبه: «(خَلَطُوا عَمَلا صَالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً); اعمال نيك را با اعمال بد آميخته اند»; به يقين مورد توجّه امام(عليه السلام)در اين عبارت نبوده است.

آن گاه امام(عليه السلام) شرط ورود در بهشت و سبب ورود در دوزخ را در دو جمله كوتاه بيان فرموده و مى فرمايد: «پس چه كسى از عمل كننده براى بهشت، به بهشت نزديك تر است و كدام فرد از عمل كننده براى آتش، به آتش و عذاب نزديك تر؟»; (فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى الْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا، وَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى النَّارِ مِنْ عَامِلِهَا).

اشاره به اينكه اساس كار بر اعمال انسان ها گذارده شده است نه تمنيّات و آرزوها; اين اعمال است كه انسان را بهشتى يا دوزخى مى كند و حتى شفاعت شفيعان در حاشيه قرار دارد.

شايان توجّه است كه امام(عليه السلام) در اينجا مى فرمايد عاملان بهشت از همه به بهشت نزديك ترند و عاملان دوزخ به دوزخ و نمى فرمايد: عاملان اعمال صالح و عاصيان; اين كنايه لطيفى است كه عمل صالح گويى بهشت است و معصيت گويى دوزخ.

سپس امام(عليه السلام) به اين نكته اشاره مى فرمايد كه مرگ، هيچ كس را رها نمى كند و فرار از چنگال آن براى احدى ممكن نيست و چون چنين است بايد آن را بسيار جدى گرفت; مى فرمايد: «شما رانده شدگان و تعقيب شدگان مرگ هستيد (و صيد شدگان به وسيله آن) اگر بايستيد شما را دستگير خواهد كرد و اگر فرار كنيد به شما خواهد رسيد و مرگ از سايه شما با شما همراه تر است و با موى پيشانى شما گره خورده و دنيا در پشت سر شما به سرعت در هم پيچيده مى شود (و پايان عمر دور نيست)»; (وَأَنْتُمْ طُرَدَاءُ(6) الْمَوْتِ، إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَكُمْ، وَإِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ، وَهُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ(7)، وَالدُّنْيَا تُطْوَى مِنْ خَلْفِكُمْ).

تعبير به «طُرَدَاءُ الْمَوْتِ» يكى از معانى آن، صيدى است كه صياد به دنبال آن مى رود و مفهومش اين است كه اين صياد به قدرى چيره دست است كه انسان ها كه صيد او هستند چه بايستند و چه فرار كنند آنها را خواهد گرفت و احدى از چنگال او رهايى نمى يابد. همان گونه كه در قرآن مجيد آمده است: «(أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِككُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوج مُّشَيَّدَة); هرجا باشيد مرگ شما را در مى يابد، هرچند در برجهاى محكم باشيد».(8)

جمله «هُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ» اشاره به اين است كه عوامل مرگ، هميشه همراه انسان است همچون سايه كه به دنبال انسان حركت مى كند، زيرا مرگ عوامل زيادى در درون وجود انسان دارد; يك ايست كوتاه قلبى يا پاره شدن يكى از مويرگ هاى باريك مغز و يا پرت شدن كمى غذا در درون دستگاه تنفس، هر يك از اينها ممكن است عامل مرگ انسان شود. در بيرون وجود انسان نيز حوادث تلخ، زلزله ها، صاعقه ها، سيل ها، حشرات موذى، حيوانات خطرناك و امثال آن پيوسته زندگى انسان ها را تهديد مى كنند و هرگز انسان نمى تواند به جايى برود كه از عوامل درونى و برونى مرگ رهايى يابد.

تعبير به «الزم» (ملازم تر و همراه تر) شايد به سبب اين است كه سايه در تاريكى شب با انسان نيست; ولى عوامل مرگ شب و روز ندارد.

جمله «الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ; مرگ با موى پيش سر شما گره خورده» كنايه از اين است كه در برابر آن هيچ گونه مقاومت از سوى شما ممكن نيست; مانند كسى كه موهاى پيش سر او را محكم بچسبند كه هرگونه تحرك از او گرفته مى شود.

قرآن مجيد نيز درباره سرنوشت مجرمان در قيامت مى فرمايد: «(يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِى وَالاَْقْدامِ); مجرمان از چهره هايشان شناخته مى شوند آن گاه آنها را با موهاى پيش سر و پاهايشان مى گيرند (و به دوزخ مى افكنند)».(9)

جمله «الدُّنْيَا تُطْوَى مِنْ خَلْفِكُمْ; دنيا پشت سر شما پيچيده مى شود» اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه انسان از هر مرحله زندگى كه مى گذرد، آن مرحله گويى همچون فرشى كه پشت سر انسان پيچيده و جمع مى شود قابل بازگشت نيست; پيران به جوانى باز نمى گردند و جوانان به كودكى; بنابراين در واقع هر لحظه براى انسان مرگى است و حيات جديدى، مرگى كه بازگشت در آن تصور نمى شود.

امام(عليه السلام) بعد از بيان مشكلات مرگ و پايان زندگى و حوادث هولناكى كه انسان در پيش دارد به شرح دوزخ و عذاب دردناك و گوناگون آن مى پردازد و مى فرمايد: «(اى بندگان خدا) برحذر باشيد از آتشى كه عمقش زياد، حرارتش شديد و عذابش پيوسته تجديد مى شود»; (فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِيدٌ وَحَرُّهَا شَدِيدٌ، وَعَذَابُهَا جَدِيدٌ).

درباره عمق آتش دوزخ همين بس كه در حديثى آمده است: پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)با جمعى از اصحابش در مسجد نشسته بودند ناگهان صداى عظيمى شنيدند و متوحش شدند. پيغمبر فرمود: «أتَعْرِفُونَ ما هذِهِ الهِدَّة; مى دانيد اين صداى عظيم مربوط به چيست؟» عرض كردند: خدا و رسولش آگاه ترند، فرمود: «حَجَرُ أُلْقِىَ مِنْ أعْلى جَهَنَّمَ مُنْذُ سَبْعينَ سَنَة الانَ وَصَلَ إلى قَعْرِها; قطعه سنگى بود كه از فراز جهنم هفتاد سال پيش سقوط كرده بود و اكنون به قعر دوزخ رسيد و اين صدا از آنجاست».(10)

در مورد شدت آتش دوزخ همين بس كه در حديثى آمده است، آتش دوزخ را هفتاد بار خاموش كردند تا به صورت آتش دنيا در آمد; «إِنَّ نَارَكُمْ هَذِهِ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ وَقَدْ أُطْفِئَتْ سَبْعِينَ مَرَّةً بِالْمَاءِ ثُمَّ الْتَهَبَتْ وَلَوْ لاَ ذَلِكَ مَا اسْتَطَاعَ آدَمِيٌّ أَنْ يُطِيقَهَا».(11)

درباره عذاب هاى جديد و تازه دوزخ قرآن مجيد بيان روشنى دارد; مى فرمايد: «(كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذاب); هرگاه پوست هاى تن آنها (در آن) بسوزد، پوست هاى ديگرى به جاى آن براى آنها قرار مى دهيم، تا كيفر (الهى) را بچشند».(12)

آن گاه حضرت مى افزايد: «آنجا سرايى است كه در آن رحمت وجود ندارد و هيچ سخنى (و درخواستى) از كسى شنيده نمى شود و غم و اندوه هرگز برطرف نمى گردد»; (دَارٌ لَيْسَ فِيهَا رَحْمَةٌ، وَلاَ تُسْمَعُ فِيهَا دَعْوَةٌ وَلاَ تُفَرَّجُ فِيهَا كُرْبَةٌ).

در قرآن مجيد مى خوانيم: «(وَقالَ الَّذينَ فِي النّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنّا يَوْماً مِّنَ الْعَذابِ... قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرينَ إِلاّ فِي ضَلال); و آنها كه در آتشند به مأموران دوزخ مى گويند: (از پروردگارتان بخواهيد يك روز عذاب را از ما بردارد * ... آنها مى گويند: پس هر چه مى خواهيد (خدا را) بخوانيد ولى دعاى كافران (به اجابت نمى رسد و) جز در گمراهى نيست».(13)

در جايى ديگر از قرآن مجيد مى خوانيم: «(وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ مَّاكِثُونَ); آنها فرياد مى كشند: «اى مالك دوزخ (اى كاش) پروردگارت ما را بميراند (تا آسوده شويم)» مى گويد: شما (در اينجا) ماندگار هستيد».(14) همچنين در جاى ديگرى از قرآن مجيد مى خوانيم: «(وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنّا نَعْمَلُ أَ وَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظّالِمينَ مِنْ نَصير); آنها در دوزخ فرياد مى زنند: پرودگارا! ما را بيرون آور تا عمل صالحى انجام دهيم غير از آنچه انجام مى داديم (به آنها گفته مى شود:) آيا شما را به اندازه اى كه هركس اهل تذكر است در آن متذكّر مى شود عمر نداديم و انذار كننده (الهى) به سراغ شما نيامد؟ اكنون بچشيد كه براى ستمكاران هيچ ياورى نيست».(15)

از كتاب تمام نهج البلاغه كه همه نامه را ذكر كرده استفاده مى شود كه امام(عليه السلام)بعد از ذكر شرايط بسيار سخت و دردناك دوزخ به بخشى از نعمت هاى بهشتى و رحمت گسترده الهى اشاره مى كند كه مرحوم سيّد رضى به عنوان تلخيص از ذكر آن خوددارى كرده است.

بر اين اساس، امام(عليه السلام) در ادامه اين نامه بعد از ذكر عذاب بسيار خوفناك دوزخ و مواهب بسيار اميدوار كننده بهشت، به بيان يك اصل مهم اسلامى; يعنى لزوم جمع ميان خوف و رجا پرداخته و مى فرمايد: «اگر مى توانيد خوفتان از خداوند شديد باشد و در عين حال (بسيار) به خدا حسن ظن داشته باشيد (چنين كنيد و) ميان اين دو جمع نماييد، زيرا حسن ظن بنده (خاص خدا) به پروردگار خويش به اندازه خوفش از اوست و آنها كه بيش از همه به خدا حسن ظن دارند كسانى هستند كه بيش از همه از (عذاب او) ترسانند (و ميان خوف و رجاى آنها تعادل كامل برقرار است)»; (وَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ يَشْتَدَّ خَوْفُكُمْ مِنَ اللهِ، وَأَنْ يَحْسُنَ ظَنُّكُمْ بِهِ، فَاجْمَعُوا بَيْنَهُمَا، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا يَكُونُ حُسْنُ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ عَلَى قَدْرِ خَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ، وَإِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ ظَنّاً بِاللهِ أَشَدُّهُمْ خَوْفاً للهِِ).

در اينجا امام(عليه السلام) به مسأله مهم خوف و رجا اشاره فرموده و آنها را در حد توازن و تعادل براى مؤمنان لازم مى شمارد، همان گونه كه شرح آن را در بحث نكات خواهيم داد و اين به آن جهت است كه مخاطبان با شنيدن عذاب هاى شديد دوزخ كه در كلام امام(عليه السلام) آمده از رحمت خدا مأيوس نشوند و با شنيدن نعمت هاى بى پايان بهشت، خود را ايمن از عذاب او نبينند.

##### 1 . «خطب» به معناى كار و حادثه مهم است ولى غالباً در حوادث ناخوشايند به كار مى رود.
2 . توبه، آيه 102.
3 . هود، آيه 105-108.
4 . بحارالانوار، ج 6، ص 154.
5 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، صفحه 166.
6 . «طرداء» جمع «طريد» و به گفته بعضى جمع «طريدة» از ريشه «طرد» به معناى دور كردن گرفته شده و به معناى شخص تبعيد شده يا صيدى كه صياد به دنبال آن مى دود و پيوسته او را از خود دور مى سازد نيز به كار رفته است.
7 . «نواصى» جمع «ناصيه» به معناى موى پيش سر است (نه به معناى پيشانى) بعضى از ارباب لغت كه در اقليت هستند «ناصيه» را به معناى قسمت پيش سر يا موهاى آن تفسير كرده اند و بعضى اصل را قسمت پيش سر مى دانند و موى پيش سر را به مناسبت اينكه بر آن روييده ناصيه مى گويند; ولى موارد استعمال اين لغت در قرآن مجيد به خوبى نشان مى دهد كه معناى اوّل (موى پيش سر) مناسب تر است، زيرا هم در قرآن و هم در بسيارى از دعاها ناصيه با واژه اخذ (گرفتن) همراه شده و به يقين آنچه را مى توان گرفت موى پيش سر است كه طرف مقابل را وادار به تسليم مى كند نه خود پيش سر كه قابل گرفتن نيست. در ضمن، اخذ به ناصيه در بسيارى از موارد، معناى كنايه دارد و آن سلطه بر شخص يا چيزى است.
8 . نساء، آيه 78 .
9 . الرحمن، آيه 41.
10 . منهاج البراعة، ج 19، ص 89 شبيه همين معنا در عوالى اللئالى، ج 1، ص 280 آمده است.
11 . بحارالانوار، ج 8، ص 288، ح 21.
12 . نساء، آيه 56.
13 . غافر، آيه 49 و 50 .
14 . زخرف، آيه 77.
15 . فاطر، آيه 37 .

▲نكته: تعادل دو بال خوف و رجا

رجا در واقع عامل حركت به سوى سعادت و به منزله موتور محرّك دستگاه هاى عظيم توليدى است و خوف عامل بازدارنده در برابر طغيان ها و حركات بى رويه است. همان گونه كه وسيله نقليه فاقد موتور، از حركت باز مى ماند و فاقد ترمز در برابر پرتگاه ها و جاده هاى خطرناك ايمنى ندارد، اين دو در وجود هر انسانى بايد به صورت متعادل باشند تا هم به سوى طاعات حركت كند و هم از معاصى خوددارى نمايد.

اهمّيّت اين دو به اندازه اى است كه در حديثى از امام صادق(عليه السلام)مى خوانيم: در وصاياى لقمان مطالب شگفت انگيزى بود از جمله اينكه به فرزندش چنين گفت: از خداوند متعال آن گونه خائف باش كه اگر تمام نيكى هاى جن و انس را به جا آورده باشى، از عذاب او (به علت پاره اى از لغزش ها) ترسان باشى و رجاى تو نسبت به خداوند بايد آن گونه باشد كه اگر معاصى جن و انس را انجام داده باشى اميد به رحمت او داشته باشى. هنگامى كه امام صادق(عليه السلام) اين حديث را از لقمان نقل كرد فرمود: پدرم چنين مى گفت: «إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْد مُؤْمِن إِلاَّ ]وَ [فِي قَلْبِهِ نُورَانِ نُورُ خِيفَة وَنُورُ رَجَاء لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا وَلَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا; هيچ بنده مؤمنى نيست مگر اينكه كه در قلبش دو نور است نور خوف و نور رجا اگر اين يكى را وزن كنند ذره اى از آن يكى افزون تر نيست و اگر آن ديگر را وزن كنند ذره اى از اين زيادتر نخواهد بود».(1)

ابن ابى الحديد بعد از آنكه در شرح عبارت امام(عليه السلام) مى گويد: امام(عليه السلام) به محمد بن ابى بكر دستور مى دهد كه حسن ظن به خدا و خوف از او را در خود جمع كند و اين مقام والايى است كه جز صالحان آماده به آن نمى رسند، حديثى را از امام على بن الحسين(عليهما السلام) نقل مى كند كه فرمود: «لَوْ أنْزَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ كِتاباً أنّه مُعَذِّبٌ رَجُلاً واحِداً لَرَجَوْتُ اَنْ اَكُونَهُ اَوْ اَنَّهُ راحِمٌ رَجُلاً واحِداً لَرَجَوْتُ اَنْ أَكُونَهُ; اگر خداوند متعال آيه اى نازل كند كه يك نفر را در عالم عذاب مى كند، از آن بيم دارم كه آن يك نفر من باشم و اگر بگويد يك نفر را در همه عالم مورد رحمت قرار مى دهد، اميد دارم آن يك نفر من باشم».(2)

اين تعبيرات به خوبى نشان مى دهد كه به هم خوردن تعادل خوف و رجا يا سبب غرور و دور ماندن از خدا مى شود، يا يأس از رحمت او را به دنبال دارد كه آن هم مانعى بر سر راه اطاعت و بندگى است.

##### 1 . كافى، ج 2، ص 67، باب الخوف و الرجاء، ح 1.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 167.

▲بخش چهارم

وَاعْلَمْ ـ يَا مُحَمَّدُ بْنَ أَبِي بَكْر ـ أَنِّي قَدْ وَلَّيْتُكَ أَعْظَمَ أَجْنَادِي فِي نَفْسِي أَهْلَ مِصْرَ، فَأَنْتَ مَحْقُوقٌ أَنْ تُخَالِفَ عَلَى نَفْسِكَ، وَأَنْ تُنَافِحَ عَنْ دِينِكَ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَكَ إِلاَّ سَاعَةٌ مِنَ الدَّهْرِ، وَلاَ تُسْخِطِ اللهَ بِرِضَى أَحَد مِنْ خَلْقِهِ، فَإِنَّ فِي اللهِ خَلَفاً مِنْ غَيْرِهِ، وَلَيْسَ مِنَ اللهِ خَلَفٌ فِي غَيْرِهِ. صَلِّ الصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا الْمُؤَقَّتِ لَهَا، وَلاَ تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغ، وَلاَ تُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لاِشْتِغَال. وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْء مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلاَتِكَ.

ترجمه

اى محمد بن ابى بكر! بدان كه من تو را سرپرست و والى بزرگ ترين بخش و امّت كشور (اسلام) نمودم و آن اهل مصرند، بنابراين شايسته است كه با خواسته هاى دلت مخالفت كنى (چرا كه جهاد با نفس برترين جهاد است) بر تو لازم است كه از دينت دفاع كنى، هرچند بيش از يك ساعت از عمر تو باقى نمانده باشد. هرگز خداوند را براى جلب رضاى كسى از مخلوقش به خشم نياور چرا كه خداوند جاى همه كس را مى گيرد و كسى نمى تواند جاى او را بگيرد. نماز را در اوقات خودش بجاى آر نه آنكه به هنگام بيكارى در انجامش تعجيل كنى و نه آنكه به هنگام اشتغال به كار آن را تأخير بيندازى و بدان تمام اعمالت تابع نماز تو خواهد بود (اگر نماز را آن گونه كه بايد و شايد و به طور كامل انجام دهى اعمال ديگرت سامان خواهد يافت و در قيامت نيز نخست به نمازت مى نگرند (سپس به ساير اعمالت).

▲شرح و تفسير

▲مأمورين سنگين و پر اهمّيّت

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، بار ديگر محمد بن ابى بكر را مخاطب ساخته و چهار دستور مهم به او مى دهد. نخست به عنوان مقدمه مى فرمايد: «اى محمد بن ابى بكر! بدان كه من تو را سرپرست و والى بزرگ ترين بخش و امّت از كشور (اسلام) نمودم و آن اهل مصرند»; (وَاعْلَمْ ـ يَا مُحَمَّدُ بْنَ أَبِي بَكْر ـ أَنِّي قَدْ وَلَّيْتُكَ أَعْظَمَ أَجْنَادِي فِي نَفْسِي أَهْلَ مِصْرَ).

اجناد جمع جند در اصل به معناى لشكر است ولى گاه به بخش هاى مختلف يك كشور يا به كسانى كه در آن بخش زندگى مى كنند نيز اطلاق مى شود. به هر حال اين جمله به خوبى نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) براى اهل مصر اهمّيّت و احترام بسيارى قائل بود و آنها را بزرگترين گروه امّت اسلامى مى دانست، زيرا مصر يك سرزمين بزرگ تاريخى، داراى تمدنى كهن و مردمى آگاه و باهوش و پرتلاش است.

آن گاه امام(عليه السلام) به بيان نخستين و مهم ترين توصيه خود مى پردازد و مى فرمايد: «بنابراين شايسته است كه با خواسته هاى دلت مخالفت كنى (چرا كه جهاد با نفس، برترين جهاد است)»; (فَأَنْتَ مَحْقُوقٌ(1) أَنْ تُخَالِفَ عَلَى نَفْسِكَ).

جهاد با نفس بر همه لازم است و بر واليان و استانداران و فرمانداران لازم تر، زيرا آنان هميشه در معرض وسوسه هاى نفس و شيطان قرار دارند و اگر در اين مبارزه مغلوب شوند، ظلم و فساد، مناطق تحت فرمانشان را فرا مى گيرد.

سپس به بيان دومين دستور پرداخته مى فرمايد: «بر تو لازم است كه از دينت دفاع كنى، هرچند بيش از يك ساعت از عمر تو باقى نمانده باشد»; (وَأَنْ تُنَافِحَ(2)

عَنْ دِينِكَ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَكَ إِلاَّ سَاعَةٌ مِنَ الدَّهْرِ).

روشن است كه بعد از جهاد اكبر كه جهاد با نفس است براى حفظ دين بايد به سراغ جهاد اصغر رفت كه جهاد با دشمن است. امام(عليه السلام) در اين قسمت به اندازه اى تأكيد مى كند كه اگر تنها يك ساعت از عمر يا حكومت او باقى باشد در دفاع از دين دريغ ندارد و چيزى فروگذار نكند.

آن گاه به سراغ دستور سوم رفته و مى فرمايد: «هرگز خداوند را براى جلب رضاى كسى از مخلوقش به خشم نياور، زيرا خداوند جاى همه كس را مى گيرد و كسى نمى تواند جاى او را بگيرد»; (وَلاَ تُسْخِطِ اللهَ بِرِضَى أَحَد مِنْ خَلْقِهِ، فَإِنَّ فِي اللهِ خَلَفاً مِنْ غَيْرِهِ، وَلَيْسَ مِنَ اللهِ خَلَفٌ فِي غَيْرِهِ).

انسان بسيارى از اوقات بر سر دوراهى گرفتار مى شود; راهى به سوى رضاى خدا مى رود و راهى به سوى رضاى خلق، در آنجا كه خلق چيزى زايد بر حق خود را بخواهند در اينجا مؤمنان خالص از غير آنها شناخته مى شوند; مؤمنان خالص در آن راه گام مى گذارند كه رضاى خداست، زيرا مى دانند كه با جلب رضايت و حمايت او هيچ كس نمى تواند كارى بر خلاف آنها انجام دهد در حالى كه اگر براى جلب رضاى بعضى از زياده خواهان، رضاى خدا را زير پا بگذارند، كاملا بى دفاع خواهند ماند.

آنچه را امام(عليه السلام) در سومين نصيحت به محمد بن ابى بكر فرمود، در روايت ديگر به عنوان يكى از نشانه هاى ايمان خالص آمده است. امام صادق(عليه السلام)مى فرمايد: «مِنْ صِحَّةِ يَقِينِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ لاَ يُرْضِيَ النَّاسَ بِسَخَطِ اللهِ; از نشانه هاى سلامت ايمان مؤمن اين است كه رضايت مخلوق را به بهاى به دست آوردن غضب پرودگار طلب نكند».(3)

تجربه نشان داده آنها كه مرتكب اين كار مى شوند سرانجام هم رضايت خالق را از دست مى دهند و هم رضايت مخلوق را و آنها كه رضايت خالق را مى طلبند، هرچند در پاره اى از موارد سبب خشم مخلوق شوند، سرانجام هم رضاى خدا را به دست آورده اند و هم رضاى مخلوق را.

از اين فراتر در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آمده است: «مَنْ طَلَبَ رِضَا مَخْلُوق بِسَخَطِ الْخَالِقِ سَلَّطَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْمَخْلُوقَ; كسى كه خشنودى مخلوقى را با خشم پرودگار طلب كند سرانجام خداوند متعال آن مخلوق را بر سر او مسلط مى كند (تا به او ستم نمايد)».(4)

سپس امام(عليه السلام) در چهارمين توصيه خود به محمد بن ابى بكر به مسأله نماز كه از مهم ترين اركان اسلام است، مى پردازد و مى فرمايد: «نماز را در اوقات خودش بجاى آر، نه آنكه به هنگام بيكارى در انجامش تعجيل كنى و نه آنكه به هنگام اشتغال به كار آن را تأخير بيندازى و بدان تمام اعمالت تابع نماز تو خواهد بود (اگر نماز را آن گونه كه بايد و شايد و به طور كامل انجام دهى اعمال ديگرت سامان خواهد يافت و در قيامت نيز نخست به نمازت مى نگرند سپس به ساير اعمالت)»; (صَلِّ الصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا الْمُؤَقَّتِ لَهَا، وَلاَ تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغ، وَلاَ تُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لاِشْتِغَال اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْء مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلاَتِكَ).

بسيارى از شارحان نهج البلاغه گفته اند امام(عليه السلام) در نخستين سفارش در مورد نماز به اين نظر دارد كه نماز را پيش از وقت (مثلا نماز ظهر را پيش از ظهر و نماز صبح را قبل از طلوع فجر) به جهت فراغت و بيكارى به جاى نياور; ولى با توجّه به اينكه كمتر كسى ديده ايم و شنيده ايم كه نماز خود را قبل از ظهر يا قبل از غروب و طلوع فجر به جا آورد، زيرا اين مطلب بر همه حتى براى افراد كاهل نماز هم مسلم است كه نماز قبل از وقت محتوايى ندارد، با توجّه به اين نكته، احتمال ديگرى در تفسير اين جمله هست كه فرمايش امام(عليه السلام)ناظر به نماز اوّل وقت و آخر وقت است; مى فرمايد: چنان نباش كه اگر بيكار باشى نماز را اوّل وقت بخوانى و اگر مشغول به كار باشى نماز را موكول به آخر وقت كنى، بلكه هميشه و در هر حال كار خود را تعطيل كن و نماز را در اوّل وقتش به جاى آور.

در واقع اشاره به همان جمله معروف است كه انسان به نمازش نگويد كار دارم بلكه به كارش بگويد نماز دارد.

به يقين تقيد به نماز در اوّل وقت روح و جان و زندگى انسان را نورانى مى كند و كارهاى ديگر او از بركت نماز سامان مى يابد.

در حديثى از امام باقر(عليه السلام) نقل شده است: «إِنَّ الصَّلاَةَ إِذَا ارْتَفَعَتْ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا رَجَعَتْ إِلَى صَاحِبِهَا وَهِيَ بَيْضَاءُ مُشْرِقَةٌ تَقُولُ حَفِظْتَنِي حَفِظَكَ اللهُ وَإِذَا ارْتَفَعَتْ فِي غَيْرِ وَقْتِهَا بِغَيْرِ حُدُودِهَا رَجَعَتْ إِلَى صَاحِبِهَا وَهِيَ سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ تَقُولُ ضَيَّعْتَنِي ضَيَّعَكَ اللهُ; هنگامى كه نماز در اوّل وقت خوانده شود به سوى صاحبش باز مى گردد در حالى كه سفيد و نورانى است و به او مى گويد: مرا محفوظ داشتى خداوند تو را حفظ كند و هنگامى كه در غير وقت و بدون رعايت حدود انجام شود به صاحبش باز مى گردد در حالى كه سياه و تاريك است و به او مى گويد مرا ضايع كردى خدا تو را ضايع كند».(5)

جمله «وَاعْلَمْ...» همان گونه كه در بالا اشاره شد دو معنا دارد يكى اينكه در دنيا ساير اعمال انسان تابع نماز اوست اگر نماز را به درستى انجام دهد از بركت نماز ساير اعمال او نيز به درستى انجام خواهد گرفت و ديگر اينكه در آخرت همان گونه كه در روايات آمده نخستين چيزى كه مورد حساب قرار مى گيرد، نماز است و سپس ساير اعمال: «إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلاَةُ فَإِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ مَا سِوَاهَا; نخستين چيزى كه بندگان با آن حساب مى شوند نماز است اگر نماز مقبول شد بقيّه اعمال نيز قبول مى شود».(6)

##### 1 . «محقوق» از ريشه «حق» گرفته شده و در اينجا به معناى شايسته و سزاوار است.
2 . «تنافح» از ريشه «منافحه» به معناى دفاع از چيزى گرفته شده و ريشه آن «نفح» بر وزن «فتح» است كه غالباً به معناى نسيم ملايم و بوى خوش مى آيد و گاه به معناى دفع كردن چيزى است و «منافحه» از همين معنا گرفته شده است.
3 . كافى، ج 2، ص 57، ح 2.
4 . بحارالانوار، ج 74، ص 156، ح 132.
5 . كافى، ج 3، ص 268، باب من حافظ على صلاته، ح 4.
6 . همان مدرك .

▲بخش پنجم

وَمِنْهُ: فَإِنَّهُ لاَ سَوَاءَ، إِمَامُ الْهُدَى وَإِمَامُ الرَّدَى وَوَلِيُّ النَّبِيِّ، وَعَدُوُّ النَّبِيِّ. لَقَدْ قَالَ لِي رَسُولُ اللهِ(صلى الله عليه وآله) إِنِّي لاَ أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي مُؤْمِناً وَلاَ مُشْرِكاً; أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَمْنَعُهُ اللهُ بِإِيمَانِهِ، وَأَمَّا الْمُشْرِكُ فَيَقْمَعُهُ اللهُ بِشِرْكِهِ. لَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ كُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ، عَالِمِ اللِّسَانِ، يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ، وَيَفْعَلُ مَا تُنْكِرُونَ.

ترجمه

در بخش ديگرى از اين نامه آمده است: امام هدايت و امام گمراهى هرگز يكسان نيستند همچنين دوستدار پيامبر و دشمن او با هم برابر نخواهند بود رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به من فرمود: من بر امتم نه از مؤمن مى ترسم و نه از مشرك، چرا كه مؤمن ايمانش او را از كار خلاف باز مى دارد و مشرك را خداوند به وسيله شركش (رسوا و) خوار و ذليل مى كند. تنها آنان كه از شرشان بر شما مى ترسم كسانى اند كه در دل منافق اند، و در زبان به ظاهر دانا (و مؤمن)، سخنانى مى گويند كه شما مى پسنديد; ولى اعمالى انجام مى دهند كه شما آن را زشت و ناپسند مى شماريد.

▲شرح و تفسير

▲تنها از اين گروه بترسيد

در آخرين بخش از اين نامه مطابق آنچه مرحوم سيّد رضى آورده (و از تعبير به «منه» بر مى آيد كه آنچه در نهج البلاغه آمده تمام نامه نبوده، بلكه بخش هايى از آن است) امام(عليه السلام) به نكته اى بسيار مهم و اساسى توجّه كرده و مى فرمايد: «امام هدايت و امام گمراهى هرگز يكسان نيستند همچنين دوستدار پيامبر و دشمن او با هم برابر نخواهند بود»; (وَمِنْهُ: فَإِنَّهُ لاَ سَوَاءَ، إِمَامُ الْهُدَى وَإِمَامُ الرَّدَى(1) وَوَلِيُّ النَّبِيِّ، وَعَدُوُّ النَّبِيِّ).

روشن است كه تعبير به «إِمَامُ الْهُدَى» در اين جمله اشاره به خود آن حضرت و تعبير به «إِمَامُ الرَّدَى» اشاره به معاويه است كه بر خلاف دستور پيامبر و خواسته قاطبه مسلمين پرچم مخالفت بر افراشت و جنگ هاى خونين و هلاكت بسيارى از مسلمين را سبب گرديد.

واژه «امام» غالباً به معناى پيشواى حق است; ولى گاه در پيشواى باطل هم به كار مى رود. در قرآن مجيد مى خوانيم: «(وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ); و آنان (فرعونيان) را پيشوايانى قرار داديم كه به سوى آتش (دوزخ) دعوت مى كنند».(2)

دليل تطبيق «إِمَامُ الرَّدَى» در جمله فوق بر معاويه افزون بر قرائن حاليه، صراحت بخش هايى از اين نامه است كه مرحوم سيّد رضى آن را نقل نكرده است; در بخشى از اين نامه طبق آنچه در كتاب تمام نهج البلاغه آمده است مى خوانيم: «إيّاكُمْ وَدَعْوَةُ الْكِذّابِ ابْنِ هِنْد; از خواسته ها و دعوت هاى اين مرد دروغگو فرزند هند (جگر خوار) بپرهيزيد».

آن گاه امام(عليه السلام) در تكميل همين سخن به حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) استناد مى جويد و مى گويد: «رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به من فرمود: من بر امتم نه از مؤمن مى ترسم و نه از مشرك، چرا كه مؤمن ايمانش او را از كار خلاف باز مى دارد و مشرك را خداوند به وسيله سركشى (رسوا و) خوار و ذليل مى كند. تنها آنان كه از شرشان بر شما مى ترسم كسانى اند كه در دل منافقند و در زبان به ظاهر دانا، سخنانى مى گويند كه شما مى پسنديد; ولى اعمالى انجام مى دهند كه شما آن را زشت و ناپسند مى شماريد»; (وَلَقَدْ قَالَ لِي رَسُولُ اللهِ(صلى الله عليه وآله) إِنِّي لاَ أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي مُؤْمِناً وَلاَ مُشْرِكاً; أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَمْنَعُهُ اللهُ بِإِيمَانِهِ، وَأَمَّا الْمُشْرِكُ فَيَقْمَعُهُ(3) اللهُ بِشِرْكِهِ. وَلَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ كُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ(4)،عَالِمِ اللِّسَانِ، يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ، وَيَفْعَلُ مَا تُنْكِرُونَ).

اين يك واقعيّت است كه مؤمنان واقعى پشت و پناه اسلام و امّت اسلامى هستند و مشركان شناخته شده به سبب شركشان، مردم از آنها فاصله مى گيرند و اگر بخواهند از درِ عداوت در آيند، مؤمنان به فرمان خداوند دست به دست هم مى دهند و آنها را در هم مى كوبند; ولى مشكل بزرگ جامعه اسلامى و هر جامعه اى دشمنانى هستند كه لباس دوستى بر تن مى كنند، همان افراد دو چهره اى كه چهره زيبايى از خود نشان مى دهند و چهره زشت درونى خود را مستور مى دارند، در ميان صفوف مسلمانان رفت و آمد دارند و از اسرار آنها آگاه مى شوند و هر جا بتوانند از پشت به آنها خنجر مى زنند. آيات الهى و سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) را دست آويز خود قرار مى دهند; ولى در عمل بر خلاف رفتار مى كنند.

مصداق بارز اين سخن در زمان على(عليه السلام)، معاويه و اطرافيانش بودند كه به نام خونخواهى عثمان كه ظاهراً جانشين پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بود، قيام كردند و به هنگام ناچارى قرآن ها را بر سر نيزه ها بالا بردند. نماز مى خواندند و در نماز جمعه سخنان زيبا و موافق كتاب و سنّت مى گفتند; ولى براى تضعيف امام هدايت; على(عليه السلام) كه هم از سوى خدا منصوب شده بود و هم از سوى خلق، هيچ فرصتى را از دست نمى دادند. از قتل بى گناهان و غارت اموال مسلمين و شبيخون زدن به
مناطق مرزى عراق ابا نداشتند و با استفاده از اين روش سرانجام توانستند بر جاى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تكيه زنند و اسلام را به قهقرا ببرند.

##### 1 . «الردى» از ريشه «ردى» بر وزن «رأى» به معناى هلاكت و يا سقوط از بلندى توأم با هلاكت است.
2 . قصص، آيه 41 .
3 . «يقمع» از ريشه «قمع» بر وزن «منع» به معناى بازداشتن و مغلوب ساختن و خوار كردن است.
4 . «جَنان» به معناى قلب و «جِنان» جمع «جِنة» به معناى باغ و بهشت است و همه اينها از ريشه «جن» بر وزن «فن» به معناى مستور شدن گرفته شده و از آنجا كه قلب در درون سينه مستور است و زمين باغ ها در زير درختان مستور است، اين واژه در مورد آنها به كار رفته است.

▲نكته ها

▲1. خطر منافقان

امام(عليه السلام) در اين نامه از خطر مهمى كه محمد بن ابى بكر و جامعه مردم مصر، بلكه همه جوامع اسلامى را تهديد مى كند; يعنى خطر منافقان سخن به ميان آورده و مردم را به سه گروه تقسيم مى كند: مؤمن، مشرك و منافق سپس مى فرمايد: مؤمنان هيچ خطرى براى جامعه اسلامى ندارند، زيرا ايمانشان به آنها اجازه نمى دهد دست به كارى بزنند كه خطرى براى اسلام و مسلمين ايجاد كند و مشركان معاند كه به اصطلاح شمشير را از رو بسته اند خطر آنها نيز چندان مهم نيست، زيرا شناخته شده اند و مسلمانان باايمان، مراقب توطئه هاى آنها هستند; اما مشكل مهم از سوى منافقان است كسانى كه در ميان اهل ايمان زندگى مى كنند و به اصطلاح شمشير را زير لباس بسته اند، سخنانى مى گويند كه خوشايند مؤمنان است و افكار و عواطف آنها را به سوى خودشان جلب و جذب مى كنند; اما در لحظات حساس و هنگامى كه فرصتى به دست آورند زهر خود را مى ريزند و ضربه به اسلام و مسلمين مى زنند.

گرچه آنها نفاق خود را مكتوم مى دارند و تخريب را به صورت پنهانى انجام مى دهند ولى چنان نيستند كه نتوان آنها را با دقت تشخيص داد. قرآن مجيد علائم متعدّدى براى شناخت اهل نفاق در سوره «بقره» و سوره «منافقون» بيان فرموده كه با دقت در آن مى توان آنها را شناخت و از خطرات آنها مصون ماند.

درباره ريشه هاى نفاق و برنامه ريزى دقيق منافقان و نفاق در طول تاريخ و خطرات اين گروه بحث هاى مشروحى در خطبه 194 (جلد هفتم از صفحه 606 تا 619) و همچنين در ذيل خطبه 210 بيان شده است.

▲2. نامه اى عجيب از معتضد عباسى

از شگفتى هاى دوران عباسيان نامه اى است كه معتضد عباسى به صورت ـ بخش نامه اى مستدل براى نواحى مختلف فرستاد. اين نامه را مورخ معروف، طبرى در حوادث سال 284 در تاريخ خود نقل كرده و كامل ابن اثير (هرچند با لحن مخالف) به آن اشاره كرده است و ما آن را از شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد كه از آن تلخيص خوبى دارد نقل مى كنيم.

ابن ابى الحديد در جلد 15 از شرح نهج البلاغه خود در ذيل همين نامه امام(عليه السلام)به محمد بن ابى بكر مى نويسد: طبرى چنين مى گويد: در اين سنه (سنه 284) معتضد عباسى تصميم گرفت لعن معاويه را بر تمام منابر گسترش دهد و دستور داد نامه اى نوشتند (مستدل) كه براى مردم خوانده شود. وزيرش عبيد الله بن سليمان او را از ايجاد تنش در ميان گروهى از مردم بر حذر داشت و گفت: ممكن است اين كار به فتنه بينجامد; ولى معتضد اعتنايى به سخنان او نكرد.

نخستين چيزى كه معتضد به آن ابتدا كرد اين بود كه مردم مشغول كار خود باشند و از اجتماعات بپرهيزند و عصبيت را كنار بگذارند و به عنوان شهادت دادن، نزد سلطان نروند مگر اينكه از آنها خواسته شود و داستان سرايان را از نشستن بر سر جاده ها (و گردآورى مردم در اطراف خود) منع كنند و دستور داد نسخه هايى از اين نامه تهيّه شود و در دو طرف بغداد در محلات و كوچه ها و بازارها روز چهارشنبه بيست و چهارم جمادى الاولىِ همان سال براى مردم بخوانند سپس روز جمعه از آن خوددارى كنند و از اجتماع مردم به صورت گروهى در دو مسجد معروف بغداد جلوگيرى كنند و به سقاهايى كه در آن دو مسجد به مردم آب مى دادند، سفارش شد كه براى معاويه طلب رحمت نكنند چون قبلاً عادت آنها بر اين بود كه به هنگام آب دادن براى او طلب رحمت مى كردند.

به هر حال روز جمعه نامه خوانده نشد، هرچند مردم انتظار داشتند آن را استماع كنند. در اين هنگام وزير معتضد «عبيدالله بن سليمان» متوسل به قاضى يوسف شد كه حيله اى بينديشد و معتضد را از اين كار منصرف نمايد. قاضى يوسف به سراغ معتضد رفت و گفت من از اين مى ترسم كه توده مردم با شنيدن اين نامه حركتى اعتراض آميز آغاز كنند. معتضد گفت: من با شمشير آنها را بر سر جاى خود مى نشانم. قاضى گفت: با آل ابو طالب چه خواهى كرد؟ آنها از اين موقعيت استفاده مى كنند و در همه جا مردم را به سوى خود دعوت مى نمايند و به يقين توجّه مردم به آنها بيشتر از توجّه به بنى العباس است. معتضد با شنيدن اين سخن ساكت شد و پاسخى نداد و بعد از آن اقدامى در اين زمينه نكرد.

نامه بسيار مفصل و مستدل است و بخشى از آن چنين است: «خبرهايى به امير مؤمنان (منظور در اينجا معتضد عباسى است) رسيده كه گروهى از مردم گرفتار اشتباهاتى در دين خود و فسادى در عقايد و تعصب هايى نابجا شده اند كه عامل اصلى آن پيشوايان ضلالت بوده اند و از اين رو سنّت پيغمبر(صلى الله عليه وآله) را رها كرده و به بدعت ها روى آورده اند.

اين جريان بر امير مؤمنان سخت آمده و سكوت در برابر آن را جايز نشمرده و آن را مخالف وظايف دينى خود ديده كه بايد در برابر انحرافات ساكت ننشيند و براى ارشاد جاهلان و اقامه حجت در مقابل معاندان قيام كند.

به همين دليل اميرالمؤمنين (معتضد) به شما مسلمانان خبر مى دهد كه خداوند متعال، پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را به آيينش مبعوث ساخت و به او فرمان داد كه فرمان خدا را اجرا كند. آن حضرت از خانواده خود شروع كرد; گروهى ايمان آوردند و دعوت او را پذيرفتند و سر بر فرمانش نهادند و گروهى به مخالفت برخاستند و از هرگونه كارشكنى فروگذارى نكردند ـ سپس بعد از ذكر اعمال اين دو گروه با عباراتى جالب و زيبا چنين ادامه مى دهد ـ بدترين دشمن پيغمبر
اسلام(صلى الله عليه وآله) و كسى كه از همه بيشتر مخالفت مى كرد و سر آغاز هر جنگ و عداوتى بود و آغازگر هر فتنه اى محسوب مى شد و هر پرچمى بر ضد اسلام برافراشته مى شد، صاحب و رهبر و رييس آن ابوسفيان و پيروانش از بنى اميّه ملعون در كتاب خدا و بر زبان پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در مواقف متعدّد بودند. سر انجام اسلام پيشى گرفت و اين دشمن سرسخت مغلوب و منكوب شد و به ناچار در برابر اسلام تسليم گشت در حالى كه قلبش اسلام را نپذيرفته بود و شرك و كفر را در دل پنهان مى داشت. خداوند در قرآن مجيد درباره آنها فرموده: (وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِى الْقُرْانِ)(1) و همه اتفاق دارند كه اين شجره ملعونه همان بنى اميّه هستند و در سنّت نبوى كه راويان ثقه آن را نقل كرده اند، وارد شده كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)روزى ابوسفيان را بر چهارپايى سوار ديد كه معاويه زمام آن را در دست داشت و يزيد (برادر معاويه) آن چهارپا را مى راند.

پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لَعَنَ اللهُ الرَّاكِبَ وَالْقَائِدَ وَالسَّائِق; خدا لعنت كند سوار و زمامدار و كسى كه آن را از پشت سر مى راند».

نيز راويان روايت كرده اند كه در روز بيعت عثمان، ابوسفيان ـ كه در آن زمان نابينا شده بود (و حاضران در مجلس) كه گمان مى كرد همه از بنى اميّه هستند ـ صدا زد: «تَلَقَّفُوهَا يَا بَنِي عَبْدِ شَمْس تَلَقُّفَ الْكُرَةِ فَوَ اللهِ مَا مِنْ جَنَّة وَلاَ نَار; اى فرزندان عبد شمس ـ اى بنى اميّه ـ خلافت را همچون گوى از ميدان برباييد به خدا سوگند نه بهشتى در كار است و نه دوزخى» و اين عبارت به يقين كفر صريح است كه لعنت الهى شامل حال گوينده آن مى شود.

در روايت ديگرى آمده است كه ابوسفيان روز فتح مكّه بلال را بر بام كعبه ديد ـ هنوز نابينا نشده بود ـ كه مشغول اذان است و مى گويد: «أشْهَد أنّ مُحَمّداً رَسُولُ الله»; ابو سفيان گفت: خوشا به حال عتبة بن ربيعة (يكى از بستگان ابوسفيان كه در جنگ بدر كشته شده بود) كه از دنيا رفت و چنين منظره اى را نديد.

در روايت ديگرى آمده كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) خواب وحشتناكى ديد و ناراحت شد; مى گويند بعد از اين خواب پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) خندان ديده نشد، زيرا در خواب ديده بود عده اى از بنى اميّه مانند ميمون ها به روى منبرش بالا مى روند و پايين مى آيند.

در روايت ديگرى آمده، روزى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «از اين گذرگاه كوه كه مى بينى به زودى مردى بيرون مى آيد كه بر مذهب من محشور نخواهد شد» ناگهان معاويه ظاهر شد.

در حديث ديگرى پيغمبر فرمود: «إِذَا رَأَيْتُمْ مُعَاوِيَةَ يَخْطُبُ عَلَى مِنْبَرِي فَاقْتُلُوه; هنگامى كه معاويه را بر منبر من ببينيد او را به قتل برسانيد» و روايات كوبنده ديگرى درباره معاويه كه در كتب معروف نقل شده است.

سپس در ادامه اين نامه داستان شهادت عمار ياسر به وسيله لشكر شام نقل شده كه پيغمبر(صلى الله عليه وآله) خطاب به او فرموده بود: «گروه طغيان گر تو را مى كشند در حالى كه تو آنها را به بهشت مى خوانى و آنها تو را به دوزخ دعوت مى كنند».

آن گاه به شهادت گروهى از صلحا و بزرگان اسلام از نيكان اصحاب و تابعين و اهل فضيلت و دين، به دست معاويه به طور مشروح اشاره مى كند، افرادى مانند «عمرو بن حمق خزاعى» و «حجر بن عدى الكندى».

سپس به معرفى فرزندش يزيد، آن شراب خوار مستِ ميمون باز اشاره كرده و جنايت معاويه را در گرفتن بيعت براى او با قهر و غلبه و تهديد و تطميع، يادآور مى شود.

آن گاه به بخشى از كفريات يزيد مى پردازد از جمله تمسك او به شعر ذيل كه آشكارا دم از كفر و شرك و بى ايمانى مى زند آنجا كه مى گويد:

لَيْتَ أَشْيَاخِي بِبَدْر شَهِدُوا *** جَزَعَ الْخَزْرَجِ مِنْ وَقْعِ الاَْسَل اى كاش نياكان من كه در ميدان بدر بودند، ناله خزرج را از ضربات نيزه ها مشاهده مى كردند.(2)

سپس در ادامه مى افزايد: اضافه بر اينها بنى مروان (شاخه اى از بنى اميّه) احكام خدا را آشكارا دگرگون يا تعطيل كردند; اموال بيت المال را در ميان خود تقسيم نمودند; احترام حرم مكّه را سلب كردند و از هرگونه تخريب و آتش سوزى در خانه خدا ابا نداشتند و پناهندگان به آن را كشتند و زمين را از جور و عدوان پر كردند و ظلم آنها همه بلاد را فرا گرفت تا آنكه خشم خدا بر آنها فرود آمد و قهر و غضب الهى بر آنان نازل شد. گروهى از خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) برخاستند و از آنها انتقام گرفتند و بدين وسيله، خون آنها و پدران مرتدّشان ريخته شد و خداوند ظالمان را ريشه كن ساخت.

آن گاه در ادامه اين نامه مى افزايد: اى مردم! اوامر الهى را اطاعت كنيد آنجا كه مى فرمايد: (إِنَّ اللهَ لَعَنَ الْكافِرينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعيراً)(3) و نيز مى فرمايد: (أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ)(4) بنابراين بر شما اى مردم! لازم است كسى را كه خدا و رسولش او را لعن كرده، لعن كنيد.

آن گاه ابوسفيان و معاويه و يزيد و مروان بن حكم و فرزندان و نوه هاى آنها را لعن مى كند و مى افزايد: «اللَّهُمَّ الْعَنْ أَئِمَّةَ الْكُفْرِ وَقَادَةَ الضَّلاَلِ وَأَعْدَاءَ الدِّينِ مُجَاهِدِي الرَّسُولِ وَمُعَطِّلِي الاَْحْكَامِ وَمُبَدِّلِي الْكِتَابِ وَمُنْتَهِكِي الدَّمِ الْحَرَامِ; خداوندا پيشوايان كفر و رهبر ضلالت و دشمنان دين و آنها كه با رسولت جنگ كردند و احكامت را تعطيل نمودند و كتابت را تحريف كردند و خون بى گناهان را ريختند، لعن و نفرين فرما».

آنچه در بالا آمد بخش فشرده اى از نامه طولانى «معتضد عباسى» است كه در منابع معروف تاريخى نقل شده است.(5)

بديهى است كه نقل نامه «معتضد بالله» به معناى تأييد تمام كارهايش در دوران خلافتش نيست.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه مخالفت وزير معتضد «عبيدالله بن سليمان» با نشر اين نامه به اين سبب بود كه در حالاتش نوشتند: «كانَ مُنْحَرِفاً عَنْ عَلِىٍّ(عليه السلام); با امير مؤمنان على(عليه السلام) مخالف بود» و شورش مردم بهانه اى بيش نبود.

##### 1 . اسراء، آيه 60 .
2 . اصل اين شعر از «عبدالله زبعراء» است كه از دشمنان سرسخت رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بود و در روز احد بعد از شهادت گروهى از مسلمين كه از طايفه خزرج بودند اين شعر را با اشعار ديگرى سرود و يزيد آن را تطبيق بر حاثه كربلا كرد و منظورش اين بود كه اى كاش نياكان من از بنى اميّه امروز بودند و ناله و زارى اهل بيت امام حسين(عليهم السلام) و يارانش را مشاهده مى كردند.
طبرى ابيات ديگر يزيد را نيز در كتاب خود نقل كرده كه در متن نامه معتضد وجود داشته است هرچند ابن ابى الحديد در تلخيص خود آن را حذف كرده و از جمله آن ابيات اين است:
فَاَحَلّوا وَاسْتَحَلّوا فَرَحاً *** ثُمَّ قالُوا يا يَزيدُ لا تَشَلْ
لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْكِ فَلا *** خَبَرٌ جاءَ وَلا وَحْىٌ نَزَلْ
«نياكان من اگر اين كار مرا مى ديدند هلهله مى كردند و فرياد شوق برمى كشيدند و مى گفتند: اى يزيد دست مريزاد. بنى هاشم داعيه سلطنت داشتند و (آن را به نام دين و آيين خدا وانمود كردند) نه خبرى از سوى خدا آمده و نه وحيى نازل شده است.
3 . احزاب، آيه 64.
4 . بقره، آيه 159.
5 . تاريخ طبرى، ج 8، ص 182-189 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 173-180.

▲28 إلى مُعاوِيَةَ جَواباً

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه در پاسخ معاويه نگاشته است(1)

قالَ الشَّريفُ: وَهُوَ مِنْ مَحاسِنِ الْكُتُبِ

شريف رضى مى گويد: اين نامه از نامه هاى بسيار جالب است.

##### 1 . سند نامه:
نويسنده مصادر نهج البلاغه (مرحوم سيّد عبد الزهراء الحسينى الخطيب) مى نويسد: اين نامه از نامه هاى مشهور حضرت است و متن آن به قدرى عالى است كه ما را از بررسى سندش بى نياز مى كند (و پيداست كه از غير امام(عليه السلام) صادر نشده است) اضافه بر اين قبل از سيّد رضى، ابن اعثم كوفى در كتاب الفتوح، آن را با اضافاتى آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 278) و در جايى ديگر درباره اين نامه مى گويد: از كسانى كه قبل از سيّد رضى آن را با تفاوت هايى نقل كرده اند كه نشان مى دهد از منبع ديگرى از غير نهج البلاغه استفاده نموده اند، قلقشندى در كتاب صبح الاعشى و نويرى در نهاية الارب است (همان مدرك، ص 275).

▲نامه در يك نگاه

اين نامه همان گونه كه در طليعه آن در نهج البلاغه آمده، پاسخى است به يكى از نامه هاى معاويه به امام(عليه السلام); كه معاويه در آن بسيار جسورانه با امام(عليه السلام)سخن گفته و از هيچ گونه هتاكى فروگذار نكرده است. در بخش اوّل از نامه اش به عظمت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اسلام پرداخته و آن را مقدمه اى براى بيان فضايل اصحاب و ياران آن حضرت قرار داده سپس به طرفدارى از خليفه اوّل، دوم و سوم پرداخته و از منزلت اوّلى و دومى و مظلوميّت سومى سخن به ميان آورده و امام(عليه السلام) را متّهم ساخته كه در قتل عثمان شركت داشته و نيز متهم به حسادت ابوبكر و كراهت خلافت عمر نموده و در همه جا از تعبيرات زننده و نيش هاى زشت و آزار دهنده كمك گرفته و در پايان امام(عليه السلام) را با نهايت بى ادبى متّهم به لجاجت نموده و مى گويد: قتله عثمان را به ما بسپار و شورايى براى انتخاب خليفه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آماده ساز; ما بيعت تو را نپذيرفته ايم و سر بر فرمانت نمى نهيم و بهره تو از ناحيه ما تنها شمشير است و تا پايان ايستاده ايم.

از تعبيرات اين نامه كاملاً پيداست كه معاويه دو هدف را دنبال مى كرده است: نخست اينكه امام(عليه السلام) را عصبانى و خشمگين كند تا سخنان تندى بگويد و آن را بهانه قرار دهد و پيراهن عثمان ديگرى بسازد و نيز درباره خلفاى سه گانه زياد اغراق مى كند و امام(عليه السلام) را به حسادت نسبت به آنها متّهم مى سازد تا امام(عليه السلام)سخنى بر ضد آنها بگويد و آن نيز ضميمه پيراهن عثمان شود.

اين سخن يك استنباط نيست، بلكه مطلبى است كه صريحاً در تاريخ آمده كه بر زبان عمرو عاص جارى شد، ابن ابى الحديد مى نويسد: عمرو بن عاص به معاويه سفارش كرد كه نامه اى براى على(عليه السلام) بنويسد تا او را شديداً تحريك كند و به خشم آورد تا سخنى از او در جواب صادر شود كه اسباب نكوهش او گردد و روش او را ناهنجار سازد. مخصوصاً تأكيد كرد تا مى توانى از ابوبكر و عمر در نامه ات تعريف كن. معاويه نيز پيشنهاد عمرو بن عاص را پذيرفت و نامه اى را كه در بالا به خلاصه آن اشاره كرديم براى او نوشت.

####

▲اما عصاره نامه امام(عليه السلام) در يك نگاه

اين نامه مشتمل بر چند بخش است; امام(عليه السلام) در بخش اوّل به افشاى ادّعاهاى دروغين معاويه مى پردازد و در پاسخ او كه نوشته بود: خداوند محمد را براى دينش برگزيد و با يارانش او را تأييد كرد امام(عليه السلام) از اين بيان بسيار اظهار شگفتى مى كند و مى گويد: تو را با اين امور چكار، داستان تو مانند داستان كسى است كه خرما را به سرزمين هَجَر ببرد (منطقه اى است بسيار پر خرما كه در بحرين قرار دارد و اين ضرب المثل شبيه ضرب المثلى است كه ما در فارسى داريم و مى گوييم: كار فلان كس همچون زيره به كرمان بردن است) و يا استاد بزرگ خود را به مسابقه دعوت نمايد; بر سر جايت بنشين و فضايل خاندان ما را براى ما كه از آن آگاه تريم بازگو نكن.

در بخش دوم، امام(عليه السلام) به منظور يادآورى نعمت هاى خدا ـ نه براى آگاه كردن معاويه كه او از اين امور باخبر بود ـ به بيان فضايل بنى هاشم پرداخته و از حمزه سيّدالشّهدا و جعفر طيّار سخن به ميان مى آورد و در پايان مى افزايد: اگر خداوند نهى از خودستايى نكرده بود، فضايل فراوانى را بر مى شمردم كه دل هاى مؤمنان از آن باخبر و گوش هاى شنوندگان با آن آشناست.

در سومين بخش از نامه، اشاره به نكته اصلى ادّعاهاى معاويه مى كند و به مقايسه اى ميان بنى هاشم و بنى اميّه مى پردازد و مى فرمايد: ما علاوه بر اينكه از خويشاوندان نزديك پيامبريم، آيين او را پيش از همه پذيرفته ايم و بيش از همه با آن آشناييم و به همين دليل به خلافت سزاوارتريم. مگر مهاجران در روز سقيفه با استناد به خويشاوندى پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر انصار كه مدّعى خلافت بودند، پيروز نشدند؟ اگر اين امر دليل برترى است پس حق با ماست.

در بخش چهارم اين نامه به نقد يكى ديگر از سخنان جسورانه و بى پايه معاويه پرداخته، مى فرمايد: تو نوشته اى مرا همچون شتر مهار شده به سوى بيعت مى كشاندند با اين سخن خود را رسوا كردى، زيرا مسلمان را چه باك كه مظلوم واقع شود مادامى كه در دين خود ثابت قدم بماند. تو در مورد عثمان و چگونگى رفتار من با او سخن گفتى. چه كسى بيشتر با عثمان دشمنى كرد؟ آن كس كه به يارى او برخاست و از او خواست كه به كار مردم رسيدگى كند تا شورش فرو نشيند؟ (اشاره به توصيه هاى امام(عليه السلام) به عثمان است) يا آن كس كه عثمان از او يارى طلبيد و او دريغ كرد و به انتظار نشست تا مرگش فرا رسد (اشاره به وضع معاويه در برابر قتل عثمان است).

در پنجمين و آخرين بخش از نامه، امام(عليه السلام) در پاسخ تهديد معاويه به لشكركشى و حمله نظامى مى فرمايد: تو با اين سخن مرا به خنده واداشتى، فرزندان عبدالمطلب را در كجا ديدى كه پشت به دشمن كنند و يا از شمشير او بهراسند؟

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ اصْطِفَاءَ اللهِ مُحَمَّداً(صلى الله عليه وآله) لِدِينِهِ، وَتَأْيِيدَهِ إِيَّاهُ بِمَنْ أَيَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ; فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْكَ عَجَباً; إِذْ طَفِقْتَ تُخْبِرُنَا بِبَلاَءِ اللهِ تَعَالَى عِنْدَنَا، وَنِعْمَتِهِ عَلَيْنَا فِي نَبِيِّنَا، فَكُنْتَ فِي ذَلِكَ كَنَاقِلِ التَّمْرِ إِلَى هَجَرَ، أَوْ دَاعِي مُسَدِّدِهِ إِلَى النِّضَالِ. وَزَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِي الاِْسْلاَمِ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ; فَذَكَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَكَ كُلُّهُ، وَإِنْ نَقَصَ لَمْ يَلْحَقْكَ ثَلْمُهُ. وَمَا أَنْتَ وَالْفَاضِلَ وَالْمَفْضُولَ، وَالسَّائِسَ وَالْمَسُوسَ! وَمَا لِلطُّلَقَاءِ وَأَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ، وَالتَّمْيِيزَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ الاَْوَّلِينَ، وَتَرْتِيبَ دَرَجَاتِهِمْ، وَتَعْرِيفَ طَبَقَاتِهِمْ! هَيْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ قِدْحٌ لَيْسَ مِنْهَا، وَطَفِقَ يَحْكُمُ فِيهَا مَنْ عَلَيْهِ الْحُكْمُ لَهَا! أَ لاَ تَرْبَعُ أَيُّهَا الاِْنْسَانُ عَلَى ظَلْعِكَ، وَتَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِكَ، وَتَتَأَخَّرُ حَيْثُ أَخَّرَكَ الْقَدَرُ! فَمَا عَلَيْكَ غَلَبَةُ الْمَغْلُوبِ، وَلاَ ظَفَرُ الظَّافِرِ!

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) نامه ات به من رسيد نامه اى كه در آن يادآور شده اى كه خداوند محمد(صلى الله عليه وآله) را براى آيينش برگزيد و با اصحابش او را تأييد كرد به راستى دنيا چه شگفتى هايى در خود از سوى تو براى ما نهفته؟ چرا كه مى خواهى ما را از آنچه خداوند به ما عنايت فرموده آگاه سازى و به ما از نعمت وجود پيغمبر ما در ميان ما خبر دهى، كار تو به كسى مى ماند كه خرما را (از نقاط ديگر) به سرزمين هَجَر (سرزمينى كه مركز خرما بود) مى برد، و يا همچون شاگرد تيراندازى كه بخواهد از طريق دعوت به مبارزه، استادش را بيازمايد. تو گمان كردى كه برترين اشخاص در اسلام، فلان و فلانند! مطلبى را يادآور شده اى كه اگر راست باشد به تو مربوط نيست و اگر دروغ باشد زيانى به تو نمى رساند، اساساً تو را با برتر و غير برتر و رييس و زيردست چكار؟ اسيران آزاد شده از كفار زمان جاهليّت و فرزندان آنها را با امتياز نهادن ميان مهاجران نخستين و ترتيب درجات و تعريف طبقاتشان چه نسبت؟! هيهات! تو خود را در صفى قرار مى دهى كه از آن بيگانه اى، كار به جايى رسيده كه محكومى مى خواهد خودش به داورى بنشيند. اى انسان (غافل و بى خبر) چرا بر سر جاى خود نمى نشينى، و چرا از كوتاهى و ناتوانى خويش آگاه نيستى، و چرا به آنجا كه مقدّرات براى عقب راندن تو تعيين كرده باز نمى گردى؟ تو را با غلبه مغلوب و پيروزى پيروزمند (در پيدايش و پيشرفت اسلام و بعد از رحلت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) چكار؟ تو همان كسى هستى كه همواره در بيابان (گمراهى) سرگردانى و از راه راست (و حد اعتدال) به اين طرف و آن طرف حركت مى كنى.

▲شرح و تفسير

▲چگونه محكوم به داورى مى نشيند؟

همان گونه كه در بالا آمد، اين نامه به گفته مرحوم شريف رضى از جالب ترين نامه هاست كه امير مؤمنان على(عليه السلام) در آن، مسائل مهمى را با عبارات بسيار گويا و رسا به معاويه گوشزد كرده است.

در آغاز به بحثى اشاره مى كند كه معاويه درباره عظمت پيامبر اكرم و آيين او ذكر كرده و مى فرمايد: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) نامه ات به من رسيد نامه اى كه در آن يادآور شده اى كه خداوند محمد(صلى الله عليه وآله) را براى آيينش برگزيد و با اصحابش او را تأييد كرد به راستى دنيا چه شگفتى هايى در خود از سوى تو براى ما نهفته؟ چرا كه مى خواهى ما را از آنچه خداوند به ما عنايت فرموده آگاه سازى و به ما از نعمت وجود پيغمبر ما در ميان ما خبر دهى، كار تو به كسى مى ماند كه خرما را (از نقاط ديگر) به سرزمين هَجَر (سرزمينى كه مركز خرما بود) ببرد و يا همچون شاگرد تيراندازى كه بخواهد از طريق دعوت به مبارزه، استادش را بيازمايد»; (أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ اصْطِفَاءَ اللهِ مُحَمَّداً(صلى الله عليه وآله) لِدِينِهِ، وَتَأْيِيدَهِ إِيَّاهُ بِمَنْ أَيَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ; فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْكَ عَجَباً; إِذْ طَفِقْتَ(1) تُخْبِرُنَا بِبَلاَءِ(2) اللهِ تَعَالَى عِنْدَنَا، وَنِعْمَتِهِ عَلَيْنَا فِي نَبِيِّنَا، فَكُنْتَ فِي ذَلِكَ كَنَاقِلِ التَّمْرِ إِلَى هَجَرَ، أَوْ دَاعِي مُسَدِّدِهِ(3) إِلَى النِّضَالِ(4)).

امام(عليه السلام) براى بيان زشت بودن سخنان معاويه در مورد توصيف اسلام و عظمت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) براى على(عليه السلام) كه نخستين مسلمان و نفس پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و نقطه مركزى اسلام بعد از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بوده، دو مثال ذكر فرموده كه هر يك از ديگرى رساتر و گوياتر است. نخست به ضرب المثل معروف عرب تمثل جسته كه مى گويند: «فُلاَنٌ كَنَاقِلِ التَّمْرِ إِلَى هَجَر» اين ضرب المثل مربوط به تاجرى است كه از شهر هَجَر (يكى از شهرهاى بحرين) كه مركز پرورش خرما بود برخاست و به بصره آمده تا متاعى خريدارى كند و به هَجَر ببرد هرچه نگاه كرد چيزى ارزان تر از خرما نديد. سرمايه خود را تبديل به خرما كرد و آن را به هَجَر آورد و در انتظار گران شدن خرما آنها را در انبار ذخيره نمود; ولى از بخت بد او روز به روز خرما ارزان تر شد تا آنجا كه خرماهاى او در انبار فاسد گشت و سرمايه اش بر باد رفت. اين ضرب المثل را عرب درباره كسى مى گويد كه بخواهد مطالبى نزد كسى بيان كند كه او از آن آگاه تر و داناتر است. معاويه نيز در واقع شبيه آن تاجر احمق بود كه مى خواست عظمت اسلام و پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را براى على(عليه السلام) شرح دهدومعادل اين ضرب المثل درفارسى همان چيزى است كه معروف است مى گوييم: فلان كس زيره به كرمان مى برد يا حكمت به لقمان مى آموزد.

در مثال دوم، امام(عليه السلام) معاويه را به تيراندازى (ناشى) تشبيه مى كند كه نزد استادى درس تيراندازى فرا گرفته سپس جسورانه در مقابل استاد برمى خيزد و او را دعوت به مسابقه براى امتحان و آزمايش او مى كند كه كارى است مضحك و خنده آور.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند:امام(عليه السلام) در اين تشبيه تواضع فراوانى نموده كه معاويه را به عنوان شاگردى، هرچند ناآگاه و جسور براى خود پذيرفته است.

به هر حال آنها كه مى خواهند بعد از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اسلام راستين را بياموزند، كانونش سخنان و رفتار على(عليه السلام) است و چقدر زشت و ناپسند است كه دورافتادگان و «طلقا» بخواهند اسلام را به آن حضرت معرفى كنند.

آن گاه امام(عليه السلام) به بخش ديگرى از سخنان معاويه كه درباره صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله)است و به خليفه اوّل و دوم و سوم اشاره كرده، مى پردازد و چنين مى فرمايد: «تو گمان كردى كه برترين اشخاص در اسلام، فلان و فلانند مطلبى را يادآور شده اى كه اگر راست باشد به تو مربوط نيست و اگر دروغ باشد زيانى به تو نمى رساند اساساً تو را با برتر و غير برتر و رييس و زيردست چكار»; (وَزَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِي الاِْسْلاَمِ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ; فَذَكَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَكَ كُلُّهُ، وَإِنْ نَقَصَ لَمْ يَلْحَقْكَ ثَلْمُهُ(51). وَمَا أَنْتَ وَالْفَاضِلَ وَالْمَفْضُولَ وَالسَّائِسَ وَالْمَسُوسَ!).

همان گونه كه در سابق اشاره شد هدف معاويه از بردن نام خليفه اوّل و دوم و سوم و ذكر فضايل آنها در نامه خود اين بوده است كه امام(عليه السلام) را عصبانى كند و سخنى بگويد و او آن را بهانه كار خود سازد. امام(عليه السلام) با جمله هاى بسيار متين و حساب شده اى كه در اين فراز از نامه است او را به كلى از ميدان برون كرده و سر به زير ساخته است. در واقع امام(عليه السلام) مى خواهد بفرمايد كه تو فرزند ابوسفيان، جرثومه كفر و شرك و بت پرستى و دشمن شماره يك اسلام و آتش افروز جنگ هاى ضد اسلامى هستى. تو در دامان هند جگرخوار پرورش يافته اى و خاندان تو با اسلام بيگانه بوده است اكنون مى خواهى براى صحابه پيغمبر(صلى الله عليه وآله)تعيين مقام كنى و فاضل و مفضول بسازى.

حضرت در ادامه به صورتى كوبنده تر و آشكارتر مى افزايد: «اسيران آزاد شده از كفار زمان جاهليّت و فرزندان آنها را با امتياز نهادن ميان مهاجران نخستين و ترتيب درجات و تعريف طبقاتشان چه نسبت؟»; (وَمَا لِلطُّلَقَاءِ وَأَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ، التَّمْيِيزَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ الاَْوَّلِينَ، وَتَرْتِيبَ دَرَجَاتِهِمْ، وَتَعْرِيفَ طَبَقَاتِهِمْ!).

گويا فراموش كرده اى كه تو در روز فتح مكّه كه آخرين سنگر دشمنان اسلام فتح شد، زير تيغ مجاهدان بودى و راهى براى فرار نداشتى و همچنين پدرت ابوسفيان، به همين دليل در برابر اسلام و رسول خدا تسليم شديد و آن حضرت بر شما منت نهاد و همه را آزاد كرد. حال آمده ايد بر كرسى داورى نشسته ايد و درباره صحابه پيغمبر به قضاوت مى پردازيد؟ راستى شرم آور است كسى كه داراى چنين سابقه اى است و خانواده اى با اين پيشينه سوء دارد بخواهد در اين گونه مسائل دخالت كند.

در واقع بايد لبه تيز انتقاد را متوجه كسانى كرد كه امثال معاويه را بعد از پيغمبر پر و بال دادند و سوابق او را فراموش كردند و فرماندارى بخش عظيمى از كشور اسلام را به او سپردند. آرى در زمان خليفه دوم بود كه معاويه به اين مقام منسوب شد و سرزنش، متوجه مسلمانانى است كه با اين فاصله كم، سوابق خاندان بنى اميّه را به فراموشى سپردند و به حكومت آنها تن در دادند و بر ضد آنها قيام نكردند. با آن همه رواياتى كه از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در منابع مختلف اسلامى در مذمت بنى اميّه و شخص معاويه و خطرات حكومت آنها بيان شده است.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن و براى تأكيد بيشتر مى افزايد: «هيهات تو خود را در صفى قرار مى دهى كه از آن بيگانه اى، كار به جايى رسيده كه محكومى مى خواهد در اين مسائل، داورى كند»; (هَيْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ(6) قِدْحٌ(7) لَيْسَ مِنْهَا، وَطَفِقَ يَحْكُمُ فِيهَا مَنْ عَلَيْهِ الْحُكْمُ لَهَا).

جمله «حَنَّ قِدْحٌ لَيْسَ مِنْهَا» ضرب المثلى است در ميان عرب كه ريشه آن از آنجا گرفته شده كه گروهى از بنى الحنان (طايفه اى از عرب) مى خواستند با هم قمار كنند و چوب هاى تير را براى اين كار آماده كرده بودند. جد آنها يك چوب تير عوضى و ناكارآمد در ميان آن چوبهاى تير انداخت و تقسيم كننده چوبهاى تير مردى كور بود، هنگامى كه به چوب تير تقلّبى برخورد كرد از صداى آن متوجه شد كه آن از چوب هاى اصلى نيست گفت: «حَنَّ قِدْحٌ لَيْسَ مِنْهَا» چوب تيرى كه از جنس چوب هاى اصلى نيست صدا كرد و تقلبى بودن آن فاش شد سپس اين ضرب المثل را براى هر كسى كه خود را داخل در قوم و جماعتى مى كرد كه شايستگى هم رديفى آنها را نداشت به كار بردند و امام(عليه السلام) در اينجا اين ضرب المثل را در مورد معاويه به كار برده كه تو دارى خود را با جماعتى مخلوط مى كنى كه از آنها نيستى. كفار آزاد شده روز فتح مكّه كجا و مهاجران و مجاهدان نخستين كجا.(8)

قابل توجّه اينكه امام(عليه السلام) در عبارت بالا صريحا مى فرمايد: تو با آن سوابق در زمره محكومان هستى چگونه بر كرسى حاكمان نشسته اى و دعوى داورى دارى؟

آن گاه براى تأكيد بيشتر مى افزايد: «اى انسان (غافل و بى خبر) چرا بر سر جاى خود نمى نشينى و از كوتاهى و ناتوانى خويش آگاه نيستى و چرا به آنجا كه مقدّرات براى عقب راندن تو تعيين كرده باز نمى گردى؟ تو را با غلبه مغلوب و پيروزى پيروزمند (در پيدايش و پيشرفت اسلام و بعد از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله)) چكار»; (أَلاَ تَرْبَعُ(9) أَيُّهَا الاِْنْسَانُ عَلَى ظَلْعِكَ(10) وَتَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِكَ(11) وَتَتَأَخَّرُ حَيْثُ أَخَّرَكَ الْقَدَرُ فَمَا عَلَيْكَ غَلَبَةُ الْمَغْلُوبِ، وَلاَ ظَفَرُ الظَّافِرِ!).

امام(عليه السلام) در اين سه جمله، نخست به او هشدار مى دهد كه بر سر جاى خود بنشيند و پا را از گليم خويش درازتر نكند.

در جمله دوم به او دستور خودشناسى مى دهد كه تو بايد بدانى مرد اين ميدان نيستى و از آن ناتوان ترى كه بخواهى زمام حكومت بخشى از كشور اسلامى را به دست بگيرى و يا بخواهى براى تشخيص مهاجران و انصار و ترتيب درجات آنها به داورى بنشينى، پس چه بهتر كه در همان مرتبه اى كه مقدّرات براى تو رقم زده جاى گيرى و از آن تجاوز نكنى و در «صف النعال» بنشينى.

در جمله سوم مى فرمايد: درست است كه مهاجران و انصار در مبارزه با شرك و بت پرستى غالب شدند و بت پرستان و دشمنان اسلام مغلوب گشتند; ولى اين مربوط به پيامبر و صحابه اوست تو را چكار كه در اين باره سخن مى گويى و از پيروزى مسلمين و شكست كفار به عنوان يكى از افتخارات خود بحث مى كنى.

جمله «فَمَا عَلَيْكَ...» كه با فاى تفريع شروع شده، اشاره به اين نكته است كه تو فردى عقب مانده از اسلامى كه در آخرين لحظات پيروزى اسلام با پدرت ابوسفيان ظاهراً تسليم شديد، بنابراين تو از گردونه اين بحث به كلى خارج هستى كه بخواهى در ميان مهاجران نخستين، قضاوت كنى و درجات آنها را تعيين نمايى.

در چهارمين و آخرين جمله مى افزايد: «تو همان كسى هستى كه همواره در بيابان (گمراهى) سرگردانى و از راه راست (و حد اعتدال) به اين طرف و آن طرف حركت مى كنى»; (وَإِنَّكَ لَذَهَّابٌ فِي التِّيهِ، رَوَّاغٌ عَنِ الْقَصْدِ).

«تيه» در اصل به معناى سرگردانى است. سپس به بيابانى كه راه به جايى نمى برد و انسان در آن سرگردان مى شود اطلاق شده است همان گونه كه به بيابان سينا كه بنى اسرائيل در آن چهل سال سرگردان بودند، تيه گفته شده.

امام(عليه السلام) در اين جمله اخير در واقع مسير معاويه را از دو جهت بر خطا مى بيند; نخست اينكه خود را در يك وادى گرفتار كرده كه در آن راه به جايى نمى برد و طريق مقصد نامعلوم است و ديگر اينكه به فرض كه طريق مقصد معلوم باشد، او راه مستقيم را انتخاب نمى كند، بلكه از مسير صحيح منحرف مى گردد.

«روّاغ» صيغه مبالغه از ريشه روغ (بر وزن ذوق) به معناى حركت هاى انحرافى است كه گاهى به اين طرف و گاه به آن طرف مى روند. مى گويند: روباه براى اينكه به دام نيفتد، به اين صورت حركت مى كند. امام(عليه السلام) به مخاطب خود در اينجا مى گويد: تو همواره به اين طرف و آن طرف مكارانه مايل مى شوى و هرگز در مسير اعتدال حركت نمى كنى; گاه مدافع صحابه پيغمبر(صلى الله عليه وآله) مى شوى و گاه در مقابل صحابه پيغمبر(صلى الله عليه وآله) دست به شمشير مى برى و به جنگ برمى خيزى.

##### 1 . «طفقت» از ريشه «طفق» بر وزن «طبق» به معناى آغاز كردن و شروع نمودن در انجام كارى است.
2 . «بلاء» به معناى امتحان و آزمايش است و از آنجا كه گاه بهوسيله نعمت كسى را آزمايش مى كنند و گاه بهوسيله مصيبت، اين واژه در معناى نعمت و درد و رنج و مصيبت هر دو به كار مى رود و در جمله بالا به معناى نعمت است.
3 . «مسدِد» از ريشه «سداد» بر وزن «نهاد» به معناى استوارى و استحكام است و سد را بدين جهت سد گفته اند كه ديواره اى محكم و استوار دارد و مسدد به معناى كسى است كه ديگرى را تعليم مى دهد و استوار مى دارد.
4 . «نضال» به معناى تيراندازى دو نفر به يكديگر است و سپس به هرگونه مبارزه و درگيرى و كشمكش اطلاق شده است.
5 . «ثَلْم» در اصل به معناى شكستن و شكاف دادن و معناى اسم مصدرى آن همان شكاف و عيب است; سپس به هرگونه خسارت زدن، و عيب نهادن اطلاق شده و در جمله بالا به معناى ضرر و زيان به كار رفته است.
6 . «حنّ» از ريشه «حنين» به معناى ناله كردن و مطلق صدا دادن آمده است.
7 . «قدح» به معناى چوبه تير است قبل از آنكه پيكان در يك طرف آن و پر در طرف ديگر قرار گيرد.
8 . اقتباس از بحارالانوار، ج 33، ص 65.
9 . «تَرْبَعُ» از ريشه «ربع» بر وزن «رفع» به معناى توقف و انتظار است و جمله «ألا تَرْبَع» يعنى چرا توقف نمى كنى و دست بر نمى دارى.
10 . «ظَلْع» به معناى لنگيدن و لنگ لنگان راه رفتن است و جمله «اِرْبَعْ عَلى ظَلْعِكَ» در ميان عرب ضرب المثلى است و درباره كسى گفته مى شود كه توانايى انجام چيزى را ندارد و با تلاش بيهوده به سراغ آن مى رود و به او گفته مى شود: آرام بگير.
11 . «ذَرْع» به معناى گشودن دست و فاصله دو دست است و «قُصُورِ ذَرْع» كنايه از ضعف و ناتوانى ست.

▲بخش دوم

أَلاَ تَرَى غَيْرَ مُخْبِر لَكَ، وَلَكِنْ بِنِعْمَةِ اللهِ أُحَدِّثُ ـ أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ تَعَالَى مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالاَْنْصَارِ، وَلِكُلّ فَضْلٌ، حَتَّى إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِيدُنَا قِيلَ: سَيِّدُالشُّهَدَاءِ، وَخَصَّهُ رَسُولُ اللهِ(صلى الله عليه وآله) بِسَبْعِينَ تَكْبِيرَةً عِنْدَ صَلاَتِهِ عَلَيْهِ! أَ وَلاَ تَرَى أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ فِي سَبِيلِ اللهِ ـ لِكُلّ فَضْلٌ ـ حَتَّى إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا مَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ قِيلَ: «الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ وَذُو الْجَنَاحَيْنِ!» وَلَوْ لاَ مَا نَهَى اللهُ عَنْهُ مِنْ تَزْكِيَةِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ، لَذَكَرَ ذَاكِرٌ فَضَائِلَ جَمَّةً تَعْرِفُهَا قُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ، وَلاَ تَمُجُّهَا آذَانُ السَّامِعِينَ. فَدَعْ عَنْكَ مَنْ مَالَتْ بِهِ الرَّمِيَّةُ فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا، وَالنَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا.

ترجمه

من نمى خواهم (درباره فضايل بنى هاشم) به تو خبر دهم بلكه به عنوان سپاس و شكرگزارى نعمت خداوند بازگو مى كنم، آيا تو نمى بينى گروهى از مهاجران و انصار كه در راه خداوند شربت شهادت نوشيدند هر كدام داراى مقام و مرتبتى شدند; اما هنگامى كه شهيد ما حمزه به شهادت رسيد به او «سيّدالشّهدا» گفته شد (سرور شهيدان راه خدا) و رسول الله(صلى الله عليه وآله) هنگام نماز بر او (به جاى پنج تكبير) هفتاد تكبير گفت. آيا نمى بينى گروهى دستشان در ميدان جهاد قطع شد و هر كدام (در اسلام) مقام و منزلتى پيدا كردند; ولى هنگامى كه اين جريان درباره يكى از ما رخ داد، لقب «طيار»، پروازكننده در آسمان بهشت با دو بال، به او داده شد و اگر نه اين بود كه خداوند نهى از خودستايى كرده، گوينده اى (اشاره به خود امام است) فضايلى را برمى شمرد كه دل هاىِ مؤمنان آگاه با آن آشناست و گوش هاى شنوندگان از شنيدن آن ابا ندارد، بنابراين دست از اين سخنان بردار و گمراهان را از خود دور كن (و بدان) ما برگزيده و پرورش يافته و رهين منّت پروردگار خويش هستيم و مردم پرورش يافتگان و تربيت شدگان و رهين هدايت ما هستند.

▲شرح و تفسير

▲امتيازهاى بى نظير

امام(عليه السلام) بعد از آنكه در فصل گذشته از اين نامه، معاويه را در هدفى كه داشت مأيوس ساخت، زيرا او مى خواست با برشمردن فضايل خلفاى سه گانه سخنى از امام(عليه السلام) بر ضد آنها بشنود و آن را پيراهن عثمان ديگرى سازد; ولى امام(عليه السلام)دست رد بر سينه او زد و گفت تو در اين ميان نامحرمى و حق ورود به اين مسأله و داورىِ ميان مهاجران و انصار را ندارى.

آن گاه در اين بخش از نامه به بيان فضايل اهل بيت(عليهم السلام) با بهترين تعبيرات و محكم ترين اسناد مى پردازد تا به صورت غير مستقيم ادعاهاى معاويه را ابطال كند مى فرمايد: «من نمى خواهم (درباره فضايل بنى هاشم) به تو خبر دهم بلكه به عنوان سپاس و شكرگزارى نعمت خداوند بازگو مى كنم آيا نمى بينى جمعيتى از مهاجران و انصار كه در راه خداوند شربت شهادت نوشيدند، هر كدام داراى مقام و مرتبتى شدند اما هنگامى كه شهيد ما حمزه به شهادت رسيد به او «سيّدالشهدا» گفته شد (سرور شهيدان راه خدا) و رسول الله(صلى الله عليه وآله) هنگام نماز بر او (به جاى پنج تكبير) هفتاد تكبير گفت»; (أَ لاَ تَرَى ـ غَيْرَ مُخْبِر لَكَ، وَلَكِنْ بِنِعْمَةِ اللهِ أُحَدِّثُ ـ أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ تَعَالَى مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالاَْنْصَارِ، وَلِكُلّ فَضْلٌ، حَتَّى إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِيدُنَا قِيلَ: سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ وَخَصَّهُ رَسُولُ اللهِ(صلى الله عليه وآله) بِسَبْعِينَ تَكْبِيرَةً عِنْدَ صَلاَتِهِ عَلَيْهِ).

در روايات اسلامى آمده، پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) هر پنج تكبيرى را كه مى گفت گروهى از فرشتگان با او بر حمزه نماز مى گذاردند و به اين ترتيب چهارده گروه از فرشتگان يكى پس از ديگرى آمدند و پشت سر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بر او نماز گزاردند.(1)

به هر حال هدف امام(عليه السلام) از اين سخن آن است كه اگر فضايل را از شهادت شروع كنيم برترين فضيلت از آنِ خاندان ماست، زيرا حمزه سيّدالشهدا از ماست. درست است كه همه شهيدان مقام والايى دارند; ولى اين شهيد هاشمى مقامش از همه والاتر بود.

البتّه اين لقب براى حمزه، در مورد شهداى عصر پيغمبر(صلى الله عليه وآله) است وگرنه مقام امير مؤمنان على(عليه السلام) در شهادت بر مقام امام حسين(عليه السلام) و شهيدان كربلا مقام والاترى است. و جالب اينكه ابن ابى الحديد درباره شهادت امير مؤمنان(عليه السلام) نيز همين سخن را بيان كرده است.(2)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه سخن به بيان فضيلت ديگرى از شهداى بنى هاشم پرداخته و داستان شهادت جعفر طيار را ذكر مى كند و خطاب به معاويه مى فرمايد: «آيا نمى بينى گروهى دستشان در ميدان جهاد قطع شد و هر كدام (در اسلام) مقام و منزلتى يافتند، ولى هنگامى كه اين جريان درباره يكى از ما رخ داد، لقب «طيار»، پرواز كننده در آسمان بهشت با دو بال به او داده شد»; (أَ وَلاَ تَرَى أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ فِي سَبِيلِ اللهِ ـ وَلِكُلّ فَضْلٌ ـ حَتَّى إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا مَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ قِيلَ: «الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ وَذُو الْجَنَاحَيْنِ»).

در شرح نهج البلاغه مرحوم تسترى از مغازى واقدى چنين نقل شده است كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بعد از شهادت جعفر بن ابى طالب وارد بر اسما همسر او شد و خبر شهادت جعفر را به اسما داد سپس فرمود: اى اسما آيا بشارتى به تو بدهم؟ عرض كرد: آرى پدر و مادرم فدايت باد فرمود: خداوند متعال براى جعفر دو بال قرار داده كه در آسمان بهشت با آن پرواز مى كند. اسما گفت: پدر و مادرم فدايت باد اى رسول خدا اين بشارت را به همه مردم بده. پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) برخاست و بر فراز منبر رفت و فرمود: «ألا إنَّ جَعْفراً قَدِ اسْتُشْهِدَ وَقَدْ جَعَلَ اللهُ لَهُ جَناحَيْنِ يَطيرُ بِهِما فِى الْجَنَّةِ; آگاه باشيد جعفر (در ميدان موته) به شهادت رسيد و خداوند (به جاى دو دستش كه قطع شد) دو بال براى او قرار داد كه در آسمان بهشت با آن پرواز مى كند».(31)

سپس امام(عليه السلام) بعد از ذكر اين دو مورد مهم از فضايل بنى هاشم به يك بيان كلى مى پردازد و مى فرمايد: «و اگر نه اين بود كه خداوند نهى كرده است كه انسان، خودستايى كند، گوينده فضايلى را برمى شمرد كه دل هاىِ مؤمنان آگاه با آن آشناست و گوش هاى شنوندگان از شنيدن آن ابا ندارد»; (وَلَوْ لاَ مَا نَهَى اللهُ عَنْهُ مِنْ تَزْكِيَةِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ، لَذَكَرَ ذَاكِرٌ فَضَائِلَ جَمَّةً، تَعْرِفُهَا قُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ، وَلاَ تَمُجُّهَا(4) آذَانُ السَّامِعِينَ).

اشاره به اينكه فضايل ما اهل بيت همه جا را پر كرده و يكى دو تا نيست و به قدرى شهرت دارد كه نه تنها مؤمنان، بلكه منافقان و بيگانگان از اسلام نيز با آن آشنا هستند و گروه زيادى آن را از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) شنيده اند، هرچند امثال تو (معاويه) با آن آشنا نباشيد; ولى از آنجا كه ممكن است حمل بر خودستايى شود من از بازگو كردن آن فضايل فراوان چشم پوشى مى كنم و آن را به داورى مؤمنان و اصحاب خاص پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه هنوز بسيارى از آنها در ميان مسلمانان زندگى مى كنند وا مى گذارم.

سرانجام امام(عليه السلام) در پايان اين فراز از نامه گويى بر معاويه فرياد مى زند و مى فرمايد: «پس دست از اين سخن ها بردار و گمراهان را از خود دور كن ما برگزيده و پرورش يافته و رهين منت پروردگار خويش هستيم و مردم پرورش يافتگان و تربيت شدگان و رهين هدايت ما هستند»; (فَدَعْ عَنْكَ مَنْ مَالَتْ بِهِ الرَّمِيَّةُ(5) فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا، وَالنَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا).

به اعتراف شارحان نهج البلاغه، اين جمله بسيار فصيح و بليغ محتواى بسيار والايى دارد و پاسخ دندان شكنى به سخنان بى ارزش معاويه است.

زيرا با توجّه به اينكه «صَنائِع» جميع صنيعه و اين واژه به معناى برگزيده و پرورش يافته و رهين منّت است، امام(عليه السلام) مى فرمايد: جاى ترديد نيست كه آفتاب نبوّت از خانه ما طلوع كرد. خداوند برگزيده خودش پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را از خاندان ما انتخاب نمود و او را پرورش داد و در آغوش وحى تربيت نمود; هنگامى كه به اوج كمال و علم و هدايت رسيد به هدايت مردم پرداخت و ما هم به دنبال او همين راه را برگزيديم، بنابراين ما تربيت يافتگان و برگزيدگان خداييم و مردم تربيت يافته و ساخته و پرداخته برنامه هاى ما، از اين رو جاى اين ندارد كه ما را با ديگران مقايسه كنى و در نامه خود نام افرادى را ببرى كه اگر هدايت شده اند به وسيله ما هدايت شده اند.

در تفسير «صَنَائِعُ لَنَا» بعضى راه افراط را پوييده اند و مردم را مصنوع پيغمبر(صلى الله عليه وآله) و ائمه هدى(عليهم السلام) يا برده آنها دانسته اند در حالى كه اين سخن با آيات قرآن سازگار نيست; قرآن درباره موسى در يك جا مى فرمايد: «(وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسي); و من تو را براى خودم پرورش دادم»(6) و در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْني); و من محبّتى از خودم بر تو افكندم، تا تحت مراقبت پرورش يابى».(7)

متأسّفانه تفسير بالا بهانه اى به دست مخالفان داد و جالب اينكه در حديثى معتبر از عيون اخبار الرضا(عليه السلام) مى خوانيم كه اباصلت خدمت آن حضرت عرض كرد: اى فرزند رسول خدا اين چيست كه مردم از شما نقل مى كنند؟ امام(عليه السلام)فرمود: چه چيز؟ عرض كرد: مى گويند: شما ادعا مى كنيد كه همه مردم بردگان شما هستند (إِنَّكُمْ تَدَّعُونَ أَنَّ النَّاسَ لَكُمْ عَبِيدٌ) امام(عليه السلام) سخت برآشفت و فرمود: «اللّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالاَْرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ شَاهِدٌ بِأَنِّي لَمْ أَقُلْ ذَلِكَ قَطُّ وَلاَ سَمِعْتُ أَحَداً مِنْ آبَائِي(عليهم السلام) قَالَ قَطُّ وَأَنْتَ الْعَالِمُ بِمَا لَنَا مِنَ الْمَظَالِمِ عِنْدَ هَذِهِ الاُْمَّة وَانِّ هَذِهِ مِنْهَا; خداوندا تو كه آفريدگار آسمان ها و زمين هستى و از پنهان و آشكار آگاهى تو خود گواهى كه من هرگز چنين سخنى نگفتم و از هيچ يك از پدران و اجدادم هرگز نشنيدم پروردگارا تو به ظلم هايى كه از اين امّت بر ما رفته است آگاهى و اين تهمت نيز يكى از آنهاست».(8)

##### 1 . اين حديث (هفتاد تكبير) به طور اجمال در كافى (ج 3، ص 186، باب من زاد على خمس تكبيرات، ح 3) آمده است ولى آنچه در بالا آمد كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) چهارده بار نماز با چهارده گروه از فرشتگان خواند در شرح نهج البلاغه ابن ميثم آمده است.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 193.
3 . شرح نهج البلاغه تسترى، ج 3، ص 111 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 71.
4 . «تَمَجُّ» از ريشه «مج» بر وزن «حج» به معناى بيرون ريختن چيزى از مايعات از دهان است. سپس آن واژه در مورد شنيدن سخنان به وسيله گوش نيز به كار رفته است; معناى جمله بالا اين است كه گوش ها اين فضايل را از خود بيرون نمى ريزد، بلكه آن را پذيرا مى شود.
5 . «رَمِيّة» به معناى صيدى است كه با تيراندازى به دست بيايد. و جمع آن «رمايا» است و جمله «مَنْ مالَتْ بِهِ الرَّمِيَّةُ» اشاره به كسى است كه دنبال صيدى مى رود و آن صيد او را از مسير اصلى منحرف مى سازد و اى بسا در بيابان گمراه شود. امام(عليه السلام)، با اين سخن به معاويه مى گويد: افرادى مثل عمرو بن عاص كسانى هستند كه دنبال صيد مقام و مال دنيا هستند و به همين دليل از جاده حق منحرف شده اند تو زمام اختيار خود را به اين گمراهان مسپار.
6 . طه، آيه 41.
7 . طه، آيه 39.
8 . عيون اخبار الرضا(عليه السلام)، ج 2، ص 184.

▲نكته ها

▲فضايل حمزه سيّدالشهدا

درباره شخصيت حمزه و خدمات گران بهاى او به اسلام و شهادت جانسوز او مطالب بسيارى در منابع اسلامى آمده است كه ذيلا به بخشى از آن اشاره مى شود.

1. در تفسير فرات كوفى آمده است: «يُدْفَعُ يَوْمَ الْقِيامَةِ إلى عَلِىٍّ لِواءُ الْحَمْدِ وَإلى حَمْزَةَ لِواءُ التَّكْبيرِ وَإلى جَعْفَرَ لِواءُ التَّسْبيحِ; روز قيامت پرچم حمد و ستايش خدا به دست على(عليه السلام) و پرچم تكبير به دست حمزه و پرچم تسبيح به دست جعفر سپرده مى شود».(1)

2. در تفسير امام حسن عسكرى(عليه السلام) آمده است: «يَأتى بِالرُّمْحِ الَّذى كانَ يُقاتِلُ حَمْزَةُ أعْداءَ اللهِ فِى الدُّنْيا فَيَناوَلَهُ إيّاهُ وَيَقُولُ: يا عَمَّ رَسُولِ اللهِ ذِدِ الْجَحيمَ عَنْ أوْلِيائِكَ بِرُمْحِكَ; روز قيامت على(عليه السلام) نيزه اى را كه حمزه با آن، با دشمنان خدا در دنيا جهاد مى كرد، به دست حمزه مى دهد و مى گويد: اى عموى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)دوزخ را با اين نيزه از دوستانت دور كن».(2)

3. در كتاب الاصابة فى تمييز الصحابة نوشته ابن حجر عسقلانى آمده است: «حمزه عموى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) دو سال يا چهار سال با او تفاوت سنّى داشت و هر دو از يك زن به نام ثويبه شير خورده بودند و برادر رضاعى محسوب مى شدند (البتّه اين شير خوارگى مربوط به دو فرزند ثويبه بوده است، در دو زايمان كه ميان آن، دو يا چهار سال فاصله بود) پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) او را به لقب اسدالله و سيّدالشهدا مفتخر ساخت و پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بعد از شهادت حمزه و مثله شدن بدنش از سوى كفار قريش بسيار ناراحت شد و در كنار جسد حمزه ايستاد و فرمود: «رَحِمَكَ اللهُ اَىْ عَمّ لَكُنْتَ وَصُولاً لِلرَّحِمِ فَعُولاً لِلْخَيْراتِ; خدا رحمتت كند اى عمو تو بسيار صله رحم بجا مى آوردى و بسيار كار خير انجام مى دادى».(3)

4. در كتاب اسدالغابة فى معرفة الصحابة نوشته ابن اثير آمده است: «هنگامى كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بعد از واقعه احد به مدينه باز گشت صداى گريه و زارى را براى شهداى قبيله انصار از خانه هاى آنها شنيد (در حالى كه خانه حمزه خاموش بود، زيرا او از مهاجرين بود) پيغمبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لكِنَّ حَمْزَةَ لا بَواكِىَ لَهُ; افسوس كه عمويم حمزه عزادارانى ندارد». اين سخن به گوش انصار رسيد به زنانشان گفتند: پيش از آنكه براى شهيدان خود گريه كنيد براى حمزه سوگوارى نماييد. واقدى (مورخ معروف) مى گويد: اين كار به عنوان يك سنّت در ميان مردم مدينه باقى ماند و تا امروز نيز همان برنامه را ادامه مى دهند».(4)

5. در كتاب مكارم الاخلاق آمده است كه حضرت فاطمه زهرا(عليها السلام) از خاك قبر حمزه تسبيحى ساخته بود و ذكر خدا را با آن تسبيح مى گفت.(5)

روايات در فضيلت حضرت حمزه و فداكارى او در هنگام غربت اسلام و حمايت بى دريغ او از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و شهادت شجاعانه اش فراوان است; اين مختصر را با حديث ديگرى كه مرحوم كلينى در كافى از امام باقر(عليه السلام) نقل كرده پايان مى بخشيم: يكى از ياران آن حضرت مى گويد: ما در خدمتش بوديم، سخن از حوادثى به ميان آمد كه بعد از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى محروم ساختن اميرمؤمنان على(عليه السلام) از خلافت به وجود آمد. كسى عرض كرد: خداوند تو را سالم بدارد; بنى هاشم افراد نيرومندى داشتند چرا در مقابل اين جريان مقاومت نكردند؟ امام باقر(عليه السلام) فرمود: آرى بنى هاشم مردان شجاع و دليرى همچون جعفر و حمزه داشتند; ولى افسوس كه شهيد شدند و افراد ضعيفى باقى ماندند; «أَمَا وَاللهِ لَوْ أَنَّ حَمْزَةَ وَجَعْفَراً كَانَا بِحَضْرَتِهِمَا مَا وَصَلاَ إِلَى مَا وَصَلاَ إِلَيْهِ; به خدا سوگند اگر حمزه و جعفر در برابر خليفه اوّل و دوم بودند به هدف خود نمى رسيدند».(6)

##### 1 . سفينة البحار، ماده حمزه.
2 . همان.
3 . الاصابة، ج 1، ص 354.
4 . اسد الغابة، ج 2، ص 48.
5 . مكارم الاخلاق، ص 280 و بحارالانوار، ج 82، ص 333، ح 16.
6 . كافى، ج 8، ص 189، ح 216 (با كمى تلخيص).

▲مقام والاى جعفر بن ابى طالب

امام(عليه السلام) در نامه بالا اشاره پر معنايى به مقام و منزلت جعفر در ميان شهداى عالى قدر اسلام فرمود، در روايات اسلامى نيز تعبيرات مهمى در اين باره ديده مى شود:

1. در كتاب كافى آمده است كه امام صادق(عليه السلام) فرمود: روز قيامت، خداوند همه خلايق را در صحنه محشر جمع مى كند اوّلين كسى را كه صدا مى زنند نوح است از او سؤال مى شود آيا دعوت الهى را به مردم رساندى؟ عرض مى كند: آرى! به او گفته مى شود: چه كسى بر اين امر گواهى مى دهد؟ مى گويد: محمد بن عبدالله (كه شاهد و ناظر همه امت ها بوده است) نوح حركت مى كند و نزد پيغمبر(صلى الله عليه وآله) مى آيد در حالى كه على(عليه السلام) با اوست عرض مى كند: خداوند از من سؤال كرده است كه ابلاغ دعوت كرده ام عرضه داشته ام آرى از من سؤال شد چه كسى گواهى مى دهد عرض كردم: محمد(صلى الله عليه وآله). پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: اى جعفر و اى حمزه برويد و (از سوى من) گواهى دهيد كه او ابلاغ رسالت كرده است. سپس امام صادق(عليه السلام) افزود: جعفر و حمزه (به دستور پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله)) گواه ابلاغ انبيا هستند. كسى كه حاضر بود عرض كرد: پس على(عليه السلام) كجا خواهد بود؟ امام(عليه السلام)فرمود: او مقامش از اين هم بالاتر است: (هُوَ أَعْظَمُ مَنْزِلَةً مِنْ ذَلِكَ).(1)

2. ابن ابى الحديد از ابو الفرج اصفهانى در كتاب مقاتل الطالبيين نقل مى كند كه جعفر فضايل فراوانى دارد و احاديث بسيارى در اين زمينه نقل شده از جمله اينكه هنگامى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) خيبر را فتح كرد جعفر بن ابى طالب از حبشه باز گشته بود. پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را در آغوش گرفت و پيشانى او را بوسيد و اين جمله معروف را فرمود: «ما أدرى بِأيِّهِما اَشَدُّ فَرَحاً بِقُدُومِ جَعْفَر أمْ بِفَتْحِ خَيْبَر؟; نمى دانم كدام يك از اين دو براى من سرورآفرين تر است آمدن جعفر (از حبشه) يا فتح خيبر؟».(2)

3. ابن عساكر در تاريخ دمشق در روايتى نقل مى كند كه على(عليه السلام)نخستين مردى بود كه اسلام آورد، بعد از او زيد بن حارثه و سپس جعفر بن ابوطالب.(3)

4. در كتاب الاصابة فى تمييز الصحابه آمده است كه جعفر به مستمندان و فقرا علاقه فراوانى داشت در كنار آنها مى نشست و به آنها خدمت مى كرد و با آنها سخن مى گفت به گونه اى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) او را «ابوالمساكين» ناميد و پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي; تو از نظر خلقت و خوى شبيه منى» سپس مى افزايد: اين حديث را بخارى و مسلم در كتاب خود نقل كرده اند.(4)

5. ابن عساكر در تاريخ دمشق از انس بن مالك از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند كه فرمود: «نَحْنُ بَنُو عَبْدِالْمُطَّلِبِ سَادَةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ رَسُولُ اللهِ وَحَمْزَةُ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ وَجَعْفَرٌ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَعَلِيٌّ وَفَاطِمَةُ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ; ما فرزندان عبدالمطلب بزرگان اهل بهشتيم من و حمزه سيّدالشهدا و جعفر ذوالجناحين و على و فاطمه و حسن و حسين».(5)

در فضيلت جعفر نيز احاديث فراوانى است، با حديثى از امام باقر(عليه السلام) اين سخن را پايان مى دهيم فرمود: خداوند به رسولش وحى فرستاد كه من چهار خصلت جعفر را پاداش مى دهم پيامبر(صلى الله عليه وآله) به سراغ جعفر فرستاد و اين خبر را با او در ميان گذاشت. جعفر عرض كرد: اگر نه اين بود كه خداوند به تو خبر داده بود، من چيزى در اين باره نمى گفتم (خصال چهارگانه من اين است) من هرگز شراب ننوشيدم (حتى در عصر جاهليّت كه معمول بود) زيرا مى دانستم اگر شراب بنوشم عقل من زايل مى شود و هرگز دروغ نگفتم، زيرا مى دانستم دروغ شخصيت انسان را پايين مى آورد و هرگز دامانم آلوده بى عفتى نشد، زيرا مى ترسيدم خانواده من نيز گرفتار شوند و هرگز براى بت سجده نكردم، چون مى دانستم بت نه زيانى مى رساند و نه سودى مى دهد. پيامبر(صلى الله عليه وآله) دست بر شانه او زد و فرمود: سزاوار است كه خداوند متعال براى تو دو بال قرار دهد كه با آن همراه فرشتگان در بهشت پرواز كنى.(6)

اضافه بر همه اينها از افتخارات جعفر آن است كه رييس مهاجران به حبشه بود، بنابراين او دو هجرت داشت (هجرت به سوى حبشه و هجرت به سوى مدينه) و به دو قبله نماز خواند (در آغاز اسلام به سوى بيت المقدس و سپس در مدينه به سوى كعبه) و دو بار با پيغمبر(صلى الله عليه وآله) بيعت كرد (بيعتى در آغاز اسلام و بيعتى در فتح مكّه) همان گونه كه در احاديث وارد شده است.(7)

##### 1 . كافى، ج 8، ص 267، ح 392.
2 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 72. اين حديث را ابن عساكر در تاريخ دمشق، ج 6، ص 67 نقل كرده است.
3 . مختصر تاريخ دمشق، ج 6، ص 66.
4 . الاصابه، ج 1، ص 237، شرح حال جعفر.
5 . مختصر تاريخ دمشق، ج 6، ص 68.
6 . من لا يحضره الفقيه، ج، 4، ص 397، اين حديث را ابن عساكر نيز در مختصر تاريخ دمشق، ج 6، ص 67 آورده است.
7 . سفينة البحار، ماده جعفر.

▲بخش سوم

لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِزِّنَا وَلاَ عَادِيُّ طَوْلِنَا عَلَى قَوْمِكَ أَنْ خَلَطْنَاكُمْ بِأَنْفُسِنَا; فَنَكَحْنَا وَأَنْكَحْنَا، فِعْلَ الاَْكْفَاءِ، وَلَسْتُمْ! هُنَاكَ وَأَنَّى يَكُونُ ذَلِكَ وَمِنَّا النَّبِيُّ مِنْكُمُ الْمُكَذِّبُ، وَمِنَّا أَسَدُ اللهِ وَمِنْكُمْ أَسَدُ الاَْحْلاَفِ، وَمِنَّا سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمِنْكُمْ صِبْيَةُ النَّارِ، وَمِنَّا خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ، وَمِنْكُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ، فِي كَثِير مِمَّا لَنَا وَعَلَيْكُمْ! فَإِسْلاَمُنَا قَدْ سُمِعَ، وَجَاهِلِيَّتُنَا لاَ تُدْفَعُ، وَكِتَابُ اللهِ يَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا، وَهُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى: (وَأُولُوا الاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْض فِي كِتابِ اللهِ) وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ أَوْلَى النّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ) فَنَحْنُ مَرَّةً أَوْلَى بِالْقَرَابَةِ، وَتَارَةً أَوْلَى بِالطَّاعَةِ. وَلَمَّا احْتَجَّ الْمُهَاجِرُونَ عَلَى الاَْنْصَارِ يَوْمَ السَّقِيفَةِ بِرَسُولِ اللهِ(صلى الله عليه وآله) فَلَجُوا عَلَيْهِمْ، فَإِنْ يَكُنِ الْفَلَجُ بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَكُمْ، وَإِنْ يَكُنْ بِغَيْرِهِ فَالاَْنْصَارُ عَلَى دَعْوَاهُمْ.

ترجمه

هرگز عزت ديرين و عطاياى پيشينِ ما بر قوم و قبيله شما (بنى اميه) مانع نشد كه ما با شما آميزش و اختلاط داشته باشيم به همين دليل ما از طايفه شما همسر گرفتيم و از دختران قبيله خويش به شما همسر داديم همچون اقوامى كه هم طراز همند، در حالى كه شما هرگز در اين پايه نبوديد. چگونه مى توان اين دو گروه را با هم يكسان دانست در حالى كه از ميان ما پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) برخاست و از ميان شما تكذيب كننده (اى همچون ابوجهل)، از ميان ما شير خدا (حمزه) و از ميان شما شير پيمان هاى ضد اسلامى (ابوسفيان) از ميان ما دو سرور جوانان بهشت (حسن و حسين(عليهما السلام)) و از ميان شما كودكان آتش (اولاد مروان و فرزندان عقبة بن ابى معيط) از ما بهترين زنان جهان (فاطمه(عليها السلام)) و از شما حمالة الحطب (ام جميل همسر ابولهب و خواهر ابوسفيان) و امور فراوان ديگر از فضايلى كه ما داريم و رذايلى كه شما داريد، بنابراين دوران اسلام ما به گوش همه رسيده و كارها و شرافت ما در عصر جاهليّت نيز بر كسى مخفى نيست، كتاب خدا آنچه را (دشمن) از ما دور ساخته براى ما جمع نموده است و شاهد آن سخن خداوند متعال است كه فرموده: «خويشاوندان در كتاب الهى نسبت به يكديگر، در احكامى كه خدا مقرر داشته، (از ديگران) سزاوارترند» و نيز فرموده: «سزاوارترين مردم به ابراهيم كسانى هستند كه از او پيروى كردند، و همچنين اين پيامبر (كه راه پر افتخار او را ادامه داد) و كسانى كه به او ايمان آورده اند، و خداوند، سرپرست و ياور مؤمنان است»، پس ما از يك طرف به سبب قرابت و خويشاوندى (پيامبر(صلى الله عليه وآله)) از ديگران سزاوارتريم و از سوى ديگر به سبب اطاعت (از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) زيرا آن روز كه مهاجران، در سقيفه در برابر انصار (براى اثبات حقانيّت خود نسبت به خلافت) استدلال به قرابت و خويشاوندى با پيامبر(صلى الله عليه وآله)كردند و بر آنها پيروز شدند اگر اين دليلِ پيروزى است پس حق با ماست نه با شما (چرا كه ما از همه به پيامبر(صلى الله عليه وآله) نزديك تريم) و اگر دليل ديگرى داشتند ادعاى انصار بر جاى خود باقى است (و آنها هم در خلافت حقى دارند كه آن را به عنوان «مِنّا أميرٌ وَمِنْكُمْ أميرٌ» مطالبه مى كردند)».

▲شرح و تفسير

▲نكات مهم ديگر از فضايل اهل بيت(عليهم السلام)

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه به نكات مهم ديگرى اشاره مى كند; نخست اينكه به معاويه هشدار مى دهد تصور نكن اگر طايفه بنى هاشم با بعضى از بنى اميّه در آميخته و ازدواج كرده اند، دليل بر يكسان بودن آنهاست، بلكه اين نوعى تفضل و ايثار بوده است مى فرمايد: «هرگز عزت ديرين و عطاياى پيشينِ ما بر قوم و قبيله شما مانع نشد كه ما با شما آميزش و اختلاط داشته باشيم; به همين دليل ما از طايفه شما همسر گرفتيم و از دختران قبيله خويش به شما همسر داديم همچون اقوامى كه هم طراز همند در حالى كه شما هرگز در اين پايه نبوديد»; (لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِزِّنَا وَلاَ عَادِيُّ طَوْلِنَا(1) عَلَى قَوْمِكَ أَنْ خَلَطْنَاكُمْ بِأَنْفُسِنَا; فَنَكَحْنَا أَنْكَحْنَا، فِعْلَ الاَْكْفَاءِ(2)، وَلَسْتُمْ هُنَاكَ!).

امام(عليه السلام) اين سخن را از اين جهت مى گويد كه لحن نامه معاويه اين بوده كه بنى اميّه را هم طراز بنى هاشم مى دانست در حالى كه بنى هاشم كانون نبوّت و ولايت و بنى اميّه سردمدار كفر و شقاوت بودند; ولى هنگامى كه ظاهراً مسلمان شدند، اسلام با آنها معامله هم طراز و اَكفاء كرد; به همين دليل پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) با ام حبيبه كه دختر ابوسفيان بود ازدواج نمود و پيغمبر دخترش ام كلثوم را به ازدواج عثمان در آورد.

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن براى اينكه با دليل روشن و برهان دندان شكن، تفاوت بنى هاشم و بنى اميّه و خاندان وابسته به آنها را روشن سازد مى فرمايد: «چگونه مى توان اين دو گروه را با هم يكسان دانست در حالى كه از ميان ما پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) برخاست و از ميان شما تكذيب كننده (اى همچون ابوجهل)، از ميان ما شير خدا (حمزه) و از ميان شما شير پيمان هاى ضد اسلامى (ابوسفيان) از ميان ما دو سرور جوانان بهشت (حسن و حسين(عليهما السلام)) و از ميان شما كودكان آتش (اولاد مروان يا فرزندان عقبة بن ابى معيط) از ما بهترين زنان جهان (فاطمه(عليها السلام)) و از شما حمالة الحطب (ام جميل همسر ابولهب و خواهر ابوسفيان) و امور فراوان ديگر از فضايلى كه ما داريم و رذايلى كه شما داريد»; (وَأَنَّى يَكُونُ ذَلِكَ وَمِنَّا النَّبِيُّ وَمِنْكُمُ الْمُكَذِّبُ، وَمِنَّا أَسَدُ اللهِ وَمِنْكُمْ أَسَدُ الاَْحْلاَفِ(3)، وَمِنَّا سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمِنْكُمْ صِبْيَةُ النَّارِ، وَمِنَّا خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ، وَمِنْكُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ، فِي كَثِير مِمَّا لَنَا وَعَلَيْكُمْ!).

به اين ترتيب امام(عليه السلام) با بيان اين اسنادِ زنده موقعيت خاندان بنى هاشم و رسوايى هاى بنى اميّه و هم پيمانان آنان را بر شمرده به گونه اى كه جاى انكار براى كسى باقى نمى ماند و اين است معناى فصاحت و بلاغت در سخن.

در اينكه منظور از «مكذّب» كيست، شارحان نهج البلاغه نظرات متفاوتى داده اند و گاه افرد گمنامى را به عنوان مكذّب بر شمرده اند كه انسان را به تعجب مى آورد در حالى كه روشن ترين مصداق مكذّب در تاريخ اسلام همان ابو جهل است چه او را از بنى اميه بدانيم و چه ندانيم، زيرا امام(عليه السلام) فضيحت هاى بنى اميّه و اقوام وابسته به آنها را بيان مى كند كه هم عقيده و هم پيمان آنان بودند.

در مورد «اسدالله» هيچ گفتگويى در ميان مفسّران نيست كه منظور حضرت حمزه است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) او را به اين لقب مفتخر ساخت و در مورد «اَسَد الأحْلاف» نيز احتمالات متعدّدى داده شده در حالى كه روشن ترين تفسير آن ابوسفيان است كه در جنگ هايش بر ضد اسلام از طوايف مختلف مشركان پيمان مى گرفت كه آخرين جنگ احزاب بود.

همچنين در مورد تفسير «صِبْيَةُ النَّارِ» (كودكان دوزخ) نظرات مختلفى از سوى شارحان نهج البلاغه ابراز شده ولى از همه مناسب تر اين است كه منظور بچه هاى عقبة بن ابى معيط باشند كه وقتى در روز جنگ بدر ضربات هولناكى بر بدن اين مرد خطرناك سنگ دل وارد شد، چشمش به پيغمبر(صلى الله عليه وآله) افتاد و با صدايى ترحم آميز گفت: «مَنْ لِلصِبْيَةِ يا مُحَمّد; يا محمد من مى روم تكليف فرزندانم چه خواهد شد؟» پيغمبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «النّارُ; آتش دوزخ».(4)

اشاره به اينكه شما مسلمانان را به قتل مى رسانيد و هيچ فكر فرزندان آنها نيستيد; اما اكنون به فكر فرزندان خود افتاده ايد فرزندانى كه در آينده مسير شما را طى مى كنند و در صف دشمنان اسلام خواهند بود. تاريخ هم به ما مى گويد كه فرزندانى از او پا گرفتند كه منشأ شرارت بودند از جمله وليد بن عقبه بود.

منظور از «خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ» به اتفاق همه شارحان نهج البلاغه و ساير علماى اسلام بانوى اسلام فاطمه زهرا(عليها السلام) است، زيرا همان گونه كه در صحيح مسلم آمده پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) هنگام بيمارى وفات خود براى آرامش بخشيدن به دخترش فاطمه فرمود: «يَا فَاطِمَةُ أَمَا تَرْضَيْنَ أَنْ تَكُونِي سَيِّدَةَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ أَوْ سَيِّدَةَ نِسَاءِ هَذِهِ الاُْمَّة؟».(5) شبيه همين حديث در صحيح بخارى جلد 7 صفحه 142 و در مسند احمد و مستدرك حاكم به جاى اين تعبير «سَيِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِين» آمده كه فراگيرتر است.(6)

اما «حمّالة الْحَطَب» كه در قرآن در سوره مسد به او اشاره شده به اتفاق شارحان نهج البلاغه و مفسّران قرآن منظور ام جميل همسر ابولهب، خواهر ابوسفيان و عمه معاويه است.

از مجموع آنچه در بالا آمده به خوبى موقعيت خاندان پيغمبر(صلى الله عليه وآله) و بنى هاشم و موقعيت خاندان بنى اميّه و خاندان وابسته به آنها روشن مى شود و امام(عليه السلام) با بيان خود كه از ذيل آن استفاده مى شود، مسائل زياد ديگرى نيز بوده است و روى ملاحظاتى بيان نفرموده، پاسخ كوبنده اى به معاويه در برابر ادعاهايش داد.

آن گاه امام(عليه السلام) براى تأكيد آنچه گذشت مى افزايد: «بنابراين دوران اسلام ما به گوش همه رسيده و كارها و شرافت ما در عصر جاهليّت نيز بر كسى مخفى نيست»; (فَإِسْلاَمُنَا قَدْ سُمِعَ، وَجَاهِلِيَّتُنَا لاَ تُدْفَعُ).

اشاره به اينكه اسلام از ما آغاز شد و نخستين مسلمانان ما بوديم و همواره مدافع اسلام و قرآن بوديم. در زمان جاهليّت نيز به نيك نامى و درست كارى و امانت در ميان همه مردم معروف بوديم همان گونه كه در روايتى در حالات جعفر خوانديم كه خداوند براى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) او را به سبب چهار فضيلت برجسته در زمان جاهليّت ستود به عكس بنى اميّه و خاندان وابسته به آنها كه معروف به حيله گرى و شيطنت و فساد و خون ريزى بودند.

مرحوم مغنيه در شرح نهج البلاغه خود از كتاب عبقرية محمد از نويسنده معروف مصرى «عقاد» نقل مى كند كه بنى هاشم همواره صاحبان عقيده و فضايل اخلاقى و حسن ظاهر بودند و بنى اميّه حيله گرانى با ظواهر ناپسند و ما در تمام صفات، اين اختلاف را بين بنى هاشم و بنى اميّه مى بينيم.(7)

جالب اينكه ابن ابى الحديد در بيان اين تفاوت ها بحثى طولانى در حدود يكصد صفحه در سه فصل دارد: در فصل نخست فضايل بنى هاشم را نسبت به بنى اميّه (فرزندان عبد شمس) نقل مى كند و در فصل دوم از امورى كه بنى اميّه به آن افتخار مى كردند سخن مى گويد و در فصل سوم از اين افتخارات موهوم پاسخ مى دهد.(8)

آن گاه امام(عليه السلام) بعد از اين دلايل قوى تاريخى به سراغ قرآن مجيد مى رود و با دو آيه از آن حقانيّت و اولويت بنى هاشم را اثبات مى كند مى فرمايد: «كتاب خدا آنچه را (دشمن) از ما دور ساخته و جدا كرده براى ما جمع نموده است و آن سخن خداوند متعال است كه فرموده: «خويشاوندان در كتاب الهى نسبت به يكديگر سزاوارترند و نيز فرموده: «سزاوارترين مردم به ابراهيم كسانى هستند كه از او پيروى كردند، و همچنين اين پيامبر (كه راه پر افتخار او را ادامه داد) و كسانى كه به او ايمان آورده اند و خداوند، سرپرست و ياور مؤمنان است»; (وَكِتَابُ اللهِ يَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا، وَهُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى (وَأُولُوا الاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْض فِي كِتابِ اللهِ)(9) وَقَوْلُهُ تَعَالَى: (إِنَّ أَوْلَى النّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ)(10)).

حضرت در تفسير و تطبيق اين آيه مى افزايد: «پس ما از يك طرف به سبب قرابت و خويشاوندى (پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) از ديگران سزاوارتريم و از سوى ديگر به سبب اطاعت (از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله))»; (فَنَحْنُ مَرَّةً أَوْلَى بِالْقَرَابَةِ، وَتَارَةً أَوْلَى بِالطَّاعَةِ).

در واقع، امام(عليه السلام) با ذكر اين دو آيه تمام راهها را بر معاويه مى بندد كه اگر معيار در جانشينى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)، قرابت با او باشد، ما از همه سزاوارتريم، چرا كه نزديك تريم و اگر معيار، آشنايى با تعليمات و اطاعت از دستورات آن حضرت باشد ما از همه آشناتر و نسبت به آيين او مطيع تريم در حالى كه خاندان بنى اميّه و كسان ديگرى كه بر كرسى خلافت پيغمبر(صلى الله عليه وآله) نشستند هيچ يك از اين دو اولويت را ندارند.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه مگر خويشاوندى به تنهايى مى تواند دليل بر صلاحيت جانشينى پيغمبر اكرم گردد. پاسخ آن است كه امام(عليه السلام)ناظر به استدلالى است كه در سقيفه بنى ساعده از سوى طرفداران خليفه اوّل شد; آنها قرابت با پيامبر(صلى الله عليه وآله) را دليل بر اولويت خود دانستند. امام(عليه السلام) مى فرمايد كه اگر معيار اين باشد ما از همه آنها اقربيم.

به يقين معيار اصلى همان است كه امام(عليه السلام) در جمله دوم گفته است و از آن تعبير به طاعت نموده، طاعتى زاييده از علم و ايمان. كسى كه نسبت به مكتب پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از همه آگاه تر و ايمانش به آن بيشتر باشد، شايستگى بيشترى براى خلافت او دارد. به همين دليل ما امير مؤمنان على(عليه السلام) را از همه شايسته تر مى دانيم و از آن بالاتر اينكه خداوند به موجب شايستگى هاى بى نظيرى كه در آن حضرت بود خودش او را برگزيد.

سپس امام(عليه السلام) به توضيح بيشترى درباره آنچه در بالا به آن اشاره كرد پرداخته مى فرمايد: «آن روز كه مهاجران، در سقيفه در برابر انصار (براى اثبات حقانيّت خود نسبت به خلافت) استدلال به قرابت و خويشاوندى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) كردند، بر آنها پيروز شدند اگر اين دليلِ پيروزى است، پس حق با ماست نه با شما (چرا كه ما از همه به پيامبر(صلى الله عليه وآله) نزديك تريم) و اگر دليل ديگرى دارد ادعاى انصار بر جاى خود باقى ست (و آنها هم در خلافت حقى دارند كه آن را به عنوان «مِنّا أميرٌ وَمِنْكُمْ أميرٌ» مطالبه مى كردند)»; (وَلَمَّا احْتَجَّ الْمُهَاجِرُونَ عَلَى الاَْنْصَارِ يَوْمَ السَّقِيفَةِ بِرَسُولِ اللهِ(صلى الله عليه وآله) فَلَجُوا(1) عَلَيْهِمْ، فَإِنْ يَكُنِ الْفَلَجُ بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَكُمْ، وَإِنْ يَكُنْ بِغَيْرِهِ فَالاَْنْصَارُ عَلَى دَعْوَاهُمْ).

در واقع امام(عليه السلام) پاسخ ضمنى به سخنان معاويه در مورد خليفه اوّل و دوم مى دهد كه معاويه در نامه اش آنها را به رخ كشيده بود مى فرمايد: نه تنها بنى اميّه شايستگى براى خلافت پيامبر(صلى الله عليه وآله) ندارند، زيرا نه از مهاجران بودند و نه از انصار، بلكه از طلقا يعنى همان مشركان آزاد شده روز فتح مكّه بودند. خلفاى نخستين نيز به استناد سخنان خودشان شايستگى براى اين كار نداشتند، زيرا از آنها شايسته تر وجود داشت. اگر معيار شايستگى ـ طبق استدلال آنها ـ قرابت باشد على(عليه السلام) از همه آنها به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نزديك تر بود; هم پسر عموى پيامبر بود و هم داماد او. اگر ديگران شاخ و برگ اين شجره نبوّت باشند، على(عليه السلام)ميوه آن درخت بود و همچنين امامان اهل بيت(عليهم السلام).

مجدداً تكرار مى كنيم كه اين استدلال در واقع استدلال به مسلّمات خصم است كه در منطق از آن به عنوان استدلالات جدلى تعبير مى كنند; يعنى آنچه را او مسلم داشته از او مى گيرند و به او باز مى گردانند و خلع سلاحش مى كنند.

##### 1 . «طَوْل» به معناى امكانات و توانايى مالى است، به معناى فضل و بخشش نيز آمده است و در اصل از «طول» در مقابل «عرض» گرفته شده، زيرا توانايى هاى مالى يا جسمى يك نوع طول قدرت انسان را مى رساند و «ذِى الطَول» به معناى بخشنده است، بنابراين تعبير «عادِىّ طَوْلِنا» در جمله بالا به معناى عطاياى هميشگى ماست.
2 . «الأَكْفاء» جمع «كفؤ» بر وزن «قفل» به معناى هم رديف و هم طراز در شخصيت است.
3 . «الأحْلاف» جمع «حلف» بر وزن «جلف» به معناى پيمان و «حلف» بر وزن «حرف» به معناى سوگند ياد كردن است و از آنجا كه پيمان ها را با سوگند مؤكد مى سازند به آن حلف گفته مى شود.
4 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 197.
5 . صحيح مسلم، ج 7، ص 143-144.
6 . مسند احمد، ج 3 ص 80 و مستدرك حاكم، ج 3، ص 186.
7 . فى ظلال نهج البلاغه، ج 3، ص 471.
8 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 198-295.
9 . انفال، آيه 75 .
10 . آل عمران، آيه 68 .
11 . «فَلَجوا» از ريشه «فلْج» بر وزن «فتح» به معناى پيروزى شدن گرفته شده و «فَلَج» بر وزن «حرج» اسم مصدر و به معناى پيروزى است. و واژه «فلج» بر وزن «خرج» به معناى شكاف و فاصله ميان دو چيز كه گاه سبب زمين گير شدن مى شود نيز اطلاق شده است.

▲نكته ها

▲1. داستان پرغوغاى سقيفه!

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه به داستان پرماجراى سقيفه بنى ساعده كه براى انتخاب خليفه بعد از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تشكيل شد، اشاره فرموده است. ما داستان سقيفه را با ذكر قسمت هاى حساس تاريخى به استناد منابع معتبر در ذيل خطبه 67 تحت عنوان «مسأله خلافت و داستان سقيفه بنى ساعده» به طور مشروح آورديم و از اين توطئه عجيب پرده برداشتيم. در اينجا چند نكته را اضافه مى كنيم:

نخست اينكه طبرى در تاريخ خود و ابن اثير در كامل تصريح كرده اند كه جمعيّت انصار كه در سقيفه بنى ساعده گرد آمده بودند يا گروهى از آنها در برابر پيشنهاد عمر نسبت براى بيعت با ابوبكر گفتند: «لاَ نُبَايِعُ إِلاَّ عَلِيّا; ما تنها با على بيعت مى كنيم» (اين در حالى بود كه على(عليه السلام) و بنى هاشم و از جمله زبير و همچنين گروه ديگرى از مهاجران در سقيفه حاضر نبودند). طبرى بعد از ذكر اين مطلب مى گويد: بعد از اين جريان، عمر به سراغ منزل على(عليه السلام) آمد و در آنجا كه طلحه و زبير و گروهى از مهاجران حضور داشتند، گفت: «وَاللهِ لَنُحْرِقَنَّ عَلَيْكُمْ أَوْ لَتَخْرُجُنَّ الَى الْبَيْعَةِ; به خدا سوگند اين خانه را با شما آتش مى زنيم يا بيرون آييد و بيعت كنيد».(1)

از جمله كسانى كه با عمر در اين حمله به خانه امير مؤمنان على(عليه السلام) همراه بودند، اسيد بن حضير و سلمة بن اسلم بودند.(2)

ديگر اينكه جمعى از انصار كه در بيعت با ابوبكر پيشقدم شدند هر كدام بعداً به مقامى رسيدند از جمله بشير بن سعد بود كه جزو مشاوران عالى خليفه شد و ديگر اسيد بن حضير كه سرپرست نيروى انتظامى مدينه شد سوم سلمة بن اسلم بود كه به مقام معاونت اسيد رسيد.(3)

##### 1 . تاريخ طبرى، ج 2، ص 443 (حوادث سنه 11).
2 . سفينة البحار، ماده اسد.
3 . به كتاب الامامة والسياسة، ص 9 به بعد مراجعه شود.

▲2. فضايل بنى هاشم در عصر جاهليّت و اسلام

گفته شد كه ابن ابى الحديد در ذيل اين نامه بحث بسيار مشروحى (حدود يكصد صفحه) درباره فضايل بنى هاشم و مقايسه آن با نقاط ضعف و منفى بنى عبد شمس (عبد شمس پدر اميه بود) ذكر مى كند.

از جمله اينكه بنى هاشم شهيدان بزرگوارى همچون على(عليه السلام) و حمزه و جعفر به اسلام تقديم كردند در حالى كه بنى اميّه دلقك هايى همچون حكم بن ابى العاص داشتند كه معروف است گاه راه رفتن پيامبر را تقليد مى كرد، پيغمبر(صلى الله عليه وآله) او را ديد و او را نفرين كرد. بعد از آن هرگز نمى توانست به طور صاف و مستقيم راه برود.

ديگر اينكه يكى از پيمان هاى افتخارآميز در عصر جاهليّت «حِلف الفضول» بود پيمانى كه براى حمايت از ضعيفان و دفاع از مظلومان بسته شده بود. در اين پيمان، بنى هاشم و اقوامى از قبايل عرب شركت داشتند ولى هيچ يك از بنى عبد شمس در آن شركت نداشت.

ديگر اينكه بنى اميّه در زمان جاهليّت كارهايى مرتكب شدند كه احدى از عرب مرتكب آن نمى شد; از جمله اينكه اميّه يكى از همسرانش را در حيات خود به همسرى فرزندش ابو عمرو در آورد. در حالى كه دامان بنى هاشم از اين گونه آلودگى ها پاك بود.

نيز عبدالمطلب كه از بزرگان بنى هاشم بود فضايل بى نظيرى داشت; او زمزم را حفر كرد و راه اسماعيل و هاجر را ادامه داد; براى خون انسان اهمّيّت فوق العاده اى قائل شد و ديه آن را يك صد شتر قرار داد كه اسلام آمد و آن را نيز امضا كرد; به هنگام هجوم لشكر فيل (لشكر ابرهه) به مكّه، قريش عموماً از مكّه فرار كردند; ولى عبدالمطلب كه در آن زمان جوانى بود گفت: «وَاللهِ لاَ أَخْرُجَ مِنْ حَرَمِ اللهِ; به خدا سوگند من از حرم خداوند بيرون نمى روم» و فضايل فراوان ديگر.

براى توضيح بيشتر به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد جلد 15 صفحه 198 تا 295 مراجعه كنيد. البتّه در ضمن اين صفحات به بعضى از مفاخر كه متملقان و چاپلوسان براى بنى اميّه شمرده اند اشاره مى كند و آنها را پاسخ مى گويد.

▲بخش چهارم

وَزَعَمْتَ أَنِّي لِكُلِّ الْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ، وَعَلَى كُلِّهِمْ بَغَيْتُ، فَإِنْ يَكُنْ ذَلِكَ كَذَلِكَ فَلَيْسَتِ الْجِنَايَةُ عَلَيْكَ، فَيَكُونَ الْعُذْرُ إِلَيْكَ.

وَتِلْكَ شَكَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُهَا

وَقُلْتَ: إِنِّي كُنْتُ أُقَادُ كَمَا يُقَادُ الْجَمَلُ الْمَخْشُوشُ حَتَّى أُبَايِعَ; وَلَعَمْرُ اللهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ، وَأَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ! وَمَا عَلَى الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَة فِي أَنْ يَكُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ يَكُنْ شَاكّاً فِي دِينِهِ، وَلاَ مُرْتَاباً بِيَقِينِهِ! وَهَذِهِ حُجَّتِي إِلَى غَيْرِكَ قَصْدُهَا، وَلَكِنِّي أَطْلَقْتُ لَكَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ مِنْ ذِكْرِهَا.

ترجمه

تو چنين پنداشتى كه من نسبت به خلفاى پيشين حسد ورزيدم و بر آنها ستم كردم اگر اين گونه باشد جنايتى بر تو نرفته است كه از تو عذرخواهى كنم (و ابدا به تو مربوط نيست به گفته شاعر:) «اين عيبى است (اگر عيب باشد) كه گرد عار آن بر تو نمى نشيند».

تو گفته اى كه مرا همچون شتر افسار زده اى مى كشيدند تا بيعت كنم به خدا سوگند خواسته اى مذمت كنى ولى (ناخود آگاه) مدح و ثنا گفته اى و خواسته اى رسوا كنى ولى خودت رسوا شده اى. اين امر براى يك مسلمان عيب نيست كه مظلوم واقع شود مادام كه در دين خود ترديد نداشته باشد و در يقين خود شك نكند. اين دليل و حجت من است در برابر غير تو و من به همين مقدار كه بيان آن پيش آمد براى تو اشاره كردم.

####

▲شرح و تفسير

▲اين امور به تو مربوط نيست!

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه، يكى ديگر از سخنان ناموزون معاويه را مى آورد كه او در نامه اش به امام(عليه السلام) صريحاً گفته بود: «تو به ابو بكر حسد ورزيدى و از بيعتش سر باز زدى و به عمر نيز حسادت داشتى و از همه بيشتر به عثمان حسد داشتى و زشتى هاى كار او را برملا ساختى و در فهم و دين و روش و عقل او ترديد كردى...» .

امام(عليه السلام) مى فرمايد: «تو چنين پنداشتى كه من نسبت به خلفاى پيشين حسد ورزيدم و بر آنها ستم كردم اگر اين گونه باشد جنايتى بر تو نرفته است كه از تو عذرخواهى كنم (و ابداً به تو مربوط نيست به گفته شاعر:) «اين عيبى است (اگر عيب باشد) كه گرد عار آن بر تو نمى نشيند»; (وَزَعَمْتَ أَنِّي لِكُلِّ الْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ، عَلَى كُلِّهِمْ بَغَيْتُ، فَإِنْ يَكُنْ ذَلِكَ كَذَلِكَ فَلَيْسَتِ الْجِنَايَةُ عَلَيْكَ، فَيَكُونَ الْعُذْرُ إِلَيْكَ

وَتِلْكَ شَكَاةٌ(1) ظَاهِرٌ(2) عَنْكَ عَارُهَا).

به اين ترتيب، امام(عليه السلام) معاويه را از ورود در اين صحنه كنار مى زند و آن را نوعى فضولى در كار ديگران مى شمرد و مى گويد: اگر من مشكلى با خلفا داشته ام بايد آنها يا فرزندان آنها مدعى شوند; اما تو كه از طلقا هستى و در آخرين مرحله از روى ناچارى در فتح مكّه اسلام را پذيرا شدى، حق ندارى در اين موضوع وارد شوى.

آن مصرع از شعر كه امام در اين كلامش به آن استناد فرموده از (ابو ذويب هزلى) است مردى كه دوران جاهليّت اسلام را درك كرد و هنگام رحلت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به مدينه آمد و مسلمان شد و در رديف مسلمانان ظاهر الصلاح در آمد و مصرع اوّل اين شعر چنين است:

وَعَيَّرَها الْواشُونَ أنّى أُحِبُّها

سعايت كنندگان دوست مرا سرزنش كردند كه من او را دوست دارم; ولى اين عيبى است (اگر عيب باشد) كه ننگ و عارش از تو دور است.

اين شعر به صورت ضرب المثلى در آمده براى كسى كه امرى را بد مى شمرد در حالى كه ربطى به او ندارد.

تعبير به «زَعَمْتَ» مفهومش اين است كه اولا نسبتى را كه درباره من به عنوان حسد مى دهى دروغ است، به خصوص اينكه مرا در سخنت شريك قتل عثمان پنداشتى در حالى كه من مردم را از كشتن او نهى مى كردم و ثانياً به فرض كه اين نسبت درست باشد ارتباطى به تو ندارد.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به پاسخ بخش ديگرى از نامه معاويه مى پردازد و مى فرمايد: «تو گفته اى كه مرا همچون شتر افسار زده اى مى كشيدند تا بيعت كنم به خدا سوگند خواسته اى مذمت كنى ولى (ناخود آگاه) مدح و ثنا گفته اى و خواسته اى رسوا كنى ولى خودت رسوا شده اى»; (وَقُلْتَ: إِنِّي كُنْتُ أُقَادُ كَمَا يُقَادُ الْجَمَلُ الْمَخْشُوشُ(3) حَتَّى أُبَايِعَ; وَلَعَمْرُ اللهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ، وَأَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ!).

اشاره به اينكه تو اولاً اعتراف كرده اى كه من مظلوم واقع شده ام و ديگران به من ستم كرده اند، اين مدح منِ مظلوم است و نكوهش ظالمان. ثانياً ثابت كرده اى خلافت به اجماع صحابه نبود; در حالى كه تو مدافع چنان خلافتى هستى و گفته اى خليفه اوّل از همه در پيشگاه خدا برتر و والاتر بود چگونه ممكن است چنين باشد در حالى كه چنين ستمى با نخستين مسلمان و نزديك ترين فرد به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و آگاه ترين و داناترين آنها بنمايد؟ اين تناقض گويى تو دليل بر رسوايى توست.

آن گاه در شرح اين سخن مى افزايد: «اين امر براى يك مسلمان نقص نيست كه مظلوم واقع شود مادام كه در دين خود ترديد نداشته باشد و در يقين خود شك نكند»; (وَمَا عَلَى الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَة(4) فِي أَنْ يَكُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ يَكُنْ شَاكّاً فِي دِينِهِ، وَلاَ مُرْتَاباً بِيَقِينِهِ!).

آرى نيكان و پاكان در طول تاريخ بر اثر حق گويى و حق جويى و عدم تسليم در برابر خواسته هاى ظالمان، مورد ظلم و ستم قرار گرفته اند، اين افتخار آنها بوده و هست.

اشاره به اينكه اگر چنين مظلوميتى عيب باشد بايد بگويى در جنگ احد كه پيشانى و دندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) به وسيله حاميان پدرت شكست و پهلوى حمزه كه به وسيله مادرت شكافته شد و جگرش را بيرون كشيد و به دهان گذارد، پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و حمزه در خور مذمت و پدرت و مشركان مكّه و مادرت هند شايسته مدح و تقديرند.

آيا هيچ عاقلى چنين سخنى را مى پذيرد؟ و اگر به گذشته تاريخ باز گرديم پيامبران بزرگى همچون ابراهيم و يحيى و زكريا و حضرت مسيح(عليهم السلام) و غير آنها را مى بينيم كه در راه حق طلبى مورد ستم و ظلم قرار گرفتند.

امام(عليه السلام) در پايان اين فراز از نامه مى فرمايد: «اين دليل و حجت من است در برابر غير تو و من به همين مقدار كه بيان آن پيش آمد براى تو ذكر كردم»; (وَهَذِهِ حُجَّتِي إِلَى غَيْرِكَ قَصْدُهَا، وَلَكِنِّي أَطْلَقْتُ لَكَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ(5) مِنْ ذِكْرِهَا).

اشاره به اينكه مخاطب واقعى من در اين سخن خلفايى هستند كه مرا به زور به بيعت خودشان مجبور ساختند ولى چون تو، اين مسأله را مطرح كردى به مقدارى كه لازم بود گوشزد كردم.

##### 1 . «شكاة» و «شكْو» و «شكاء» و «شكوى» در اصل به معناى بيمارى است و سپس بر هرگونه عيب و نقص اطلاق شده است و شكايت به معناى اظهار ناراحتى و تظلم آمده است.
2 . واژه «ظاهر» هنگامى كه با عن متعدى بشود به معناى زايل شدن و برطرف گرديدن است و جمله «ظاهر عَنْكَ عارُها» مفهومش اين است كه عيب و عار آن بر تو نيست.
3 . «المخشوش» در اصل به شترى مى گويند كه بينى آن را سوراخ كرده و طناب يا چوبى كه متصل به طنابى است در آن قرار داده اند و هنگامى كه آن طناب را بكشند، حيوان به هر سو كه مايل باشند مى رود زيرا در مقابل درد آن نمى تواند مقاومت كند.
4 . «غضاضة» به معناى نقصان و عيب است و از ريشه «غض» به معناى كوتاه كردن و پايين انداختن و ناقص نمودن گرفته شده.
5 . «سنح» از ريشه «سنوح» بر وزن «فتوح» به معناى به خاطر آمدن است.

▲بخش پنجم

ثُمَّ ذَكَرْتَ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِي وَأَمْرِ عُثْمَانَ، فَلَكَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذِهِ لِرَحِمِكَ مِنْهُ، فَأَيُّنَا كَانَ أَعْدَى لَهُ، وَأَهْدَى إِلَى مَقَاتِلِهِ! أَمَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ اسْتَكَفَّهُ، أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَى عَنْهُ وَبَثَّ الْمَنُونَ إِلَيْهِ، حَتَّى أَتَى قَدَرُهُ عَلَيْهِ. كَلاَّ اللهِ لـَ (قَدْ يَعْلَمُ اللهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لاِِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلاَ يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّ قَلِيلاً). وَمَا كُنْتُ لاَِعْتَذِرَ مِنْ أَنِّي كُنْتُ أَنْقِمُ عَلَيْهِ أَحْدَاثاً; فَإِنْ كَانَ الذَّنْبُ إِلَيْهِ إِرْشَادِي وَهِدَايَتِي لَهُ; فَرُبَّ مَلُوم لاَ ذَنْبَ لَهُ.

وَقَدْ يَسْتَفِيدُ الظِّنَّةَ الْمُتَنَصِّحُ

وَمَا أَرَدْتُ (إِلاَّ الاِْصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاّ بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ).

ترجمه

سپس تو وضع مرا در برابر عثمان يادآور شدى (و مرا بر ترك يارى او سرزنش كردى) حق توست كه با اين گفتار (نادرست) از خويشاوندت دفاع كنى; ولى كدام يك از ما دشمنيش نسبت به او بيشتر بود و راه را براى كشتنش هموار ساخت؟ آيا كسى كه آماده يارى او بود; ولى (او ياريش را نپذيرفت) و از او خواست كه بر جاى خود بنشيند و دست از اين كار بكشد و يا كسى كه (عثمان) از او يارى خواست و او تأخير كرد و مرگ را به سوى او فرستاد تا زندگانيش به سر آمد؟ هرگز چنين نيست كه تو مى گويى (و همه كسانى كه در جريان قتل عثمان حضور داشتند اين حقيقت را به خوبى مى دانند.) به خدا سوگند (به شهادت قرآن مجيد) «خداوند كسانى كه مردم را (از جنگ) باز مى داشتند و كسانى را كه به برادران خود مى گفتند: «به سوى ما بياييد (و خود را از معركه بيرون كشيد)» به خوبى مى شناسد; آنها (مردمى ضعيف اند و) جز اندكى پيكار نمى كنند».

ولى هرگز سزاوار نبود كه من از اين موضوع عذرخواهى كنم كه بر عثمان به سبب بدعت هايى كه (در تقسيم بيت المال و مناصب كشور اسلامى در ميان نااهلان) گذارده بود عيب گرفتم و او را به علت (اين كارها) سرزنش نمودم اگر گناه من ارشاد و هدايت او باشد (هيچ مانعى ندارد و اگر به اين كار ملامت شوم افتخار مى كنم) چه بسيار كسانى كه ملامت مى شوند و بى گناهند (و به گفته شاعر) گاه شخص ناصح و خيرخواه از بس اصرار در نصيحت مى كند متهم مى شود. «من جز اصلاح ـ تا آنجا كه توانايى دارم هدفى نداشته و ندارم ـ و توفيق من (در اين كار)، جز به (يارى) خدا نيست. تنها بر او توكل كردم; و به سوى او باز مى گردم».

▲شرح و تفسير

▲مقصران اصلى در قتل عثمان

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه خود به پاسخ يكى ديگر از ايرادات يا صحيح تر سفسطه هاى معاويه پرداخته مى فرمايد: «سپس تو وضع مرا در برابر عثمان يادآور شدى (و مرا بر ترك يارى او سرزنش كردى) حق توست كه با اين گفتار (نادرست) از خويشاوندت دفاع كنى; ولى كدام يك از ما دشمنيش نسبت به او بيشتر بود و راه را براى كشتنش هموار ساخت؟ آيا كسى كه آماده يارى او بود ولى (او ياريش را نپذيرفت) و از او خواست كه بر جاى خود بنشيند و دست از اين كار بكشد و يا كسى كه (عثمان) از او يارى خواست و او تأخير كرد و مرگ را به سوى او فرستاد تا زندگانيش به سر آمد؟»; (ثُمَّ ذَكَرْتَ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِي وَأَمْرِ عُثْمَانَ، فَلَكَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذِهِ لِرَحِمِكَ مِنْهُ، فَأَيُّنَا كَانَ أَعْدَى(1) لَهُ، وَأَهْدَى إِلَى مَقَاتِلِهِ(2)! أَمَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ(3) وَاسْتَكَفَّهُ، أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَى عَنْهُ وَبَثَّ الْمَنُونَ(4) إِلَيْهِ، حَتَّى أَتَى قَدَرُهُ عَلَيْهِ).

تاريخ اسلام گواهى مى دهد كه نسبتى را كه معاويه به على(عليه السلام) داد كه در خون عثمان شركت داشته و يا دفاع لازم را از او نكرده نسبت دروغى بود كه براى فريب مردم ساخته بود و در همين راه از پيراهن خونين عثمان براى برانگيختن توده هاى نا آگاه بر ضد على(عليه السلام) بهره گرفت در حالى كه امام(عليه السلام) كراراً به عثمان نصيحت كرده بود كه اشتباهات خود را اصلاح كند، بيت المال را در ميان بنى اميّه و اطرافيانش تقسيم ننمايد و پست هاى مهم اسلامى را به دست آنها نسپارد و به درد دل مردم گوش فرا دهد كه متأسفانه عثمان هرگز نپذيرفت. على(عليه السلام) به هنگام هجوم توده هاى خشمگين مردم به خانه عثمان فرزندان خود را براى دفاع از او فرستاد.

در حالى كه معاويه قدمى براى حمايت از عثمان بر نداشت با اينكه عثمان به او نامه نوشته بود و از او خواسته بود كه با لشگرى از شاميان به دفاع از او برخيزد.

جالب است بشنويد هنگامى كه معاويه بر مسند خلافت نشست، روزى به ابوالطفيل، صحابى معروف گفت: تو از قاتلان عثمان نبودى؟ ابوالطفيل گفت: نه ولى او را يارى هم نكردم. معاويه گفت: چرا يارى نكردى؟ ابوالطفيل گفت: هيچ يك از مهاجران و انصار او را يارى نكردند معاويه گفت: بر همه آنها واجب بود كه عثمان را يارى كنند. ابوالطفيل گفت: تو با اين لشگرى كه در شام داشتى چرا نيامدى تا او را يارى كنى معاويه گفت: همين كه من امروز خون خواهى او مى كنم يارى اوست ابو الطفيل خنديد و گفت: كار تو و عثمان همانند چيزى است كه شاعر مى گويد:

لا ألْفِيَنَّكَ بَعْدَ الْمَوْتِ تَنْدُبُنِي *** وَفِي حَيَاتِي مَا زَوَّدْتَنِي زَادِي

تو در حيات من هيچ خدمتى به من نكردى ولى بعد از مرگم مى خواهى بر من گريه كنى.(5)

آن گاه امام(عليه السلام) به عنوان تأكيد و توضيح آنچه در جمله هاى قبل آمد مبنى بر اينكه معاويه به دعوت عثمان براى ياريش هرگز گوش نداد و حالا ديگران را سرزنش مى كند مى فرمايد: «هرگز چنين نيست كه تو مى گويى (و همه كسانى كه در ماجراى عثمان حضور داشتند اين حقيقت را به خوبى مى دانند.) به خدا سوگند (به شهادت قرآن مجيد) «خداوند كسانى كه مردم را (از جنگ) باز مى داشتند و كسانى را كه به برادران خود مى گفتند: «به سوى ما بياييد (و خود را از معركه بيرون كشيد) به خوبى مى شناسد»; (كَلاَّ وَاللهِ لـَ (قَدْ يَعْلَمُ اللهُ الْمُعَوِّقِينَ(6)مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لاِِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاَّ قَلِيلاً)(7)).

مى دانيم اين آيه درباره دو گروه از منافقان است: گروهى كه رسما در ميدان جنگ احزاب كناره گيرى كردند و ديگران را نيز دعوت به كناره گيرى نمودند و گروه ديگرى كه به برادران مسلمانشان مى گفتند: به سوى ما بياييد و دست از اين پيكار خطرناك برداريد. آنها اهل جهاد و پيكار با دشمن نبودند و جز به مقدار كمى آن هم از روى ريا يا اكراه در جهاد شركت نمى كردند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه آيه مزبور اشاره به دو گروه نباشد، بلكه وضع يك گروه را در دو حالت بيان مى كند و اشاره به آن دسته از منافقان است كه وقتى در ميان مجاهدان بوده اند آنها را از جنگ باز مى داشتند و هنگامى كه به كنار مى رفتند ديگران را به سوى خود دعوت مى نمودند.

به هر حال استفاده امام(عليه السلام) از اين آيه شريفه اشاره به اين دارد كه اگر تو (معاويه) در برابر مردم در مورد جريان قتل عثمان پرده پوشى كنى، از خدا مخفى نمى ماند كه وى از تو يارى طلبيد و هرگز به سراغش نيامدى (و از قتل او خوشحال شدى) شايد خلافت به تو برسد.

البتّه معاويه كه يك سياست باز حرفه اى بود مى دانست هنگامى كه مهاجران و انصار در برابر شورش مردم بر ضد عثمان سكوت كرده و كمتر كسى از او دفاع مى كند، چنانچه به ميدان بيايد و به دفاع از عثمان بپردازد، مقابل مهاجران و انصار قرار گرفته است و اين معنا براى او در آينده گران تمام مى شود به همين دليل اعتنايى به دعوت عثمان براى يارى نكرد، هرچند به حسب ظاهر با او هم پيمان بود.

در اينجا سؤالى پيش مى آيد كه آيه شريفه فوق (آيه 18 سوره احزاب) كه درباره موضع گيرى منافقان در برابر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد ممكن است مدح ضمنى براى عثمان محسوب شود، چون در اينجا او به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)تشبيه شده است.

ولى جمله هاى بعد نشان مى دهد كه اين تشبيه فقط ناظر به تشبيه معاويه به منافقان بوده و به بيان ديگر تشبيه در يك جهت است، زيرا امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «ولى هرگز سزاوار نبود كه من از اين موضوع عذرخواهى كنم كه بر عثمان به سبب بدعت هايى كه (در تقسيم بيت المال و پست هاى كشور اسلامى در ميان نااهلان) گذارده بود، عيب بگيرم و او را به خاطر (اين كارها) سرزنش نمايم. اگر گناه من ارشاد و هدايت او باشد (هيچ مانعى ندارد و اگر به اين كار ملامت شوم افتخار مى كنم) چه بسيار كسانى كه ملامت مى شوند و بى گناهند (و به گفته شاعر) گاه شخص ناصح و خيرخواه از بس اصرار در نصيحت مى كند متهم مى شود»; (وَمَا كُنْتُ لاَِعْتَذِرَ مِنْ أَنِّي كُنْتُ أَنْقِمُ(8) عَلَيْهِ أَحْدَاثاً(9); فَإِنْ كَانَ الذَّنْبُ إِلَيْهِ إِرْشَادِي وَهِدَايَتِي لَهُ، فَرُبَّ مَلُوم لاَ ذَنْبَ لَهُ. وَقَدْ يَسْتَفِيدُ الظِّنَّةَ(10) الْمُتَنَصِّحُ(11)).

امام(عليه السلام) در پايان اين سخن مى فرمايد: «من جز اصلاح ـ تا آنجا كه توانايى دارم، هدفى نداشته و ندارم ـ و توفيق من (در اين كار)، جز به (يارى) خدا نيست. تنها بر او توكل كردم; و به سوى او باز مى گردم; (وَمَا أَرَدْتُ (إِلاَّ الاِْصْلاَحَ مَا اسْتَطَعْتُ، وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ إِلَيْهِ أُنِيبُ)(12)).

بى شك، امام(عليه السلام) از معدود كسانى بود كه از ريختن خون عثمان ممانعت مى كرد و فرزندان خود (امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) را) به دفاع از او تشويق مى نمود.(13)

در تاريخ ابن عساكر آمده است هنگامى كه عثمان در محاصره شديد قرار گرفت پيكى به سوى معاويه فرستاد كه فوراً با لشكرى براى يارى من از شام حركت كن. معاويه همراه با دو نفر ديگر سوار بر شتران تندرو شدند و خود را به مدينه رساندند. وى چون بر عثمان وارد شد; عثمان سؤال كرد لشكرى با خود آورده اى؟ گفت: نه، پرسيد: چرا؟ گفت: براى اينكه ترسيدم اگر لشكر شام در اين امر دخالت كنند مردم تو را زودتر به قتل رسانند; ولى شتران تندرو باخود آوردم تا سه روزه تو را به شام برساند.عثمان خشمگين شد و به معاويه بد گفت و پيشنهاد او را غلط شمرد و معاويه از نزد عثمان خارج شد و به سوى شام باز گشت.(14)

در تاريخ طبرى در حوادث سال 35 هجرى آمده است كه شورشيان عثمان را در محاصره شديدى قرار دادند و همه چيز حتى آب را از او قطع كردند «وَقَدْ كانَ يَدْخُلُ بِالشَّيْءِ مِمّا يُريدُ; على(عليه السلام) نيازهاى او را برطرف مى كرد».(15)

نيز در همين كتاب، طبرى مى نويسد: هنگامى كه شورشيان آب و غذا را بر عثمان قطع كردند، على(عليه السلام) شديداً ناراحت شد و گفت: اى مردم اين كارى كه شما انجام مى دهيد نه شبيه كار مسلمانان است و نه كافران، آب و غذا را از او قطع نكنيد. روم و فارس حتى با اسيران خود چنين نمى كردند چرا و به چه عنوان او را در محاصره قرار داده و قتلش را حلال مى شمريد؟(16)

طبرى در ادامه اين سخن مى افزايد: هنگامى كه جمعيّت به در خانه عثمان حمله بردند، امام حسن(عليه السلام) و بعضى ديگر از فرزندان صحابه آنها را نهى كردند.(17)

ولى از آنجا كه امام(عليه السلام) پيش از اين حادثه بارها از عثمان در برابر كارهاى ناروايش انتقاد مى كرد و كراراً او را نصيحت و ارشاد مى فرمود كه دست از اين اعمال بردارد و در برابر مردم حاضر شود، درد دل مردم را بشنود و به خواسته هاى حق آنها پاسخ گويد. اين امور بهانه اى به دست معاويه و امثال او داد كه تو مردم را بر ضد عثمان به شورش واداشتى. امام(عليه السلام) مى فرمايد: اگر ارشاد و نصيحت كه مصداق بارز امر به معروف و نهى از منكر است گناه محسوب مى شود من به اين گناه اعتراف مى كنم ولى هيچ مسلمان با ايمانى چنين كارى را گناه نمى داند، بلكه از فرايض مسلّم اسلام مى شمرد.

لازم به يادآورى است كه جمله «رُبَّ مَلُوم لا ذَنْبَ لَهُ; چه بسيار كسانى كه ملامت مى شوند و گناهى ندارند» يكى از ضرب المثل هاى عرب است و گفته اند: نخستين كسى كه اين جمله را گفته است «اكثم بن صيفى» بوده است.

جمله «وَقَدْ يَسْتَفِيدُ الظِّنَّةَ الْمُتَنَصِّحُ; گاهى كسى كه بسيار در نصيحت اصرار دارد متهم مى شود» مصرع دومى است از يك شعر كه مصرع اولش «وَكَمْ سُقْتُ فى آثارِكُمْ مِنْ نَصيحَة; چقدر درباره كارهاى شما پند و نصيحت كردم» و گفته اند اين شعر از شاعرى است به نام الرياشى.(18)

##### 1 . «اعدى» به معناى دشمن تر از ريشه عداوت گرفته شده است.
2 . «مقاتل» جمع «مقتل» به معناى محل قتل يا موضعى از بدن كه آسيب رساندن به آن سبب قتل انسان مى شود.
3 . «فاسْتَقْعَده» از مجموع قراين اين جمله استفاده مى شود كه ضمير فاعلى به عثمان برمى گردد و ضمير مفعولى به امام(عليه السلام) يعنى عثمان نصرت امام(عليه السلام) را نپذيرفت و از آن حضرت خواست كه در جاى خود بنشيند و دست از ياريش بردارد; ولى بعضى به عكس معنا كرده اند و گفته اند: امام(عليه السلام) از عثمان خواست كه بر جاى خود بنشيند و به مطالبات مردم پاسخ گويد. اين معنا بعيد به نظر مى رسد و اگر روى فاى تفريع در «فاسْتَقْعده» دقت شود ترجيح معناى اوّل واضح مى گردد.
4 . «بث» در اصل به معناى پراكنده ساختن است و «منون» به معناى مرگ، بنابراين «بَثّ الْمَنونَ» يعنى عوامل مرگ را فراهم ساخت.
5 . الامامة والسياسة، ج 1، ص 214.
6 . «المعوقين» از ريشه «عَوْق» بر وزن «فوق» به معناى بازداشتن و منصرف كردن از چيزى است و «عائق» به معناى «مانع» و «معوق» به معناى بازدارنده است.
7 . احزاب، آيه 18 .
8 . «انقم» از ريشه «نقم» بر وزن «قلم» در اصل به معناى انكار كردن چيزى است. سپس به معناى انتقام گرفتن و خرده گرفتن آمده و در اينجا به همين معناست.
9 . «احداث» جمع «حدث» بر وزن «عبث» به معناى هر چيز تازه و نيز به معناى بدعت آمده است و در اينجا به همين معناست.
10 . «الظنّة» به معناى تهمت است از ريشه ظنّ به معناى گمان بد گرفته شده است.
11 . «المُتنصّح» به معناى فرد خيرخواه و بسيار نصيحت كننده است.
12 . هود، آيه 88 .
13 . الامامة والسياسة، ج 1، ص 59 و تاريخ مدينة دمشق، ج 39، ص 418.
14 . تاريخ مدينه دمشق، ج 39، ص 337.
15 . تاريخ طبرى، ج 3، ص 416 تا 418.
16 . همان مدرك.
17 . همان مدرك.
18 . شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 9، ص 611.

▲بخش ششم

وَذَكَرْتَ أَنَّهُ لَيْسَ لِي وَلاَِصْحَابِي عِنْدَكَ إِلاَّ السَّيْفُ، فَلَقَدْ أَضْحَكْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَار! مَتَى أَلْفَيْتَ بَنِي عَبْدِالْمُطَّلِبِ عَنِ الاَْعْدَاءِ نَاكِلِينَ وَبِالسَّيْفِ مُخَوَّفِينَ فـَ لَبِّثْ قَلِيلاً يَلْحَقِ الْهَيْجَا حَمَلْ فَسَيَطْلُبُكَ مَنْ تَطْلُبُ، وَيَقْرُبُ مِنْكَ مَا تَسْتَبْعِدُ، وَأَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَكَ فِي جَحْفَل مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالاَْنْصَارِ، وَالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَان، شَدِيد زِحَامُهُمْ، سَاطِع قَتَامُهُمْ، مُتَسَرْبِلِينَ سَرَابِيلَ الْمَوْتِ ; أَحَبُّ اللِّقَاءِ إِلَيْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ، وَقَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّيَّةٌ بَدْرِيَّةٌ، وَسُيُوفٌ هَاشِمِيَّةٌ، قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا فِي أَخِيكَ وَخَالِكَ وَجَدِّكَ وَأَهْلِكَ (وَما هِيَ مِنَ الظّالِمِينَ بِبَعِيد).

ترجمه

تو (در نامه خود) گفته اى كه نزد تو براى من و يارانم جز شمشير چيزى نيست (و مرا به جنگ تهديد كردى) به راستى بعد از گريه مرا به خنده آوردى! چه زمان ياد دارى كه فرزندان عبدالمطلب به دشمن پشت كرده باشند و از شمشير بترسند (و به گفته شاعر): «پس كمى صبر كن كه حريفت به ميدان مى آيد»، آرى به زودى آن كس كه او را دنبال مى كنى به تعقيب تو بر مى خيزد و آنچه را از آن فرار مى كنى در نزديكى خود خواهى يافت و من در ميان سپاهى عظيم از مهاجران و انصار و تابعان به سرعت به سوى تو خواهم آمد، لشكرى كه جمعيتشان به هم فشرده است و به هنگام حركت غبارشان آسمان را تيره و تار مى كند، آنها لباس شهادت در تن دارند و بهترين ملاقات براى آنها ملاقات با پروردگارشان است و همراه آنها لشكرى از فرزندان بدرند با شمشيرهاى هاشمى كه مى دانى لبه تيز آنها با پيكر برادر و دايى و جد و خاندانت چه كرد «و آن (مجازات) از ساير ستمكاران دور نيست».

▲شرح و تفسير

▲مرا به جنگ تهديد مى كنى

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه كه آخرين بخش آن است به يكى ديگر از تعبيراتى كه در نامه معاويه آمده بود اشاره مى كند كه همان تهديد به جنگ است، مى فرمايد: «و (در نامه خود) گفته اى كه نزد تو براى من و يارانم جز شمشير چيزى نيست (و مرا به جنگ تهديد كردى) به راستى بعد از گريه مرا به خنده درآوردى. چه زمان ياد دارى كه فرزندان عبدالمطلب به دشمن پشت كرده باشند و از شمشير بترسند (و به گفته شاعر): (پس كمى صبر كن كه حريفت به ميدان مى آيد)»; (وَذَكَرْتَ أَنَّهُ لَيْسَ لِي وَلاَِصْحَابِي عِنْدَكَ إِلاَّ السَّيْفُ، فَلَقَدْ أَضْحَكْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَار(1)! مَتَى أَلْفَيْتَ(2) بَنِي عَبْدِالْمُطَّلِبِ عَنِ الاَْعْدَاءِ نَاكِلِينَ(3)، وَبِالسَّيْفِ مُخَوَّفِينَ، فـَ لَبِّثْ قَلِيلاً يَلْحَقِ الْهَيْجَا(4) حَمَلْ).

جمله «لَقَدْ أَضْحَكْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَار» ضرب المثلى است براى كسى كه در ضمن بيان پاره اى از مطالب جدى ناگهان سخنى بى اساس و بى پايه مى گويد و منظور امام(عليه السلام) اين است كه تهديد به جنگ در برابر على(عليه السلام) و بنى هاشم و فرزندان عبدالمطلب خنده آور است; آنها مرد ميدان و فرزند شمشير و پيشروان جهادند و شما شكست خوردگان بدر و احزاب و فتح مكّه و به شهادت تاريخ اسلام افرادى ضعيف و ناتوان هستيد. آيا تهديد شما نسبت به ما خنده آور نيست؟

گفتنى است جمله «لَقَدْ أَضْحَكْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَار» بر اين نكته تكيه دارد كه اگر كسى را در حال عادى بخندانند چندان مهم نيست; اما اگر شخصى مشغول گريستن باشد، سخنى بگويند كه او بخندد معلوم مى شود كه آن سخن فوق العاده خنده آور است.

جمله «لَبِّثْ قَليلاً يَلْحَقُ الْهَيْجاء حَمَلْ» مصراع بعدش چنين است «ما أحْسَنَ الْمَوْتُ إذَ الْمَوْتُ نَزَلَ».

اين شعر در ميان عرب به شكل ضرب المثلى در آمده و اصل آن چنين بود كه در يكى از جنگ هاى عصر جاهليّت شترهاى مردى از قبيله «قشير» به نام حمل بن بدر به غارت برده شد. او كه مرد شجاعى بود رفت و بر راهزنان شبيخون زد و شتران خود را گرفت و اين شعر را سرود كه ترجمه اش اين است: كمى صبر كن حَمَل به ميدان مى آيد و چه زيبا ست مرگ (در مسير دفاع از شرف خويش) هنگامى كه به سراغ انسان مى آيد.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، معاويه را با عباراتى بسيار كوبنده و فصيح و بليغ به طور جدّى تهديد مى كند و مى فرمايد: «پس به زودى آن كس كه او را دنبال مى كنى به تعقيب تو بر خواهد خواست و آنچه را از آن فرار مى كنى در نزديكى خود خواهى يافت و من در ميان سپاهى عظيم از مهاجران و انصار و تابعان به سرعت به سوى تو خواهم آمد»; (فَسَيَطْلُبُكَ مَنْ تَطْلُبُ، وَيَقْرُبُ مِنْكَ مَا تَسْتَبْعِدُ، وَأَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَكَ فِي جَحْفَل مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالاَْنْصَارِ، وَالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَان).

اشاره به اينكه جنگ جويانى كه با من همكارى مى كنند امتحان خود را در غزوات اسلامى داده اند. آنها از سه گروه تشكيل شده اند مهاجران و انصار و نسلى كه بعد از آنها به وجود آمدند و در طريق آنها گام نهاده اند; ولى كسانى كه با تو همراهى مى كنند همان شكست خوردگان غزوات اسلامى و فرزندان آنها و رسوبات دوران جاهليّتند.

جمله «مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالاَْنْصَارِ، وَالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَان» بر گرفته از اين آيه شريفه است: (وَالسّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالاَْنْصارِ وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسان رَّضِيَ اللهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنّات تَجْرِي تَحْتَهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيم).(5)

آن گاه امام(عليه السلام) نيروهاى خود را در چند جمله معرفى مى كند:

نخست مى فرمايد: «لشكرى كه جمعيتشان به هم فشرده است»;(شَدِيد زِحَامُهُمْ).

سپس مى فرمايد: «و به هنگام حركت، غبارشان آسمان را تيره و تار مى كند»; (سَاطِع قَتَامُهُمْ(6)).

در سومين معرفى مى افزايد: «آنها لباس شهادت در تن دارند و بهترين ملاقات براى آنها ملاقات با پروردگارشان است»; (مُتَسَرْبِلِينَ(7) سَرَابِيلَ الْمَوْتِ أَحَبُّ اللِّقَاءِ إِلَيْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ).

در چهارمين وصف مى فرمايد: «و همراه آنها لشكرى از فرزندان بدرند با شمشيرهاى هاشمى كه مى دانى لبه تيز آنها با پيكر برادر و دايى و جد و خاندانت چه كرد و آن (مجازات) از ستمكاران دور نيست»; (وَقَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّيَّةٌ بَدْرِيَّةٌ سُيُوفٌ هَاشِمِيَّةٌ، قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا(8) فِي أَخِيكَ وَخَالِكَ وَجَدِّكَ وَأَهْلِكَ (وَما هِيَ مِنَ الظّالِمِينَ بِبَعِيد)).

امام(عليه السلام) تمام گفتنى ها را در بيان اين چهار وصف آورده است; از يك سو ايمان آنها به خدا و عشقشان به شهادت و لقاى پروردگار كه مهم ترين انگيزه جهاد است و ديگر سابقه درخشان آنها، همچون شركت در جنگ بدر و در هم كوبيدن دشمن با شمشيرهاى هاشمى و اضافه بر اينها عدد بى شمار و انبوه; و به حق كه تعبيرات امام(عليه السلام) در اين نامه فصيح ترين و بليغ ترين و گوياترين و كوبنده ترين تعبيرات است.

تعبير به «مُرْقِل» كه دلالت بر سرعت دارد و «جَحْفَل» كه به لشكر عظيمى اطلاق مى شود كه سواران بسيارى در آن حضور دارند و تعبير به «سَاطِع قَتَامُهُمْ; غبار آنها در آسمان پراكنده است» همه اشاره به اين دارد كه اين لشكر با انگيزه تمام به سرعت به سوى ميدان جهاد مى رود; نه ترديدى در نياتشان است و نه شكى در هدف دارند; بلكه با قاطعيت گام به ميدان جهاد نهاده اند و عاشق شهادت در راه خداهستند.

تعبير به «ذُرِّيَّةٌ بَدْرِيَّةٌ» مفهومش اين است كه آنها فرزندان جنگ بدرند گويى در آن ميدان پرورش يافته اند. با توجّه به اينكه در لشكر امير مؤمنان على(عليه السلام)شمار زيادى از جنگ جويان بدر بودند، اين تعبير كاملا مطابق واقع است. بعضى گفته اند مفاد اين تعبير آن است كه در لشكر امام(عليه السلام) گروهى از فرزندان جنگ جويان بدر حضور دارند در حالى كه اين تفسير با تعبير امام(عليه السلام) سازگار نيست.

منظور از «أخيك»; برادر معاويه، حنظلة بن ابى سفيان است و مقصود از «خالَكَ»; دايى معاويه وليد بن عتبه و منظور امام از «جَدَّكَ»; جد معاويه، جد مادرى او عتبة بن ربيعه است و مراد از «أهْلَكَ»; خاندان معاويه جمعى از عمو زادگان او هستند كه در جنگ بدر در صفوف لشكر كفر حضور داشتند.

جمله (وَما هِيَ مِنَ الظّالِمِينَ بِبَعِيد) بخشى از آيه 83 از سوره هود است كه اشاره به عذاب دردناك و شديد قوم لوط مى كند. قومى كه عذابشان از همه اقوام ستمكار و مشرك شديدتر بود، زيرا خداوند شهرهاى آنها را زير و رو كرد سپس بارانى از سنگ بر ويرانه هاى آن فرستاد. (فَلَمّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِّن سِجِّيل مَّنْضُود * مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمينَ بِبَعيد)(9).

شايان توجّه است كه در كتاب صفين نصر بن مزاحم آمده است روزى سعد بن قيس، صحابى معروف برخاست و در ميان ياران خود خطبه خواند و گفت: اصحاب و ياران محمد(صلى الله عليه وآله) با ما هستند و در ميان جمعيّت ما به خدايى كه نسبت به بندگانش بصير است سوگند اگر فرمانده ما غلامى حبشى بود در حالى كه هفتاد نفر از بدريين با ما هستند، مى بايست بينا و خوش دل باشيم حال چگونه خواهد بود در حالى كه رييس ما پسر عموى پيغمبر ما از رزمندگان بدر است، او كه در كوچكى با پيغمبر نماز خواند و در بزرگى با او جهاد كرد در حالى كه معاويه از مشركان آزاد شده روز فتح مكّه است. پدرش نيز چنين بود; ولى گروهى را اغوا كرده و وارد آتش دوزخ نموده و داغ ننگ را بر پيشانى آنها زده است.(10)

##### 1 . «استعبار» از ريشه «عبر» بر وزن «ابر» به معناى اشك ريختن است.
2 . «الفيت» از ريشه «الفاء» به معناى يافتن ناگهانى است.
3 . «ناكلين» جمع «ناكل» به معناى انسان ضعيف و ترسويى است كه از كار عقب نشينى مى كند. از ريشه «نكول» به معناى ترس و عقب نشينى گرفته شده است.
4 . «هيجاء» به معناى جنگ است، چون انسان را به هيجان وا ميدارد.
5 . توبه، آيه 100.
6 . «قتام» به معناى غبار است.
7 . «مُتسربِلين» در اصل از سربال به معناى پيراهن گرفته شده و متسربل به كسى مى گويند كه پيراهنى در بر كند و در اينجا امام(عليه السلام) شهادت را تشبيه به پيراهنى كرده است كه جنگجويان از لشكرش آن را در تن پوشيده اند; پيراهنى است زينتى و زيبا.
8 . «نصال» جمع «نصل» بر وزن «نسل» به معناى پيكان تير يا لبه شمشير است.
9 . هود، آيه 82 و 83 .
10 . صفين، ص 236.

▲نكته: بدهكارى در لباس طلبكار!

ضرب المثل معروفى است كه از قديم گفته اند: «اگر مى خواهى بدهكار نشوى طلبكار شو» و معاويه از كسانى بود كه از اين ضرب المثل استفاده فراوان مى كرد و نامه معاويه كه امام(عليه السلام) نامه فوق را در جواب او نگاشته، مصداق بارز آن است، زيرا او در حالى كه مرتكب كارهاى خلاف متعدّدى شده بود و پيشينه سويى داشت، دست بالا گرفته و نامه اى بسيار طلب كارانه براى امام(عليه السلام) نوشته است.

اگر ليست بدهكارى هاى اجتماعى و اخلاقى و سوابق او را در نظر بگيريم خواهيم ديد كه:

1. او از نظر خانوادگى وضع عجيبى داشت; پدرش ابوسفيان دشمن شماره يك اسلام و آتش افروز جنگ هاى ضد اسلامى بود و مادرش هند معروف به جگرخوار زنى بود كه در ميدان جنگ احد پهلوى افسر رشيد اسلام، حمزة بن عبدالمطلب را شكافت و جگر او را بيرون كشيد و بر دهان گذاشت.

2. از نظر ايمان به اسلام، نيز در آخرين مرحله; يعنى سال فتح مكّه و تحت فشار، خودش و پدرش ظاهراً به مسلمانان پيوستند.

3. او از بيعت با امام مسلمين على بن ابى طالب(عليه السلام) كه مهاجران و انصار و توده هاى عظيم مردم با او بيعت كرده بودند، سر باز زد.

4. پرچم مخالفت بر ضد حكومت اسلامى را به بهانه خونخواهى عثمان برافراشت و گروه كثيرى از منافقان و مطرودين زمان پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را اطراف خود جمع كرد.

5. بيت المال مسلمانان را بازيچه دست خود قرار داد، كاخ عظيمى همچون كاخ شاهان براى خود ساخت و اموال بيت المال را به جاعلان حديث و رؤساى قبايل و كسانى كه از او حمايت مى كردند و تملق مى گفتند، بى حساب و كتاب بخشيد.

6. از ريختن خون بى گناهان پروا نداشت. محمد بن ابى بكر، مرد صالح خدا و مالك اشتر، سردار رشيد اسلام و عمار ياسر، صحابى معروف و محبوب پيغمبر با توطئه او شهيد شدند و با شبيخون هايى كه به مرزهاى عراق مى زد گروهى از بى گناهان را به خاك و خون مى كشيد.

7. با اينكه در دفاع از عثمان ـ على رقم تقاضاى يارى از سوى او ـ كوتاهى كرده بود خود را وارث خون وى معرفى كرد و به خون خواهى او برخواست.

معاويه على رقم اين بدهكارى ها، در نامه خود به طلبكارى برخواست; از يك سو به حمايت اصحاب پيغمبر(صلى الله عليه وآله) و مهاجران و انصار برمى خيزد و در دفاع از آنها داد سخن مى دهد و ظهور پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و قيامش را عطيه بزرگ الهى مى شمرد و امام(عليه السلام) را در يارى صحابه مقصر مى داند و از سويى ديگر امام(عليه السلام) را متهم به شركت در خون عثمان مى كند و از سوى سوم بيعت اجبارى امام(عليه السلام) را با خليفه اوّل نقيصه اى براى امام ذكر مى كند.

ولى امام(عليه السلام) در پاسخ نامه او با تعبيراتى بسيار كوبنده و در عين حال فصيح و بليغ او را خلع سلاح مى كند. دست او را گرفته به عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى برد و قيام او و پدرش بر ضد پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را به او نشان مى دهد و شركت بستگان نزديكش را در جنگ بدر در صف مشركان و سپس كشته شدن آنها را به دست سپاه اسلام را يادآور مى شود و با صراحت به او مى گويد: ستايش پيغمبر(صلى الله عليه وآله) و بيان اهمّيّت قيام او براى شخصى مانند على(عليه السلام) از قبيل «زيره به كرمان بردن» يا «خرما به هَجَر نقل كردن» است. سپس كوتاهى هاى او را در حمايت از عثمان يادآور مى شود و با عباراتى رسا وضع خاندان بنى اميّه و خاندان بنى هاشم را در جاهليّت و اسلام ترسيم مى كند و شايستگى بى قيد و شرط خود را براى مقام خلافت پيغمبر(صلى الله عليه وآله) بادلايل روشنى بيان مى داردونسبت به بيعت اجباريش مى فرمايد: تو خواستى مرا نكوهش كنى ولى ناخود آگاه مدح و ستايش كردى. و سرانجام تهديد معاويه را به جنگ با خود،پاسخ مى گويد كه تهديدى مضحك و بى معناست نسبت به كسى كه فرزند جنگ و پرورش يافته ميدان هاى جهاد است.

در مجموع همان گونه كه شارحان نهج البلاغه گفته اند و سابقاً نيز به آن اشاره كرديم، اين نامه امام(عليه السلام) از بهترين نامه ها ست كه اهداف امام(عليه السلام) را به بهترين وجهى بيان كرده است.

▲29 إلى أهْلِ الْبَصْرَةِ

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

كه به اهل بصره نگاشت(1)

##### 1 . سند نامه:
اين نامه مربوط به فتنه اى است كه معاويه به وسيله فردى به نام ابن حضرمى در بصره به وجود آورد و هدفش سلطه بر بصره بود، او دستور داشت از كينه هايى كه شكست خوردگان جنگ جمل در بصره به دل داشتند و همچنين از ماجراى خون عثمان بهره گيرى كند و مردم را بشوراند و بصره را از قلمرو امير مؤمنان على(عليه السلام)بيرون ببرد كه موفق به اين كار نشد و خودش نيز كشته شد. اين حادثه را «ابراهيم ثقفى» در كتاب معروف الغارات آورده است و امام(عليه السلام) پس از فرونشاندن اين فتنه به وسيله بعضى از ياران خود، اين نامه را براى مردم بصره نگاشت. بايد توجّه داشت كه كتاب الغارات قبل از سيّد رضى نگاشته شده، بنابراين از منبعى غير از نهج البلاغه گرفته شده است. (نويسنده اين كتاب ابراهيم بن هلال ثقفى در سال 283 چشم از جهان فرو بست) (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 279).

▲نامه در يك نگاه

همان گونه كه در شرح سند نامه ذيلا آمده، اين نامه مربوط به فتنه اى است كه معاويه در بصره به راه انداخت و ماجراى آن به طور فشرده چنين بود كه بعضى از اطرافيان معاويه بعد از اشغال مصر به دست عمرو بن عاص و كشته شدن محمد بن ابى بكر به او گفتند: فردى را به بصره بفرست تا آنجا را نيز از تحت حكومت على(عليه السلام) خارج سازد. معاويه اين پيشنهاد را پذيرفت و با عمرو عاص مشورت كرد او نيز روى موافق نشان داد سرانجام يكى از فرماندهان لشكر خود، به نام ابن حضرمى را روانه بصره كرد و اين در حالى بود كه عبدالله بن عباس والى بصره براى تسليت به امير مؤمنان(عليه السلام) در مورد شهادت محمد بن ابى بكر به كوفه رفته بود و زياد بن ابيه را به جاى خود گماشته بود. معاويه به ابن حضرمى دستور داده بود كه از احساسات خون خواهى عثمان و كينه اى كه گروهى از جنگ جمل در دل داشتند بهره گيرى كند و از قبايل مختلف بصره براى اين هدف بهره گيرى نمايد.

عبدالله بن عباس به سرعت به بصره برگشت و جريان فتنه را براى امام(عليه السلام)گزارش داد. امام(عليه السلام) يكى از مردان خود را به نام اعيَن كه در بصره نفوذ داشت مأمور كرد تا به بصره برود و مردم را از اطراف ابن حضرمى پراكنده سازد. اعين تا حد زيادى در كار خود موفق شد; ولى چون به دست گروهى از خوارج به شهادت رسيد و خبر شهادت او به امام(عليه السلام) واصل گشت امام(عليه السلام) فرد نافذ الكلمه ديگرى را به نام جارية بن قدامه همراه نامه مورد بحث كه در واقع تهديدى است براى شورشيان و متمردان بصره، به سوى بصره گسيل داشت و دستور داد نامه را براى عموم مردم بخواند. آنچه در نهج البلاغه آمده تنها بخشى از اين نامه است.

مخالفان امام(عليه السلام) پس از يك درگيرى شديد شكست خوردند و ابن حضرمى در خانه اى پناهنده شد. جاريه دستور داد خانه را آتش زدند. ابن حضرمى و هفتاد نفر از طرفدارانش هلاك شدند و فتنه خاموش شد.(1)

##### 1 . الغارات، ج 2، ص 373-412.

▲متن و ترجمه

وَقَدْ كَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِكُمْ وَشِقَاقِكُمْ مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ، فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِكُمْ، وَرَفَعْتُ السَّيْفَ عَنْ مُدْبِرِكُمْ، وَقَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ. فَإِنْ خَطَتْ بِكُمُ الاُْمُورُ الْمُرْدِيَةُ، وَسَفَهُ الآرَاءِ الْجَائِرَةِ، إِلَى مُنَابَذَتِي وَخِلاَ فِي، فَهَا أَنَا ذَا قَدْ قَرَّبْتُ جِيَادِي، وَرَحَلْتُ رِكَابِي. وَلَئِنْ أَلْجَأْتُمُونِي إِلَى الْمَسِيرِ إِلَيْكُمْ لاَُوقِعَنَّ بِكُمْ وَقْعَةً لاَ يَكُونُ يَوْمُ الْجَمَلِ إِلَيْهَا إِلاَّ كَلَعْقَةِ لاَعِق; مَعَ أَنِّي عَارِفٌ لِذِي الطَّاعَةِ مِنْكُمْ فَضْلَهُ، وَلِذِي النَّصِيحَةِ حَقَّهُ، غَيْرُ مُتَجَاوِز مُتَّهَماً إِلَى بَرِيّ، وَلاَ نَاكِثاً إِلَى وَفِيّ.

ترجمه

به يقين پراكندگى شما (از اطراف من) و دشمنى و پيمان شكنى شما (در آستانه جنگ جمل) چيزى نبود كه شما از آن آگاه نباشيد; ولى من مجرمان شما را عفو كردم و شمشير را از فراريان برداشتم و كسانى را كه به جانب من آمدند پذيرفتم (و از تقصيرشان در گذشتم).

حال اگر افكار مهلك و آراى ضعيف و منحرف از مسير حق، شما را به ستيزه جويى و مخالفت با من بكشاند من همان مرد ديروزم. سپاه من آماده و اسب ها را زين كرده و جهاز بر شتران گذارده ام و اگر مرا مجبور به حركت به سوى خود سازيد حمله اى به شما بياورم كه جنگ جمل در برابر آن بسيار كوچك باشد.

در عين حال از فضل و برترى مطيعان شما آگاهم و حق ناصحان را به خوبى مى شناسم و هرگز به جهت وجود متهمى، شخص بى گناه را كيفر نمى دهم و وفادار را به خاطر پيمان شكن مجازات نمى كنم.

####

▲شرح و تفسير

▲خاموش كردن آتش فتنه در بصره

امام(عليه السلام) در اين نامه كوتاه و پر معنا و بسيار حساب شده براى خاموش كردن آتش فتنه معاويه در بصره بر دو اصل تكيه مى كند: نخست تهديد بسيار كوبنده اى نسبت به پيمان شكنان دارد و به آنها يادآور مى شود كه اگر دست از فتنه گرى بر ندارند با لشكرى انبوه به سراغ آنها مى آيد و چنان آنان را در هم مى كوبد كه جنگ جمل را فراموش كنند. سپس بر اصل رحمت و عطوفت نسبت به كسانى كه وفادارند يا از كرده خود پشيمانند تكيه مى فرمايد و به آنها بشارت مى دهد كه جان و مال و عرضشان محفوظ خواهد بود.

در آغاز مى فرمايد: «پراكندگى شما (از اطراف من) و دشمنى و پيمان شكنى شما (در آستانه جنگ جمل) چيزى نبود كه شما از آن آگاه نباشيد ولى من مجرمان شما را عفو كردم و شمشير را از فراريان برداشتم و كسانى را كه به جانب من آمدند پذيرفتم (و از تقصيرشان در گذشتم)»; (وَقَدْ كَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِكُمْ(1)شِقَاقِكُمْ(2) مَا لَمْ تَغْبَوْا(3) عَنْهُ، فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِكُمْ، وَرَفَعْتُ السَّيْفَ عَنْ مُدْبِرِكُمْ، وَقَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ).

در واقع امام(عليه السلام) با اين سخنان خود، سمپاشى معاويه و گروه طرفداران او را خنثى مى كند. او تصميم داشت با يادآورى خاطره جنگ جمل آنها را بر ضد امام(عليه السلام) بشوراند; ولى امام(عليه السلام) با يادآورى خاطره آن جنگ مى خواهد آتش فتنه و فساد را خاموش كند مى فرمايد: شما پيمان شكنى كرديد و بر ضد من قيام كرديد; ولى پس از شكست نه فرمان قتل عام دادم و نه اجازه تعقيب مجرمان; فرمان عفو عمومى صادر كردم و مجرمان شما را بخشيدم و كسانى كه به سوى من آمدند آنها را پذيرفتم و گذشته آنان را به فراموشى سپردم، بنابراين حق شناس باشيد و با دشمنان من طرح دوستى نريزيد.

در بعضى از روايات آمده كه امام(عليه السلام) بعد از پيروزى در جنگ جمل دستور داد منادى با صداى رسا ندا در دهد: «لاَ تَتْبَعُوا مُوَلِّياً وَلاَ تُجِيزُوا عَلَى جَرِيح; فراريان را تعقيب نكنيد و مجروحان (بى دفاع) را به قتل نرسانيد».(4)

نيز دستور داد منادى ندا دهد: «مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ وَمَنْ أَلْقَى سِلاَحَهُ فَهُوَ آمِن; آن كس كه به خانه خود بازگردد و در خانه را ببندد در امان است و آن كس كه اسلحه بر زمين بگذارد در امان است».(5) اين دستور شبيه فرمان عفو عمومى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به هنگام فتح مكّه است.

آن گاه براى خاموش كردن اين آتش، سخن از شدت عمل در برابر افراد خيره سر و لجوج به ميان مى آورد و مى فرمايد: «حال اگر افكار مهلك و آراى ضعيف و منحرف از مسير حق، شما را به ستيزه جويى و مخالفت با من بكشاند من همان مرد ديروزم. سپاه من آماده و اسب ها را زين كرده و جهاز بر شتران گذارده ام»; (فَإِنْ خَطَتْ(6) بِكُمُ الاُْمُورُ الْمُرْدِيَةُ، وَسَفَهُ الاْرَاءِ الْجَائِرَةِ، إِلَى مُنَابَذَتِي(7)خِلاَفِي، فَهَا أَنَا ذَا(8) قَدْ قَرَّبْتُ جِيَادِي(9)، وَرَحَلْتُ(10) رِكَابِي).

آن گاه امام(عليه السلام) مى افزايد: «و اگر مرا مجبور به حركت به سوى خود سازيد حمله اى به شما بياورم كه جنگ جمل در برابر آن بسيار كوچك باشد»; (وَلَئِنْ أَلْجَأْتُمُونِي إِلَى الْمَسِيرِ إِلَيْكُمْ لاَُوقِعَنَّ بِكُمْ وَقْعَةً(11) لاَ يَكُونُ يَوْمُ الْجَمَلِ إِلَيْهَا إِلاَّ كَلَعْقَةِ لاَعِق).

اشاره به اينكه در جنگ جمل عِدّه و عُدّه و جمعيّت و آمادگى من بسيار كم بود; ولى امروز لشكر من منسجم و انبوه است و هرگونه وسيله اى در اختيار آنان قرار دارد، بنابراين اگر جنگى رخ دهد قابل مقايسه با آن نخواهد بود و آن محبت هاى جنگ جمل نيز در آن محلى ندارد، چرا كه آن محبت ها را فراموش كرديد و گويا سبب جرأت و جسارت شما شد.

جمله «لَعْقَة لاعِق» با توجّه به اينكه لعقه (بر وزن قهوه) به معناى ليسيدن و لعقه (بر وزن بقعه). مقدار چيزى است كه در يك قاشق جاى مى گيرد، كنايه از شىء بسيار كم است و در فارسى در اين گونه موارد مى گوييم قطره اى است در مقابل دريا.

ولى براى اينكه مبادا دشمن از اين سخن سوء استفاده كند و تصور نمايد امام(عليه السلام) با اين سخن همه اهل بصره را تهديد مى كند و مى گويد خشك و تر را با هم مى سوزانم و بى گناه و گناهكار را كيفر مى دهم اضافه مى فرمايد: «در عين حال از فضل و برترى مطيعان شما آگاهم و حق ناصحان را به خوبى مى شناسم و هرگز به جهت وجود متهمى، شخص بى گناه را كيفر نمى دهم و وفادار را به خاطر پيمان شكن مجازات نمى كنم»; (مَعَ أَنِّي عَارِفٌ لِذِي الطَّاعَةِ مِنْكُمْ فَضْلَهُ، وَلِذِي النَّصِيحَةِ حَقَّهُ، غَيْرُ مُتَجَاوِز مُتَّهَماً إِلَى بَرِيّ، وَلاَ نَاكِثاً إِلَى وَفِيّ).

در بعضى از روايات آمده است، زياد كه از معاونين ابن عباس، فرماندار بصره بود و به هنگام مسافرت ابن عباس به كوفه براى تسليت شهادت محمد بن ابوبكر خدمت امام(عليه السلام)، زمام امور بصره را در دست داشت، خطبه داغى خواند و طى آن تهديد كرد كه من ميان گنهكار و بى گناه تفاوت نمى گذارم و پدر را به خاطر فرزند و همسايه را به جرم همسايه كيفر مى دهم و همه را در هم مى كوبم مگر اينكه به راه راست آييد.(12)

احتمال دارد اين سخن به گوش امام(عليه السلام) رسيده باشد و امام(عليه السلام) مى خواهد با بيان نورانى خود كه عدل اسلامى در آن موج مى زند گفتار زياد را اصلاح كند.

##### 1 . «حَبْل» به معناى ريسمان و طناب است. و جمله «اِنْتِشارُ حَبْلِكُم» كنايه از پراكندگى جمعيت است.
2 . «شقاق» در اصل به معناى عداوت و دشمنى است و در اينجا به معناى پيمان شكنى و ترك در بيعت است.
3 . «تغبوا» از ريشه «غباوت» به معناى جهل و غفلت است، بنابراين «لَمْ تَغْبَوْا عَنْه» يعنى از آن غافل و بى خبر نيستيد.
4 . كافى، ج 5، ص 32.
5 . همان مدرك، ص 12، ح 2.
6 . «خطت» از ريشه «خَطو» بر وزن «خَتم» به معناى گام برداشتن است و خطوه به معناى گام است و گام فاصله اى است كه ميان دو پا به هنگام راه رفتن ايجاد مى شود. اين واژه به وسيله باء متعدى مى شود و مفهوم آن در جمله بالا اين است: افكار مهلك و آراى سخيف و مفسد، شما را به سوى مخالفت من ببرد...
7 . «مُنابَذَة» به معناى مخالفت و مبارزه و در اصل از ريشه «نبذ» به معناى افكندن گرفته شده گويى در مخالفت، كسى را از صلح به سوى درگيرى مى افكنند.
8 . «ها أنا ذا» مركب از سه كلمه است: «ها» براى تنبيه، «انا» ضمير متكلم وحده و «ذا» اسم اشاره و مفهوم آن اين است كه آگاه باشيد، من همانم كه شما مى شناسيد.
9 . «جِياد» جمع «جواد» به معناى اسب ممتاز است.
10 . «رَحَلْت» از ريشه «رحل» بر وزن «نخل» به معناى جهاز بر شتر گذاردن و «ركاب» به معناى شتر است.
11 . «وَقْعَة» به معناى حمله در جنگ است.
12 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 4.

▲30 إلى مُعاوِيَة

از نامه هاى امام(عليه السلام) است

به معاويه(1)

##### 1 . سند نامه:
در كتاب مصادر نهج البلاغه آمده است كه ابن ابى الحديد در شرح خود و همچنين ابن ميثم در شرحى كه بر نهج البلاغه نوشته است اين نامه را با اضافات قابل ملاحظه اى آورده اند و در نهج البلاغه نيست اين نكته نشان مى دهد منبع ديگرى براى اين نامه در دسترس آنها بوده به علاوه در ميان نقل ابن ابى الحديد و ابن ميثم نيز تفاوت هايى وجود دارد كه نشان مى دهد هر كدام منبعى غير از ديگرى داشته اند همچنين علوى در كتاب الطراز بخشى از اين نامه را با تعبيراتى متفاوت با تعبيرات سيّد رضى ذكر كرده و آن هم دليل بر اين است كه از منبع ديگرى گرفته است (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 270).

▲نامه در يك نگاه

مرحوم سيّد رضى آغاز اين نامه را نياورده است. آغاز آن مطابق آنچه در نقل ابن ابى الحديد آمده، چنين است: «أمّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغنى كِتابُكَ تَذْكُرُ فيهِ مُشاغَبَتى ...; نامه تو به من رسيد كه در آن مرا متهم ساخته اى كه شر و فتنه درباره تو و يارانت برپا كرده ام...».

اين تعبير به خوبى نشان مى دهد كه اين نامه نامه اى ابتدايى از سوى امير مؤمنان على(عليه السلام) نيست، بلكه پاسخى است به نامه معاويه كه امام(عليه السلام) را متهم به ايجاد آشوب و ظلم و ستم كرده و امام(عليه السلام) پاسخ كوبنده اى به او مى دهد كه برنامه من امر به معروف و نهى از منكر و مبارزه با ستمكاران و ملحدان و منافقان است و بر اساس دستور پروردگار در قرآن مجيد، اين امور را انجام مى دهم.

امام(عليه السلام) بعد از آنكه دامن خود را از اين تهمت هاى ناروا پاك مى شمرد، به نصيحت كردن معاويه مى پردازد كه اين بخش از نامه در آنچه سيّد رضى در اينجا نقل كرده، منعكس است.

امام(عليه السلام) به او مى فرمايد: راه حق را بشناس كه نشانه هايش روشن است و عذرى در نشناختن آن ندارى. هرگز از مسير حق منحرف نشو كه در بيابان زندگى سرگردان مى شوى و خدا نعمتش را از تو بر مى گيرد و نقمت و مجازاتش را بر تو نازل مى كند. مراقب خويشتن باش باز هم مراقب خويشتن باش; مبادا نفس سركش، تو را به زيان و خسران و كفر و ترك ايمان بكشاند.

▲متن و ترجمه

فَاتَّقِ اللهَ فِيمَا لَدَيْكَ، وَانْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ، وَارْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لاَ تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ، فَإِنَّ لِلطَّاعَةِ أَعْلاَماً وَاضِحَةً، وَسُبُلاً نَيِّرَةً، وَمَحَجَّةً نَهْجَةً، وَغَايَةً مُطَّلَبَةً، يَرِدُهَا الاَْكْيَاسُ، وَيُخَالِفُهَا الاَْنْكَاسُ; مَنْ نَكَبَ عَنْهَا جَارَ عَنِ الْحَقِّ، خَبَطَ فِي التِّيهِ، وَغَيَّرَ اللهُ نِعْمَتَهُ، وَأَحَلَّ بِهِ نِقْمَتَهُ. فَنَفْسَكَ نَفْسَكَ، فَقَدْ بَيَّنَ اللهُ لَكَ سَبِيلَكَ، وَحَيْثُ تَنَاهَتْ بِكَ أُمُورُكَ، فَقَدْ أَجْرَيْتَ إِلَى غَايَةِ خُسْر، وَمَحَلَّةِ كُفْر، فَإِنَّ نَفْسَكَ قَدْ أَوْلَجَتْكَ شَرّاً، وَأَقْحَمَتْكَ غَيّاً، وَأَوْرَدَتْكَ الْمَهَالِكَ، وَأَوْعَرَتْ عَلَيْكَ الْمَسَالِكَ.

ترجمه

از خدا در مورد آنچه در اختيار دارى بترس و در حقى كه خداوند بر تو دارد نظر كن و به معرفت و شناسايى چيزى كه در ندانستن آن معذور نيستى باز گرد، زيرا اطاعتِ (اوامر و نواهى الهى) نشانه هاى واضح، راه هاى نورانى، جاده هاى روشن و آشكار و مستقيم، و سرانجامى خواستنى دارد كه هوشمندان به آن مى رسند و فرومايگان و نابخردان از آن منحرف مى شوند. هر كس از آن روى بر تابد از حق منحرف شده و در بيابان بدبختى و گمراهى سرگردان خواهد شد; خداوند نعمتش را از او مى گيرد و بلا و مجازاتش را بر او مى فرستد.

زنهار زنهار مراقب خويشتن باش كه خداوند سرنوشت نهايى تو را از اين راه كه مى روى روشن ساخته و آنچه را كه امور زندگانى تو به آن منتهى مى شود بيان كرده (سرنوشتى شوم و عاقبتى مذموم دارى) چرا كه تو به سوى عاقبتى زيانبار و منزلگاه كفر پيش مى روى، زيرا هواى نفست تو را به درون شر وارد ساخته و در پرتگاه گمراهى انداخته و در مهلكه ها داخل نموده و راه هاى نجات را بر تو دشوار ساخته است.

▲شرح و تفسير

▲به فكر عاقبت كار خود باش!

براى روشن شدن اهداف امام(عليه السلام) از اين نامه جا داشت نامه معاويه را در اينجا مى آورديم، زيرا جواب نامه هميشه ناظر به متن آن نامه است; ولى متأسفانه نامه او در هيچ كتابى ـ تا آنجا كه اطلاع داريم ـ نقل نشده است، گرچه نامه امام(عليه السلام)آغازى دارد كه مرحوم سيّد رضى آن را نقل نكرده و با توجّه به آغاز آن بخش هايى از محتواى نامه معاويه نيز روشن مى شود، زيرا امام(عليه السلام) در آغاز اين نامه مطابق آنچه در كتاب «تمام نهج البلاغه» آمده است چنين مى فرمايد:

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِيّ أَميرِ الْمُؤْمِنينَ إِلى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبي سُفْيَانَ.

أَمّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَني كِتَابُكَ تَذْكُرُ مُشَاغَبَتي، وَتَسْتَقْبِحُ مُوَازَرَتي»، وَتَزْعَمُني مُتَجَبِّراً، وَعَنْ حَقِّ اللهِ مُقَصِّراً. فَسُبْحَانَ اللهِ، كَيْفَ تَسْتَجيزُ الْغيبَةَ، وَتَسْتَحْسِنُ الْعَضيهَةَ. فَإِنّي لَمْ أُشَاغِبْ إِلاّ في أَمْر بِمَعْرُوف، أَوْ نَهْي عَنْ مُنْكَر. وَلَمْ أَتَجَبَّرْ إِلاّ عَلى بَاغ مَارِق، أَوْ مُلْحِد كَافِر، وَلَمْ آخُذْ فِي ذَلِكَ إِلاّ بِقَوْلِ اللهِ ـ سُبْحَانَهُ ـ : (لاَ تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ)وَأَمَّا التَّقْصيرُ في حَقِّ اللهِ ـ تَعَالى ـ فَمَعَاذَ اللهِ وَإِنَّمَا الْمُقَصِّرُ في حَقِّ اللهِ ـ جَلَّ ثَنَاؤُهُ ـ مَنْ عَطَّلَ الْحُقُوقَ الْمُؤَكَّدَةَ، وَرَكَنَ إِلَى الأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ، وَأَخْلَدَ إِلَى الضَّلاَلَةِ الْمُحَيِّرَةِ. وَمِنَ الْعَجَبِ أَنْ تَصِفَ، يَا مُعَاوِيَةُ، الِاحْسَانَ، وَتُخَالِفَ الْبُرْهَانَ، وَتَنْكُثَ الْوَثَائِقَ الَّتي هِيَ للهِ ـ عَزَّ وَجَلَّ ـ طَلِبَةٌ، وَعَلى عِبَادِهِ حُجَّةٌ، مَعَ نَبْذِ الإِسْلاَمِ، وَتَضْييعِ الأَحْكَامِ، وَطَمْسِ الأَعْلاَمِ، وَالْجَرْيِ فِي الْهَوى، وَالتَّهَوُّسِ فِي الرَّدى».

«به نام خداوند بخشنده مهربان. اين نامه اى است از بنده خدا على امير مؤمنان به معاويه بن ابى سفيان.

اما بعد نامه تو به من رسيد كه در آن مرا متهم ساخته بودى كه بر ضد تو فتنه برپا كرده ام و مردم را شورانده ام و كمك كردن به من را در برنامه هايم زشت شمرده و چنين پنداشته اى كه من ستمگرم و در اداى حق الهى مقصر. سبحان الله چگونه تو غيبت (و تهمت) را مجاز مى شمرى؟ به يقين من مردم را جز در انجام امر به معروف و نهى از منكر به هيجان نياورده ام و جز بر طغيان گران و خارجان از دين يا ملحدان منافق (كافر) ستم روا نداشته ام و من در اين راه به گفته خداوند (در قرآن مجيد) تمسك جسته ام آنجا كه مى فرمايد: «هيچ قومى را كه ايمان به خدا و روز رستاخيز دارند نمى يابى كه با دشمنان خدا و پيامبرش دوستى كنند، هرچند پدران يا پسران آنها باشند»(1) و اما اينكه گفته اى من در حق خداوند متعال كوتاهى كرده ام، پناه بر خدا هرگز چنين نبوده; كسى در حق خداوند متعال كوتاهى مى كند كه حقوق مسلم الهى را تعطيل كند و تكيه بر هوا و هوس ها و بدعت ها نمايد و همواره به سراغ ضلالت هاى حيران كننده برود. شگفتا اى معاويه تو از نيكى سخن مى گويى; ولى با برهان عقل مخالفت مى كنى و پيمان هاى الهى را كه خداوند از بندگانش گرفته مى شكنى. اسلام را رها ساخته، احكام را ضايع نموده و نشانه هاى الهى را محو كرده اى و در مسير هوا و هوس به سوى هلاكت گام بر مى دارى».

آنچه مرحوم سيّد رضى آورده در ادامه اين مقدمه است به اين ترتيب كه:

امام(عليه السلام) به دنبال آن مقدمه معاويه را از طرق گوناگون نصيحت مى كند و اندرز مى دهد و اتمام حجت مى فرمايد; نخست در سه جمله كوتاه و پر معنا مى فرمايد: «از خداوند در مورد آنچه در اختيار دارى بترس و در حق خداوند بر خود نظر كن و به معرفت و شناسايى چيزى كه در ندانستن آن معذور نيستى باز گرد»; (فَاتَّقِ اللهَ فِيمَا لَدَيْكَ، وَانْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ، وَارْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لاَ تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ).

جمله اوّل: «فَاتَّقِ اللهَ فِيمَا لَدَيْكَ» ممكن است اشاره به مقامى باشد كه در اختيار گرفته يا اموال مسلمين و يا همه نعمت هاى الهى كه به او داده شده است. امام(عليه السلام)به او هشدار مى دهد مقامى را كه غصب كرده اى باز گردان و نعمت هاى الهى را در طريق طاعت او صرف كن.

جمله دوم: «وَانْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ» اشاره به اين است كه خداوند در برابر آن همه نعمت كه به بندگانش داده حقى بر آنان دارد و آن اينكه او را اطاعت كنند و از آنچه نهى كرده است خوددارى نمايند كه اگر اين حق را ادا نكنند در آخرت عذاب دردناكى خواهند داشت.

جمله سوم: «وَارْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لاَ تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ» به عقيده جمعى از مفسّران نهج البلاغه اشاره به معرفت امام(عليه السلام) واجب الاطاعة است كه در روايتى معروف آمده: «مَنْ ماتَ وَلَمْ يَعْرِفْ اِمامَ زَمانِهِ فَقَدْ ماتَ مَيْتَةً جاهِلَيَّةً; كسى كه از دنيا برود در حالى كه امام(عليه السلام) زمان خود را نشناخته باشد مرگ او همچون مرگ عصر جاهليّت است».(2)

اين احتمال در تفسير اين جمله نيز هست كه اشاره به تمام معارف الهيّه و دينى باشد كه انسان در برابر جهل به آن معذور نيست. به اين ترتيب امام(عليه السلام)معاويه را به معرفت اصول و فروع دين و وظايفى كه در برابر خدا و خلق دارد، توصيه مى كند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به عنوان استدلال بر آنچه بيان فرمود (معذور در جهل به آن نيستى) مى افزايد: «زيرا اطاعتِ (اوامر و نواهى الهى) نشانه هاى واضح، راه هاى نورانى، جاده هاى روشن و آشكار و مستقيم، و سرانجامى خواستنى دارد كه هوشمندان به آن مى رسند و فرومايگان و نابخردان از آن منحرف مى شوند»; (فَإِنَّ لِلطَّاعَةِ أَعْلاَماً وَاضِحَةً، وَسُبُلاً نَيِّرَةً، وَمَحَجَّةً(3) نَهْجَةً(4)، وَغَايَةً مُطَّلَبَةً، يَرِدُهَا الاَْكْيَاسُ(5)، وَيُخَالِفُهَا الاَْنْكَاسُ(6)).

امام(عليه السلام) در اين گفتار معاويه اتمام حجت مى كند كه هرگز در قيامت نمى توانى بگويى راه تاريك بود و پر پيچ و خم و من آن را نشناختم مى فرمايد: نشانه هاى آن روشن است; آيات بينات از يك سو، احاديث معتبر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از سوى ديگر و دلايل روشن عقلى از سوى سوم همگى نشانه هاى اين راه هستند كه در جاى جاى آن خودنمايى مى كنند. به علاوه جاده تاريك نيست: «سُبُلاً نَيِّرَةً» و مسير شاه راه است نه كوره راه: «مَحَجَّةً نَهْجَةً» و هدف نهايى آن كه سعادت جاويدان است نيز براى همه معلوم است.

جالب اينكه امام هم «سُبُل» را كه جمع سبيل است در كلام خود آورده و هم «مَحَجَّة» را كه به معناى جاده وسيع و آشكار است، زيرا انسان معمولا از جاده هاى فرعى حركت مى كند تا خود را به جاده اصلى برساند. سپس به سوى مقصد پيش برود و اگر «سُبُل» با صيغه جمع و «مَحَجَّة» با صيغه مفرد آمده، ناظر به همين است كه جاده فرعى كه آغاز حركت است متعدّد است; اما جاده اصلى معمولا يكى است.

اما تعبير به «غَايَةً مُطَّلَبَةً» گاه به تشديد طا خوانده شده و گاه به تشديد لام و در بعضى از نسخ «مطلوبة» آمده است كه همه آنها به همان معناى مطلوب است. امام(عليه السلام) مى فرمايد: اطاعت خداوند داراى هدف مطلوبى است كه منظور از آن قرب الى الله و رسيدن به سعادت جاويدان و نجات در آخرت و شمول لطف و رحمت الهى در دنياست. هوشمندان به سراغ اين هدف مى روند، چون حاضر نيستند سعادت جاويدان و رضاى پروردگار را با اموال و مقامات و شهوات دنيا معاوضه كنند، همان گونه كه در حديثى از امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) آمده است: «الْكَيِّسُ مَنْ أَحْيَا فَضَائِلَهُ وَأمَاتَ رَذائلَهُ; هوشمند كسى است كه فضايلش را احيا كند و رذايلش را بميراند»(7) و در حديثى از امام صادق(عليه السلام)مى خوانيم فرمود: «إِنَّمَا الْكَيِّسُ كَيِّسُ الاْخِرَةِ; هوشمند واقعى كسى است كه در مورد آخرت هوشمندى داشته باشد».(8)

در مقابل، فرومايگان با اين هدف مخالف اند و تنها به زرق و برق دنياى زودگذر و ناپايدار و بى اعتبار قناعت مى كنند و گرانبهاترين متاع را به كم ارزش ترين آن مى فروشند كه خود دليل بر سفاهت آنهاست.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به معاويه هشدار مى دهد كه از صراط مستقيم و طاعت خداوند منحرف مشو، زيرا «هر كس از آن روى بر تابد از حق منحرف شده و در بيابان بدبختى و گمراهى سرگردان خواهد شد; خداوند نعمتش را از او مى گيرد و بلا و مجازاتش را بر او مى فرستد»; (مَنْ نَكَبَ(9) عَنْهَا جَارَ عَنِ الْحَقِّ، خَبَطَ فِي التِّيهِ، وَغَيَّرَ اللهُ نِعْمَتَهُ، وَأَحَلَّ بِهِ نِقْمَتَهُ).

در اين چهار جمله، امام(عليه السلام) نخست به نتيجه مستقيم انحراف از مسير طاعت خدا كه دورى از حق و سرگردانى است اشاره مى كند و سپس به نتيجه نهايى آن كه محروم ماندن از نعمت هاى الهى و گرفتار شدن در چنگال عذاب اوست، مى پردازد.

دو جمله اوّل در واقع به منزله مقدمه و دو جمله سوم و چهارم به منزله نتيجه و ذى المقدمه است و اين گفتار امام(عليه السلام) گويا اشاره به آيه شريفه است كه مى فرمايد: (ذلِكَ بِأَنَّ اللهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِّعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْم حَتّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ).(10)

سپس امام(عليه السلام) مى افزايد: «زنهار زنهار مراقب خويشتن باش كه خداوند سرنوشت نهايى تو را از اين راه كه مى روى روشن ساخته و آنچه را كه امور زندگانى تو به آن منتهى مى شود بيان كرده (سرنوشتى شوم و عاقبتى مذموم) چرا كه تو به سوى عاقبتى زيانبار و منزلگاه كفر پيش مى روى»; (فَنَفْسَكَ نَفْسَكَ! فَقَدْ بَيَّنَ اللهُ لَكَ سَبِيلَكَ، وَحَيْثُ تَنَاهَتْ بِكَ أُمُورُكَ، فَقَدْ أَجْرَيْتَ إِلَى غَايَةِ خُسْر، وَمَحَلَّةِ كُفْر).

اين تعبير در واقع برگرفته از همان تعبيرى است كه در قرآن مجيد آمده است: «(عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ); مراقب خود باشيد»(11) و تعبير امام(عليه السلام) اشاره به اين است كه اين راهى را كه در پيش گرفته اى سرانجامى جز بدبختى و خسران و كفر ندارد; از خواب غفلت بيدار شو و باز گرد.

جمله «قَدْ بَيَّنَ اللهُ لَكَ سَبِيلَكَ» را بسيارى از شارحان اين گونه معنا كرده اند كه خداوند راه روشن نجات را براى تو تبيين كرده در حالى كه اين مطلب در عبارات قبل آمده بود و نيازى به تكرار نداشت. منظور از اين جمله چيز ديگرى است و آن اينكه مى فرمايد: «خداوند اين مسير خطايى را كه مى پيمايى و خداوند نتيجه شوم آن را براى تو بيان ساخته». اگر دقت كنيم جمله هاى بعد نيز با همين معنا متناسب است.

امام(عليه السلام) در بخش پايان اين نامه (مطابق آنچه مرحوم سيّد رضى آورده است) با چهار جمله ديگر معاويه را به عاقبت شوم اعمالش آشناتر مى سازد و مى فرمايد: «زيرا هواى نفست تو را به درون شر وارد ساخته و در پرتگاه ضلالت و گمراهى انداخته و در مهلكه ها داخل نموده و راه هاى نجات را بر تو دشوار ساخته است»; (فَإِنَّ نَفْسَكَ قَدْ أَوْلَجَتْكَ(12) شَرّاً، وَأَقْحَمَتْكَ(13) غَيّاً(14)، وَأَوْرَدَتْكَ الْمَهَالِكَ، وَأَوْعَرَتْ(15) عَلَيْكَ الْمَسَالِكَ).

هر يك از اين جمله هاى چهارگانه به يكى از ابعاد عاقبت شوم اعمال معاويه و هر كس كه راه او را طى كند اشاره دارد. نخست گرفتار شر شدن. چه شرى از اين بدتر كه دست انسان به خون بى گناهان آلوده شود و اموال بيت المال را به غير اهلش بدهد و چه غىّ و گمراهى از اين فراتر كه انسان از حد خود تجاوز كند و قدر خود را نشناسد و با نداشتن لياقت ها و شايستگى ها، ادعاى خلافت و پيشوايى خلق و جانشينى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) كند و چه مهلكه اى از اين بدتر كه انسان خود را در مسيرهايى بيفكند كه به جهنم منتهى مى شود و چه مشكلى از اين مشكل تر كه انسان آنقدر گناه كند كه راه بازگشت را به روى خود ببندد.

##### 1 . مجادله، آيه 22 .
2 . اين حديث با همين تعبير در كتب شيعه; مانند وسائل الشيعه، ج 11، ص 492، ح 23، باب 33 از ابواب كتاب امر به معروف و نهى از منكر و در كتب اهل سنّت با تعبيرات مشابهى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است; مانند: «مَنْ ماتَ وَلَيْسَ عَلَيْهِ إمامٌ فَميتَتَهُ ميتَةً جاهِلَيَّةً». (المعجم الكبير، ج 10، ص 289) در حديث ديگرى از معاويه بن ابى سفيان نقل شده كه رسول الله(صلى الله عليه وآله) فرمود: «مَنْ ماتَ بِغَيْرِ إمام ماتَ ميتَةً جاهِلَيَّةً» (مسند احمد، ج 4، ص 96).
3 . «مَحَجَّة» به معناى جاده وسيع و روشن و مستقيم است.
4 . «نَهْجَة» گاه معناى اسم مصدرى دارد و به معناى روش مى آيد و گاه معناى وصفى و به معناى واضح و روشن است.
5 . «اَكْياس» جمع «كيّس» به معناى هوشيار و هوشمند است.
6 . «الأَنْكاس» جمع «نكس» بر وزن «حرص» به معناى انسان ضعيف و پست و نابخرد است و از ريشه «نكس» بر وزن «عكس» به معناى وارونه شدن چيزى گرفته شده است.
7 . غررالحكم، ص 322، ح 7464 .
8 . بحارالانوار، ج 71، ص 162.
9 . «نكب» از ريشه «نكب» بر وزن «نقب» به معناى انحراف از مسير است و ناكب كسى است كه از راه منحرف شود و روى برگرداند. از اين جهت به پشت كردن دنيا به انسان نكبت دنيا گفته مى شود.
10 . انفال، آيه 53.
11 . مائده، آيه 105.
12 . «اَوْلَجَتْك» از ريشه «ايلاج» و «ولوج» به معناى ورود و دخول در چيزى گرفته شده، بنابراين «اَوْلَجَتْكَ شَراً» كه از باب افعال است و دو مفعول مى گيرد مفهومش اين است كه تو را وارد شر مى كند.
13 . «اَقْحَمَتك» از ريشه «اقحام» به معناى پرت كردن چيزى است اندرون شىء ديگر; اين فعل نيز دو مفعول مى گيرد و معناى جمله اين است كه تو را در گمراهى پرتاب مى كند.
14 . «غىّ» به معناى گمراهى است.
15 . «اَوْعَرَتْ» از ريشه «ايعار» و «وعر» بر وزن «وقت» در اصل به معناى سختى و دشوارى و صعوبت است و جمله «أوْعَرَتْ عَلَيْكَ الْمَسالِكَ» مفهومش اين است كه راه هاى نجات را بر تو سخت و دشوار مى كند و به همين جهت به سرزمين صعب العبور و سنگلاخ «وعير» گفته مى شود.

▲31 لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِي(عليهما السلام)

لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِي(عليهما السلام)، كَتَبَها إلَيْهِ «بِحاضِرَيْنِ» عِنْدَ انْصِرافِهِ مِنْ صِفين

از وصايا و سفارشهاى امام(عليه السلام) است

كه به امام حسن مجتبى(عليه السلام) در حالى كه در سرزمين حاضرين(1) (نزديك شام) هنگام بازگشت از صفين بود، نگاشت(2)

##### 1 . اين واژه گاه به صورت تثنيه (با فتح راء) و گاه به صورت جمع (با كسر راء) خوانده شده. در صورت اول اشاره به مكانى است كه در ميان حلب و قنّسرين از اراضى شام واقع شده و در صورت دوم ممكن است اشاره به همان مكان به اعتبار حضور اقوام مختلف در آنجا باشد.
2 . سند نامه: اين نامه به گفته نويسنده مصادر نهج البلاغه، از مشهورترين نامه ها و وصاياى امام امير مؤمنان(عليه السلام) است كه گروهى از برجسته ترين دانشمندان اسلام آن را پيش از تولد سيّد رضى در كتاب هاى خود آورده اند; از جمله مرحوم كلينى در كتاب الرسائل و مرحوم حسن بن عبدالله عسكرى (از اساتيد شيخ صدوق) در كتاب الزواجر والمواعظ و نويسنده عقد الفريد در دو بخش از كتاب خود در باب مواعظ الاباء للابناء و نويسنده كتاب تحف العقول، حسن بن على بن شعبه در ضمن سخنان امير مؤمنان على(عليه السلام). شيخ صدوق نيز بخش هايى از آن را در دو جاى كتاب من لا يحضر آورده است. بعد از سيّد رضى نيز گروه كثيرى آن را در كتاب هاى خود ذكر كرده اند. مرحوم سيّد بن طاووس در آخر كتاب كشف المحجة، ضمن بيان اين وصيّت نامه با اسناد متعدّدى آن را نقل مى كند. مجموعه اسنادى كه بزرگان براى اين نامه ذكر كرده اند به شش سند بالغ مى شود (و از مجموع اين اسناد و نقل اين همه بزرگان به خوبى روشن مى شود كه در انتساب اين نامه به امير مؤمنان على(عليه السلام) جاى هيچ گونه تأملى نيست. اضافه بر اينكه محتواى آن نيز به قدرى عالى است كه صدور آن از غير امام معصوم امكان ندارد) (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 307-311).

▲نامه در يك نگاه

اين وصيّت نامه كه بعد از نامه مالك اشتر طولانى ترين نامه هاى امام(عليه السلام) در نهج البلاغه است، يك دوره كامل درس اخلاق، تهذيب نفس، خودسازى، تربيت نفوس و سير و سلوك الى الله است و در حقيقت از سى بخش تشكيل مى شود.

امام(عليه السلام) در بخش اوّل، خود و فرزندش را به عنوان نويسنده نامه و مخاطب آن با عباراتى بسيار پرمعنا كه با روح مجموع نامه هماهنگ است معرفى مى كند.

در بخش دوم، نامه را به عنوان وصيّت پدرى دلسوز و پر محبّت براى فرزندى كه شديدا مورد علاقه پدر است مى نگارد.

در بخش سوم تا بخش دهم، وصيّت به تقوا، بررسى تاريخ پيشينيان، توصيه به احتياط در همه امور و تفقه در دين و شكيبايى در برابر مشكلات و توكل بر خداوند و سپردن كارها به دست او و توجّه به اين حقيقت كه قلب و روح جوان آماده پذيرش هر گونه تعليماتى است و تأكيد بر اين معنا كه پدرت تجربيات عمر خود را بدون زحمت در اختيار تو مى گذارد و سپس توصيه به آشنايى هر چه بيشتر به كتاب خدا و حلال و حرام الهى و سرانجام به اقتدا كردن به سنّت صالحات پيشين و لزوم پرهيز از شبهات، توصيه مى كند.

در بخش يازدهم تا بخش بيستم نخست از فزونى مجهولات انسان در برابر معلومات و هشدار نسبت به هرگونه انحراف از حق و تأكيد بر پيروى از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و اينكه هيچ كس بدون تأسى بر او به جايى نمى رسد سپس تأكيد بر مسأله توحيد و شرح بخشى از صفات خداوند و آن گاه ترسيم ناپايدارى دنيا با ذكر يك مثال زيبا سخن مى گويد.

سپس اين درس را به فرزند دلبندش مى آموزد كه خود را ميزان داورى براى ديگران قرار دهد; آنچه را براى خود مى پسندد براى آنها بپسندد و آنچه براى خود نمى پسندد براى ديگران نپسندد. آن گاه از آفات اخلاقى مهمى; مانند خودبينى سخن مى گويد و خدمت به خلق را به عنوان زاد و توشه اى مهم براى آخرت مى شمرد و نسبت به راه پر پيچ و خمى كه در مسير آخرت است هشدار مى دهد. از اهمّيّت دعا و اينكه كليد همه خيرات و بركات است به طور مشروح سخن مى گويد و هدف آفرينش انسان را كه همان زندگى جاويدان آخرت است نه چند روزه زندگى بى حاصل دنيا، براى فرزندش روشن مى سازد.

در بخش بيست و يكم تا سى ام ياد مرگ را وسيله بيدارى مى شمرد و از پيمودن راه دنيا پرستان برحذر مى دارد، از گذر سريع و ناخواسته عمر سخن مى گويد و راه هاى تهذيب نفس و پرهيز از آرزوهاى دور و دراز را نشان مى دهد و در ضمن، يك سلسه مسائل مهم اخلاقى را بر مى شمرد و بر آن تأكيد مىورزد. آن گاه از طرز معاشرت با برادران دينى سخن مى گويد و نكات مهمى را در اين زمينه يادآور مى شود. بر حفظ حقوق مردم و نيكى به برادران مسلمان تأكيد مى كند. سپس اندرزهاى مهمى در زمينه حريص نبودن براى به دست آوردن روزى، بحث مى كند. پس از آن، بخشى از مسائل مهم مربوط به حفظ حرمت زنان و رفتار صحيح با آنها را يادآور مى شود. سپس از مسائل مربوط به مديريت زندگى و تقسيم كار در ميان افراد سخن مى گويد و سرانجام با توصيه به سپردن خويشتن به خدا و درخواست خير دنيا و آخرت از او، نامه را پايان مى دهد.

با توجّه به آنچه گفته شد، خوانندگان عزيز تصديق مى كنند كه تا چه حد محتواى اين نامه از نظر تربيت نفوس، فوق العاده داراى اهمّيّت است.

نكته ديگرى كه توجّه به آن در اينجا لازم است اين كه مخاطب در اين نامه، طبق غالب متون نهج البلاغه، امام حسن مجتبى(عليه السلام) است و در اكثر طرق اين نامه (كه به گفته علاّمه تسترى در شرح اين نامه به پنج طريق بالغ مى شود) مخاطب آن حضرت است و تنها در يكى از طرق روايت اين نامه، مخاطب محمد بن حنفيه شمرده شده است. بعضى از شارحان تأكيد بر مطلب دوم دارند كه مخاطب محمد بن حفنيه است و ظاهراً دليلشان اين است كه بعضى از تعبيرات اين نامه نسبت به مخاطب خود با مقام عصمت امام سازگار نيست در حالى كه مى دانيم اين گونه تعبيرات در مقام اندرز و نصيحت پدرانه به فرزند، مطلبى رايج است. مهم اين است كه گرچه مخاطب در اين نامه يك نفر است; ولى هدف همه شيعيان و مسلمانان جهان، بلكه همه فرزندان آدم اند; گويى امام(عليه السلام)به عنوان پدر همه انسان ها سخن مى گويد و مخاطبش امام حسن(عليه السلام) به عنوان همه فرزندان، مورد نظر است.

اينكه بعضى گفته اند امام(عليه السلام) با توجّه به مقام والاى امامت و عصمت نياز به نصيحت و اندرز ندارد اشتباه بزرگى است، زيرا مقام والاى امامت و عصمت هرگز با تأكيد بر مسائل مهم اخلاقى منافات ندارد. به همين دليل در آن زمان كه امام(عليه السلام)در بستر شهادت افتاده بود فرزندانش امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) را با نام، مخاطب قرار داد و دستوراتى به آنها فرمود كه از آن غافل نبودند.

نيز آنچه بعضى گفته اند كه امام حسن(عليه السلام) در زمان صدور اين نامه بيش از سى سال داشت و با تعبيرى كه در اين نامه آمده كه مى فرمايد: قلب جوان آماده پذيرش هرگونه تعليمات است، سازگار نيست، اشتباه است; زيرا انسان در سن سى سالگى هنوز جوان است. علاوه بر اين، اشاره شد كه مخاطب در اين نامه همه انسان ها به عنوان فرزندان امير مؤمنان على(عليه السلام) هستند.

شايان توجّه اينكه در كتاب الامامة والسياسة آمده است در داستان سقيفه هنگامى كه ابوعبيده جراح مى خواست امير مؤمنان على(عليه السلام) را از خلافت كنار بزند گفت: «يَابْنَ عَمّ إنّك حَديثُ السِّنّ وَهؤُلاءِ مَشيخَةُ قَوْمِكَ; عموزاده تو هنوز جوانى و اينها (ابوبكر و امثال او) پيرمردان با تجربه قوم تو هستند(1) و مى دانيم امام(عليه السلام) در آن زمان بيش از سى سال داشت.

##### 1 . الامامة و السياسه، ج 1، ص 29.

▲بخش اوّل

مِنَ الْوَالِدِ الْفَانِ، الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ، الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ، الْمُسْتَسْلِمِ لِلدُّنْيَا، السَّاكِنِ مَسَاكِنَ الْمَوْتَى، وَالظَّاعِنِ عَنْهَا غَداً; إِلَى الْمَوْلُودِ الْمُؤَمِّلِ مَا لاَ يُدْرِكُ، السَّالِكِ سَبِيلَ مَنْ قَدْ هَلَكَ، غَرَضِ الاَْسْقَامِ، وَرَهِينَةِ الاَْيَّامِ، وَرَمِيَّةِ الْمَصَائِبِ، وَعَبْدِ الدُّنْيَا، وَتَاجِرِ الْغُرُورِ، وَغَرِيمِ الْمَنَايَا، وَأَسِيرِ الْمَوْتِ، وَحَلِيفِ الْهُمُومِ، وَقَرِينِ الاَْحْزَانِ، وَنُصُبِ الاْفَاتِ، وَصَرِيعِ الشَّهَوَاتِ، وَخَلِيفَةِ الاَْمْوَاتِ.

ترجمه

اين نامه از سوى پدرى (دلسوز و مهربان) است كه عمرش رو به پايان است، او به سخت گيرى زمان معترف و آفتاب زندگيش رو به غروب (و خواه ناخواه) تسليم گذشت دنيا (و مشكلات آن) است، همان كسى كه در منزلگاه پيشينيان كه از دنيا چشم پوشيده اند سكنى گزيده و فردا از آن كوچ خواهد كرد. اين نامه به فرزندى است آرزومند، آرزومند چيزهايى كه هرگز دست يافتنى نيست و در راهى گام نهاده است كه ديگران در آن گام نهادند و هلاك شدند (و چشم از جهان فرو بستند) كسى كه هدف بيمارى ها و گروگان روزگار، در تيررس مصائب، بنده دنيا، بازرگان غرور، بدهكار و اسير مرگ، هم پيمان اندوه ها، قرين غم ها، آماج آفات و بلاها، مغلوب شهوات و جانشين مردگان است.

▲شرح و تفسير

اين نامه از سوى چه كسى، و به چه كسى است؟

اين بخش در حقيقت عنوان نامه را مشخص مى كند، زيرا معمولا به هنگام نوشتن نامه مى نويسند: مِنْ فُلان اِلى فُلان; يعنى اين نامه از سوى فلان كس به سوى فلان كس نگاشته مى شود. امام(عليه السلام) به جاى اينكه نام خود و نام فرزندش امام حسن(عليه السلام) را ببرد با ذكر اوصافى زمينه را براى اندرزهاى بسيار مهم آينده هموار مى سازد.

ابتدا شش صفت براى خود و سپس چهارده صفت براى فرزندش بيان مى فرمايد كه فضاى نامه را با اين اوصاف كاملاً آماده و روشن و شفاف مى كند.

نخست مى فرمايد: «اين نامه از سوى پدرى است كه عمرش رو به فناست، او به سخت گيرى زمان معترف وآفتاب زندگيش رو به غروب است (و خواه ناخواه) تسليم گذشت دنيا (و مشكلات آن). همان كسى كه در منزلگاه پيشينيانِ از دنيا رفته سكنى گزيده و فردا از آن كوچ خواهد كرد»; (مِنَ الْوَالِدِ الْفَانِ، الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ(1)، الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ، الْمُسْتَسْلِمِ لِلدُّنْيَا(2)، السَّاكِنِ مَسَاكِنَ الْمَوْتَى، وَالظَّاعِنِ(3) عَنْهَا غَداً).

امام(عليه السلام) با ذكر اين اوصاف براى خود اهداف مختلفى را دنبال مى كند; نخست اينكه به فرزندش مى فهماند من با كوله بار عظيمى از تجربه كه با گذشت زمان برايم حاصل شده اين نامه را مى نويسم. ديگر اينكه گوينده اندرزها اگر تواضع به خرج دهد و از موضع بالا و آمرانه سخن نگويد، سخنانش بسيار اثربخش تر خواهد بود. سوم اينكه پسرش بداند به زودى پدر مى رود و بايد جاى پدر بنشيند و درك اين حقيقت او را براى پذيرش اندرزها آماده تر مى سازد.

تعبير به «فانِ» (كه در اصل «فانى» بوده و براى هماهنگ شدن با جمله هاى بعد ياى آن حذف شده) اشاره به اين است كه من قسمت عمده عمر خود را از دست داده ام و در آستانه چشم فروبستن از دنيا قرار دارم، زيرا امام(عليه السلام) اين سخن را زمانى بيان فرمود كه ظاهراً عمر مباركش از شصت گذشته بود.

جمله «الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ» اشاره به حوادث سخت زمان و تلخ و شيرين هايى است كه خواه ناخواه پيش مى آيد.

جمله «الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ» تأكيدى است بر اينكه من در سراشيبى پايان عمر قرار گرفته ام و جمله «الْمُسْتَسْلِمِ لِلدُّنْيَا» اشاره به غلبه حوادث بر انسان است.

جمله «السَّاكِنِ مَسَاكِنَ الْمَوْتَى» اشاره به اين است كه اين منازلى كه ما در آن مسكن مى كنيم غالباً ساخته و پرداخته پيشينيان است. آنها ساختند و ما در آن نشسته ايم و گاه ما مى سازيم و به آيندگان تحويل مى دهيم.

سرانجام جمله «وَالظَّاعِنِ عَنْهَا غَداً» اشاره به نزديك بودن لحظه كوچ از دنياست; يعنى من با آگاهى از تمام اين ويژگى ها و آگاهى ها قلم به دست گرفتم و مشغول نوشتن اين نامه ام.

آن گاه امام(عليه السلام) مخاطب خود را بدون ذكر نام با چهارده وصف توصيف مى كند و مى فرمايد: «اين نامه به فرزندى است آرزومند، آرزومند چيزهايى كه هرگز دست يافتنى نيست و در راهى گام نهاده است كه ديگران در آن گام نهادند و هلاك شدند (و از جهان چشم فرو بستند) كسى كه هدف بيمارى هاست و گروگان روزگار، در تيررس مصائب، بنده دنيا، بازرگان غرور، بدهكار و اسير مرگ، هم پيمان اندوه ها، قرين غم ها، آماج آفات و بلاها، مغلوب شهوات و جانشين مردگان است»; (إِلَى الْمَوْلُودِ الْمُؤَمِّلِ مَا لاَ يُدْرِكُ، السَّالِكِ سَبِيلَ مَنْ قَدْ هَلَكَ، غَرَضِ(4) الاَْسْقَامِ، وَرَهِينَةِ(5) الاَْيَّامِ، وَرَمِيَّةِ(6) الْمَصَائِبِ، وَعَبْدِ الدُّنْيَا، وَتَاجِرِ الْغُرُورِ، وَغَرِيمِ الْمَنَايَا، وَأَسِيرِ الْمَوْتِ، وَحَلِيفِ(7) الْهُمُومِ، وَقَرِينِ الاَْحْزَانِ، وَنُصُبِ الاْفَاتِ، وَصَرِيعِ الشَّهَوَاتِ، وَخَلِيفَةِ الاَْمْوَاتِ).

نخستين وصفى كه امام(عليه السلام) در اينجا براى فرزندش ـ و به بيان ديگر براى همه انسان ها ـ ذكر مى كند اين است كه او در اين جهان به دنبال امورى مى رود كه قابل وصول نيست، زيرا انسان دنيايى خالى از هرگونه مشكلات و ناراحتى ها و ناكامى ها مى خواهد در حالى كه طبيعت دنيا آميخته با مشكلات و رنج ها و مصائب است «الْمُؤَمِّلِ مَا لاَ يُدْرِكُ».

جمله «السَّالِكِ سَبِيلَ مَنْ قَدْ هَلَكَ» مفهومش اين است كه همه انسان ها در طريقى گام مى نهند كه انتهاى آن مرگ و هلاكت است، همان گونه كه قرآن مى گويد: (كُلُّ نَفْس ذَائِقَةُ الْمَوْتِ)(8) و هيچ گونه استثنايى هم براى آن ذكر نمى كند.

جمله «غَرَضِ الاَْسْقَامِ» در واقع توضيحى است براى آنچه گذشت، زيرا انسان خواه ناخواه در اين جهان هدف انواع بيمارى هاست; در كودكى و جوانى به شكلى و در پيرى به شكلى ديگر.

تعبير به «وَرَهِينَةِ الاَْيَّامِ» با توجّه به اينكه «رهينه» معناى گروگان و اسير دارد اشاره به اين است كه انسان همواره در چنگال روزها گرفتار است و گذشت زمان او را با خود مى برد; بخواهد يا نخواهد. در پايان عمر نيز وى را رها مى سازد و به قبر مى سپرد.

تعبير «وَرَمِيَّةِ الْمَصَائِبِ» با توجّه به اينكه «رميّه» به معناى چيزى است كه وسيله نشانه گيرى براى پرتاب تيرها مى شود اشاره به اين است كه مصيبت ها كه در جان و مال و بستگان و دوستان و عزيزان رخ مى دهد از هر سو او را نشانه گيرى كرده اند. كسى را نمى يابيم كه در عمرش به مصائب مختلفى گرفتار
نشود همان گونه كه امام(عليه السلام) در جاى ديگر مى فرمايد: «دارٌ بِالْبَلاءِ مَحْفُوفَةٌ وَبِالْغَدْرِ مَعْرُوفَةٌ; دنيا سرايى است كه در لابه لاى بلاها پيچيده شده و به بىوفايى معروف است».(9)

از عجائب دنيا اين است كه تيرهاى مصائب كه به او پرتاب مى شود غالباً نمى بيند كه از كجاست و چگونه است ناگهان چشم باز مى كند مى بيند تير مصيبتى بر جان او نشسته و به گفته شاعر:

وَلَوْ اَنَّنى أُرْمى بِنَبْل رَأَيْتُها *** وَلكِنَّنى أُرْمى بِغَيْرِ سِهام

«اگر تيرى كه به سوى من پرتاب مى شد تير را مى ديدم و مى دانستم از كدام سو پرتاب شده ولى نه تير دنيا را مى بينم (و نمى دانم از چه سويى پرتاب شده».

جمله «وَعَبْدِ الدُّنْيَا وَتَاجِرِ الْغُرُورِ» اشاره به اين است كه انسان همچون برده اى در چنگال هوا و هوسها و زرق و برق دنيا گرفتار است و اين امور او را به هر سو مى برند و تاجر غرور بودنش بدين جهت است كه او سرمايه هايى را با تلاش در اين دنيا به دست مى آورد كه سرابى بيش نيست و مجموعه اى از مكر و فريب است. سرمايه هايى كه به زودى از دست مى رود و ديگران هميشه به آن چشم دوخته اند.

فقره «غَرِيمِ الْمَنَايَا» انسان را به شخص بدهكارى تشبيه مى كند كه طلبكار او مرگ است; مرگى كه جان او را مى گيرد و جسمش را در خاك پنهان مى سازد و تعبير به «أَسِيرِ الْمَوْتِ» همان مطلب را به شكل ديگرى بيان مى كند; گاه مى فرمايد: بدهكار مرگ و گاه مى فرمايد: اسير موت است.

جملات «حَلِيفِ الْهُمُومِ; هم پيمان اندوه ها» و «قَرِينِ الاَْحْزَانِ; قرين غم ها» اشاره به اين است كه سراسر زندگى آميخته با انواع غم و اندوه است; غم روزى، غم بيمارى، غم از دست دادن فرصت ها، غم خيانت هاى بعضى از دوستان و غم توطئه هاى دشمنان. آيا مى توان كسى را پيدا كرد كه در طول عمر اسير اين غم ها نشده باشد.

در اينجا اشاره به داستان معروف اسكندر بد نيست; هنگامى كه مى خواست از دنيا برود مادرش زنده بود و مى دانست بسيار ناراحت مى شود. تدبيرى انديشيد كه مايه تخفيف آلام او شود به او گفت: مادر بر مرگ من اشك بريز و عزاى مرا گرم كن; ولى تنها گريه مكن گروهى را دعوت كن كه تو را در اين امر يارى كنند و كسانى كه براى من گريه كنند; نه براى گرفتارى ها و مصائب خويشتن.

مادر وصيّت فرزند را بعد از مرگ او عمل كرد به سراغ همسايگان و دوستان و خويشاوندان و آشنايان رفت. از هركس سؤال مى كرد كه تو غم و اندوهى ندارى؟ غم خود را با او در ميان گذاشت; يكى گفت همسرم از دنيا رفته ديگرى گفت به مصيبت فرزند گرفتارم، سومى گفت در معاملات زيان سختى ديده ام و چهارمى از بيمارى و درد خود سخن گفت. مادر فهميد كه دلى بى غم در اين جهان نيست و طبق ضرب المثل معروف «اَلْبَلِيَّةُ إذا عَمَّتْ طابَتْ; بلا و مصيبت هرگاه عمومى شود قابل تحمل است» مصيبت فرزند براى او قابل تحمل شد.

تعبير به «نُصُبِ الاْفَاتِ وَصَرِيعِ الشَّهَوَاتِ» با توجّه به اينكه «نُصُب» به معناى اهدافى است كه تير اندازان آن را نشانه گيرى مى كنند و «صَريع» به معناى كسى است كه مغلوب مى شود و به زمين مى افتد، اشاره به آفات مختلفى است كه از هر سو انسان را هدف گيرى مى كند و شهواتى كه او را به زانو در آورده تاب مقاومت در برابر آن ندارد.

جمله «خَلِيفَةِ الاَْمْوَاتِ» اشاره به اين است كه اى انسان فراموش نكن تو جانشين مردگانى و در آينده به آنها خواهى پيوست و كسان ديگرى جانشين تو مى شوند و اين رشته همچنان ادامه مى يابد و سر دراز دارد.

جالب اينكه امام(عليه السلام) در معرفى خود شش صفت و در معرفى فرزندش چهارده صفت از مشكلاتى كه هر انسانى در زندگى دنيا با آن روبه روست، بيان فرموده است; يعنى در واقع در مقابل هر وصف خويش دو وصف از فرزندش و در برابر هر مشكل خود دو مشكل از مخاطبش را بازگو مى كند.

##### 1 . «زمان» در اصل به همان معناى معروف آن است كه شامل اوقات كوتاه و طولانى مى شود ; ولى از آنجا كه زمان در اين دنيا همراه با حوادث گوناگون تلخ و شيرين است، اين واژه گاه اشاره به همين معناست و «المُقِرُّ لِلزّمان» اشاره به كسى است كه قبول دارد دنيا دار حوادث است ولى در عمل با آن هماهنگ نيست.
2 . در بسيارى از متون و شروح نهج البلاغه بعد از اين وصف صفت ديگرى نيز به عنوان «الذامُّ لِلدُّنْيا; نكوهش گر دنيا» آمده است كه با توجّه به آن، هفت وصف مى شود.
3 . «الظّاعِن» به معناى كوچ كننده از ريشه «ظعن» بر وزن «طعن» به معناى كوچ كردن گرفته شده است.
4 . «غرض» به معناى هدفى است كه به سوى آن تيراندازى مى شود.
5 . «رهينة» به معناى گروگان است.
6 . «رمية» تعبير ديگرى از «غرض» و «هدف» است (صفت مشبهه اى است كه معناى مفعولى دارد).
7 . «حليف» به معناى هم پيمان از ريشه «حلف» بر وزن «حرف» به معناى سوگند و پيمان گرفته شده است.
8 . آل عمران، آيه 185.
9 . نهج البلاغه، خطبه 226 .

▲بخش دوم

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ فِيمَا تَبَيَّنْتُ مِنْ إِدْبَارِ الدُّنْيَا عَنِّي، وَجُمُوحِ الدَّهْرِ عَلَيَّ، وَإِقْبَالِ الاْخِرَةِ إِلَيَّ، مَا يَزَعُنِي عَنْ ذِكْرِ مَنْ سِوَايَ، وَالاِْهْتِمَامِ بِمَا وَرَائِي، غَيْرَ أَنِّي حَيْثُ تَفَرَّدَ بِي دُونَ هُمُومِ النَّاسِ هَمُّ نَفْسِي، فَصَدَفَنِي رَأْيِي، وَصَرَفَنِي عَنْ هَوَايَ، وَصَرَّحَ لِي مَحْضُ أَمْرِي، فَأَفْضَى بِي إِلَى جِدّ لاَ يَكُونُ فِيهِ لَعِبٌ، وَصِدْق لاَ يَشُوبُهُ كَذِبٌ. وَوَجَدْتُكَ بَعْضِي، بَلْ وَجَدْتُكَ كُلِّي، حَتَّى كَأَنَّ شَيْئاً لَوْ أَصَابَكَ أَصَابَنِي، وَكَأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاكَ أَتَانِي، فَعَنَانِي مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِينِي مِنْ أَمْرِ نَفْسِي، فَكَتَبْتُ إِلَيْكَ كِتَابِي مُسْتَظْهِراً بِهِ إِنْ أَنَا بَقِيتُ لَكَ أَوْ فَنِيتُ.

ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى) آگاهيم از پشت كردن دنيا و چيره شدن روزگار و روى آوردن آخرت به سوى من، مرا از ياد غير خودم و توجّه به دنيا و اهل آن باز داشته است. اين توجّه سبب شده اشتغال به خويشتن مرا از فكر مردم (و آنچه از دنيا در دست آنهاست) باز دارد و از هواى نفس مانع شود و حقيقتِ سرنوشتم را براى من روشن سازد و همين امر مرا به مرحله اى رسانده كه سراسر جدى است و شوخى در آن راه ندارد، سراسر راستى است و دروغ به آن آميخته نيست و چون تو را جزيى از وجود خود، بلكه تمام وجود خودم يافتم گويى كه اگر ناراحتى به تو رسد، به من رسيده و اگر مرگ دامانت را بگيرد دامن مرا گرفته، به اين جهت اهتمام به كار تو را اهتمام به كار خود يافتم، از اين رو اين نامه را براى تو نوشتم تا تكيه گاه تو باشد خواه من زنده باشم يا نباشم.

▲شرح و تفسير

▲سبب نگاشتن اين نامه

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه خود، از وضع خويشتن شروع مى كند و در ضمن، انگيزه خود را براى اقدام به اين وصيّت نامه اخلاقى و انسانى شرح مى دهد و به طور خلاصه مى فرمايد: من به خود نگاه كردم ديدم ستاره عمرم رو به افول نهاده و بايد در فكر خويشتن باشم و آماده سفر آخرت شوم; ولى از آنجا كه تو را بخشى از وجود خود، بلكه تمام وجود خود مى بينم خويش را ناگزير از اين اندرزها و نصيحت ها و هشدارها ديدم. مى فرمايد:

«اما بعد آگاهيم از پشت كردن دنيا و چيره شدن روزگار و روى آوردن آخرت به سوى من، مرا از ياد غير خودم و توجّه به دنيا و اهل آن باز داشته»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ فِيمَا تَبَيَّنْتُ مِنْ إِدْبَارِ الدُّنْيَا عَنِّي، وَجُمُوحِ(1) الدَّهْرِ عَلَيَّ وَإِقْبَالِ الاْخِرَةِ إِلَيَّ، مَا يَزَعُنِي(2) عَنْ ذِكْرِ مَنْ سِوَايَ، وَالاِهْتِمَامِ بِمَا وَرَائِي(3)).

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن چنين نتيجه گيرى مى كند كه: «اين توجّه سبب شده، اشتغال به خويشتن مرا از فكر مردم (و آنچه از دنيا در دست آنهاست) باز دارد و از هواى نفس مانع شود و حقيقتِ سرنوشتم را براى من روشن سازد و همين امر مرا به مرحله اى رسانده كه سراسر جدى است و شوخى در آن راه ندارد، سراسر راستى است و دروغ به آن آميخته نيست»; (غَيْرَ أَنِّي حَيْثُ تَفَرَّدَ بِي دُونَ هُمُومِ النَّاسِ هَمُّ نَفْسِي، فَصَدَفَنِي(4) رَأْيِي وَصَرَفَنِي عَنْ هَوَايَ، وَصَرَّحَ لِي مَحْضُ أَمْرِي، فَأَفْضَى(5) بِي إِلَى جِدّ لاَ يَكُونُ فِيهِ لَعِبٌ، وَصِدْق لاَ يَشُوبُهُ كَذِبٌ).

اشاره به اينكه پشت كردن دنيا، سبب بيدارى انسان است، زيرا خود را در آستانه انتقال از دنيا مى بيند و همين امر موجب مى شود كه از هواى نفس بپرهيزد و به طور جدى به سرنوشت خويش بينديشد; از هوا و هوس بپرهيزد، سرگرمى هاى غافل كننده را كنار زند، به خويشتن راست بگويد و دور از هرگونه تعصب و سهل انگارى، به آينده خود; يعنى سفر آخرت فكر كند.

امام(عليه السلام) اين مقدمه را ظاهراً به دو منظور بيان فرمود: نخست اينكه مخاطب كاملاً باور كند كه آنچه به او گفته مى شود كاملا جدى است و نتيجه مطالعه اى عميق نسبت به حال و آينده است. ديگر اينكه به فرزندش نيز هشدار دهد كه چنين آينده اى را نيز در پيش دارد و هميشه جوان نمى ماند (هرچند جوانى دليل بر اعتماد و اطمينان به زندگى نيست) بلكه چيزى نمى گذرد كه كاروان عمر به منزلگاه نهايى نزديك مى شود. مبادا فرزندش گرفتار غرور جوانى شود و آينده خويش را به دست فراموشى بسپارد.

آن گاه امام(عليه السلام) به سراغ اين نكته مى رود كه چرا به فكر اندرز گسترده اى به فرزندش افتاده در حالى كه توجّه امام(عليه السلام) به سرنوشت خويش است مى فرمايد: «چون تو را جزيى از وجود خود بلكه تمام وجود خودم يافتم گويى كه اگر ناراحتى به تو رسد، به من رسيده و اگر مرگ دامانت را بگيرد گويا دامن مرا گرفته، به اين جهت اهتمام به كار تو را اهتمام به كار خود يافتم، از اين رو اين نامه را براى تو نوشتم تا تكيه گاه و پشتوانه تو باشد خواه من زنده باشم يا نباشم»;
(وَوَجَدْتُكَ بَعْضِي، بَلْ وَجَدْتُكَ كُلِّي، حَتَّى كَأَنَّ شَيْئاً لَوْ أَصَابَكَ أَصَابَنِي، وَكَأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاكَ أَتَانِي، فَعَنَانِي مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِينِي مِنْ أَمْرِ نَفْسِي، فَكَتَبْتُ إِلَيْكَ كِتَابِي مُسْتَظْهِراً(6) بِهِ إِنْ أَنَا بَقِيتُ لَكَ أَوْ فَنِيتُ).

تعبير امام(عليه السلام) به اينكه تو را بعضى از وجود خود يافتم تفسير روشنى دارد، زيرا فرزند از پدر و مادر متولد مى شود و اجزاى او برگرفته از اجزاى آنهاست. اما اينكه مى فرمايد: تو را تمام وجود خودم يافتم; ممكن است اشاره به اين باشد كه تو امام بعد از من و جانشين منى، بنابراين تمام وجود من در تو تجلى مى كند و تو تجلى گاه تمام وجود منى.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اين جمله اشاره به مجموعه صفات جسمانى و روحانى باشد كه به حكم قانون وراثت از پدران به فرزندان مى رسد و فرزندان واجد صفات روحانى و جسمانى پدرند.

در ميان عرب نيز ضرب المثل هايى است از جمله شعر معروف شاعر است كه مى گويد:

إنّما أوْلادُنا بَيْنَنا *** أكْبادُنا تَمْشى عَلَى الاَْرْضِ

فرزندان ما جگران ما هستند كه بر روى زمين راه مى روند.(7)

در شرح نهج البلاغه مرحوم تسترى آمده است كه مردى اعرابى فرزند از دست رفته اش را دفن كرد و سپس گفت:

دَفَنْتُ بِنَفْسى بَعْضَ نَفْسى فَأصْحَبَتْ *** وَلِلنَّفْسِ مِنْها دافِنٌ وَدَفينٌ

بخشى از وجودم را با دست خود به خاك سپردم و نگريستم كه دفن كننده و دفن شونده يكى است.(8)

جمله «حَتَّى كَأَنَّ شَيْئاً ...» در واقع توضيحى و دليلى است در اينكه چگونه فرزند دلبندش بعض وجود او و يا همه وجود اوست مى فرمايد: به همين دليل هر مصيبتى و هر درد و رنجى به تو برسد گويى به من رسيده حتى اگر مرگ دامنت را بگيرد گويى دامن مرا گرفته است، چون همه چيز خود را در تو مى بينم و تو تمام هستى منى. به هر حال اين اهتمام امام(عليه السلام) به امر فرزندش انگيزه اصلى بيان اين وصيّت نامه طولانى كه مجموعه اى است از بهترين اندرزها و هدايت ها در زمينه توحيد، معاد، آداب زندگى، آداب تهذيب نفس و راه و رسم درست زيستن در جامعه و از آنجا كه امام(عليه السلام) به مقتضاى حديث معروف «أَنَا وَعَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الاُْمَّة»(9) پدر تمام امّت است، مخاطب در اين وصيّت نامه در واقع همه امّتند.

جمله «إِنْ أَنَا بَقِيتُ لَكَ أَوْ فَنِيتُ» اشاره به جاودانگى محتواى اين نامه است و در واقع چنين است با اينكه بيش از هزار سال بر آن گذشته كاملا تازه و شاداب، بالنده و پربار است و مصداق روشنى است از آيه شريفه (كَشَجَرَة طَيِّبَة أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِى السَّمَاءِ * تُؤْتِى أُكُلَهَا كُلَّ حِين بِإِذْنِ رَبِّهَا).(10)

##### 1 . «جُمُوح» به معناى سركشى كردن و «جَمُوح» بر وزن «قبول» در اصل به معناى حيوان چموش است. سپس به انسان هاى سركش و حتى حوادث و برنامه هايى كه در اختيار انسان نيست اطلاق شده است.
2 . «يَزَع» از ريشه «وزع» بر وزن «وضع» به معناى باز داشتن گرفته شده است.
3 . «ما وَرائى» اشاره به مردم دنيا، مقامات، ثروت ها و امثال آن است و هدف امام(عليه السلام) بيان اين حقيقت است كه توجّه به قرب انتقال از دنيا مرا از امور دنيوى باز داشته و متوجه سرنوشت آينده ام ساخته و جاى تعجب است كه بعضى از شارحان نهج البلاغه، «ما وَرائى» را به معناى آخرت گرفته اند در حالى كه مفهوم جمله در اين صورت چنين مى شود: توجّه به پايان عمر مرا از اهتمام به امر آخرت باز داشته و اين تفسيرى است نادرست.
4 . «صدف» از ريشه «صدف» بر وزن «حذف» به معناى اعراض كردن و روى گرداندن از چيزى است.
5 . «اَفْضى» از ريشه «افضاء» و «فضا» گرفته شده و به معناى وصول به چيزى است گويى در «فضا»ى او وارد شده است.
6 . «مستظهرا» از ريشه «استظهار» به معناى طلب پشتيبانى از كسى يا از چيزى است.
7 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 61.
8 . شرح نهج البلاغه تسترى، ج 8، ص 330.
9 . بحارالانوار، ج 16، ص 95 .
10 . ابراهيم، آيه 24 و 25.

▲بخش سوم

فَإِنِّي أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللهِ ـ أَيْ بُنَيَّ ـ وَلُزُومِ أَمْرِهِ، وَعِمَارَةِ قَلْبِكَ بِذِكْرِهِ، الاِعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ. وَأَيُّ سَبَب أَوْثَقُ مِنْ سَبَب بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللهِ إِنْ أَنْتَ أَخَذْتَ بِهِ.

ترجمه

پسرم! تو را به تقواى الهى و التزام به فرمانش و آباد كردن قلب و روحت با ذكرش و چنگ زدن به ريسمان (لطف و عنايت) او توصيه مى كنم و كدام وسيله مى تواند ميان تو و خداوند مطمئن تر از «حبل الله» باشد اگر به آن چنگ زنى و دامان آن را بگيرى.

▲شرح و تفسير

▲محكم ترين وسيله نجات

در اين بخش از نامه، امام(عليه السلام) اندرزهاى روح پرور و سازنده خود را آغاز مى كند و در عبارات كوتاه چهار دستور به فرزندش مى دهد; دستوراتى كه عصاره همه فضيلت هاست مى فرمايد: «پسرم تو را به تقواى الهى و التزام به فرمان او و آباد كردن قلب و روحت با ذكرش و چنگ زدن به ريسمان الهى توصيه مى كنم»; (فَإِنِّي أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللهِ ـ أَيْ بُنَيَّ ـ وَلُزُومِ أَمْرِهِ، وَعِمَارَةِ قَلْبِكَ بِذِكْرِهِ، وَالاِعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ).

سفارش به تقوا همان سفارشى است كه همه انبيا و اوصيا سر آغاز برنامه هاى خود بعد از ايمان به پروردگار قرار داده اند; همان تقوايى كه زاد و توشه راه آخرت و ملاك فضيلت و برترى انسان ها بر يكديگر و كليد در بهشت است. تقوا به معناى خداترسى درونى و پرهيز از هرگونه گناه و احساس مسئوليت در پيشگاه پروردگار كه سد محكمى در ميان انسان و گناهان ايجاد مى كند. مرحله ادناى آن عدالت و مرحله اعلاى آن عصمت است.

در دومين دستور به التزام به اوامر الهى اشاره مى كند، همان چيزى كه بارها در قرآن مجيد به عنوان (اطيعوا الله) آمده و از ميوه هاى درخت پربار تقوا ست.

تعبير به «عِمَارَةِ قَلْبِكَ بِذِكْرِهِ» اشاره به اهمّيّت ذكر الله است كه بدون آن خانه قلب ويران مى شود و جولانگاه لشكر شيطان. قرآن مجيد مى فرمايد: (أَلاَ بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)(1) هم آبادى دل ها و هم آرامش آن در سايه ذكر خدا ست نه تنها ذكر لفظى ـ هرچند ذكر لفظى هم بسيار مهم است ـ بلكه ذكر عملى آن گونه كه در روايات وارد شده كه امام باقر(عليه السلام) فرمود: «سه چيز است كه انجام آن از مشكل ترين كارهاست و سومين آن را «ذِكْرُ اللهِ عَلَى كُلِّ حَال; ذكر خدا در هر حال» بيان فرمود سپس در تفسير ذكر چنين مى فرمايد: «وَهُوَ أن يَذْكُرُ اللهَ عَزَجَلَّ عِنْدَ الْمَعْصِيَةِ يَهُمُّ بِهَا فَيَحُولُ ذِكْرُ اللهِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ وَهُوَ قَوْلُ اللهِ عَزَجَلَّ: (إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُّبْصِرُونَ)(2); ذكر خدا آن است كه چون تصميمى بر معصيت مى گيرد خداوند عز و جل را ياد كند و ياد خدا ميان او و آن معصيت حائل شود و اين همان چيزى است كه خداوند عز و جل در قرآن فرموده است: پرهيزكاران هنگامى كه گرفتار وسوسه هاى شيطان شوند، به ياد (خدا و پاداش و كيفر او) مى افتند; و (در پرتو ياد او، راه حق را مى بينند و) در اين هنگام بينا مى شوند».(3)

و تعبير به «الاِعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ» اشاره به چنگ زدن به قرآن مجيد است كه همه برنامه هاى سعادت در آن هست و در خود قرآن به آن اشاره شده است: «(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَميعاً وَلا تَفَرَّقُوا); و همگى به ريسمان خدا (قرآن، و هرگونه وحدت الهى)، چنگ زنيد و پراكنده نشويد».(4)

مى دانيم براى حبل الله در آيه شريفه مزبور معانى بسيارى ذكر كرده اند; بعضى از مفسّران آن را اشاره به قرآن، بعضى اشاره به اسلام و بعضى گفته اند كه منظور خاندان پيغمبر و اهل بيت(عليهم السلام) است ولى در ميان اين تفاسير اختلافى نيست، زيرا «حبل الله» به معناى ارتباط با خداست كه تمام اينها را شامل مى شود.

به همين دليل امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «و كدام وسيله مى تواند ميان تو و خداوند مطمئن تر از حبل الله باشد اگر به آن چنگ زنى و دامان آن را بگيرى»; (وَأَيُّ سَبَب أَوْثَقُ مِنْ سَبَب بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللهِ إِنْ أَنْتَ أَخَذْتَ بِهِ).

تعبير به حبل (ريسمان و طناب) اشاره به اين است كه چون انسان بدون تربيت الهى در قعر چاه طبيعت گرفتار است، ريسمانى محكم لازم است كه به آن چنگ زند و از آن چاه در آيد و اين ريسمان همان قرآن و اسلام و عترت است.

درباره تقوا و اهمّيّت و حقيقت و آثار آن در خطبه 157، جلد 6 صفحه 172 به بعد و خطبه 161، صفحه 274 به بعد بحث شده است.

##### 1 . رعد، آيه 28.
2 . اعراف، آيه 201.
3 . بحارالانوار، ج 90، ص 151، ح 6.
4 . آل عمران، آيه 103.

▲بخش چهارم

أَحْيِ قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ، وَأَمِتْهُ بِالزَّهَادَةِ، وَقَوِّهِ بِالْيَقِينِ، وَنَوِّرْهُ بِالْحِكْمَةِ، ذَلِّلْهُ بِذِكْرِ الْمَوْتِ، وَقَرِّرْهُ بِالْفَنَاءِ، وَبَصِّرْهُ فَجَائِعَ الدُّنْيَا، وَحَذِّرْهُ صَوْلَةَ الدَّهْرِ وَفُحْشَ تَقَلُّبِ اللَّيَالِي وَالاَْيَّامِ، وَاعْرِضْ عَلَيْهِ أَخْبَارَ الْمَاضِينَ، ذَكِّرْهُ بِمَا أَصَابَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِنَ الاَْوَّلِينَ، وَسِرْ فِي دِيَارِهِمْ آثَارِهِمْ، فَانْظُرْ فِيمَا فَعَلُوا وَعَمَّا انْتَقَلُوا، وَأَيْنَ حَلُّوا وَنَزَلُوا! فَإِنَّكَ تَجِدُهُمْ قَدِ انْتَقَلُوا عَنِ الاَْحِبَّةِ، وَحَلُّوا دِيَارَ الْغُرْبَةِ، وَكَأَنَّكَ عَنْ قَلِيل قَدْ صِرْتَ كَأَحَدِهِمْ.

ترجمه

(پسرم) قلب خويش را با موعظه زنده كن و هواى نفس را با زهد (و بى اعتنايى به زرق و برق دنيا) بميران. دل را با يقين نيرومند ساز و با حكمت و دانش نورانى و با ياد مرگ رام نما و آن را به اقرار به فناى دنيا وادار، با نشان دادن فجايع دنيا، قلب را بينا كن و از هجوم حوادث روزگار و زشتى هاى گردش شب و روز آن را برحذر دار.

اخبار گذشتگان را بر او (بر نفس خود) عرضه نما و مصايبى را كه به اقوام قبل از تو رسيده به او يادآورى كن. در ديار و آثار (ويران شده) آنها گردش نما و درست بنگر آنها چه كردند، از كجا منتقل شدند و در كجا فرود آمدند. هرگاه در وضع آنها بنگرى خواهى ديد كه از ميان دوستان خود خارج شدند و در ديار غربت بار انداختند. گويا طولى نمى كشد كه تو هم يكى از آنها خواهى شد (و در همان مسير به سوى آنها خواهى شتافت).

▲شرح و تفسير

▲دل را با اندرز زنده كن

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه، دوازده اندرز مهم كه سبب تكامل روح و جان و پيدايش حيات معنوى در انسان است بيان فرموده اند.

نخست مى فرمايد: «(پسرم) قلب خويش را با موعظه زنده كن و هواى نفس را با زهد (و بى اعتنايى به زرق و برق دنيا) بميران. دل را با يقين نيرومند ساز و با حكمت و دانش نورانى و با ياد مرگ رام نما و آن را به اقرار به فناى دنيا وا دار»; (أَحْيِ قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ، وَأَمِتْهُ بِالزَّهَادَةِ، وَقَوِّهِ بِالْيَقِينِ، وَنَوِّرْهُ بِالْحِكْمَةِ، ذَلِّلْهُ بِذِكْرِ الْمَوْتِ، وَقَرِّرْهُ(1) بِالْفَنَاءِ).

امام(عليه السلام) در اين شش دستور از احياى قلب شروع مى كند قلب كه در اين گونه موارد به معناى روح و عقل و ادراك است تا زنده نشود هيچ قدمى به سوى تكامل و تعالى برداشته نخواهد شد و سير الى الله در همان جا متوقف مى گردد. آنچه مايه حيات قلب است موعظه ها و اندرزهايى است كه از سوى خداوند در قرآن و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و امام معصوم(عليه السلام) در رواياتشان و همچنين از سوى حوادث روزگار و تاريخ بشر بيان مى شود.

حقيقت موعظه و اندرز، توصيه به نيكى ها و خوبى ها و پرهيز از بدى ها و زشتى هاست كه هرگاه با دلايل و شواهد همراه باشد و از دل بر آيد و آميخته با خيرخواهى و دلسوزى باشد بر دل مى نشيند.

جمله «أَمِتْهُ بِالزَّهَادَةِ; دل را با زهد بميران» منظور قلبى است كه اسير هوا و هوس ها باشد. چنين قلبى بايد با زهد بميرد و حياتى با موعظه از سر بگيرد. اين تعبيرِ بسيار جالبى است كه امام(عليه السلام) نخست به احياى قلب دستور مى دهد و بعد به اماته و ميراندن او; دستور نخستين ناظر به جنبه هاى مثبت عقل و روح و دستور دوم ناظر به جنبه هاى منفى و اسير بودن عقل در چنگال شهوات است. در واقع قلب و روح انسان به باغى مى ماند كه درختان بارور و بوته هايى از گل هاى رنگارنگ دارد و در عين حال علف هرزه هاى فراوانى در لابه لاى آن درختان به چشم مى خورد. احياى اين باغ به پرورش دادن آن درختان و بوته هاى گل است و ميراندن آن به حذف و نابودى علف هرزه هاى مزاحم است.

بعد از آنكه قلب با موعظه زنده شد و عوامل مزاحم با زهد حذف گرديد، نوبت به تقويت آن مى رسد. امام(عليه السلام) در جمله «وَقَوِّهِ بِالْيَقِينِ» از تقويت آن به يقين سخن مى گويد، يقينى كه از مطالعه اسرار آفرينش و يا عبادت و بندگى خدا حاصل مى شود و به دنبال تقويت، به نورانى كردن دل مى پردازد و در جمله «وَنَوِّرْهُ بِالْحِكْمَةِ» طريق نورانى ساختن آن را كه فزونى علم و دانش است نشان مى دهد.

از آنجا كه روح آدمى ممكن است سركشى كند، راه مهار كردن آن را در پنجمين و ششمين جمله ها «وَذَلِّلْهُ بِذِكْرِ الْمَوْتِ وَقَرِّرْهُ بِالْفَنَاءِ» نشان مى دهد، زيرا ياد مرگ و اقرار به فنا، هر انسان سركش و چموشى را وادار به تسليم مى كند. بسيار ديده ايم هنگامى كه عزيزى در حادثه اى ناگهانى از دنيا مى رود و افراد زيادى از نيكان و بدان در تشييع و مجالس يادبود او شركت مى كنند، آثار تذلل و تسليم در همه چهره ها نمايان است. ممكن است اين تأثير موقتى باشد; ولى به هر حال نشان مى دهد كه ذكر موت و اقرار به فنا اگر ادامه يابد، همواره در مهار كردن نفس سركش و شهوات نقش اصلى را خواهد داشت.

به دنبال اين شش دستور و در تكميل جمله هاى پنجم و ششم، امام(عليه السلام) چند دستور ديگر مى دهد مى فرمايد: «با نشان دادن فجايع دنيا، قلب را بينا كن و از هجوم حوادث روزگار و زشتى هاى گردش شب و روز آن را برحذر دار»;

(وَبَصِّرْهُ فَجَائِعَ الدُّنْيَا، وَحَذِّرْهُ صَوْلَةَ الدَّهْرِ وَفُحْشَ(2) تَقَلُّبِ اللَّيَالِي وَالاَْيَّامِ).

گاه بر قلب انسان پرده هاى غفلت و هوا و هوس چنان فرو مى افتد كه از درك حقايق مربوط به زندگى و سعادت خويش باز مى ماند. براى كنار زدن اين پرده هاى غفلت و بينا ساختن دل، چيزى بهتر از آن نيست كه انسان حوادث تلخ دنيا و آفات و بلاها و دگرگونى هاى ناگهانى را كه در زندگى قدرتمندان جهان نمونه هاى زيادى از آن ديده مى شود، مورد دقت قرار دهد و بينايى را به دل باز گرداند.

تعبير به «فَجَائِعَ الدُّنْيَا» اشاره به فجايع مردم دنياست كه همواره دگرگونى هايى را به دنبال دارد، يا اشاره به حوادث تلخى كه ناخواسته در زندگى انسان ها رخ مى دهد.

جمله «صَوْلَةَ الدَّهْرِ» با توجّه به اينكه «صَوْلَة» به معناى حمله قاهرانه است، خواه اين حمله از سوى حيوان درنده اى باشد يا انسان نيرومندِ ظالم، اشاره به آفات و بلاها و بيمارى ها و ناكامى ها ست كه همچون حيوان درنده اى به انسان حمله مى كند در حالى كه در مقابل آن قادر به دفاع از خويشتن نيست.

فقره «فُحْشَ تَقَلُّبِ اللَّيَالِي وَالاَْيَّامِ» با توجّه به اينكه فحش به معناى هرگونه كار زشت و ناخوشايند است اشاره به اين دارد كه با گذشت روزها و شب ها دگرگونى هاى ناخوشايندى در زندگى فرد و جوامع بشرى رخ مى دهد و فضاى زندگى را تيره و تار مى سازد. اگر انسان در اين امور دقت كند بر بينايى او نسبت به حقايق اين جهان و مسير صحيح زندگى مى افزايد.

آن گاه امام(عليه السلام) به شرح اين مطلب مى پردازد و مى فرمايد: «و اخبار گذشتگان را بر او (بر نفس خود) عرضه نما و مصايبى كه به اقوام قبل از تو رسيده به او يادآورى كن. در ديار و آثار (ويران شده) آنها گردش نما و درست بنگر آنها چه كردند، از كجا منتقل شدند و در كجا فرود آمدند»; (وَاعْرِضْ عَلَيْهِ أَخْبَارَ الْمَاضِينَ، وَذَكِّرْهُ بِمَا أَصَابَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِنَ الاَْوَّلِينَ، وَسِرْ فِي دِيَارِهِمْ وَآثَارِهِمْ، فَانْظُرْ فِيمَا فَعَلُواعَمَّا انْتَقَلُوا وَأَيْنَ حَلُّوا(3) وَنَزَلُوا).

اين همان چيزى است كه قرآن مجيد بارها بر آن تأكيد نموده از جمله مى فرمايد: «(قُلْ سِيرُوا فِى الاَْرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ); بگو در زمين سير كنيد و بنگريد عاقبت كسانى كه قبل از شما بودند چگونه بود؟».(4)

نيز مى فرمايد: «(أَفَلَمْ يَسيرُوا فِى الاَْرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الاَْبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِى فِى الصُّدُورِ); آيا آنان در زمين سير نكردند تا دلهايى داشته باشند كه (حقيقت را) با آن درك كنند; يا گوش هايى كه با آن (نداى حق را) بشنوند؟! زيرا (بسيار مى شود كه) چشم هاى ظاهر نابينا نمى شود، بلكه دلهايى كه در سينه هاست كور مى گردد».(5)

مهم اين است كه در گوشه و كنار اين كره خاكى در بسيارى از شهرها و روستاها آثارى از پيشينيان ديده مى شود; آثارى خاموش كه گذشت روزگار آنها را به ويرانى كشيده; ولى در عين خاموشى هزار زبان دارند و با ما سخن مى گويند و سرانجام زندگى دنيا را به همه ما نشان مى دهند بسيارى از مردم به ديدن اين آثار مى روند و به آن افتخار مى كنند كه اين آثار تاريخى نشانگر تمدن پيشين ماست در حالى كه اگر از آنها درس عبرت بگيرند سزاوارتر است آن گونه كه خاقانى ها از ديدن كاخ كسرى ها چنان درسى آموختند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن شرح بيشترى بيان كرده مى فرمايد: «هرگاه در وضع آنها بنگرى خواهى ديد آنها از ميان دوستان خود خارج شده در ديار غربت بار انداختند گويا طولى نمى كشد كه تو هم يكى از آنها خواهى شد (و در همان مسير به سوى آنها خواهى شتافت)»; (فَإِنَّكَ تَجِدُهُمْ قَدِ انْتَقَلُوا عَنِ الاَْحِبَّةِ، وَحَلُّوا دِيَارَ الْغُرْبَةِ، وَكَأَنَّكَ عَنْ قَلِيل قَدْ صِرْتَ كَأَحَدِهِمْ).

آرى در هر چيز ترديد كنيم در اين حقيقت كه همه ما بدون استثنا همان مسير پيشينيان را خواهيم پيمود، ترديد نخواهيم كرد. روزى فرا مى رسد كه با همسر ، فرزند، دوستان، اموال، مقامات و وسايل زندگى وداع خواهيم گفت، همه را مى گذاريم و مى رويم.

##### 1 . «قرّر» از ريشه «تقرير» در دو معنا به كار رفته: نخست تثبيت و قرار دادن چيزى در محلش و ديگر به اقرار واداشتن كسى نسبت به چيزى. در جمله بالا معناى دوم اراده شده است يعنى قلب خود را درباره فناى دنيا به اقرار وادار.
2 . «فحش» به هر كارى گفته مى شود كه از حد اعتدال خارج شود و صورت زشتى به خود بگيرد به همين دليل به تمام منكرات و قبايح آشكار، فحش و فحشا گفته مى شود، هرچند در عرف امروز ما، فحشا در مورد انحرافات جنسى به كار مى رود. (فحش گاهى معناى مصدرى دارد و گاه معناى اسم مصدرى) .
3 . «حَلُّوا» از ريشه «حلّ» گاه به معناى گشودن گره و حل مشكل آمده و گاه به معناى وارد شدن در مكانى است و در جمله بالا معناى دوم اراده شده است.
4 . روم، آيه 42.
5 . حج، آيه 46.

▲نكته ها

▲1. حيات و آبادى قلب

امام(عليه السلام) در آغاز اين فقره به احياى قلب به وسيله موعظه اشاره فرموده و در فراز قبل به عمران و آبادى قلب. به يقين منظور از قلب در اين عبارات و امثال آن، آن عضو مخصوصى نيست كه در درون سينه است و كارش ايجاد گردش خون در تمام اعضاست، بلكه منظور آن روح و عقل آدمى است همان گونه كه در منابع لغت نيز آمده است.

اما اين روح انسانى است كه بايد به وسيله موعظه و تقوا، احيا و آباد شود، زيرا مى دانيم انسان داراى سه روح و گاه چهار روح است: روح نباتى كه اثرش نمو جسم و تغذيه و تكثير مثل است و روح حيوانى كه افزون بر آن اثرش حس و حركت است; ناخن و موى انسان فقط روح نباتى دارد به همين دليل با چيدن آن هيچ احساسى به انسان دست نمى دهد; ولى گوشت و ماهيچه او علاوه بر روح نباتى، روح حيوانى نيز دارد و كمترين آسيب به آن، انسان را ناراحت مى كند. اما روح انسانى كه اثر بارز آن درك و شعور و ابتكار و خلاقيت و تجزيه و تحليل مسائل مختلف است، حقيقتى است اضافه بر روح نباتى و حيوانى. البتّه افرادى هستند كه روح چهارمى نيز دارند كه از آن به روح القدس تعبير مى شود. حقايقى را درك مى كنند كه افراد عادى از آن بى خبرند (روح القدس گاهى اشاره به جبرئيل است و گاهى به فرشته اعظم از او) تعبيرى كه در بعضى روايات به «روح الايمان» است، شايد اشاره به همين مرتبه عالى روح انسانى باشد.

در حديث از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «إذا زَنَى الرَّجُلُ فارَقَهُ رُوحُ الإيمانِ; هنگامى كه كسى زنا كند روح ايمان از او جدا مى شود (مگر اينكه توبه كند و جبران نمايد)».(1)

در بعضى از روايات روح القدس مرتبه بالاترى از روح ايمان شمرده شده و تعبير به ارواح پنج گانه در آن آمده است.(2)

سخن در روح انسانى است كه گاه به اندازه اى قوى مى شود كه همه وجود انسان را روشن مى سازد و گاه به قدرى ضعيف مى گردد كه به آن مرده مى گويند.

امام حسن مجتبى(عليه السلام) مى فرمايد: «التَّفَكُّرُ حَيَاةُ قَلْبِ الْبَصِيرِ; تفكر موجب زنده شدن قلب بيناست».(3) در حديث ديگرى از آن حضرت مى خوانيم: «عَلَيْكُمْ بِالْفِكْرِ فَإِنَّهُ حَيَاةُ قَلْبِ الْبَصِيرِ وَمَفَاتِيحُ أَبْوَابِ الحِكْمَةِ; بر شما باد به انديشيدن كه موجب حياة قلبِ بينا مى شود و كليد درهاى دانش است».(4)

در مقابل آن از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است: «أَرْبَعٌ يُمِتْنَ الْقَلْبَ: الذَّنْبُ عَلَى الذَّنْبِ وَكَثْرَةُ مُنَاقَشَةِ النِّسَاءِ يَعْنِي مُحَادَثَتَهُنَّ وَمُمَارَاةُ الاَْحْمَقِ... وَمُجَالَسَةُ الْمَوْتَى فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللهِ وَمَا الْمَوْتَى قَالَ كُلُّ غَنِيّ مُتْرَف; چهار چيز است كه قلب را مى ميراند: تكرار گناه و گفتگوى زياد با زنان (بى بند و بار) و جدال و جر و بحث با افراد احمق و همنشينى با مردگان. كسى سؤال كرد اى رسول خدا منظور از مردگان در اينجا چيست؟ فرمود: ثروتمندان خوش گذران و مست ثروت».(4)

نيز در روايات از امير مؤمنان على(عليه السلام) نقل شده كه فرمود: «لِقاءُ أهْلِ الْمَعْرِفَةِ عِمارَةُ الْقُلُوبِ وَمُسْتَفادُ الْحِكْمَةِ; ملاقات با اهل معرفت سبب آبادى دل ها و به دست آوردن دانش است»(5) و در تعبير ديگر فرمود: «عِمارَةُ الْقُلُوبِ فى مُعاشَرَةَ ذَوِى الْعُقُولِ; آبادى دل ها در معاشرت با خردمندان است».(6)

البتّه همان گونه كه در روايات بالا آمده، قلب انسان گاه به صورت ويرانه يا بيمار در مى آيد و گاه به كلى از دست مى رود و شايسته نام مرده مى شود. امام(عليه السلام)در وصيّت نامه بالا هم سفارش به احياى قلب كرده است و هم عمران و آبادى آن. ذكر خدا سبب آبادى قلب و موعظه وسيله احياى آن است.

##### 1 . كافى، ج 2، ص 280، باب الكبائر، ح 11.
2 . همان مدرك، ص 282، باب الكبائر، ح 16.
3 . ميزان الحكمه، ح 17030.
4 . همان مدرك، ح 17031.
5 . خصال، ص 228.
6 . غررالحكم، ص 430، ح 9795.
7 . همان مدرك، ص 429، ح 9774.

▲2. واعظان و اندرزگويان بى شمار

هنگامى كه سخن از واعظ به ميان مى آيد، ذهن همه متوجه انسان فرهيخته و استادى روشن بين و مردى با تقوا مى شود كه با استفاده از آيات قرآن مجيد و روايات معصومين و تجارب و مطالعاتى كه داشته به ديگران اندرز مى دهد. در حالى كه در روايات، از واعظان ديگرى غير از آن نيز نام برده شده است; از جمله حوادث تلخ و ناگوار دنيا و دگرگونى جهان كه امام(عليه السلام) در ادامه گفتار «أَحْيِ قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ» به آن اشاره فرموده اند.

پندهاى ديگر، تاريخ پيشينيان، قصرهاى ويران شده، قبرهاى خاموش و ديار متروك آنهاست كه با زبان بى زبانى هزار گونه اندرز دارند و امام(عليه السلام) در ادامه همين سخن به آن اشاره فرموده است.

واعظ ديگرى كه در سخن ديگرى از امام(عليه السلام) (خطبه 188) آمده، جسم بى جان مردگان است مى فرمايد: «فَكَفَى وَاعِظاً بِمَوْتَى عَايَنْتُمُوهُمْ حُمِلُوا إِلَى قُبُورِهِمْ غَيْرَ رَاكِبين; مردگانى كه به سوى قبرهايشان بدون اختيار مى برند براى پند و اندرز شما كافى هستند».(1)

اندرزگوى ديگرى كه در كلمات قصار امام(عليه السلام) آمده واعظ درونى; يعنى همان وجدان بيدار آدمى است مى فرمايد: «وَمَنْ كَانَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ وَاعِظٌ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ اللهِ حَافِظٌ; كسى كه از درون وجود خود واعظى داشته باشد خداوند حافظ و نگهبانى براى او قرار مى دهد»(2) اين واعظ نفسانى همان است كه قرآن در سوره شمس به آن اشاره كرده مى فرمايد: «(وَنَفْس وَما سَوّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها); و قسم به روح آدمى و آن كس كه آن را (آفريده و) موزون ساخته سپس فجور و تقوا (شر و خيرش) را به او الهام كرده است».(3)

واعظ ديگر همان است كه امام كاظم(عليه السلام) در برابر هارون الرشيد بيان كرد آن گاه كه هارون از امام(عليه السلام) تقاضاى موعظه كرد آن حضرت در بيانى كوتاه و پر معنا فرمود: «ما مِنْ شَيْء تَراهُ عَيْنَيْكِ إلاّ وَفيهِ مَوْعِظَةٌ; هيچ چيزى را چشمت نمى بيند جز آنكه در آن موعظه اى است».(4)

يعنى ستارگانِ فروزان آسمان، خورشيد و ماه درخشان، قامت خميده پيران، موى سپيد سالخوردگان، برگ هاى خشكيده درختان در فصل خزان، قبرهاى خاموش مردگان و قصرهاى ويران شده شاهان هر يك با زبان بى زبانى درسى از عبرت مى آموزند.

اگر هارون تنها به حوادث تكان دهنده اى كه در تاريخ بنى اميّه و بنى عباس روى داد نگاه مى كرد بهترين اندرزها را به او مى آموخت.

بنابراين فرمايش امام(عليه السلام) در اين وصيّت نامه: «أَحْيِ قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ; قلب خود را با موعظه زنده كن» مفهوم وسيعى دارد كه تمام واعظان را شامل مى شود.

ابوالفرج اصفهانى در كتاب اغانى مى نويسد: «خرقاء دختر نعمان (يكى از سران عرب) هنگامى كه مى خواست به عبادتگاه خود برود جاده را از پارچه هاى حرير و ديبا و خز مفروش مى ساختند و كنيزان به استقبال او مى شتافتند و او را همراهى مى كردند تا به عبادتگاه برود و به منزل خويش بازگردد. هنگامى كه سعد بن ابى وقاص به قادسيه آمد و لشكر ساسانيان شكست خوردند و رستم فرمانده لشكر كشته شد، خرقاء نزد سعد آمد با كنيزان خود (به صورت اسيران) كه لباس هاى بسيار مندرس در تن داشتند (و آثار نكبت دنيا از سر و صورت خرقاء نمايان بود) سعد گفت: كدام يك از شما خرقاء هستيد؟ خرقاء خود را معرفى كرد سپس افزود: دنيا دار زوال است و به يك حال نمى ماند، ما پادشاهان اين سرزمين بوديم خراج آن را براى ما مى آوردند و همه سر بر فرمان ما بودند هنگامى كه دنيا به ما پشت كرد همه چيز ما را درهم كوبيد (اشاره به اينكه تو هم چنين روزى در پيش دارى».(5)

نيز از محمد بن عبدالرحمان هاشمى نقل شده كه مى گويد: يك روز عيد قربان وارد بر مادرم شدم زنى را با لباس هاى مندرس نزد او ديدم. مادرم رو به من كرد و گفت: آيا اين زن را مى شناسى؟ گفتم: نه. گفت: اين مادر جعفر برمكى (وزير معروف هارون) است. من به او سلام كردم گفتم: كمى از ماجراى زندگى خود براى من تعريف كن. گفت: جمله اى مى گويم كه درس عبرتى است براى هر كس كه آماده گرفتن عبرت است; فراموش نمى كنم (در عصر قدرت فرزندم جعفر) در يكى از همين روزهاى عيد قربان چهارصد كنيز داشتم با اين حال فكر مى كردم فرزندم جعفر حق مرا ادا نكرده; ولى امروز نزد شما آمده ام تقاضاى پوست دو گوسفند قربانى دارم كه يكى را زيرانداز و ديگرى را روى انداز خود كنم.(6)

به گفته شيخ بهايى:

چشم عبرت بين چرا در قصر شاهان ننگرد *** تا چه سان از حادثات دور گردون شد خراب

پرده دارى مى كند بر طاق كسرى عنكبوت *** جغد نوبت مى زند بر قلعه افراسياب

##### 1 . نهج البلاغه، خطبه 188.
2 . نهج البلاغه، كلمات قصار 89 .
3 . شمس، آيه 7 و 8 .
4 . بحارالانوار، ج 68، ص 324 .
5 . شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 8، ص 332.
6 . شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 8، ص 333 و مرحوم محدث قمى نيز در تتمة المنتهى، ص 248 اين داستان را نقل كرده است.

▲بخش پنجم

فَأَصْلِحْ مَثْوَاكَ، وَلاَ تَبِعْ آخِرَتَكَ بِدُنْيَاكَ; وَدَعِ الْقَوْلَ فِيمَا لاَ تَعْرِفُ، الْخِطَابَ فِيمَا لَمْ تُكَلَّفْ. وَأَمْسِكْ عَنْ طَرِيق إِذَا خِفْتَ ضَلاَلَتَهُ، فَإِنَّ الْكَفَّ عِنْدَ حَيْرَةِ الضَّلاَلِ خَيْرٌ مِنْ رُكُوبِ الاَْهْوَالِ. وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ، وَأَنْكِرِ الْمُنْكَرَ بِيَدِكَ وَلِسَانِكَ، وَبَايِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ، وَجَاهِدْ فِي اللهِ حَقَّ جِهَادِهِ، وَلاَ تَأْخُذْكَ فِي اللهِ لَوْمَةُ لاَئِم. وَخُضِ الْغَمَرَاتِ لِلْحَقِّ حَيْثُ كَانَ، وَتَفَقَّهْ فِي الدِّينِ، وَعَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ عَلَى الْمَكْرُوهِ، وَنِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُرُ فِي الْحَقِّ.

ترجمه

بنابراين منزلگاه آينده خود را اصلاح كن و آخرتت را به دنيا مفروش درباره آنچه نمى دانى سخن مگو و نسبت به آنچه موظف نيستى دخالت منما. در راهى كه ترس گمراهى در آن است قدم مگذار چه اينكه خوددارى كردن به هنگام بيم از گمراهى بهتر از آن است كه انسان خود را به مسيرهاى خطرناك بيفكند. امر به معروف كن تا اهل آن باشى و با دست و زبانت منكر را انكار نما و از كسى كه كار بد انجام مى دهد با جديت دورى گزين. در راه خدا آن گونه كه بايد و شايد جهاد كن و هرگز سرزنشِ سرزنش گران، تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد، در درياى مشكلات هر جا كه باشد براى رسيدن به حق فرو شو. در دين خود تفقه كن (و حقايق دين را به طور كامل فرا گير) و خويشتن را بر استقامت در برابر مشكلات عادت ده كه استقامت و شكيبايى در راه حق، اخلاق بسيار نيكويى است.

▲شرح و تفسير

▲رمز پيروزى استقامت است

امام(عليه السلام) در آغاز اين بخش به عنوان نتيجه گيرى از بخش سابق كه دستور به سير در احوال گذشتگان مى داد، پنج اندرز مهم را بيان مى كند مى فرمايد: «بنابراين منزلگاه آينده خود را اصلاح كن و آخرتت را به دنيا مفروش درباره آنچه نمى دانى سخن مگو و نسبت به آنچه موظف نيستى دخالت منما. در راهى كه ترس گمراهى در آن است قدم مگذار چه اينكه خوددارى كردن به هنگام بيم از گمراهى بهتر از آن است كه انسان خود را به مسيرهاى خطرناك بيفكند»; (فَأَصْلِحْ مَثْوَاكَ، وَلاَ تَبِعْ آخِرَتَكَ بِدُنْيَاكَ; وَدَعِ الْقَوْلَ فِيمَا لاَ تَعْرِفُ، وَالْخِطَابَ فِيمَا لَمْ تُكَلَّفْ وَأَمْسِكْ عَنْ طَرِيق إِذَا خِفْتَ ضَلاَلَتَهُ، فَإِنَّ الْكَفَّ عِنْدَ حَيْرَةِ الضَّلاَلِ خَيْرٌ مِنْ رُكُوبِ الاَْهْوَالِ).

جمله «أَصْلِحْ مَثْوَاكَ» با توجّه به اينكه «مَثْوى» به معناى جايگاه و در اينجا به معناى جايگاه آخرت است، اشاره دارد كه در اين دنيا كارى كن كه سراى آخرتت را آباد كنى.

در دعاى روز سه شنبه از دعاهاى پر معناى ايام هفته، به نقل از امام على بن الحسين زين العابدين(عليهما السلام) مى خوانيم: «وَأَصْلِحْ لِي آخِرَتِي فَإِنَّهَا دَارُ مَقَرِّي; (خدايا) آخرتم را اصلاح كن، چرا كه سراى جاويدان من است».

جمله «لاَ تَبِعْ آخِرَتَكَ بِدُنْيَاكَ» اشاره به اين است كه متاع بسيار پرارزش آخرت و سعادت جاويدان را به بهاى اندك و بى ارزش زرق و برق دنيا مفروش، همان گونه كه قرآن مجيد در نكوهش جمعى از يهود و اعمال زشت آنها مى فرمايد: «(أُولئِكَ الَّذينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالاْخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ); آنها كسانى هستند كه زندگى دنيا را با (از دست دادن) آخرت خريده اند; از اين رو از عذاب آنها كاسته نمى شود; و (به هيچ صورت) يارى نخواهند شد».(1)

جمله «دَعِ الْقَوْلَ فِيمَا لاَ تَعْرِفُ» به نهى از قول به غير علم اشاره دارد كه انسان از امورى سخن بگويد كه از آن آگاهى ندارد. در قرآن كراراً از اين عمل نهى شده است از جمله مى فرمايد: «(وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ); از آنچه به آن آگاهى ندارى، پيروى مكن»(2) و در مورد پيروى از وسوسه هاى شيطان مى فرمايد: «(إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللهِ ما لا تَعْلَمُونَ); او شما را فقط به بدى و كار زشت فرمان مى دهد; (و نيز دستور مى دهد) آنچه را نمى دانيد، به خدا نسبت دهيد».(3)

فقره «وَالْخِطَابَ فِيمَا لَمْ تُكَلَّفْ» اشاره به اين است كه در مسائل غير مربوط به تو دخالت مكن و به تعبير ساده فضولى در كار ديگران موقوف! چه بسيارند كسانى كه به علت دخالت در كارهاى ديگران و امورى كه به آنها مربوط نيست هم از انجام وظيفه خود مى مانند و هم گرفتارى ها و نزاع هايى براى خود از اين رهگذر به وجود مى آورند. اين همان چيزى است كه قرآن مجيد مى فرمايد: «(عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَّنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُم); مراقب خود باشيد اگر شما هدايت يافته باشيد گمراهى كسانى كه گمراه شده اند، به شما زيانى نمى رساند».(4)

آخرين جمله «وَأَمْسِكْ...» به رعايت احتياط در شبهات اشاره دارد كه يكى از اصول مسلم عقلانى است; هرگاه انسان در برابر دو راه قرار گرفت: راهى روشن و خالى از اشكال و راهى مجهول و تاريك، عقل مى گويد هرگز در چنين راهى گام مگذار كه ممكن است سرانجام شومش دامانت را بگيرد و اگر هم به مقصد برسى با ترس و وحشت و اضطراب خواهد بود. در راهى گام بنه كه با اطمينان و آرامش تو را به مقصودت مى رساند.

اين اصل عقلانى در روايات زيادى، از جمله حديث معروف پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)به آن اشاره شده است آنجا كه مى فرمايد: «دَعْ مَا يُرِيبُكَ إِلَى مَا لاَ يُرِيبُكَ; آنچه تو را به شك مى افكند رها كن و به سوى راهى برو كه در آن شك و ترديد ندارى».(5)در حديث ديگرى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)، امور زندگى انسان ها را به سه قسم تقسيم مى كند: «بخشى بيّن الرشد كه سالم بودنش آشكار است و بايد از آن تبعيت كرد و بخشى بيّن الغىّ كه ناسالم بودنش آشكار است و بايد آن را رها و بخشى كه مشكل و مشكوك است كه بايد آن را رها نمود و به خدا واگذار كرد».(6)

بديهى است كه هيچ يك از اين دستورات مسأله امر به معروف و نهى از منكر و ارشاد جاهل را نفى نمى كند و مربوط به مواردى است كه انسان مسئوليتى در برابر آن ندارد، لذا به دنبال اين دستورات مى فرمايد: «امر به معروف كن تا اهل آن باشى و با دست و زبانت منكر را انكار نما و از كسى كه عمل بد انجام مى دهد با جديت دورى گزين»; (وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ، وَأَنْكِرِ الْمُنْكَرَ بِيَدِكَ وَلِسَانِكَ، وَبَايِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ).

جمله اوّل «وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ» اشاره به اين است كه چون انسان، ديگران را امر به معروف مى كند، اگر خودش اهل معروف نباشد در پيش وجدان خويش شرمنده مى گردد. به علاوه از مردم نيز خجالت مى كشد كه بگويند او آمر به معروف است در حالى كه خودش عامل به منكر است. مجموع اين امور سبب مى شود كه با امر به معروف انسان تدريجاً در سلك عاملان به معروف درآيد.

جمله «وَأَنْكِرِ الْمُنْكَرَ ...» اشاره به مراتب نهى از منكر دارد كه در اينجا براى آن دو مرحله ذكر شده و در بعضى ديگر از سخنان امام(عليه السلام) در كلمات قصار سه مرحله براى آن ذكر شده است: نخست انكار به قلب و بيزارى از منكر در درون دل و جان، هرچند ظالمان دست و زبان انسان را ببندند. مرحله دوم انكار با زبان و مرحله سوم جلوگيرى عملى از منكرات. بسيارى از فقها اين مرحله را وظيفه حكومت اسلامى وحاكم شرع دانسته اند و مرحله اوّل و دوم را وظيفه عموم مردم.

جمله (وَبَايِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ) ممكن است اشاره به جايى باشد كه نهى از منكر اثر نمى گذارد، در چنين مواردى انسان بايد مجلس منكر را ترك گويد و از عاملان به منكر دورى گزيند.

اين احتمال نيز هست كه منظور از آن بيزارى قلبى است كه آثار آن در چهره انسان نمايان باشد كه يكى از مراحل سه گانه نهى از منكر است و در حديثى امير مؤمنان على(عليه السلام) از پيغمبر(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللهِ أَنْ نَلْقَى أَهْلَ الْمَعَاصِي بِوُجُوه مُكْفَهِرَّة; پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به ما دستور داد كه اهل منكر را با چهره اى عبوس ملاقات كنيم (تا از قيافه ما بدانند كه از آنها بيزاريم)».(7)

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن چند دستور ديگر مى دهد مى فرمايد: «در راه خدا آن گونه كه بايد و شايد جهاد كن و هرگز سرزنشِ سرزنش گران، تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد و در درياى مشكلات براى رسيدن به حق فرو شو هرجا كه باشد»; (وَجَاهِدْ فِي اللهِ حَقَّ جِهَادِهِ، وَلاَ تَأْخُذْكَ فِي اللهِ لَوْمَةُ لاَئِم. وَخُضِ(8)الْغَمَرَاتِ(9) لِلْحَقِّ حَيْثُ كَانَ).

مى دانيم جهاد مراحل و مراتبى دارد; خواه جهاد نظامى با دشمن و خواه تلاش هايى ديگر در مسير حق. بعضى از مراحل آن شايسته مجاهدان واقعى نيست; شايسته آنها اين است كه آخرين مرحله اى را كه در توان دارند در اين راه به كار گيرند و جمله «جَاهِدْ فِي اللهِ حَقَّ جِهَادِهِ» اشاره به همين معناست.

اما جمله «وَلاَ تَأْخُذْكَ فِي اللهِ لَوْمَةُ لاَئِم» اشاره به اين است كه گاهى افراد آلوده، اطراف انسان هاى مجاهد و مبارز را مى گيرند و با ملامت و سرزنش مى خواهند سدى بر سر راه آنها ايجاد كنند. امام(عليه السلام) مى فرمايد: هرگز اين سرزنش ها مانع راه تو نشود; هنگامى كه راه را تشخيص دادى با توكل بر خدا و عزم راسخ و بدون اعتنا به سرزنش سرزنش گران به پيش تاز.

از آنجا كه در راه حق مشكلات فراوانى وجود دارد و حق جويان بدون پيكار با آنها، راه به جايى نمى برند، امام(عليه السلام) اين مشكلات را به امواج خروشان دريا تشبيه كرده و دستور مى دهد براى به دست آوردن گوهر حق، در اين امواج فرو شو تا به گوهر مطلوب برسى.

سخن امام(عليه السلام) در اين جمله ها برگرفته از آياتى از قرآن مجيد است; در آيه 78 سوره حج مى خوانيم: (وَجاهِدُوا فِى اللهِ حَقَّ جِهادِه) و در آيه 54 سوره مائده مى خوانيم: (يُجاهِدُونَ فِى سَبيلِ اللهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِم).

بسيارى از مفسّران «حق جهاد» را به معناى اخلاص در نيّت تفسير كرده اند; ولى بايد توجّه داشت كه مفهوم آن منحصر به اخلاص نيّت نيست، بلكه منظور اين است كه مشكل ترين مرحله جهاد، جهاد با نفس و كسب خلوص نيّت است.

امام(عليه السلام) در پايان اين بخش دو اندرز مهم ديگر به فرزندش مى دهد مى فرمايد: «در دين خود تفقّه كن (و حقايق دين را به طور كامل فرا گير) و خويشتن را بر استقامت در برابر مشكلات عادت ده كه استقامت و شكيبايى در راه حق، اخلاق بسيار نيكويى است»; (وَتَفَقَّهْ فِي الدِّينِ، وَعَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ(10) عَلَى الْمَكْرُوهِ، وَنِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُرُ فِي الْحَقِّ).

با توجّه به اينكه «تفقّه» از ريشه «فقه» به معناى فهم و درك است، منظور امام(عليه السلام)از جمله «وَتَفَقَّهْ فِي الدِّينِ» اين است كه حقايق دينى را اعم از اصول و فروع به طور كامل درك كن و تنها به صورت قناعت نكن، بلكه به عمق آنها آشنا شو.

جمله «عَوِّدْ نَفْسَكَ ...» اشاره به اين است كه صبر و استقامت در مقابل مشكلات چيزى است كه با تمرين به دست مى آيد. بايد آنقدر تمرين كنى و خويشتن را عادت دهى تا خلق و خوى تو گردد.

فقره «نِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُرُ فِي الْحَقِّ» اشاره به اين است كه هر كار مثبتى با مشكلات و موانعى روبه روست. هرگاه انسان صبر و استقامت بر حق نداشته باشد، هرگز نمى تواند به آن دست يابد. چيدن يك گل بدون تحمل نيش خار ميسر نيست و برداشتن اندكى عسل از كندو غالباً با نيش زنبور همراه است. اگر استقامت در برابر مشكلات نباشد هيچ هدف مقدّسى به انجام نمى رسد.

در اينجا سزاوار است به اشعار پرمعنايى كه ابوالاسود سروده است توجّه كنيم:

تَعَوّدُت مَسَّ الضُّرِّ حَتّى أَلَفْتُهُ *** وَأَسْلَمَني طُولُ الْبَلاءِ إلَى الصَّبْرِ

وَ وَسَّعَ صَدْري لِلاَْذى كَثْرَةُ الاَْذى *** وَكانَ قَديماً قَدْ يَضيقُ بِهِ صَدْري

إذا أَنَا لَمْ أَقْبَلْ مِنَ الدَّهْرِ كُلَّ ما *** أُلاقيهِ مِنْهُ طالَ عَتْبي عَلَى الدَّهْرِ

من خود را به درد و رنج ها عادت دادم تا به آن انس گرفتم و ادامه مشكلات مرا به صبر عادت داد.

فزونى رنج ها سينه مرا براى تحمل رنج گشاده ساخت، هرچند در گذشته در برابر آن تنگى سينه احساس مى كردم.

(من فكر مى كنم) اگر من همه حوادث جهان را (از تلخ و شيرين نپذيرم، پيوسته بايد دنيا را سرزنش كنم.(11)

##### 1 . بقره، آيه 86 .
2 . اسراء، آيه 36.
3 . بقره، آيه 169.
4 . مائده، آيه 105.
5 . بحارالانوار، ج 2، ص 259، ح 7.
6 . كافى، ج 1، ص 68، ح 10.
7 . كافى، ج 5، ص 58، ح 10.
8 . «خض» صيغه امر از ريشه «خوض» بر وزن «حوض» گرفته شده كه در اصل به معناى وارد شدن تدريجى در آب است. سپس به عنوان كنايه به معناى ورود يا شروع به كارها آمده است.
9 . «غمرات» جمع «غمرة» بر وزن «ضربة» در اصل از غمر به معناى از بين بردن اثر چيزى گرفته شده سپس به آب زيادى كه تمام چهره چيزى را مى پوشاند و پيش مى رود، «غمرة» و «غامر» گفته شده و بعد از آن به گرفتارى هاى شديد و جهل و نادانى فراگير كه انسان را در خود فرو مى برد اطلاق شده است و «غمرات الموت» به معناى شدايد حالت مرگ است.
10 . «تصبّر» از ريشه «صبر» به معناى خود را به شكيبايى واداشتن و خويشتن دارى كردن است و تفاوت آن با صبر اين است كه شخص صبور واقعاً اهل صبر است اما تصبر در مورد كسى است كه هنوز اهل صبر نشده و خود را به آن وادار مى كند.
11 . معجم الادباء، ج 12، ص 38 به نقل شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 8، ص 381.

▲نكته ها

احتياط در موارد مشكوك يكى از اصول مسلم مذهب ماست كه در بعضى از موارد واجب و گاه مستحب است.

ريشه احتياط، حكم عقل است كه در علم اصول به عنوان دفع ضرر محتمل است كه در وجوب آن به طور مطلق يا با بعضى قيود و شروط بحث است. عقل حكم مى كند كه زيان هاى احتمالى را از خود دور كنيم. قابل توجّه اينكه همين مسأله در علم كلام و عقايد به عنوان پايه تحقيق در مسائل مذهبى و مبدأ و معاد شناخته شده و تحقيق درباره وجود خدا و معرفة الله را بر همين اساس مى گذارند كه ترك تحقيق احتمال ضررهاى عظيمى را در پى دارد. به همين دليل عقل حكم مى كند كه فرد به تحقيق بپردازد.

امام(عليه السلام) در تعبيرى كه در اين فقره داشت اين اصل را كاملا مستدل ساخت و بعد از آنكه به فرزندش دستور فرمود از مسيرهايى كه خوف ضلالت در آن است بپرهيزد، زيرا پرهيز در اين گونه موارد بهتر از آن است كه انسان گرفتار حوادث هولناك و وحشتناك شود.

اصولا احتياط اگر به افراط نكشد در همه جا و همه چيز ـ خواه در امور معنوى و يا امور مادى ـ كارى عاقلانه و منطقى است.

▲2. راه دستيابى به فضايل اخلاقى

جمله «وَعَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ عَلَى الْمَكْرُوهِ» اشاره به يك اصل مهم اخلاقى است و آن اينكه انسان هايى كه تربيت اخلاقى نشده اند در آغاز كار پذيرش اصول اخلاق براى آنها آسان نيست و بايد آن را بر نفس خود تحميل كنند و پيوسته تكرار نمايند. اين فعل مكرر سبب مى شود كه آن امر اخلاقى به صورت عادت در آيد و ادامه اين عادت سبب مى شود كه به صورت ملكه نفسانى ظاهر گردد; يعنى تدريجاً در درون عمق جان انسان نفوذ كند و روح را به رنگ خود در آورد.

حديث «الخَيْرُ عَادَةٌ» و حديث «العَادَةُ طَبْعٌ ثَان» كه در غررالحكم در لا به لاى كلام امير مؤمنان على(عليه السلام) آمده، اشاره به همين معناست.

تفاوت تصبّر با صبر اين است كه شخص صبور واقعاً اهل صبر است; اما تصبر در مورد كسى است كه هنوز اهل صبر نشده و خود را به آن وادار مى كند.

اصولا بسيارى از فضايل اخلاقى است كه جز با رياضت نفس و عادت دادن خويش حاصل نمى گردد و از آنجا كه صبر (استقامت در برابر مشكلات) خميرمايه تمام پيروزى هاست و طبق بعضى از روايات صبر نسبت به ايمان همچون سر است نسبت به تن، بايد به هر قيمتى است آن را به دست آورد و به گفته شاعر:

صبر را با حق قرين كرد اى فلان *** آخر و العصر را آگه بخوان

صد هزاران كيميا حق آفريد *** كيميايى همچو صبر آدم نديد

▲بخش ششم

وَأَلْجِئْ نَفْسَكَ فِي أُمُورِكَ كُلِّهَا إِلَى إِلَهِكَ، فَإِنَّكَ تُلْجِئُهَا إِلَى كَهْف حَرِيز، مَانِع عَزِيز. وَأَخْلِصْ فِي الْمَسْأَلَةِ لِرَبِّكَ، فَإِنَّ بِيَدِهِ الْعَطَاءَ وَالْحِرْمَانَ، أَكْثِرِ الاِسْتِخَارَةَ، وَتَفَهَّمْ وَصِيَّتِي، وَلاَ تَذْهَبَنَّ عَنْكَ صَفْحاً، فَإِنَّ خَيْرَ الْقَوْلِ مَا نََعَ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لاَ خَيْرَ فِي عِلْم لاَ يَنْفَعُ، وَلاَ يُنْتَفَعُ بِعِلْم لاَ يَحِقُّ تَعَلُّمُهُ.

ترجمه

در تمام كارهايت خود را به خدا بسپار كه اگر چنين كنى خود را به پناهگاهى مطمئن و نيرومند سپرده اى. به هنگام دعا، پروردگارت را با اخلاص بخوان (و تنها دست به دامان لطف او بزن) چرا كه بخشش و حرمان به دست اوست و بسيار از خدا بخواه كه خير و نيكى را برايت فراهم سازد. وصيتم را به خوبى درك كن و آن را سرسرى مگير، زيرا بهترين سخن دانشى است كه سودمند باشد و بدان دانشى كه نفع نبخشد در آن خيرى نيست و دانشى كه سزاوار فراگرفتن نمى باشد سودى ندارد.

▲شرح و تفسير

▲وصيتم را سرسرى مگير

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه (بخش ششم) پنج دستور مهم ديگر به فرزند دلبندش مى دهد:

نخست توكل به خداست كه مى فرمايد: «در تمام كارهايت خود را به خدا بسپار كه اگر چنين كنى خود را به پناهگاهى مطمئن و نيرومند سپرده اى»;

(وَأَلْجِئْ(1) نَفْسَكَ فِي أُمُورِكَ كُلِّهَا إِلَى إِلَهِكَ، فَإِنَّكَ تُلْجِئُهَا إِلَى كَهْف(2) حَرِيز(3)، وَمَانِع عَزِيز).

توكل زاييده ايمان به توحيد افعالى است هنگامى كه انسان سرچشمه همه امور جهان را به دست خدا بداند و او را مسبب الاسباب بشمرد طبعاً در همه مشكلات به او پناه مى برد و او را پناهگاه مطمئن خود مى داند.

توكل به اين معنا نيست كه انسان دست از تلاش و كوشش بردارد و تنها به اميد لطف خدا بنشيند، بلكه به اين است كه تمام توان خود را به كار گيرد و در آنجا كه به موانع و مشكلاتى برخورد مى كند كه حل آن بيرون از توان اوست دست به دامان لطف خدا مى زند و با توكل بر او بر مشكلات چيره مى شود.

آن گاه به مسأله اخلاص اشاره كرده مى فرمايد: «به هنگام دعا، پروردگارت را با اخلاص بخوان (و تنها دست به دامان لطف او بزن) چرا كه بخشش و حرمان به دست اوست»; (وَأَخْلِصْ فِي الْمَسْأَلَةِ لِرَبِّكَ، فَإِنَّ بِيَدِهِ الْعَطَاءَ وَالْحِرْمَانَ).

اخلاص نيز از ثمرات ايمان به توحيد افعالى است، زيرا هنگامى كه انسان بداند «لا مُؤَثِّرَ فى الْوُجُودِ إِلاَّ اللهُ» يقين پيدا مى كند كه عطا و حرمان به دست اوست. به هنگامى كه به اين امر ايمان پيدا كرد تنها به در خانه او مى رود و با خلوص نيّت هرچه مى خواهد از او مى خواهد. به همين دليل در روايات وارد شده است كه رياكاران مشركند; امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «كُلُّ رِيَاء شِرْكٌ إِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى النَّاسِ وَمَنْ عَمِلَ للهِِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى اللهِ; هر ريايى شرك است هر كس كارى براى مردم كند پاداش خود را بايد از مردم بگيرد و هركس عملى براى خدا انجام دهد پاداش او بر خداست».(4)

اين جمله در ضمن به اين حقيقت نيز اشاره دارد كه انسان خواسته هاى خود را بايد فقط از خدا بخواهد نه از غير خدا و اگر طبق عالم اسباب به سراغ غير خدا مى رود باز هم مؤثر واقعى را خدا مى داند كه اراده اش گاه به دست بندگانش تحقق مى يابد و جمله «فَإِنَّ بِيَدِهِ الْعَطَاءَ وَالْحِرْمَانَ» نيز بيانگر همين حقيقت است.

در سومين دستور مى فرمايد: «و بسيار از خدا بخواه كه خير و نيكى را برايت فراهم سازد»; (وَأَكْثِرِ الاِسْتِخَارَةَ).

استخاره دو معنا دارد: يكى استخاره اى است كه امروز در ميان مردم معمول و متعارف است، هرگاه مسأله اى بر انسان مشكل شده و با نيروى عقل خود و مشورت با اهل آن نتوانست آن را حل كند به سراغ مشورت با خدا مى رود و استخاره نوعى مشورت با پروردگار است. معناى دوم استخاره اين است كه انسان در هر كارى كه قدم مى گذارد از خدا طلب خير كند; يعنى خداوند را حاكم بر سرنوشت خود ببيند; در امر تجارت و زراعت و مانند آن تلاش كند ولى زبان حال و قال او اَسْتَخيرُاللهَ بِرَحْمَتِهِ باشد; يعنى خدايا خير و بركت را از رحمت تو مى خواهم. اين نوع از استخاره در روايات بسيار بر آن تأكيد شده است. از جمله در روايتى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «مَا اسْتَخَارَ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ إِلاَّ خَارَ لَهُ; هيچ بنده با ايمانى از خداوند طلب خير نمى كند مگر اينكه خداوند خير او را فراهم مى سازد».(5)

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن براى اينكه فرزندش نسبت به اندرزها و وصاياى او اهتمام به خرج دهد مى فرمايد: «وصيتم را به خوبى درك كن و آن را سرسرى مگير»; (وَتَفَهَّمْ وَصِيَّتِي، وَلاَ تَذْهَبَنَّ عَنْكَ صَفْحاً(6)).

سپس دليلى براى آن ذكر مى كند و علوم و دانش ها را ضمن آن، به سه بخش تقسيم مى نمايد و مى فرمايد: «زيرا بهترين سخن دانشى است كه سودمند باشد و بدان دانشى كه نفع نبخشد در آن خيرى نيست و دانشى كه (زيان بار است) سزاوار فراگرفتن نيست سودى نمى بخشد»; (فَإِنَّ خَيْرَ الْقَوْلِ مَا نَفَعَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لاَ خَيْرَ فِي عِلْم لاَ يَنْفَعُ، وَلاَ يُنْتَفَعُ بِعِلْم لاَ يَحِقُّ تَعَلُّمُهُ).

دانش هاى مفيد، علومى است كه انسان را در مسير قرب الى الله يارى مى بخشد; خواه در زمينه اعتقادات باشد يا عبادات و اخلاق و...، دنياى او را به صورت آبرومند تأمين مى كند و از فقرى كه مايه كفر و روسياهى است رهايى مى بخشد.

علوم بيهوده دانش هايى است كه نه خير دنيا در آن است و نه خير آخرت و گاه از آن براى سرگرمى و يا تفاخر استفاده مى شود; شبيه آنچه در حديث معروف وارد شده كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مردى را در مسجد ديد كه گروهى اطراف او را گرفته اند فرمود: اين چيست؟ عرض كردند: اين مرد علاّمه است (و دانش فراوان دارد) پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: علاّمه چيست؟ عرض كردند: اين شخص آگاه ترين فرد به نسب هاى عرب و حوادث ايام جاهليّت و اشعار آنهاست. پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)فرمود: «ذَاكَ عِلْمٌ لاَ يَضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ وَلاَ يَنْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ; اين علمى است كه هر كس آن را نداند زيانى نمى كند و آن كس كه آن را بداند سودى نمى برد» سپس افزود: «إِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلاَثَةٌ آيَةٌ مُحْكَمَةٌ أَوْ فَرِيضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ وَمَا خَلاَهُنَّ فَهُوَ فَضْلٌ; علم تنها در سه چيز است: نشانه هاى روشن (در مسائل مربوط به خدا شناسى و مبدأ و معاد) و علم مربوط به احكام الهى و واجبات و علوم مربوط به امور اخلاقى و سنّت ها و مستحبات و غير آن اضافى است».(1)

البتّه علوم و دانش هايى كه به عمران و آبادى دنياى مردم كمك مى كند و آنها را از فقر و بيمارى و مشكلات ديگر رهايى مى بخشد نيز از علوم مفيدند، زيرا در واقع مقدمه اى براى آن سه گروه از علوم نافعند.

قسم سوم از علوم، علوم زيان بار است; مانند علم سحر و شعبده و علوم مربوط به توليد مواد حرام مانند شراب و مواد مخدر. در دنياى امروز ما، اين علوم فراوان تر از گذشته است; علومى كه تهيّه وسائل كشتار جمعى را به بشر مى آموزد مانند بمب اتم، سلاح هاى مرگبار شيميايى و امثال آن اين گونه علوم آموختن و فرا گرفتنش از نظر اسلام حرام است، چرا كه به عنوان مقدّمه حرام محسوب مى شود.

##### 1 . «ألجىء» از ريشه «الجاء» از «لجوء» به معناى پناه بردن گرفته شده و «الجاء» به معناى به پناه فرستادن است.
2 . «كهف» به معناى غار وسيع است و سپس به هرگونه پناهگاه اطلاق شده است.
3 . «حريز» به معناى حفظ كننده از ريشه «حرز» بر وزن «قرض» به معناى حفظ كردن گرفته شده است.
4 . كافى، ج 2، ص 293، ح 3.
5 . بحارالانوار ج 88، ص 224، ح 4.
6 . «صفح» در اصل به معناى جانب و روى هر چيزى است و معناى مصدرى آن روى گردانيدن و صرف نظر كردن است و از آنجا كه صرف نظر كردن گاه به علت عفو و گاه به سبب قهر است، اين واژه در هر دو معنا به كار مى رود. در ضمن بايد توجّه داشت كه فاعل تذهبنّ، وصيّت است و معناى جمله اين است كه وصيّت من به سبب روى گرداندن و بى اعتنايى از خاطر تو نرود و معادل آن در فارسى اين است كه وصيّت مرا سرسرى مگير. در بعضى از نسخ به جاى «عنك» عنها آمده در اين صورت فاعل تذهبنّ مخاطب يعنى امام حسن مجتبى(عليه السلام)است.

▲نكته : علوم نافع و غير نافع

شك نيست كه علم و دانش نور و روشنايى است; ولى در عين حال چنين نيست كه همه علوم مطلوب و مفيد باشد.

همان گونه كه در وصيّت نامه بالا آمده است، امام(عليه السلام) علوم را به سه گونه تقسيم مى كند:

علومى كه براى زندگى انسان ها نافع است، گاه جنبه معنوى دارد; مانند علم به معارف دينى و احكام و اخلاق انسانى و گاه جنبه مادى دارد; مانند تمام علومى كه براى زندگى مادى انسان ها لازم است نظير علم پزشكى، كشاورزى، فنون دفاعى، صنايع سبك و سنگين و... . و مى دانيم اگر اين علوم نباشد و زندگى مادى انسان به طور معقول اداره نشود مشكلات معنوى فراوانى به دنبال خواهد داشت. به همين دليل اين علوم در اسلام به عنوان واجب كفايى معرفى شده; يعنى هر گروهى لازم است به دنبال بخشى از اين علوم برود تا همه نيازهاى مادى جامعه اسلامى تأمين گردد و اگر در يك رشته به اندازه كافى متصديانى نداشته باشد، وجوب عينى پيدا مى كند.

مسلمانان در هر عصر و زمان به خصوص در عصر ما نبايد در اين علوم از ديگران عقب بمانند، بلكه بايد پرچم دار علم باشند همان گونه كه در قرون نخستين اسلام و چند قرن بعد از آن چنين بوده است.

اما علوم مضر و زيان بار، علومى است كه نتيجه آن تخريب نظام اجتماعى و سلامت جامعه و برخوردارى آن از پيشرفت و تكامل است مانند علوم مربوط به سلاح هاى كشتار جمعى و توليد انواع مواد مخدر و مشروبات الكلى و امثال آن.

قسم سوم علوم بيهوده است كه نه فايده اى دارد نه زيانى كه نمونه آن در بالا در شرح كلام امام(عليه السلام) بيان شد.

##### 1 . كافى، ج 1، ص 32، ح 1.

▲بخش هفتم

أَيْ بُنَيَّ، إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُنِي قَدْ بَلَغْتُ سِنّاً، وَرَأَيْتُنِي أَزْدَادُ وَهْناً، بَادَرْتُ بِوَصِيَّتِي إِلَيْكَ، وَأَوْرَدْتُ خِصَالاً مِنْهَا قَبْلَ أَنْ يَعْجَلَ بِي أَجَلِي دُونَ أَنْ أُفْضِيَ إِلَيْكَ بِمَا فِي نَفْسِي، أَوْ أَنْ أُنْقَصَ فِي رَأْيِي كَمَا نُقِصْتُ فِي جِسْمِي، أَوْ يَسْبِقَنِي إِلَيْكَ بَعْضُ غَلَبَاتِ الْهَوَى وَفِتَنِ الدُّنْيَا، فَتَكُونَ كَالصَّعْبِ النَّفُورِ. وَإِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالاَْرْضِ الْخَالِيَةِ مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْء قَبِلَتْهُ. فَبَادَرْتُكَ بِالاَْدَبِ قَبْلَ أَنْ يَقْسُوَ قَلْبُكَ، وَيَشْتَغِلَ لُبُّكَ، لِتَسْتَقْبِلَ بِجِدِّ رَأْيِكَ مِنَ الاَْمْرِ مَا قَدْ كَفَاكَ أَهْلُ التَّجَارِبِ بُغْيَتَهُ وَتَجْرِبَتَهُ، فَتَكُونَ قَدْ كُفِيتَ مَئُونَةَ الطَّلَبِ، وَعُوفِيتَ مِنْ عِلاَجِ التَّجْرِبَةِ، فَأَتَاكَ مِنْ ذَلِكَ مَا قَدْ كُنَّا نَأْتِيهِ، وَاسْتَبَانَ لَكَ مَا رُبَّمَا أَظْلَمَ عَلَيْنَا مِنْهُ.

ترجمه

پسرم! هنگامى كه ديدم سن من بالا رفته و ديدم قوايم به سستى گراييده، به (نوشتن) اين وصيتم براى تو مبادرت ورزيدم و نكات برجسته اى را در وصيتم وارد كردم مبادا اجلم فرا رسد در حالى كه آنچه را در درون داشته ام بيان نكرده باشم و به همين دليل پيش از آنكه در رأى و فكرم نقصانى حاصل شود آن گونه كه در جسمم (بر اثر گذشت زمان) به وجود آمده و پيش از آنكه هوا و هوس و فتنه هاى دنيا بر تو هجوم آورد و همچون مركبى سركش شوى به تعليم و تربيت تو مبادرت كردم و از آنجا كه قلب جوان همچون زمين خالى است و هر بذرى در آن پاشيده شود آن را مى پذيرد، پيش از آنكه قلبت سخت شود و فكرت به امور ديگر مشغول گردد (گفتنى ها را گفتم) همه اينها براى آن است كه با تصميم جدى به استقبال امورى بشتابى كه انديشمندان و اهل تجربه تو را از طلب آن بى نياز ساخته و زحمت آزمون آن را كشيده اند تا نيازمند به طلب و جستجو نباشى و از تلاش بيشتر آسوده خاطر گردى، بنابراين آنچه از تجربيات نصيب ما شده، نصيب تو هم خواهد شد (بى آنكه زحمتى كشيده باشى) بلكه شايد پاره اى از آنچه بر ما مخفى شده (با گذشت زمان و تجربه بيشتر) بر تو روشن گردد.

▲شرح و تفسير

▲انگيزه من براى نوشتن اين وصيت نامه

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه اش (هفتمين بخش) بار ديگر به انگيزه خود در بيان اين وصيّت نامه طولانى و مملوّ از اندرزهاى نافع مى پردازد; انگيزه اى كه از دو بخش تشكيل مى شود: بخشى از آن در وجود امام(عليه السلام) و بخشى از آن در وجود امام مجتبى(عليه السلام) و خلاصه اش اين است كه سن من بالا رفته و مى ترسم اجلم فرا برسد به همين دليل اقدام به اين وصيّت نامه كردم و از سوى ديگر تو جوان هستى و آماده پذيرشِ حق. از اين مى ترسم سن تو بالا رود و آن آمادگى در تو نباشد. به اين دو دليل به اين وصيّت نامه مبادرت كردم.

نخست مى فرمايد: «پسرم! هنگامى كه ديدم سن من بالا رفته و ديدم قوايم به سستى گراييده، به اين وصيتم، براى تو مبادرت ورزيدم»; (أَيْ بُنَيَّ إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُنِي قَدْ بَلَغْتُ سِنّاً، وَرَأَيْتُنِي أَزْدَادُ وَهْناً، بَادَرْتُ بِوَصِيَّتِي إِلَيْكَ).

مى دانيم سن مبارك امام(عليه السلام) در آن زمان 60 سال يا كمى بيشتر بود و سن فرزندش بيش از 30 سال كه هنوز بقاياى جوانى را با خود داشت و اين درسى است براى همه پدران در برابر فرزندان، هنگامى كه سنين عمر آنها بالا مى رود پيش از آنكه اجل فرا رسد و يا فرزندانشان دوران جوانى و يا نوجوانى را كه آمادگى فراوان براى پذيرش حق در آن است، پشت سر بگذارند، آنچه را لازم است به آنها بگويند و وصيّت كنند.

آن گاه امام(عليه السلام) به توضيح بيشترى مى پردازد و مى فرمايد: «و نكات برجسته اى را در وصيتم وارد كردم مبادا اجلم فرا رسد در حالى كه آنچه را در درون داشته ام بيان نكرده باشم و به همين دليل پيش از آنكه در رأى و فكرم نقصانى حاصل شود آن گونه كه در جسمم (بر اثر گذشت زمان) به وجود آمده و پيش از آنكه هوا و هوس و فتنه هاى دنيا بر تو هجوم آورد و همچون مركبى سركش شوى به تعليم و تربيت تو مبادرت كردم»; (وَأَوْرَدْتُ خِصَالاً مِنْهَا قَبْلَ أَنْ يَعْجَلَ بِي أَجَلِي دُونَ أَنْ أُفْضِيَ(1) إِلَيْكَ بِمَا فِي نَفْسِي، أَوْ أَنْ أُنْقَصَ فِي رَأْيِي كَمَا نُقِصْتُ فِي جِسْمِي، أَوْ يَسْبِقَنِي إِلَيْكَ بَعْضُ غَلَبَاتِ الْهَوَى وَفِتَنِ الدُّنْيَا، فَتَكُونَ كَالصَّعْبِ النَّفُورِ(2)).

امام(عليه السلام) در اينجا نه به عنوان معصوم و نيز مخاطبش نه به عنوان فرزندى معصوم، بلكه به عنوان پدرى پير و دلسوز در برابر فرزندى كه ممكن است در معرض تندباد وسوسه هاى نفس و فتنه هاى دنيا قرار بگيرد، به دو نكته راجع به خود و يك نكته درباره فرزندش اشاره مى كند و مى فرمايد: از يك سو سن من بالا رفته و بيم فرا رسيدن اجل و از دست رفتن فرصت را دارم و از سوى ديگر همراه بالا رفتن سن همان گونه كه اعضاى بدن ضعيف و ناتوان مى شود، فكر هم ممكن است به سستى گرايد و از سوى سوم تو كه مخاطب من هستى نيز در معرض آفات مختلفى قرار بگيرى; وسوسه هاى شيطان، هواى نفس و بندگى دنيا كه اگر چنين شود باز فرصت پند و اندرز از دست مى رود.

روى اين جهات، من مبادرت به اين وصيّت و اندرزنامه كردم تا به نتيجه مطلوب، قبل از فوت فرصت برسم.

جاى تعجب است كه ابن ابى الحديد در شرح جمله هايى كه امام(عليه السلام) درباره خود بيان فرموده مى گويد: «اين جمله ها نشان مى دهد، بر خلاف عقيده شيعه كه مى گويند امام(عليه السلام) از اين گونه امور معصوم است نه در فكر او نقصانى حاصل مى شود نه رأى او فتور مى پذيرد»، باطل است.(3)

در حالى كه تمام قراين ـ همان گونه كه گفتيم ـ نشان مى دهد امام(عليه السلام)، اين سخنان را نه از موضع امامت و عصمت، بلكه از موضع پدرى پير و پر تجربه كه براى فرزندى جوان و كم تجربه نصيحت و اندرز مى دهد، بيان فرموده است.

اگر ابن ابى الحديد سخن ديگر مولا على(عليه السلام) را كه در همين نهج البلاغه وارد شده توجه مى كرد كه مى فرمايد: «فَاسْأَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تَسْأَلُونِي عَنْ شَيْء فِيمَا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ السَّاعَة; از من سؤال كنيد (آنچه را مى خواهيد) پيش از آنكه مرا از دست دهيد. سوگند به كسى كه جانم در دست قدرت اوست از هيچ حادثه اى كه از امروز تا دامنه قيامت واقع مى شود از من سؤال نمى كنيد (مگر اينكه پاسخ آن را آماده دارم)».(4)

نيز سخن ديگرى كه در خطبه 189 آمده است كه مى فرمايد: «أَيُّهَا النَّاسُ سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي فَلاََنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّي بِطُرُقِ الاَْرْضِ; اى مردم هرچه مى خواهيد از من بپرسيد، چرا كه من به راه هاى آسمان از راه هاى زمين آگاه ترم (و همه چيز به فرمان خدا و به اذن الله نزد من روشن است). آرى اگر ابن ابى الحديد اين سخنان را در كنار هم مى گذاشت هرگز چنين نمى گفت.

سپس امام(عليه السلام) به بيان دليلى براى طرح وصاياى خود براى فرزند جوانش پرداخته چنين مى گويد: «به يقين قلب جوان و نوجوان همچون زمين خالى است; هر بذرى در آن پاشيده شود آن را مى پذيرد»; (وَإِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالاَْرْضِ الْخَالِيَةِ مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْء قَبِلَتْهُ).

اين امر بارها به تجربه رسيده و حتى روايتى است كه به صورت ضرب المثل در آمده كه «اَلْعِلْمُ فِى الصِّغَرِ كَالنَّقْشِ فِى الْحَجَرِ; تعليماتى كه در كودكى (و جوانى) داده مى شود همچون نقشى است كه بر سنگ بزنند (نقشى است ثابت، عميق و پايدار. سپس بر آن افزوده اند كه) وَالتَّعَلُّمُ فِى الْكِبَر كَالْخَطِّ عَلَى الْماءِ; فراگيرى در بزرگسالى همچون نقشى است كه بر آب زنند (نقشى است گذرا و ناپايدار)».

آن گاه دو دليل ديگر بر آن مى افزايد و مى فرمايد: «به همين دليل به تعليم و تأديب تو مبادرت ورزيدم پيش از آنكه قلبت سخت شود و فكرت به امور ديگر مشغول گردد»; (فَبَادَرْتُكَ بِالاَْدَبِ قَبْلَ أَنْ يَقْسُوَ قَلْبُكَ، وَيَشْتَغِلَ لُبُّكَ).

در واقع امام(عليه السلام) براى انتخاب اين سن و سال جهت پند و اندرز، سه دليل بيان فرموده است: آماده بودن قلب جوان براى پذيرش، عدم قساوت به سبب عدم آلودگى به گناه و عدم اشتغال ذهن به مشكلات زندگى و حيات و هر كدام از اين سه به تنهايى براى انتخاب اين زمان كافى است تا چه رسد به اينكه همه اين جهات جمع باشد.

سپس امام(عليه السلام) مى افزايد: «همه اينها براى آن است كه با تصميم جدى به استقبال امورى بشتابى كه انديشمندان و اهل تجربه تو را از طلب آن بى نياز ساخته، و زحمت آزمون آن را كشيده اند تا نيازمند به طلب و جستجو نباشى و از تلاش بيشتر آسوده خاطر گردى»; (لِتَسْتَقْبِلَ بِجِدِّ رَأْيِكَ مِنَ الاَْمْرِ مَا قَدْ كَفَاكَ أَهْلُ التَّجَارِبِ بُغْيَتَهُ(5) وَتَجْرِبَتَهُ، فَتَكُونَ قَدْ كُفِيتَ مَئُونَةَ الطَّلَبِ، وَعُوفِيتَ مِنْ عِلاَجِ التَّجْرِبَةِ).

امام(عليه السلام) در اين بخش از سخنان خود به اهمّيّت استفاده از تجارب ديگران اشاره مى كند، زيرا زندگى چيزى جز تجربه نيست و انسان عاقل به جاى اينكه همه چيز را خودش تجربه كند و ضايعات و مشكلات آن را بپذيرد از تجارب ديگران استفاده مى كند و آنچه را آنها آزموده اند و نتيجه اش روشن شده در اختيار مى گيرد بى آنكه هزينه اى براى آن بپردازد. به تعبير ديگر همواره نسل هاى آينده از نسل هاى گذشته از اين نظر سعادتمندترند كه تجارب پيشينيان در اختيار آيندگان قرار مى گيرد و آنچه را آنها با زحمت فراوان به دست آورده اند آيندگان بدون زحمت در اختيار مى گيرند و تعبيرات امام(عليه السلام) «كُفيتَ مَؤُنَةَ الطَّلَبِ وَعُوفِيتَ مِنْ عَلاجِ التَّجْرِبَةِ» همه اشاره به همين نكته است.

لذا در پايان اين بخش از اندرزنامه مى فرمايد: «بنابراين آنچه از تجربيات نصيب ما شده، نصيب تو هم خواهد شد (بى آنكه زحمتى كشيده باشى) بلكه شايد پاره اى از آنچه بر ما مخفى شده (با گذشت زمان و تجربه بيشتر) بر تو روشن گردد»; (فَأَتَاكَ مِنْ ذَلِكَ مَا قَدْ كُنَّا نَأْتِيهِ، وَاسْتَبَانَ لَكَ مَا رُبَّمَا أَظْلَمَ عَلَيْنَا مِنْهُ).

اشاره به اينكه گاه تجربه پيشينيان به طور كامل در اختيار آيندگان قرار مى گيرد و آنها از آن بهره كامل مى برند و گاه پيشينيان در بعضى از مسائل، نيمى از راه را پيموده اند و نيم ديگر را آيندگان مى پيمايند و به امورى دست مى يابند كه حتى نصيب پيشينيان نشده بود.

همان گونه كه قبلا نيز اشاره شد، سخنان امام(عليه السلام) در اين وصيّت نامه از موضع امامت و مقام عصمت نيست، بلكه به عنوان فردى دنيا ديده و تجربه كرده و دلسوز كه به فرزندش در برابر طوفان حوادث دنيا كمك مى كند تا از تجربياتش بهره گيرد و حتى گاه آنچه را او به تجربه نيافته، فرزندش آن را تكميل كند و به نتايج بهترى برسد.

##### 1 . «افضى» از ريشه «افضاء» و ريشه «فضا» گرفته شده و به معناى وصول به چيزى است، گويى در فضاى او وارد شده است سپس در مورد القا و تعليم مطلبى به ديگرى به كار رفته گويى آن مطلب را در فضاى فكر مخاطب وارد مى كند .
2 . «نَفور» در اصل به معناى حيوان فرارى است كه از چيز وحشتناكى رم كرده باشد و سپس به انسان هايى كه از چيزى فرارى هستند نيز اطلاق شده است.
3 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16 ص 66 .
4 . نهج البلاغه، خطبه 93.
5 . «بغية» به معناى طلب و تقاضا از ريشه «بغى» بر وزن «نفى» گرفته شده كه به گفته راغب در مفردات گاهى بار مثبت دارد كه طلب خيرات است و گاه بار منفى كه تجاوز از حد عدالت و تمايل به ظلم و باطل است.

▲نكته : آثار تربيت در جوانى

تاريخ انبيا نشان مى دهد جوانان نخستين گروهى بودند كه به آنها ايمان مى آوردند و از اهداف آنها دفاع مى كردند. قرآن كرارا داستان نوح و ايمان آوردن جوانان را به او و ايراد بزرگسالان ثروتمند را بيان كرده و نيز تاريخ اسلام نشان مى دهد كه مؤمنان به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بيش از همه جوانان بودند.

روايات اسلامى نيز اين حقيقت را تأييد مى كند; امام صادق(عليه السلام) به يكى از يارانش كه براى دفاع از مكتب اهل بيت به بصره رفته بود و ناكام برگشت، فرمود: «عَلَيْكَ بِالاَْحْدَاثِ فَإِنَّهُمْ أَسْرَعُ إِلَى كُلِّ خَيْر; بر تو باد كه به سراغ جوانان بروى كه آنها براى پذيرش هر امر خيرى از همه سريع ترند».(1)

در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم: «مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَهُوَ شَابٌّ مُؤْمِنٌ اخْتَلَطَ الْقُرْآنُ بِلَحْمِهِ وَدَمِهِ; هر كس قرآن را بخواند در حالى كه جوان با ايمان باشد، قرآن با گوشت و خون او عجين خواهد شد».(2)

نيز در حديث ديگرى از آن حضرت آمده است كه فرمود: «بَادِرُوا أَوْلاَدَكُمْ بِالْحَدِيثِ قَبْلَ أَنْ يَسْبِقَكُمْ إِلَيْهِمُ الْمُرْجِئَةُ; فرزندان خود را با احاديث (اهل بيت) آشنا سازيد پيش از آنكه گروه منحرف مرجئه (كه اعتقادى به خلافت بلا فصل على(عليه السلام) نداشتند) از شما پيشى بگيرند».(3)

در فصل بالا از وصيّت نامه امير مؤمنان على(عليه السلام) نيز اين مطلب به خوبى بيان شده است.

دليل آن هم روشن است، زيرا از يك سو قلب جوانان پاك و خالى از آلودگى به تعصب هاى كور و لجاجت و عقايد باطله است، به همين دليل همانند زمينى است كه خالى از هرگونه گياه و علف هاى هرزه مزاحم باشد و هر بذرى در آن افشانده شود به سرعت آن را مى پذيرد.

از سوى ديگر، تعلقات دنيوى و مادى، او را به خود مشغول نداشته است تا پذيرش او نسبت به حق ضعيف شود.

از سوى سوم تعليمات انبيا و احكام دين خدا با منافع نامشروع بسيارى از بزرگسالان در تضاد است و آنها حاضر نيستند به آسانى دست از منافع خود بردارند در حالى كه جوانان گرفتار چنين منافعى نيستند.

يك از شعراى عرب مى گويد:

قَدْ يَنْفَعُ الأدَبُ الأحْداثُ فى مُهَل *** وَلَيْسَ يَنْفَعُ بَعْدَ الْكِبَرِ الاَْدَبُ

إنَّ الْقُصُونَ إذا قَوَّمْتَهَا اعْتَدَلَتْ *** وَلَنْ تَلينَ إذا قَوَّمْتَهَا الْخَشَبُ

تربيت نسبت به جوانان در مدت كوتاهى فايده مى بخشد ولى بعد از بزرگسالى اثرى ندارد.

شاخه هاى تر و نازك را به راحتى مى توان صاف و مستقيم كرد ولى هنگامى كه به صورت چوب هاى سختى در آمد قابل تغيير نيست.

و به گفته سعدى:

آن كه در خُرديش ادب نكنند *** در بزرگى فلاح از او برخاست

چوب تر را چنان كه خواهى پيچ *** نشود خشك جز به آتش راست

##### 1 . كافى، ج 8، ص 93.
2 . كافى، ج 2، ص 603، ح 4.
3 . كافى، ج 6، ص 47، ح 5.

▲بخش هشتم

أَيْ بُنَيَّ، إِنِّي وَإِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِي، فَقَدْ نَظَرْتُ فِي أَعْمَالِهِمْ، فَكَّرْتُ فِي أَخْبَارِهِمْ، وَسِرْتُ فِي آثَارِهِمْ، حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ; بَلْ كَأَنِّي بِمَا انْتَهَى إِلَيَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ، فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِكَ مِنْ كَدَرِهِ، وَنَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِهِ، فَاسْتَخْلَصْتُ لَكَ مِنْ كُلِّ أَمْر نَخِيلَهُ، وَتَوَخَّيْتُ لَكَ جَمِيلَهُ، وَصَرَفْتُ عَنْكَ مَجْهُولَهُ، وَرَأَيْتُ حَيْثُ عَنَانِي مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِي الْوَالِدَ الشَّفِيقَ، وَأَجْمَعْتُ عَلَيْهِ مِنْ أَدَبِكَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ وَأَنْتَ مُقْبِلُ الْعُمُرِ وَمُقْتَبَلُ الدَّهْرِ، ذُو نِيَّة سَلِيمَة، وَنَفْس صَافِيَة.

ترجمه

پسرم! گرچه من به اندازه همه كسانى كه پيش از من مى زيستند عمر نكرده ام اما در رفتار آنها نظر افكندم و در اخبارشان تفكر نمودم و در آثار بازمانده از آنان به سير و سياحت پرداختم تا بدانجا كه (بر اثر اين آموزش ها) همانند يكى از آنها شدم بلكه گويى بر اثر آنچه از تاريخشان به من رسيده با همه آنها از اوّل تا آخر بوده ام (من همه اينها را بررسى كردم سپس) قسمت زلال و مصفاى آن را از بخش كدر و تيره باز شناختم و سود و زيانش را دانستم آن گاه از ميان تمام آنها از هر امرى گُزيده اش را براى تو برگرفتم و از ميان (زشت و زيباى) آنها زيبايش را براى تو انتخاب نمودم و مجهولاتش را از تو دور داشتم و همان گونه كه يك پدر مهربان بهترين نيكى ها را براى فرزندش مى خواهد من نيز صلاح ديدم كه تو را به اين وسيله تربيت كنم و همت خود را بر آن گماشتم، چرا كه عمر تو رو به پيش است و روزگارت رو به جلو و داراى نيّتى سالم و روحى باصفا هستى.

####

▲شرح و تفسير

▲سايه استفاده از عمر طولانى در تجارب ديگران

امام(عليه السلام) در آغاز اين بخش از وصيّت نامه به نكته بسيار مهمى اشاره مى كند و آن اهمّيّت مطالعه و بررسى تاريخ پيشينيان است; آنچه از اعمال آنها به ما رسيده و از اخبار آنها در اختيار ما قرار گرفته و آنچه در آثار بازمانده از آنها: (كاخ هاى ويران شده، قبرهاى خاموش، ثروت هاى به جا مانده و...) باقى است مى فرمايد: «پسرم گرچه من به اندازه همه كسانى كه پيش از من مى زيستند عمر نكرده ام اما در رفتار آنها نظر افكندم و در اخبارشان تفكر نمودم و در آثار بازمانده از آنان به سير و سياحت پرداختم تا بدانجا كه (بر اثر اين آموزش ها) همانند يكى از آنها شدم بلكه گويى بر اثر آنچه از تاريخشان به من رسيده با همه آنها از اوّل تا آخرشان بوده ام»; (أَيْ بُنَيَّ، إِنِّي وَإِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِي، فَقَدْ نَظَرْتُ فِي أَعْمَالِهِمْ، وَفَكَّرْتُ فِي أَخْبَارِهِمْ، وَسِرْتُ فِي آثَارِهِمْ; حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ، بَلْ كَأَنِّي بِمَا انْتَهَى إِلَيَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ).

اشاره به اينكه زندگى چيزى جز تجربه نيست. اگر كسى از تجارب ديگران بهره بگيرد، در اعمال آنها و نتايجى كه از عملشان گرفتند دقت كند و در اخبار عبرت انگيزى كه از آنها به يادگار باقى مانده بينديشد و در آثار بازمانده از آنان با ديده عبرت بين بنگرد، عمرى به درازاى تمام تاريخ بشريت پيدا مى كند و گويى از روز اوّل خلقت آدم تا كنون زنده بوده است.

آن گاه امام(عليه السلام) مى افزايد: «(من همه اينها را بررسى كردم سپس) قسمت زلال و مصفاى آن را از بخش كدر و تيره باز شناختم و سود و زيانش را دانستم. سپس از ميان همه آنها از هر امرى گُزيده اش را براى تو برگرفتم و از ميان (زشت و زيباى) آنها زيبايش را براى تو انتخاب نمودم و مجهولاتش را از تو دور داشتم»; (فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِكَ مِنْ كَدَرِهِ، وَنَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِهِ، فَاسْتَخْلَصْتُ لَكَ مِنْ كُلِّ أَمْر نَخِيلَهُ(1)وَتَوَخَّيْتُ(2) لَكَ جَمِيلَهُ، وَصَرَفْتُ عَنْكَ مَجْهُولَهُ).

اشاره به اينكه مطالعه آثار پيشينيان و سير و سياحت در آثار آنها به تنهايى كافى نيست. انسان بايد همچون صرّاف، سره را از ناسره جدا سازد و آنچه را خوب است گزينش كند و ناخالصى ها را به دور افكند و من زحمت اين كار را نيز براى تو كشيده ام.

امام(عليه السلام) در پايان اين بخش از وصيّت نامه انگيزه خود را بر بيان اين وصيّت نامه به اين صورت بيان مى كند كه مى فرمايد: «و همان گونه كه پدرى مهربان بهترين نيكى ها را براى فرزندش مى خواهد، من نيز صلاح ديدم كه تو را به اين وسيله تربيت كنم و همت خود را بر آن گماشتم، چرا كه عمر تو رو به پيش است و روزگارت رو به جلو و داراى نيّتى سالم و روحى باصفا هستى»; (وَرَأَيْتُ حَيْثُ عَنَانِي مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِي الْوَالِدَ الشَّفِيقَ، وَأَجْمَعْتُ عَلَيْهِ مِنْ أَدَبِكَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ أَنْتَ مُقْبِلُ الْعُمُرِ وَمُقْتَبَلُ(3) الدَّهْرِ، ذُو نِيَّة سَلِيمَة، وَنَفْس صَافِيَة).

اشاره به اينكه اگر من زحمتِ گردآورى تجارب پيشينيان و آموزه هاى تاريخ را براى تو كشيدم و همه آنها را در اين اندرزنامه ام خلاصه كردم، به دو دليل است نخست اينكه پدرم; پدرى مهربان و عاشق و دلباخته سعادت فرزندش و ديگر اينكه تو هم جوان هستى و در آغاز عمر و نيتى پاك و قلبى صاف دارى. اين دو، دست به دست هم داده و اين زحمت را براى من آسان نموده است.

در واقع امام(عليه السلام) با اين سخنانش به همه پدران دلسوز درس مى آموزد كه اگر خواهان سعادت فرزندان خود هستند از آن زمان كه قلب فرزندان صاف و پاك است در تربيتشان بكوشند و مخصوصاً از تاريخ پيشينيان كه مملوّ از درس ها و عبرت هاست و نمونه هاى حسى براى مسائل اخلاقى به دست مى دهد، كمك بگيرند.

##### 1 . «نخيل» از ريشه «نخل» در اصل به معناى غربال كردن آرد براى جدا سازى سبوس و نخاله است. سپس واژه «نخيل» به هر شىء تصفيه شده اطلاق شده است. در عبارت بالا منظور امام اين است كه من از تاريخ پيشينيان، مصفاى آن را براى تو برگزيدم و بخش هاى تاريك و كدر آن را رها ساختم و بايد توجه داشت كه «نخيل» به اين معناى كه جنبه وصفى دارد غير از «نخيل» جمع «نخل» به معناى درخت خرماست.
2 . «توخيت» از ريشه «وخْى» بر وزن «نفى» به معناى قصد چيزى كردن گرفته شده و «توخى» در اينجا به معناى برگزيدن و انتخاب كرده به كار رفته است.
3 . «مقتبَل» به معناى آغاز شده و ابتداى هر چيز از ريشه «اقتبال» به معناى شروع كردن و ابتدا نمودن به چيزى گرفته شده است.

▲نكته ها

▲1. مجموعه پر از اسرارى به نام تاريخ

از آن روز كه خط اختراع شد و بشر توانست آثار خود را به وسيله آن به يادگار بگذارد، تاريخ بشر آغاز گرديد و تجربيات اقوام پيشين به عنوان ميراث گرانبهايى براى اقوام آينده به دل تاريخ سپرده شد. عوامل پيروزى ها و اسباب شكست ها و ناپايدارى قدرت ها و تلخ و شيرين هاى بسيارى ديگر در دل آن ثبت شد به گونه اى كه افراد آگاه مى توانند مسير زندگى فردى و اجتماعى خود را در آينه تاريخ ببينند و بى آنكه نياز به تجربه جديدى داشته باشند از تجارب ديگران استفاده كنند.

به همين دليل در قرآن مجيد بخش مهمى از آيات، بيانگر تاريخ عبرت آموز پيشينيان است و با صراحت مى گويد: «(لَقَدْ كَانَ فِى قِصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِولِى الاَْلْبَابِ)»; به راستى در سرگذشت آنها عبرتى براى صاحبان انديشه بود».(1)

قرآن در مورد بعضى از بخش هاى تاريخى كه درس هاى عبرت بيشترى را در خود نهفته دارد، نام (أَحْسَنُ الْقِصَصِ) را برگزيده و مى گويد: «(نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ); ما بهترين سرگذشت ها را به وسيله اين قرآن كه به تو وحى كرديم، براى تو شرح مى دهيم».(2)

گاهى نيز مخاطبان خود را به سير در زمين و مطالعه آثارى كه از گذشتگان باقى مانده و تاريخ تكوينى آنها را تشكيل مى دهد، دعوت مى كند و مى گويد: (قُلْ سِيرُوا فِى الاَْرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ).(3)

امام(عليه السلام) در اين وصيّت نامه به نكته مهمى درباره تاريخ اشاره كرده است و آن اينكه مطالعه دقيق تاريخ پيشينيان، عمر جاودان به انسان مى بخشد و به اين مى ماند كه انسان از روز آغاز خلقت آدم(عليه السلام) تا امروز همراه همه اقوام و جمعيّت ها بوده و نتيجه تجارب آنها را براى خود ذخيره كرده باشد و به راستى چه فرصت گرانبهايى است كه انسان با هزينه بسيار كم، متاعى اين چنين بزرگ به دست آورد.

البتّه تاريخ كاستى هاى مهمى دارد و اين بر اثر اعمال نفوذ جباران پيشين در تحريف حقايق تاريخ به نفع خويشتن است كه اين آينه را در موارد بسيارى تيره و تار ساخته اند و با تطميع و تهديد تاريخ نگاران، آنها را وادار به اين كار كرده اند كه نمونه آشكار آن بنى اميّه و تاريخ ننگين آنهاست.

ولى محققانِ آگاه، با دقت در قرائنى كه در گوشه و كنار حوادث تاريخى است غالباً مى توانند سره را از ناسره بشناسند و حق را از باطل جدا سازند و از آنجا كه دروغگويان حافظه ندارند و غالبا گرفتار ضد و نقيض مى شوند از آن ضد و نقيض ها، آب را از سراب تشخيص دهند.

اى كاش قدرتمندان امروز گاه و بى گاه سرى به تاريخ مى زدند و حد اقل شاهنامه ها را مى خواندند و سرنوشت آينده خود را در اين آينه مى ديدند و دست از ظلم و ستم و تبهكارى بر مى داشتند.

##### 1 . يوسف، آيه 111.
2 . يوسف، آيه 3.
3 . روم، آيه 42.

▲2. چگونگى دسترسى امام(عليه السلام) به تاريخ گذشتگان

از تعبيرات امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه استفاده مى شود كه دسترسى امام(عليه السلام)به تاريخ عبرت انگيز پيشينيان از سه راه بوده است: نخست از طريق نگاه كردن در اعمال آنها; كه ممكن است اشاره به كارهايى باشد كه سينه به سينه، نسلى به نسل ديگر منتقل مى كند. دوم. از طريق تفكر در اخبارشان كه در صفحات تاريخ ثبت و ضبط شده است; سوم. از طريق سير در آثار آنان; يعنى كاخ هاى متروك، قصرهاى خاموش، ويرانه هاى شهرها، قبرهاى مندرس و مانند آن; كه با زبان بى زبانى حقايق مربوط به نسل هاى پيشين را بيان مى دارند و در عين خاموشى صد زبان دارند و همواره عارفان آگاه و شاعران با خبر از زبان آنها مطالب زيادى براى ما نقل كرده و مى كنند.

راه چهارمى نيز امام براى آگاهى از تاريخ پيشينيان داشته و آن علم و دانشى است كه از طريق وحى بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) نازل شده و پيامبر(صلى الله عليه وآله) به بزرگ ترين شاگرد و وصيّش على(عليه السلام) منتقل ساخته است.

از آنجا كه غير از منبع اخير، خطاها، ناصافى ها و ناخالصى ها در اخبار رسوخ كرده، امام مى فرمايد: «من با فكر خدادادى خالص آن را از ناخالص جدا ساخته ام و صحيح را از سقيم پرداخته ام و نتيجه آن را در اختيار تو (فرزند دلبندش امام حسن(عليه السلام)) كه مخاطب مستقيم آن حضرت در اين نامه است و تمام پيروانش كه مخاطب غير مستقيم آن حضرتند) گذاشته ام.

▲بخش نهم

وَأَنْ أَبْتَدِئَكَ بِتَعْلِيمِ كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ وَتَأْوِيلِهِ، وَشَرَائِعِ الاِْسْلاَمِ أَحْكَامِهِ، وَحَلاَلِهِ وَحَرَامِهِ، لاَ أُجَاوِزُ ذَلِكَ بِكَ إِلَى غَيْرِهِ. ثُمَّ أَشْفَقْتُ أَنْ يَلْتَبِسَ عَلَيْكَ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ مِنْ أَهْوَائِهِمْ وَآرَائِهِمْ مِثْلَ الَّذِي الْتَبَسَ عَلَيْهِمْ، فَكَانَ إِحْكَامُ ذَلِكَ عَلَى مَا كَرِهْتُ مِنْ تَنْبِيهِكَ لَهُ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ إِسْلاَمِكَ إِلَى أَمْر لاَ آمَنُ عَلَيْكَ بِهِ الْهَلَكَةَ، وَرَجَوْتُ أَنْ يُوَفِّقَكَ اللهُ فِيهِ لِرُشْدِكَ، وَأَنْ يَهْدِيَكَ لِقَصْدِكَ فَعَهِدْتُ إِلَيْكَ وَصِيَّتِي هَذِهِ.

ترجمه

و چنين ديدم كه در آغاز، كتاب خدا را همراه تفسير و اصول و احكامش و حلال و حرام آن، به تو تعليم دهم و تو را به سراغ چيزى غير از آن (كه ممكن است منشأ گمراهى شود) نفرستم سپس از اين ترسيدم كه آنچه بر مردم بر اثر پيروى هوا و هوس و عقايد باطل مشتبه شده و در آن اختلاف كرده اند، بر تو نيز مشتبه گردد لذا روشن ساختن اين قسمت را بر خود لازم دانستم هرچند مايل نبودم آن (شبهات) را آشكارا بيان كنم ولى ذكر آنها نزد من محبوب تر از آن بود كه تو را تسليم امرى سازم كه از هلاكت آن ايمن نباشم. اميدوارم خداوند تو را در طريق رشد و صلاح، توفيق دهد و به راهى كه در خورِ توست هدايتت كند به همين دليل اين وصيتم را براى تو بيان كردم.

▲شرح و تفسير

گرچه اين بخش از كلام امام(عليه السلام) (بخش نهم) عطف بر جمله اى است كه در بخش قبل آمد، جمله (أنْ يَكُونَ ذلِكَ) و از اين نظر مى بايست يك بخش منظور شود; ولى چون امام(عليه السلام) در اينجا بر مسائل مربوط به قرآن و تعليمات كتاب الله تكيه كرده، آن را به صورت بخش مستقلى قرار داديم مى فرمايد: «و چنين ديدم كه در آغاز، كتاب خدا را همراه تفسيرش و اصول و احكامش و حلال و حرام آن به تو تعليم دهم و تو را به سراغ چيزى غير از آن (كه ممكن است منشأ گمراهى شود) نفرستم»; (وَأَنْ أَبْتَدِئَكَ بِتَعْلِيمِ كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ وَتَأْوِيلِهِ، وَشَرَائِعِ(1) الاِْسْلاَمِ أَحْكَامِهِ، وَحَلاَلِهِ وَحَرَامِهِ، لاَ أُجَاوِزُ ذَلِكَ بِكَ إِلَى غَيْرِهِ).

شك نيست كه عالى ترين تعليمات اسلام از عقايد و احكام و اخلاق، در قرآن است و سنّت پيغمبر و معصومان(عليهم السلام) شرحى است بر فروع و مسائل مربوط به آن، لذا امام(عليه السلام) به هنگام تربيت فرزندش از قرآن شروع مى كند و به همه مسلمانان تعليم مى دهد كه آموزش فرزندان را از قرآن آغاز كنند تا گرفتار وسوسه هاى شياطين جن و انس نشوند.

منظور از «تأويل» در اينجا تفسير قرآن است، زيرا در قرآن مطالبى است كه گاه به اجمال بيان شده و در اينجا توضيح و تفسير پيغمبر(صلى الله عليه وآله) و امام(عليه السلام) و آگاهانى را كه از قرائن حاليه و مقاميه آگاهند، مى طلبد و منظور از شرايع اسلام در اينجا عقايد اسلامى است به قرينه اينكه احكام بعد از آن ذكر شده است، هرچند شرايع و شريعت به اصول و فروع هر دو اطلاق مى شود و تعبير به «حَلاَلِهِ وَحَرَامِهِ» توضيحى است براى احكام، زيرا عمده احكام مربوط به حلال و حرام است، هرچند احكام ديگرى از قبيل مستحبات و مكروهات و احكام وضعيه نيز دارد.

جمله «لاَ أُجَاوِزُ ذَلِكَ بِكَ إِلَى غَيْرِهِ» اشاره به اين است كه من تمام حقايق دين را خالى از هرگونه خطا و اشتباه در قرآن مى بينم، لذا تو را به سراغ راه هاى مشكوك در عقايد و احكام نمى فرستم، زيرا مى دانيم در صدر اسلام بر اثر نفوذ افكار التقاطى بسيارى از مسلمانان جذب مذاهب باطل در اصول و فروع شدند; افكار التقاطى را چسبيدند و آيات قرآن را مطابق خواسته هاى خود تفسير به رأى كردند و در احكام اسلام به سراغ قياس و استحسان و اجتهادات ظنى كه هيچ كدام پايه محكمى نداشت رفتند و در مسائل فرعى گرفتار اشتباهات و بدعت هايى شدند و جمله هاى بعد از اين جمله شاهد و گواه اين معناست.

آن گاه امام(عليه السلام) به نكته ديگرى اشاره مى كند و مى فرمايد: «سپس از اين ترسيدم كه آنچه بر مردم بر اثر پيروى هوا و هوس و عقايد باطل مشتبه شده و در آن اختلاف نموده اند، بر تو نيز مشتبه گردد به همين دليل روشن ساختن اين قسمت را بر خود لازم دانستم، هرچند مايل نبودم آن (شبهات) را آشكارا بيان كنم ولى ذكر آنها نزد من محبوب تر از آن بود كه تو را تسليم امرى سازم كه از هلاكت آن ايمن نباشم»; (ثُمَّ أَشْفَقْتُ(2) أَنْ يَلْتَبِسَ عَلَيْكَ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ مِنْ أَهْوَائِهِمْ وَآرَائِهِمْ مِثْلَ الَّذِي الْتَبَسَ عَلَيْهِمْ، فَكَانَ إِحْكَامُ ذَلِكَ عَلَى مَا كَرِهْتُ مِنْ تَنْبِيهِكَ لَهُ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ إِسْلاَمِكَ إِلَى أَمْر لاَ آمَنُ عَلَيْكَ بِهِ الْهَلَكَةَ).

چكيده كلام امام(عليه السلام) اين است كه من در اين وصيّت نامه خود به نفى آرا و عقايد باطله، با دليل و برهان پرداختم گرچه طرح عقايد باطله و شبهات منحرفان خوشايند نيست; ولى ضرورت ايجاب مى كند كه آنها را طرح كنم و پاسخ آنها را روشن سازم، زيرا اين كار بهتر از آن است كه بر آن پرده پوشى كنم و يك روز تو گرفتار آن شوى و پاسخ آن را نداشته باشى.

اين دغدغه اى است كه همه معلمان و مربيان آگاه دارند كه اگر شبهاتِ گمراهان را مطرح نكنند بيم آن مى رود كه شخصِ مورد تربيت روزى گرفتار آن شود، بنابراين سعى مى كنند آن شبهات را به صورت حدّاقل عنوان كنند و پاسخ قاطع آن را بگويند.

اين جمله ممكن است ادامه گفتار امام(عليه السلام) راجع به قرآن مجيد و اهمّيّت آن باشد و مى خواهد بفرمايد: من از قرآن دلايل بطلان اين عقايد فاسد را به تو تعليم مى دهم تا گرفتار شبهات فاسدان و مفسدان نشوى.

اين احتمال نيز وجود دارد كه جمله مستقلى باشد; يعنى افزون بر اينكه لازم ديدم كتاب الله و تفسير آن و احكام حلال و حرام را به تو تعليم دهم، لازم ديدم به كمك دليل عقل، به نقد آراى باطله و عقايد فاسده، برخيزم و تو را از افتادن در دام منحرفان رهايى بخشم. تعبير به «ثُمَّ أَشْفَقْتُ» با توجّه به كلمه «ثمّ» كه اشاره به مطلب تازه اى است، با تفسير دوم مناسب تر است.

به گفته مرحوم مغنيه در شرح نهج البلاغه خود، تعبيرات امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه بار ديگر بر اين حقيقت تأكيد مى كند كه امام به عنوان امامت و امام حسن مجتبى(عليه السلام) به عنوان جانشين امام(عليه السلام) در اينجا مطرح نيست، بلكه به عنوان پدرى دلسوز در برابر فرزندى نيازمند به تعليم و تربيت، اين سخنان را بيان فرموده، زيرا همان گونه كه قبلاً نيز اشاره شد امام حسن(عليه السلام) در آن زمان بيش از سى سال از عمر مباركش مى گذشت. آيا امكان دارد كه امام(عليه السلام) تا آن زمان به او تعليم قرآن نداده باشد و از آراى باطله او را آگاه نكرده باشد؟! امام حسن مجتبى(عليه السلام)نخست در آغوش پدر و سپس در كنار او همواره حضور داشت و افزون بر استماع خطبه هاى فصيح و بليغ پدر از تعليمات ويژه نيز برخوردار بود.

امام(عليه السلام) در آخرين جمله اين بخش، ابراز اميدوارى مى كند كه وصاياى او در فرزندش كاملا مؤثر گردد مى فرمايد: «اميدوارم خداوند تو را در طريق رشد و صلاح، توفيق دهد و به راه راستى كه در خورِ توست هدايتت كند، به همين دليل اين وصيتم را براى تو بيان كردم»; (وَرَجَوْتُ أَنْ يُوَفِّقَكَ اللهُ فِيهِ لِرُشْدِكَ(3)، أَنْ يَهْدِيَكَ لِقَصْدِكَ(4)، فَعَهِدْتُ إِلَيْكَ وَصِيَّتِي هَذِهِ).

از اين تعبير امام(عليه السلام) «فَعَهِدْتُ إِلَيْكَ وَصِيَّتِي هَذِهِ» استفاده مى شود كه آنچه در اين نُه بخش از وصيّت نامه آمده در واقع جنبه مقدماتى داشته است و هدف اين بوده كه فرزند خود را كاملاً براى پذيرش وصاياى اصلى كه بعدا مى آيد آماده سازد كه بدون آماده سازى، نتايج مطلوب حاصل نخواهد شد.

##### 1 . «شرايع» جمع «شريعت» در اصل به معناى محلى است كه از آنجا به كنار نهر مى رسند، زيرا معمولا سطح نهرها پايين تر از سطح زمين است، لذا براى دسترسى به آب، كناره نهر را مى شكافند و به صورت شيب دار يا پله درست مى كنند تا مردم به راحتى بتوانند دسترسى به آن پيدا كنند.
سپس اين واژه به آنچه خداوند آن را مقرر دانسته و بيان فرموده اعم از عقايد و احكام و اخلاق، اطلاق شده است و ارتباط آن با معناى اصلى روشن است، زيرا ايمان و تقوا و صلح و عدالت همچون آب حيات است كه راه وصول به آن، شريعت الهى است.
2 . «شفقة» در اين گونه موارد معمولا مرادف با خوف شمرده مى شود در حالى كه به گفته بعضى از ادبا معناى اصلى آن توجّه به چيزى است آميخته به ترس يا به تعبير ديگر خوف و ترسى است كه با محبّت و احترام و اميد آميخته باشد، زيرا در اصل از ريشه شفق كه به معناى روشنايى روز آميخته به تاريكى شب گرفته شده است. منتها هرگاه اين واژه با «من» متعدى شود جنبه خوف در آن غلبه دارد (مانند عبارت بالا) و هرگاه با «فى» و «على» متعدى شود، خوف در آن غلبه دارد. مثل اينكه انسان به دوستش بگويد: اَنَا مُشْفِقُ عَلَيْكَ يعنى من از سرانجام كار تو بيمناكم.
3 . واژه «رشد» در فارسى امروز به معناى نمو اطلاق مى شود; ولى در اصل لغت، به معناى راه يافتن به مقصد است و جمله «راشداً مَهْدِياً» كه دعاى هنگام بدرقه است; يعنى به مقصودت برسى و هدايت شوى.
4 . «قصد» گاه به معناى نيّت مى آيد و گاه به معناى پيمودن راه راست و معتدل و خالى از افراط و تفريط است و «قَصْدُ السبيل» به معناى جاده اى است كه انسان را به مقصد مى رساند.

▲بخش دهم

وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنْتَ آخِذٌ بِهِ إِلَيَّ مِنْ وَصِيَّتِي تَقْوَى اللهِ الاِقْتِصَارُ عَلَى مَا فَرَضَهُ اللهُ عَلَيْكَ، وَالاَْخْذُ بِمَا مَضَى عَلَيْهِ الاَْوَّلُونَ مِنْ آبَائِكَ، الصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَدَعُوا أَنْ نَظَرُوا لاَِنْفُسِهِمْ كَمَا أَنْتَ نَاظِرٌ، وَفَكَّرُوا كَمَا أَنْتَ مُفَكِّرٌ، ثُمَّ رَدَّهُمْ آخِرُ ذَلِكَ إِلَى الاَْخْذِ بِمَا عَرَفُوا، الاِْمْسَاكِ عَمَّا لَمْ يُكَلَّفُوا، فَإِنْ أَبَتْ نَفْسُكَ أَنْ تَقْبَلَ ذَلِكَ دُونَ أَنْ تَعْلَمَ كَمَا عَلِمُوا فَلْيَكُنْ طَلَبُكَ ذَلِكَ بِتَفَهُّم وَتَعَلُّم، لاَ بِتَوَرُّطِ الشُّبُهَاتِ، وَعُلَقِ الْخُصُومَاتِ. وَابْدَأْ قَبْلَ نَظَرِكَ فِي ذَلِكَ بِالاِْسْتِعَانَةِ بِإِلَهِكَ، وَالرَّغْبَةِ إِلَيْهِ فِي تَوْفِيقِكَ، وَتَرْكِ كُلِّ شَائِبَة أَوْلَجَتْكَ فِي شُبْهَة، أَوْ أَسْلَمَتْكَ إِلَى ضَلاَلَة. فَإِنْ أَيْقَنْتَ أَنْ قَدْ صَفَا قَلْبُكَ فَخَشَعَ، وَتَمَّ رَأْيُكَ فَاجْتَمَعَ، وَكَانَ هَمُّكَ فِي ذَلِكَ هَمّاً وَاحِداً، فَانْظُرْ فِيمَا فَسَّرْتُ لَكَ، وَإِنْ لَمْ يَجْتَمِعْ لَكَ مَا تُحِبُّ مِنْ نَفْسِكَ، وَفَرَاغِ نَظَرِكَ وَفِكْرِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّكَ إِنَّمَا تَخْبِطُ الْعَشْوَاءَ، وَتَتَوَرَّطُ الظَّلْمَاءَ. وَلَيْسَ طَالِبُ الدِّينِ مَنْ خَبَطَ أَوْ خَلَطَ وَالاِْمْسَاكُ عَنْ ذَلِكَ أَمْثَلُ.

ترجمه

پسرم! بدان محبوب ترين چيزى كه از ميان وصايايم بايد به آن تمسك جويى، تقوا و پرهيزكارى است و اكتفا به آنچه خداوند بر تو فرض و لازم شمرده است و حركت در راهى كه پدرانت در گذشته آن را پيموده اند و صالحان از خاندانت از آن راه رفته اند، زيرا همان گونه كه تو درباره خويش نظر مى كنى آنها نيز درباره خود نظر كرده اند و آن گونه كه تو (براى صلاح خويشتن) مى انديشى آنها نيز مى انديشيدند (با اين تفاوت كه آنها تجارب خود را براى توبه يادگار گذاشته اند)

سرانجام فكر و انديشه، آنها را به جايى رسانيد كه آنچه را به خوبى شناخته اند بگيرند و آنچه را (كه مبهم است و) به آن مكلف نيستند رها سازند. اگر روح و جان تو از قبول آن ابا دارد و مى خواهى كه تا آگاه نشوى اقدام نكنى مى بايست (از طريق صحيح اين راه را بپويى و) اين خواسته با فهم و دقت و تعلم باشد نه از طريق فرو رفتن در شبهات و تمسك جستن به دشمنى ها و خصومت ها.

(اضافه بر اين) پيش از آنكه در طريق آگاهى در اين امور گام نهى از خداوندت استعانت بجوى و براى توفيق، رغبت و ميل، نشان ده و از هر گونه عاملى كه موجب خلل در افكار تو شود يا تو را به شبهه اى افكند يا تسليم گمراهى كند بپرهيز.

هرگاه يقين كردى قلب و روحت صفا يافته و در برابر حق خاضع شده و رأيت به كمال پيوسته و تمركز يافته و تصميم تو در اين باره تصميم واحدى گشته (و از هر چه غير از آن است صرف نظر كرده اى) در اين صورت به آنچه براى تو (در اين وصيّت نامه) توضيح داده ام دقت كن (تا نتيجه مطلوب را بگيرى) و اگر آنچه را در اين زمينه دوست مى دارى (از شرايطى كه گفتم) برايت فراهم نشد و فراغت خاطر و آمادگى فكر حاصل نكردى، بدان در طريقى گام مى نهى كه همچون شترى كه چشمانش ضعيف است به سوى پرتگاه پيش مى روى و در ميان تاريكى ها غوطهور مى شوى و كسى كه گرفتار اشتباه و خلط حق با باطل است نمى تواند طالب دين باشد و با اين حال اگر وارد اين مرحله نشوى بهتر است.

▲شرح و تفسير

▲از پيمودن راه هاى مشكوك بپرهيز

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه اندرزهاى مهمى به فرزندش مى دهد و مقدم بر همه چيز او را به تقواى الهى و قناعت به فرايض و احكامِ روشن خداوند و پرهيز از گام نهادن در راه هاى مشكوك دعوت مى كند مى فرمايد: «پسرم بدان محبوب ترين چيزى كه از ميان وصايايم بايد به آن تمسك جويى، تقوا و پرهيزكارى است و اكتفا به آنچه خداوند بر تو فرض و لازم شمرده است و حركت در راهى كه پدرانت در گذشته آن را پيموده اند و صالحان از خاندانت از آن راه رفته اند»; (وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنْتَ آخِذٌ بِهِ إِلَيَّ مِنْ وَصِيَّتِي تَقْوَى اللهِ وَالاِقْتِصَارُ عَلَى مَا فَرَضَهُ اللهُ عَلَيْكَ، وَالاَْخْذُ بِمَا مَضَى عَلَيْهِ الاَْوَّلُونَ مِنْ آبَائِكَ، وَالصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ).

بى شك تقواى الهى مهم ترين وصيّت همه اولياى خداست و زاد و توشه قيامت و برگه ورود در بهشت و معيارِ امتياز انسان ها بر يكديگر است و به همين دليل در همه خطبه هاى نماز جمعه به آن توصيه مى شود و بر آن تأكيد مىورزند. تقوا كه همان حالت خداترسى درونى و مسئوليت پذيرى واقعى است انسان را از هرگونه گناه باز مى دارد.

جمله «وَالاِقْتِصَارُ عَلَى مَا فَرَضَهُ اللهُ عَلَيْكَ» به اين معنا نيست كه تنها به واجبات قناعت كن و از مستحبات و سنن بپرهيز، بلكه اشاره به نكته اى است كه در ادامه سخن مى آيد و آن پرهيز از امورى است كه در شريعت مسكوت مانده و كسى در برابر آن مسئوليت ندارد و يا دسترسى به آن ميسر نيست; مانند معرفت به كنه ذات خداوند.

جمله «وَالصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ» اشاره به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و شخص على(عليه السلام)و عبدالمطلب و حمزه و ابوطالب و جعفر(عليهم السلام) است.

آن گاه امام(عليه السلام) به ذكر دليل بر اين مطلب پرداخته مى فرمايد: «زيرا همان گونه كه تو درباره خويش نظر مى كنى آنها نيز درباره خود نظر كرده اند و آن گونه كه تو (براى صلاح خويشتن) مى انديشى آنها نيز مى انديشيدند (با اين تفاوت كه آنها تجارب خويش را براى تو به يادگار گذاشتند) سرانجام فكر و انديشه، آنها را به آنجا رسانيد كه آنچه را به خوبى شناخته اند بگيرند و آنچه را (كه مبهم است و) به آن مكلف نيستند رها سازند»; (فَإِنَّهُمْ لَمْ يَدَعُوا أَنْ نَظَرُوا لاَِنْفُسِهِمْ كَمَا أَنْتَ نَاظِرٌ، وَفَكَّرُوا كَمَا أَنْتَ مُفَكِّرٌ، ثُمَّ رَدَّهُمْ آخِرُ ذَلِكَ إِلَى الاَْخْذِ بِمَا عَرَفُوا، وَالاِْمْسَاكِ عَمَّا لَمْ يُكَلَّفُوا).

اين سخن نيز ناظر به آن است كه در مسائل مربوط به دين، امورى است كه بايد دنبال شود و عدم آگاهى بر آنها عذر نيست، بلكه همه بايد آن را فرا گيرند و امورى است كه يا از تحت قدرت انسان بيرون است; مانند معرفت كنه ذات خداوند كه هيچ پيامبر مرسلى هم نمى تواند به آن برسد و يا از امورى است كه خداوند به لطف و كرمش بر بندگانش تخفيف داده و آنها را بدان مكلف نساخته است; ولى اگر اصرار بر آن كنند ممكن است تكليف به آن دامانشان را بگيرد; مانند آنچه در داستان بنى اسرائيل مربوط به ذبح گاو مخصوص آمده كه اگر اصرار در سؤال از جزئيات آن نداشتند، هر گاوى را ذبح مى كردند كافى بود ولى اصرار بيش از حد آنها سبب شد چندان اوصاف مختلفى براى گاو مزبور ذكر شود كه در دستيابى به آن دچار مشكل شوند.

نيز مانند آنچه درباره حج در روايتى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است كه روزى خطبه اى خواند و درباره وجوب حج سخن گفت. شخصى به نام عكاشه و طبق روايتى سراقه گفت: اى رسول خدا! آيا همه سال واجب است؟ پيامبر(صلى الله عليه وآله)سكوت كرد و جوابى نگفت و او دو يا سه بار سؤالش را تكرار كرد. رسول خدا(صلى الله عليه وآله) ناراحت شد و فرمود: واى بر تو اگر بگويم آرى، هر سال بر شما واجب مى شود و قدرت نخواهيد داشت، بنابراين آنجا كه سكوت مى كنم سكوت كنيد، زيرا كسانى كه پيش از شما بودند بر اثر كثرت سؤال گرفتار شدند، بنابراين هنگامى كه شما را به چيزى امر كردم به آن اندازه كه توانايى داريد انجام دهيد.(1)

در حديثى ديگر از امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) مى خوانيم كه خطبه اى ايراد فرمود و گفت: «إِنَّ اللهَ حَدَّ حُدُوداً فَلاَ تَعْتَدُوهَا وَفَرَضَ فَرَائِضَ فَلاَ تَنْقُصُوهَا وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ لَمْ يَسْكُتْ عَنْهَا نِسْيَاناً فَلاَ تَكَلَّفُوهَا رَحْمَةً مِنَ اللهِ لَكُمْ فَاقْبَلُوهَا; خداوند حدود و مرزهايى (براى حلال و حرام) قرار داده از آن تجاوز نكنيد و واجباتى را لازم شمرده از آن كم نگذاريد و نسبت به امورى ساكت شده و اين سكوت به خاطر نسيان نبوده، در برابر آن اصرار نكنيد. اين رحمت خداست (و تخفيف الهى) براى شما پس آن را بپذيريد».(2)

سپس در ادامه سخن مى فرمايد: «اگر (اين پيشنهاد را نمى خواهى قبول كنى و) روح و جان تو از قبول آن ابا دارد و مى خواهى كه تا آگاه نشوى اقدام نكنى مى بايست (از طريق صحيح اين راه را بپويى و) اين خواسته با فهم و دقت و تعلم باشد نه از طريق فرو رفتن در شبهات و تمسك جستن به دشمنى ها و خصومت ها.

(اضافه بر اين) پيش از آنكه در طريق آگاهى در اين امور گام نهى از خداوندت استعانت بجوى و براى توفيق، رغبت و ميل، نشان ده و از هرگونه عاملى كه موجب خلل در افكار تو شود يا تو را به شبهه اى افكند يا تسليم گمراهى كند بپرهيز»; (فَإِنْ أَبَتْ نَفْسُكَ أَنْ تَقْبَلَ ذَلِكَ دُونَ أَنْ تَعْلَمَ كَمَا عَلِمُوا فَلْيَكُنْ طَلَبُكَ ذَلِكَ بِتَفَهُّم وَتَعَلُّم، لاَ بِتَوَرُّطِ الشُّبُهَاتِ، وَعُلَقِ الْخُصُومَاتِ. وَابْدَأْ قَبْلَ نَظَرِكَ فِي ذَلِكَ بِالاِسْتِعَانَةِ بِإِلَهِكَ، وَالرَّغْبَةِ إِلَيْهِ فِي تَوْفِيقِكَ، وَتَرْكِ كُلِّ شَائِبَة أَوْلَجَتْكَ(3) فِي شُبْهَة، أَوْ أَسْلَمَتْكَ إِلَى ضَلاَلَة).

عصاره كلام امام(عليه السلام) در اينجا اين است كه براى رسيدن به حق دو راه در پيش دارى; يكى راه پيروى از پيشينيان صالح از خاندانت و استفاده از تجربيات بسيار سودمند آنها كه راهى است نسبتا آسان و بى خطر. راه دوم، راه اجتهاد شخصى است كه خودت وارد ميدان شوى و حق را از باطل بشناسى و پيمودن اين راه چهار شرط دارد:

نخست اينكه در هر موضوعى نيك بينديشى و دقت كنى و ديگر اينكه از فرو رفتن در شبهات يا تمسك جستن به تعصب يا خصومات بپرهيزى و سوم اينكه از خداى خود استعانت بجويى و از او بخواهى كه تو را در پيمودن اين راه كمك كند و چهارم اينكه از هر امر مشكوكى كه ممكن است منتهى به ورود در شبهه اى شود يا تو را به گمراهى بكشاند بپرهيزى.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، نكته را روشن مى كند كه تنها سخنان سودمند و پربار و مؤثرِ من كافى نيست; آمادگى در وجود تو نيز از شرايط تأثير محسوب مى شود و به تعبير ديگر همان گونه كه فاعليت فاعل شرط است، قابليت قابل نيز لازم است، از اين رو براى آماده ساختن قلب و جان فرزندش براى پذيرش اين وصايا مى فرمايد:

«هر گاه يقين كردى قلب و روحت صفا يافته و در برابر حق خاضع شده و رأيت به كمال پيوسته و تمركز يافته و تصميم تو در اين باره تصميم واحدى گشته (و از هر چه غير از آن است صرف نظر كرده اى) در اين صورت به آنچه براى تو (در اين وصيّت نامه) توضيح داده ام دقت كن (تا نتيجه مطلوب را بگيرى)»; (فَإِنْ أَيْقَنْتَ أَنْ قَدْ صَفَا قَلْبُكَ فَخَشَعَ، وَتَمَّ رَأْيُكَ فَاجْتَمَعَ، وَكَانَ هَمُّكَ فِي ذَلِكَ هَمّاً وَاحِداً، فَانْظُرْ فِيمَا فَسَّرْتُ لَكَ).

مسلم كسانى كه قلبى تاريك و مملوّ از تعصب ها و هوا و هوس دارند و فكرشان چندين جا مشغول است; گاه در فكر حفظ مقامند و گاه در فكر جمع اموال و گاه به دنبال هوا و هوس هاى ديگر، نمى توانند از نصايح و اندرزهاى سودمند و بيدار كننده، هرچند گوينده اش امام(عليه السلام) باشد بهره بگيرند. به همين دليل آيات قرآن كه در تأثيرش جاى هيچ ترديد نيست، گروهى را هدايت مى كند و در گروهى از تيره دلان لجوج اثرى ندارد و يا اثر معكوس دارد. در سوره توبه آيه 124 و 125 مى خوانيم: «(وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَّنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَماتُوا وَهُمْ كافِرُون); و هنگامى كه سوره اى نازل مى شود بعضى از آنان (به ديگرى) مى گويند: اين سوره ايمان كدام يك از شما را افزون ساخت (به آنان بگو:) اما كسانى كه ايمان آورده اند بر ايمانشان افزوده است و آنها (به فضل و رحمت الهى) خوشحالند * و اما كسانى كه در دل هايشان بيمارى است، پليدى بر پليديشان افزوده; و از دنيا رفتند در حالى كه كافر بودند».

و به گفته شاعر:

باران كه در لطافت طبعش خلاف نيست *** در باغ لاله رويد و در شوره زار خس

حضرت در ادامه اين سخن مى افزايد: «و اگر آنچه را در اين زمينه دوست مى دارى (از شرايطى كه گفتم) برايت فراهم نشد و فراغت خاطر و آمادگى فكر حاصل نكردى، بدان در طريقى گام مى نهى كه همچون شترى كه چشمانش ضعيف است به سوى پرتگاه پيش مى روى و در ميان تاريكى ها غوطهور مى شوى و كسى كه گرفتار اشتباه و خلط حق با باطل است نمى تواند طالب دين باشد و با اين حال اگر وارد اين مرحله نشوى بهتر است»; (وَإِنْ لَمْ يَجْتَمِعْ لَكَ مَا تُحِبُّ مِنْ نَفْسِكَ، وَفَرَاغِ نَظَرِكَ وَفِكْرِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّكَ إِنَّمَا تَخْبِطُ الْعَشْوَاءَ(4)، وَتَتَوَرَّطُ(5)

الظَّلْمَاءَ وَلَيْسَ طَالِبُ الدِّينِ مَنْ خَبَطَ أَوْ خَلَطَ، وَالاِْمْسَاكُ عَنْ ذَلِكَ أَمْثَلُ(6)).

امام(عليه السلام) بدين وسيله به فرزندش هشدار مى دهد كه براى نتيجه گرفتن از اين وصيّت نامه خود را آماده سازد، اراده و تصميم جدى بگيرد و از آنچه مايه پراكندگى فكر و خيال اوست جداً بپرهيزد، دامن همت به كمر بزند و با گام هاى استوار وارد ميدان شود و گوش دل را به سخنان امام(عليه السلام) بسپارد تا بتواند به سر منزل مقصود و سعادت مطلوب برسد. در غير اين صورت، بيهوده خود را خسته مى كند و در اين راه گام مى نهد.

##### 1 . بحارالانوار، ج 22، ص 31.
2 . وسائل الشيعه، ج 18، ص 129، ابواب صفات قاضى، باب 12، ح 61.
3 . «اَوْلَجَتك» از ريشه «ايلاج» و از ريشه «ولوج» به معناى داخل شدن در مكان محدود گرفته شده و هنگامى كه به باب افعال مى رود معناى متعدى پيدا مى كند، بنابراين «أوْلَج» يعنى داخل كرد شخص يا چيزى را.
4 . «عَشْواء» در اصل به معناى شترى است كه چشم ضعيفى دارد و به همين دليل مسير خود را اشتباه و متمايل به چپ و راست مى رود. سپس به هر انسانى كه چنين باشد اطلاق شده است.
5 . «تَتَوَرَّطَ» از ريشه «تورط» بر وزن «توكل» به معناى افتادن در جايى است كه رهايى از آن مشكل يا غير ممكن باشد.
6 . «اَمْثل» از ريشه «مثول» بر وزن «طلوع» به معناى افضل و برتر است و جمع آن «اماثل» و «مُثُل» بر وزن «كتب» است.

▲بخش يازدهم

فَتَفَهَّمْ يَا بُنَيَّ وَصِيَّتِي، وَاعْلَمْ أَنَّ مَالِكَ الْمَوْتِ هُوَ مَالِكُ الْحَيَاةِ، وَأَنَّ الْخَالِقَ هُوَ الْمُمِيتُ، وَأَنَّ الْمُفْنِيَ هُوَ الْمُعِيدُ، وَأَنَّ الْمُبْتَلِيَ هُوَ الْمُعَافِي، وَأَنَّ الدُّنْيَا لَمْ تَكُنْ لِتَسْتَقِرَّ إِلاَّ عَلَى مَا جَعَلَهَا اللهُ عَلَيْهِ مِنَ النَّعْمَاءِ، وَالاِْبْتِلاَءِ، وَالْجَزَاءِ فِي الْمَعَادِ، أَوْ مَا شَاءَ مِمَّا لاَ تَعْلَمُ، فَإِنْ أَشْكَلَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ عَلَى جَهَالَتِكَ، فَإِنَّكَ أَوَّلُ مَا خُلِقْتَ بِهِ جَاهِلاً ثُمَّ عُلِّمْتَ، وَمَا أَكْثَرَ مَا تَجْهَلُ مِنَ الاَْمْرِ، يَتَحَيَّرُ فِيهِ رَأْيُكَ، وَيَضِلُّ فِيهِ بَصَرُكَ ثُمَّ تُبْصِرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ! فَاعْتَصِمْ بِالَّذِي خَلَقَكَ وَرَزَقَكَ وَسَوَّاكَ، وَلْيَكُنْ لَهُ تَعَبُّدُكَ، وَإِلَيْهِ رَغْبَتُكَ، وَمِنْهُ شَفَقَتُكَ.

ترجمه

پسرم! در فهم وصيتم دقت نما. بدان مالك مرگ همان مالك حيات است و آفريننده، همان كسى است كه مى ميراند و فانى كننده هم اوست كه جهان را از نو نظام مى بخشد و بيمارى دهنده همان شفابخش است و دنيا پابرجا نمى ماند مگر به همان گونه كه خداوند آن را قرار داده است; گاهى نعمت، گاهى گرفتارى و سرانجام پاداش در روز رستاخير يا آنچه او خواسته و تو نمى دانى (از كيفرهاى دنيوى) و اگر درباره فهم اين امور (و حوادث جهان) امرى بر تو مشكل شد، آن را بر نادانى خود حمل كن (و زبان به اعتراض مگشاى) زيرا تو در آغاز خلقت جاهل و نادان بودى و سپس عالِم و آگاه شدى و چه بسيار است امورى كه هنوز نمى دانى و فكرت در آن متحير و چشمت در آن خطا مى كند; اما پس از مدتى آن را مى بينى (و از حكمت آن آگاه مى شوى).

بنابراين به آن كس كه تو را آفريده و روزى داده و آفرينش تو را نظام بخشيده تمسك جوى و تنها او را پرستش كن و رغبت و محبّت تو تنها به او باشد و تنها از (مخالفت) او بترس.

▲شرح و تفسير

▲همه چيز از سوى اوست

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه نخست به فرزندش دستور مى دهد كه در آنچه او مى گويد دقت كند و فهم خود را به كار گيرد، مى فرمايد: «پسرم در فهم وصيتم دقت نما»; (فَتَفَهَّمْ يَا بُنَيَّ وَصِيَّتِي).

اين جمله در واقع اشاره به اهمّيّت بحثى است كه بعد از آن بيان فرموده، اهميتى كه در خورِ دقت فراوان است.

آن گاه به اين حقيقت اشاره مى كند كه در اين عالم هر چه هست از سوى خداست; حيات و مرگ، صحت و بيمارى، تلخ و شيرين، نعمت و ابتلا و ... همه آنها حكيمانه است و اگر نتوانستى به حكمت آنها پى ببرى حمل بر بى اطّلاعى خود كن و در برابر اراده حكيمانه خدا تسليم باش. مى فرمايد:

«بدان مالك مرگ همان مالك حيات است و آفريننده، همان كسى است كه مى ميراند و فانى كننده هم اوست كه جهان را از نو نظام مى بخشد و بيمارى دهنده همان شفابخش است»; (وَاعْلَمْ أَنَّ مَالِكَ الْمَوْتِ هُوَ مَالِكُ الْحَيَاةِ، وَأَنَّ الْخَالِقَ هُوَ الْمُمِيتُ، وَأَنَّ الْمُفْنِيَ هُوَ الْمُعِيدُ، وَأَنَّ الْمُبْتَلِيَ هُوَ الْمُعَافِي).

اين سخن اشاره به توحيد افعالى است كه در جهان بيش از يك مبدأ نيست: «لا مُؤَثِّرَ فِى الْوُجُودِ إِلاَّ اللهُ» نه اينكه عالم دو مبدأ دارد، مبدأ خير و شر و يزدان و اهريمن; آن گونه كه ثنويان و دوگانه پرستان مى پنداشتند. اصولاً در خلقت خداوند شرى وجود ندارد و هرچه هست خير است و شرّ امرى نسبى است. به عنوان مثال: نيش عقرب وسيله اى دفاعى براى او در برابر دشمنانش هست. افزون بر آن كه در سم و نيش حشرات دواهاى شفابخشى وجود دارد و از اين نظر خير است و اگر كسى اشتباه كند و گرفتار نيش او شود، اين شر بر اثر ناآگاهى او به وجود آمده است.

آن گاه امام(عليه السلام) به ناپايدارى دنيا و آميخته بودن تلخ و شيرين در آن اشاره كرده مى فرمايد: «و دنيا پابرجا نمى ماند مگر به همان گونه كه خداوند آن را قرار داده است; گاهى نعمت و گاهى گرفتارى و سرانجام پاداش در روز رستاخير يا آنچه او خواسته و تو نمى دانى (از كيفرهاى دنيوى)»; (وَأَنَّ الدُّنْيَا لَمْ تَكُنْ لِتَسْتَقِرَّ إِلاَّ عَلَى مَا جَعَلَهَا اللهُ عَلَيْهِ مِنَ النَّعْمَاءِ، وَالاِبْتِلاَءِ، وَالْجَزَاءِ فِي الْمَعَادِ، أَوْ مَا شَاءَ مِمَّا لاَ تَعْلَمُ).

آرى اين طبيعت دنياست و موافق حكمت خداوند است، زيرا اگر انسان هميشه غرق نعمت باشد، در ميان امواج غفلت غرق مى شود و اگر هميشه مبتلا باشد، يأس و نوميدى همه وجودش را فرا مى گيرد و از خدا دور مى شود. خداوند حكيم اين دو را به هم آميخته تا انسان پيوسته بيدار باشد و به سوى او حركت كند و دست به دامان لطفش بزند.

سپس از آنجا كه گاهى افراد نادان به سبب بى اطّلاعى از حكمتِ حوادث عالم، زبان به اعتراض مى گشايند. امام(عليه السلام) به فرزندش هشدار مى دهد مى فرمايد: «و اگر درباره فهم اين امور (حوادث جهان) امرى بر تو مشكل شد، آن را بر نادانى خود حمل كن (و زبان به اعتراض مگشاى) زيرا تو در آغاز خلقت جاهل و نادان بودى و سپس عالِم و آگاه شدى و چه بسيار است امورى كه هنوز نمى دانى و فكرت در آن متحير و چشمت در آن خطا مى كند; اما پس از مدتى آن را مى بينى (و از حكمت آن آگاه مى شوى)»; (فَإِنْ أَشْكَلَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ عَلَى جَهَالَتِكَ، فَإِنَّكَ أَوَّلُ مَا خُلِقْتَ بِهِ جَاهِلاً ثُمَّ عُلِّمْتَ، وَمَا أَكْثَرَ مَا تَجْهَلُ مِنَ الاَْمْرِ، يَتَحَيَّرُ فِيهِ رَأْيُكَ، وَيَضِلُّ فِيهِ بَصَرُكَ ثُمَّ تُبْصِرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ).

اشاره به اينكه كسى مى تواند زبان به اعتراض بگشايد كه نسبت به همه چيز آگاه باشد و فلسفه تمام حوادث را بداند و آن را موافق حكمت نبيند در حالى كه چنين نيست; معلومات انسان در برابر مجهولاتش همچون قطره در مقابل درياست. در آغاز عمر چيزى نمى داند و تدريجاً نسبت به بعضى امور آگاه مى شود و چه بسيار امورى كه در آغاز از فلسفه آن بى خبر است; اما چيزى نمى گذرد كه حكمت آن بر او آشكار مى شود. آيا انسان با اين علم محدود و با اين تجاربى كه درباره جهل و علم خود دارد مى تواند در مورد آنچه نمى داند لب به اعتراض باز كند؟!

امام(عليه السلام) در پايان اين قسمت، فرزندش را دستور به تمسك به ظل عنايت و الطاف الهى و توجّه به ذات پاك او مى دهد كه در هر حال كليد نجات است، مى فرمايد: «بنابراين به آن كس كه تو را آفريده و روزى داده و آفرينش تو را نظام بخشيده تمسك جوى و تنها او را پرستش كن و رغبت و محبّت تو تنها به سوى او باشد و تنها از (مخالفت) او بترس»; (فَاعْتَصِمْ بِالَّذِي خَلَقَكَ وَرَزَقَكَ وَسَوَّاكَ، وَلْيَكُنْ لَهُ تَعَبُّدُكَ، وَإِلَيْهِ رَغْبَتُكَ، وَمِنْهُ شَفَقَتُكَ).

اين چهار دستور كوتاه و پر معنا به يقين ضامن سعادت هر انسانى است: اعتصام به ظل عنايت پروردگار و پرستش او و توجّه به ذات پاكش و ترس از مجازاتش.

در جمله «الَّذِي خَلَقَكَ وَرَزَقَكَ وَسَوَّاكَ» كه برگرفته از اين آيات قرآن مجيد است: (الَّذِى خَلَقَ فَسَوَّى * وَالَّذِى قَدَّرَ فَهَدَى * وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى)(1) نخست اشاره به آفرينش، سپس روزى و بعد تسويه و نظام بخشيدن به وجود انسان از نظر جسم و جان آمده است در حالى كه مى دانيم نخست خلقت است و بعد تسويه و سپس رزق و روزى; اما با توجّه به اينكه عطف به واو هميشه دليل بر ترتيب نيست مشكلى از اين نظر در تفسير عبارت پيدا نمى شود.

اين احتمال نيز كاملاً پذيرفتنى است كه نظر امام(عليه السلام) به دوران تكامل جنينى و رشد پس از تولد است; زيرا نطفه اى كه در رحم مادر قرار مى گيرد، از روزى الهى كه در رحم مادر براى او حواله شده پيوسته بهره مى برد و به دنبال آن مراحل تكامل را يكى پس از ديگرى سير مى كند حتى زمانى كه متولد مى شود و روزى او از خون به شير مادر مبدل مى گردد، باز هم مراحل تسويه و تكامل را تا مدت زيادى ادامه مى دهد، بنابراين مى توان گفت كه روزى قبل از مراحل تكامل انسان شروع مى شود.

##### 1 . اعلى، آيه 2-4.

▲نكته: مقايسه علم و جهل بشر

شك نيست انسان هنگام تولد چيزى را نمى داند، هرچند استعداد او براى فراگيرى در حد بسيار بالايى است. قرآن مجيد نيز بر اين حقيقت ناطق است مى گويد: (وَاللهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئاً).(1)

آن گاه انسان از سه طريق آموزش مى بيند: 1. از طريق تجربياتى كه پيوسته به صورت بازى و سرگرمى و... بدان مشغول است. 2. از راه تعليم و تربيت پدر و مادر و استاد. 3. از طريق شكوفا شدن علوم فطرى (فطرت توحيد، حسن و قبح عقلى، امور وجدانى و مانند آن) كه دست قدرت خدا در نهاد او قرار داده است; ولى هرچه پيش تر مى رود به وسعت مجهولات خود آشناتر مى گردد.

فى المثل ستاره شناسان با اسباب ابتدايى كه نگاه به آسمان مى كنند، ستارگان محدودى را مى بينند كه وضع آنها برايشان مجهول است، وقتى ابزار پيشرفته تر مى شود به كهكشان هاى عظيمى دست مى يابند كه هركدام ميليون ها يا ميلياردها ستاره دارد. با كشف يك كهكشان دنيايى از مجهولات در مقابل آنها خودنمايى مى كند و اگر روزى بتوانيم بعضى از ستاره هاى آنهارا با دقت به وسيله تلسكوپ ببينيم، عالمى از مجهولات در مورد آن ستاره در مقابل ما آشكار مى گردد. به اين ترتيب هرچه در علم پيشرفت مى كنيم سطح آگاهى ما بر دامنه جهلمان بيشتر خواهد شد و تا به جايى مى رسيم كه به گفته آن دانشمند معروف:

تا به جايى رسيد دانش من *** كه بدانم همى كه نادانم

سرى به قرآن مى زنيم و آياتى را كه اشاره به علم خدا دارد بررسى مى كنيم: «(وَلَوْ أَنَّمَا فِى الاَْرْضِ مِنْ شَجَرَة أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُر ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللهِ); و اگر همه درختان روى زمين قلم شود و دريا براى آن مركّب گردد و هفت دريا به آن افزوده شود (اينها همه تمام مى شود ولى) كلمات خدا پايان نمى گيرد».(2)

به همين دليل در جاى ديگر مى فرمايد: (وَما أُوتيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَليلاً).(3)

انيشتين، دانشمند معروف مى گويد: اگر تمام علوم بشر را از روز نخست تا به امروز كه در كتابخانه ها جمع شده است در برابر مجهولات بشر بگذاريم، همانند يك صفحه از يك كتاب بسيار قطور است.

از اينجا نتيجه اى را كه امام(عليه السلام) در عبارت بالا گرفته است به خوبى درك مى كنيم كه اگر ما در مسائل مربوط به مبدأ و معاد و اسرار زندگى بشر سؤالات بدون جوابى پيدا كنيم بايد حمل بر نادانى خود كنيم و زبان به انكار و اعتراض نگشاييم. اين حكم عقل و منطق است.

##### 1 . نحل، آيه 78 .
2 . لقمان، آيه 27.
3 . اسراء، آيه 85 .

▲بخش دوازدهم

وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَداً لَمْ يُنْبِئْ عَنِ اللهِ سُبْحَانَهُ كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ الرَّسُولُ(صلى الله عليه وآله)فَارْضَ بِهِ رَائِداً، وَإِلَى النَّجَاةِ قَائِداً، فَإِنِّي لَمْ آلُكَ نَصِيحَةً. وَإِنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ فِي النَّظَرِ لِنَفْسِكَ ـ وَإِنِ اجْتَهَدْتَ ـ مَبْلَغَ نَظَرِي لَكَ.

ترجمه

پسرم! بدان هيچ كس از خدا همچون پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) خبر نياورده (و احكام خدا را همانند او بيان نكرده است) بنابراين او را به عنوان رهبر خود بپذير و در طريق نجات و رستگارى، وى را قائد خويش انتخاب كن. من از هيچ اندرزى درباره تو كوتاهى نكردم و تو هرقدر براى آگاهى از صلاح و مصلحت خويش كوشش كنى به آن اندازه كه من درباره تو تشخيص داده ام نخواهى رسيد.

▲شرح و تفسير

پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را راهنماى خود قرار ده

امام(عليه السلام) در اين بخش از اندرزنامه خود خطاب به فرزند عزيزش به دو نكته مهم اشاره مى كند: نخست اينكه پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بهترين پيشوا و راهنماست و ديگر اينكه پدرش امير مؤمنان از هيچ كوششى براى هدايت او فروگذار نكرده است، بنابراين بايد بر پيروى از اين دو پيشوا پا فشارى كرد.

مى فرمايد: «پسرم بدان هيچ كس از خدا همچون پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) خبر نياورده (و احكام خدا را همانند او بيان نكرده است) بنابراين او را به عنوان رهبر خود بپذير و در طريق نجات و رستگارى، وى را قائد خويش انتخاب كن»; (وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَداً لَمْ يُنْبِئْ عَنِ اللهِ سُبْحَانَهُ كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ الرَّسُولُ(صلى الله عليه وآله) فَارْضَ بِهِ رَائِداً(1)، وَإِلَى النَّجَاةِ قَائِداً).

اين تعبير نشان مى دهد كه وحى آسمانى كه بر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نازل شد سرآمد همه وحى هايى است كه بر انبياى پيشين نازل شده است. در آن اعصار مطابق استعداد انسان هاى همان زمان وحى آسمانى نازل مى شد و در عصر خاتم انبيا آخرين پيام هاى خدا بر قلب مباركش وحى شد.

مقايسه قرآن مجيد با تورات و انجيل كنونى (هرچند دست تحريف به آن راه يافته) شاهد گوياى اين تفاوت عظيم است; در مورد معرفة الله و دلايل توحيد و صفات پروردگار، قرآن مجيد مطالبى دارد كه در هيچ يك از كتب آسمانى ديده نمى شود حتى عشرى از اعشار آن هم وجود ندارد. در مورد مسائل مربوط به معاد كه به گفته بعضى از محققان دو هزار آيه در قرآن از معاد و شاخ و برگ آن سخن مى گويد، آنقدر قرآن مطلب به ميان آورده كه فراتر از آن تصور نمى شود. در مباحث اخلاقى، اجتماعى، سياسى و مسائل مربوط به حكومت و تاريخ پيشينيان، قرآن از هر نظر پربار است. به همين دليل امام(عليه السلام) در گفتار بالا مى فرمايد: احدى مانند پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) وحى آسمانى را به صورت گسترده بيان نكرده است و همين دليلِ انتخاب او به عنوان بهترين راهنما و پيشواست.

بايد توجّه داشت كه واژه «رائد» در اصل به معناى كسى است كه او را براى جستجوى مرتع (و آب) براى چهارپايان مى فرستند و هنگامى كه آن را كشف كرد خبر مى دهد سپس اين معنا توسعه يافته و به كسانى كه امور حياتى را در اختيار انسان ها مى گذارند اطلاق شده است.

قائد نيز در اصل به معناى كسى است كه مهار ناقه را در دست مى گيرد و آن را در مسير راهنمايى مى كند. سپس به رهبران انسانى اطلاق شده است.

امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى افزايد: «من از هيچ اندرزى درباره تو كوتاهى نكردم و تو هرقدر براى آگاهى از صلاح خويش كوشش كنى به آن اندازه كه من درباره تو تشخيص داده ام نخواهى رسيد»; (فَإِنِّي لَمْ آلُكَ(2) نَصِيحَةً. وَإِنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ فِي النَّظَرِ لِنَفْسِكَ ـ وَإِنِ اجْتَهَدْتَ ـ مَبْلَغَ نَظَرِي لَكَ).

هدف امام(عليه السلام) از اين سخن آن است كه فرزندش را تشويق كند به دو دليل نسبت به اين نصايح كاملاً پايبند باشد يكى اينكه امام(عليه السلام) بر اثر دلسوزى و محبّت فوق العاده به او چيزى را فروگذار نكرده و ديگر اينكه فرزندش تازه كار است و هرگز نمى تواند آنچه را امام(عليه السلام) مى داند و مى بيند، بداند و ببيند كه گفته اند: آنچه را جوان در آيينه مى بيند پير در خشت خام آن بيند.

##### 1 . «رائد» از ريشه «رود» بر وزن «عود» همان گونه كه در متن گفته شده در اصل به معناى تلاش و كوشش براى يافتن آب و چراگاه است سپس به هرگونه تلاش براى انجام چيزى گفته شده است. مثل معروف «اَلرّائدُ لا يَكْذِبُ قَوْمَهُ; كسى كه به دنبال چراگاه مى رود به قوم و قبيله خود دروغ نمى گويد»، ناظر به همين معناست و از آنجا كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در جستجوى سعادت براى پيروان خويش بود، بر او «رائد» اطلاق شده است.
2 . «آل» صيغه متكلم وحده، از ريشه «ألْو» بر وزن «دلو» در اصل به معناى كوتاهى كردن است و جمله «لم آلك نصيحة» به اين معناست كه من در هيچ نصيحت و خيرخواهى درباره تو كوتاهى نكردم. قابل توجّه اينكه اين فعل لازم است و مفعول نمى گيرد، هرچند بعضى پنداشته اند كه دو مفعول دارد: ضمير خطاب در آلك مفعول اوّل و «نصيحة» مفعول دوم، در حالى كه نصيحة تمييز است و ضمير خطاب محذوفى دارد و در اصل «لَمْ آلُ لَكَ» بوده است.

▲بخش سيزدهم

وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّهُ لَوْ كَانَ لِرَبِّكَ شَرِيكٌ لاََتَتْكَ رُسُلُهُ، وَلَرَأَيْتَ آثَارَ مُلْكِهِ سُلْطَانِهِ، وَلَعَرَفْتَ أَفْعَالَهُ وَصِفَاتِهِ، وَلَكِنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ لاَ يُضَادُّهُ فِي مُلْكِهِ أَحَدٌ، وَلاَ يَزُولُ أَبَداً وَلَمْ يَزَلْ. أَوَّلٌ قَبْلَ الاَْشْيَاءِ بِلاَ أَوَّلِيَّة، وَآخِرٌ بَعْدَ الاَْشْيَاءِ بِلاَ نِهَايَة. عَظُمَ عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِيَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلْب أَوْ بَصَر. فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَافْعَلْ كَمَا يَنْبَغِي لِمِثْلِكَ أَنْ يَفْعَلَهُ فِي صِغَرِ خَطَرِهِ، وَقِلَّةِ مَقْدِرَتِهِ، وَكَثْرَةِ عَجْزِهِ، و عَظِيمِ حَاجَتِهِ إِلَى رَبِّهِ، فِي طَلَبِ طَاعَتِهِ، وَالْخَشْيَةِ مِنْ عُقُوبَتِهِ، وَالشَّفَقَةِ مِنْ سُخْطِهِ: فَإِنَّهُ لَمْ يَأْمُرْكَ إِلاَّ بِحَسَن، وَلَمْ يَنْهَكَ إِلاَّ عَنْ قَبِيح.

ترجمه

پسرم! بدان اگر پروردگارت شريكى داشت، رسولان او به سوى تو مى آمدند و آثار ملك و قدرتش را مى ديدى و افعال و صفاتش را مى شناختى; ولى او خداوندى يگانه است همان گونه كه خودش را به اين صفت توصيف كرده است.

هيچ كس در ملك و مملكتش با او ضديت نمى كند و هرگز زايل نخواهد شد و همواره بوده است. او سرسلسله هستى است بى آنكه آغازى داشته باشد و آخرين آنهاست بى آنكه پايانى برايش تصور شود. بزرگ تر از آن است كه ربوبيتش در احاطه فكر يا چشم قرار گيرد.

حال كه اين حقيقت را شناختى، در عمل بكوش آن چنان كه سزاوارِ مانند توست از نظر كوچكى قدر ومنزلت و كمى قدرت و فزونى عجز و نياز شديدت به پروردگارت. در راه اطاعتش بكوش،ازعقوبتش برحذر باشو از خشمش بيمناك، زيرا او تو را جز به نيكى امر نكرده و جز از قبيح و زشتى باز نداشته است.

####

▲شرح و تفسير

▲ايمان به يكتايى او

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه خود به سراغ يكى از دلايل توحيد مى رود، همان توحيدى كه پايه اصلى تمام دين و ركن ركين آن است; مى فرمايد: «پسرم بدان اگر پروردگارت شريكى داشت، رسولان او به سوى تو مى آمدند و آثار ملك و قدرتش را مى ديدى و افعال و صفاتش را مى شناختى»; (وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّهُ لَوْ كَانَ لِرَبِّكَ شَرِيكٌ لاََتَتْكَ رُسُلُهُ، وَلَرَأَيْتَ آثَارَ مُلْكِهِ وَسُلْطَانِهِ، وَلَعَرَفْتَ أَفْعَالَهُ وَصِفَاتِهِ).

امام(عليه السلام) در يك نگاه براى نفى شريك و همتا براى خداوند به سه امر استدلال مى كند:

نخست اينكه اگر خدا شريك و همتايى مى داشت حتما حكيم بود و خداوند حكيم بايد بندگان را از وجود خويش آگاه سازد و اوامر و نواهيش را توسط پيامبران خويش به گوش آنها برساند در حالى كه ما مى بينيم تمام انبيا بشر را به سوى خداى واحد دعوت كرده اند; آيات قرآن و متون كتب آسمانى گواه اين مطلب است.

از سوى ديگر اگر پروردگار ديگرى وجود داشت بايد آثار ملك و قدرت و سلطان او در جهان نمايان گردد در حالى كه هر چه در اين عالم بيشتر دقت مى كنيم به وحدت آن آشناتر مى شويم. جهان مجموعه واحدى است با قوانين يكسان كه بر سر تا سر آن حكومت مى كند و اين وحدت كه از ساختمان اتم ها گرفته تا كهكشان هاى عظيم همه تحت قانون واحدى به حيات خود ادامه مى دهند، دليل بر يكتايى آفريدگار و يگانگى خداست.

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به هفت وصف از صفات خداوند اشاره مى كند:

نخست مى فرمايد: «ولى او خداوند يگانه است، همان گونه كه خودش را به اين صفت توصيف كرده است»; (وَلَكِنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ).

اين وصف نتيجه استدلالى است كه امام(عليه السلام) قبلاً بيان فرمود كه اگر پروردگار و معبود ديگرى بود، فرستادگان او به سراغ تو مى آمدند و آثار ملك و سلطانش را در همه جا مى ديدى و افعال و صفاتش را در جبين موجودات مشاهده مى كردى و چون چنين نيست نتيجه مى گيريم كه او خداوندى است يكتا. اضافه بر اين در قرآن مجيد نيز بارها خودش را به يكتايى توصيف كرده كه نمونه بارز آن سوره توحيد است و از آنجا كه او صادق است و كذب و دروغ كه نتيجه نياز و عجز و هواپرستى است در ذات او راه ندارد، بنابراين مى توانيم در اين وصف و ساير صفاتش، بر دليل سمعى; يعنى آيات و روايات قطعى تكيه كنيم.

در دومين وصف مى فرمايد: «هيچ كس در ملك و مملكتش با او ضديت نمى كند»; (لاَ يُضَادُّهُ فِي مُلْكِهِ أَحَدٌ).

اين همان توحيد در حاكميّت است كه يكى از شاخه هاى توحيد افعالى است; مالك يكى است و حاكم يكى. دليل آن هم روشن است، زيرا وقتى بپذيريم خالق اوست طبعا مالك و حاكم جز او نمى تواند باشد. آن هم خالقيت مستمر، چرا كه مى دانيم خلقتش دائمى است; يعنى ما لحظه به لحظه آفريده مى شويم درست مانند نور چراغ كه به منبع مولّد برق ارتباط دارد و اگر يك لحظه رابطه اش قطع شود خاموش مى گردد. آرى او همه روز خالق است و همواره حاكم و مالك.

آن گاه در بيان سومين و چهارمين وصف مى افزايد: «و هرگز زايل نخواهد شد و همواره بوده است»; (وَلاَ يَزُولُ أَبَداً وَلَمْ يَزَلْ).

دليل اينها روشن است، زيرا مى دانيم او واجب الوجود است، واجب الوجود حقيقتى است كه به تعبير ساده، وجود او از ذاتش مى جوشد، بنابراين چنين وجودى ازلى است و بايد ابدى باشد. موجودى حادث است كه وجودش از خود او نبوده و از بيرون آمده; موجودى فانى مى شود كه وجودش از درون ذاتش نبوده و از خارج ذاتش به او رسيده باشد.

بنابراين پنجمين و ششمين وصف را هم مى توان از اينجا نتيجه گرفت كه مى فرمايد: «او سرسلسله هستى است بى آنكه آغازى داشته باشد و آخرين آنها است بى آنكه پايانى برايش تصور شود»; (أَوَّلٌ قَبْلَ الاَْشْيَاءِ بِلاَ أَوَّلِيَّة، وَآخِرٌ بَعْدَ الاَْشْيَاءِ بِلاَ نِهَايَة).

اين دو وصف نيز از لوازم ازليت و ابديت ذات پاك اوست كه آن هم نتيجه واجب الوجود بودن او است.

در هفتمين وصف كه آخرين وصفى است كه امام(عليه السلام) در اينجا بيان كرده
و مى فرمايد: «بزرگ تر از آن است كه ربوبيتش در احاطه فكر يا چشم قرار گيرد»; (عَظُمَ عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِيَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلْب أَوْ بَصَر).

دليل آن هم روشن است; ربوبيت او از ازل شروع شده و تا ابد ادامه دارد و همه عالم هستى را با مرزها و حدود ناشناخته اش در بر مى گيرد، بنابراين چنين ربوبيت گسترده اى را نه با چشم مى توان مشاهده كرد و نه در فكر انسان مى گنجد، زيرا ربوبيتش نامحدود است و نامحدود در فكر محدود انسان نخواهد گنجيد.

امام(عليه السلام) بعد از بيان عظمت خداوند و يگانگى و ازليت و ابديت و احاطه ربوبيت او بر جميع عالم، در ادامه سخن، فرزندش را مخاطب ساخته و او را به كوچكى و ناتوانيش و نيازهاى فراوانش در برابر خداوند توجّه مى دهد مى فرمايد: «حال كه اين حقيقت را شناختى، در عمل بكوش آن چنان كه سزاوارِ مانند توست از نظر كوچكى قدر و منزلت و كمى قدرت و فزونى عجز و نياز شديدت به پروردگارت»; (فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَافْعَلْ كَمَا يَنْبَغِي لِمِثْلِكَ أَنْ يَفْعَلَهُ فِي صِغَرِ خَطَرِهِ(1)، وَقِلَّةِ مَقْدِرَتِهِ وَكَثْرَةِ عَجْزِهِ، و عَظِيمِ حَاجَتِهِ إِلَى رَبِّهِ).

چهار وصفى را كه امام(عليه السلام) براى فرزندش بر شمرده اوصافى است درباره همه انسانها; همه در پيشگاه خداوند كوچك اند و قدرتشان ناچيز و عجزشان فراوان و نيازشان به پروردگارشان زياد. مشروط بر اينكه انسان، خويشتن را بشناسد و به خود فراموشى گرفتار نگردد كه در اين صورت از طريق بندگى خارج نخواهد شد و گام در طريق طغيان نخواهد گذاشت. آرى شناخت عظمت خدا و معرفت به كوچكى خويش در برابر او سرچشمه عبوديت و بندگى است و فراموشى آن سرآغاز طغيان و ظلم و بيدادگرى است.

قرآن مجيد مى فرمايد: «(وَلا تَكُونُوا كَالَّذينَ نَسُوا اللهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُون); وهمچون كسانى نباشيد كه خدا را فراموش كردند و خداوند نيز آنها را به «خودفراموشى» گرفتار كرد; آنها گناهكارانند».(2)

آن گاه امام(عليه السلام) راه را به فرزند دلبندش نشان مى دهد كه انجام اعمال شايسته چگونه است، مى فرمايد: «در راه اطاعتش بكوش، از عقوبتش ترسان باش و از خشمش بيمناك، زيرا او تو را جز به نيكى امر نكرده و جز از قبيح و زشتى باز نداشته است»; (فِي طَلَبِ طَاعَتِهِ، وَالْخَشْيَةِ مِنْ عُقُوبَتِهِ، وَالشَّفَقَةِ مِنْ سُخْطِهِ: فَإِنَّهُ لَمْ يَأْمُرْكَ إِلاَّ بِحَسَن، وَلَمْ يَنْهَكَ إِلاَّ عَنْ قَبِيح).

امام(عليه السلام) در اينجا عمل شايسته را در سه چيز خلاصه كرده است: اطاعت و فرمان، ترس از عقوبت و اشفاق از خشم او.

بديهى است كه خشيت و اشفاق در برابر عقوبت و خشم پروردگار، انگيزه طاعت است، بنابراين امام(عليه السلام) نخست به اطاعت پروردگار اشاره كرده و سپس بر انگيزه هاى آن تأكيد ورزيده است و تفاوت خشيت و اشفاق همان گونه كه قبلاً اشاره شد در اين است كه خشيت به معناى خوف و ترس ولى شفقت و اشفاق ترس آميخته با اميد است، بنابراين ترس از عقوبت خداوند، همچون ترس از حادثه وحشتناك نااميد كننده نيست، بلكه ترسى آميخته با اميد به لطف و عطوفت و كرم پروردگار است.

جمله «فَإِنَّهُ لَمْ يَأْمُرْكَ ...» اشاره به اين است: گمان نبر اطاعت تو از پروردگار چيزى بر جاه و جلال او مى افزايد يا خداوند نيازى به آن دارد. به عكس تو نيازمند به آنى، زيرا تو را به نيكى هايى كه مايه سعادت توست امر فرموده و از قبايح و زشتى هايى كه تو را به بدبختى و شقاوت مى كشاند نهى كرده است.

اين جمله دليل روشنى بر حسن و قبح عقلى است كه متأسّفانه جمعى از مسلمانان كه از مكتب اهل بيت و تمسك به كتاب و عترت دور مانده اند با آن به مخالفت برخواسته اند و مسأله اى بديهى عقلى را به سبب انگيزه هاى نادرست انكار كرده اند.

##### 1 . «خطر» در اينجا به معناى قدر و منزلت است.
s2 . حشر، آيه 19.

▲نكته ها

▲1. رابطه جهان بينى و ايدئولوژى

امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه بعد از بيان يك سلسله حقايق در مورد خداوند و بيان چندى از صفات او و بيان عجز، ضعف و ناتوانى انسان، نتيجه مى گيرد كه بايد او را آن گونه كه شايسته است عبادت كرد.

اين بدان معناست كه وظايف ما پيوندى تنگاتنگ با واقعيّت ها دارد; يعنى قوانين، هميشه از دل حقايق بيرون مى آيد و بايدها و نبايدها زاييده هست ها و نيست هاست. به عبارت ديگر، به دليل شناخت و واقعيت هايى كه در مورد غناى خداوند و احتياج انسان است، لزوم عبادت نيز استنباط مى شود و اين همان بحث مهمى است كه مى گويند بين ايدئولوژى و جهان بينى ارتباط هست يا نه.

جهان بينى همان شناختِ واقعيت هاست و ايدئولوژى در اينجا اصطلاحاً به معناى احكام و قوانينى است كه به عقيده ما از دل جهان بينى متولد مى شود.

از اين رو شبهه كسانى كه مى گويند: احكام امورى اعتبارى بوده و ارتباطى با واقعيت ها كه امورى تكوينى است ندارد، بى اساس است و امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه قلم سرخ بطلان بر آن مى كشد، زيرا با جدايى اين دو از يكديگر، اعتبار احكام از ميان مى رود. حكم، زمانى ارزش دارد كه با واقعيّت پيوند داشته باشد و اين فلسفه احكام است كه به آن اعتبار مى بخشد و اين گره خوردن حكم با واقعيّت است كه موجب تثبيت حكم مى شود.

احكام تعبدى نيز از اين قانون مستثنا نيستند و همه احكام مطابق مصالح و مفاسد واقعى اند، هرچند گاهى ما فلسفه آنها را ندانيم، زيرا در غير اين صورت ترجيح بلا مرجح مى شد. علماى شيعه همه بر اين قول اتفاق دارند.

آيات قرآن و روايات نيز به اين ارتباط تنگاتنگ ميان احكام و واقعيت ها تصريح دارند.

در قرآن كريم در سوره مائده آمده است: «(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالاَْنْصابُ وَالاَْزْلامُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّما يُريدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنْتَهُونَ); اى كسانى كه ايمان آورده ايد شراب و قمار و بت ها و ازلام (نوعى بخت آزمايى) پليد و از عمل شيطان است، از آن دورى كنيد تا رستگار شويد * شيطان مى خواهد به وسيله شراب و قمار در ميان شما عداوت و كينه ايجاد كند، و شما را از ياد خدا و نماز باز دارد. آيا (با اين همه زيان و فساد، و با اين نهى اكيد) خوددارى خواهيد كرد؟»(1) خداوند متعال در اين آيات بعد از آنكه مواردى از پليدى هاى واقعى; مانند شراب و قمار را بيان مى كند و متذكر مى شود كه آنها از عمل شيطان هستند، به بيان حكم آن مى پردازد و مؤمنان را از ارتكاب به آنها نهى مى كند سپس بار ديگر در بيان واقعيت ها به رستگارى انسان اشاره مى كند و اينكه عمل شيطان در واقع دشمنى، كينه و دورى از ذكر خدا و ترك نماز است.

در مورد روزه نيز فرموده اند: «صُومُوا تَصِحُّوا; روزه بگيريد جسم شما سالم مى شود»(2) و در جاى ديگر به بيان فلسفه روزه پرداخته مى فرمايد: (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون).(3)

در حقيقت تمام رواياتى نيز كه در باب علل الشرايع وارد شده، دليل روشنى بر اين مدعاست.

##### 1 . مائده، آيه 90 و 91.
2 . بحارالانوار، ج 59، ص 267، ح 46.
3 . بقره، آيه 183.

▲2. آغاز خلقت و دوام فيض

همان گونه كه از تعبيرات گوياى امام(عليه السلام) در اين بخش از نامه روشن شد، ذات پاك خداوند سرآغاز همه چيز است بى آنكه آغازى و سرانجام همه چيز است بى آنكه پايانى داشته باشد. از اين معنا به ازليت و ابديت تعبير مى شود. در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه آيا مخلوقات، حدوث زمانى دارند; يعنى زمانى بوده كه خداوند بوده است و مخلوقى وجود نداشته؟ (البتّه تعبير به زمان نيز از باب تسامح است، زيرا زمان خودش يا مخلوق است يا نتيجه حركت در مخلوقات) آن گونه كه آمده است: «كانَ اللهُ وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُ شَىْءٌ»(1) اگر چنين باشد مسأله دوامِ فيض زير سؤال مى رود و مفهومش اين است كه زمانى بوده كه خداوند فياض فيضى نبخشيده است در حالى كه مى دانيم فيض لازمه ذات پروردگار است و نبودنش نقصى محسوب مى شود.

پاسخ اين سؤال آن است كه جهان حدوث ذاتى دارد; يعنى اگر بگوييم هميشه مخلوقى وجود داشته، آن مخلوق هم مستند به ذات پاك او و وابسته به قدرت او بوده است نه اينكه واجب الوجود باشد، همان گونه كه نور آفتاب وابسته به اوست و اگر هميشه خورشيد باشد و هميشه نورافشانى كند باز هم خورشيد اصل است و نورش فرع و وابسته به آن.

به تعبير ديگر واژه «مع» در جمله «كانَ اللهُ وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُ شَيءٌ» بيانگر اين حقيقت است كه خداوند در ازل بوده و با او و همراه و همتاى او (نه به وسيله او) چيزى وجود نداشته است.

##### 1 . بحارالانوار، ج 54، ص 238 .

▲بخش چهاردهم

يَا بُنَيَّ إِنِّي قَدْ أَنْبَأْتُكَ عَنِ الدُّنْيَا وَحَالِهَا، وَزَوَالِهَا وَانْتِقَالِهَا، وَأَنْبَأْتُكَ عَنِ الاْخِرَةِ وَمَا أُعِدَّ لاَِهْلِهَا فِيهَا، وَضَرَبْتُ لَكَ فِيهِمَا الاَْمْثَالَ، لِتَعْتَبِرَ بِهَا وَتَحْذُوَ عَلَيْهَا. إِنَّمَا مَثَلُ مَنْ خَبَرَ الدُّنْيَا كَمَثَلِ قَوْم سَفْر نَبَا بِهِمْ مَنْزِلٌ جَدِيبٌ، فَأَمُّوا مَنْزِلاً خَصِيباً وَجَنَاباً مَرِيعاً، فَاحْتَمَلُوا وَعْثَاءَ الطَّرِيقِ، وَفِرَاقَ الصَّدِيقِ، خُشُونَةَ السَّفَرِ، وَجُشُوبَةَ المَطْعَمِ، لِيَأْتُوا سَعَةَ دَارِهِمْ، وَمَنْزِلَ قَرَارِهِمْ، فَلَيْسَ يَجِدُونَ لِشَيْء مِنْ ذَلِكَ أَلَماً، وَلاَ يَرَوْنَ نَفَقَةً فِيهِ مَغْرَماً. وَلاَ شَيْءَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِمَّا قَرَّبَهُمْ مِنْ مَنْزِلِهِمْ، وَأَدْنَاهُمْ مِنْ مَحَلَّتِهِمْ. وَمَثَلُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا كَمَثَلِ قَوْم كَانُوا بِمَنْزِل خَصِيب، فَنَبَا بِهِمْ إِلَى مَنْزِل جَدِيب، فَلَيْسَ شَيْءٌ أَكْرَهَ إِلَيْهِمْ وَلاَ أَفْظَعَ عِنْدَهُمْ مِنْ مُفَارَقَةِ مَا كَانُوا فِيهِ، إِلَى مَا يَهْجُمُونَ عَلَيْهِ، يَصِيرُونَ إِلَيْهِ.

ترجمه

فرزندم! من تو را از دنيا و حالات آن و زوال و دگرگونيش آگاه ساختم و از آخرت و آنچه براى اهلش در آن مهيا شده مطلع كردم و درباره هر دو برايت مثال هايى زدم تا به وسيله آن عبرت گيرى و در راه صحيح گام نهى.

كسانى كه دنيا را خوب آزموده اند (مى دانند كه آنها) همچون مسافرانى هستند كه در منزلگاهى بى آب و آبادى وارد شده اند (كه قابل زيستن و ماندن نيست) لذا تصميم گرفته اند به سوى منزلى پرنعمت و ناحيه اى راحت (براى زيستن) حركت كنند، از اين رو (آنها براى رسيدن به آن منزل) مشقت راه را متحمل شده و فراق دوستان را پذيرفته و خشونت ها و سختى هاى سفر و غذاهاى ناگوار را (با جان و دل) قبول نموده اند تا به خانه وسيع و منزلگاه آرامشان گام نهند. به همين دليل آنها از هيچ يك از اين ناراحتى ها احساس درد و رنج نمى كنند و هزينه هايى را كه در اين طريق مى پردازند از آن ضرر نمى بينند و هيچ چيز براى آنها محبوب تر از آن نيست كه ايشان را به منزلگاهشان نزديك و به محل آرامششان برساند.

(اما) كسانى كه به دنيا مغرور شده اند همانند مسافرانى هستند كه در منزلى پرنعمت قرار داشته سپس به آنها خبر مى دهند كه بايد به سوى منزلگاهى خشك و خالى از نعمت حركت كنند (روشن است كه) نزد آنان چيزى ناخوشايندتر و مصيبت بارتر از مفارقت آنچه در آن بوده اند و حركت به سوى آنچه كه بايد به سمت آن روند و سرنوشتى كه در پيش دارند، نيست.

▲شرح و تفسير

▲راهيان جهان ديگر دو گروهند

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه خود، موقعيت دنيا و آخرت را از ديدگاه خداجويانِ طالب آخرت و دنياپرستان، ضمن دو مثال زيبا و گويا بيان مى كند نخست مى فرمايد: «فرزندم! من تو را از دنيا و حالات آن و زوال و دگرگونيش آگاه ساختم و از آخرت و آنچه براى اهلش در آن مهيا شده مطلع كردم و درباره هر دو برايت مثال هايى زدم تا به وسيله آن عبرت گيرى و در راه صحيح گام نهى»; (يَا بُنَيَّ إِنِّي قَدْ أَنْبَأْتُكَ عَنِ الدُّنْيَا وَحَالِهَا، وَزَوَالِهَا وَانْتِقَالِهَا، وَأَنْبَأْتُكَ عَنِ الاْخِرَةِ وَمَا أُعِدَّ لاَِهْلِهَا فِيهَا، وَضَرَبْتُ لَكَ فِيهِمَا الاَْمْثَالَ، لِتَعْتَبِرَ بِهَا، وَتَحْذُوَ عَلَيْهَا).

هميشه مثال ها نقش بسيار مهمى در فهم و درك مسائل پيچيده; اعم از مسائل عقلى و حسى دارد و از طريق آن مى توان شنونده را به عمق مسائل رهنمون ساخت و او را براى انجام كارهاى مفيد و پرهيز از بدى ها و زشتى ها آماده كرد و تشويق نمود.

قرآن مجيد از مثال هاى زيبا و پرمعنا بسيار استفاده كرده و بخش مهمى از قرآن را مثل هاى قرآن تشكيل مى دهد. در كلمات امام(عليه السلام) در نهج البلاغه نيز مثال هاى فراوان پرمعنايى ديده مى شود كه نهايت فصاحت و بلاغت در آن به كار گرفته شده است.

امام(عليه السلام) بعد از ذكر اين مقدمه دو مثال مى زند نخست مى فرمايد: «كسانى كه دنيا را خوب آزموده اند (مى دانند كه آنها) همچون مسافرانى هستند كه در منزلگاهى بى آب و آبادى وارد شده اند (كه قابل زيستن و ماندن نيست) لذا تصميم گرفته اند به سوى منزلى پرنعمت و ناحيه اى راحت (براى زيستن) حركت كنند، از اين رو (آنها براى رسيدن به آن منزل) مشقت راه را متحمّل شده و فراق دوستان را پذيرفته و خشونت ها و سختى هاى سفر و غذاهاى ناگوار را (با جان و دل) قبول نموده اند تا به خانه وسيع و منزلگاه آرامشان گام نهند»; (إِنَّمَا مَثَلُ مَنْ خَبَرَ(1) الدُّنْيَا كَمَثَلِ قَوْم سَفْر(2) نَبَا بِهِمْ مَنْزِلٌ جَدِيبٌ(3)، فَأَمُّوا(4) مَنْزِلاً خَصِيباً(5)وَجَنَاباً(6) مَرِيعاً(7)، فَاحْتَمَلُوا وَعْثَاءَ(8) الطَّرِيقِ، وَفِرَاقَ الصَّدِيقِ، وَخُشُونَةَ السَّفَرِ، وَجُشُوبَةَ(9) المَطْعَمِ، لِيَأْتُوا سَعَةَ دَارِهِمْ، وَمَنْزِلَ قَرَارِهِمْ).

«به همين دليل آنها از هيچ يك از اين ناراحتى ها احساس درد و رنج نمى كنند و هزينه هايى را كه در اين طريق مى پردازند از آن ضرر نمى بينند و هيچ چيز براى آنها محبوب تر از آن نيست كه ايشان را به منزلگاهشان نزديك و به محل آرامششان برساند»; (فَلَيْسَ يَجِدُونَ لِشَيْء مِنْ ذَلِكَ أَلَماً وَلاَ يَرَوْنَ نَفَقَةً فِيهِ مَغْرَماً. وَلاَ شَيْءَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِمَّا قَرَّبَهُمْ مِنْ مَنْزِلِهِمْ، وَأَدْنَاهُمْ مِنْ مَحَلَّتِهِمْ).

آرى اين طرز فكر مؤمنان صالح و خداجويان اطاعت كار است، زيرا آنها هرگز فريفته زرق و برق دنيا نمى شوند; دنيا را مجموعه اى از ناراحتى ها، درد و رنج ها، گرفتى ها، نزاع ها و كشمكش ها مى بينند در حالى كه ايمان به معاد و بهشت و نعمت هايش و اعتقاد به وعده هاى الهى به آنها اطمينان مى دهد كه در آنجا جز آرامش و آسايش و نعمت هاى مادى و معنوى و خالى بودن از هرگونه درد و رنج و از همه مهم تر رسيدن به قرب پروردگار چيزى نيست و همين امر سبب مى شود كه سختى هاى اين سير و سلوك را با جان و دل بپذيرند و هرگونه مشقتى را در اين راه متحمل شوند و چون عزم كعبه دوست كرده اند، خارهاى مغيلان در زير پاى آنها همچون حرير است و تلخى ها همچون شهد شيرين.

آن گاه امام(عليه السلام) به مثال دوم درباره دنياپرستان بى ايمان پرداخته مى فرمايد: «(اما) كسانى كه به دنيا مغرور شده اند همانند مسافرانى هستند كه در منزلى پرنعمت قرار داشته سپس به آنها خبر مى دهند كه بايد به سوى منزلگاهى خشك و خالى از نعمت حركت كنند (روشن است كه) نزد آنان چيزى ناخوشايندتر و مصيبت بارتر از مفارقت آنچه در آن بوده اند و حركت به سوى آنچه كه بايد به سمت آن روند و سرنوشتى كه در پيش دارند نيست»; (وَمَثَلُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا كَمَثَلِ قَوْم كَانُوا بِمَنْزِل خَصِيب، فَنَبَا بِهِمْ إِلَى مَنْزِل جَدِيب، فَلَيْسَ شَيْءٌ أَكْرَهَ إِلَيْهِمْ وَلاَ أَفْظَعَ(10) عِنْدَهُمْ مِنْ مُفَارَقَةِ مَا كَانُوا فِيهِ، إِلَى مَا يَهْجُمُونَ عَلَيْهِ، وَيَصِيرُونَ إِلَيْهِ).

آرى; آنها مى دانند كه سرنوشتشان دوزخ با آن عذاب هاى مرگبار است و زندگى دنيا با همه مشكلاتش در برابر آن بسيار گواراست. به همين دليل از مرگ، بسيار مى ترسند و از آينده خود بسيار در وحشتند، همان گونه كه قرآن مجيد درباره گروهى از دنياپرستان بنى اسرائيل مى گويد: «(وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّاسِ عَلى حَياة وَمِنَ الَّذينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَة وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ); و (آنان نه تنها آرزوى مرگ نمى كنند، بلكه) آنها را حريص ترين مردم ـ حتى حريص تر از مشركان ـ بر زندگى (اين دنيا، و اندوختن ثروت) خواهى يافت; (تا آنجا) كه هر يك از آنها آرزو دارد هزار سال عمر به او داده شود، در حالى كه اين عمر طولانى، او را از كيفر (الهى) باز نخواهد داشت».(11)

نيز به همين دليل در روايت معروفى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آمده است: «أَنَّ الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ وَالْمَوْتُ جِسْرُ هَؤُلاَءِ إِلَى جِنَانِهِمْ وَجِسْرُ هَؤُلاَءِ إِلَى جَحِيمِهِمْ; دنيا زندان مؤمن و بهشت كافر است و مرگ پلى است براى اين گروه (مؤمنان) به سوى بهشتشان وپلى است براى آن گروه (كافران) به سوى دوزخشان».(12)

به همين دليل در روايتى از امام حسن مجتبى(عليه السلام) آمده است كه كسى از محضرش پرسيد: «مَا بَالُنَا نَكْرَهُ الْمَوْتَ وَلاَ نُحِبُّهُ؟; چرا از مرگ بيزاريم و از آن خوشمان نمى آيد؟». در پاسخ فرمود: «إِنَّكُمْ أَخْرَبْتُمْ آخِرَتَكُمْ وَعَمَرْتُمْ دُنْيَاكُمْ فَأَنْتُمْ تَكْرَهُونَ النُّقْلَةَ مِنَ الْعُمْرَانِ إِلَى الْخَرَابِ; زيرا شما آخرت خود را ويران ساخته ايد و دنيايتان را آباد،از اين رو شما كراهت داريد كه از آبادى به سوى ويرانى رويد».(13)

##### 1 . «خَبَرَ» اين واژه فعل ماضى از ريشه «خُبر» بر وزن «قفل» به معناى آگاه شدن و گاه به معناى آزمودن براى آگاه شدن آمده است.
2 . «سَفْر» جمع مسافر است.
3 . «جَديب» به معناى خشك و بى آب و علف است و از ريشه «جَدَب» بر وزن «جلب» گرفته شده است.
4 . «أمّوا» از ريشه «امّ» بر وزن «غم» به معناى قصد كردن گرفته شده است.
5 . «خصيب» به معناى پر نعمت و پر آب و گياه از ريشه «خصب» بر وزن «جسم» به معناى فزونى نعمت گرفته شده است.
6 . «جناب» به معناى ناحيه است.
7 . «مريع» به معناى پر نعمت، از ريشه «مرع» بر وزن «رأى» به معناى فزونى گرفته شده است و «اَرْضٌ مَريعَةٌ» به معناى زمين حاصل خيز است.
8 . «وعثاء» از ريشه «وعث» بر وزن «درس» به معناى شن هاى نرمى است كه پاى انسان در آن فرو مى رود و او را از راه رفتن باز مى دارد و به زحمت مى افكند. سپس بر هر گونه مشكلات اطلاق شده است، «وَعْثاءُ الطَّرِيقِ» اشاره به مشكلات سفر است.
9 . «جَشُوبَة» به معناى خشونت و ناگوارى است.
10 . «اَفْظَع» به معناى ناپسندتر، از ريشه «فَظاعت» به معناى شنيع و ناپسند بودن گرفته شده است.
11 . بقره، آيه 96 .
12 . بحارالانوار، ج 6، ص 154.
13 . معانى الاخبار، ص 390.

▲بخش پانزدهم

يَا بُنَيَّ اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ غَيْرِكَ، فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ، وَاكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا، وَلاَ تَظْلِمْ كَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ، وَأَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ، وَاسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَيْرِكَ، وَارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِكَ، وَلاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ، وَإِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ وَلاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ يُقَالَ لَكَ.

ترجمه

پسرم! خويشتن را معيار و مقياس قضاوت ميان خود و ديگران قرار ده. براى ديگران چيزى را دوست دار كه براى خود دوست مى دارى و براى آنها نپسند آنچه را براى خود نمى پسندى. به ديگران ستم نكن همان گونه كه دوست ندارى به تو ستم شود. به ديگران نيكى كن چنان كه دوست دارى به تو نيكى شود. آنچه را براى ديگران قبيح مى شمرى براى خودت نيز زشت شمار. و براى مردم راضى شو به آنچه براى خود از سوى آنان راضى مى شوى. آنچه را كه نمى دانى مگو، اگر چه آنچه مى دانى اندك باشد، و آنچه را دوست ندارى درباره تو بگويند، درباره ديگران مگو.

▲شرح و تفسير

▲يكسان نگرى منافع خويش و ديگران

امام(عليه السلام) در اين فقره از وصيّت نامه پربارش نخست به يكى از مهم ترين اصول اخلاق انسانى اشاره كرده مى فرمايد: «پسرم خويشتن را معيار و مقياس قضاوت ميان خود و ديگران قرار ده»; (يَا بُنَيَّ اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ غَيْرِكَ).

ترازوهاى سنتى معمولا داراى دو كفه بود و وزن كردن صحيح با آن در صورتى حاصل مى شد كه دو كفه دقيقاً در برابر هم قرار گيرد. اين سخن اشاره به آن است كه بايد هرچه براى خود مى خواهى براى ديگران هم بخواهى و هر چيزى را كه براى خود روا نمى دارى براى ديگران هم روا مدارى تا دو كفه ترازو در برابر هم قرار گيرد.

آن گاه به شرح اين اصل مهم اخلاقى پرداخته و در هفت جمله، جنبه هاى مختلف آن را بيان مى كند:

در جمله اوّل و دوم مى فرمايد: «براى ديگران چيزى را دوست دار كه براى خود دوست مى دارى و براى آنها نپسند آنچه را براى خود نمى پسندى»; (فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ، وَاكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا).

در بخش سوم مى فرمايد: «به ديگران ستم نكن همان گونه كه دوست ندارى به تو ستم شود»; (وَلاَ تَظْلِمْ كَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ).

در فقره چهارم مى افزايد: «به ديگران نيكى كن همان گونه كه دوست دارى به تو نيكى شود»; (وَأَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ).

در جمله پنجم مى فرمايد: «آنچه را براى ديگران قبيح مى شمرى براى خودت نيز زشت شمار»; (وَاسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَيْرِكَ).

در قسمت ششم مى افزايد: «و براى مردم راضى شو به آنچه براى خود از سوى آنان راضى مى شوى»; (وَارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِكَ).

سرانجام در هفتمين دستور مى فرمايد: «آنچه را كه نمى دانى مگو اگر چه آنچه مى دانى اندك باشد و آنچه را دوست ندارى درباره تو بگويند، درباره ديگران مگو»; (وَلاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ وَإِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ، وَلاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ يُقَالَ لَكَ).

اشاره به اينكه همان گونه كه دوست ندارى مردم از تو غيبت كنند يا به تو تهمت زنند يا با القاب زشت و ناپسند تو را ياد كنند يا سخنان ديگرى كه اسباب آزردگى خاطرت شود نگويند، تو نيز غيبت ديگران مكن و به كسى تهمت نزن و القاب زشت بر كسى مگذار و با سخنان نيش دار خاطر ديگران را آزرده مكن.

به راستى اگر اين اصل مهم اخلاقى با شاخ و برگ هاى هفت گانه اى كه امام(عليه السلام)براى آن شمرده در هر جامعه اى پياده شود، صلح و صفا و امنيت بر آن سايه مى افكند و نزاع ها و كشمكش ها و پرونده هاى قضايى به حدّاقل مى رسد. محبّت و صميميت در آن موج مى زند و تعاون و همكارى به حد اعلى مى رسد، زيرا همه مشكلات اجتماعى از آنجا ناشى مى شود كه گروهى همه چيز را براى خود مى خواهند و تنها به آسايش و آرامش خود مى انديشند و انتظار دارند ديگران درباره آنها كمترين ستمى نكنند و سخنى بر خلاف نگويند; ولى خودشان آزاد باشند، هرچه خواستند در باره ديگران انجام دهند و يا اينكه براى منافع و حيثيت و آبرو و آرامش ديگران ارزشى قائل باشند; ولى نه به اندازه خودشان، براى خودشان خواهان حد اكثر باشند و براى ديگران حدّاقل.

آنچه را امام(عليه السلام) در تفسير اين اصل اخلاقى بيان فرموده در كلام هيچ كس به اين گستردگى ديده نشده است، هرچند ريشه هاى اين اصل ـ به گفته مرحوم مغنية در شرح نهج البلاغهاش در تفسير همين بخش از كلام مولا ـ به طور اجمالى در گذشته وجود داشته است.

او مى گويد: «ما نمى دانيم چه كسى نخستين بار اين سخن طلايى را بيان كرده ولى هرچه باشد همه انسان هاى فهميده در آن اتفاق نظر دارند، زيرا معناى برادرى و انسانيّت و تعامل انسان ها با يكديگر و قدرت و پيروزى، بدون محبّت حاصل نمى شود. زندگى بدون محبّت سامان نمى يابد و مفهومى نخواهد داشت و نقطه مقابل محبّت كه نفرت و كراهت است جز جنگ و جدايى و سستى نتيجه اى نخواهد داشت».(1)

در تعليمات اسلام نيز اولين بار پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به صورت زيبايى اين اصل را بيان فرموده است; در حديثى وارد شده است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) سوار بر مركب بود و به سوى يكى از غزوات مى رفت، مرد عربى آمد و ركاب مركب پيامبر(صلى الله عليه وآله)را گرفت و عرض كرد: «يا رَسُولَ اللهِ عَلَّمْنى عَمَلاً أدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ; عملى به من بياموز كه با آن وارد بهشت شوم» پبامبر فرمود: «مَا أَحْبَبْتَ أَنْ يَأْتِيَهُ النَّاسُ إِلَيْكَ فَأْتِهِ إِلَيْهِمْ وَمَا كَرِهْتَ أَنْ يَأْتِيَهُ النَّاسُ إِلَيْكَ فَلاَ تَأْتِهِ إِلَيْهِمْ خَلِّ سَبِيلَ الرَّاحِلَةِ; آنچه را دوست دارى مردم درباره تو انجام دهند درباره آنان انجام ده و آنچه را دوست ندارى نسبت به تو انجام دهند نسبت به آنان انجام نده (مطلب همين است كه گفتم) مركب را رها كن».(2)

در حديث ديگرى در حالات پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است كه جوانى از قريش نزد آن حضرت آمد و عرض كرد اجازه مى دهى من مرتكب زنا شوم؟ اصحاب بر او فرياد زدند: چه حرف زشتى مى زنى. پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: آرام باشيد و به جوان اشاره كرد كه نزديك بيايد بعد به او فرمود: آيا دوست دارى كسى با مادر تو زنا كند و يا با دختر و خواهر تو و يا... .

جوان عرض كرد: هرگز راضى نيستم و هيچ كس به اين امر راضى نيست. فرمود: آن چه را گفتى نيز همين گونه است و همه بندگان خدا نسبت به حفظ ناموس خود سخت پايبندند.

آن گاه دست مبارك را بر سينه او گذارد و فرمود: «اللَّهُمَّ اغْفِر ذَنْبَه وَطَهِّرَ قَلْبَهُ حَصِّنْ فَرْجَهُ; خداوندا گناهش را ببخش و قلبش را پاك كن و دامانش را از آلودگى ها نگاه دار» بعد از اين ماجرا هيچ كس آن جوان را نزد زن بيگانه اى نديد.(3)

توجّه به اين نكته نيز لازم است كه در هفتمين جمله از جمله هاى بالا، امام(عليه السلام)مقدمتاً مى فرمايد: «آنچه را نمى دانى نگو، هرچند آنچه مى دانى كم باشد» اشاره به اينكه اگر معلومات تو محدود است، به همان قناعت كن و در آنچه نمى دانى دخالت منما كه تو را بر پرتگاه هاى خلاف و خطا مى كشد.

##### 1 . فى ظلال نهج البلاغه، ج 3، ص 502.
2 . كافى، ج 2، ص 146، باب الانصاف و العدل، ح 10.
3 . مجمع الزوائد هيثمى، ج 1، ص 129. اين حديث را مرحوم محدث قمى نيز در كتاب منتهى الآمال در فصل فضايل اخلاقى پيامبر(صلى الله عليه وآله) آورده است. s

▲بخش شانزدهم

وَاعْلَمْ أَنَّ الاِْعْجَابَ ضِدُّ الصَّوَابِ، وَآفَةُ الاَْلْبَابِ، فَاسْعَ فِي كَدْحِكَ، وَلاَ تَكُنْ خَازِناً لِغَيْرِكَ، وَإِذَا أَنْتَ هُدِيتَ لِقَصْدِكَ فَكُنْ أَخْشَعَ مَا تَكُونُ لِرَبِّكَ.

ترجمه

(پسرم!) بدان كه خودپسندى و غرور، ضد راستى و درست انديشى و آفت عقل هاست، پس براى تأمين زندگى نهايت تلاش و كوششت را داشته باش (و از آنچه به دست مى آورى در راه خدا انفاق كن و) انباردار ديگران مباش. هرگاه (به لطف الهى) به راه راست هدايت يافتى (شكر پروردگار را فراموش مكن و) در برابر پروردگار خود كاملا خاضع و خاشع باش.

▲شرح و تفسير

▲خزانه دار ديگران مباش

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه نورانى خود به چهار فضيلت ديگر اشاره و فرزند دلبندش امام حسن مجتبى(عليه السلام) را به آن توصيه مى كند.

نخست مى فرمايد: «(پسرم) بدان كه خودپسندى و غرور، ضد راستى و درست انديشى و آفت عقل هاست»; (وَاعْلَمْ أَنَّ الاِْعْجَابَ ضِدُّ الصَّوَابِ، وَآفَةُ الاَْلْبَابِ).

اشاره به اينكه انسانِ خودپسند، حقايق را درباره خويش و ديگران درك نمى كند و اين صفت زشت، حجابى بر عقل او مى افكند تا آنجا كه عيوب خويش را صفات برجسته و نقص ها را كمال مى بيند و گاه يك عمر در اين خطا و اشتباه بزرگ باقى مى ماند و با همان حال از دنيا مى رود.

به گفته مرحوم مغنيه در شرح نهج البلاغه، عُجب و خودپسندى همانند شراب است; هر دو انسان را مست مى كند و انسان مست همچون ديوانگان است كه بايد از او فرار كرد.

در قرآن مجيد و روايات اسلامى، در نكوهش عُجب و خودپسندى نكته هاى فراوانى آمده است از جمله در آيه 8 سوره فاطر مى خوانيم: «(أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِى مَنْ يَشاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرات إِنَّ اللهَ عَليمٌ بِما يَصْنَعُونَ); آيا كسى كه زشتى عملش (بر اثر عُجب و خودپسندى و هواى نفس) براى او آراسته شده و آن را زيبا مى بيند (همانند كسى است كه واقع را مى يابد)؟! خداوند هر كس را بخواهد (و سزاوار باشد) گمراه مى سازد و هركس را بخواهد (و شايسته ببيند) هدايت مى كند پس جانت به سبب تأسف بر آنان از دست نرود; خداوند به آنچه انجام مى دهند داناست».

در سخنان امير مؤمنان على(عليه السلام) تعبيرات عجيبى درباره عُجب و خودپسندى ديده مى شود; در يك جا مى فرمايد: «العُجْبُ آفَةُ الشَرَف; خودپسندى آفت شرف انسان است»(1) و در جاى ديگر مى فرمايد: «آفَةُ اللُّبِّ العُجْبُ; آفت عقل، عُجب است».(2) و باز مى فرمايد: «العُجْبُ يُفْسِدُ العَقْلَ; عُجب عقل انسان را فاسد مى كند»(3) و در جاى ديگر: «ثَمَرَةُ العُجْبِ البَغْضَاءُ; نتيجه خودپسندى آن است كه مردم دشمن انسان مى شوند».(4) و بالاخره مى فرمايد: «العُجْبُ رَأْسُ الحِمَاقَةِ; خودپسندى سرآغاز حماقت است».(5)

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه سخن به دومين توصيه خود پرداخته مى فرمايد: «پس براى تأمين زندگى نهايت تلاش و كوششت را داشته باش»; (فَاسْعَ فِي كَدْحِكَ).

اين چيزى است كه در بسيارى از روايات اسلامى بر آن تأكيد شده تا آنجا كه در حديث معروف نبوى مى خوانيم: «مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ; كسى كه سربار مردم باشد ملعون و رانده شده دربار خداست».(6)

اگر همه مسلمانان به ويژه جوانان به اين دستور عمل كنند كه هيچ كسى جز افراد از كار افتاده محتاج ديگران نباشند، به يقين جامعه اسلامى به پيشرفت هاى مهمى نايل مى شود حتى كشورهاى اسلامى نيز نبايد سربار كشورهاى غير مسلمان باشند كه نتيجه اى جز ذلت به بار نمى آورد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، اين جمله را طور ديگرى تفسير كرده اند و گفته اند منظور اين است كه در راه انفاق، تلاش و كوشش كن و واژه «كدح» را به معناى آنچه را كه انسان براى آن زحمت كشيده تفسير كرده اند كه در اين صورت اين فقره مقدمه اى براى بيان جمله بعد خواهد بود; ولى تفسير اوّل صحيح تر به نظر مى رسد.

آن گاه امام(عليه السلام) به بيان توصيه سوم پرداخته مى فرمايد: «(از آنچه به دست مى آورى در راه خدا انفاق كن و) انباردار ديگران مباش»; (وَلاَ تَكُنْ خَازِناً لِغَيْرِكَ).

اشاره به اينكه آنها كه از افزوده هاى اموال خويش انفاق نمى كنند و سعى در اندوختن آن دارند، بيچارگانى هستند كه تلاش خود را صرف در نگهدارى اموال براى وارثان مى كنند و در قيامت، حسابش بر آنها و در دنيا لذتش براى ديگران است; همان وارثانى كه گاه كمترين اعتنايى به مورِث خود ندارند و عمل خيرى براى او انجام نمى دهند، بلكه گاه از او نكوهش مى كنند كه آنچه برايشان به ارث گذاشته كافى نيست. حتى اگر وارثان افراد نيكى باشند و از آن در طريق طاعت خدا استفاده كنند باز هم مايه حسرت آنهاست، چرا كه زحمتش را آنها كشيدند و ثوابش را ديگران بردند، همان گونه كه در روايات اسلامى به آن اشاره شده است.

امام صادق(عليه السلام) در تفسير آيه شريفه «(كَذلِكَ يُريهِمُ اللهُ أَعْمالَهُمْ حَسَرات عَلَيْهِمْ); خداوند اين چنين اعمال آنها را به صورتى حسرت آور به آنان نشان مى دهد»(7)مى فرمايد: «قَالَ هُوَ الرَّجُلُ يَدَعُ مَالَهُ لاَ يُنْفِقُهُ فِي طَاعَةِ اللهِ بُخْلاً ثُمَّ يَمُوتُ فَيَدَعُهُ لِمَنْ يَعْمَلُ فِيهِ بِطَاعَةِ اللهِ أَوْ فِي مَعْصِيَةِ اللهِ فَإِنْ عَمِلَ بِهِ فِي طَاعَةِ اللهِ رَآهُ فِي مِيزَانِ غَيْرِهِ فَرَآهُ حَسْرَةً وَقَدْ كَانَ الْمَالُ لَهُ وَإِنْ كَانَ عَمِلَ بِهِ فِي مَعْصِيَةِ اللهِ قَوَّاهُ بِذَلِكَ الْمَالِ حَتَّى عَمِلَ بِهِ فِي مَعْصِيَةِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ; منظور از اين آيه كسى است كه مال فراوانى از خود به يادگار مى گذارد كه بر اثر بخل، در راه خدا انفاق نمى كند. سپس مى ميرد و آن را براى ديگرى مى گذارد كه در طريق اطاعت خداوند يا معصيت او هزينه مى كند كه اگر در راه طاعت خدا عمل كرده، آن شخص مال خود را در ترازوى عمل ديگرى مى بيند و مايه حسرت او مى شود در حالى كه زحمت مال را او كشيده بود و اگر با آن معصيت خدا كند آن شخص به وسيله مالش كمك به معصيت به خداوند متعال كرده است (و باز هم مايه حسرت اوست)».(8)

سرانجام در چهارمين توصيه مى فرمايد: «هرگاه (به لطف الهى) به راه راست هدايت يافتى (شكر پروردگار را فراموش مكن و) در برابر پروردگار خود كاملا خاضع و خاشع باش»; (وَإِذَا أَنْتَ هُدِيتَ لِقَصْدِكَ فَكُنْ أَخْشَعَ مَا تَكُونُ لِرَبِّكَ).

اشاره به اينكه همه نعمت هاى الهى در خور شكر است و چه نعمتى از اين بزرگ تر كه انسان، راه هدايت را به لطف پروردگار پيدا كند بااينكه گروه هاى زيادى در بيراهه ها سرگردان مى شوند و شكر هر نعمتى متناسب با همان نعمت است.

شكر هدايت، خضوع در پيشگاه پروردگار و اطاعت اوامر و نواهى اوست.

##### 1 . غررالحكم، ص 309، ح 7103 .
2 . همان مدرك، ص 65، ح 848 .
3 . همان مدرك، ح 846 .
4 . همان مدرك، ص 309، ح 7106 .
5 . همان مدرك، ح 7096 .
6 . كافى، ج 5، ص 72، ح 7.
7 . بقره، آيه 167.
8 . كافى، ج 4، ص 42، ح 2.

▲بخش هفدهم

وَاعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ طَرِيقاً ذَا مَسَافَة بَعِيدَة، وَمَشَقَّة شَدِيدَة، وَأَنَّهُ لاَ غِنَى بِكَ فِيهِ عَنْ حُسْنِ الاِرْتِيَادِ، وَقَدْرِ بَلاَغِكَ مِنَ الزَّادِ، مَعَ خِفَّةِ الظَّهْرِ، فَلاَ تَحْمِلَنَّ عَلَى ظَهْرِكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ، فَيَكُونَ ثِقْلُ ذَلِكَ وَبَالاً عَلَيْكَ، وَإِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ الْفَاقَةِ مَنْ يَحْمِلُ لَكَ زَادَكْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَيُوَافِيكَ بِهِ غَداً حَيْثُ تَحْتَاجُ إِلَيْهِ فَاغْتَنِمْهُ وَحَمِّلْهُ إِيَّاهُ، وَأَكْثِرْ مِنْ تَزْوِيدِهِ وَأَنْتَ قَادِرٌ عَلَيْهِ، فَلَعَلَّكَ تَطْلُبُهُ فَلاَ تَجِدُهُ وَاغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقْرَضَكَ فِي حَالِ غِنَاكَ، لِيَجْعَلَ قَضَاءَهُ لَكَ فِي يَوْمِ عُسْرَتِكَ.

ترجمه

(فرزندم!) بدان راهى بس طولانى و پر مشقت در پيش دارى. در اين راه (پر خوف و خطر) از كوشش و تلاش صحيح و فراوان و توشه كافى كه تو را به مقصد برساند بى نياز نيستى، به علاوه بايد در اين راه سبكبار باشى (تا بتوانى به مقصد برسى) بنابراين بيش از حدِ توانت مسئوليت اموال دنيا را بر دوش مگير، زيرا سنگينى آن مايه مشقت و وبال تو خواهد بود.

هرگاه در زمانى كه قدرت دارى نيازمندى را يافتى كه مى تواند زاد و توشه تو را براى روز رستاخيز تو بر دوش گيرد و فردا كه به آن نيازمند مى شوى به تو بازپس گرداند، آن را غنيمت بشمار و (هر چه زودتر) و بيشتر، اين زاد و توشه را بر دوش او بگذار، زيرا ممكن است روزى در جستجوى چنين شخصى بر آيى و پيدايش نكنى. (همچنين) اگر كسى را پيدا كنى كه در حال غنا و بى نيازيت از تو وام بگيرد و اداى آن را براى روز سختى و تنگدستى تو بگذارد، آن را غنيمنت بشمار!

####

▲شرح و تفسير

▲زاد و توشه آخرتت را با ديگران بفرست!

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه به طولانى بودن سفر آخرت و نياز شديد به تهيه زاد و توشه براى اين سفر از طاعات و كارهاى خير به ويژه انفاق در راه خدا اشاره كرده است.

نخست مى فرمايد: «(فرزندم!) بدان راهى بس طولانى و پر مشقت در پيش دارى»; (وَاعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ طَرِيقاً ذَا مَسَافَة بَعِيدَة، وَمَشَقَّة شَدِيدَة).

پيمودن راه هاى دنيا، هرچند طولانى و مشقت بار باشد در برابر راه آخرت سهل و آسان است. راه آخرت بسيار پر پيچ و خم و از گردنه هاى صعب العبور فضايل اخلاقى و مبارزه با هواهاى نفسانى مى گذرد و گاه پيمودن يكى از آنها سال ها وقت مى طلبد.

امام(عليه السلام) بعد از اين هشدار، لزوم تهيه زاد و توشه براى اين سفر را گوشزد مى كند و مى فرمايد: «در اين راه (پر خوف و خطر) از كوشش و تلاش صحيح و فراوان و توشه كافى كه تو را به مقصد برساند بى نياز نيستى، به علاوه بايد در اين راه سبكبار باشى (تا بتوانى به مقصد برسى)»; (وَأَنَّهُ لاَ غِنَى بِكَ فِيهِ عَنْ حُسْنِ الاِرْتِيَادِ(1)، وَقَدْرِ بَلاَغِكَ(2) مِنَ الزَّادِ، مَعَ خِفَّةِ الظَّهْرِ).

اساس اين زاد و توشه همان است كه در قرآن مجيد آمده است، آنجا كه مى فرمايد: «(وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوى); و زاد و توشه تهيه كنيد، و بهترين زاد و توشه تقوا و پرهيزكارى است».(3)

تعبير به «حُسْنِ الاِْرْتِياد» با توجّه به اينكه ارتياد به معناى طلب كردن است، مفهومش حسن طلب يا به عبارت ديگر تدبير و مديريت صحيح (در طريقه تهيه زاد و توشه براى سفر آخرت) است.

تعبير به «خِفَّةِ الظَّهْرِ; سبك بودن پشت» اشاره به چيزى است كه در قرآن مجيد آمده مى فرمايد: «(وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالاً مَّعَ أَثْقالِهِم); آنها بار سنگين (گناهان) خويش را بر دوش مى كشند و (همچنين) بارهاى سنگين ديگرى را اضافه بر بارهاى سنگين خود».(4) امام(عليه السلام) به فرزندش مى گويد كه هرگز مانند آنان نباشد و تا مى تواند پشت خود را از اين بار سبك گرداند.

پيش از اين نيز در خطبه بيست و يكم، اين عبارتِ بسيار كوتاه و پر معنا را داشتيم: «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا; سبكبار باشيد تا به قافله برسيد» در زمان هاى گذشته كه قافله ها به راه مى افتادند و به گردنه هاى صعب العبور مى رسيدند گران باران وا مى ماندند و چون قافله نمى توانست به جهت آنها توقف كند، به مسير خود ادامه مى داد و آنها تنها در بيابان مى ماندند و طعمه خوبى براى دزدان و گرگان بيابان بودند.

امام(عليه السلام) پس از اين مقدمه كوتاه و پر معنا مسائل مالى و انفاقِ فى سبيل الله را كه از مهم ترين زاد و توشه هاى قيامت است عنوان مى كند و مى فرمايد: «بنابراين بيش از حدِ توانت مسئوليت اموال دنيا را بر دوش مگير، زيرا سنگينى آن مايه مشقت و وبال تو خواهد بود»; (فَلاَ تَحْمِلَنَّ عَلَى ظَهْرِكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ، فَيَكُونَ ثِقْلُ ذَلِكَ وَبَالاً عَلَيْكَ).

اشاره به اينكه آنقدر ذخيره كن كه براى نياز تو كافى باشد و بتوانى فرداى قيامت پاسخگوى آن باشى و گرنه همچون بار سنگينى بر دوش تو خواهد بود; بارى كه از آن استفاده نمى كنى و فقط رنج آن را مى كشى.

سپس امام(عليه السلام) با تعبير جالبى دعوت به انفاق فى سبيل الله مى كند و مى فرمايد: «هرگاه در زمانى كه قدرت دارى، نيازمندى را يافتى كه مى تواند زاد و توشه تو را براى روز رستاخيز تو دوش گيرد و فردا كه به آن نيازمند مى شوى به تو بازپس گرداند، آن را غنيمت بشمار و (هر چه زودتر) و بيشتر اين زاد و توشه را بر دوش او بگذار»; (وَإِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ الْفَاقَةِ مَنْ يَحْمِلُ لَكَ زَادَكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَيُوَافِيكَ بِهِ غَداً حَيْثُ تَحْتَاجُ إِلَيْهِ فَاغْتَنِمْهُ وَحَمِّلْهُ إِيَّاهُ، وَأَكْثِرْ مِنْ تَزْوِيدِهِ وَأَنْتَ قَادِرٌ عَلَيْهِ).

آن گاه مى افزايد: «زيرا ممكن است روزى در جستجوى چنين شخصى بر آيى و پيدايش نكنى»; (فَلَعَلَّكَ تَطْلُبُهُ فَلاَ تَجِدُهُ(5)).

امام(عليه السلام) در پايان اين بخش از وصيّت نامه براى تشويق به انفاق در راه خدا از تعبير ديگرى استفاده كرده مى فرمايد: «(و همچنين) اگر كسى را پيدا كنى كه در حال غنا و بى نيازيت از تو وام بگيرد و اداى آن را براى روز سختى و تنگدستى تو بگذارد، آن را غنيمنت بشمار»; (وَاغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقْرَضَكَ فِي حَالِ غِنَاكَ، لِيَجْعَلَ قَضَاءَهُ لَكَ فِي يَوْمِ عُسْرَتِكَ).

حاصل اينكه انسان عاقل و هوشيار بايد از وجود دو كس بهره گيرد: كسى كه داوطلبانه و رايگان بار سنگين توشه انسان را بر دوش مى گيرد و با شادى و خوشحالى آن را به مقصد مى رساند و ديگر كسى كه در هنگام بى نيازى انسان به مال، بخشى از اموال او را وام مى گيرد و در آن زمان كه شديداً به آن نيازمند است بازپس مى دهد. آرى چنين است حال كسانى كه در راه خدا انفاق مى كنند و تعبيرى جالب تر و زيباتر از اين پيدا نمى شود.

تعبير دوم برگرفته از قرآن مجيد است آنجا كه مى فرمايد: «(مَنْ ذَا الَّذي يُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثيرَة); كيست كه به خدا قرض نيكويى دهد، (و بدون منت، انفاق كند،) تا خداوند آن را براى او، چندين برابر كند؟».(6) البتّه آيه مسأله وام دادن را با نكته اضافه اى بيان مى دارد و آن اينكه خداوند وامى را كه از بندگانش مى گيرد دو چندان يا چند برابر به آنها باز پس مى دهد.

تعبير اوّل را هم احتمالا بتوان از آيات شريفه سوره بلد استنباط كرد آنجا كه مى فرمايد: (فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ * وَما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ * فَكُّ رَقَبَة * أَوْ إِطْعامٌ فِى يَوْم ذِى مَسْغَبَة...).(7)

شايان توجّه است كه مرحوم صدوق در كتاب علل الشرايع روايت جالبى متناسب با وصيّت نامه بالا نقل مى كند كه سفيان بن عُيَيْنَه مى گويد: زُهرى (يكى از تابعين معروف) در شبى سرد و بارانى على بن الحسين(عليه السلام) را ديد كه آرد بر دوش خود حمل مى كند عرض كرد: يابن رسول الله اين چيست؟ فرمود: «أُرِيدُ سَفَراً أُعِدُّ لَهُ زَاداً أَحْمِلُهُ إِلَى مَوْضِع حَرِيز; سفرى در پيش دارم كه زاد و توشه آن را به جاى مطمئنى نقل مى كنم» زُهرى گفت: غلام من در خدمت شماست آن را براى شما حمل مى كند. امام(عليه السلام) قبول نكرد، زُهرى گفت: من خودم آن را بر دوش حمل مى كنم تو والا مقام تر از آنى كه بخواهى چنين بارى را بر دوش حمل كنى. امام(عليه السلام) فرمود: «لَكِنِّي لاَ أَرْفَعُ نَفْسِي عَمَّا يُنْجِينِي فِي سَفَرِي وَيُحْسِنُ وُرُودِي عَلَى مَا أَرِدُ عَلَيْهِ أَسْأَلُكَ بِحَقِّ اللهِ لَمَّا مَضَيْتَ لِحَاجَتِكَ وَتَرَكْتَنِي; لكن من خودم را والاتر از آن نمى دانم كه آنچه مرا در سفرم نجات مى بخشد و ورودم را بر آنچه مى خواهم نيكو مى سازد بر دوش حمل كنم. تو را به خدا سوگند مى دهم به دنبال كار خود بروى و مرا به حال خود رها سازى».

زُهرى به دنبال كار خود رفت بعد از چند روز امام(عليه السلام) را ديد، عرض كرد: اثرى از سفرى كه فرموديد نمى بينم، امام(عليه السلام) فرمود: «بَلَى يَا زُهْرِيُّ لَيْسَ مَا ظَنَنْتَ وَلَكِنَّهُ الْمَوْتُ وَلَهُ كُنْتُ أَسْتَعِدُّ إِنَّمَا الاِْسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ تَجَنُّبُ الْحَرَامِ وَبَذْلُ النَّدَى وَالْخَيْرِ; آن سفرى كه تو گمان كردى نيست منظورم سفر آخرت است و من براى آن آماده مى شوم و آماده شدن براى اين سفر با پرهيز از حرام و انفاق در راههاى خير حاصل مى شود».(8)

##### 1 . «ارتياد» از ريشه «رَود» بر وزن «قَوم» در اصل به معناى رفت و آمد كردن توأم با مدارا و ملايمت در طلب چيزى است و در مشتقاتِ آن، گاه روى جنبه طلب تكيه مى شود و گاه روى جنبه رفق و مدارا. واژه اراده نيز از همين ريشه گرفته شده است.
2 . «بلاغ» به معناى چيزى است كه انسان را به مقصد برساند.
3 . بقره، آيه 197.
4 . عنكبوت، آيه 13.
5 . در مورد اينكه ضمير «تَطْلَبُه» و جمله «فلا تَجِدْهُ» به چه چيز برمى گردد، ميان شارحان نهج البلاغه اختلاف نظر است. احتمال اوّل اين است كه به شخص فقيرِ نيازمند بازگردد كه انفاق ها را گويا بر دوش حمل مى كند و در قيامت تحويل صاحبش مى دهد. احتمال ديگر اينكه به خود مال برگردد; يعنى ممكن است زمانى فرا رسد كه بخواهى مالى در راه خدا انفاق كنى و نداشته باشى; ولى تفسير اوّل همان گونه كه در متن آمد ترجيح دارد و جمله «وَاغْتَنِم» شاهد خوبى براى آن است.
6 . بقره، آيه 245.
7 . بلد، آيه 11-14.
8 . بحارالانوار، ج 46، ص 65، ح 27.

▲بخش هجدهم

وَاعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ عَقَبَةً كَئُوداً، الْمُخِفُّ فِيهَا أَحْسَنُ حَالاً مِنَ الْمُثْقِلِ، وَالْمُبْطِئُ عَلَيْهَا أَقْبَحُ حَالاً مِنَ الْمُسْرِعِ، وَأَنَّ مَهْبِطَكَ بِهَا لاَ مَحَالَةَ إِمَّا عَلَى جَنَّة أَوْ عَلَى نَار، فَارْتَدْ لِنَفْسِكَ قَبْلَ نُزُولِكَ، وَوَطِّئِ الْمَنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِكَ، «فَلَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ»، وَلاَ إِلَى الدُّنْيَا مُنْصَرَفٌ.

ترجمه

(فرزندم!) بدان پيش روى تو گردنه صعب العبورى هست كه سبكباران (براى عبور از آن) حالشان از سنگين باران بهتر است، و كندروان وضعشان بسيار بدتر از شتاب كنندگان است و (بدان كه) نزول تو بعد از عبور از آن گردنه به يقين يا در بهشت است و يا در دوزخ، بنابراين پيش از ورودت در آنجا وسايل لازم را براى خويش مهيا ساز و منزلگاه را پيش از نزول، آماده نما، زيرا پس از مرگ راهى براى عذرخواهى نيست و نه طريقى براى بازگشت به دنيا (و جبران گذشته).

▲شرح و تفسير

▲امروز بار خود را سبك كن!

امام(عليه السلام) در اين قسمت از وصيّت نامه نورانى خود بار ديگر به مسأله سفر طولانى و پرخوف و خطر قيامت باز مى گردد و مسير راه را به دقت روشن ساخته و وسيله نجات را يادآورى مى كند.

نخست مى فرمايد: «(فرزندم!) بدان پيش روى تو گردنه صعب العبورى هست كه سبكباران (براى عبور از آن) حالشان از سنگين باران بهتر است و كندروان وضعشان بسيار بدتر از شتاب كنندگان است»; (وَاعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ عَقَبَةً كَئُوداً(1)، الْمُخِفُّ(2) فِيهَا أَحْسَنُ حَالاً مِنَ الْمُثْقِلِ(3)، وَالْمُبْطِئُ عَلَيْهَا أَقْبَحُ حَالاً مِنَ الْمُسْرِعِ).

منظور از اين گردنه صعب العبور يا مرگ و سكرات آن است يا عالم برزخ و يا پل صراط (و يا همه اينها).

بديهى است براى عبور سالم از گردنه هاى صعب العبور بايد بار خود را سبك كرد و به سرعت گذشت، زيرا در اين گونه گردنه ها ممكن است راهزنان و يا حيوانات درنده نيز وجود داشته باشند.

اين تعبير برگرفته از قرآن مجيد است آنجا كه مى فرمايد: «(فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ * ما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ * فَكُّ رَقَبَة * أَوْ إِطْعامٌ فِى يَوْم ذِى مَسْغَبَة...); ولى او از آن گردنه مهم نگذشت، و تو چه مى دانى كه آن گردنه چيست؟ آزاد كردن برده اى، يا غذا دادن در روز گرسنگى».(4)

برخى از مفسّران در شرح اين آيات، عقبه را به معناى هواى نفس و بعضى ديگر به گردنه هاى صعب العبور روز قيامت تفسير كرده اند كه كلام حضرت متناسب با همين تفسير دوم است.

آن گاه در ادامه سخن مى فرمايد: «و (بدان كه) نزول تو بعد از عبور از آن گردنه به يقين يا در بهشت است و يا در دوزخ»; (وَأَنَّ مَهْبِطَكَ بِهَا لاَ مَحَالَةَ إِمَّا عَلَى جَنَّة أَوْ عَلَى نَار).

سپس مى افزايد: «بنابراين پيش از ورودت در آنجا وسايل لازم را براى خويش مهيا ساز و منزلگاه را پيش از نزول، آماده نما، زيرا پس از مرگ راهى براى عذرخواهى نيست و نه طريقى براى بازگشت به دنيا (و جبران گذشته)»; (فَارْتَدْ(5) لِنَفْسِكَ قَبْلَ نُزُولِكَ، وَوَطِّئِ الْمَنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِكَ، «فَلَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ(6)» وَلاَ إِلَى الدُّنْيَا مُنْصَرَفٌ(7)).

شايان توجّه است كه جمله «لَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ» نخستين بار در كلام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است آنجا كه مى فرمايد: «لَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ أَكْثِرُوا مِنْ ذِكْرِ هَادِمِ اللَّذَّاتِ وَمُنَغِّصِ الشَّهَوَاتِ; بعد از مرگ راهى براى عذرخواهى و جلب رضايت پروردگار نيست، بنابراين بسيار به ياد چيزى باشيد كه لذات را در هم مى كوبد و شهوات را بر هم مى زند».(8)

جمله «وَلاَ إِلَى الدُّنْيَا مُنْصَرَفٌ; راه بازگشتى وجود ندارد»، حقيقت و واقعيّت واضحى است كه در آيات قرآن و روايات به طور گسترده به آن اشاره شده است. قرآن مجيد مى فرمايد: «(حَتّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّى أَعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلاَّ...); (آنها همچنان به راه غلط خود ادامه مى دهند) تا زمانى كه مرگ يكى از آنها فرا رسد، مى گويد «پروردگارا! مرا بازگردانيد; * شايد در برابر آنچه ترك كردم (و كوتاهى نمودم) عمل صالحى انجام دهم» (ولى به او مى گويند:) چنين نيست!».(9)

در خطبه 188 نهج البلاغه درباره مردگان آمده است: «لاَ عَنْ قَبِيح يَسْتَطِيعُونَ انْتِقَالاً وَلاَ فِي حَسَن يَسْتَطِيعُونَ ازْدِيَاداً; نه قدرت دارند از عمل زشتى كه انجام داده اند كنار روند و نه مى توانند بر كارهاى نيك خود چيزى بيفزايند».

آرى منزلگاه هاى اين عالم قابل بازگشت نيست، همان گونه كه فرزند ناقص هرگز به رحم مادر براى تكامل بيشتر باز نمى گردد و ميوه اى كه از درخت جدا شد به شاخه بر نمى گردد، كسانى كه از اين دنيا به عالم برزخ مى روند نيز امكان بازگشت به دنيا را ندارند. برزخيان نيز هنگامى كه به قيامت منتقل شوند هرگز نمى توانند به عالم برزخ بازگردند و اين هشدارى است به همه ما كه بدانيم ممكن است در يك لحظه همه چيز تمام شود، درهاى توبه بسته شود و راه تحصيل زاد و توشه مسدود گردد و با يك دنيا حسرت، چشم از جهان بپوشيم.

##### 1 . «كئود» به معناى پر مشقت و صعب العبور است، از ريشه «كئد» بر وزن «عهد» به معناى شدت و سختى گرفته شده است.
2 . «مخفّ» به معناى سبك بال از ريشه «خفّ» بر وزن «صف» به معناى سبك شده گرفته شده است.
3 . «مثقل» يعنى سنگين بار از ريشه «ثقل» است.
4 . بلد، آيه 11-14.
5 . «ارْتَد» به معناى انتخاب كن از ريشه «ارتياد» است كه در بخش قبل تفسير شد.
6 . «مُسْتَعْتَب» مصدر ميمى است و به معناى عذر خواهى و رضايت طلبيدن است از ريشه «عتب» بر وزن «عطف» گرفته شده كه معانى متعدّدى دارد و يكى از معانى آن رضا و خشنودى است و كسى كه عذرخواهى مى كند در واقع رضايت طرف را مى طلبد لذا اين واژه به معناى عذرخواهى به كار رفته است.
7 . «مُنْصَرف» نيز مصدر ميمى به معناى بازگشت است.
8 . مستدرك الوسائل، ج 2، ص 104، ح 16.
9 . مؤمنون، آيه 99 و 100. در آيات 28 سوره انعام و 37 سوره فاطر نيز به همين معنا اشاره شده است.

▲بخش نوزدهم

وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي بِيَدِهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ قَدْ أَذِنَ لَكَ فِي الدُّعَاءِ، تَكَفَّلَ لَكَ بِالاِْجَابَةِ، وَأَمَرَكَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِيُعْطِيَكَ، وَتَسْتَرْحِمَهُ لِيَرْحَمَكَ، وَلَمْ يَجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ مَنْ يَحْجُبُكَ عَنْهُ، وَلَمْ يُلْجِئْكَ إِلَى مَنْ يَشْفَعُ لَكَ إِلَيْهِ، وَلَمْ يَمْنَعْكَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَةِ، وَلَمْ يُعَاجِلْكَ بِالنِّقْمَةِ، وَلَمْ يُعَيِّرْكَ بِالاِْنَابَةِ، وَلَمْ يَفْضَحْكَ حَيْثُ الْفَضِيحَةُ بِكَ أَوْلَى، وَلَمْ يُشَدِّدْ عَلَيْكَ فِي قَبُولِ الاِْنَابَةِ، وَلَمْ يُنَاقِشْكَ بِالْجَرِيمَةِ وَلَمْ يُؤْيِسْكَ مِنَ الرَّحْمَةِ، بَلْ جَعَلَ نُزُوعَكَ عَنِ الذَّنْبِ حَسَنَةً، وَحَسَبَ سَيِّئَتَكَ وَاحِدَةً، وَحَسَبَ حَسَنَتَكَ عَشْراً، وَفَتَحَ لَكَ بَابَ الْمَتَابِ، وَبَابَ الاِسْتِعْتَابِ،

فَإِذَا نَادَيْتَهُ سَمِعَ نِدَاكَ، وَإِذَا نَاجَيْتَهُ عَلِمَ نَجْوَاكَ، فَأَفْضَيْتَ إِلَيْهِ بِحَاجَتِكَ، وَأَبْثَثْتَهُ ذَاتَ نَفْسِكَ، وَشَكَوْتَ إِلَيْهِ هُمُومَكَ، اسْتَكْشَفْتَهُ كُرُوبَكَ، وَاسْتَعَنْتَهُ عَلَى أُمُورِكَ، وَسَأَلْتَهُ مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ مَا لاَ يَقْدِرُ عَلَى إِعْطَائِهِ غَيْرُهُ، مِنْ زِيَادَةِ الاَْعْمَارِ، وَصِحَّةِ الاَْبْدَانِ، سَعَةِ الاَْرْزَاقِ. ثُمَّ جَعَلَ فِي يَدَيْكَ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِهِ بِمَا أَذِنَ لَكَ فِيهِ مِنْ مَسْأَلَتِهِ، فَمَتَى شِئْتَ اسْتَفْتَحْتَ بِالدُّعَاءِ أَبْوَابَ نِعْمَتِهِ، وَاسْتَمْطَرْتَ شَآبِيبَ رَحْمَتِهِ، فَلاَ يُقَنِّطَنَّكَ إِبْطَاءُ إِجَابَتِهِ، فَإِنَّ الْعَطِيَّةَ عَلَى قَدْرِ النِّيَّةِ، وَرُبَّمَا أُخِّرَتْ عَنْكَ الاِْجَابَةُ، لِيَكُونَ ذَلِكَ أَعْظَمَ لاَِجْرِ السَّائِلِ، وَأَجْزَلَ لِعَطَاءِ الاْمِلِ. وَرُبَّمَا سَأَلْتَ الشَّيْءَ فَلاَ تُؤْتَاهُ، وَأُوتِيتَ خَيْراً مِنْهُ عَاجِلاً أَوْ آجِلاً، أَوْ صُرِفَ عَنْكَ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَكَ، فَلَرُبَّ أَمْر قَدْ طَلَبْتَهُ فِيهِ هَلاَكُ دِينِكَ لَوْ أُوتِيتَهُ، فَلْتَكُنْ مَسْأَلَتُكَ فِيمَا يَبْقَى لَكَ جَمَالُهُ، وَيُنْفَى عَنْكَ وَبَالُهُ; فَالْمَالُ لاَ يَبْقَى لَكَ وَلاَ تَبْقَى لَه.

ترجمه

(فرزندم!) بدان آن كس كه گنج هاى آسمان ها و زمين در دست اوست، به تو اجازه دعا و درخواست را داده و اجابتِ آن را تضمين نموده است، به تو امر كرده كه از او بخواهى تا عطايت كند و از او درخواست رحمت كنى تا رحمتش را شامل حال تو گرداند. خداوند ميان تو و خودش كسى را قرار نداده كه در برابر او حجاب تو شود و تو را مجبور نساخته كه به شفيعى پناه برى و خداوند در صورتى كه مرتكب بدى شوى تو را از توبه مانع نشده (و درهاى آن را به روى تو گشوده است).

در كيفر تو تعجيل نكرده (و آن را به موجب اينكه ممكن است توبه كنى به تأخير انداخته) هرگز تو را به سبب توبه و انابه سرزنش نمى كند (آن گونه كه انتقام جويان توبه كاران را زير رگبار ملامت و سرزنش قرار مى دهند) و حتى در آنجا كه رسوايى سزاوار توست تو را رسوا نساخته (آن گونه كه تنگ نظران بى گذشت فوراً اقدام به رسواسازى و افشاگرى درباره خطاكاران مى كنند) و در قبول توبه بر تو سخت نگرفته است (آن گونه كه معمول افراد كوتاه فكر است) و در محاسبه جرايمِ تو دقت و موشكافى نكرده (بلكه به آسانى از آن گذشته است).

هيچ گاه تو را از رحمتش مأيوس نساخته (هرچند گناه تو سنگين و بزرگ باشد) بلكه بازگشت تو از گناه را حسنه قرار داده (و از آن مهم تر اينكه) گناه تو را يكى محسوب مى دارد و حسنه ات را ده برابر حساب مى كند و درِ توبه و بازگشت و عذرخواهى را (هميشه) به رويت باز نگه داشته به گونه اى كه هر زمان او را ندا كنى نداى تو را مى شنود و هرگاه با او نجوا نمايى آن را مى داند، بنابراين حاجتت را به سويش مى برى و آن چنان كه هستى در پيشگاه او خود را نشان مى دهى، غم و اندوه خود را با وى در ميان مى گذارى و حل مشكلات و درد و رنج خود را از او مى خواهى، و در كارهايت از او استعانت مى جويى، مى توانى از خزاين رحمتش چيزهايى را بخواهى كه جز او كسى قادر به اعطاى آن نيست مانند فزونى عمر، سلامتى تن و وسعت روزى.

سپس خداوند كليدهاى خزاينش را با اجازه اى كه به تو درباره درخواست از او عطا كرده، در دست تو قرار داده است پس هرگاه خواسته اى داشته باشى مى توانى به وسيله دعا درهاى نعمت پروردگار را بگشايى و باران رحمت او را فرود آورى و هرگز نبايد تأخير اجابت دعا تو را مأيوس كند، زيرا بخشش پروردگار به اندازه نيّت (بندگان) است; گاه مى شود كه اجابت دعا به تأخير مى افتد تا اجر و پاداش درخواست كننده بيشتر گردد و عطاى آرزومندان را فزون تر كند و گاه مى شود چيزى را از خدا مى خواهى و به تو نمى دهد در حالى كه بهتر از آن در كوتاه مدت يا دراز مدت به تو داده خواهد شد يا آن را به چيزى كه براى تو بهتر از آن است تبديل مى كند.

گاه چيزى از خدا مى خواهى كه اگر به آن برسى مايه هلاك دين توست (و خداوند آن را از تو دريغ مى دارد و چيزى بهتر از آن مى دهد) بنابراين بايد تقاضاى تو از خدا هميشه چيزى باشد كه جمال و زيباييش براى تو باقى بماند و وبال و بديش از تو برود (و بدان مال دنيا اين گونه نيست) مال براى تو باقى نمى ماند و تو نيز براى آن باقى نخواهى ماند!

▲شرح و تفسير

▲درهاى توبه و دعا به روى تو گشوده است

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه پر نورش به چند موضوع مهم اشاره مى فرمايد: نخست به سراغ مسأله دعا مى رود كه بسيار سرنوشت ساز و پر اهمّيّت است مى فرمايد: «(فرزندم) بدان آن كس كه گنج هاى آسمان ها و زمين در دست اوست، به تو اجازه دعا و درخواست را داده و اجابتِ آن را تضمين نموده است، به تو امر كرده كه از او بخواهى تا عطايت كند و از او درخواست رحمت كنى تا رحمتش را شامل حال تو گرداند»; (وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي بِيَدِهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ قَدْ أَذِنَ لَكَ فِي الدُّعَاءِ، وَتَكَفَّلَ لَكَ بِالاِْجَابَةِ، وَأَمَرَكَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِيُعْطِيَكَ، تَسْتَرْحِمَهُ لِيَرْحَمَكَ).

در اين چند جمله، امام(عليه السلام) براى تشويق به دعا كردن به نكاتى اشاره فرموده است: نخست مى گويد: از كسى تقاضا مى كنى كه همه چيز در اختيار اوست زمين و آسمان و مواهب و نعمت ها و روزى ها و در يك جمله تمام گنجينه هاى آسمان ها و زمين، بنابراين درخواست از او به يقين به اجابت بسيار نزديك است.

در جمله دوم مى فرمايد: به تو اجازه داده و در واقع دعوت كرده تا به درگاهش روى و دعا كنى و اين نهايت لطف و مرحمت است كه كسى نيازمندان را به سوى خود فرا خواند و بگويد: بياييد و درخواست كنيد. اشاره به آياتى همچون (قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْ لا دُعاؤُكُم)(1) و مانند آن دارد.

در جمله سوم مى فرمايد: او تضمين كرده كه دعاى شما را مستجاب كند كه اشاره به آياتى مانند (ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُم)(2) و امثال آن است.

در جمله چهارم مطلب را از اذن و اجازه فراتر مى برد و مى گويد: به شما امر كرده است كه از او درخواست كنيد و طلب رحمت نماييد تا خواسته شما را عطا كند و اين به آياتى نظير: (وَسْئَلُوا اللهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللهَ كانَ بِكُلِّ شَىْء عَليماً) اشاره دارد.(3)

در جمله پنجم مى فرمايد: «خداوند ميان تو و خودش كسى را قرار نداده كه در برابر او حجاب تو شود و تو را مجبور نساخته كه به شفيعى پناه برى»; (وَلَمْ يَجْعَلْ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ مَنْ يَحْجُبُكَ عَنْهُ، وَلَمْ يُلْجِئْكَ إِلَى مَنْ يَشْفَعُ لَكَ إِلَيْهِ).

اشاره به اينكه اساس اسلام بر اين است كه انسان ها مى توانند رابطه مستقيم با پروردگار خود پيدا كنند، همان گونه كه همه روزه در نمازهاى خود از آغاز تا پايان، مخصوصاً در سوره حمد، با پروردگارشان خطاب مستقيم دارند به گونه اى كه هيچ واسطه اى ميان آنها و او نيست. اين افتخار بزرگى است براى اسلام و مسلمانان كه اسلام راه ارتباط مستقيم با خدا را بر همه گشوده و جاى جاىِ قرآن مجيد، شاهد وگواه بر آن است بهويژه آياتى كه خداوند را با تعبير «رَبّنا» ياد مى كند.

بر خلاف بعضى از مذاهب باطله كه پير و مرشد و شيخ خود را واسطه مى دانند و گاه ارتباط مستقيم با خدا را روا نمى پندارند.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه مسأله شفاعت در اسلام ـ شفاعت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، امام معصوم(عليه السلام) و حتى فرشتگان و مؤمنان صالح العمل ـ وارد شده است و آيات فراوان و روايات بسيار دلالت بر شفاعت شفيعان در دنيا و آخرت مى كند، آيا شفاعت با برقرارى ارتباط مستقيم منافات ندارد؟

پاسخ اين سؤال با توجّه به دو نكته روشن مى شود:

اولاً: دليلى بر نفى ارتباط مستقيم نيست، بلكه ارتباط مستقيم با خدا در جاى خود محفوظ است و مسلمانان شب و روز از آن استفاده مى كنند و شفاعت هم در جاى خود ثابت است و به تعبير ديگر هر دو در كنار هم قرار دارند و دو راه به سوى رحمت خداوندند.

ثانياً: در آيات قرآن مكرر به اين نكته اشاره شده كه شفاعت نيز به اذن خدا است، بنابراين كسى كه دست به دامان پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و امامان معصوم(عليهم السلام) براى شفاعت مى زند بايد در كنار آن از خدا بخواهد كه اذن شفاعت به آنها بدهد، پس مكمل آن نيز ارتباط مستقيم با خداست.

به بيان ديگر من حوايج خويش را مستقيماً از خدا مى خواهم ولى گاه حاجت به قدرى مهم و پيچيده است يا من آنقدر آلوده و گنه كارم كه احساس مى كنم به تنهايى توفيق رسيدن به خواسته خود را ندارم. در اينجاست كه دست به دامان شخص بزرگ و آبرومندى مى شوم كه به اذن الله در پيشگاه خدا براى من شفاعت كند; مثلا برادران يوسف بعد از آن همه جنايت درباره برادر خود احساس كردند گناهشان به قدرى عظيم است كه نمى توانند مستقيما عفو خود را بخواهند، لذا دست به دامن پدر شدند و گفتند: (يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا كُنّا خاطِئين).(4)

سپس امام(عليه السلام) بعد از مسأله دعا به مسأله توبه مى پردازد و با تعبيراتى بسيار گويا و پرمعنا لطف الهى را به گنه كاران توبه كار شرح مى دهد و در هشت جمله بر آن تأكيد مىورزد.

1. «خداوند در صورتى كه مرتكب بدى شوى تو را از توبه مانع نشده (و درهاى آن را به روى تو گشوده است)»; (وَلَمْ يَمْنَعْكَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَةِ).

2. «در كيفر تو تعجيل نكرده (و آن را به موجب اينكه ممكن است توبه كنى به تأخير انداخته)»; (وَلَمْ يُعَاجِلْكَ بِالنِّقْمَةِ).

3. «هرگز تو را به سبب توبه و انابه سرزنش نمى كند (آن گونه كه انتقام جويان توبه كاران را زير رگبار ملامت و سرزنش قرار مى دهند)»; (وَلَمْ يُعَيِّرْكَ بِالاِْنَابَةِ).

4. «حتى در آنجا كه رسوايى سزاوار توست تو را رسوا نساخته (آن گونه كه تنگ نظران بى گذشت فورا اقدام به رسواسازى و افشاگرى درباره خطاكاران مى كنند)»; (وَلَمْ يَفْضَحْكَ حَيْثُ الْفَضِيحَةُ بِكَ أَوْلَى).

5. «در قبول توبه بر تو سخت نگرفته است (آن گونه كه معمول افراد كوتاه نظر است)»; (وَلَمْ يُشَدِّدْ عَلَيْكَ فِي قَبُولِ الاِْنَابَةِ).

6. «در محاسبه جرايمِ تو دقت و موشكافى نكرده (بلكه به آسانى از آن گذشته است)»; (وَلَمْ يُنَاقِشْكَ(5) بِالْجَرِيمَةِ).

7. «هيچ گاه تو را از رحمتش مأيوس نساخته (هرچند گناه تو سنگين و بزرگ باشد) بلكه بازگشت تو از گناه را حسنه قرار داده (و از آن مهم تر اينكه) گناه تو را يكى محسوب مى دارد و حسنه ات را ده برابر حساب مى كند»; (وَلَمْ يُؤْيِسْكَ مِنَ الرَّحْمَةِ، بَلْ جَعَلَ نُزُوعَكَ(6) عَنِ الذَّنْبِ حَسَنَةً، وَحَسَبَ سَيِّئَتَكَ وَاحِدَةً، وَحَسَبَ حَسَنَتَكَ عَشْراً).

8. «درِ توبه و بازگشت و عذرخواهى را (هميشه) به رويت باز نگه داشته»; (وَفَتَحَ لَكَ بَابَ الْمَتَابِ، وَبَابَ الاِسْتِعْتَابِ(7)).

اين تعبيرات در واقع برگرفته از آيات مختلف قرآن است كه توبه و آثار توبه و الطاف و عنايات الهى را در زمينه آن بازگو مى كند.

در يك جا مى فرمايد: «(وَتُوبُوا إِلَى اللهِ جَميعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ); و اى مؤمنان همگى به سوى خدا بازگرديد، تا رستگار شويد».(8)

در جاى ديگر در مورد قبولى توبه مى فرمايد: «(وَهُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ); او كسى است كه توبه را از بندگانش مى پذيرد و بدى ها را مى بخشد».(9)

در مورد عدم تعجيل عقوبت مى فرمايد: «(وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ); و پروردگارت آمرزنده و داراى رحمت است; اگر مى خواست آنان را به سبب اعمالشان مجازات كند عذاب را هر چه زودتر براى آنها مى فرستاد».(10)

درباره عدم يأس از رحمت با عبارتى مملوّ از لطف و محبّت به پيامبرش مى گويد: «(قُلْ يا عِبادِىَ الَّذينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَّحْمَةِ اللهِ إِنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيمُ); بگو اى بندگان من كه بر خود اسراف و ستم كرده ايد از رحمت خداوند نوميد نشويد كه خداوند همه گناهان را مى آمرزد، زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است».(11)

در مورد تبديل سيئات به حسنات مى فرمايد: «(إِلاّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَنات); مگر كسانى كه توبه كنند و ايمان آورند و عمل صالح انجام دهند خداوند سيئات آنان را به حسنات مبدّل مى كند».(12)

درباره ثبت سيئات به اندازه خودش و ثبت خوبى ها به ده برابر مى فرمايد: «(مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاّ مِثْلَها وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ); هر كس كار نيكى به جا آورد، ده برابر آن پاداش دارد، و هر كس كار بدى انجام دهد، جز به مانند آن، كيفر نخواهد ديد; و ستمى بر آنها نخواهد شد».(13)

به يقين توبه اوّلين گام براى پيمودن راه حق است و به همين دليل، سالكان مسير الى الله آن را منزلگاه اوّل مى شمرند و اگر در فرمايش امام(عليه السلام) به دنبال دعا ذكر شده براى آن است كه توبه نيز نوعى دعاست; دعا، تقاضاى عفو و رحمت خداست و تا اين گام برداشته نشود و روح و دل از غبار گناه شستشو نگردد و حجابِ معصيت از برابر چشم دل كنار نرود، پيمودن اين راه مشكل يا غير ممكن است.

در دعاها و روايات معصومين(عليهم السلام) نيز اشارات زياد و تعبيرات لطيفى در اين باره ديده مى شود; از جمله در مناجات تائبين (نخستين مناجات از مناجات هاى پانزده گانه حضرت سيّدالساجدين(عليهم السلام)) مى خوانيم: «إلهي أَنْتَ الَّذِي فَتَحْتَ لِعِبَادِكَ بَاباً إِلَى عَفْوِكَ سَمَّيْتَهُ التَّوْبَةَ فَقُلْتَ: «تُوبُوا إِلَى اللهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» فَمَا عُذْرُ مَنْ أَغْفَلَ دُخُولَ الْبَابِ بَعْدَ فَتْحِه; معبود من تو همان هستى كه درى به سوى عفو و رحمت خودت به روى بندگانت گشوده اى و نام آن را توبه نهاده اى (سپس اذن عام دادى) و گفتى: همگى توبه كنيد و به سوى خدا بازگرديد توبه اى خالص از هرگونه ناخالصى ها پس كسانى كه از ورود بر اين باب رحمت غافل مى شوند چه عذرى دارند».

آرى امام(عليه السلام) به عنوان راهنمايى آگاه و پر تجربه، دست فرزند جوانش را گرفته و از منزلگاه هاى اين مسير يكى پس از ديگرى عبور مى دهد تا به جوار قرب الهى واصل گردد.

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن فرزندش را به مناجات و راز و نياز با خداوند و تقاضاى حاجت از او دعوت مى كند و مى فرمايد: «هرگاه او را ندا كنى نداى تو را مى شنود و هر زمان با او نجوا نمايى آن را مى داند، بنابراين حاجتت را به سويش مى برى و آن چنان كه هستى، در پيشگاه او خود را نشان مى دهى و غم و اندوه خود را با وى در ميان مى گذارى و حل مشكلات و درد و رنج خود را از او مى خواهى و در كارهايت از او استعانت مى جويى»; (فَإِذَا نَادَيْتَهُ سَمِعَ نِدَاكَ، وَإِذَا نَاجَيْتَهُ عَلِمَ نَجْوَاكَ، فَأَفْضَيْتَ(14) إِلَيْهِ بِحَاجَتِكَ، وَأَبْثَثْتَهُ(15) ذَاتَ نَفْسِكَ، وَشَكَوْتَ إِلَيْهِ هُمُومَكَ، وَاسْتَكْشَفْتَهُ كُرُوبَكَ، وَاسْتَعَنْتَهُ عَلَى أُمُورِكَ).

امام(عليه السلام) در اين قسمت از كلام خود راه مناجات با خدا را به فرزندش مى آموزد و مى فرمايد: حاجتت را از او بخواه و سفره دلت را براى او بگشا و غم و اندوه هاى خود را به او بازگو كن و برطرف كردن درد و رنج هايت را از او بطلب و در تمام كارها از او يارى بخواه. اين پنج نكته محورهاى مناجات بندگان با خداست كه در عبارات كوتاه فوق به آن اشاره شده است.

آن گاه امام(عليه السلام) چگونگى درخواست از خداوند و نعمت هاى مهمى را كه بايد از درگاهش طلب كرد، بر مى شمرد و مى فرمايد: «مى توانى از خزاين رحمتش چيزهايى را بخواهى كه جز او كسى قادر به اعطاى آن نيست; مانند فزونى عمر، سلامتى تن و وسعت روزى»; (وَسَأَلْتَهُ مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ مَا لاَ يَقْدِرُ عَلَى إِعْطَائِهِ غَيْرُهُ، مِنْ زِيَادَةِ الاَْعْمَارِ، وَصِحَّةِ الاَْبْدَانِ، وَسَعَةِ الاَْرْزَاقِ).

امام(عليه السلام) در اينجا پس از آنكه مى فرمايد خداوند مواهبى در خزانه رحمتش دارد كه در اختيار هيچ كس جز او نيست، به سه موهبت اشاره مى كند:

1. عمر طولانى كه انسان بتواند در آن خودسازى بيشتر كند و حسنات افزون ترى فراهم سازد.

2. سلامتى و تندرستى كه بدون آن زيادى عمر جز درد و رنج و گاه دورى از خدا ثمره اى نخواهد داشت.

3. روزى فراوان، زيرا انسان بدون امكانات مالى قادر بر انجام بسيارى از حسنات نيست; حسناتى مانند صله رحم، كفالت ايتام، كمك به نيازمندان، ساختن بناهاى خير، نشر علوم اسلام و اهل بيت و ضيافت افراد باايمان.

البتّه اين در صورتى است كه ارزاق را تنها به معناى ارزاق مادى تفسير كنيم; اما اگر معناى رزق به معناى وسيع كلمه گرفته شود كه شامل علوم و دانش ها، قدرت و نفوذ اجتماعى و نيروى جسمانى و مانند آن شود، مطلب روشن تر مى گردد.

بى شك طولانى شدن عمر و صحت بدن و وسعت روزى در مواردى به تلاش و كوشش خود انسان ارتباط دارد كه امور بهداشتى را رعايت كند و از عوامل زيان بار بپرهيزد و براى به دست آوردن روزى تلاش و كوشش بيش تر نمايد. ولى به طور كلى و كامل، تنها بسته به مشيت الهى است و عواملى كه او مى داند و مقرر مى دارد و از چشم ما پوشيده و پنهان است و به تعبيرى كه امام(عليه السلام)فرموده: از خزاين رحمت الهى است كه جز او كسى قادر بر آن نيست.

قرآن مجيد نيز به اين موضوع در مورد درخواست هاى حضرت ابراهيم(عليه السلام)اشاره كرده و از قول او مى فرمايد: «(الَّذِي خَلَقَنِى فَهُوَ يَهْدِينِ * وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي يَسْقِينِ * وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ * وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ); همان كسى كه مرا آفريد، و پيوسته راهنماييم مى كند، و كسى كه مرا عذاب مى دهد و سيراب مى نمايد، و هنگامى كه بيمار شوم مرا شفا مى دهد، و كسى كه مرا مى ميراند و سپس زنده مى كند».(16)

روشن است كه مواهب الهى منحصر به زيادى عمر و صحت بدن و وسعت روزى نيست; ولى بى شك اركان اصلى را اين سه چيز تشكيل مى دهد، زيرا عمده كارهاى خير در پرتو اين سه امر انجام مى گيرد.

امام(عليه السلام) در بيان كليدهاى اين خزاين رحمت، چنين مى فرمايد: «سپس خداوند كليدهاى خزاينش را با اجازه اى كه به تو درباره درخواست از او عطا كرده، در دست تو قرار داده است»; (ثُمَّ جَعَلَ فِي يَدَيْكَ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِهِ بِمَا أَذِنَ لَكَ فِيهِ مِنْ مَسْأَلَتِهِ).

از اين تعبير روشن مى شود كه دعا و مسئلت از پيشگاه خداوند، اثر عميقى در نيل به خواسته ها و بهره مندى از خزاين بى پايان پروردگار دارد و نقش دعا را بيش از پيش روشن مى سازد.

البتّه دعا با شرايطش، از جمله اين كه انسان آنچه در توان دارد به كار گيرد و براى آنچه از توان او خارج است به دعا متوسل گردد.

سپس نتيجه مى گيرد: «پس هرگاه خواسته اى داشته باشى مى توانى به وسيله دعا درهاى نعمت پروردگار را بگشايى و باران رحمت او را فرود آورى»; (فَمَتَى شِئْتَ اسْتَفْتَحْتَ بِالدُّعَاءِ أَبْوَابَ نِعْمَتِهِ، وَاسْتَمْطَرْتَ شَآبِيبَ(17) رَحْمَتِهِ).

روشن است كه خزاين پروردگار همان مجموعه نعمت هاى مادى و معنوى اوست و كليد درهاى اين خزاين دعاست. در بيان ديگرى، امام(عليه السلام) نعمت هاى خدا را به باران رحمت و حيات بخش تشبيه مى كند كه با دعا انسان مى تواند آن را از آسمان لطف خداوند بر زمين وجود خويش فرود آورد.

در حديث ديگرى از امير مؤمنان(عليه السلام) آمده است: «الدُّعَاءُ مَفَاتِيحُ النَّجَاحِ وَمَقَالِيدُ الْفَلاَحِ وَخَيْرُ الدُّعَاءِ مَا صَدَرَ عَنْ صَدْر نَقِيّ وَقَلْب تَقِيّ; دعاها كليدهاى پيروزى و وسيله گشودن قفل هاى رستگارى است و بهترين دعا دعايى است كه از سينه پاك و قلب با تقوا برخيزد».(18)

در اينجا سؤال مهم و معروفى است كه امام(عليه السلام) بلافاصله به پاسخ آن مى پردازد و آن اينكه چرا بسيارى از دعاهاى ما به اجابت نمى رسد يا اجابت آن مدت هاى طولانى به تأخير مى افتد; اگر دعا كليد درهاى رحمت خداست چرا اين كليد هميشه در را نمى گشايد يا دير مى گشايد؟ در حالى كه آياتى كه دعا را كليد اجابت مى شمرد از شمول اطلاق بهره مند است; در يك جا مى فرمايد: «(ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُم); مرا بخوانيد تا (دعاى) شما را اجابت كنم»(19) در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَإِذا سَأَلَكَ عِبادى عَنِّى فَإِنِّى قَريبٌ أُجيبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعان); و هنگامى كه بندگان من، از تو درباره من سؤال كنند، (بگو:) من نزديكم; دعاى دعاكننده را، به هنگامى كه مرا مى خواند، پاسخ مى گويم».(20)

امام(عليه السلام) در پاسخ اين سؤال به چهار نكته اشاره مى كند:

نخست اينكه گاه مى شود كه نيّت دعا كننده آلوده است و از قلب پاك و شستشو يافته از گناه سرنزده است; مى فرمايد: «و هرگز نبايد تأخير اجابت دعا تو را مأيوس كند، زيرا بخشش پروردگار به اندازه نيّت (بندگان) است»; (فَلاَ يُقَنِّطَنَّكَ إِبْطَاءُ إِجَابَتِهِ، فَإِنَّ الْعَطِيَّةَ عَلَى قَدْرِ النِّيَّةِ).

در حديث بالا كه از كتاب كافى نقل شد نيز خوانديم كه دعايى به اجابت مى رسد كه از سينه پاك و قلب پرهيزكار برخيزد، بنابراين اگر بخشى از دعا به اجابت رسد و بخشى نرسد معلول آلودگى نيّت بوده است و رواياتى كه مى گويد يكى از شرايط استجابت دعا توبه از گناه است نيز به همين معنا اشاره دارد.

حضرت به دومين مانع اشاره كرده و مى فرمايد: «گاه مى شود كه اجابت دعا به تأخير مى افتد تا اجر و پاداش درخواست كننده بيشتر گردد و عطاى آرزومندان را فزون تر كند»; (وَرُبَّمَا أُخِّرَتْ عَنْكَ الاِْجَابَةُ، لِيَكُونَ ذَلِكَ أَعْظَمَ لاَِجْرِ السَّائِلِ، وَأَجْزَلَ لِعَطَاءِ الاْمِلِ).

به بيان ديگر خداوند اجابت دعاى بنده اش را به تأخير مى اندازد تا بيشتر بر در خانه او باشد و نتيجه فزون ترى نصيب او گردد و اين نتيجه علاقه اى است كه خدا به او دارد.

آن گاه درباره سومين مانع چنين مى فرمايد: «گاه مى شود چيزى را از خدا مى خواهى و به تو داده نمى شود در حالى كه بهتر از آن در كوتاه مدت يا دراز مدت به تو داده خواهد شد يا آن را به چيزى كه براى تو بهتر از آن است تبديل مى كند»; (وَرُبَّمَا سَأَلْتَ الشَّيْءَ فَلاَ تُؤْتَاهُ، وَأُوتِيتَ خَيْراً مِنْهُ عَاجِلاً أَوْ آجِلاً).

اشاره به اينكه گاه چيز كوچكى از خدا مى خواهى و خداوند به مقتضاى عظمتش و گستردگى رحمتش آن را به تو نمى دهد و از آن برتر را زود يا دير در اختيار تو مى گذارد; مانند كسى كه به سراغ شخص كريمى مى رود و از او تقاضاى خانه محقر معينى مى كند و او درخواستش را نمى پذيرد; اما بعداً خانه اى وسيع و آباد و مرفه در اختيار او مى گذارد.

سپس حضرت از علت چهارم سخن مى گويد كه از مهم ترين علت هاست
و مى فرمايد: «گاه چيزى از خدا مى خواهى كه اگر به آن برسى مايه هلاك دين توست (خداوند آن را از تو دريغ مى دارد و چيزى بهتر از آن مى دهد)»; (أَوْ صُرِفَ عَنْكَ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَكَ، فَلَرُبَّ أَمْر قَدْ طَلَبْتَهُ فِيهِ هَلاَكُ دِينِكَ لَوْ أُوتِيتَهُ).

بسيارى از ما بر اثر بى اطلاعى از عواقب امور گاه چيزهايى را با اصرار و با تمام وجود از خدا مى خواهيم در حالى كه مايه هلاكت و بدبختى ما مى شود. خداوند كه عالم به عواقب امور است دعاى ما را به اجابت نمى رساند; ولى ما را دست خالى هم برنمى گرداند و چيزى كه صلاح ماست مى بخشد.

قرآن مجيد نيز اشاره اى به اين معنا دارد كه مى فرمايد: «(وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ); چه بسا چيزى را خوش نداشته باشيد، حال آن كه خير شما در آن است; و يا چيزى را دوست داشته باشيد، حال آن كه شرّ شما در آن است».(21)

در حديثى نيز از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه خداوند مى فرمايد: «قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ عِبَاداً لاَ يَصْلُحُ لَهُمْ أَمْرُ دِينِهِمْ إِلاَّ بِالْغِنَى وَالسَّعَةِ وَالصِّحَّةِ فِي الْبَدَنِ فَأَبْلُوهُمْ بِالْغِنَى وَالسَّعَةِ وَصِحَّةِ الْبَدَنِ فَيُصْلِحُ عَلَيْهِمْ أَمْرَ دِينِهِمْ وَإِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَعِبَاداً لاَ يَصْلُحُ لَهُمْ أَمْرُ دِينِهِمْ إِلاَّ بِالْفَاقَةِ وَالْمَسْكَنَةِ
وَالسُّقْمِ فِي أَبْدَانِهِمْ فَأَبْلُوهُمْ بِالْفَاقَةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالسُّقْمِ فَيُصْلِحُ عَلَيْهِمْ أَمْرَ دِينِهِمْ; بعضى از بندگان من افرادى هستند كه اصلاح امر دين آنها جز به غنا و گستردگى زندگى و صحت بدن نمى شود، از اين رو امر دين آنها را به وسيله آن اصلاح مى كنم و بعضى از بندگانم هستند كه امر دين آنها جز با نياز و مسكنت و بيمارى اصلاح نمى شود، لذا امر دين آنها را با آن اصلاح مى كنم و آنان را به وسيله آن مى آزمايم».(22)

در طول تاريخ و حتى در زمان صحابه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و ائمه هدى(عليهم السلام) نيز نمونه هاى روشنى از آن ديده شده كه بعضى از افراد كم ظرفيت پيوسته از خدا به وسيله پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) يا امامان معصوم(عليهم السلام) تقاضاى وسعت روزى مى كردند و بعد از اصرار كه در حق آنها دعا شد وسعت روزى به طغيان و سركشى آنها انجاميد و حتى بعضى از آنان تعبيراتى گفتند كه بوى ارتداد مى داد، همان گونه كه در داستان معروف ثعلبة بن حاطب انصارى آمده است كه پيوسته از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تقاضاى دعا براى مال فراوان مى نمود. پيغمبر(صلى الله عليه وآله) كه وضع حال و آينده او را مى دانست به او فرمود: «قَلِيلٌ تُؤَدِّي شُكْرَهُ خَيْرٌ مِنْ كَثِير لاَ تُطِيقُه; مقدار كمى كه شكرش را بتوانى ادا كنى بهتر از مقدار زيادى است كه توانايى اداى حقش را نداشته باشى» آيا بهتر نيست به پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) تأسى جويى و به زندگى ساده اى بسازى؟ اما ثعلبه دست بر دار نبود. سرانجام پيامبر(صلى الله عليه وآله) در حق او دعا كرد و ثروت كلانى به ارث از جايى كه اميدش را نداشت رسيد; گوسفندانى خريد كه زاد و ولد فراوانى كردند آنچنان كه نگاهدارى آنها در مدينه ممكن نبود. ناچار به باديه هاى اطراف مدينه روى آورد و آنچنان سرگرم زندگى مادى شد كه بر خلاف رويه او كه در تمام نمازهاى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) شركت مى كرد، نماز جماعت و حتى نماز جمعه را نيز ترك كرد.

پس از مدتى كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مأمور جمع آورى زكات را نزد او فرستاد تا زكات اموالش را بدهد او از پرداخت خوددارى كرد و به اصل تشريع زكات اعتراض نمود و گفت: اين چيزى مثل جزيه اى است كه از اهل كتاب گرفته مى شود، ما مسلمان شده ايم كه از پرداخت جزيه معاف باشيم. هنگامى كه اين خبر به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)رسيد دو بار فرمود: «يا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ; واى بر ثعلبه».(23)

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه سخنان خود در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «بنابراين بايد تقاضاى تو از خدا هميشه چيزى باشد كه جمال و زيباييش براى تو باقى بماند و وبال و بديش از تو برود (بدان مال دنيا اين گونه نيست) مال براى تو باقى نمى ماند و تو نيز براى آن باقى نخواهى ماند»; (فَلْتَكُنْ مَسْأَلَتُكَ فِيمَا يَبْقَى لَكَ جَمَالُهُ، وَيُنْفَى عَنْكَ وَبَالُهُ; فَالْمَالُ لاَ يَبْقَى لَكَ وَلاَ تَبْقَى لَه).

##### 1 . فرقان، آيه 77.
2 . غافر، آيه 60.
3 . نساء، آيه 32.
4 . يوسف، آيه 97.
5 . «لَمْ يُناقِشْكَ» از ريشه «مناقشه» به معناى دقت و سخت گيرى در حساب است و به همين جهت به مناظره و مباحثه دقيق، مناقشه گفته مى شود.
6 . «نُزُوع» به معناى جدا شدن از چيزى است، از اين رو به حالت انسان در لحظات نزديك به مرگ حالت «نزع» گفته مى شود، زيرا لحظه جدايى روح از جسم است.
7 . «الاستعتاب» در بخش هجدهم از همين وصيّت نامه تفسير شد.
8 . نور، آيه 31.
9 . شورى، آيه 25.
10 . كهف، آيه 58.
11 . زمر، آيه 53 .
12 . فرقان، آيه 70.
13 . انعام، آيه 160.
14 . «افضيت» از ريشه «افضاء» و «فضا» گرفته شده و به معناى وصول به چيزى است; گويى در فضاى او وارد شده است.
15 . «ابثثته» از ريشه «بَثّ» به معناى پراكنده ساختن گرفته شده و اينجا به معناى افشا كردن و ظاهر نمودن است.
16 . شعراء، آيه 78-81 .
17 . «شَآبيب» جمع «شؤبوب» بر وزن «بهلول» به معناى رگبار و بارش تند است و گاه به معناى هرگونه شدت مى آيد.
18 . كافى، ج 2، ص 268، ح 2.
19 . غافر، آيه 60.
20 . بقره، آيه 186.
21 . بقره، آيه 216.
22 . كافى، ج 2، ص 60، ح 4.
23 . تفسير مجمع البيان و قرطبى و طبرى و تفسير نمونه و كتب ديگر، ذيل آيات شريفه 75 تا 78 از سوره توبه.

▲نكته: شرايط استجابت دعا

بعضى چنين مى پندارند كه تعبيراتى نظير: «(ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُم); مرا بخوانيد تا (دعاى) شما را اجابت كنم»(1) هيچ قيد و شرطى ندارد و انسان هر دعايى كه مى كند بايد انتظار داشته باشد كه از لطف خدا به اجابت رسد در حالى كه چنين نيست در روايات متعدّدى كه از معصومان(عليهم السلام) به ما رسيده براى اجابت دعا شرايط متعدّدى ذكر شده است از جمله توبه و پاكى قلب; امام صادق(عليه السلام)مى فرمايد: «إِيَّاكُمْ أَنْ يَسْأَلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ رَبَّهُ شَيْئاً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ حَتَّى يَبْدَأَ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللهِ وَالْمِدْحَةِ لَهُ وَالصَّلاَةِ عَلَى النَّبِيِّ وَآلِهِ ثُمَّ الاِْعْتِرَافِ بِالذَّنْبِ وَالتَّوْبَةِ ثُمَّ الْمَسْأَلَةِ; مبادا هيچ يك از شما از خدا درخواستى كند مگر اينكه نخست حمد و ثناى او را بجا آورد و درود بر پيغمبر و آلش بفرستد سپس به گناه خود نزد او اعتراف (و توبه) كند سپس دعا نمايد».(2)

ديگر اينكه دعا كننده بايد در پاكى زندگى خود به ويژه پرهيز از غذاى حرام و كسب حرام بكوشد، همان گونه كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُسْتَجَابَ دُعَاؤُهُ فَلْيُطَيِّبْ مَطْعَمَهُ وَمَكْسَبَه; كسى كه دوست دارد دعايش مستجاب گردد بايد غذا و كسب خود را از حرام پاك كند».(3)

در حالى كه بسيارى از مردم به هنگام دعا نه توبه مى كنند و نه از غذاهاى آلوده يا مشكوك پرهيزى دارند، باز هم اجابت تمام دعاهايشان را انتظار مى كشند.

نيز از شرايط دعا تلاش و كوشش در مسير امر به معروف و نهى از منكر است; آنها كه شاهد مناظر گناه هستند و عكس العملى نشان نمى دهند، نمى توانند انتظار استجابت دعا داشته باشند همان گونه كه در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است: «وَلَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ أَوْ لَيُسَلِّطَنَّ اللهُ شِرَارَكُمْ عَلَى خِيَارِكُمْ فَيَدْعُو خِيَارُكُمْ فَلاَ يُسْتَجَابُ لَهُمْ; بايد امر به معروف و نهى از منكر كنيد و گر نه خداوند بدان را بر نيكان شما مسلط مى كند آن گاه هر چه دعا كنند مستجاب نخواهد شد».(4)

در حديث آمده است كه شخصى نزد امير مؤمنان(عليه السلام) آمد و از عدم استجابت دعايش شكايت كرد و گفت: با اينكه خدا فرموده دعا كنيد من اجابت مى كنم، پس چرا ما دعا مى كنيم و به اجابت نمى رسد؟ امام(عليه السلام) در آن حديث هشت شرط براى استجابت دعا بيان فرمود كه بخشى از آن در احاديث بالا آمده است.(5)

براى توضيح بيشتر به كتاب «مفاتيح نوين» صفحه 21 تا 25 و تفسير نمونه ذيل آيه شريفه (وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِى عَنِّى...)(6) مراجعه كنيد.

##### 1 . غافر، آيه 60.
2 . مستدرك الوسائل، ج 5، ص 216، ح 11 و كتب متعدّد ديگر.
3 . بحارالانوار، ج 90، ص 372.
4 . كافى، ج 5، ص 56، ح 3.
5 . سفينة البحار، ج 1 بحث دعا.
6 . بقره، آيه 186.

▲بخش بيستم

وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّكَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِلاْخِرَةِ لاَ لِلدُّنْيَا، وَلِلْفَنَاءِ لاَ لِلْبَقَاءِ، وَلِلْمَوْتِ لاَ لِلْحَيَاةِ، وَأَنَّكَ فِي قُلْعَة وَدَارِ بُلْغَة، وَطَرِيق إِلَى الاْخِرَةِ، وَأَنَّكَ طَرِيدُ الْمَوْتِ الَّذِي لاَ يَنْجُو مِنْهُ هَارِبُهُ، وَلاَ يَفُوتُهُ طَالِبُهُ، وَلاَ بُدَّ أَنَّهُ مُدْرِكُهُ، فَكُنْ مِنْهُ عَلَى حَذَرِ أَنْ يُدْرِكَكَ وَأَنْتَ عَلَى حَال سَيِّئَة، قَدْ كُنْتَ تُحَدِّثُ نَفْسَكَ مِنْهَا بِالتَّوْبَةِ، فَيَحُولَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنْتَ قَدْ أَهْلَكْتَ نَفْسَكَ.

ترجمه

(پسرم!) بدان تو براى آخرت آفريده شده اى نه براى دنيا، براى فنا نه براى بقا (در اين جهان)، براى مرگ نه براى زندگى (در اين دنيا) تو در منزلگاهى قرار دارى كه هر لحظه ممكن است از آن كوچ كنى، در سرايى كه بايد زاد و توشه از آن برگيرى و راه آخرتِ توست.

و (بدان) تو رانده شده مرگ هستى (و مرگ پيوسته در تعقيب توست و سرانجام تو را شكار خواهد كرد) همان مرگى كه هرگز فرار كننده اى از آن نجات نمى يابد و هركس را او در جستجويش باشد از دست نمى دهد و سرانجام وى را خواهد گرفت، بنابراين از اين بترس كه مرگ زمانى تو را بگيرد كه در حال بدى باشى (حال گناه) در صورتى كه تو پيش از فرا رسيدن مرگ با خويشتن گفتگو مى كردى كه توبه كنى; ولى مرگ ميان تو و توبه حايل مى شود و اينجاست كه خويشتن را به هلاكت افكنده اى.

▲شرح و تفسير

▲هدف آفرينش

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه (بخش بيستم) به چند نكته مهم درباره هدف آفرينش انسان و حقيقت دنيا و زندگى در آن و موقعيت انسان در برابر مرگ اشاره مى كند كه هر يك هشدارى به فرزند خود و به همه كسانى است كه اين وصيّت نامه را مى خوانند.

نخست مى فرمايد: «(پسرم) بدان تو براى آخرت آفريده شده اى نه براى دنيا، براى فنا نه براى بقا (در اين جهان)، براى مرگ نه براى زندگى (در اين دنيا)»; (وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّكَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِلآْخِرَةِ لاَ لِلدُّنْيَا وَلِلْفَنَاءِ لاَ لِلْبَقَاءِ وَلِلْمَوْتِ لاَ لِلْحَيَاةِ).

از ديدگاه اسلام و اديان آسمان، هدف آفرينش انسان، زندگى در دنيا نيست، بلكه دنيا گذرگاهى به سوى آخرت و بازار تجارتى براى برگرفتن زاد و توشه است; سرانجام زندگىِ دنيا فناست و هيچ كس حتى پيامبران الهى را بقايى نيست.

درباره هدف آفرينش انسان، تعبيرات مختلفى در آيات و روايات آمده; قرآن مجيد در سوره ذاريات مى گويد: (وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالاِْنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ)(1). بر اساس اين آيه هدف از آفرينش انسان، بندگى خداست.

در آيه دوم از سوره ملك مى فرمايد: «(الَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً); آن كس كه مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدام يك از شما بهتر عمل مى كند».

روشن است كه آزمايش الهى، براى حسن عمل و عبوديت براى تهذيب نفوس است و نتيجه همه اينها زندگى سعادت بخش آخرت است و به اين ترتيب همه اهداف به يكى بازمى گردد.

آن گاه به نكته دوم يعنى حقيقت دنيا و موقعيت آن اشاره كرده مى فرمايد: «تو در منزلگاهى قرار دارى كه هر لحظه ممكن است از آن كوچ كنى، در سرايى كه بايد زاد و توشه از آن برگيرى و راه آخرتِ توست»; (وَأَنَّكَ فِي قُلْعَة(2) وَدَارِ بُلْغَة(3)، وَطَرِيق إِلَى الاْخِرَةِ).

امام(عليه السلام) در اينجا هم هدف آفرينش انسان را بيان مى كند و هم ماهيت زندگى دنيا را; هدف آفرينش; زندگى سعادت بخش در سراى آخرت است نه زيستن در دنيا و به همين دليل سرانجام زندگى دنيا فناست نه بقا و به تعبير قرآن: «(وَإِنَّ الدّارَ الاْخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوانُ); و فقط سراى آخرت، سراى زندگى (واقعى) است».(4)اين معنا در بسيارى از آيات ديگر قرآن منعكس است.

اما اينكه حضرت دنيا را جايگاه «قُلْعة» (محلى كه از آن بايد كوچ كرد) و سراى «بلغة» (محلى كه بايد از آن زاد و توشه برگرفت) معرفى مى فرمايد اين نكته نيز در آيات قرآن مجيد منعكس است. آياتى همچون (إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ)(5)، (كُلُّ نَفْس ذائِقَةُ الْمَوْت)(6)، (كُلُّ مَنْ عَلَيْها فان)(7) همگى ناظر به همين معناست و آيه شريفه (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوَى)(8) نيز اشاره به «دار بلغة» است.

هرگاه نگاه ما به دنيا و آخرت آن گونه باشد كه امام(عليه السلام) در اينجا بيان فرموده، چهره زندگى ما عوض خواهد شد و ديگر اثرى از حرص و آز، آرزوهاى دور و دراز، تكالب و نزاع با اهل دنيا براى چيره شدن بر اموال بيشتر، و بخل و ثروت اندوزى وجود نخواهد داشت، بلكه همه چيز براى خدا و در راه خدا و در طريق جلب رضاى او براى سعادت جاويدان آخرت خواهد بود.

امام(عليه السلام) در سومين نكته مى فرمايد: «و (بدان) تو رانده شده مرگ هستى (و مرگ پيوسته در تعقيب توست و سرانجام تو را شكار خواهد كرد) همان مرگى كه هرگز فرار كننده از آن نجات نمى يابد و هركس را او در جستجويش باشد از دست نمى دهد و سرانجام وى را خواهد گرفت»; (وَأَنَّكَ طَرِيدُ(9) الْمَوْتِ الَّذِي لاَ يَنْجُو مِنْهُ هَارِبُهُ، وَلاَ يَفُوتُهُ طَالِبُهُ، وَلاَ بُدَّ أَنَّهُ مُدْرِكُهُ).

تعبير به «طريد» يعنى شخصى كه در تعقيب او هستند يا شكارى كه صياد به دنبال او مى دود تعبير بسيار جالبى است، گويى از آغاز عمر صياد مرگ در تعقيب انسان است; گاه در كودكى گاه در جوانى و گاه در پيرى او را شكار خواهد كرد و هيچ كس از دست اين صياد نمى تواند فرار كند و همان گونه كه قرآن مى فرمايد: «(أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِى بُرُوج مُشَيَّدَة); هرجا باشيد مرگ شما را در مى يابد، هرچند در برج هاى محكم باشيد».(10) در جاى ديگر مى فرمايد: «(قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ); بگو: «اگر از مرگ يا كشته شدن فرار كنيد، سودى به حال شما نخواهد داشت».(11)

آرى انسان در هر چيز شك كند، در اين معنا نمى تواند ترديدى به خود راه دهد كه روزى بايد از اين جهان رخت بربندد، روزى كه نه تاريخش معلوم است و نه ساعت و دقيقه آن، ممكن است دور باشد و شايد بسيار نزديك; فردا يا امروز؟ قابل توجّه اينكه هيچ استثنايى در اين قانون نيست. زورمندان، قوى پيكران، صاحبان ثروت و قدرت و طبيبان حاذق و حتى انبيا و اوليا. قرآن مجيد خطاب به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى گويد: «(إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ); تو مى ميرى و آنها نيز خواهند مرد».(12)

آن گاه امام(عليه السلام) به نكته مهمى اشاره مى كند كه آخرين هشدار در اين بخش از وصيّت نامه اوست مى فرمايد: «بنابراين از اين بترس كه مرگ زمانى تو را بگيرد كه در حال بدى باشى (حال گناه) در صورتى كه تو پيش از فرا رسيدن مرگ) با خويشتن گفتگو مى كردى كه توبه كنى; ولى مرگ ميان تو و توبه حايل مى شود و اينجاست كه تو خويشتن را به هلاكت افكنده اى»; (فَكُنْ مِنْهُ عَلَى حَذَرِ أَنْ يُدْرِكَكَ وَأَنْتَ عَلَى حَال سَيِّئَة، قَدْ كُنْتَ تُحَدِّثُ نَفْسَكَ مِنْهَا بِالتَّوْبَةِ، فَيَحُولَ بَيْنَكَ بَيْنَ ذَلِكَ، فَإِذَا أَنْتَ قَدْ أَهْلَكْتَ نَفْسَكَ).

امام(عليه السلام) در اين هشدار، فرزندش را به اين حقيقت توجّه مى دهد كه تاريخ مرگ در هر حال مبهم و ناپيداست و گاه انسان گرفتار گناهى مى شود و تصميم مى گيرد لحظه اى بعد آن را با آب توبه از صفحه نامه اعمالش بشويد; ولى مرگ ناگهان فرا مى رسد و اين فرصت را از او مى گيرد. همه ما در زندگى خود ديده يا شنيده ايم افرادى را كه تصميم به انجام كارهاى خوب يا بدى داشتند ناگهان در همان لحظه از ادامه كار و رسيدن به مقصود باز ماندند.

در همين ايام كه مشغول شرح اين وصيّت نامه هستيم خبرى در رسانه ها پخش شد كه براى يكى از دانشمندان معروف در محيط ما بزرگداشتى گرفته بودند و گروهى در آن مجلس شركت داشتند و او با نشاط و خوشحالى در انتظار دريافت لوحه تقدير بود كه ناگهان در همان جا دست تقدير او را گرفت و ناگاه گرفتار ايست قلبى شد و همه چيز پايان يافت.(13)

در حديث معروف مفضل مى خوانيم كه امام صادق(عليه السلام) خطاب به مفضل فرمود: اگر سؤال كنى چرا خداوند مدت حيات انسان را مستور داشته و در هر ساعتى كه مشغول انجام گناه و ارتكاب معاصى است، ممكن است مرگش فرا رسد، در پاسخ مى گوييم: حكمت آن اين است كه با اينكه انسان تاريخ مرگ خود را نمى داند باز هم هر زمان به سراغ گناه مى رود، اگر تاريخ آن را مى دانست و اميد به طول بقاى خود داشت بيشتر پرده درى مى كرد، بنابراين انتظار مرگ در هر حال براى او از اطمينان به بقا بهتر است و اگر اين انتظار در گروهى از مردم اثر نكند در گروه ديگر به يقين مؤثر خواهد بود; دست از گناه مى كشند و به سراغ اعمال صالح مى روند و از اموال نفيس خود براى انفاق به فقرا و مساكين بهره مى گيرند.(14)

##### 1 . ذاريات، آيه 56.
2 . «قُلعَة» معانى زيادى دارد: به انسان ضعيف و كسى كه نمى تواند خود را روى زين اسب نگه دارد و اموالى كه دوام و بقايى ندارد و همچنين سرايى كه بايد از آن نقل مكان كرد «قُلعة» مى گويند. در عبارت بالا معناى اخير منظور است. اين واژه از ريشه قلع گرفته شده است.
3 . «بُلْغة» به معناى زاد و توشه اى است كه انسان به وسيله آن به مقصد مى رسد از ريشه «بلوغ» و «بلاغ» گرفته شده، زيرا چنان زاد و توشه اى انسان را به مقصد مى رساند.
4 . عنكبوت، آيه 64.
5 . زمر، آيه 30.
6 . عنكبوت، آيه 57.
7 . الرحمن، آيه 26.
8 . بقره، آيه 197.
9 . «طريد» به تعبيرى كه مى آيد به معناى «مطرود» يا صيدى است كه صياد به دنبال آن مى دود از ريشه «طرد» به معناى راندن گرفته شده است.
10 . نساء، آيه 78.
11 . احزاب، آيه 16.
12 . زمر، آيه 30.
13 . مرحوم آقاى دكتر باقر آيت الله زاده شيرازى استاد پيش كسوت رشته مرمت و معمارى، از نظر اعتقادات دينى مرد برجسته اى بود كه به هنگام سخنرانى در همان مجلس سخن خود را با اين آيه شريفه شروع كرد: (إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلا) (كهف، آيه 30).
14 . بحارالانوار، ج 3، ص 84، (با تلخيص و نقل به معنا).

▲بخش بيست و يكم

يَا بُنَيَّ أَكْثِرْ مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ، وَذِكْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ، وَتُفْضِي بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَيْهِ، حَتَّى يَأْتِيَكَ وَقَدْ أَخَذْتَ مِنْهُ حِذْرَكَ، وَشَدَدْتَ لَهُ أَزْرَكَ، وَلاَ يَأْتِيَكَ بَغْتَةً فَيَبْهَرَكَ. وَإِيَّاكَ أَنْ تَغْتَرَّ بِمَا تَرَى مِنْ إِخْلاَدِ أَهْلِ الدُّنْيَا إِلَيْهَا، وَتَكَالُبِهِمْ عَلَيْهَا، فَقَدْ نَبَّأَكَ اللهُ عَنْهَا، وَنَعَتْ هِيَ لَكَ عَنْ نَفْسِهَا، وَتَكَشَّفَتْ لَكَ عَنْ مَسَاوِيهَا، فَإِنَّمَا أَهْلُهَا كِلاَبٌ عَاوِيَةٌ، وَسِبَاعٌ ضَارِيَةٌ، يَهِرُّ بَعْضُهَا عَلَى بَعْض، وَيَأْكُلُ عَزِيزُهَا ذَلِيلَهَا، وَيَقْهَرُ كَبِيرُهَا صَغِيرَهَا. نَعَمٌ مُعَقَّلَةٌ، وَأُخْرَى مُهْمَلَةٌ، قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا، رَكِبَتْ مَجْهُولَهَا. سُرُوحُ عَاهَة بِوَاد وَعْث، لَيْسَ لَهَا رَاع يُقِيمُهَا، وَلاَ مُسِيمٌ يُسِيمُهَا. سَلَكَتْ بِهِمُ الدُّنْيَا طَرِيقَ الْعَمَى وَأَخَذَتْ بِأَبْصَارِهِمْ عَنْ مَنَارِ الْهُدَى، فَتَاهُوا فِي حَيْرَتِهَا، وَغَرِقُوا فِي نِعْمَتِهَا وَاتَّخَذُوهَا رَبّاً، فَلَعِبَتْ بِهِمْ لَعِبُوا بِهَا، وَنَسُوا مَا وَرَاءَهَا.

ترجمه

پسرم! بسيار به ياد مرگ باش و به ياد آنچه به سوى آن مى روى و پس از مرگ در آن قرار مى گيرى به گونه اى كه هرگاه مرگ به سراغ تو آيد تو خود را (از هر نظر) آماده ساخته و دامن همت را در برابر آن به كمر بسته باشى. نكند ناگهان بر تو وارد شود و مغلوبت سازد و سخت بر حذر باش كه دلبستگى ها و علاقه شديد دنياپرستان به دنيا و حمله حريصانه آنها به دنيا، تو را نفريبد و مغرور نسازد زيرا خداوند تو را از وضع دنيا آگاه ساخته و نيز دنيا خودش از فنا و زوالش خبر داده و بدى هايش را براى تو آشكار ساخته است. جز اين نيست كه دنياپرستان همچون سگ هايى هستند كه پيوسته پارس مى كنند (و براى تصاحب جيفه اى بر سر يكديگر فرياد مى كشند) يا درندگانى كه در پى دريدن يكديگرند، در برابر يكديگر مى غرند، و زوزه مى كشند، زورمندان، ضعيفان را مى خورند و بزرگ ترها كوچك ترها را مغلوب مى سازند يا همچون چهارپايانى هستند كه دست و پايشان (به وسيله مستكبران) بسته شده (و بردگان سرسپرده آنهايند) و گروه ديگرى همچون حيواناتى هستند رها شده در بيابان (شهوات) عقل خود را گم كرده (و راه هاى صحيح را از دست داده اند) و در طرق مجهول و نامعلوم گام گذارده اند. آنها همچون حيواناتى هستند كه در وادى پر از آفتى رها شده و در سرزمين ناهموارى به راه افتاده اند نه چوپانى دارند كه آنها را به راه صحيح هدايت كندو نه كسى كه آنها را به چراگاه مناسبى برساند (در حالى كه) دنيا آنان را در طريق نابينايى به راه انداخته و چشم هايشان را از ديدن نشانه هاى هدايت برگرفته، در نتيجه در وادى حيرت سرگردانند و در نعمت ها و زرق و برق هاى دنيا غرق شده اند، دنيا را به عنوان معبود خود برگزيده، و دنيا نيز آنها را به بازى گرفته است و آنها هم به بازى با دنيا سرگرم شده اند و ماوراى آن را به فراموشى سپرده اند.

▲شرح و تفسير

▲دنياى فريبكار و اهل آن

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه اش به فرزند خود هشدار مى دهد و تأكيد مى كند كه به ياد مرگ و آماده استقبال از آن باشد و فريب كارهاى دنياپرستان را نخورد.

نخست مى فرمايد: «پسرم بسيار به ياد مرگ باش و به ياد آنچه به سوى آن مى روى و پس از مرگ در آن قرار مى گيرى به گونه اى كه هرگاه مرگ به سراغ تو آيد تو خود را (از هر نظر) آماده ساخته و دامن همت را در برابر آن به كمر بسته باشى. نكند ناگهان بر تو وارد شود و مغلوبت سازد»; (يَا بُنَيَّ أَكْثِرْ مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ، وَذِكْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ، وَتُفْضِي بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَيْهِ، حَتَّى يَأْتِيَكَ وَقَدْ أَخَذْتَ مِنْهُ حِذْرَكَ(1)، وَشَدَدْتَ لَهُ أَزْرَكَ(2)، وَلاَ يَأْتِيَكَ بَغْتَةً فَيَبْهَرَكَ(3)).

اين واقعيّتى روشن است كه غالب مردم از آن غافل اند. همه مى دانند براى عمر انسان تاريخ معينى در ظاهر تعيين نشده و هر لحظه و هر زمان بر اثر حوادث بيرونى، فردى يا جمعى يا حوادث درونى (بيمارى هاى ناگهانى) ممكن است انسان از دنيا چشم بپوشد و بسيارند كسانى كه اين حقيقت را مى دانند و مى بينند و از آن غافل مى شوند. گاه در لحظاتى كه در مجالس يادبود عزيزان از دست رفته شركت مى كنند، به فكر فرو مى روند و شايد تصميماتى جهت آمادگى براى اين سفر مى گيرند; ولى از مجلس كه خارج شدند به دست فراموشى سپرده مى شود.

امام(عليه السلام) در اينجا تأكيد مى فرمايد كه اين واقعيّت عينى و قطعى را فراموش مكن و براى استقبال از مرگ آماده باش و از آن بترس كه غافلگير شوى و بدون آمادگى چشم از جهان فرو بندى.

در خطبه 114 در كلام ديگرى از امام(عليه السلام) نيز خوانديم: «فَبَادِرُوا الْعَمَلَ وَخَافُوا بَغْتَةَ الاَْجَلِ; به انجام اعمال صالح مبادرت ورزيد و از فرارسيدن ناگهانى پايان عمر بترسيد.»

در ديوان منسوب به امير مؤمنان على(عليه السلام) نيز اشعار پر معنايى در اين زمينه آمده است از جمله:

يا مَنْ بِدُنْياهُ اشْتَغَلَ *** قَدْ غَرَّهُ طُولُ الاَْمَلِ

اَلْمَوْتُ يَأْتِي بَغْتَةً *** وَالْقَبْرُ صُنْدُوقُ الْعَمَلِ

«اى كسى كه سرگرم دنيايى و آروزهاى دراز تو را فريفته، بدان مرگ ناگهان فرا مى رسد و قبر نگهدارنده اعمال توست».

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن هشدار ديگرى به فرزندش مى دهد كه فريب كارهاى دنياپرستان را نخورد كه آنها همچون حيوانات درنده اند; مى فرمايد: «و سخت بر حذر باش كه دلبستگى ها و علاقه شديد دنياپرستان به دنيا و حمله حريصانه آنها به دنيا، تو را نفريبد و مغرور نسازد»; (وَإِيَّاكَ أَنْ تَغْتَرَّ بِمَا تَرَى مِنْ إِخْلاَدِ(4) أَهْلِ الدُّنْيَا إِلَيْهَا، وَتَكَالُبِهِمْ(5) عَلَيْهَا).

آن گاه به ذكر دو دليل براى اين سخن پرداخته مى فرمايد: «زيرا خداوند تو را از وضع دنيا آگاه ساخته و نيز دنيا خودش از فنا و زوالش خبر داده و بدى هايش را براى تو آشكار ساخته است»; (فَقَدْ نَبَّأَكَ اللهُ عَنْهَا وَنَعَتْ(6) هِيَ لَكَ عَنْ نَفْسِهَا، تَكَشَّفَتْ لَكَ عَنْ مَسَاوِيهَا).

آيات متعدّدى در قرآن مجيد درباره بى اعتبارى دنيا ديده مى شود از جمله: (وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماء أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الاَْرْضِ فَأَصْبَحَ هَشيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ وَكانَ اللهُ عَلى كُلِّ شَيْء مُّقْتَدِراً); (اى پيامبر) زندگى دنيا را براى آنان به آبى تشبيه كن كه از آسمان فرو مى فرستيم و بهوسيله آن گياهان زمين (سرسبز مى شود و) در هم فرو مى رود. اما (بعد از مدتى) مى خشكد به گونه اى كه بادها آن را به هر سو پراكنده مى كنند; و خداوند به هرچيز تواناست».(7)

اين مثال براى كسانى است كه مراحل مختلف عمر خود (كودكى و جوانى و پيرى) را طى مى كنند; ولى بسيارند كسانى كه چنين امرى نصيبشان نمى شود و در مراحل ابتدايى يا ميانى به دلايل مختلفى چشم از جهان برمى بندند.

اينكه مى فرمايد: دنيا ناپايدارى و بى اعتبارى خود را براى تو شرح داده، منظور به زبان حال است كه تعبير گوياى آن در كلام ديگرى از امام(عليه السلام) آمده است; آن گاه كه ديد انسان غافل يا رياكارى به مذمت دنيا پرداخته و از فريبندگى دنيا سخن مى گويد، امام(عليه السلام) مى فرمايد: «أَيُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْيَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا الْمَخْدُوعُ بِأَبَاطِيلِهَا... مَتَى غَرَّتْكَ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِكَ مِنَ الْبِلَى أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِكَ تَحْتَ الثَّرَى; اى كسى كه دنيا را نكوهش مى كنى و خودت فريفته دنيا شده اى و اباطيل دنيا تو را فريفته... چه زمان دنيا تو را فريب داده (و با چه وسيله اى) آيا به استخوان هاى پوسيده پدرانت در زير خاك و يا خوابگاه مادرانت (در درون قبرها)».(8)

به گفته شاعر عرب:

هِيَ الدُّنْيا تَقُولُ لِمَنْ عَلَيْها *** حَذارِ حَذارِ مِنْ بَطْشي وَفَتْكي

فَلا يَغْرُرُكُمْ حُسْنُ ابْتِسامي *** فَقُولي مُضْحِكٌ وَالْفِعْلُ مُبْكي

«دنيا با صراحت و آشكارا به اهلش مى گويد: برحذر باشيد برحذر باشيد از حمله و مرگ غافلگيرانه من.

تبسم هاى طولانى من شما را نفريبد، سخنانم خنده آور است و اعمالم گريه آور».(9)

آرى زرق و برق دنيا نشاط آور است; ولى هنگامى كه به عمق آن دگرگونى ها، بىوفايى ها و ناپايدارى هاى آن بينديشيم چيزى جز گريه نخواهد داشت.

آن گاه امام(عليه السلام) در يك تقسيم بندى حساب شده، اهل دنيا را به چهار گروه تقسيم مى كند و مى فرمايد: «جز اين نيست كه دنياپرستان همچون سگ هايى هستند كه پيوسته پارس مى كنند (و براى تصاحب جيفه اى بر سر يكديگر فرياد مى كشند) يا درندگانى كه در پى دريدن يكديگرند، در برابر يكديگر مى غرند، و زوزه مى كشند، زورمندان، ضعيفان را مى خورند و بزرگ ترها كوچك ترها را مغلوب مى سازند يا همچون چهارپايانى هستند كه دست و پايشان (به وسيله مستكبران) بسته شده (و بردگان سرسپرده آنهايند) و گروه ديگرى همچون حيواناتى هستند رها شده در بيابان (شهوات)»; (فَإِنَّمَا أَهْلُهَا كِلاَبٌ عَاوِيَةٌ(10)، وَسِبَاعٌ ضَارِيَةٌ(11)، يَهِرُّ(12) بَعْضُهَا عَلَى بَعْض، وَيَأْكُلُ عَزِيزُهَا ذَلِيلَهَا، وَيَقْهَرُ كَبِيرُهَا صَغِيرَهَا، نَعَمٌ(13) مُعَقَّلَةٌ(14)، وَأُخْرَى مُهْمَلَةٌ(15)).

به راستى تقسيمى است بسيار جالب و دقيق، زيرا:

گروهى از مردم دنيا همچون سگانى هستند كه كنار جيفه اى آمده اند و هركدام سعى دارد جيفه را در اختيار خود بگيرد، پيوسته بر ديگرى فرياد مى زند و با فريادش مى خواهد او را از جيفه دور سازد. نمونه روشن آن همان ثروتمندان از خدا بى خبرى هستند كه پيوسته سعى دارند ثروت بيشترى را تصاحب كنند و ديگران را از آن دور سازند; گاه بر سر آنها فرياد مى كشند گاه به دادگاه ها متوسل مى شوند و از طريق وكلاى مزدور و پرونده سازى به تملك اموال ديگران مى پردازند. در ميان دولت ها نيز گاه چنين رقابت هايى وجود دارد كه از طريق جنگ سرد و تبليغات پرحجم دروغين سعى مى كنند بازارهاى مصرف دنيا را در اختيار خود بگيرند.

گروهى از مردم دنيا كه نمونه آن در عصر ما دولت هاى نيرومند و زورگو هستند (يا ثروتمندانى كه از آنها پشتيبانى مى كنند) پيوسته در رقابتى ناسالم تلاش و كوشش مى كنند كه منابع ثروت را از چنگال يكديگر بربايند و براى رسيدن به مقصود خود گاه جنگ هاى خونينى به راه بيندازند كه هزاران انسان بى گناه در آن به خاك و خون كشيده مى شوند و شهرها و آبادى ها را ويران مى سازند. آرى اين گرگانِ خون خوار بر سر جيفه دنيا پيوسته مى غرند و زوزه مى كشند و آنها كه نيرومندترند ضعيفان را پايمال مى كنند و آنها كه بزرگ ترند كوچك ترها را نابود مى سازند.

بنابراين گروه سوم گروه بى دست و پايى هستند كه براى تحصيل متاع دنيا به هر ذلتى تن در مى دهند و اسير و برده جهان خواران مى شوند در حالى كه گروه چهارم همچون حيوانات سركشى هستند كه در بيابان به هر سو مى روند و به تعبير امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن: «عقل خود را گم كرده (و راه هاى صحيح را از دست داده اند)و در طرق مجهول و نامعلوم گام گذارده اند آنها همچون حيواناتى هستند كه در وادى پر از آفتى رها شده و در سرزمين ناهموارى به راه افتاده اند»; (قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا، وَرَكِبَتْ مَجْهُولَهَا سُرُوحُ(16) عَاهَة(17) بِوَاد وَعْث(18)).

سپس مى افزايد: «نه چوپانى دارند كه آنها را به راه صحيح هدايت كندو نه كسى كه آنها را به چراگاه مناسبى برساند (در حالى كه) دنيا آنان را در طريق نابينايى به راه انداخته و چشم هايشان را از ديدن نشانه هاى هدايت برگرفته در نتيجه در وادى حيرت سرگردان شده و در نعمت ها و زرق و برق هاى دنيا غرق شده اند، دنيا را به عنوان معبود خود برگزيده و دنيا نيز آنها را به بازى گرفته و آنها هم به بازى با دنيا سرگرم شده اند و ماوراى آن را به فراموشى سپرده اند»; (لَيْسَ لَهَا رَاع يُقِيمُهَا، وَلاَ مُسِيمٌ(19) يُسِيمُهَا، سَلَكَتْ بِهِمُ الدُّنْيَا طَرِيقَ الْعَمَى، وَأَخَذَتْ بِأَبْصَارِهِمْ عَنْ مَنَارِ الْهُدَى فَتَاهُوا(20) فِي حَيْرَتِهَا، وَغَرِقُوا فِي نِعْمَتِهَا، اتَّخَذُوهَا رَبّاً، فَلَعِبَتْ بِهِمْ وَلَعِبُوا بِهَا، وَنَسُوا مَا وَرَاءَهَا).

اين همان گروهى هستند كه در هر زمان به ويژه در دنياى امروز وجود دارند; جهان را جولانگاه خود قرار داده و همه جا را به فساد مى كشند; علاقه بى حد و حصر به مال و ثروت و جاه و مقام، چشم آنها را از ديدن حقايق كور كرده و گوش آنها را براى شنيدن سخن حق كر كرده است. غرق نعمت هاى مادى و زر و زيور و عابدان درهم و دينارند و براى به دست آوردن دنيا گاه آتش جنگ به پا مى كنند و گاه سلاح هاى كشتار جمعى ساخته و به قيمت گزاف در اختيار اين و آن قرار مى دهند و آنها را به جان هم مى اندازند. دنيا بازيچه آنهاست و آنها هم بازيچه دنيا و به همين دليل، خدا و روز حساب و برنامه هاى آخرت را به كلى فراموش كرده اند.

امام(عليه السلام)، فرزند دلبندش را هشدار مى دهد كه خود را از اين چهار گروه دور دارد. نه فقط فرزند امام(عليه السلام) بلكه همه انسان ها مخاطب كلام اويند.

«عقول» در جمله «قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا» جمع عقل به معناى خِرَد است; ولى بعضى آن را جمع عقال (پاى بند شتران) دانسته اند كه مفهوم جمله چنين مى شود: آنها پاى بندهاى خود را گم كرده و به همين دليل در بيابان زندگى سرگردانند; ولى با توجّه به جمله بعد: «وَرَكِبَتْ مَجْهُولَهَا» معناى اوّل مناسب تر است. اضافه بر اين، «عقول» جمع عقل است نه جمع عِقال، زيرا جمع عقال «عُقل» بر وزن قفل و «عُقُل» بر وزن دهل است.

به هر حال تقسيمى كه امام(عليه السلام) براى اصناف دنياپرستان و گروه هاى مختلف آن بيان فرموده، تقسيم بسيار جالبى است كه انسان را براى تشخيص آنها و دورى از آنها بيدار و آگاه مى سازد:

1. گروه غوغاگران و صاحبان رسانه هاى گمراه كننده.

2. گروه درندگانى كه براى به دست آوردن منابع دنيا با هم در نبردند.

3. گروه بردگانى كه براى رسيدن به مال و مقام، به هر ذلتى تن در مى دهند.

4. گروه هوسران و عيّاش كه عقل را رها كرده و در بيابان زندگى سرگردانند; خداى آنها زر و سيم و هدفشان عيش و نوش است.

##### 1 . «حذر» به معناى پرهيز كردن و مراقبت در برابر خطرات است.
2 . «ازر» در اصل از «اِزار» به معناى لباس، مخصوصاً لباسى كه بند آن به كمر بسته مى شود، گرفته شده و به همين مناسبت به قوت و قدرت اطلاق مى گردد.
3 . «يبهر» از ريشه «بهر» بر وزن «بحر» به معناى غلبه كردن و مبهوت ساختن گرفته شده است.
4 . «اِخلاد» از ريشه «خُلد» و «خلود» به معناى سكونت مستمر در يك جا گرفته شده و «اِخْلادِ إلَى الاَْرْضِ» به معناى چسبيدن به زمين و «اِخْلادِ اِلَى الدُّنْيا» به معناى چسبيدن به امر دنياست.
5 . «تكالب» به معناى حمله كردن براى به دست آوردن چيزى است و در اصل از واژه «كلب» به معناى سگ گرفته شده است.
6 . «نعت» از ريشه «نعى» بر وزن «سعى» به معناى خبر مرگ كسى را دادن است.
7 . كهف، آيه 45.
8 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 131.
9 . ارشاد القلوب، ج 1، ص 21.
10 . «عاوِيَة» به معناى سگ هايى است كه فرياد مى كشند و پارس مى كنند.
11 . «ضارِيَة» به معناى درنده است و از ريشه «ضرو» بر وزن «ضرب» به معناى درنده خويى گرفته شده است.
12 . «يَهِرّ» از ريشه «هرير» به معناى زوزه كشيدن است.
13 . «نعَم» به معناى چهارپاست; ولى غالباً به شتر اطلاق مى شود (اين واژه گاه معناى مفرد دارد و گاه به معناى جمعى استعمال مى شود كه در اين صورت شتر و گاو و گوسفندان را شامل مى شود.)
14 . «مُعَقّلةِ» به معناى بسته شدن با عقال است. عقال، طناب مخصوصى است كه زانوى شتر را با آن مى بندند.
15 . «مُهْمَلَة» يعنى رها شده و در اينجا به معناى حيوان رها شده است.
16 . «سُرُوح» جمع «سرح» بر وزن «شرح» به معناى حيوانى است كه آن را در بيابان براى چريدن، آزاد مى گذارند.
17 . «عاهة» به معناى آفت است.
18 . «وَعْث» به معناى شن زار است كه با كندى مى توان در آن حركت كرد.
19 . «مُسيم» به معناى كسى است كه حيوانات را به چرا مى برد. از ريشه «سوْم» بر وزن «صوم» به معناى چريدن گرفته شده است.
20 . «تاهوا» از ريشه «تيه» به معناى سرگردانى گرفته شده است.

▲بخش بيست و دوم

رُوَيْداً يُسْفِرُ الظَّلاَمُ، كَأَنْ قَدْ وَرَدَتِ الاَْظْعَانُ، يُوشِكُ مَنْ أَسْرَعَ أَنْ يَلْحَقَ! وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ مَنْ كَانَتْ مَطِيَّتُهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ، فَإِنَّهُ يُسَارُ بِهِ وَإِنْ كَانَ وَاقِفاً، وَيَقْطَعُ الْمَسَافَةَ وَإِنْ كَانَ مُقِيماً وَادِعاً.

ترجمه

آرام باش (و كمى صبر كن) كه به زودى تاريكى برطرف مى شود (و حقيقت آشكار مى گردد) گويا اين مسافران، به منزل رسيده اند (و پايان عمر را با چشم خود مى بينند.) نزديك است كسى كه سريع حركت مى كند به منزلگاه (مرگ) برسد.

پسرم بدان آن كس كه مركبش شب و روز است، او را مى برند و در حركت است، هرچند خود را ساكن پندارد و پيوسته قطع مسافت مى كند، گرچه ظاهراً ايستاده است و استراحت مى كند.

▲شرح و تفسير

▲آنها كه بر مركب شب و روز سوارند

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه بار ديگر به فرزند دلبندش درباره مرگ
و پايان عمر هشدار مى دهد و مى فرمايد: «آرام باش (و كمى مهلت بده) كه
به زودى تاريكى برطرف مى شود (و حقيقت آشكار مى گردد)»; (رُوَيْداً(1) يُسْفِرُ(2) الظَّلاَمُ).

منظور از ظلام (تاريكى) در اينجا جهل به حال دنياست كه بعضى از بى خبران آن را گويى پايدار مى پندارند; ولى چيزى نمى گذرد كه مرگ با قيافه وحشتناكش، خود را نشان مى دهد.

آن گاه امام(عليه السلام)، اهل اين جهان را به مسافرانى تشبيه كرده كه به سوى سرمنزل مقصود در حركتند مى فرمايد: «گويا اين مسافران به منزل رسيده اند (و پايان عمر را با چشم خود مى بينند)»; (كَأَنْ قَدْ وَرَدَتِ الاَْظْعَانُ(3)).

سپس مى افزايد: «نزديك است كسى كه سريع حركت مى كند به منزلگاه (مرگ) برسد»; (يُوشِكُ(4) مَنْ أَسْرَعَ أَنْ يَلْحَقَ).

منظور از «مَنْ أَسْرَعَ» همه انسان ها هستند نه گروه خاصى، زيرا همه با سرعت به سوى سرمنزل نهايى كه همان پايان زندگى است مى رسند.

امام(عليه السلام) تشبيه جالبى درباره مردم جهان مى كند و مى فرمايد: «پسرم بدان آن كس كه مركبش شب و روز است او را مى برند و در حركت است، هرچند خود را ساكن پندارد و پيوسته قطع مسافت مى كند، گرچه ظاهراً ايستاده است و استراحت مى كند»; (وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ مَنْ كَانَتْ مَطِيَّتُهُ(5) اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ، فَإِنَّهُ يُسَارُ بِهِ وَإِنْ كَانَ وَاقِفاً، وَيَقْطَعُ الْمَسَافَةَ وَإِنْ كَانَ مُقِيماً وَادِعاً(6)).

اشاره به اينكه حركت به سوى پايان عمر حركتى اجبارى است نه اختيارى; دست تقدير پروردگار همه را بر مركب راهوار زمان سوار كرده و چه بخواهند يا نخواهند با سرعت آنها را به سوى نقطه پايان مى برد، هرچند غافلان از آن بى خبرند.

تعبيرهاى ديگرى در ساير كلمات امام(عليه السلام) در اين زمينه ديده مى شود از جمله مى فرمايد: «أَهْلُ الدُّنْيَا كَرَكْب يُسَارُ بِهِمْ وَهُمْ نِيَامٌ; اهل دنيا همانند سوارانى هستند كه مركبشان را به پيش مى برند و آنها در خوابند».(7) در جاى ديگر مى فرمايد: «نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ; نفس هاى انسان هر بار گامى به سوى سرآمد زندگى است».(8) در حديث ديگرى از امير مؤمنان(عليه السلام)مى خوانيم: «إنّ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ يَعْمَلانِ فِيكَ فَاعْمَلْ فيهِما وَيَأْخُذانِ مِنْكَ فَخُذْ مِنْهُما; شب و روز در تو اثر مى گذارند (و از عمر تو مى كاهند) تو هم در آنها از خود اثرى بگذار و كارى كن; آنها از تو چيزى مى گيرند تو هم چيزى از آنها بگير».(9)

ابن ابى الحديد در اينجا داستان جالبى از يكى از اساتيد خود نقل مى كند مى گويد: ابوالفرج محمد بن عباد (رحمه الله) از من خواست كه اين وصيّت نامه را براى او بخوانم و در آن روز من جوان كم سن و سالى بودم آن را از حفظ براى او خواندم هنگامى كه به اين بخش از وصيّت نامه رسيدم استادم فريادى كشيد و به زمين افتاد در حالى كه كسى بود كه به اين زودى تحت تأثير واقع نمى شد.(10)

##### 1 . «رُويداً» از ريشه «رود» بر وزن «عَود» در اصل به معناى رفت و آمد و تلاش براى انجام چيزى توأم با ملايمت است. اين واژه معناى مصدرى دارد و توأم با تصغير است; يعنى مختصر مهلتى بده علت منصوب بودن رُويداً آن است كه مفعول مطلق براى فعل محذوفى است، گويا در اصل چنين گفته مى شود: «اَمْهِلْ اِمْهالاً قَلِيلاً».
2 . «يُسْفِر» از ريشه «سفر» بر وزن «فقر» به معناى باز كردن پوشش و كشف حجاب است، لذا به زنان بى حجاب «سافرات» گفته مى شود و در مورد طلوع صبح اين تعبير به كار مى رود گويى صبح نقاب از چهره برمى گيرد و مى درخشد. بايد توجّه داشت كه ظلام فاعل است و در واقع حقيقت به موجودى نورانى تشبيه شده كه تاريكى جهل آن را پوشانيده و نقاب آن سرانجام كنار مى رود.
3 . «اَظعان» گاه جمع «ظعينة» به معناى هودج يا تخت روانى است كه به هنگام سفر بر آن سوار مى شدند و فرا رسيدن هودج ها به معناى فرا رسيدن مسافران است.
4 . «يُوشَك» از ريشه «وَشْك» بر وزن «اشك» به معناى تند رفتن گرفته شده است، بنابراين مفهومش اين است كه به زودى فلان امر تحقق مى يابد (صحيح آن يوشِك با كسر شين است و گاه با فتح شين گفته مى شود).
5 . «مَطيّة» از ريشه «مطو» بر وزن «عطف» به معناى جديت و نجات در سير است.
6 . «وادع» به معناى كسى است كه ساكن و آرام است، از ريشه «وداعة» به معناى سكون و آرامش گرفته شده است.
7 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 64.
8 . همان مدرك، 74.
9 . غررالحكم، ح 2789.
10 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 91.

▲نكته: مسافران جهان ديگر!

در تعبيرات امام(عليه السلام) در اين فقرات، انسان ها به مسافرانى تشبيه شده اند كه بر مركبى تندرو سوارند و اين مركب آنها را به سوى منزلگاه نهايى پيش مى برد. شك نيست كه گروهى از اين مسافران در ايستگاه هاى وسط راه پياده مى شوند و گروه ديگرى به راه خود همچنان تا پايان عمر طبيعى ادامه مى دهند و عجب اينكه هيچ كس نمى داند در كدام ايستگاه او را پياده مى كنند.

دو چيز اين سفر مسلم است: بدون اختيار بودن آن و اينكه پايان مقررى دارد. گروهى اين سفر را در حال خواب مى پيمايند و عدّه اى بيدارند و بعضى گاه خواب و گاه بيدار; آنها كه بيدارند پس از پياده شدن نعمت ها و بركات فراوانى كه در هر ايستگاه موجود است و به آن نياز دارند تهيه مى كنند و آنها كه در خوابند و يا موقعيت خود را نمى دانند به مفهوم «اَلنّاسُ نِيامٌ إذا ماتُوا انْتَبِهُوا»(1) دست خالى به مقصد مى رسند.

انبيا و رسولان الهى مأمورانى هستند كه پيوسته در مسير راه به مسافران هشدار مى دهند و بر خواب آلودگان فرياد مى زنند كه برخيزيد و از توقفگاه هاى وسط راه آنچه نياز داريد برگيريد، چرا كه وقتى به مقصد رسيديد در آنجا تهيه وسائل مورد نياز ابداً امكان ندارد و از آن مهم تر اينكه بازگشت در اين مسير نيز ممكن نيست.

گروهى اين سخنان را باور مى كنند و از جان و دل مى پذيرند و گروهى انكار مى كنند يا ناباورانه به آن گوش مى دهند و هنگامى كه به مقصد رسيدند به واقعيّت تمام آن سخنان پى مى برند و فرياد واحسرتاه سر مى دهند و نعره (يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنين) از آنها شنيده مى شود; ولى چه سود؟(2)

##### 1 . بحارالانوار، ج 4، ص 43 .
2 . انعام، آيه 27.

▲بخش بيست و سوم

وَاعْلَمْ يَقِيناً أَنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَكَ، وَلَنْ تَعْدُوَأَجَلَكَ، وَأَنَّكَ فِي سَبِيلِ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ. فَخَفِّضْ فِي الطَّلَبِ. وَأَجْمِلْ فِي الْمُكْتَسَبِ، فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَب قَدْ جَرَّ إِلَى حَرَب; فَلَيْسَ كُلُّ طَالِب بِمَرْزُوق، وَلاَ كُلُّ مُجْمِل بِمَحْرُوم. وَأَكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ كُلِّ دَنِيَّة وَإِنْ سَاقَتْكَ إِلَى الرَّغَائِبِ، فَإِنَّكَ لَنْ تَعْتَاضَ بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً. وَلاَ تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَقَدْ جَعَلَكَ اللهُ حُرّاً. وَمَا خَيْرُ خَيْر لاَ يُنَالُ إِلاَّ بِشَرّ، وَيُسْر لاَ يُنَالُ إِلاَّ بِعُسْر؟! وَإِيَّاكَ أَنْ تُوجِفَ بِكَ مَطَايَا الطَّمَعِ، فَتُورِدَكَ مَنَاهِلَ الْهَلَكَةِ. وَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ يَكُونَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللهِ ذُو نِعْمَة فَافْعَلْ، فَإِنَّكَ مُدْرِكٌ قَسْمَكَ، وَآخِذٌ سَهْمَكَ، وَإِنَّ الْيَسِيرَ مِنَ اللهِ سُبْحَانَهُ أَعْظَمُ وَأَكْرَمُ مِنَ الْكَثِيرِ مِنْ خَلْقِهِ وَإِنْ كَانَ كُلٌّ مِنْهُ.

ترجمه

و به يقين بدان هرگز به همه آرزوهايت دست نخواهى يافت و (نيز بدان) هرگز از اجلت تجاوز نخواهى كرد (و بيش از آنچه مقرر شده عمر نمى كنى) و تو در همان مسيرى هستى كه پيشينيان تو بودند (آنها رفتند و تو هم خواهى رفت) حال كه چنين است، در به دست آوردن دنيا زياده روى مكن و در كسب و كار ميانه رو باش، زيرا بسيار ديده شده كه تلاش فراوان (در راه دنيا) به نابودى منجر گرديده (اضافه بر اين) نه هر تلاش گرى به روزى رسيده و نه هر شخص ميانه روى محروم گشته است.

نفس خويشتن را از گرايش به هر پستى گرامى دار (و بزرگوارتر از آن باش كه به پستى ها تن در دهى) هرچند گرايش به پستى ها تو را به خواسته هايت برساند، زيرا تو هرگز نمى توانى در برابر آنچه از شخصيت خود در اين راه از دست مى دهى بهاى مناسبى به دست آورى و برده ديگرى مباش، خداوند تو را آزاد آفريده است. آن نيكى كه جز از طريق بدى به دست نيايد نيكى نيست و نه آن آسايش و راحتى كه جز با مشقت زياد (و بيش از حد) فراهم نشود.

بپرهيز از اينكه مركب هاى طمع، تو را با سرعت با خود ببرند و به آبشخورهاى هلاكت بيندازند و اگر بتوانى كه ميان تو و خداوندت، صاحب نعمتى واسطه نباشد چنين كن، زيرا تو (به هر حال) قسمت خود را دريافت مى كنى و سهمت را خواهى گرفت و مقدار كمى كه از سوى خداوند به تو برسد با ارزش تر است از مقدار زيادى كه از سوى مخلوقش برسد، هرچند همه نعمت ها (حتى آنچه از سوى مخلوق مى رسد) از ناحيه خداست.

▲شرح و تفسير

▲هرگز تن به پستى مده

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه خود به شش نكته مهم كه هر يك نصيحتى است انسان ساز، اشاره مى كند; ولى پيش از آن در مقدمه اى مى فرمايد: «و بدان به يقين هرگز به همه آرزوهايت دست نخواهى يافت و (نيز بدان) هرگز از اجلت تجاوز نخواهى كرد (و بيش از آنچه مقرر شده عمر نمى كنى) و تو در همان مسيرى هستى كه پيشينيان تو بودند (آنها رفتند و تو هم خواهى رفت)»; (وَاعْلَمْ يَقِيناً أَنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَكَ، وَلَنْ تَعْدُوَ أَجَلَكَ).

آن گاه چنين نتيجه مى گيرد:«حال كه چنين است در به دست آوردن دنيا زياده روى مكن و در كسب وكار ميانه رو باش»; (فَخَفِّضْ(1) فِي الطَّلَبِ وَأَجْمِلْ(2) فِي الْمُكْتَسَبِ).

جمله «لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَكَ» بيان واقعيّتى روشن است كه هيچ انسانى در اين جهان به تمام آرزوهاى خود نخواهد رسيد، بنابراين چرا در طلب روزى حريص باشد؟

جمله «وَلَنْ تَعْدُوَ أَجَلَكَ» اشاره به اين است كه عمر انسان به هر حال محدود است و هيچ كس نمى تواند بيش از وقت مقرر در اين جهان بماند. حال كه چنين است چرا براى به دست آوردن مال، بيش از حد دست و پا كند.

تعبير به «خَفِّضْ; آرام باش و فرو نه» و «أَجْمِلْ; راه اعتدال پيش گير» هر دو اشاره به يك حقيقت و آن ترك حرص براى جلب روزى بيشتر است. اين تعبير هرگز تلاش و سعى براى به دست آوردن روزى حلال را نفى نمى كند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به استدلال پرمعنايى توسل مى جويد و مى فرمايد: «زيرا بسيار شده كه تلاش فراوان (در راه دنيا) منجر به نابودى (اموال) گرديده (اضافه بر اين) نه هر تلاشگرى به روزى رسيده و نه هر شخص ميانه روى محروم گشته است»; (فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَب قَدْ جَرَّ إِلَى حَرَب(3); فَلَيْسَ كُلُّ طَالِب بِمَرْزُوق، وَلاَ كُلُّ مُجْمِل بِمَحْرُوم).

شبيه اين مضمون در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است، حضرت مى فرمايد: «اَجْمِلُوا فى طَلَبِ الدُّنْيا فَإنَّ كُلاًّ مُيَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ; در طلب دنيا ميانه رو باشيد، چرا كه به هركس آنچه مقدر شده است داده مى شود».(4)

جمله «رُبَّ طَلَب قَدْ جَرَّ إلى حَرَب; چه بسيار تلاش فراوانى كه منجر به نابودى شده» به گفته بعضى از نويسندگان، ضرب المثلى در لسان العرب است كه مضمون آن را در فارسى، سعدى در ضمن دو بيت آورده است:

شد غلامى كه آب جوى آورد *** آب جوى آمد و غلام ببرد

دام، هر بار ماهى آوردى *** ماهى اين بار رفت و دام ببرد

دو جمله «فَلَيْسَ كُلُّ طَالِب... وَلاَ كُلُّ مُجْمِل...» در واقع به منزله دليل است براى آنچه در جمله هاى قبل درباره رعايت اعتدال و ميانه روى در طلب رزق آمده است و اشاره به اين حقيقت است كه دست و پاى زياد هميشه درآمد بيشتر و رعايت اعتدال و ميانه روى هميشه درآمد كمتر را در پى ندارد، بلكه لطف الهى بر اين قرار گرفته آنها كه بر او توكل كنند و حرص و آز و طمع را كنار بگذارند و به صورت معتدل براى روزى تلاش نمايند زندگى بهتر و توأم با آرامش بيشتر داشته باشند و در ضمن، ديگران نيز اجازه پيدا كنند كه از تلاش خود براى روزى بهره گيرند و حريصان جاى را بر آنها تنگ نكنند.

امام(عليه السلام) در دومين دستور مى فرمايد: «نفس خويشتن را از گرايش به هر پستى گرامى دار (و بزرگوارتر از آن باش كه به پستى ها تن در دهى) هرچند گرايش به پستى ها تو را به خواسته ها برساند، زيرا تو هرگز نمى توانى در برابر آنچه از شخصيت خود در اين راه از دست مى دهى بهاى مناسبى به دست آورى»; (وَأَكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ كُلِّ دَنِيَّة(5) وَإِنْ سَاقَتْكَ إِلَى الرَّغَائِبِ(6)، فَإِنَّكَ لَنْ تَعْتَاضَ(7) بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً).

اشاره به اينكه بعضى از خواسته ها چنان است كه اگر انسان از شخصيت خود مايه نگذارد به آن نمى رسد و سزاوارِ انسان آزاده و با شخصيت نيست كه تن به چنين معامله اى بدهد; از شخصيت خود بكاهد تا به خواسته اى از خواسته هاى ماديش برسد.

و به گفته شاعر عرب:

مَا اعْتاضَ باذِلٌ وَجْهَهُ بِسُؤالِهِ *** عِوَضاً وَلَوْ نالَ الْغِنى بِسُؤال

وَإِذَا النَّوالَ إِلَى السُؤالِ قَرَنْتَهُ *** رَجَحَ السؤالُ وَخَفّ كُلُّ نَوال

«كسى كه از آبروى خويش به وسيله تقاضاى از ديگران صرف نظر مى كند، عوض شايسته اى پيدا نخواهد كرد هرچند از اين طريق به غنا و ثروت برسد.

زيرا هنگامى كه رسيدن به مواهب مادى را در كنار سؤال بگذارى (ذلتِ) سؤال آشكارتر مى شود و مواهب مادى هر چه باشد كوچك خواهد بود».

به بيان ديگر، انسان مال را براى حفظ آبرو مى خواهد و سزاوار نيست آبرويش را براى كسب مال بريزد.

امام(عليه السلام) در ادامه سخن سومين توصيه مهم خود را مى فرمايد و مى گويد: «برده ديگرى مباش، خداوند تو را آزاد آفريده است»; (وَلاَ تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَقَدْ جَعَلَكَ اللهُ حُرّاً).

اين جمله از مهم ترين و درخشنده ترين وصاياى امام(عليه السلام) است كه سزاوار است با آب طلا نوشته شود و همواره نصب العين باشد. آرى خداوند انسان را آزاد آفريده و نبايد اين آزادى و آزادگى را با هيچ بهاى مادى معاوضه كند حتى گاه بايد با زندگى محدود و مشقت بار مادى بسازد و تن به بردگى اين و آن ندهد.

اين سخن هم درباره افراد صادق است و هم درباره ملت ها; چه بسيارند ملت هاى ضعيف و ناتوانى كه آزادى خود را براى مختصر درآمدى از دست مى دهند و استثمارگران دنيا نيز از اين نقطه ضعف بهره گرفته آنها را برده خويش مى سازند و حتى در كنار كمك هاى مختصر اقتصادى فرهنگ غلط خود را بر آنها تحميل مى كنند و گاه دين و ايمانشان را نيز از آنها مى گيرند.

افراد با شخصيت و ملت هاى آزاده ترجيح مى دهند از جان خود بگذرند و برده ديگران نشوند.

اين توصيه در حقيقت از آثار و لوازم توصيه گذشته است كه مى فرمود: «شخصيت خود را براى رسيدن به مواهب مادى فدا مكن».

يكى از نمونه هاى روشن اين مطلب همان است كه امام حسين(عليه السلام) ويارانش در كربلا نشان دادند; امام(عليه السلام) در اين واقعه مهم تاريخى فرمود: «ألا وَإنَّ الدعىّ بْنَ الدَّعى قَدْ رَكَز بَيْنَ اثْنَتَيْنِ بَيْنَ السِلّةِوَالذِّلَّةِ وَهَيْهاتَ مِنَّاالذِّلَّةِ;ناپاك زادگان مرا در ميان شمشير و تن دادن به ذلت مخير ساخته اند وهيهات كه من تن به ذلت بدهم».(8)

امام صادق(عليه السلام) مطلب را در اينجا در حد كمال بيان فرموده و حريت را جامع صفات برجسته دانسته است مى فرمايد: «خَمْسُ خِصَال مَنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ شَيْءٌ مِنْهَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ كَثِيرُ مُسْتَمْتَع: أَوَّلُهَا الْوَفَاءُ وَالثَّانِيَةُ التَّدْبِيرُ وَالثَّالِثَةُ الْحَيَاءُ وَالرَّابِعَةُ حُسْنُ الْخُلُقِ وَالْخَامِسَةُ وَهِيَ تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ الْحُرِّيَّة; پنج صفت است كه اگر كسى لااقل يكى از آنها را نداشته باشد خير قابل توجهى در او نيست: اوّل وفاست دوم تدبير سوم حيا چهارم حسن خلق پنجم كه جامع همه اين صفات است، حريت و آزادگى است».(9)

حضرت در چهارمين توصيه مى فرمايد: «آن نيكى كه جز از طريق بدى به دست نيايد نيكى نيست و نه آن آسايش و راحتى كه جز با مشقت زياد (و بيش از حد) فراهم نشود»; (وَمَا خَيْرُ خَيْر لاَ يُنَالُ إِلاَّ بِشَرّ، وَيُسْر لاَ يُنَالُ إِلاَّ بِعُسْر).

اشاره به اينكه بعضى براى رسيدن به مقصود خود از هر وسيله اى استفاده مى كنند در حالى كه دستور اسلام اين است كه تنها از طريق مشروع و صحيح بايد به اهداف رسيد. به بيان ديگر، هدف وسيله را توجيه نمى كند. همچنين نبايد براى رسيدن به راحتى ها به سراغ مقدماتى رفت كه بيش از حد انسان را در فشار قرار مى دهد.

دو جمله بالا را كه به صورت جمله هاى خبريه تفسير كرديم، بعضى به صورت جمله استفهاميه تفسير كرده اند و مطابق اين تفسير معناى جمله چنين مى شود: چه سودى دارد آن خيرى كه جز از طريق شر به دست نمى آيد و چه فايده اى دارد آن راحتى كه جز از طريق ناراحتى حاصل نمى شود. روشن است كه نتيجه هر دو تفسير يكى است، هرچند لحن و بيان متفاوت است.

شبيه همين معنا در كلمات قصار امام(عليه السلام) نيز آمده است; مى فرمايد: «مَا خَيْرٌ بِخَيْر بَعْدَهُ النَّارُ وَمَا شَرٌّ بِشَرّ بَعْدَهُ الْجَنَّةُ; آن خوبى و نيكى كه جهنم را به دنبال داشته باشد خوبى نيست و نه آن ناراحتى و مشكلى كه بهشت در پى آن باشد ناراحتى و مشكل است».(10)

سپس امام(عليه السلام) در پنجمين توصيه مهم خويش خطاب به فرزندش مى فرمايد: «و بپرهيز از اينكه مركب هاى طمع، تو را با سرعت با خود ببرند و به آبشخورهاى هلاكت بيندازند»; (وَإِيَّاكَ أَنْ تُوجِفَ(11) بِكَ مَطَايَا الطَّمَعِ، فَتُورِدَكَ مَنَاهِلَ(12) الْهَلَكَةِ).

امام(عليه السلام) در اينجا موارد طمع را به منزله مركب هاى سركشى گرفته كه اگر انسان بر آن سوار شود اختيار را از او ربوده و به پرتگاه مى كشانند و تعبير به «مَناهِلَ الْهَلَكَةِ; آبشخورهاى هلاكت» اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه انسان به سراغ آبشخور براى سيراب شدن مى رود ولى آبشخورى كه با مركب طمع به آن وارد مى شود نه تنها سيراب نمى كند،بلكه آبى نيست و به جاى آن هلاكت است.

بارها در زندگى خود آزموده ايم و تاريخ نيز گواه صدق اين حقيقت است كه افراد طماع گرفتار شكست هاى سختى در زندگى شده اند، زيرا طمع، چشم و گوش انسان را مى بندد و به او اجازه نمى دهد راه را از بيراهه و محل نجات را از پرتگاه بشناسد، بلكه مى توان گفت غالب كسانى كه در مسائل تجارى و مانند آن گرفتار ورشكست نهايى مى شوند، عامل اصلى آن طمع آنها بوده است.

شبيه اين معنا حديث پرمعنايى است كه از امام صادق(عليه السلام) در بحارالانوار نقل شده است مى فرمايد: «الطَّمَعُ خَمْرُ الشَّيْطَانِ يَسْتَقِي بِيَدِهِ لِخَوَاصِّهِ فَمَنْ سَكِرَ مِنْهُ لاَ يَصْحُو إِلاَّ فِي أَلِيمِ عَذَابِ اللهِ أَوْ مُجَاوَرَةِ سَاقِيه; طمع، شراب شيطان است كه با دست خود به خواص خود مى نوشاند و هركس از آن مست شود جز در عذاب الهى يا در كنار ساقيش (شيطان) هوشيار نمى شود».(13)

در حديث ديگرى از رسول خدا مى خوانيم: «اَلطَّمَعُ يُذْهِبُ الْحِكْمَةَ مِنْ قُلُوبِ الْعُلَماءِ; طمع حكمت و تدبير را حتى از دل دانشمندان بيرون مى برد».

در حديثى ديگر از امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) مى خوانيم: «مَا هَدَمَ الدِّينَ مِثْلُ الْبِدَعِ وَلاَ أَفْسَدَ الرَّجُلَ مِثْلُ الطَّمَع; چيزى مانند بدعت ها دين را ويران نمى سازد و چيزى بدتر از طمع براى فاسد كردن انسان نيست».(14)

آن گاه در ششمين و آخرين توصيه خود در اين بخش از وصيّت نامه مى فرمايد: «و اگر بتوانى كه ميان تو و خداوند، صاحب نعمتى واسطه نباشد چنين كن، زيرا تو (به هر حال) قسمت خود را دريافت مى كنى و سهمت را خواهى گرفت و مقدار كمى كه از سوى خداوند به تو برسد با ارزش تر است از مقدار زيادى است كه از سوى مخلوقش برسد، هرچند همه نعمت ها (حتى آنچه از سوى مخلوق مى رسد) از ناحيه خداست»; (وَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ يَكُونَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللهِ ذُو نِعْمَة فَافْعَلْ، فَإِنَّكَ مُدْرِكٌ قَسْمَكَ، وَآخِذٌ سَهْمَكَ، وَإِنَّ الْيَسِيرَ مِنَ اللهِ سُبْحَانَهُ أَعْظَمُ وَأَكْرَمُ مِنَ الْكَثِيرِ مِنْ خَلْقِهِ وَإِنْ كَانَ كُلٌّ مِنْهُ).

امام(عليه السلام) در اين دستور بر اين نكته اخلاقى مهم تكيه مى كند كه انسان تا مى تواند نبايد زير بار منت مردم باشد، بلكه بايد با نيروى خود و اعتماد به توان خويشتن سهم خود را از مقدرات الهى به دست آورد و اگر از اين طريق به سهم كمترى برسد از آن بهتر است كه از طريق مردمى كه منت مى گذارند به سهم بيشترى نايل شود. در واقع اين سهم كمتر با توجّه به حفظ كرامت و شخصيت و مقام انسان، از آن سهم بيشتر افزون تر است، زيرا در آنجا شخصيت و ارزش والاى انسان خرج مى شود; چيزى كه بهايى براى آن نمى توان قايل شد.

گرچه عبارت امام(عليه السلام) در اينجا مطلق است و تفاوتى ميان كسانى كه با آغوش باز خواسته انسان را استقبال مى كنند حتى پدر و فرزند و برادر همه را شامل مى شود; ولى روشن است كه منظور امام(عليه السلام) آنجاست كه شخصيت انسان با سؤال خدشه دار شود و آميخته با ذلت يا منّتى باشد.

شاهد اين سخن حديثى است كه از امام باقر(عليه السلام) نقل شده: «قَالَ يَوْماً رَجُلٌ عِنْدَهُ اللَّهُمَّ أَغْنِنَا عَنْ جَمِيعِ خَلْقِكَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَر(عليه السلام) لاَ تَقُلْ هَكَذَا وَلَكِنْ قُلِ اللَّهُمَّ أَغْنِنَا عَنْ شِرَارِ خَلْقِكَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ لاَ يَسْتَغْنِي عَنْ أَخِيهِ; روزى شخصى در محضر آن حضرت به پيشگاه خدا عرضه داشت: خداوندا من را از همه خلق خود بى نياز كن امام(عليه السلام) فرمود اين گونه دعا نكن; ولى بگو خداوندا ما را از بدان خلقت بى نياز كن، زيرا هيچ انسان باايمانى از كمك و يارى برادرش بى نياز نيست».(15)

در حديث ديگرى از امام امير مؤمنان(عليه السلام) مى خوانيم كه به فرزندش امام حسن(عليه السلام) فرمود: «يَا بُنَيَّ إِذَا نَزَلَ بِكَ كَلَبُ الزَّمَانِ وَقَحْطُ الدَّهْرِ فَعَلَيْكَ بِذَوِي الاُْصُولِ الثَّابِتَةِ الْفُرُوعِ النَّابِتَةِ مِنْ أَهْلِ الرَّحْمَةِ وَالاِْيثَارِ وَالشَّفَقَةِ فَإِنَّهُمْ أَقْضَى لِلْحَاجَاتِ أَمْضَى لِدَفْعِ الْمُلِمَّات; فرزندم هنگامى كه سختى هاى زمان و كمبودهاى دوران دامان تو را گرفت از كسانى كمك بخواه كه داراى ريشه هاى ثابت خانوادگى و شاخه هاى پربارند; آنهايى كه اهل رحمت و ايثار و شفقت هستند، چرا كه آنها در قضاى حوايج سريع تر و در دفع مشكلات مؤثرترند».(16)

به بيان ديگر بسيار مى شود كه انسان شخصا قادر بر انجام كارى است; ولى تنبلى مى كند و از ديگران كمك مى خواهد و كَلّ بر آنها مى شود اين كار مذموم و نكوهيده است; ولى مواردى هست كه كارها بدون تعاون ديگران انجام نمى شود. كمك گرفتن اشكالى ندارد، زيرا زندگى انسان همواره آميخته با تعاون است.

جمله «وَإنْ كانَ كُلٌّ مِنْهُ» در واقع اشاره به توحيد افعالى خداست و آن اينكه به فرض كه انسان از ديگران كمك بگيرد (آنجا كه نبايد بگيرد) و به او كمك كنند باز هم اگر دقت كنيم همه اينها از سوى خداست، زيرا انسان خودش چيزى ندارد كه به ديگرى بدهد آنچه دارد از سوى خدا دارد و آنچه به دست آورده با نيروى خداداد به دست آورده است.

مرحوم مغنيه در شرح نهج البلاغه خود ذيل اين توصيه امير مؤمنان(عليه السلام)سخن كوتاه و پرمعنايى از شيخ محمد عبده، عالم معروف مصرى به اين مضمون نقل مى كند كه هيچ سخنى در دل انسان از اين سخن اثربخش تر نيست، سخنى كه به سبب قوّت در تأثير و اصابت به حق خواننده باايمان را فورا از دنيا (و مردم دنيا) برمى كَند (و تمام توجّه او را به سوى خدا مى برد.)

به گفته شاعر:

گرفتن شرزه شيرى را در آغوش *** ميان آتش سوزان خزيدن

كشيدن قله الوند بر دوش *** پس آنگه روى خار و خس دويدن

مرا آسان تر و خوش تر بود زان *** كه بار منّت دونان كشيدن

##### 1 . «خفّض» از ريشه «خفض» به معناى پايين آوردن، در مقابل رفع به معناى بالا بردن است و در اينجا به معناى كم كردن و دست از زياده روى برداشتن است.
2 . «اجمل» از ريشه «اجمال» به معناى اعتدال در كار و عدم افراط است.
3 . «حَرَب» به معناى غارت كردن است و در اينجا معناى فعل مجهول دارد; يعنى غارت شدن.
4 . كتاب السنة، عمرو بن ابى عاصم، ص 182.
5 . «دَنيّة» به معناى شىء پست است از ريشه «دنائة» به معناى پستى گرفته شده است.
6 . «رغائب» جمع «رغيبة» به معناى شىء مطلوب و امر مرغوب است.
7 . «تعتاض» از ريشه «اعتياض» به معناى گرفتن عوض چيزى است و ريشه اصلى آن عوض است.
8 . لهوف، ص 97 و بحارالانوار، ج 45، ص 8.
9 . خصال، ج 1، ص 284، ح 33.
10 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 387.
11 . «تُوجِفُ» از ريشه «ايجاف» به معناى با سرعت حركت كردن و تاختن گرفته شده و ريشه اصلى آن «وَجْف» بر وزن «حذف» به معناى حركت كردن سريع است. با توجّه به اينكه در عبارت بالا با «باء» متعدى شده به معناى به سرعت راندن است.
12 . «مَناهل» جمع «مَنْهل» به معناى آبشخور است.
13 . بحارالانوار، ج 70، ص 169، ح 6.
14 . همان مدرك، ج 75، ص 92، ح 98.
15. بحارالانوار، ج 75، ص 172، ح 5.
16 . همان مدرك، ج 93، ص 159، ح 38.

▲بخش بيست و چهارم

وَتَلاَفِيكَ مَا فَرَطَ مِنْ صَمْتِكَ أَيْسَرُ مِنْ إِدْرَاكِكَ مَا فَاتَ مِنْ مَنْطِقِكَ، وَحِفْظُ مَا فِي الْوِعَاءِ بِشَدِّ الْوِكَاءِ، وَحِفْظُ مَا فِي يَدَيْكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ طَلَبِ مَا فِي يَدَيْ غَيْرِكَ. وَمَرَارَةُ الْيَأْسِ خَيْرٌ مِنَ الطَّلَبِ إِلَى النَّاسِ، وَالْحِرْفَةُ مَعَ الْعِفَّةِ خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى مَعَ الْفُجُورِ، وَالْمَرْءُ أَحْفَظُ لِسِرِّهِ، وَرُبَّ سَاع فِيمَا يَضُرُّهُ! مَنْ أَكْثَرَ أَهْجَرَ، وَمَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ. قَارِنْ أَهْلَ الْخَيْرِ تَكُنْ مِنْهُمْ، وَبَايِنْ أَهْلَ الشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ، بِئْسَ الطَّعَامُ الْحَرَامُ! وَظُلْمُ الضَّعِيفِ أَفْحَشُ الظُّلْمِ! إِذَا كَانَ الرِّفْقُ خُرْقاً كَانَ الْخُرْقُ رِفْقاً. رُبَّمَا كَانَ الدَّوَاءُ دَاءً، وَالدَّاءُ دَوَاءً، وَرُبَّمَا نَصَحَ غَيْرُ النَّاصِحِ، وَغَشَّ الْمُسْتَنْصَحُ. وَإِيَّاكَ وَالاِتِّكَالَ عَلَى الْمُنَى فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْكَى وَالْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ، وَخَيْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ. بَادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ غُصَّةً. لَيْسَ كُلُّ طَالِب يُصِيبُ، وَلاَ كُلُّ غَائِب يَئُوبُ. وَمِنَ الْفَسَادِ إِضَاعَةُ الزَّادِ، وَمَفْسَدَةُ الْمَعَادِ. وَلِكُلِّ أَمْر عَاقِبَةٌ، سَوْفَ يَأْتِيكَ مَا قُدِّرَ لَكَ. التَّاجِرُ مُخَاطِرٌ، وَرُبَّ يَسِير أَنْمَى مِنْ كَثِير! لاَ خَيْرَ فِي مُعِين مَهِين، وَلاَ فِي صَدِيق ظَنِين. سَاهِلِ الدَّهْرَ مَا ذَلَّ لَكَ قَعُودُهُ، وَلاَ تُخَاطِرْ بِشَيْء رَجَاءَ أَكْثَرَ مِنْهُ، وَإِيَّاكَ أَنْ تَجْمَحَ بِكَ مَطِيَّةُ اللَّجَاجِ.

ترجمه

(فرزندم!) جبران آنچه بر اثر سكوت خود از دست داده اى آسان تر از جبران آن است كه بر اثر سخن گفتن از دست مى رود، و نگه دارى آنچه در ظرف است با محكم بستن دهانه آن امكان پذير است و حفظ آنچه در دست دارى، نزد من محبوب تر از درخواست چيزى است كه در دست ديگرى است. تلخى يأس (از آنچه در دست مردم است) بهتر است از دراز كردن دست تقاضا به سوى آنها و درآمد (كم) همراه با پاكى و درست كارى بهتر از ثروت فراوان توأم با فجور و گناه است و انسان اسرار خويش را (بهتر از هر كس ديگر) نگه دارى مى كند و بسيارند كسانى كه بر زيان خود تلاش مى كنند.

كسى كه پرحرفى كند سخنان ناروا و بى معنا فراوان مى گويد. هر كس انديشه خود را به كار گيرد حقايق را مى بيند و راه صحيح را انتخاب مى كند. به نيكوكاران و اهل خير نزديك شو تا از آنها شوى و از بدكاران و اهل شر دور شو تا از آنها جدا گردى. بدترين غذاها غذاى حرام است و ستم بر ناتوان زشت ترين ستم هاست. در آنجا كه رفق و مدارا سبب خشونت مى شود خشونت مدارا محسوب خواهد شد; چه بسا داروها سبب بيمارى گردد و چه بسا بيمارى هايى كه داروى انسان است، گاه كسانى كه اهل اندرز نيستند اندرزى مى دهند و آن كس كه (اهل اندرز است و) از او نصيحت خواسته شده خيانت مى كند.

از تكيه كردن بر آرزوها برحذر باش كه سرمايه احمق ها است. عقل، حفظ و نگهدارى تجربه هاست و بهترين تجربه هاى تو آن است كه به تو اندرز دهد، فرصت را پيش از آنكه از دست برود و مايه اندوه گردد غنيمت بشمار. نه هركس طالب چيزى باشد به خواسته اش مى رسد و نه هركس كه از نظر پنهان شد باز مى گردد. تباه كردن زاد و توشه نوعى فساد است و سبب فاسد شدنِ معاد. هر كارى سرانجامى دارد (و بايد مراقب سرانجام آن بود.) آنچه برايت مقدر شده به زودى به تو خواهد رسيد. هر بازرگانى خود را به مخاطره مى اندازد. (همواره دنبال فزونى مباش زيرا) چه بسا سرمايه كم از سرمايه زياد پربركت تر و رشدش بيشتر است. نه در كمك كارِ پست خيرى است و نه در دوستِ متهم فايده اى، تا روزگار در اختيار توست به آسانى از آن بهره گير و هيچ گاه نعمتى را كه دارى براى آنكه بيشتر به دست آورى به خطر مينداز. از سوار شدن بر مركب سركش لجاجت برحذر باش كه تو را بيچاره مى كند.

####

▲شرح و تفسير

▲بيست و هفت اندرز گرانبها

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه نورانيش مجموعه اى از اندرزهاى گوناگون به فرزندش مى دهد كه هر يك به تنهايى نكته مهمى را در بر دارد و مجموعه اش برنامه مبسوطى براى زندگى سعادتمندانه هر انسانى است.

نخست مى فرمايد: «جبران آنچه بر اثر سكوت خود از دست داده اى آسان تر از جبران آن است كه بر اثر سخن گفتن از دست رفته»; (وَتَلاَفِيكَ(1) مَا فَرَطَ(2) مِنْ صَمْتِكَ أَيْسَرُ مِنْ إِدْرَاكِكَ مَا فَاتَ مِنْ مَنْطِقِكَ).

اشاره به اينكه انسان اگر از گفتن چيزى خوددارى و صرف نظر كند و بعد بفهمد اين سكوت اشتباه بوده فورا مى تواند آن را تلافى و تدارك كند در حالى كه اگر سخنى بگويد و بعد بفهمد اين سخن اشتباه بوده و يا گفتنى نبوده است بازگرداندن آن امكان پذير نيست; همانند آبى است كه به روى زمين ريخته مى شود و جمع كردن آن عادتا غير ممكن است.

در ادامه اين سخن، راه صحيح را براى رسيدن به اين مقصود با ذكر مثالى نشان مى دهد و مى فرمايد: «نگه دارى آنچه در ظرف است با محكم بستن دهانه آن امكان پذير است»; (وَحِفْظُ مَا فِي الْوِعَاءِ بِشَدِّ الْوِكَاءِ).

«وِعاء; ظرف» همان قلب و روح انسان است و «وكاء; ريسمانى است كه دهانه مشك را با آن مى بندند» اشاره به زبان و دهان انسان كه اگر انسان آن را در اختيار خود بگيرد سخنان ناموزون يا كلماتى كه موجب پشيمانى است از او صادر نمى شود.

حضرت در دومين توصيه مى فرمايد: «و حفظ آنچه در دست دارى، نزد من محبوب تر از درخواست چيزى است كه در دست ديگرى است»; (وَحِفْظُ مَا فِي يَدَيْكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ طَلَبِ مَا فِي يَدَيْ غَيْرِكَ).

اشاره به اينكه بسيارند كسانى كه بر اثر اسراف و تبذير اموال خود را از دست مى دهند و نيازمند به ديگران مى شوند و عزت و حيثيت خود را بر سر آن مى نهند. هر گاه انسان، اعتدال و اقتصاد را در زندگى از دست ندهد نيازمند به ديگران نخواهد شد، بنابراين توصيه مزبور هرگز به معناى دعوت به بخل نيست بلكه به معناى دعوت به ميانه روى و اعتدال و ترك اسراف و تبذير است.

آن گاه امام(عليه السلام) در سومين توصيه خود كه در ارتباط با توصيه قبل است مى فرمايد: «تلخى يأس (از آنچه در دست مردم است) بهتر است از دراز كردن دست تقاضا به سوى آنها»; (وَمَرَارَةُ الْيَأْسِ خَيْرٌ مِنَ الطَّلَبِ إِلَى النَّاسِ).

منظور از «يأس» در اين عبارت همان نااميدى است كه انسان بر خود تحميل مى كند، به گونه اى كه راه طلب از ديگرن را بر خويش مى بندد. اين كار گرچه تلخ است ; ولى سبب عزت و شرف انسان مى شود و به همين دليل، امام(عليه السلام) اين تلخى را از شيرينى طلب بهتر مى شمرد.

تعبير به «اَلْيأس عَمّا فى أيْدِى النّاسِ» به عنوان يك ارزش و فضيلت در روايات متعدّدى از معصومان آمده است از جمله در حديثى از امام باقر(عليه السلام)مى خوانيم: «وَخَيْرُ الْمَالِ الثِّقَةُ بِاللهِ وَالْيَأْسُ عَمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ; بهترين سرمايه اعتماد بر ذات پاك خدا و مأيوس بودن از چيزى است كه در دست مردم است».(3)

اين سخن بدان معنا نيست كه انسان، تعاون و همكارى با مردم را در زندگى از دست دهد، زيرا زندگى اجتماعى چيزى جز تعاون و همكارى نيست، بلكه منظور اين است كه چشم طمع بر اموال مردم ندوزد و سربار مردم نشود و با تلاش، براى معاش بكوشد.

به گفته شاعر:

وَإِنْ كانَ طَعْمُ الْيَأْسِ مُرّاً فَإِنَّهُ *** أَلَذُّ وَأَحْلى مِنْ سُؤالِ الاَْراذِلِ

اگر چه طعم يأس، تلخ است ولى شيرين تر و لذت بخش تر از درخواست و تقاضا از افراد رذل و پست است.

آن گاه در چهارمين توصيه مى افزايد: «درآمد (كم) همراه با پاكى و درست كارى بهتر از ثروت فراوان توأم با فجور و گناه است»; (وَالْحِرْفَةُ مَعَ الْعِفَّةِ خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى مَعَ الْفُجُورِ).

عفت از نظر لغت و موارد استعمال نزد علماى اخلاق، تنها به معناى خودنگهدارى جنسى نيست، بلكه هرگونه خويشتن دارى از گناه را شامل مى شود و در جمله بالا به اين معناست، زيرا بعضى به هر گناه و زشتى تن در مى دهند تا ثروتى را از اين سو و آن سو جمع آورى كنند اما مؤمنان پاك دل ممكن است از طريق حلال و خالى از هرگونه گناه به ثروت كمترى برسند; امام(عليه السلام)مى فرمايد اين را بر آن ترجيح بده.

حضرت در پنجمين توصيه مى فرمايد: «انسان اسرار خويش را (بهتر از هر كس ديگر) نگهدارى مى كند»; (وَالْمَرْءُ أَحْفَظُ لِسِرِّهِ).

زيرا انسان، نسبت به اسرار خود از همه دلسوزتر است، چون افشاى آنها گاه موجب ضرر و زيان و گاه سبب آبرو ريزى و هتك حيثيت او مى شود در حالى كه ديگران از افشاى سر او ممكن است هيچ آسيبى نبينند، بنابراين اگر مى خواهد اسرارش محفوظ شود بايد در صندوق سينه خود آن را محكم نگه دارد، همان گونه كه در كلمات قصار امام(عليه السلام) آمده است «صَدْرُ الْعاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ; سينه انسان خردمند صندوق اسرار اوست».

در ششمين توصيه مى فرمايد: «بسيارند كسانى كه بر زيان خود تلاش مى كنند»; (وَرُبَّ سَاع(4) فِيمَا يَضُرُّهُ).

اشاره به اينكه سعى و تلاش بايد روى حساب باشد. به بيان ديگر، تلاش بايد با تدبير توأم گردد نكند انسان با دست خويش ريشه خود را قطع كند كه اين بدترين نوع مصيبت است.

در هفتمين توصيه مى فرمايد: «كسى كه پرحرفى مى كند سخنان ناروا و بى معنا فراوان مى گويد»; (مَنْ أَكْثَرَ أَهْجَرَ(5)).

آرى يكى از فوايد سكوت، گرفتار نشدن در دام سخنان بى معناست و اين بسيار به تجربه رسيده كه افراد پر حرف پرت و پلا زياد مى گويند، زيرا سخنان سنجيده و حساب شده، فكر و مطالعه مى خواهد در حالى كه افراد پر حرف مجالى براى فكر ندارند. امام(عليه السلام) در غررالحكم عواقب سوء زيادى براى افراد پر حرف بيان فرموده از جمله اينكه «مَنْ كَثُرَ كَلامُهُ زَلَّ; كسى كه سخن بسيار گويد لغزش فراوان خواهد داشت»(6) و همين امر آبروى او را مى برد و سبب خوارى و رسوايى مى گردد به عكس كسانى كه كم و سنجيده سخن مى گويند، سبب آبرومندى خود مى شوند و به گفته شاعر:

كم گوى و گزيده گوى چون در *** تا ز اندك تو جهان شود پر

در هشتمين توصيه مى فرمايد: «هر كس انديشه خود را به كار گيرد حقايق را مى بيند و راه صحيح را انتخاب مى كند»; (وَمَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ).

اهمّيّت تفكر در همه امور دنيا و آخرت چيزى نيست كه بر كسى مخفى باشد و تمام افراد پيروزمند و موفق همين راه را پيموده اند.

قرآن مجيد در اين باره مى فرمايد: «(كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الاْياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُون * فِي الدُّنْيا وَالاْخِرَة); اين چنين خداوند آيات را براى شما روشن مى سازد; شايد بينديشيد. * درباره دنيا و آخرت».(7)

در نهمين توصيه مى فرمايد: «به نيكوكاران و اهل خير نزديك شو تا از آنها شوى و از بدكاران و اهل شر دور شو تا از آنها جدا گردى»; (قَارِنْ أَهْلَ الْخَيْرِ تَكُنْ مِنْهُمْ، وَبَايِنْ أَهْلَ الشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ).

اشاره به اينكه تأثير مجالست و هم نشينى غير قابل انكار است; همنشينى با بدان انسان را بدبخت و با نيكان انسان را خوشبخت مى سازد. در قرآن مجيد اشاره روشنى به اين معنا شده است آنجا كه مى فرمايد: «(وَيَوْمَ يَعَضُّ الظّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبيلاً * يا وَيْلَتى لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَليلاً * لَقَدْ أَضَلَّنِى عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِى وَكانَ الشَّيْطانُ لِلاِْنْسانِ خَذُولاً); به ياد آور روزى را كه ستمكار دست خود را (از شدت حسرت) به دندان مى گزد و مى گويد: اى كاش با رسول (خدا) راهى برگزيده بودم * اى واى بر من، كاش فلان (شخص گمراه) را به دوستى انتخاب نكرده بودم * او مرا از يادآورى (حق) گمراه ساخت بعد از آنكه (ياد حق) به سراغ من آمده بود و شيطان هميشه انسان را تنها و بى ياور مى گذارد».(8)

پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در حديث معروفى مى فرمايد: «الْمَرْءُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ وَقَرِينِهِ; انسان بر همان دينى است كه دوست و رفيقش دارد».(9)

همين امر سبب مى شود كه بهترين راه براى شناخت شخصيت انسانى پيچيده و ناشناخته نگاه به همنشينان او باشد، همان گونه كه در حديث امير مؤمنان على(عليه السلام) وارد شده است: «فَمَنِ اشْتَبَهَ عَلَيْكُمْ أَمْرُهُ وَلَمْ تَعْرِفُوا دِينَهُ فَانْظُرُوا إِلَى خُلَطَائِهِ فَإِنْ كَانُوا أَهْلَ دِينِ اللهِ فَهُوَ عَلَى دِينِ اللهِ وَإِنْ كَانُوا عَلَى غَيْرِ دِينِ اللهِ فَلاَ حَظَّ لَهُ مِنْ دِينِ اللَّه; اگر حال كسى بر شما مشتبه شد و دين او را نشناختيد به همنشينان او نگاه كنيد; اگر اهل دين الهى باشند او هم بر دين خداست و اگر بر غير دين الهى باشند او نيز بهره اى از دين ندارد».(10)

در دهمين توصيه مى فرمايد: «بدترين غذاها غذاى حرام است»; (بِئْسَ الطَّعَامُ الْحَرَامُ).

قرآن مجيد كسانى را كه اموال يتيمان را مى خورند به عنوان كسانى معرفى كرده كه آتش مى خورند: (إِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ ناراً).(11) بقيه غذاهاى حرام نيز بى شباهت به اموال يتيمان نيست; در روايات آمده است از جمله موانع استجابت دعا خوردن غذاى حرام است. قبلاً به اين حديث نبوى اشاره كرديم.

امام(عليه السلام) در يازدهمين توصيه مى فرمايد: «ستم بر ناتوان زشت ترين ستم است»; (وَظُلْمُ الضَّعِيفِ أَفْحَشُ الظُّلْمِ).

زيرا او قادر بر دفاع از خويشتن نيست. مرحوم كلينى در كتاب كافى از امام باقر(عليه السلام) نقل مى كند: «لَمَّا حَضَرَ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ الْوَفَاةُ ضَمَّنِي إِلَى صَدْرِهِ ثُمَّ قَالَ يَا بُنَيَّ أُوصِيكَ بِمَا أَوْصَانِي بِهِ أَبِي(عليه السلام) حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ وَبِمَا ذَكَرَ أَنَّ أَبَاهُ أَوْصَاهُ بِهِ قَالَ يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ وَظُلْمَ مَنْ لاَ يَجِدُ عَلَيْكَ نَاصِراً إِلاَّ اللهَ; هنگامى كه پدرم در آستانه رحلت از دنيا بود مرا به سينه خود چسبانيد و فرمود اين سخنى است كه پدرم در آستانه وفات (شهادت) سفارش كرد و او از پدرش (امير مؤمنان على(عليه السلام)) نقل فرمود: كه بپرهيز از ستم كردن بر كسى كه يار و ياورى جز خدا ندارد».(12)

البتّه ظلم درباره همه كس قبيح است; ولى اگر كسى مثلا به ثروتمندى ظلم كند و مقدارى از مال او را ببرد، گرچه كار خلافى كرده، لطمه زيادى بر او وارد نمى شود به خلاف آن كس كه از فقيرى مالى ببرد.

در دوازدهمين توصيه مى فرمايد: «در آنجا كه رفق و مدارا سبب خشونت مى شود خشونت مدارا محسوب خواهد شد; چه بسا داروهايى كه سبب بيمارى گردد و بيمارى هايى كه داروى انسان است»; (إِذَا كَانَ الرِّفْقُ خُرْقاً(13) كَانَ الْخُرْقُ. رِفْقاً رُبَّمَا كَانَ الدَّوَاءُ دَاءً، وَالدَّاءُ دَوَاءً).

اصل و اساس در برنامه هاى زندگى، نرمش و مداراست; ولى گاه افرادى پيدا مى شوند كه از اين رفتار انسانى سوء استفاده كرده بر خشونت خود مى افزايند در مقابل اين افراد خشونت تنها طريق اصلاح است. جمله بعد در واقع به منزله علت براى اين جمله است، زيرا مواردى پيدا مى شود كه دوا، درد را فزون تر مى سازد و تحمل درد، دوا محسوب مى شود همان گونه كه شاعر گفته است:

هر كجا داغ بايدت فرمود *** چون تو مرهم نهى ندارد سود

اشاره به اينكه زخم هايى است كه تنها درمان آن در گذشته داغ كردن و سوزاندن بود، به يقين در آنجا مرهم نهادن بيهوده و گاه سبب افزايش بيمارى است و به عكس گاه بيمارى هايى عارض انسان مى شود كه سبب بهبودى از بيمارى هاى مهم ترى است.

در سيزدهمين توصيه مى فرمايد: «و گاه كسانى كه اهل اندرز نيستند اندرزى مى دهند و آن كس كه (اهل اندرز است و) از او نصيحت خواسته شده خيانت مى كند»; (وَرُبَّمَا نَصَحَ غَيْرُ النَّاصِحِ، وَغَشَّ(14) الْمُسْتَنْصَحُ(15)).

اشاره به اينكه هميشه نبايد به سخنان كسانى كه اهل نصيحت نيستند بدبين بود; گاه مى شود از آنها سخن حكمت آميز و ناصحانه اى صادر مى گردد و به عكس، خيرخواهان نصيحت گو، گاه از روى خطا و حسادت و عوامل ديگر در نصيحت خود خيانت مى كنند، بنابراين هميشه نبايد به آنها خوش بين بود و در هر دو صورت حكم عقل را بايد به كار گرفت و از قراين به درستى و نادرستى اندرز اندرزگويان پى برد.

مرحوم علاّمه مجلسى در بحارالانوار حديث معروف جالبى در اين زمينه نقل مى كند كه پس از پايان طوفان نوح، شيطان در برابر حضرت نوح(عليه السلام) ظاهر شد و گفت: خدمت بزرگى به من كردى و حقى بر من دارى مى خواهم جبران كنم. نوح(عليه السلام) به او گفت: من بسيار ناراحت مى شوم كه من خدمتى به تو كرده باشم بگو چيست؟ گفت: آرى تو نفرين كردى و قومت را غرق نمودى اكنون كسى باقى نمانده كه من او را گمراه كنم و مدتى استراحت مى كنم تا جمع ديگرى به وجود آيند و به گمراه ساختن آنها بپردازم نوح گفت: چه خدمتى به من مى خواهى بكنى (در بعضى از روايات ديگر آمده است كه نوح حاضر به پذيرش از او نبود ولى از سوى خداوند خطاب آمد: گرچه كار او شيطنت است ولى در اينجا راست مى گويد، بپذير)(16); شيطان گفت: «اذْكُرْنِي فِي ثَلاَثِ مَوَاطِنَ فَإِنِّي أَقْرَبُ مَا أَكُونُ إِلَى الْعَبْدِ إِذَا كَانَ فِي إِحْدَاهُنَّ اذْكُرْنِي إِذَا غَضِبْتَ وَاذْكُرْنِي إِذَا حَكَمْتَ بَيْنَ اثْنَيْنِ اذْكُرْنِي إِذَا كُنْتَ مَعَ امْرَأَة خَالِياً لَيْسَ مَعَكُمَا أَحَدٌ; در سه جا مراقب من باش كه من در اين سه مورد به بندگان خدا از هميشه نزديك ترم: هنگامى كه خشمگين شوى مراقب من باش و هنگامى كه در ميان دو نفر قضاوت مى كنى (باز هم) مراقب من باش و هنگامى كه با زنى در خلوتگاهى كه شخص ديگرى در آنجا نباشد همراه شوى در آنجا نيز مراقب من باش».(17) اين در واقع يكى از مصاديق روشن كلام مولا امير مؤمنان است.

در چهاردهمين توصيه مى فرمايد: «از تكيه كردن بر آرزوها برحذر باش كه سرمايه احمق هاست»; (وَإِيَّاكَ وَالاِتِّكَالَ عَلَى الْمُنَى فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْكَى(18)).

منظور از «مُنى; آرزوها» آرزوهاى دور و دراز است كه به خيالات شبيه تر است و آنها كه گرفتار اين گونه آرزوها مى شوند، نيروهاى فعال خود را بيهوده هدر مى دهند و سرانجام به جايى نمى رسند. از سوى ديگر تكيه بر اين گونه آرزوها تمام فكر و عمر انسان را به خود مشغول مى دارد و از پرداختن به معاد باز مى دارد.

اين همان چيزى است كه در حديث معروفى كه هم از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده و هم از امير مؤمنان على(عليه السلام) در نهج البلاغه، فرمودند: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَى وَطُولُ الاَْمَلِ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَأَمَّا طُولُ الاَْمَلِ فَيُنْسِي الاْخِرَة; اى مردم چيزى كه بر شما مى ترسم دو چيز است: پيروى از هواى نفس و آرزوهاى دور و دراز، چرا كه پيروى از هواى نفس شما را از حق باز مى دارد و آرزوهاى دور و دراز آخرت را به فراموشى مى سپارد».(19)

در پانزدهمين توصيه مى فرمايد: «عقل، حفظ و نگهدارى تجربه هاست»; (وَالْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ).

اشاره به اينكه هنگامى كه تجربه ها جمع آورى شود با توجّه به اينكه «حُكْمُ الاْمْثالِ فيما يَجُوزُ وَفيما لايَجُوزُ واحِدٌ; حوادث مشابه نتيجه مشابه دارند» و حديث معروف «إِنَّ الْمُؤْمِنَ لاَ يُلْدَغُ مِنْ جُحْر مَرَّتَيْنِ; انسان با ايمان از يك سوراخ دوبار گزيده نمى شود»(20) سبب مى شود كه انسان، راه صحيح را در برخورد با حوادث آينده پيدا كند و از تجربيات پيشينيان درس بگيرد و از زيان هاى ناشى از خطاها رهايى يابد.

بسيارى از قواعد كلى عقلى از همين تجربيات جزئى برگرفته شده (طبق قاعده استقراى منطقى) البتّه اين تجربه ها گاه مربوط به خود انسان است و گاه از تجربه هاى ديگران استفاده مى كند كه اين به اصطلاح «نُورٌ عَلى نُور» است و به همين دليل مديرانِ مدبر به مطالعه تاريخ پيشينيان اهمّيّت فراوان مى دهند.

كوتاه سخن اينكه انسان اگر تجارب خويش را حفظ كند و از تجارب ديگران نيز استفاده كند، هم مى تواند در موارد مشابه، گرفتار خطا نشود و هم قانونى كلى از موارد جزئى تهيه كند كه براى خودش و ديگران در همه شئون زندگى مفيد و سودمند باشد.

در نامه 78 تعبير شديدترى در اين زمينه آمده است مى فرمايد: «فَإِنَّ الشَّقِيَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِيَ مِنَ الْعَقْلِ وَالتَّجْرِبَة; بدبخت كسى است كه از عقل و تجربيات خود سود نبرد».

در شانزدهمين توصيه مى فرمايد: «بهترين تجربه هاى تو آن است كه به تو اندرز دهد»; (وَخَيْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ).

اشاره به اينكه تجربه ها گاه سود مادى مى آورد و گاه سود معنوى و بهترين تجربه ها آن است كه داراى سود معنوى باشد.

در كلمات قصار امام(عليه السلام) آمده است: «لَمْ يَذْهَبْ مِنْ مَالِكَ مَا وَعَظَكَ; آنچه از مال تو از دست برود ولى باعث اندرز و بيدارى تو شود در واقع از دست نرفته است».(21)

در هفدهمين توصيه مى فرمايد: «فرصت را پيش از آنكه از دست برود و مايه اندوه گردد غنيمت بشمار»; (بَادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ غُصَّةً).

فرصت به معناى فراهم بودن مقدمات براى رسيدن به يك مقصد است; گاه انسان مقصد مهمى دارد و مقدماتش فراهم نيست; ولى ناگهان در يك لحظه فراهم مى گردد كه بايد بدون فوت وقت از آن لحظه استفاده كند و خود را به مقصد برساند كه اگر غفلت كند و از دست برود چه بسا در آينده هرگز چنان شرايطى براى رسيدن به مقصد فراهم نگردد. فرصت مانند بادها و نسيم هاى موافقى است كه به سوى مقصد مىوزد كه اگر كشتى بادبانى از آن استفاده نكند ممكن است ساعت ها و روزها بر سطح دريا بماند و مايه غصه و اندوه شود.

در حديث مشهورى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «إِنَّ لِرَبِّكُمْ فِي أَيَّامِ دَهْرِكُمْ نَفَحَات أَلاَ فَتَعَرَّضُوا لَهَا; (بدانيد) از سوى پروردگار شما در ايام زندگيتان نسيم هاى سعادتى مىوزد از آن استفاده كنيد و خود را در معرض آن قرار دهيد».(22)

در حديث ديگرى از آن حضرت آمده: «مَنْ فُتح لَهُ بابٌ مِنَ الْخَيْرِ فَلْيَنْتَهِزْهُ فَإِنَّهُ لا يَدْرى مَتى يُغلَقُ عَنْهُ; كسى كه درى از خير به روى او گشوده شود بايد برخيزد و از آن بهره گيرد، زيرا نمى داند چه زمانى اين در بسته مى شود».(23)

در اين زمينه، روايات معصومين(عليهم السلام) و عبارات بزرگان فراون است با حديثى از امير مؤمنان(عليه السلام) آن را پايان مى دهيم فرمود: «أَشَدُّ الْغُصَصِ فَوْتُ الْفُرَصِ; شديدترين غصه ها از دست رفتن فرصت هاست».(24)

سپس در هجدهمين توصيه مى فرمايد: «نه هركس طالب چيزى باشد به خواسته اش مى رسد و نه هركس كه از نظر پنهان شد باز مى گردد»; (لَيْسَ كُلُّ طَالِب يُصِيبُ، وَلاَ كُلُّ غَائِب يَئُوبُ).

اين دو جمله مى تواند به منزله علتى براى توصيه مبادرت به فرصت ها باشد كه در جمله قبل گذشت، زيرا انسان تنها در صورتى به مقصود مى رسد كه در زمينه فراهم بودن شرايط برخيزد و تلاش كند در غير اين صورت تلاش او بيهوده است. واژه «غائب» مى تواند اشاره به فرصت از دست رفته باشد كه اى بسا دوباره باز نگردد. در عين حال مى تواند توصيه مستقلى باشد اشاره به اينكه انسان هميشه نبايد انتظار داشته باشد كه از كوشش هايش نتيجه بگيرد. به بيان ديگر، از شكست ها نبايد نااميد گردد.

در نوزدهمين توصيه مى فرمايد: «تباه كردن زاد و توشه نوعى فساد است و سبب فاسد شدن معاد»; (وَمِنَ الْفَسَادِ إِضَاعَةُ الزَّادِ وَمَفْسَدَةُ الْمَعَادِ).

منظور از زاد و توشه در اينجا همان زاد و توشه تقوا براى سفر آخرت است كه اگر انسان آن را از دست دهد آخرت او تباه خواهد شد.

در بيستمين توصيه مى فرمايد: «هر كارى سرانجامى دارد (بايد مراقب سرانجام آن بود)»; (وَلِكُلِّ أَمْر عَاقِبَةٌ).

اشاره به اينكه انسان هنگامى كه دست به كارى مى زند بايد در عاقبت آن بينديشد و بى حساب و كتاب اقدام نكند; اگر عاقبت آن نيك است در انجام آن بكوشد وگرنه بپرهيزد.

در غررالحكم از امام امير مؤمنان على(عليه السلام) همين جمله با اضافه اى نقل شده: «وَلِكُلِّ أمْر عاقِبَةٌ حُلْوَةٌ اَوْ مُرَّةٌ; هر كار عاقبتى شيرين يا تلخ دارد (كه بايد به آن انديشيد)».(25)

در بيست و يكمين توصيه مى فرمايد: «آنچه برايت مقدر شده به زودى به تو خواهد رسيد»; (سَوْفَ يَأْتِيكَ مَا قُدِّرَ لَكَ).

مقصود اينكه نبايد بيهوده حرص زد; نه بدين معنا كه انسان تلاش براى معاش را رها سازد و كوشش براى بهبود زندگى را فراموش كند، بلكه هدف اين است كه از تلاش هاى بيهوده و حريصانه بپرهيزد. همه رواياتى كه به مقدر بودن روزى اشاره مى كند نيز ناظر به همين معناست.

در بيست و دومين توصيه مى افزايد: «هر بازرگانى خود را به مخاطره مى اندازد»; (التَّاجِرُ مُخَاطِرٌ(26)).

بازرگان هميشه از تجارت خود سود نمى برد و به اصطلاح امروز، تجارت نوعى ريسك است; بنابراين انسان بايد شجاع باشد و بر خدا توكل كند و از زيان هاى احتمالى نهراسد و از زيان ها نااميد و مأيوس نشود. البتّه تاجر بايد تلاش و كوشش و تدبير را از دست ندهد; ولى اگر با زيانى مواجه شد نيز ناراحت نگردد.

اين احتمال نيز داده شده كه اين جمله اشاره به جنبه هاى معنوى تجارت باشد، زيرا تاجر گاه آلوده اموال حرام مى شود و سعادت خود را به خطر مى افكند، بنابراين بايد همواره مراقب اين خطرات باشد مخصوصاً در عصر و زمان ما كه اموال حرام و تجارت هاى نامشروع فزونى گرفته و گاه پرسود بودن آن چشم عقل را مى بندد و تاجر را گرفتار گناه مى سازد.

آن گاه در بيست و سومين توصيه مى فرمايد: «(همواره دنبال فزونى مباش زيرا) چه بسا سرمايه كم از سرمايه زياد پربركت تر و رشدش بيشتر است»; (وَرُبَّ يَسِير أَنْمَى مِنْ كَثِير).

اشاره به اينكه هميشه نبايد به كميت اعمال و كارها نگاه كرد، بلكه مهم كيفيت آن است; چه بسا اعمال كمتر با كيفيت بالاتر و خلوص بيشتر بارورتر و مؤثرتر باشد. قرآن مجيد مى فرمايد: «(الَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً); آن كس كه مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدام يك از شما بهتر عمل مى كنيد».(27)

احتمال ديگر در تفسير اين جمله آن است كه انسان نبايد در زندگى مادى دنبال سرمايه هاى فزون تر باشد چه بسا سرمايه كمتر پاك تر و حلال تر بوده، و نمو و رشد بيشترى داشته باشد. قرآن مجيد مى فرمايد: «(وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِّباً لِّيَرْبُوَا فِى أَمْوالِ النّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللهِ وَما آتَيْتُمْ مِّنْ زَكاة تُريدُونَ وَجْهَ اللهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ); آنچه به عنوان ربا مى پردازيد تا در اموال مردم فزونى يابد، نزد خدا فزونى نخواهد يافت; و آنچه را به عنوان زكات مى دهيد و تنها رضاى خدا را مى طلبيد (مايه بركت و فزونى است و) كسانى كه چنين مى كنند داراى پاداش مضاعف اند».(28)

حضرت در بيست و چهارمين توصيه مى فرمايد: «نه در كمك كارِ پست خيرى است و نه در دوستِ متهم»; (لاَ خَيْرَ فِي مُعِين مَهِين(29)، وَلاَ فِي صَدِيق ظَنِين(30))، زيرا هرگاه فرد پستى انسان را يارى كند غالباً توأم با منت است اضافه بر اين شخصيت انسان در نظر مردم پايين مى آيد، زيرا فرد پستى در يارى اوست و دوست متهم هرچند حق دوستى را ادا كند سبب متهم شدن انسان و آبروريزى او مى شود و اينجاست كه بايد عطايش را به لقايش بخشيد.

در بيست و پنجمين توصيه مى فرمايد: «تا روزگار در اختيار توست به آسانى از آن بهره گير»; (سَاهِلِ(31) الدَّهْرَ مَا ذَلَّ لَكَ قَعُودُهُ).

اشاره به اينكه ممكن است چنين فرصتى هميشه به دست نيايد. اين احتمال نيز در تفسير اين جمله وجود دارد كه هرگاه روزگار با تو مدارا كند تو هم آسان بگير و مدارا كن و به گفته شاعر:

إذِا الدَّهْرُ أعْطاكَ الْعِنانَ فَسُرْ بِهِ *** رُوَيْداً وَلا تَعْنَفْ فَيُصْبِحُ شامِساً

هنگامى كه روزگار زمام خود را در اختيار تو بگذارد آرام با او حركت كن و فشار مياور كه ممكن است چموش و سركش شود.

در بيست و ششمين توصيه مى فرمايد: «هيچ گاه نعمتى را كه دارى به خاطر اينكه بيشتر به دست آورى به خطر مينداز»; (وَلاَ تُخَاطِرْ بِشَيْء رَجَاءَ أَكْثَرَ مِنْهُ).

گاه انسان، نعمت هايى در اختيار دارد; ولى طمع و فزون طلبى او را وادار مى كند كه براى به چنگ آوردن نعمت بيشتر آن را به مخاطره افكند. اين كار عاقلانه نيست. مثل اينكه انسان مال خود را در اختيار افرادى كه آگاهى بر تجارت و مضاربه ندارند به هواى قول هايى كه براى سود بيشتر مى دهند بگذارد و سرانجام نه تنها سودى عايدش نشود بلكه اصل سرمايه نيز از دست بدهد.

سرانجام در بيست و هفتمين و آخرين توصيه (در اين بخش از وصيّت نامه) مى فرمايد: «از سوار شدن بر مركب سركش لجاجت برحذر باش كه تو را بيچاره مى كند»; (وَإِيَّاكَ أَنْ تَجْمَحَ(32) بِكَ مَطِيَّةُ اللَّجَاجِ).

لجاجت آن است كه انسان بر سخن باطل يا طريقه نادرستى كه بطلان آن بر او ثابت شده اصرار ورزد به گمان اينكه شخصيت خود را در انظار نشكند در حالى كه اگر در اين گونه موارد انسان در برابر حق تواضع كند و آن را پذيرا شود، اعتبار و آبروى او در انظار مردم بيشتر خواهد شد.

رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «إِيَّاكَ وَاللَّجَاجَةَ فَإِنَّ أَوَّلَهَا جَهْلٌ وَآخِرَهَا نَدَامَة; از لجاجت بپرهيز كه آغازش جهل و نادانى و آخرش ندامت و پشيمانى است».(33)

در حديثى ديگر از همين امام(عليه السلام) مى خوانيم: «لا مَرْكَبَ أَجْمَحَ مِنَ اللَّجاجِ; مركبى سركش تر از لجاجت نيست».(34)

به راستى اگر كسى تنها وصاياى بيست و هفت گانه اين بخش از وصيّت نامه را كه با عباراتى كوتاه و پرمعنا ايراد شده بود در زندگى خود پياده كند چه سعادتى نصيب او مى شود و اگر جامعه اى توفيق عمل به آن را يابد چه جامعه اى خوشبخت و سعادتمند خواهد بود.

##### 1 . «تلافى» از ريشه «لفى» بر وزن «نفى» به معناى جبران كردن است و «الفاء» به معناى يافتن.
2 . «فرط» از ريشه «فرط» بر وزن «شرط» به معناى كوتاهى كردن و «افراط» زياده روى كردن است.
3 . تهذيب، ج 6، ص 378، ح 273.
4 . «ساع» «ساعى» كوشش گر است، از ريشه «سعى» است.
5 . «اهجر» از ريشه «هجر» بر وزن «فجر» در اصل به معناى دورى و جدايى است. سپس به معناى هذيان گفتن مريض هم آمده، زيرا سخنانش در آن حالت ناخوش آيند و دور كننده است.
6 . غررالحكم، 4119.
7 . بقره، آيات 219 و 220.
8 . فرقان، آيات 27-29.
9 . كافى، ج 2، ص 375، ح 3.
10 . بحارالانوار، ج 71، ص 197، ح 31.
11 . نساء، آيه 10 .
12 . كافى، ج 2، ص 331، ح 5.
13 . «خُرْق» به معناى خشونت به خرج دادن (ضد رفق و مدارا كردن.)
14 . «غشّ» از ريشه «غش» (به كسر غين) به معناى خيانت كردن است.
15 . «المستنصَح» (به صورت اسم مفعول) به معناى كسى است كه از او نصيحت مى طلبند.
16 . بحارالانوار، ج 11، ص 288، ح 10.
17 . همان مدرك، ص 318، ح 20.
18 . «نَوْكى» جمع «انوك» بر وزن «ابتر» به معناى شخص احمق و نادان است.
19 . نهج البلاغه، خطبه 42 و در بحارالانوار، ج 2، ص 35، ح 37 نيز از با كمى تفاوت از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است.
20 . بحارالانوار، ج 19، ص 345.
21 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 196.
22 . بحارالانوار، ج 65، ص 221.
23 . كنزالعمال، ح 43134.
24 . غررالحكم، 10818.
25 . غررالحكم، 10913.
26 . «مخاطر» كسى است كه خود را به خطر مى افكند.
27 . ملك، آيه 2.
28 . روم، آيه 39.
29 . «مهين» به معناى پست و حقير و ضعيف از ريشه «مهانة» گرفته شده است.
30 . «ظنين» به معناى شخص متهم، از ريشه «ظنّ» به معناى گمان گرفته شده و معناى اسم مفعولى دارد.
31 . «ساهل» امر از ريشه «مساهلة» به معناى مدارا كردن است.
32 . «تجمح» فعل مضارع از ريشه «جموح» به معناى سركشى و چموشى است.
33 . بحارالانوار، ج 74، ص 69، ح 6.
34 . غررالحكم، ح 10643.

▲بخش بيست و پنجم

احْمِلْ نَفْسَكَ مِنْ أَخِيكَ عِنْدَ صَرْمِهِ عَلَى الصِّلَةِ، وَعِنْدَ صُدُودِهِ عَلَى اللَّطَفِ وَالْمُقَارَبَةِ، وَعِنْدَ جُمُودِهِ عَلَى الْبَذْلِ، وَعِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَى الدُّنُوِّ، وَعِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَى اللِّينِ، وَعِنْدَ جُرْمِهِ عَلَى الْعُذْرِ، حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ، وَكَأَنَّهُ ذُو نِعْمَة عَلَيْكَ وَإِيَّاكَ أَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، أَوْ أَنْ تَفْعَلَهُ بِغَيْرِ أَهْلِهِ. لاَ تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِيقِكَ صَدِيقاً فَتُعَادِيَ صَدِيقَكَ، وَامْحَضْ أَخَاكَ النَّصِيحَةَ، حَسَنَةً كَانَتْ أَوْ قَبِيحَةً، وَتَجَرَّعِ الْغَيْظَ فَإِنِّي لَمْ أَرَ جُرْعَةً أَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً، وَلاَ أَلَذَّ مَغَبَّةً. وَلِنْ لِمَنْ غَالَظَكَ، فَإِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَلِينَ لَكَ، وَخُذْ عَلَى عَدُوِّكَ بِالْفَضْلِ فَإِنَّهُ أَحْلَى الظَّفَرَيْنِ. وَإِنْ أَرَدْتَ قَطِيعَةَ أَخِيكَ فَاسْتَبْقِ لَهُ مِنْ نَفْسِكَ بَقِيَّةً يَرْجِعُ إِلَيْهَا إِنْ بَدَا لَهُ ذَلِكَ يَوْماً مَا. وَمَنْ ظَنَّ بِكَ خَيْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ.

ترجمه

(فرزندم!) در مقابل برادر دينى خود (اين امور را بر خود تحميل كن:) به هنگام قطع رابطه از ناحيه او، تو پيوند برقرار نما و در زمان قهر و دوريش به او نزديك شو، در برابر بخلش، بذل و بخشش و به وقت دورى كردنش نزديكى اختيار كن، به هنگام سخت گيريش نرمش و به هنگام جرم، عذرش را بپذير، آن گونه كه گويا تو بنده او هستى و او صاحب نعمت توست; اما بر حذر باش از اينكه اين كار را در غير محلش قرار دهى يا درباره كسى كه اهليّت ندارد به كار بندى. هرگز دشمن دوست خود را به دوستى مگير كه با اين كار به دشمنى با دوست خود برخاسته اى. نصيحت خالصانه خود را براى برادرت مهيا ساز، خواه اين نصيحت (براى او) زيبا و خوشايند باشد يا زشت و ناراحت كننده.

خشم خود را جرعه جرعه فرو بر كه من جرعه اى شيرين تر و خوش عاقبت تر و لذت بخش تر از آن نديدم.

با كسى كه نسبت به تو با خشونت رفتار مى كند نرمى كن كه اميد مى رود به زودى در برابر تو نرم شود. با دشمن خود با فضل و كرم رفتار كن كه در اين صورت از ميان دو پيروزى (پيروزى از طريق خشونت و پيروزى از طريق محبّت) شيرين ترين را برگزيده اى. اگر خواستى پيوند برادرى و رفاقت را قطع كنى جايى براى آشتى بگذار كه اگر روزى خواست باز گردد بتواند. كسى كه درباره تو گمان نيكى ببرد با عمل خود گمانش را تصديق كن.

▲شرح و تفسير

▲در برابر بدى ها نيكى كن!

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه وظيفه انسان را در برابر دوستانش ضمن چند توصيه بيان مى فرمايد; نخست مى گويد: «در برابر برادر دينى خود (اين امور را بر خويش تحميل كن:) به هنگام قطع رابطه از ناحيه او، تو پيوند برقرار نما و در زمان قهر و دوريش به او نزديك شو، در برابر بخلش، بذل و بخشش و به وقت دورى كردنش نزديكى اختيار كن، به هنگام سخت گيريش نرمش و به هنگام جرم عذرش را بپذير آن گونه كه گويا تو بنده او هستى و او صاحب نعمت توست»; (احْمِلْ نَفْسَكَ مِنْ أَخِيكَ عِنْدَ صَرْمِهِ(1) عَلَى الصِّلَةِ، وَعِنْدَ صُدُودِهِ(2) عَلَى اللَّطَفِ(3) وَالْمُقَارَبَةِ، وَعِنْدَ جُمُودِهِ(4) عَلَى الْبَذْلِ، وَعِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَى الدُّنُوِّ، وَعِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَى اللِّينِ، وَعِنْدَ جُرْمِهِ عَلَى الْعُذْرِ، حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ، وَكَأَنَّهُ ذُو نِعْمَة عَلَيْكَ).

امام(عليه السلام) در اين توصيه، فرزند خود را از مقابله به مثل در برابر خشونت و بى محبتى دوستان، بر حذر مى دارد و در ضمن شش جمله مقابله به ضد را در اين گونه موارد توصيه مى كند، چرا كه مقابله به مثل پايه و اساس دوستى را به خطر مى افكند و انسان دوستان خود را از دست مى دهد; ولى اگر در برابر بى مهرى مهر ورزد و در برابر بدى ها نيكى كند، به زودى دوستش به اشتباه خود پى مى برد و شرمنده مى شود و در مقام جبران بر مى آيد و پايه هاى دوستى محكم تر از پيش مى شود.

عبارات امام(عليه السلام) در اينجا در واقع شرح چيزى است كه در قرآن كريم آمده است: «(ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِىٌّ حَميمٌ * وَما يُلَقّاها إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقّاها إِلاّ ذُو حَظّ عَظيم); بدى را با نيكى دفع كن ناگاه (خواهى ديد) همان كس كه ميان تو و او دشمنى است، گويى دوستى گرم و صميمى است اما جز كسانى كه داراى صبر و استقامتند به اين مقام نمى رسند و جز كسانى كه بهره عظيمى (از ايمان و تقوا) دارند به آن نائل نمى شوند».(5)

گرچه اين آيه در مورد دشمنان است، ولى به طور مسلّم درباره دوستان نيز صادق خواهد بود. سيره پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و ائمه هُدى(عليهم السلام) و علماى بزرگ نيز همين معنا را نشان مى دهد كه جز در موارد استثنايى در برابر بدى هاى دوستان و دشمنان، به مقابله به مثل بر نمى خواستند.

از آنجا كه بعضى از افراد پست و كوته فكر ممكن است از اين گونه رفتار سوء استفاده كنند، امام(عليه السلام) اين گروه را استثنا كرده مى فرمايد: «اما بر حذر باش از اينكه اين كار را در غير محلش قرار دهى يا درباره كسى كه اهليت ندارد به كار بندى»; (وَإِيَّاكَ أَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، أَوْ أَنْ تَفْعَلَهُ بِغَيْرِ أَهْلِهِ).

تفاوت جمله «وَإِيَّاكَ أَنْ تَضَعَ ...» و جمله «أَوْ أَنْ تَفْعَلَهُ ...» در اين است كه جمله دوم به افراد نااهل و لجوج و كينه توز اشاره دارد كه نيكى در برابر بدى آنها سبب جرأت و جسارتشان مى شود و مانند «ترحم بر پلنگ تيز دندان» است; ولى جمله اوّل ناظر به كسانى است كه چنين حالتى ندارند; اما نيكى هاى مكرر در برابر بى مهرى هاى آنها چه بسا سبب اشتباهشان مى شود و خيال مى كنند كار خوبى انجام داده اند.

تعبير به «احْمِلْ» در آغاز اين توصيه اشاره به اين است كه خوبى كردن در برابر بدى گرچه براى انسان مشكل است; ولى بايد آن را بر خود تحميل كرد.

حضرت در دومين توصيه مى فرمايد: «هرگز دشمن دوست خود را به دوستى مگير كه با اين كار به دشمنى با دوست خود برخاسته اى»; (لاَ تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِيقِكَ صَدِيقاً فَتُعَادِيَ صَدِيقَكَ).

اين عملى منافقانه است كه انسان هم با دوستش دوستى كند و هم با دشمن دوستش; اين روش كسانى است كه دوستى صادقانه ندارند و هدفشان اين است كه از هر كسى بهره بگيرند و در اين راه از كارهاى ضد و نقيض نيز پروا ندارند.

البتّه اين در جايى است كه دشمنى دشمن ظالمانه باشد نه آنجا كه دوست ما كار خلافى كرده و كار خلافش سبب دشمنى افرادى شده است.

نيز اين سخن در جايى است كه هدف از طرح دوستى با دشمنِ دوست اصلاح ميان آنها نبوده باشد كه اگر اين كار به منظور اصلاح ذات البين باشد نه تنها زشت و ناپسند نيست، بلكه كارى بسيار شايسته است.

شايان توجّه است كه اندرز امام(عليه السلام) در اينجا تنها درباره اشخاص صادق نيست، بلكه درباره گروه ها و ملت ها و دولت ها نيز صادق است، هرچند در دنياى امروز بسيارند دولت هايى كه با طرفين دعوا طرح دوستى مى ريزند بى آنكه قصد صلح و سازشى داشته باشند، بلكه هدفشان اين است كه از هر دو براى تأمين منافع شخصى خود استفاده كنند. هم با ما دوستند و هم با دشمنان ما و جالب اينكه آن را پنهان نمى دارند; آشكارا با ما طرح دوستى عميق مى ريزند و آشكارا با دشمنان ما نرد عشق مى بازند.

شخصى به امير مؤمنان على(عليه السلام) عرض كرد: من هم تو را دوست دارم و هم فلان شخص را ـ و نام بعضى از دشمنان امام(عليه السلام)را برد ـ (در بعضى از روايات آمده كه نام معاويه را برد) امام(عليه السلام) فرمود: تو الان يك چشمى هستى يا به كلى نابينا شو (و دشمنانم را دوست بدار) و يا كاملاً بينا باش (و مرا دوست دار).(6)

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: كسى خدمتش عرض كرد: فلان كس شما را دوست مى دارد; ولى در بيزارى از دشمنانتان ضعيف است فرمود: «هَيْهَاتَ كَذَبَ مَنِ ادَّعَى مَحَبَّتَنَا وَلَمْ يَتَبَرَّأْ مِنْ عَدُوِّنَا; هيهات دروغ مى گويد كسى كه ادعاى محبّت ما مى كند و از دشمنان ما بيزارى نمى جويد».(7)

قرآن كريم خطاب به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «(لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشيرَتَهُم); هيچ قومى را كه ايمان به خدا و روز رستاخيز دارند نمى يابى كه با دشمنان خدا و پيامبرش دوستى كنند، هرچند فرزند پدران، يا پسران يا برادران يا خويشاوندانشان باشند».(8)

سپس در سومين توصيه در اين بخش از وصيّت نامه مى فرمايد: «نصيحت خالصانه خود را براى برادرت مهيا ساز خواه اين نصيحت زيبا و خوشايند باشد يا زشت و ناراحت كننده»; (وَامْحَضْ(9) أَخَاكَ النَّصِيحَةَ، حَسَنَةً كَانَتْ أَوْ قَبِيحَةً).

اشاره به اينكه بسيار مى شود كه دوستان انسان از نصايحى كه ممكن است سبب آزردگى خاطر ما شود پرهيز مى كنند و حقايق را كتمان مى نمايند. آنها در واقع نصيحت كننده با اخلاص نيستند، زيرا اگر مشكل كسى را به او بگويند و موقتاً ناراحت شود; ولى او را از خطر و ضرر يا از گناهى رهايى بخشند بسيار بهتر از آن است كه لب فرو بندند و او را در دام مشكلات و خطرات رها سازند.

متأسّفانه بسيارند كسانى كه روى همين گونه ملاحظات از اندرزهاى به موقع صرف نظر مى كنند و خدا را از خود ناراضى و به خلق خدا خيانت مى نمايند.

جالب اينكه در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «أَحَبُّ إِخْوَانِي إِلَيَّ مَنْ أَهْدَى إِلَيَّ عُيُوبِي; محبوب ترين دوستان من آنها هستند كه عيوب مرا به من هديه مى كنند».(10)

يعنى انسان عاقل نه تنها نبايد از بيان عيوب خود بر زبان ديگران ناراحت شود، بلكه آنها را به گفتن اين عيوب تشويق كند.

در حديث پرمعناى ديگرى از امام باقر(عليه السلام) چنين نقل شده است كه به يكى از دوستانش فرمود: «اتَّبِعْ مَنْ يُبْكِيكَ وَهُوَ لَكَ نَاصِحٌ وَلاَ تَتَّبِعْ مَنْ يُضْحِكُكَ وَهُوَ لَكَ غَاشٌّ; از كسى پيروى كن كه تو را مى گرياند; اما خالصانه سخن مى گويد و از آن كس بپرهيز كه تو را مى خنداند اما ناخالصانه حرف مى زند (و زشتى هايت را در نظرت زيبا نشان مى دهد)».(11)

امام(عليه السلام) در چهارمين توصيه اش مى فرمايد: «خشم خود را جرعه جرعه فرو بر كه من جرعه اى شيرين تر و خوش عاقبت تر و لذت بخش تر از آن نديدم»; (وَتَجَرَّعِ الْغَيْظَ فَإِنِّي لَمْ أَرَ جُرْعَةً أَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً وَلاَ أَلَذَّ مَغَبَّةً(12)).

امام(عليه السلام) در اينجا خشم را به داروى تلخى تشبيه مى كند كه نوشيدنش سخت و طاقت فرساست و به همين دليل انسان ناچار است آن را كم كم و به صورت جرعه جرعه بنوشد; ولى دارويى بسيار شفابخش است و عاقبتش شيرين و لذيذ، زيرا انسان را از شرمسارى و ندامت و پشيمانى و زيان هاى بسيار كه غالباً به هنگام خشم در صورت عدم خويشتن دارى دامان انسان را مى گيرد، نجات مى دهد.

در كافى از امام باقر(عليه السلام) نقل شده است كه فرمود: پدرم به من چنين نصيحت كرد: «يَا بُنَيَّ مَا مِنْ شَيْء أَقَرَّ لِعَيْنِ أَبِيكَ مِنْ جُرْعَةِ غَيْظ عَاقِبَتُهَا صَبْرٌ وَمَا مِنْ شَيْء يَسُرُّنِي أَنَّ لِي بِذُلِّ نَفْسِي حُمْرَ النَّعَمِ; فرزندم چيزى همچون صبر در هنگام خشم مايه روشنى چشم من نخواهد بود و من دوست ندارم نفس خويش را (به هنگام غضب) ذليل سازم هرچند ثروت هاى عظيمى در برابر آن به دست آورم».(13)

در حديثى نيز از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «مَنْ كَظَمَ غَيْظاً وَلَوْ شَاءَ أَنْ يُمْضِيَهُ أَمْضَاهُ أَمْلاََ اللهُ قَلْبَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ رِضَاهُ; كسى كه خشم خود را فرو برد در آنجا كه مى تواند بر طبق آن عمل كند (ولى خوددارى نمايد) خداوند روز قيامت قلبش را از خوشنودى خود پر مى كند».(14)

در پنجمين توصيه مى افزايد: «با كسى كه با تو به خشونت رفتار مى كند نرمى كن كه اميد مى رود به زودى در برابر تو نرم شود»; (وَلِنْ(15) لِمَنْ غَالَظَكَ(16) فَإِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَلِينَ لَكَ).

بسيارند كسانى كه در هنگام خشونت راه خشونت را پيش مى گيرند و خشونت ها به صورت تصاعدى پيش مى رود و گاه به جاهاى خطرناك مى رسد; ولى اگر انسان بر نفس خويش مسلط باشد و با اراده و تصميم خود را در برابر خشونت ها كنترل كند و به جاى خشونت، راه نرمش را پيش گيرد، نه تنها خشونت ها پايان مى گيرد، بلكه جاى خود را به دوستى و محبّت و نرمش مى دهد همان گونه كه قرآن مجيد بر اين معنا تأكيد مى نهد و نيكى را در برابر بدى توصيه مى كند و نيكى را سبب جلب دوستى مى داند.(17)

حضرت در ششمين توصيه مى فرمايد: «با دشمن خود با فضل و كرم رفتار كن كه در اين صورت از ميان دو پيروزى (پيروزى از طريق خشونت و پيروزى از طريق محبّت) شيرين ترين را برگزيده اى»; (وَخُذْ عَلَى عَدُوِّكَ بِالْفَضْلِ فَإِنَّهُ أَحْلَى الظَّفَرَيْنِ).

اين جمله در واقع تاكيدى است بر آنچه در توصيه هاى قبل آمد; ولى با تعبيرى دلپذير مى فرمايد: تو ممكن است از طريق شدت و خشونت بر دشمنت پيروز شوى و نيز ممكن است از طريق ابراز محبّت و دوستى; به يقين دومى شيرين تر است و عاقبت بهترى دارد، چرا كه در آينده بيم خشونتى نخواهى داشت در حالى كه اگر با خشونت پيروز شوى هر زمان انتظار خشونت جديدى از سوى دشمن خواهى داشت و به تعبير ديگر در روش اوّل دشمن همچنان دشمن باقى مى ماند در حالى كه در روش دوم، دشمن مبدل به دوست مى گردد.

در كتاب مقاتل الطالبيين ابوالفرج اصفهانى داستان جالبى در اين زمينه از موسى بن جعفر(عليهما السلام) نقل مى كند كه مردى از خاندان عمر چون حضرت موسى بن جعفر(عليه السلام) را مى ديد، به اميرالمؤمنين على(عليه السلام) دشنام مى داد تا حضرت را ناراحت كند. يكى از دوستان امام(عليه السلام) عرض كرد اجازه دهيد آن مرد ناصبى را به قتل برسانيم. امام(عليه السلام) فرمود: نه سپس سوار شد و به سوى مزرعه آن مرد ناصبى رفت و با مركب خود مقدارى از زراعت او را پايمال كرد. مرد ناصبى فرياد برآورد: زراعت ما را پايمال نكن. امام(عليه السلام) (به خاطر مصالحى) گوش به حرف او نداد و همچنان پيش آمد تا نزد او رسيد و با او به شوخى و مزاح پرداخت سپس فرمود: چقدر هزينه كشت اين زراعت تو شده است عرض كرد: صد دينار. فرمود: چقدر اميد دارى كه سود كنى؟ عرض كرد: نمى دانم. امام(عليه السلام)فرمود: (نگفتم چقدر سود مى كنى) گفتم: چقدر اميد دارى سود كنى؟ عرض كرد: صد دينار. امام(عليه السلام) سيصد دينار در آورد و به او بخشيد. آن مرد برخاست و سر امام(عليه السلام)را بوسيد. هنگامى كه امام(عليه السلام) بعد از اين ماجرا وارد مسجد شد آن مرد ناصبى برخاست سلام كرد و گفت: «اَللهُ أعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَه; خدا مى داند رسالت و نبوّت خود را در چه خاندانى قرار دهد» ياران آن مرد ناصبى برخاستند و او را نهى كردند و گفتند: اين چه كارى است كه مى كنى؟ مرد ناصبى به آنها دشنام داد. در اينجا امام(عليه السلام) به يارانش فرمود: كدام يك بهتر بود آنچه را شما مى خواستيد يا آنچه را من مى خواستم؟(18)

آن گاه امام(عليه السلام) در هفتمين توصيه مى فرمايد: «اگر خواستى پيوند برادرى و رفاقت را قطع كنى جايى براى آشتى بگذار كه اگر روزى خواست باز گردد بتواند»; (وَإِنْ أَرَدْتَ قَطِيعَةَ أَخِيكَ فَاسْتَبْقِ لَهُ مِنْ نَفْسِكَ بَقِيَّةً يَرْجِعُ إِلَيْهَا إِنْ بَدَا لَهُ ذَلِكَ يَوْماً مَا).

اشاره به اينكه هم چنان كه انسان در دوستى بايد حد اعتدال را نگه دارد و همه اسرار خويش را نزد دوستش فاش نكند كه اگر روزى دوستى مبدل به دشمنى شد گرفتار زيان و خسران نشود، همين گونه اگر انسان پيوند دوستى را بريد نبايد تمام پل هاى پشت سر خود را ويران سازد، زيرا بسيار مى شود كه طرف پشيمان مى گردد و مى خواهد به دوستى بر گردد; ولى راهى در برابر او باقى نمانده است.

همين تعبير به صورت جامع ترى در كلام ديگرى از امير مؤمنان(عليه السلام) (مطابق آنچه در بحارالانوار آمده) ديده مى شود كه مى فرمايد: «أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْناً مَا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْماً مَا وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْناً مَا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْماً مَا; با دوستت در حد اعتدال دوستى كن شايد روزى دشمنت شود و با دشمنت در حد اعتدال دشمنى كن شايد روزى دوستت شود (مبادا از كارهايى كه در حق او كردى شرمنده شوى)».(19)

به گفته ابن ابى الحديد بعضى از دانشمندان اين مطلب را به بيان ديگرى گفته اند: «إذا هَوَيْتَ فَلا تَكُنْ غالِياً وَإِذا تَرَكْتَ فَلا تَكُنْ قالِياً; هرگاه به كسى علاقه مند شدى راه غلو را درپيش نگير و هرگاه او را رها ساختى راه عداوت را در پيش مگير».(20)

حضرت در آخرين و هشتمين توصيه اين بخش از وصيّت نامه مى فرمايد: «كسى كه درباره تو گمان نيكى ببرد با عمل گمانش را تصديق كن»; (وَمَنْ ظَنَّ بِكَ خَيْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ).

اشاره به اينكه اگر مثلا تو را اهل خير و بذل و بخشش و سخاوت مى داند و از تو چيزى خواست به او كمك كن تا گمان او را تصديق كرده باشى و بزرگوارى تو تثبيت شود.

اين گونه رفتار دو مزيّت دارد; هم خوش بينى و حسن ظن مردم را تثبيت مى كند و هم با اين خوش بينى ها انسان به راه خير كشيده مى شود.

بسيار اتفاق مى افتد كه افرادى نزد انسان مى آيند و مى گويند مشكلى داريم كه گمان مى كنيم تنها به دست تو حل مى شود انسان بايد در حل مشكل چنين افرادى بكوشد و حسن ظن آنها را به سوء ظن تبديل نكند.

##### 1 . «صَرْم» به معناى قطع كردن و بريدن و جدا ساختن، در اينجا به قطع رابطه با ديگرى اشاره دارد. نقطه مقابل آن صله و برقرار ساختن پيوند است.
2 . «صُدود» مصدر و به معناى منع كردن است.
3 . «اللَّطَف» بر وزن «شرف» و در بعضى از نسخ بر وزن «قفل» آمده و به معناى محبّت كردن و نيكى نمودن است.
4 . «جمود» در اينجا به معناى بخل است، نقطه مقابل بذل.
5 . فصلت، آيات 34 و 35.
6 . بحارالانوار، ج 27، ص 58، ح 17.
7 . همان مدرك، ح 18.
8 . مجادله، آيه 22.
9 . «امحَضْ» از ريشه «محض» بر وزن «وعظ» به معناى خالص كردن و در مورد نصيحت به معناى خير خواهى خالى از هرگونه شائبه است.
10 . كافى، ج 2، ص 639، ح 5.
11 . همان مدرك، ص 638، ح 2.
12 . «مغبّة» به معناى عاقبت از ريشه «غَبّ» به معناى عاقبت گرفته شده است. اين ريشه گاهى در مورد كارها و امورى كه يك در ميان انجام مى شود اطلاق مى گردد; مانند روايت معروفى كه از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده كه به بعضى از يارانش فرمود: «زُرْ غِبّاً تَزْدَدْ حُبّاً; همه روز به ديدن من نيا، بلكه يك روز در ميان باشد تا محبّت شديدتر شود». (مستدرك الوسائل، ج 10، ص 374، ح 12210)
13 . كافى، ج 2، ص 110، ح 10.
14 . همان مدرك، ح 6.
15 . «لِن» فعل امر از ريشه «لين» بر وزن «چين» به معناى نرم بودن است.
16 . «غالظ» از ريشه «غلظت» به معناى خشونت (نقطه مقابل لينت و نرمش) گرفته شده است.
17 . به سوره فصلت، آيات 34 و 35 مراجعه شود.
18 . مقاتل الطالبيين، ص 332. مرحوم علاّمه مجلسى همين داستان را به صورت مشروح تر در بحارالانوار،ج 48، ص 102، ح 7 آورده است.
19 . بحارالانوار، ج 71، ص 177، ح 14.
20 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 110.

▲بخش بيست و ششم

وَلاَ تُضِيعَنَّ حَقَّ أَخِيكَ اتِّكَالاً عَلَى مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ، فَإِنَّهُ لَيْسَ لَكَ بِأَخ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ. وَلاَ يَكُنْ أَهْلُكَ أَشْقَى الْخَلْقِ بِكَ، وَلاَ تَرْغَبَنَّ فِيمَنْ زَهِدَ عَنْكَ، وَلاَ يَكُونَنَّ أَخُوكَ أَقْوَى عَلَى قَطِيعَتِكَ مِنْكَ عَلَى صِلَتِهِ، وَلاَ تَكُونَنَّ عَلَى الاِْسَاءَةِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الاِْحْسَانِ. وَلاَ يَكْبُرَنَّ عَلَيْكَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَكَ، فَإِنَّهُ يَسْعَى فِي مَضَرَّتِهِ وَنَفْعِكَ، وَلَيْسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّكَ أَنْ تَسُوءَهُ.

ترجمه

هيچ گاه به اعتماد رفاقت و يگانگى كه ميان تو و برادرت برقرار است حق او را ضايع مكن; زيرا آن كس كه حقش را ضايع كنى برادر تو نخواهد بود. نبايد خاندان تو بدبخت ترين و ناراحت ترين افراد در برابر تو باشند. به كسى كه به تو علاقه ندارد (و بى اعتنايى يا تحقير مى كند) اظهار علاقه مكن و نبايد برادرت در قطع پيوندِ برادرى، نيرومندتر از تو در برقرارى پيوند باشد و نه در بدى كردن قوى تر از تو در نيكى نمودن و هرگز نبايد ظلم و ستمِ كسى كه بر تو ستم روا مى دارد بر تو گران آيد، زيرا او در واقع سعى در زيان خود و سود تو دارد (بار گناه خود را سنگين مى كند و ثواب و پاداش تو را افزون مى سازد) و البتّه پاداش كسى كه تو را خوشحال مى كند اين نيست كه به او بدى كنى.

▲شرح و تفسير

▲حق دوست را ضايع مكن

امام(عليه السلام) در اين بخش از وصيّت نامه پربارش همانند بخش سابق، طى شش نكته نصايحى پرمعنا در قالب عبارات كوتاهى براى فرزند دلبندش بيان مى كند. نخست مى فرمايد: «هيچ گاه به اعتماد رفاقت و يگانگى كه بين تو و برادرت است حق او را ضايع مكن زيرا آن كس كه حقش را ضايع كنى برادر تو نخواهد بود»; (وَلاَ تُضِيعَنَّ حَقَّ أَخِيكَ اتِّكَالاً عَلَى مَا بَيْنَكَ بَيْنَهُ، فَإِنَّهُ لَيْسَ لَكَ بِأَخ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ).

اشاره به اينكه هميشه برادران از يكديگر انتظار دارند كه به حقوقشان احترام گذارده شود. اگر خلاف آن را ببينند پايه هاى اخوت متزلزل مى گردد; ولى مع الاسف افرادى هستند كه بر خلاف اين فكر مى كنند و گمان دارند اگر حق برادر و دوستان و نزديكان را ناديده بگيرند مهم نيست و قابل گذشت است. در حالى كه اين اشتباه بزرگى است، زيرا اين گونه بى مهرى ها اگر فوراً اثر نگذارد تدريجاً همچون موريانه پايه هاى محكم اخوت را مى خورد و سست مى كند.

اين سخن به آن مى ماند كه شخصى طلبكاران زيادى دارد و تمام سعى او بر اين است كه ديگران را راضى كند و از مطالبات دوستانش غافل مى شود و معتقد است بى اعتنايى به حق آنان مانعى ندارد.

در دومين توصيه مى افزايد: «نبايد خاندان تو بدبخت ترين و ناراحت ترين افراد نسبت به تو باشند»; (وَلاَ يَكُنْ أَهْلُكَ أَشْقَى الْخَلْقِ بِكَ).

اشاره به اينكه نبايد با آنها چنان بد رفتارى كنى كه با تو مخالف شوند آن چنان كه تمناى مرگ تو و زوال نعمت تو را داشته باشند.

در تفسير اين جمله اين احتمال نيز وجود دارد كه نبايد همه توجّه خود را به دوستان و افراد مورد علاقه خويش داشته باشى و از خانواده ات غافل شوى و آنها در درد و رنج و بدبختى زندگى كنند.

كم نيستند كسانى كه بيشترين وقت خود را با دوستان و ياران مى گذرانند و عيش و نوش هايشان با آنهاست و كمك ها و محبّت هايشان متوجه آنان; ولى خانواده هاى آنها در محروميت شديد از نظر زندگى يا از نظر محبّت و صفا و صميميت زندگى مى كنند.

در حديثى از امام ابوالحسن على بن موسى الرضا(عليهما السلام) مى خوانيم: «يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى عِيَالِهِ كَيْلاَ يَتَمَنَّوْا مَوْتَه; سزاوار است (هرگاه انسان نعمتى پيدا كرد) خانواده خود را در رفاه قرار دهد مبادا (تضييق بر آنان سبب شود كه) آرزوى مرگ او را كنند». سپس امام(عليه السلام) در ذيل روايت فرمود: «كسى بود كه امام(عليه السلام) نعمتى به او داد و او آن نعمت را از خانواده خود دريغ داشت خدا آن نعمت را از او گرفت و به ديگرى داد».(1)

در سومين توصيه مى افزايد: «به كسى كه به تو علاقه ندارد (و بى اعتنايى يا تحقير مى كند) اظهار علاقه مكن»; (وَلاَ تَرْغَبَنَّ فِيمَنْ زَهِدَ(2) عَنْكَ).

زيرا چنين علاقه اى باعث ذلت و خوارى انسان مى شود. درست است كه طبق دستورات گذشته انسان بايد با كسى كه از او قطع رابطه كرده پيوند برقرار سازد; ولى اين در جايى است كه طرف مقابل جواب مثبت دهد; اما اگر او بى اعتنايى و تحقير مى كند نبايد تن به ذلت داد و به سراغش رفت، بلكه بايد عطايش را به لقايش بخشيد. مطابق ضرب المثل معروف، انسان بايد براى كسى بميرد كه او برايش تب مى كند.

در چهارمين توصيه مى فرمايد: «و نبايد برادرت در قطع پيوندِ برادرى نيرومندتر از تو در برقرارى پيوند باشد و نه در بدى كردن قوى تر از تو در نيكى نمودن»; (وَلاَ يَكُونَنَّ أَخُوكَ أَقْوَى عَلَى قَطِيعَتِكَ مِنْكَ عَلَى صِلَتِهِ، وَلاَ تَكُونَنَّ عَلَى الاِْسَاءَةِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الاِْحْسَانِ).

اشاره بر اينكه هرقدر او در قطع پيوند مى كوشد، تو بيش از وى اصرار بر پيوند داشته باش و هرچه او در بدى تلاش مى كند، تو بيشتر در نيكى تلاش كن.

البتّه اين در مورد كسانى است كه نيكى ها و محبّت ها در آنان تأثير مثبت مى گذارد، بنابراين منافاتى با جمله قبل ندارد.

در پنجمين توصيه مى فرمايد: «و هرگز نبايد ظلم و ستمِ كسى كه بر تو ستم روا مى دارد بر تو گران آيد، زيرا او در واقع سعى در زيان خود و سود تو دارد (بار گناه خود را سنگين مى كند و ثواب و پاداش تو را افزون مى سازد)»; (وَلاَ يَكْبُرَنَّ عَلَيْكَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَكَ، فَإِنَّهُ يَسْعَى فِي مَضَرَّتِهِ وَنَفْعِكَ).

اشاره به اينكه انسان نبايد در برابر ستم هايى كه به او مى شود زياد ناراحت و مأيوس گردد و اميد به زندگى را از دست دهد و بايد اين سخن مايه تسلى خاطر او باشد كه ظالم تيشه به ريشه خود مى زند و بار گناهان مظلوم را نيز بر دوش مى كشد. در واقع زيان ظلم نخست دامن او را مى گيرد و با دست خود بار مظلوم را سبك مى كند.

اين سخن شبيه روايتى است كه در باب غيبت وارد شده است كه يكى از بزرگان شنيد كسى درباره او غيبت كرده است هديه اى براى او فرستاد. او تعجب كرد. آن مرد بزرگ فرمود: شنيدم حسناتت را به نامه اعمالم منتقل كردى و سيئاتم را پذيرفتى من هم در برابر اين خدمت خواستم تشكرى كرده باشم.

اين سخن بدان معنا نيست كه انسان در مقابل ظالمان سكوت كند، زيرا مى دانيم شعار اسلام اين است: «(لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ); نه ستم مى كنيد و نه بر شما ستم مى شود»(3) و مى دانيم امام على(عليه السلام) در وصيّت نامه خود كه در بستر شهادت بود به فرزندان خود تأكيد كرد: «كُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً; دشمن ظالم و كمك كار مظلوم باشيد».(4) بلكه منظور اين است، هنگامى كه ستمى بر انسان وارد مى شود و او توانى براى برطرف كردن ظلم ندارد گرفتار يأس و نااميدى و بدبينى نشود و زبان به نفرين و آه و ناله نگشايد. شاهد اين سخن حديث معروفى است كه از پيغمبر اكرم نقل شده زمانى كه شنيد گردنبند عايشه را سارقى برده است و عايشه پيوسته به سارق نفرين مى كند. پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لاتَمْسَحى عَنْهُ بِدُعائِكَ; عذاب او را با نفرين هاى خود از ميان نبر»(5) يعنى خويشتن دار باش و بدان او به خود ستم كرده و خداوند در برابر صبر و تحمل به تو پاداش خواهد داد.

در اينجا نكته باريكى است كه بايد به آن توجّه داشت و آن اينكه ظالم (مثلا سارق) هم خسارت مالى بر مظلوم وارد مى كند و هم او را گرفتار آزار روحى مى سازد و خدا به هر دو علت او را مجازات خواهد كرد; ولى اگر مظلوم با نفرين هاى مكرر تشفىِ قلب و آسودگى خاطر پيدا كند طبعا عذاب ظالم كمتر مى شود.

از آنچه گفتيم روشن مى شود آنچه بعضى از شارحان مانند ابن ابى الحديد تمايل بدان پيدا كرده اند كه خاموش نشستن در برابر ظلم ظالم قاعده اى كلى است، اشتباه بزرگى است; بلكه بايد گفت اين يك استثنا و مربوط به موارد خاص است و اصل كلى در اسلام نه ظلم كردن و نه تن به ظلم دادن است.

سرانجام امام(عليه السلام) در ششمين توصيه اين بخش از وصيّت نامه مى فرمايد: «و پاداش كسى كه تو را خوشحال مى كند اين نيست كه به او بدى كنى»; (وَلَيْسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّكَ أَنْ تَسُوءَهُ).

اين پندار برگرفته از قرآن مجيد است كه مى فرمايد: «(هَلْ جَزاءُ الاِْحْسانِ إِلاَّ الاِْحْسانُ); آيا جزاى نيكى جز نيكى است».(6)

بعضى از شارحان اين جمله را كلام مستقل ندانسته اند و گفته اند ادامه توصيه قبل است، زيرا امام(عليه السلام) مى فرمايد: ظالم، به خود زيان مى رساند و به تو سود مى دهد، بنابراين كسى كه به تو سود مى دهد نبايد او را (از طريق نفرين و ابراز ناراحتى هاى مكرر) ناراحت كنى.

##### 1 . كافى، ج 4، ص 11، ح 3.
2 . واژه «زهد» خواه با «فى» متعدى شود يا با «عن» هر دو به معناى بى اعتنايى كردن است و زاهد را از اين جهت زاهد مى گويند كه نسبت به زرق و برق دنيا بى اعتناست.
3 . بقره، آيه 279.
4 . نهج البلاغه، نامه 47.
5 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 111.
6 . الرحمن، آيه 60.

▲بخش بيست و هفتم

وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَرِزْقٌ يَطْلُبُكَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاكَ. مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَةِ، وَالْجَفَاءَ عِنْدَ الْغِنَى إِنَّمَا لَكَ مِنْ دُنْيَاكَ، مَا أَصْلَحْتَ بِهِ مَثْوَاكَ، وَإِنْ كُنْتَ جَازِعاً عَلَى مَا تَفَلَّتَ مِنْ يَدَيْكَ، فَاجْزَعْ عَلَى كُلِّ مَا لَمْ يَصِلْ إِلَيْكَ. اسْتَدِلَّ عَلَى مَا لَمْ يَكُنْ بِمَا قَدْ كَانَ، فَإِنَّ الاُْمُورَ أَشْبَاهٌ; وَلاَ تَكُونَنَّ مِمَّنْ لاَ تَنْفَعُهُ الْعِظَةُ إِلاَّ إِذَا بَالَغْتَ فِي إِيلاَمِهِ، فَإِنَّ الْعَاقِلَ يَتَّعِظُ بِالاْدَابِ الْبَهَائِمَ لاَ تَتَّعِظُ إِلاَّ بِالضَّرْبِ. اطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهُمُومِ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَحُسْنِ الْيَقِينِ. مَنْ تَرَكَ الْقَصْدَ جَارَ، وَالصَّاحِبُ مُنَاسِبٌ، وَالصَّدِيقُ مَنْ صَدَقَ غَيْبُهُ. الْهَوَى شَرِيكُ الْعَمَى وَرُبَّ بَعِيد أَقْرَبُ مِنْ قَرِيب، وَقَرِيب أَبْعَدُ مِنْ بَعِيد، وَالْغَرِيبُ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَبِيبٌ. مَنْ تَعَدَّى الْحَقَّ ضَاقَ مَذْهَبُهُ، وَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَى قَدْرِهِ كَانَ أَبْقَى لَهُ. وَأَوْثَقُ سَبَب أَخَذْتَ، بِهِ سَبَبٌ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللهِ سُبْحَانَهُ. وَمَنْ لَمْ يُبَالِكَ فَهُوَ عَدُوُّكَ. قَدْ يَكُونُ الْيَأْسُ إِدْرَاكاً، إِذَا كَانَ الطَّمَعُ هَلاَكاً. لَيْسَ كُلُّ عَوْرَة تَظْهَرُ، وَلاَ كُلُّ فُرْصَة تُصَابُ، وَرُبَّمَا أَخْطَأَ الْبَصِيرُ قَصْدَهُ، وَأَصَابَ الاَْعْمَى رُشْدَهُ. أَخِّرِ الشَّرَّ فَإِنَّكَ إِذَا شِئْتَ تَعَجَّلْتَهُ، وَقَطِيعَةُ الْجَاهِلِ تَعْدِلُ صِلَةَ الْعَاقِلِ. مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَانَهُ، وَمَنْ أَعْظَمَهُ أَهَانَهُ. لَيْسَ كُلُّ مَنْ رَمَى أَصَابَ. إِذَا تَغَيَّرَ السُّلْطَانُ تَغَيَّرَ الزَّمَانُ. سَلْ عَنِ الرَّفِيقِ قَبْلَ الطَّرِيقِ، وَعَنِ الْجَارِ قَبْلَ الدَّارِ. إِيَّاكَ أَنْ تَذْكُرَ مِنَ الْكَلاَمِ مَا يَكُونُ مُضْحِكاً، وَإِنْ حَكَيْتَ ذَلِكَ عَنْ غَيْرِكَ.

ترجمه

پسرم! بدان كه «رزق و روزى» بر دو گونه است: يك نوع آن است كه به جستجوى آن برمى خيزى (و بايد برخيزى) و نوع ديگرى آن كه او به سراغ تو خواهد آمد حتى اگر به دنبالش نروى خود به دنبال تو مى آيد. چه زشت است خضوع (در برابر ديگران) به هنگام نياز و جفا و خشونت به هنگام بى نيازى و توانگرى، تنها از دنيا آنقدر مال تو خواهد بود كه با آن سراى آخرتت را اصلاح كنى و اگر قرار است براى چيزى كه از دست رفته ناراحت شوى و بى تابى كنى پس براى هر چيزى كه به تو نرسيده نيز ناراحت باش.

با آنچه در گذشته واقع شده، نسبت به آنچه واقع نشده استدلال كن; زيرا امور جهان شبيه به يكديگرند. از كسانى مباش كه پند و اندرز به آنها سودى نمى بخشد مگر آن زمان كه در ملامت او اصرار ورزى; چرا كه عاقلان با اندرز و آداب پند مى گيرند; ولى چهارپايان جز با زدن اندرز نمى گيرند. هجوم اندوه و غم ها را با نيروى صبر و حسن يقين از خود دور ساز. كسى كه ميانه روى را ترك كند از راه حق منحرف مى شود. (و بدان) يار و همنشين (خوب) همچون خويشاوند انسان است.

دوست آن است كه در غياب انسان، حق دوستى را ادا كند. هواپرستى شريك و همتاى نابينايى است. چه بسا دور افتادگانى كه از خويشاوندان نزديك تر و خويشاوندانى كه از هركس دورترند. غريب كسى است كه دوستى نداشته باشد. آن كس كه از حق تجاوز كند در تنگنا قرار مى گيرد. و آن كس كه به ارزش و قدر خود اكتفا نمايد موقعيتش پايدارتر خواهد بود. مطمئن ترين وسيله اى كه مى توانى به آن چنگ زنى آن است كه ميان تو و خدايت رابطه اى برقرار سازى. كسى كه به (كار و حق) تو اهمّيّت نمى دهد در واقع دشمن توست. گاه نوميدى نوعى رسيدن به مقصد است، در آنجا كه طمع موجب هلاكت مى شود. چنان نيست كه هر عيب پنهانى آشكار شود. و نه هر فرصتى مورد استفاده قرار گيرد.

گاه مى شود كه شخص بينا به خطا مى رود و نابينا به مقصد مى رسد. بدى را به تأخير بيفكن (و در آن عجله مكن) زيرا هر زمان بخواهى مى توانى انجام دهى. بريدن از جاهل معادلِ پيوند با عاقل است. كسى كه خود را از حوادث زمان ايمن بداند زمانه به او خيانت خواهد كرد و كسى كه آن را بزرگ بشمارد او را خوار مى سازد. چنين نيست كه هر تيراندازى به هدف بزند. هرگاه حاكم تغيير پيدا كند زمانه نيز دگرگون مى شود. پيش از عزم سفر ببين كه هم سفرت كيست و پيش از انتخاب خانه بنگر كه همسايه ات چه كسى است؟ از گفتن سخنان خنده آور (و بى محتوا) بپرهيز هرچند آن را از ديگرى نقل كنى.

▲شرح و تفسير

▲بيست و هشت اندرز ديگر

امام(عليه السلام) در بخش بيست و هفتم از وصيّت نامه پربار خود نيز به بيست و هشت موضوع مهم به عنوان نصيحت اشاره مى كند و بيش از پيش اين وصيّت نامه را پربارتر مى سازد.

يكم. نخست درباره رزق و روزى هايى كه بسيارى از مردم با حرص و ولع به دنبال آنند مى فرمايد: «پسرم بدان كه روزى بر دو گونه است: يك نوع، روزى است كه به جستجوى آن برمى خيزى (و بايد برخيزى) و نوع ديگرى آن كه به سراغ تو خواهد آمد حتى اگر به دنبالش نروى خود به دنبال تو مى آيد»; (وَاعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَرِزْقٌ يَطْلُبُكَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاكَ).

اين جمله به قرينه جمله مشابه; اما مفصل ترى كه در كلمات قصار(1) آمده ناظر به آن است كه انسان نبايد در تحصيل روزى حريص باشد و نيز نبايد سست و تنبل شود.

منظور امام(عليه السلام) از روزى هايى كه انسان بايد به دنبال آن برود كسب و كارهاى روزانه است; مانند زراعت، صنعت، تجارت و امثال آن و منظور از روزى هايى كه به دنبال انسان مى آيد، هرچند انسان به دنبال آن نرود امورى مانند ارث، هدايا و يا تجارت و درآمدهاى غير منتظره اى است كه انسان به چنگ مى آورد; بنابراين اگر روزى هاى قسم اوّل براى او تنگ شود نبايد از لطف خدا مأيوس گردد و در عين تلاش و كوشش بيشتر انتظار روزى هاى ناخواسته را داشته باشد.

هنگامى كه انسان در جهان خلقت، موارد زيادى از نوع دوم را مى بيند، اين اميد در دل او قوت بيشترى پيدا مى كند. روزى جنين در عالم رحم از طريق بند ناف متصل به مادر تأمين است و بعد از تولد آنچه را براى حيات خود لازم دارد از سينه مادر مى مكد، قرآن مجيد مى گويد: «(وَما مِنْ دَابَّة فِى الاَْرْضِ إِلاّ عَلَى اللهِ رِزْقُها وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها كُلٌّ فِى كِتاب مُبين); هيچ جنبده اى در زمين نيست مگر اينكه روزى او بر خداست. و او قرارگاه و محل نقل و انتقالشان را مى داند; همه اينها در كتاب مبين (لوح محفوظ) ثبت است».(2)

مخصوصاً اگر انسان با تقوا باشد و از درآمدهاى حرام بپرهيزد، خداوند مژده وسعت رزق را به او داده است (وَمَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَّهُ مَخْرَجاً * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِب).(3)

از سوى ديگر مشاهده مى كنيم كه در جهان خلقت روزى هاى بسيار گران بها و ضرورى براى زندگى انسان به طور فراوان به مقتضاى رحمانيّت خداوند به همه انسان ها اعم از مؤمن و كافر ارزانى داشته شده همچون نور خورشيد، بركات زمين، باران و اكسيژن هوا كه زندگى بدون آن غير ممكن است. اينها همه روزى هايى هستند كه به سراغ انسان مى آيند، هرچند او به سراغش نرود.

قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «(وَفِى السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ); و روزى شما در آسمان است و نيز آنچه شما وعده داده مى شويد».(4)

نيز مى فرمايد: «(وَما أَنْزَلَ اللهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِّزْق فَأَحْيا بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها); از آيات و نشانه هاى خدا رزقى (بارانى) است كه از آسمان براى شما نازل مى كند و بوسيله آن زمين را بعد از مردنش حيات مى بخشد».(5)

گرچه اين آيه به قراينى موجود در آن، تنها ناظر به دانه هاى حيات بخش باران است; ولى آيه قبل مفهوم گسترده ترى دارد كه شامل نور آفتاب كه منبع هرگونه حركت در روى كره زمين است و هوا كه مايه حيات همه موجودات زنده است نيز مى شود.

در تاريخ پيشينيان، گاه داستان ها از حوادثى پرده برمى دارد كه مصداق زنده روزى هايى است كه به دنبال انسان مى آيد بى آنكه او بخواهد. از جمله داستانى كه ابن ابى الحديد در شرح اين جمله از عماد الدوله (از سلاطين آل بويه) نقل مى كند و آن زمانى بود كه عماد الدوله وارد شيراز شد و ابن ياقوت را كه بر آن حكومت مى كرد مجبور به فرار نمود. اين در حالى بود كه وضع مالى عماد الدوله بسيار بد بود. هنگامى كه از بيابان مى گذشت يكى از پاهاى اسب او ناگهان در زمين فرو رفت. ناچار شد از اسب پياده شود. غلامان به كمك او آمدند و او را نجات دادند. ناگاه ديدند در آنجا نقب وسيعى است. عماد الدوله دستور داد آن را حفر كنند. ناگهان انبار عظيم و ذخاير پرقيمتى را كه مربوط به ابن ياقوت بود در آنجا يافتند. روز ديگرى در همان شهر استراحت كرده بود و به پشت خوابيده بود همان خانه اى كه قبلاً ابن ياقوت در آن ساكن بود. ناگهان مارى را بر فراز سقف مشاهده كرد. به غلامان گفت بالا برويد و مار را بكشيد. مار فرار كرد و در لابه لاى چوب هاى سقف پنهان شد. عماد الدوله دستور داد چوب ها را بشكنيد و مار را بيرون بياوريد و بكشيد. هنگامى كه چوب ها را شكستند ديدند بيش از پنجاه هزار دينار در آنجا ذخيره و جاسازى شده است. در حادثه ديگرى، نياز به دوختن لباسى داشت، گفتند: در اينجا خياط ماهرى است كه پيش از اين لباس هاى ابن ياقوت را او مى دوخت و او مردى است باايمان و اهل خير. تنها اشكال او اين است كه كر است و چيزى نمى شنود (اما مى تواند سخن بگويد) عماد الدوله دستور داد او را احضار كردند; ولى او بسيار متوحش و ترسان بود هنگامى كه نزد عماد الدوله حاضر شد به او گفت: من مى خواهم لباسى اين گونه و آن گونه براى من بدوزى. (خياط چون كر بود نفهميد و ذهنش به مسأله ديگرى منتقل شد، لذا) خياط لرزيد و با صدايى لرزان گفت: به خدا سوگند اى مولاى من ابن ياقوت بيش از چهار صندوق در نزد من امانت نداشت اگر دشمنان من چيزى غير از اين بگويند باور نكن. عمادالدوله تعجب كرد و دستور داد صندوق ها را حاضر كنند. ديد تمام آنها مملوّ از طلا و زينت آلات و جواهرات است كه همه تعلق به ابن ياقوت داشته و او به عنوان غنيمت آنها را تصاحب كرد.(6)

دوم. دومين نصيحت و اندرز پر فايده امام آن است كه مى فرمايد: «چه زشت است خضوع (در برابر ديگران) به هنگام نياز و جفا و خشونت به هنگام بى نيازى و توانگرى»; (مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَةِ، وَالْجَفَاءَ عِنْدَ الْغِنَى).

اشاره به اينكه افراد ضيعف النفس به هنگام نياز به اين و آن چنان ذليلانه عرض حاجت مى كنند كه تمام شخصيت آنها را زير سؤال مى برد; ولى به هنگام بى نيازى و توانگرى كسانى را كه دست نياز به آنها دراز مى كنند با خشونت بر مى گردانند. هر دو صفت از نكوهيده ترين رذايل اخلاقى است. بايد به هنگام نياز، مناعت طبع را حفظ كرد و به هنگام بى نيازى و توانگرى، لطف و محبّت و تواضع را دريغ نداشت.

بعضى از شارحان نهج البلاغه(7) اين سخن را ناظر به آنچه در آيه ذيل است مى دانند: (حَتّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِريح طَيِّبَة وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها ريحٌ عاصِفٌ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكان وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشّاكِرينَ * فَلَمّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِى الاَْرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ); زمانى كه در كشتى قرار مى گيريد و بادهاى موافق كشتى نشينان را (به سوى مقصد) مى برد و خوشحال مى شوند، (ناگهان) طوفان شديدى مىوزد، و امواج از هر سو به سراغ آنها مى آيد و گمان مى كنند هلاك خواهند شد. (در آن هنگام) خدا را از روى خلوص عقيده مى خوانند كه اگر ما را از اين گرفتارى نجات دهى حتماً از سپاسگزاران خواهيم بود * اما هنگامى كه خدا آنها را رهايى بخشيد (بار ديگر) به ناحق در زمين ستم مى كنند».(8)

به اين ترتيب جمله هاى بالا را ناظر به رابطه خلق و خالق دانسته اند در حالى كه چنين نيست و ظاهر اين است كه اين جمله ها ناظر به رابطه خلق با خلق است وگرنه خضوع در برابر خالق در هر حال شايسته است.

منظور از خضوع در اينجا تواضع معقول نيست، بلكه تواضع هاى ذليلانه و توأم با حقارت است و منظور از جفا، خشونت و بى احترامى و بى مهرى و بى محبتى است.

در حديث شريف علوى مى خوانيم: «مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الاَْغْنِيَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللهِ وَأَحْسَنُ مِنْهُ تيهُ الفُقَرَاءِ عَلَى الاَْغْنِيَاءِ اتِّكَالاً عَلَى اللهِ; چه زيباست تواضع و فروتنى ثروتمندان در برابر فقرا براى رسيدن به پاداش هاى الهى و از آن بهتر بى اعتنايى و اباى نفس مستمندان در برابر اغنيا به جهت توكل بر خداست».(9)

يكى از شعرا در اين زمينه شعر زيبايى گفته است:

خُلْقانِ لا أرْضاهُما لِفَتى *** تيهُ الْغِنى وَ مَذَلَّة الْفَقْرِ

فَإذا غَنَيْتَ فَلا تَكُنْ بَطِراً *** وَ إذا افْتَقَرْتَ فَتَه عَلَى الدَّهْرِ

دو ويژگى است كه من هرگز براى هيچ جوانمردى آنها را نمى پسندم: تكبر اغنيا و اظهار ذلت فقرا.

بنابراين هنگامى كه توانگر شدى متكبر و بى اعتنا مباش و هنگامى كه فقير شدى در برابر تمام دنيا بى اعتنا باش.

سوم. «تنها از دنيا آنقدر مال تو خواهد بود كه با آن سراى آخرتت را اصلاح كنى»; (إِنَّمَا لَكَ مِنْ دُنْيَاكَ، مَا أَصْلَحْتَ بِهِ مَثْوَاكَ(10)).

اشاره به اينكه ثروت هاى دنيا مى آيد و مى رود و گاه آلاف و الوف از انسان باقى مى ماند و به دست ديگران مى افتد كه حسابش در قيامت با اوست و لذتش در دنيا براى ديگران. هيچ يك از اينها مال حقيقى انسان نيست. تنها آن مقدار كه براى اصلاح سراى آخرت از پيش فرستاده است مال حقيقى اوست.

در حديثى از كلمات قصار امام(عليه السلام) مى خوانيم: «لِكُلِّ امْرِئ فِي مَالِهِ شَرِيكَانِ: الْوَارِثُ وَالْحَوَادِثُ; براى هر انسانى در اموالش دو شريك است: وارث و حوادث (حوادثى كه اموال او را بر باد مى دهد)».(11)

در حديث ديگرى، پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «يَقُولُ ابْنُ آدَمَ مَالِي مَالِي وَهَلْ لَكَ مِنْ مَالِكَ إِلاَّ مَا أَكَلْتَ فَأَفْنَيْتَ أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَيْتَ أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَيْتَ وَمَا عَدَا ذَلِكَ فَهُوَ مَالُ الْوَارِثِ; انسان مى گويد: مال من مال من (كدام مال؟) آيا مال تو چيزى جز آن است كه خورده اى و از بين برده اى يا پوشيده اى و كهنه و فرسوده كرده اى و يا صدقه داده اى و آن را (براى سراى آخرت) گذارده اى و غير از آن هرچه هست مال وارث است».(12)

يعنى مال واقعى انسان تنها دو بخش است: بخشى كه آن را مصرف و حدّاقل در دنيا از آن استفاده مى كند و بخش ديگرى كه ذخيره آخرت و يوم المعاد مى سازد، بقيه اموالى خيالى هستند كه گاه در حوادث از بين مى روند و اگر باقى بماند نصيب وارث است.

چهارم. حضرت به نكته مهم ديگرى اشاره مى كند كه سزاوار است همه روز انسان به ياد آن باشد و آن اينكه مى فرمايد: «و اگر قرار است براى چيزى كه از دست رفته ناراحت شوى و بى تابى كنى پس براى هر چيزى كه به تو نرسيده نيز ناراحت باش (زيرا هر دو يكسان است)»; (وَإِنْ كُنْتَ جَازِعاً عَلَى مَا تَفَلَّتَ(13) مِنْ يَدَيْكَ، فَاجْزَعْ عَلَى كُلِّ مَا لَمْ يَصِلْ إِلَيْكَ).

بسيارند افرادى كه اگر مال و مقامى كه داشتند از دست رفت، ناله و فرياد سر مى دهند روزها و گاه ماه ها و سال ها دريغ و حسرت مى خورند; اما نسبت به اموال و مقامى كه به آنها هرگز نرسيده چنان ديدى را ندارند. در حالى كه اگر دقت كنند هر دو شبيه هم است; مقدر بوده مال و مقامى يك يا چند سال در اختيار من باشد و بعد از آن به حسب اسباب ظاهرى يا ماوراى طبيعى براى من تقدير نشده بوده است. چه فرق مى كند ميان بقا و حدوث; هرگاه در حدوث مقدر نبوده جزع نمى كنم چرا در بقا نيز چنين نباشد؟ البتّه گاه انسان خيال مى كند كه مى بايست بيش از آن مدت در اختيارش بود; ولى بر حسب عالم اسباب خيال باطلى بوده و تأسف بر آن همانند تأسف كسى است كه در خواب مال و مقامى را مى بيند و هنگامى كه بيدار مى شود به سبب از دست رفتنش جزع و فزع مى كند.

پنجم. اين توصيه نيز به نكته مهم ديگرى اشاره كرده مى فرمايد: «با آنچه در گذشته واقع شده است نسبت به آنچه واقع نشده استدلال كن، زيرا امور جهان شبيه به يكديگرند»; (اسْتَدِلَّ عَلَى مَا لَمْ يَكُنْ بِمَا قَدْ كَانَ، فَإِنَّ الاُْمُورَ أَشْبَاهٌ).

اشاره به اينكه يك سلسله قوانين كلى بر جهان هستى و بر جوامع انسانى حكومت مى كند كه هر زمان مصاديقى از آن روى مى دهد; ولى همه مشمول آن قوانين كلى هستند، بنابراين انسان مى تواند با مطالعه در حالات پيشينيان و جوامع گذشته و يا حتى با مطالعه در سنين پيشين عمر خود مسائل مربوط به امروز و فردا را از طريق مقايسه درك كند تا گرفتار خطا و اشتباه و زيان و خسران نشود.

اين سخن شبيه چيزى است كه امام(عليه السلام) در خطبه ديگرى بيان كرده آنجا كه مى فرمايد: «عِبَادَ اللهِ إِنَّ الدَّهْرَ يَجْرِي بِالْبَاقِينَ كَجَرْيِهِ بِالْمَاضِين; بندگان خدا! اين جهان نسبت به موجودين همان گونه جريان دارد كه نسبت به گذشتگان جريان داشت»(14) و اين سخنى معروف است كه در تعبير روزانه ما به عنوان تاريخ تكرار مى شود.

در ذيل همان خطبه چگونگى تكرار تاريخ را تحت شش عنوان بيان كرديم: زوال سريع نعمت ها، ناپايدارى حوادث جهان، بىوفايى بسيارى از مردم دنيا، غرورها و شكست هاى ناشى از آن، تغيير حالات و روحيّات به گونه اى كه گاه نزديك ترين دوستان انسان خطرناك ترين دشمن او مى شوند و بالاخره آنچه باقى مانده و مى ماند و مايه ياد نيك مردم جهان است نيكى ها محبّت ها و اخلاص هاست و آنچه مايه نفرين و لعنت و بدنامى ها مى شود ظلم و ستم ها و بى عدالتى هاست.

آرى! همه اين امور، امروز نيز همچون گذشته در حال تكرار است. به همين دليل افراد باهوش كسانى هستند كه هم در زندگى خود و هم در تاريخ پيشينيان بسيار مطالعه كنند و عبرت گيرند.

ششم. مى فرمايد: «از كسانى مباش كه پند و اندرز به آنها سودى نمى بخشد مگر آن زمان كه در ملامت او اصرار ورزى، چرا كه عاقلان با اندرز و آداب پند مى گيرند ولى چهارپايان جز با زدن اندرز نمى گيرند»; (وَلاَ تَكُونَنَّ مِمَّنْ لاَ تَنْفَعُهُ الْعِظَةُ إِلاَّ إِذَا بَالَغْتَ فِي إِيلاَمِهِ، فَإِنَّ الْعَاقِلَ يَتَّعِظُ بِالاْدَابِ، وَالْبَهَائِمَ لاَ تَتَّعِظُ إِلاَّ بِالضَّرْبِ).

اشاره به اينكه مردم دو گروهند; بعضى هوشيار كه با اندك موعظه و اندرز به خطاى خود پى مى برند. اينها انسان هاى واقعى اند; ولى برخى به آسانى پند نمى پذيرند تا زمانى كه از هر سو مورد ملامت و سرزنش و توبيخ و تحقير قرار گيرند. آنها بسان چهارپايانند كه جز با ضربات تازيانه راه صحيح را پيش نمى گيرند و از چموشى دست بر نمى دارند و آرام نمى شوند.

هفتم. در اين توصيه به مسأله مهم ديگرى اشاره مى كند: «هجوم اندوه و غم ها را با نيروى صبر و حسن يقين از خود دور ساز»; (اطْرَحْ عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهُمُومِ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَحُسْنِ الْيَقِينِ).

اشاره به اينكه زندگى مجموعه اى از تلخ و شيرين هاست و هرزمان از سويى غم و اندوهى به انسان هجوم مى آورد; گاه در مسائل اجتماعى گاه سياسى گاه امور مادى و گاه امور خانوادگى. انسان اگر در برابر هجمه اندوه ها زانو بزند به زودى از پاى در مى آيد; ولى با دو نيرو مى توان بر آنها غلبه كرد: نخست قدرت صبر و شكيبايى است كه انسان بداند چه صبر كند چه صبر نكند اين گونه حوادث كه از اختيار او بيرون است، اگر بر اثر سهل انگارى و ندانم كارى دامن او را گرفته باشد، مسير خود را طى مى كند. اگر صبر كند در نزد خدا هم سالم است و هم مأجور و اگر شكيبايى را ترك كند باز حوادث مسير خود را طى مى كند بى آنكه اجر و پاداشى داشته باشد. ديگر اينكه اگر انسان به نيروى يقين مجهز باشد و به تعبير قرآن بگويد: «(قُلْ لَّنْ يُصيبَنا إِلاّ ما كَتَبَ اللهُ لَنا); بگو: هيچ حادثه اى براى ما رخ نمى دهد، مگر آنچه خداوند براى ما مقرّر داشته است»(15) به يقين تقديرات الهى از روى حكمت است چه از حقيقت آن آگاه باشيم چه نباشيم; در نتيجه با اين دو نيرو در برابر واردات هموم ايستادگى مى كند و به خود آرامش مى دهد.

مرحوم مغنيه در شرح نهج البلاغه خود داستانى نقل مى كند كه آموزنده است; وى مى گويد: مردى در خود احساس بيمارى كرد. هنگامى كه به طبيب مراجعه نمود به او خبر داد كه متأسّفانه گرفتار سرطان خون شده است. آن مرد بيمار با بى اعتنايى از اين مسأله گذشت و گفت: براى من چه تفاوت مى كند با مرگ ناگهانى از دنيا بروم يا با مرگ تدريجى به هر حال بايد رفت و ساليان دراز به همين صورت زندگى مى كرد در حالى كه اگر صبر و قرار را از دست داده بود و در بستر بيمارى مى خوابيد، قواى خود را از دست مى داد و با مرگ دست به گريبان مى شد و در همان زمان كوتاهى كه زنده بود گويا هر روز مى مرد و زنده مى شد.(16)

لقمان حكيم نيز در اندرزهاى سودمندش به فرزند خود مى گويد: «(وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الاُْمُورِ); در برابر مصائبى كه به تو مى رسد شكيبا باش كه اين از كارهاى مهم است».(17)

امام(عليه السلام) در اين بخش از نصايح با عباراتى كوتاه و پرمحتوا توصيه هاى خود را دنبال مى كند.

هشتم. مى فرمايد: «كسى كه ميانه روى را ترك كند از راه حق منحرف مى شود»; (مَنْ تَرَكَ الْقَصْدَ جَارَ).

اشاره به اينكه سلامت دين و دنيا هميشه در ميانه روى است و هرگونه افراط و تفريط باعث گمراهى و بدبختى و شكست است و صراط مستقيمى كه ما همه روز در نمازهايمان هدايت به سوى آن را از خدا مى خواهيم همين صراط مستقيم اعتدال است.

نهم. «يار و همنشين (خوب) همچون خويشاوند انسان است»; (وَالصَّاحِبُ مُنَاسِبٌ(18)).

اشاره به اينكه پيوندهاى دوستى گاه به قدرى قوى مى شود كه جاى پيوندهاى نسبى را مى گيرد; بلكه گاهى از آن قوى تر مى شود. ضرب المثل معروفى است كه مى گويند از كسى پرسيدند: دوست بهتر است يا برادر؟ گفت: برادرى كه دوست باشد بهتر است. ضرب المثلى نيز در زبان عرب رايج است كه مى گويد: «اَلصَّديقُ نَسيبُ الرُّوحِ وَ الاَْخُ نَسيبُ الْبَدَنِ; دوست، هماهنگ و مناسب با روح و برادر، هماهنگ و مناسب با جسم و بدن است».(19)

از اين سخن مى توان چنين نتيجه گرفت كه همان حقوقى كه براى خويشاوندان در نظر گرفته مى شود بايد درباره دوستان خوب در نظر گرفته شود.

دهم. مى فرمايد: «دوست آن است كه در غياب انسان، حق دوستى را ادا كند»; (وَالصَّدِيقُ مَنْ صَدَقَ غَيْبُهُ).

اشاره به اينكه كسانى كه در حضور انسان اظهار محبّت و عشق و علاقه مى كنند، ممكن است نشانه واقعى دوستى آنها نباشد; دوستى واقعى آن گاه آشكار مى شود كه انسان در غياب دوستش تمام آنچه را در حضور مى گفت و رعايت مى كرد بگويد و رعايت كند.

يازدهم. در اين توصيه به نكته مهم ديگرى اشاره كرده و مى فرمايد: «هواپرستى شريك و همتاى نابينايى است»; (وَالْهَوَى شَرِيكُ الْعَمَى).

زيرا همان گونه كه نابينايان اجسامى را كه در اطراف آنهاست نمى بينند، هرچند نزديك و مجاور باشد، هواپرستان نيز از ديدن حقايق آشكار محرومند، چرا كه حجاب هواپرستى سخت ترين و تيره ترين حجاب است و در آفات شناخت، آفتى بدتر از آن يافت نمى شود.

قرآن مجيد مى گويد: «(أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَأَضَلَّهُ اللهُ عَلى عِلْم وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْديهِ مِنْ بَعْدِ اللهِ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ); آيا ديدى كسى را كه معبود خود را هواى نفس خويش قرار داده و خداوند او را با آگاهى (بر اينكه شايسته هدايت نيست) گمراه ساخته و بر گوش و قلبش مهر زده و بر چشمش پرده اى قرار داده است؟! با اين حال غير از خدا چه كسى مى تواند او را هدايت كند؟ آيا متذكر نمى شويد؟».(20)

امام(عليه السلام) در نامه اى نيز به يكى از اصحابش به اين حقيقت تصريح كرده مى فرمايد: «فَارْفُضِ الدُّنْيَا فَإِنَّ حُبَّ الدُّنْيَا يُعْمِي وَيُصِمُّ وَيُبْكِمُ وَيُذِلُّ الرِّقَاب; محبّت دنيا (و هواى نفس) را رها كن كه چشم را كور و گوش را كر و زبان را لال و گردن ها را به زير مى آورد».(21)

دوازدهم. مى فرمايد: «چه بسا دور افتادگانى كه از خويشاوندان نزديك تر و خويشاوندانى كه از هركس دورترند»; (وَرُبَّ بَعِيد أَقْرَبُ مِنْ قَرِيب، وَقَرِيب أَبْعَدُ مِنْ بَعِيد).

اشاره به اينكه پيوندهاى نسبى هميشه دليل بر پيوند دل ها و نزديكى فكرها نيست; گاه مى شود دور افتادگان به انسان از نزديكان نزديك ترند. آنچه مهم است پيوند دل و ارتباط ارواح به يكديگر است كه اگر در نزديكان پيدا نشد مى توان آن را در دور افتادگان جستجو كرد.

در قرآن كريم نيز مى خوانيم: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَأَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَّكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ).(22)

سيزدهم. «غريب كسى است كه دوستى نداشته باشد»; (وَالْغَرِيبُ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَبِيبٌ).

آرى! آنچه انسان را از غربت بيرون مى آورد محبّت است و كسانى كه محروم از محبّت دوستانند تنهاى تنهايند. اين غربت از عوامل مختلفى سرچشمه مى گيرد گاه كبر و غرور و خودبرتربينى است كه مردم را از انسان مى راند و گاه حسادت ها و گاه بىوفايى ها و عوامل ديگر است.

بنابراين براى اينكه از غربت بيرون آييم راهى جز اين نيست كه اين گونه رذايل را از خود دور سازيم و جاذبه اخلاقى ما دوستان خوبى را فراهم سازد.

چهاردهم. در اين توصيه به نكته بااهميتى اشاره مى فرمايد: «آن كس كه از حق تجاوز كند در تنگنا قرار مى گيرد»; (مَنْ تَعَدَّى الْحَقَّ ضَاقَ مَذْهَبُهُ)، زيرا راه حق وسيع و گسترده و صاف و نورانى است; اما طريق باطل سنگلاخ و پر پيچ و خم و تنگ و باريك است. آنها كه راه حق را پيش مى گيرند با سرعت به سوى مقصد مى روند، چرا كه عالم هستى در مسير حق است و آنچه هماهنگ با آن باشد در همان مسير حركت مى كند ولى طى كردن راه باطل همچون شنا بر خلاف جهت آبى است كه به سرعت در حركت است و دائماً شناگر را در تنگنا قرار مى دهد.

افزون بر اين، مسير حق همچون جاده اى است كه در جاى جاى آن علايم راهنمايى به چشم مى خورد و رهروان را از وضع راه آگاه مى سازد; ولى مسير باطل فاقد همه اينهاست و به همين دليل به گمراهى مى انجامد.

پانزدهم. اين فقره به مطلب معروف و بااهميتى اشاره كرده و مى فرمايد: «و آن كس كه به ارزش و قدر خود اكتفا كند موقعيتش پايدارتر خواهد بود»; (وَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَى قَدْرِهِ كَانَ أَبْقَى لَهُ).

اين جمله شبيه جمله ديگرى است كه در غرر الحكم از آن حضرت نقل شده كه فرمود: «رَحِمَ اللهُ امْرَءً عَرِفَ قَدْرَهُ وَ لَمْ يَتَعَدَّ طَوْرَهُ; خدا رحمت كند كسى را كه قدر خود را بشناسد و از حد خود تجاوز نكند».(23)

تجربه نشان داده كسانى كه پا را از گليم خويش فراتر مى نهند مردم را بر ضد خود مى شورانند و مردم نه تنها آن جايگاه نادرست را براى آنان به رسميت نمى شناسند، بلكه جايگاه سزاوارشان را هم از آنان مى گيرند. دليل آن روشن است، زيرا مردم اين گونه مدعيان نالايق و بلندپروازان بى مقدار و گاه ابله را افرادى متقلب و دروغگو و خائن مى شناسند و به همين دليل كمترين ارزشى براى آنها قائل نيستند; ولى افراد صادق و راستگو و قانع به حق خويش را انسان هاى باارزشى مى دانند كه هميشه حقشان را ارج مى نهند.

شانزدهم. «مطمئن ترين وسيله اى كه مى توانى به آن چنگ زنى آن است كه ميان تو و خدايت رابطه اى برقرار سازى»; (وَأَوْثَقُ سَبَب أَخَذْتَ بِهِ سَبَبٌ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللهِ سُبْحَانَهُ).

اشاره به اينكه پناه بردن به وسايل مادى و توسل به مخلوق، هرگز قابل اطمينان نيست و به آسانى ممكن است هم آنها شكست بخورند و هم تو كه دست به دامان آنها زده اى. ثابت و جاودانه و پايدار، ذات پاك خداست كه هيچ چيز نمى تواند قدرتش را محدود سازد، بنابراين آن كس كه تكيه بر ذات پاكش كند تكيه بر جاى مطمئن و غير قابل زوالى كرده و اين همان توحيد افعالى است كه مى گويد: «لا مُؤَثِّرَ فِى الوُجُودِ إلاّ اللهُ; مؤثر واقعى در عالم هستى تنها خداست». قرآن مجيد مى گويد: «(فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى); بنابراين، كسى كه به طاغوت (بت و شيطان، و هر موجود طغيانگر) كافر شود و به خدا ايمان آورد، به محكم ترين دستگيره چنگ زده است».(24)

بعضى گفته اند منظور از وسيله، ايمان و قرآن مجيد است ولى روشن است كه جمله مفهوم گسترده ترى دارد و تمام وسائلى كه انسان را به خدا نزديك تر مى كند را در بر مى گيرد.

البتّه اين سخن بدين معنا نيست كه ما به سراغ عالم اسباب نرويم و نيز بدان معنا نيست كه توسل به معصومين(عليهم السلام)نداشته باشيم، چرا كه اگر ذات پاك مسبب الاسباب را در پشت عالم اسباب ببينيم و توسل به معصومين(عليهم السلام) را به عنوان شفاعت در پيشگاه خدا بشمريم تمام اينها مصاديقى از رابطه با خدا محسوب مى شود.

هفدهم. «كسى كه به (كار و حق) تو اهمّيّت نمى دهد در واقع دشمن توست»; (وَمَنْ لَمْ يُبَالِكَ فَهُوَ عَدُوُّكَ).

البتّه منظور كسانى هستند كه به نحوى با انسان ارتباط دارند و شايد دم از دوستى مى زنند; اما هنگامى كه پاى دفاع از حق، آبرو و شخصيت به ميان مى آيد كاملاً خونسرد و بى تفاوتند. اين نشان مى دهد كه آنها در اظهار دوستى صادق نيستند و نوعى عداوت مضمر در درون دارند.

بنابراين مجبور نيستيم كه اين جمله را فقط ناظر به رابطه مردم با زمامداران جامعه بدانيم و بگوييم افرادى از مردم كه در پيش آمدهاى سياسى و اجتماعى و مانند آن هيچ گونه اظهار هماهنگى با برنامه هاى زمامداران ندارند و بى اعتنا از كنار آن مى گذرند، آنها در واقع مخالف آن نظام و دشمن آن وادى هستند.(25) به خصوص اينكه حال و هواى اين وصيّت نامه مربوط به رابطه خلق با زمامداران نيست، بلكه رابطه مردم با يكديگر را روشن مى سازد.

هجدهم. حضرت در اين توصيه پربار خود مى فرمايد: «گاه نوميدى نوعى رسيدن به مقصد است در آنجا كه طمع موجب هلاكت مى شود»; (قَدْ يَكُونُ الْيَأْسُ إِدْرَاكاً، إِذَا كَانَ الطَّمَعُ هَلاَكاً).

اشاره به اينكه گاه انسان، پيوسته براى رسيدن به مقصدى تلاش و كوشش مى كند و طمع دارد به آن دست يابد در حالى كه خدا مى داند شر او در آن است، لذا او را مأيوس و محروم مى سازد در اينجا گرچه ظاهراً او به هدف نرسيده ولى در واقع هدف كه سلامت و حفظ منافع است براى او حاصل شده است، بنابراين هميشه نبايد يأس و نوميدى را شكست و زيان محسوب داشت بلكه در بسيارى از موارد پيروزى و موفقيت است.

نوزدهم. «چنان نيست كه هر عيب پنهانى آشكار شود»; (لَيْسَ كُلُّ عَوْرَة تَظْهَرُ).

در تفسير اين جمله احتمالاتى است: نخست اينكه اگر افرادى را ظاهراً بى عيب دانستيد زياد به وضع ظاهرى آنها مغرور نشويد، زيرا ممكن است عيوب پنهانى داشته باشند كه بر شما ظاهر نگرديده است، بنابراين احتياط را در هر حال از دست ندهيد. اين تفسير را جمعى از شارحان نهج البلاغه پذيرفته اند.

ديگر اينكه انسان اگر ظاهراً خودش را بى عيب ديد نبايد مغرور شود، چرا كه بسيارى از عيوب است كه جز با تأمل و تفكر آشكار نمى شود همان گونه كه در حالات بعضى از بزرگان گفته اند كه بعد از مثلا سى سال ناگهان بر اثر پيشامدى به بعضى از عيوب خود واقف شدند.

احتمال سومى نيز در اينجا وجود دارد و آن اينكه اگر عيوبى داشتى و خود را نسبت به ديگران معيوب تر ديدى، نگران نباش و در اصلاح خويش بكوش، زيرا ديگران هم غالباً عيوبى دارند كه در پنهان داشتن آن مى كوشند.

البتّه اين تفسيرها با هم تضادى ندارند و ممكن است هر سه در مفهوم جمله جمع باشند، هرچند تفسير نخست مناسب تر به نظر مى رسد.

بيستم. «و نه هر فرصتى مورد استفاده قرار مى گيرد»; (وَلاَ كُلُّ فُرْصَة تُصَابُ).

يعنى اگر فرصتى از دست تو رفت زياد غمگين نباش، زيرا گاه فرصت چنان غافلگيرانه است كه انسان موفق به بهره گيرى از آن نمى شود، هرچند بايد نهايت كوشش را براى استفاده از فرصت ها به خرج داد و اگر مردم مى توانستند از همه فرصت ها بدون فوت وقت استفاده كنند چهره زندگى بشر بسيار با وضع فعلى متفاوت بود.

اين كلام نورانى درس بزرگى به ما مى دهد، زيرا بسيار ديده ايم افرادى يك عمر براى فرصتى كه از دست داده اند غصه مى خورند و مى گويند: اگر فلان روز فلان كار را كرده بوديم چنين و چنان مى شد و اى كاش بيدار بوديم و اين فرصت را از دست نمى داديم. آنها به جاى اينكه به آينده بپردازند دائما اندوه گذشته را مى خورند.

بيست و يكم. امام(عليه السلام) در اين توصيه خود به موضوع مهم ديگرى اشاره كرده و مى فرمايد: «گاه مى شود كه شخص بينا به خطا مى رود و نابينا به مقصد مى رسد»; (وَرُبَّمَا أَخْطَأَ الْبَصِيرُ قَصْدَهُ، وَأَصَابَ الاَْعْمَى رُشْدَهُ).

اشاره به اينكه در مورد كارهاى افراد آگاه نيز بينديش و مپندار هميشه آنها بدون ارتكاب خطا راه صواب را مى پويند و نيز درباره كارهاى ناآگاهان بينديش و نپندار كه هميشه آنها راه خطا را مى پويند. اى بسا بر اثر عواملى به نتيجه مطلوبى برسند كه بينايان نرسيده اند.

در روايتى از امام على بن موسى الرضا(عليهما السلام) مى خوانيم كه از پدرانش از جدش رسول خدا(صلى الله عليه وآله) چنين نقل كرد: «كَلِمَتَانِ غَرِيبَتَانِ فَاحْتَمِلُوهُمَا كَلِمَةُ حِكْمَة مِنْ سَفِيه فَاقْبَلُوهَا وَكَلِمَةُ سَفَه مِنْ حَكِيم فَاغْفِرُوهَا; دو سخن شگفت آور است: سخن حكمت آميزى كه از سفيهى صادر شود آن را بپذيريد و سخن سفيهانه اى كه از حكيمى و دانايى صادر شود آن را بر او ببخشيد».(26)

در امالى، ذيل اين حديث چنين آمده است: «فَإِنَّهُ لاَ حَكِيمَ إِلاَّ ذُو عَثْرَة وَلاَ سَفِيهَ إِلاَّ ذُو تَجْرِبَةِ; زيرا هيچ دانايى بدون لغزش و هيچ نادانى بدون تجربه نيست».(27)

بيست و دوم. «بدى را به تأخير بيفكن (و در آن عجله نكن) زيرا هر زمان بخواهى مى توانى انجام دهى»; (أَخِّرِ الشَّرَّ فَإِنَّكَ إِذَا شِئْتَ تَعَجَّلْتَهُ).

اشاره به اينكه خوبى احتياج به مقدماتى دارد كه انسان بايد براى آن عجله كند در حالى كه بدى در هر زمان و در هر شرايط از هر شخصى ساخته است.

اين سخن ممكن است به اين معنا باشد كه در مجازات ها و توبيخ و سرزنش هاى به حق عجله مكن چرا كه در هر زمان ميسّر است شايد بعدا پشيمان شوى و راه بازگشت بر تو بسته شده باشد.

اين احتمال نيز در تفسير جمله بالا به جمله مورد بحث وجود دارد كه كنايه از ترك هرگونه شر و بدى به ناحق باشد مثل اينكه گاه بعضى از افراد مى گويند: ما چنان ناراحت شده ايم كه مى خواهيم دست به خودكشى بزنيم و ما به آنها مى گوييم خودكشى دير نمى شود و هر زمان ممكن است. بيا تا راه اصلاح مشكلات را جستجو كنيم. به يقين مفهوم اين سخن آن نيست كه بعداً اقدام به خودكشى كن، بلكه كنايه از ترك آن است.

بيست و سوم. «بريدن از جاهل معادلِ پيوند با عاقل است»; (وَقَطِيعَةُ الْجَاهِلِ تَعْدِلُ صِلَةَ الْعَاقِلِ).

اشاره به اينكه همان گونه كه از ارتباط با عقلا سود مى گيرى از جدايى با جاهلان نيز بهره مند خواهى شد. (مطابق اين معنا جاهل و عاقل مفهوم قطيعه و صله است).

اين احتمال نيز در تفسير اين جمله وجود دارد كه اگر جاهل از تو قطع پيوند كرد هرگز ناراحت مباش، زيرا به منزله اين است كه عاقلى با تو رابطه برقرار كند; از زيانش بركنار مى مانى و شر او از تو قطع مى شود. (مطابق اين تفسير، جاهل و عاقل جنبه فاعلى دارد).

بيست و چهارم. «كسى كه خود را از حوادث زمان ايمن بداند زمانه به او خيانت خواهد كرد و كسى كه آن را بزرگ بشمارد او را خوار مى سازد»; (مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَانَهُ، وَمَنْ أَعْظَمَهُ أَهَانَهُ).

جمله اوّل اشاره به اين است كه هيچ يك از نعمت هاى دنيا مورد اعتماد نيست; پيروزى ها، ثروت ها، حسن و جمال، محبوبيت ها و ساير مواهب مادى در هر لحظه در معرض زوال است. آنها كه بر اين امور اعتماد كنند ناگهان دنيا به آنها خيانت كرده و يكى را پس از ديگرى از آنها مى گيرد. اين درست به آن مى ماند كه انسان در مسير سيلاب خانه مجللى بنا كند كه هر لحظه ممكن است سيلاب عظيمى جارى شود و خانه را در هم بكوبد، بنابراين منظور از زمان در اينجا دنيا و مواهب مادى دنياست و منظور از جمله دوم اين است كه دنيا در نظرش مهم باشد و براى به چنگ آوردن آن تن به هر كارى بدهد. به يقين چنين كسى خوار و بى مقدار و در نظرها موهون خواهد شد.

اين احتمال نيز در تفسير دو جمله بالا هست كه منظور از زمان، اهل زمان است; يعنى انسان نبايد به همه مردم زمان خود اطمينان كند، چرا كه ممكن است ناگهان از پشت به او خنجر زنند و منظور از بزرگ داشتن زمان، اهل زمان است مخصوصاً طاغوت ها و صاحبان قدرت كه اعتماد بر آنها و بزرگ شمردنشان سبب وهن انسان مى شود، لذا بسيارى از بزرگان و علماى گذشته، نزديك شدن به طاغوت ها را خطر شمرده و افراد محترم را از قرب سلطان برحذر داشته اند و اينكه در شرح حال بزرگان پيشين مى بينيم كه از فساد زمان خود شكوه داشته اند منظور فساد مردم زمانشان بوده است.(28)

در اشعار منسوب به حضرت عبدالمطلب مى خوانيم:

يَعِيبُ النَّاسُ كُلُّهُمْ زَمَاناً *** وَمَا لِزَمَانِنَا عَيْبٌ سِوَانَا

نَعِيبُ زَمَانَنَا وَالْعَيْبُ فِينَا *** وَلَوْ نَطَقَ الزَّمَانُ بِنَا هَجَانَا

وَإِنَّ الذِّئْبَ يَتْرُكُ لَحْمَ ذِئْب *** وَيَأْكُلُ بَعْضُنَا بَعْضاً عِيَاناً

«مردم هر كدام زمانى را نكوهش مى كنند در حالى كه زمان ما عيبى جز ما ندارد.

ما بر زمان خود عيب مى گيريم در حالى كه عيب در خود ماست و اگر زمان زبان بگشايد ما را مسخره خواهد كرد (شاهد اين سخن اينكه:)

گرگ ها گوشت يكديگر را نمى خورند ولى ما گوشت يكديگر را آشكارا مى خوريم».(29)

بيست و پنجم. حضرت در اين وصيّت پربارش مى فرمايد: «چنين نيست كه هر تيراندازى به هدف بزند»; (لَيْسَ كُلُّ مَنْ رَمَى أَصَابَ).

اشاره به اينكه نبايد انسان توقع داشته باشد هميشه به مقصد برسد و تلاش هايش نتيجه بخش باشد به گونه اى كه اگر يك بار به هدف نرسيد مأيوس گردد يا كسانى را كه مرتكب خطايى شدند و به هدف نرسيدند زير رگبار ملامت و سرزنش قرار دهد. انسان ها هميشه جايز الخطا هستند. (جز معصومين(عليهم السلام)).

اين سخن براى تسلى خاطر و تقويت اراده در مقابل بعضى از شكست ها و نيز براى طرد نكردن دوستان و مديران به علت يك يا چند خطاست.

نيز محتمل است منظور آن باشد كه هر تيراندازى موفق نمى شود به هدف بزند، بلكه تيراندازان ماهر و لايق از عهده چنين كارى برمى آيند.

جمع هر دو معنا در تفسير اين جمله نيز بعيد نيست.

بيست و ششم. اين توصيه مبارك خود به مسأله دگرگون شدن اوضاع زمان پرداخته مى فرمايد: «هرگاه حاكم تغيير پيدا كند زمانه نيز دگرگون مى شود»; (إِذَا تَغَيَّرَ السُّلْطَانُ تَغَيَّرَ الزَّمَانُ).

اشاره به اينكه اوضاع جامعه بر محور وضع حاكمان مى گردد; نه تنها «اَلنّاسُ عَلى دينِ مُلُوكِهِم» از واقعيّت برخوردار است، غالب حركات و سكنات مردم بر محور نوع حكومت ها مى چرخد. اگر حاكمان، افرادى آگاه عدالت پيشه و باتقوا باشند، مردم به سوى تقوا و عدالت حركت مى كنند و اگر افرادى سودجو، ظالم، بى تقوا و سنگدل باشند، تمام اين روحيات در جامعه منعكس مى شود. به همين دليل پيغمبران بزرگ الهى سعى داشتند قبل از هر چيز حكومت عادلانه اى برقرار كنند تا اصلاح مردم در سايه آن ميسّر شود. آنها كه تصور مى كنند سياست از ديانت جداست سخت در اشتباهند، زيرا ترويج ديانت بدون اصلاح حكومت امكان پذير نيست و به همين دليل پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در اوّلين فرصت دست به تشكيل حكومت اسلامى زد تا بتواند با قدرت، راه را براى تبليغات صحيح و مؤثر اسلامى بگشايد و فرهنگ سازى صحيح را جانشين فرهنگ جاهليّت كند. مخصوصاً در دنياى امروز كه رسانه هاى عمومى با تأثير عميقى كه در افكار مردم دارد و همچنين برنامه هاى مربوط به آموزش و پرورش از سطوح پايين تا سطح عالى در اختيار حكومت ها يا عناصر وابسته به حكومت است. آيا ممكن است بدون در دست داشتن اين امور، جامعه را از فساد رهايى بخشيد؟

از آنچه در بالا گفتيم معلوم شد كه منظور از تغيير زمان، تغيير مردم جامعه است و منظور از تغيير سلطان، تغيير حالات سلطان است.

پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِي إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِي وَإِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ أُمَّتِي قِيلَ يَا رَسُولَ اللهِ وَمَنْ هُمَا قَالَ الْفُقَهَاءُ وَالاُْمَرَاءُ; دو گروه از امّت من هستند كه اگر اصلاح شوند، مردم اصلاح مى شوند و اگر فاسد بشوند مردم فاسد مى گردند: بعضى از حاضران از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) پرسيدند: آن دو گروه كدامند؟ فرمود: عالمان و حاكمان».(30)

در بعضى از تواريخ آمده است كه روزى انوشيروان كارگزاران روستاهاى خود را جمع كرد و گوهر گرانبهايى در دست داشت و آن را در دست خود مى گرداند. به آنها خطاب كرد و گفت: چه چيز بيش از هر چيز به روستاها زيان مى رساند و آن را به نابودى مى كشاند؟ هر كس از شما پاسخ صحيح آن را بگويد اين گوهر گرانبها را در دهانش مى گذارم.

بعضى گفتند: قطع شدن آب و بعضى گفتند: خشكسالى. بعضى ديگر گفتند: غلبه بادهاى مخالف (انوشيروان هيچ كدام را نپسنديد) آن گاه رو به وزيرش (بوذرجمهر) كرد و به او گفت: تو پاسخ بگو من تصور مى كنم عقل تو به اندازه عقل همه رعايا يا بيشتر است. بوذرجمهر گفت: عامل ويرانى و فساد آباديها تغيير رأى سلطان درباره رعيّت و تصميم بر ظلم و جور گرفتن اوست.

انوشيروان گفت: آفرين بر اين عقل تو... آن گاه گوهر گرانبها را در دهان او قرار داد.(31)

بيست و هفتم. «پيش از سفر ببين كه هم سفرت كيست و پيش از انتخاب خانه ببين كه همسايه ات كيست»; (سَلْ عَنِ الرَّفِيقِ قَبْلَ الطَّرِيقِ، وَعَنِ الْجَارِ قَبْلَ الدَّارِ).

اين سخن امام(عليه السلام) واقعيتى است كه بارها مردم آن را تجربه كرده اند، زيرا به هنگام سفر غالبا پرده ها كنار مى رود و درون اشخاص ظاهر مى شود; اگر هم سفر انسان آدمى نادرست و بى تقوا يا بخيل و سنگدل يا بدخلق باشد آرامش را به كلى از او سلب مى كند همچنين همسايگان بد سبب سلب آرامش از انسان حتى در خانه او هستند.

در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «كانَ إذا سافَرَ يَقُولُ: مَنْ كانَ يُسىءُ إلى جارِهِ فَلا يَصْحَبْنا لاِنّ الْجارَ رَفيقٌ مُلازِمٌ; آن حضرت هنگامى كه مسافرت مى كرد مى فرمود: كسى كه به همسايه اش بدى مى كند با ما هم سفر نشود; زيرا همسايه رفيق هميشگى انسان است».

مرحوم تسترى در شرح نهج البلاغه خود از كتاب تاريخ بغداد چنين نقل مى كند كه محمد بن ميمون ابى حمزه(32) (از معاريف عصر خود) همسايه اى داشت كه مى خواست خانه اش را بفروشد. مشترى پرسيد: به چند مى فروشى؟ گفت: دو هزار (دينار) قيمت خانه است و دو هزار (دينار) ارزش همسايه ابى حمزه بودن. اين سخن به گوش ابو حمزه رسيد چهار هزار (دينار) براى او فرستاد و گفت: اين را بگير و خانه ات را نفروش.(33)

بيست و هشتم. حضرت در آخرين اندرز اين بخش از وصيّت نامه پربار مى فرمايد: «از گفتن سخنان خنده آور (و بى محتوا) بپرهيز، هرچند آن را از ديگرى نقل كنى»; (إِيَّاكَ أَنْ تَذْكُرَ مِنَ الْكَلاَمِ مَا يَكُونُ مُضْحِكاً، وَإِنْ حَكَيْتَ ذَلِكَ عَنْ غَيْرِكَ).

زيرا اين گونه سخنان از يك سو هيبت و ابهت انسان را برباد مى دهد و از سويى ديگر غالباً همراه با غيبت يا استهزاى فرد آبرومندى است، بنابراين هم مايه نقص انسان در دنيا و هم در آخرت است. خواه اين سخن از خودش باشد يا به نقل از ديگرى. چه تفاوت مى كند كه غيبت يا سخريه ابداع خود انسان باشد يا حكايت از ديگرى.

البتّه اين سخن به آن معنا نيست كه انسان از شوخى و مزاح مشروع بپرهيزد و خشك و عبوس در مجالس بنشيند، زيرا مى دانيم شخص پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و ائمه اهل بيت(عليهم السلام) و بزرگان علما اين گونه شوخى و مزاح مشروع را داشته اند. حتى توصيه شده در سفرها براى از بين بردن فشار مشكلات سفر مزاح بيشتر كنيد. مرحوم علاّمه بحر العلوم در اشعار فقهى خود مى گويد:

وَ اَكْثِرِ الْمِزاحَ فِى السَّفَرِ إذا *** لَمْ يَسْخَطِ الرَّبَ وَ لَمْ يَجْلِبْ أذىً

«در سفرها مزاح بيشتر كن مشروط بر اينكه موجب خشم خدا و آزار شنوندگان نباشد».

اين سخن برگرفته از حديث پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) است كه فرمود: «وَأَمَّا الَّتِي فِي السَّفَرِ فَبَذْلُ الزَّادِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ وَالْمِزَاحُ فِي غَيْرِ الْمَعَاصِي; مروت در سفر آن است كه انسان از زاد و توشه خود به ديگران ببخشد و حسن خلق داشته باشد و مزاح خالى از معصيت كند».(34)

كوتاه سخن اينكه اين امور در حد اعتدالش نيكوست و اگر از حد اعتدال بگذرد يا موجب وهن شخصيت انسان مى شود و مردم همچون دلقكى به او نگاه مى كنند و يا اينكه وارد گناهانى مى شود كه خشم خدا را مى طلبد.

بايد انصاف داد كه اين نصايح بيست و هشت گانه كه در عباراتى كوتاه و پرمعنا ايراد شده بود و هركدام درس مهمى درباره زندگى مادى يا معنوى انسان دربر داشت، از باارزش ترين اندرزهاست كه سزاوار است با آب طلا نوشته شود و در برابر ديدگان همگان قرار گيرد. سلام و درود بر روان پاكت و سخنان پرمحتوايت اى امير مؤمنان.

##### 1 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 379.
2 . هود، آيه 6.
3 . طلاق، آيه 2 و 3.
4 . ذاريات، آيه 22.
5 . جاثيه، آيه 5.
6 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 114.
7 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 115.
8 . يونس، آيه 22 و 23.
9 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 406.
10 . «مثوى» همان طور كه قبلاً اشاره شد به معناى جايگاه و در اينجا به معناى جايگاه آخرت است.
11 . نهج البلاغه، كلمات قصار، 335.
12 . بحارالانوار، ج 70، ص 138، ح 6.
13 . «تَفَلّت» از ريشه «فلت» بر وزن «فقر» در اصل به معناى خلاص شدن و نيز به معناى امورى است كه ناگهانى و بدون تأمل از انسان صادر مى شود.
14 . نهج البلاغه، خطبه 157.
15 . توبه، آيه 51.
16 . شرح نهج البلاغه مغنيه، ج 3، ص 526.
17 . لقمان، آيه 17.
18 . «مناسب» از ريشه «نسب» در اينجا به معناى خويشاوند است.
19 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 117.
20 . جاثيه، آيه 23.
21 . كافى، ج 2، ص 136، ح 23.
22 . تغابن، آيه 14.
23 . غررالحكم، ح 4666.
24 . بقره، آيه 256.
25 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد و شرح نهج البلاغه مرحوم مغنيه.
26 . من لايحضره الفقيه، ج 4، ص 406، ح 5879.
27 . امالى شيخ صدوق، ص 589، ح 10.
28 . درباره مفهوم فساد زمان بحث بيشترى را در پيام امام، ج 2، ذيل خطبه 32 آورده ايم.
29 . بحارالانوار، ج 49، ص 111.
30 . بحارالانوار، ج 2، ص 49، ح 10.
31 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 121.
32 . در زمان خود از شيوخ برجسته خراسان و مردى دانشمند و آگاه و سخاوتمند و شيرين زبانى بود و به همين جهت لقب «سكرى» به او دادند. (سُكّر به معناى شكر است). (اعلام زركلى)
33 . شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، ج 8، ص 455 در تهذيب الكمال، ج 26، ص 548 نيز همين روايت از تاريخ بغداد نقل شده است.
34 . بحارالانوار، ج 73، ص 266، ح 3.

▲بخش بيست و هشتم

وَإِيَّاكَ وَمُشَاوَرَةَ النِّسَاءِ فَإِنَّ رَأْيَهُنَّ إِلَى أَفْن، وَعَزْمَهُنَّ إِلَى وَهْن. وَاكْفُفْ عَلَيْهِنَّ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِكَ إِيَّاهُنَّ، فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِجَابِ أَبْقَى عَلَيْهِنَّ، وَلَيْسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِنْ إِدْخَالِكَ مَنْ لاَ يُوثَقُ بِهِ عَلَيْهِنَّ، وَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ يَعْرِفْنَ غَيْرَكَ فَافْعَلْ. وَلاَ تُمَلِّكِ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِهَا مَا جَاوَزَ نَفْسَهَا، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ، لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَة. وَلاَ تَعْدُ بِكَرَامَتِهَا نَفْسَهَا، وَلاَ تُطْمِعْهَا فِي أَنْ تَشْفَعَ لِغَيْرِهَا. وَإِيَّاكَ وَالتَّغَايُرَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِ غَيْرَة، فَإِنَّ ذَلِكَ يَدْعُو الصَّحِيحَةَ إِلَى السَّقَمِ وَالْبَرِيئَةَ إِلَى الرِّيَبِ.

ترجمه

از مشاوره با زنان (كم خرد) بپرهيز كه رأى آنها ناقص و تصميمشان سست است و از طريق حجاب، ديده آنها را از ديدن مردان بيگانه باز دار، زيرا تأكيد بر حجاب، آنها را سالم تر و پاك تر نگاه خواهد داشت. (افراد غير مطمئن را بر آنها وارد نكن زيرا) بيرون رفتن آنها بدتر از آن نيست كه افراد غير مطمئن را به آنها راه دهى. اگر بتوانى كه آنها غير از تو (از مردان بيگانه) ديگرى را نشناسند چنين كن و به زن بيش از كارهاى خودش را وامگذار، زيرا او همچون شاخه گل است نه قهرمان و مسلط بر امور.

به خاطر احترام او، ديگرى را (بيگانه اى را) احترام مكن و احترامش را به حدى نگه دار كه او را به اين فكر نيندازد كه براى ديگران (بيگانگان) شفاعت كند. برحذر باش از اينكه در جايى كه نبايد غيرت به خرج دهى، اظهار غيرت كنى (و كار تو به سوء ظن ناروا بينجامد) زيرا اين غيرت بى جا و سوء ظن نادرست زن پاك دامن را به ناپاكى، و بى گناه را به آلودگى ها سوق مى دهد.

▲شرح و تفسير

▲رفتار حكيمانه و عادلانه با زن

در بيستوهشتمين بخش از اين وصيّت نامه تاريخى، امام(عليه السلام) به مسائل مربوط به زنان مى پردازد و دستورات هشت گانه اى را در اين زمينه به فرزندش مى دهد.

نخست مى فرمايد: «از مشاوره با زنان (كم خرد) بپرهيز كه رأى آنها ناقص و تصميمشان سست است»; (وَإِيَّاكَ وَمُشَاوَرَةَ النِّسَاءِ فَإِنَّ رَأْيَهُنَّ إِلَى أَفْن(1) وَعَزْمَهُنَّ إِلَى وَهْن).

امام(عليه السلام) در اثناى اين نصايح هفتگانه علتى بيان كرده كه مى تواند به تمام سؤالاتى كه امروز پيرامون اين دستورات مطرح مى شود، پاسخ گويد، حضرت مى فرمايد: زيرا زن همچون شاخه گل است نه قهرمان (مدير مسلط).

روشن است چنين موجود لطيفى نمى تواند در مسائل مهم طرف مشورت باشد. بديهى است هر حكم عامى استثنائاتى دارد و در اين مورد نيز زنانى را مى توان يافت كه در عزم و اراده و رأى، با مردان صاحب نظر برابرى مى كنند. به علاوه، مى دانيم كه مسائل احساسى و عاطفى بر زنان غلبه دارد و همين امر در مقام مشاوره با آنها اثر مى گذارد.

سپس در دومين توصيه مى فرمايد: «و از طريق حجاب، ديده آنها را از ديدن مردان بيگانه باز دار، زيرا تأكيد بر حجاب، آنها را سالم تر و پاك تر نگاه خواهد داشت»; (وَاكْفُفْ عَلَيْهِنَّ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِكَ إِيَّاهُنَّ، فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِجَابِ أَبْقَى عَلَيْهِنَّ).

اين سخن شبيه دستورى است كه در آيه 31 سوره نور آمده است: «(وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ);و به زنان باايمان بگو چشمهاى خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گيرند و دامان خويش را (از بى عفتى) حفظ كنند».

نيز نشان مى دهد كه بر خلاف تصور بسيارى از مردم، همه فتنه ها از ناحيه نگاه مردان به زنان نيست، بلكه بسيارى از آنها به سبب نگاه زنان به مردان و وسوسه هاى آنهاست كه امام(عليه السلام) براى جلوگيرى از آن دستور مى دهد آنها را در حجاب نگه دار.

روشن است كه اين قبح نيز همه زنان را شامل نمى شود بلكه زنان بى بند و بار يا ضعيف الايمان را مى گويد.

در سومين توصيه مى فرمايد: «(افراد غير مطمئن را بر آنها وارد نكن، زيرا) بيرون رفتن آنها بدتر از آن نيست كه افراد غير مطمئن را به آنها راه دهى»; (وَلَيْسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِنْ إِدْخَالِكَ مَنْ لاَ يُوثَقُ بِهِ عَلَيْهِنَّ).

در چهارمين توصيه كه در واقع تكميل توصيه قبل است مى فرمايد: «اگر بتوانى كه آنها غير از تو (از مردان بيگانه) ديگرى را نشناسند چنين كن»; (وَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ يَعْرِفْنَ غَيْرَكَ فَافْعَلْ).

اشاره به اينكه هر چه مى خواهند، تنها از تو بخواهند، حتى اگر خواسته اى از ديگران داشته باشند، به وسيله تو باشد و عملا رابطه آنها را با ديگران كه در بسيارى از موارد مبدل به رابطه فاسدى مى شود قطع كن و رابطه ايشان را با خودت در همه جا محكم و استوار دار و به اين ترتيب هم خواسته هايشان انجام شود و هم رابطه هاى مفسده انگيز قطع گردد.

حضرت در پنجمين دستور مى افزايد: «و به زن بيش از كارهاى خودش را وامگذار، زيرا او همچون شاخه گل است نه قهرمان و مسلط بر امور»; (وَلاَ تُمَلِّكِ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِهَا مَا جَاوَزَ نَفْسَهَا، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ، وَلَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَة(2)).

اشاره به اينكه زنان به علت داشتن جنبه هاى عاطفى و لطافت روحى نمى توانند عهده دار امور خشن شوند و مديريت هاى سخت را بر عهده گيرند، بنابراين آنها در محدوده امور مربوط به خويش بايد فعاليت كنند نه امور مربوط به ديگران مخصوصاً پست هاى حساس و سنگين.

علتى را كه امام(عليه السلام) براى اين دستور و دستورات مشابه آن بيان فرموده، علت بسيار حساب شده اى است كه با ساختمان روح و جسم زنان سازگار است، هرچند بعضى از غرب زده ها در سخن، حاضر به پذيرش اين معنا نيستند; ولى در عمل، سعى دارند آن را پياده كنند. حتى در مغرب زمين كه سال هاى طولانى است شعار مساوات زنان با مردان را مى دهند در عمل طور ديگرى رفتار مى كنند به گونه اى كه كمتر زنى مى تواند به پست هاى حساس دست يابد و نسبت آنها كه توفيق بر اين كار پيدا مى كنند به كسانى كه نمى توانند شايد به پنج درصد هم نرسد.

كوتاه سخن اينكه رعايت عدالت در ميان زنان و مردان و رفع تبعيض ناروا گرچه يك واقعيّت است; اما نمى توان قوانين را طورى تنظيم كرد كه با واقعيّت هاى عامل تكوين در تضاد باشد و شعارهايى كه اين تضاد را پرورش مى دهد شعارهايى است رياكارانه و دروغين كه هرگز به واقعيّت نمى رسد.

در ششمين توصيه مى فرمايد: «به جهت احترام او، ديگرى را (بيگانه اى را) احترام مكن»; (وَلاَ تَعْدُ(3) بِكَرَامَتِهَا نَفْسَهَا).

اشاره به اينكه هر گاه براى او اين و آن را اكرام كنى ممكن است رابطه اى عاطفى ميان آنها پيدا شود، رابطه اى كه در آينده ممكن است منشأ فسادى گردد.

در هفتمين توصيه كه بى ارتباط با توصيه قبل نيست مى فرمايد: «و احترامش را به حدى نگه دار كه او را به اين فكر نيندازد كه براى ديگران (بيگانگان) شفاعت كند»; (وَلاَ تُطْمِعْهَا فِي أَنْ تَشْفَعَ لِغَيْرِهَا)، چرا كه اين گونه شفاعت ها نيز مى تواند منشأ رابطه عاطفى گردد و ضرر و زيان آن قابل انكار نيست.

خلاصه اينكه احترامات زن بايد محفوظ باشد; ولى در حد خودش و از آنها به ديگران تجاوز نكند خواه به صورت قبول شفاعت باشد و يا بدون شفاعت; زيرا از نظر روانى آثار منفى درآنها مى گذارد وآنها را تشويق به ارتباط با ديگران مى كند.

بعضى از شارحان در تفسير «وَلاَ تَعْدُ بِكَرَامَتِهَا نَفْسَهَا» گفته اند: منظور اين است كه بيش از حد آنها را احترام نكن و در تكريمشان اندازه نگه دار; ولى اين تفسير با تركيب اين جمله و كلمات آن سازگار نيست و ظاهر همان است كه در بالا گفته شد.

در هشتمين (و آخرين توصيه اين بخش از خطبه) مى فرمايد: «برحذر باش از اينكه در جايى كه نبايد غيرت به خرج دهى اظهار غيرت كنى (و كار به سوء ظن ناروا بينجامد) زيرا اين غيرت بى جا و سوء ظن نادرست، زن پاك دامن را به ناپاكى و بى گناه را به آلودگى ها سوق مى دهد»; (وَإِيَّاكَ وَالتَّغَايُرَ(4) فِي غَيْرِ مَوْضِعِ غَيْرَة، فَإِنَّ ذَلِكَ يَدْعُو الصَّحِيحَةَ إِلَى السَّقَمِ، وَالْبَرِيئَةَ إِلَى الرِّيَبِ(5)).

شك نيست كه هر كسى به ويژه زنان براى حفظ آبروى خود دست به كارهاى خلاف نمى زنند; ولى اگر نزديكان و همسران آنان با غيرت هاى بى مورد و سوء ظن هاى ناروا آنها را متهم كنند اين پرده دريده مى شود و مى گويند: حال كه ما را بى جهت رسوا كرده اند چه ضرورتى دارد كه ديگر در پاكى خود بكوشيم. از اين پس هر آنچه بادا باد.

اين سخن تنها درباره زنان صادق نيست، بلكه درباره فرزندان، همكاران، خدمتكاران و دوستان نيز جارى است كه هميشه سوء ظن هاى ناروا سبب تشويق به آلودگى ها مى شود و راه را براى فساد مى گشايد. همه چيز در حد اعتدال خوب است حتى غيرت و تعصب براى حفظ ارزش ها.

##### 1 . «افن» به معناى نقصان و كمبود فكر و خرد است.
2 . «قهرمان» در اصل لغت فارسى است كه به ادبيات عرب منتقل شده و به معناى مدير و كافرما و وكيل دخل و خرج است و گاه به معناى پهلوان و شجاع نيز آمده است.
3 . «لا تعد» به معناى تجاوز نكن از ريشه «عدو» بر وزن «سرو» به معناى تجاوز گرفته شده است.
4 . «التغاير» از ريشه «غيرت» به معناى شدت عمل در جهت حفظ نواميس يا سرمايه هاى مهم ديگر است.
5 . «ريب» (با توجّه به فتح ياء) جمع «ريبة» بر وزن «غيبت» به معناى شك و سوء ظن است.

▲نكته: موقعيت اجتماعى زنان

در اينجا لازم است به دو موضوع اشاره كنيم:

1. در دنياى امروز شعارهاى زيادى در مورد مساوات زن و مرد طنين انداز است و كنوانسيون هاى جهانى نيز آن را روز به روز داغ تر مى كنند كه مطلقاً هيچ تفاوتى ميان اين دو جنس نيست، بنابراين هر دو مى توانند بدون هيچ گونه تفاوت مسئوليت هاى اجتماعى را بر عهده بگيرند; خواه مسأله قضاوت باشد يا فرماندهى لشكر و اداره جنگ و خواه سفرهاى فضايى، يا كاوش هاى اعماق درياها و خلاصه مديريت ها در تمام سطوح.

ولى با نهايت تعجب هنگامى كه وارد مرحله عمل مى شوند تفاوت ها كاملا آشكار مى شود. مردان مديريت ها را در سطوح بالا و ميانه غالبا جز در موارد بسيار محدود و معدود در اختيار گرفته اند و به زنان اجازه ورود در اين ميدان ها را نمى دهند و در كشورهاى اروپايى و آمريكايى نيز مطلب همين است. هنگامى كه سؤال مى شود كه اين تناقض در قول و عمل از كجاست، پاسخى براى آن ندارند.

اين تناقض زاييده تفاوت واقعيّت ها با شعارهاست كه در جهان امروز همه جا به چشم مى خورد. براى جلب آراى زنان در انتخابات سياسى و خاموش كردن اعتراض هاى آنها شعار مساوات را هرچه داغ تر سر مى دهند; ولى در مرحله عمل اين واقعيّت را پذيرفته اند كه ساختمان روح و جسم زنان با مردان متفاوت است و هر كدام براى مسئوليتى آفريده شده اند. هر دو انسانند و هر دو صاحب حقوق فردى و اجتماعى; اما اينكه بگوييم هر دو يك جور فكر مى كنند و قابليت براى هر كارى را دارند اشتباه بزرگى است.

الكسيس كارل، فيزيولوژيك و جراح زيست شناس معروف فرانسوى كه كتابهايى با شهرت جهانى دارد در كتاب معروف خود انسان موجود ناشناخته
مى گويد: زن و مرد به حكم قانون خلقت متفاوت آفريده شده اند و اين اختلاف و تفاوت ها وظايف و حقوق آنها را متفاوت مى كند... و به علت عدم توجّه به اين نكته اصلى و مهم، طرفداران نهضت آزادى زنان فكر مى كنند كه هر دو جنس مى توانند يكسان تعليم و تربيت يابند و مشاغل و اختيارات و مسئوليت هاى يكسانى به عهده گيرند. زن در حقيقت از جهات زيادى با مرد متفاوت است. يكايك سلول هاى بدن همچنين دستگاه هاى عضوى مخصوصاً سلسله عصبى نشانه جنس او را بر روى خود دارد. سپس مى افزايد: قوانين فيزيولوژى نيز همانند قوانين جهان ستارگان و آسمان ها سخت و غير قابل تغييرند و ممكن نيست تمايلات انسانى در آنها تغييرى ايجاد كند. ما مجبوريم آنها را آن طور كه هست بپذيريم (نه آن طور كه مى خواهيم).

آن گاه اين سخن را با اين جمله پايان مى دهد: زنان بايد به سمت مواهب طبيعى خود و مسير سرشت خاص خويش بدون تقليد كوركورانه از مردان بكوشند. وظيفه ايشان در راه تكامل بشريت بسيار بيشتر از مردهاست و نبايست آن را سرسرى گيرند و رها كنند.(1)

جالب اينكه در سال هزار و نهصد و نود و پنج ميلادى ده ها هزار تن از اعضاى سازمان هاى دولتى و غير دولتى در پكن گرد هم آمدند تا سندى را كه بر اساس كنوانسيون محو كليه اشكال تبعيض بر ضد زنان قبلاً تنظيم شده بود امضا كنند. بعضى از مواد آن به قدرى نادرست بود كه مورد اعتراض سازمان ها و گروه هاى مختلف قرار گرفت. از افرادى كه به اعتراض جلسه را ترك كردند خانم شارون هير نماينده پارلمان كانادا و رييس هيأت كانادايى شركت كننده در آن جلسه بود. او برخاست و خطاب به خبرنگاران گفت: «تساوى مورد نظر سند پكن براى زنان تساوى به ارمغان نخواهد آورد. من با اولين پرواز به وطنم باز مى گردم و سعى مى كنم تفاوت ميان زن و مرد (و مسئوليت هاى آنان) را حفظ كنم همان گونه كه اين تفاوت در خلقت وجود دارد، چون اين تفاوت هاست كه ما را حفظ خواهد كرد.»(2)

شرح اين مسأله از عهده بحث كوتاه و فشرده ما خارج است، كافى است اجمالا بگوييم اين شعارها نه تنها مشكلى را از زنان جهان حل نكرده بلكه آثار مخربى نيز داشته است.(3)

بنابراين بايد واقعيّت هاى مربوط به اين دو جنس را دور از شعارهاى توخالى بپذيريم و بر اساس آن برنامه ريزى كنيم و هر يك را در جايگاه شايسته اجتماعى خود قرار دهيم بى آنكه كمترين ظلم و ستم يا تحقير در حق زنان روا داريم.

2. آنچه در كلمات مولا على(عليه السلام) در اين وصيّت نامه و در بعضى خطبه هاى ديگر و كلمات قصار وارد شده مورد بحث و گفتگو از ناحيه بعضى قرار گرفته كه آيا مفهوم اين نامه ها و خطبه ها زن ستيزى نيست؟ ولى هرگاه ما به شأن ورود اين خطبه ها و مسائل تاريخى مقارن آن بنگريم خواهيم دانست كه اين تعبيرات هرگز درباره همه زنان نيست، بلكه اشاره به گروه خاصى دارد كه سرچشمه مفاسدى در درون خانواده يا داخل اجتماع مى شدند. مخصوصاً با توجّه به اينكه بخشى از سخنان مولا على(عليه السلام) در اين باره بعد از جنگ جمل بيان شده است. سردمدار جنگ جمل، همان جنگى كه بنابه روايتى هفده هزار قربانى از مسلمانان گرفت زن بود كه آتش افروز يا يكى از آتش افروزان اصلى جنگ هم او بود.

بنابراين نظر مولا به اين گونه زنان است. به بيان ديگر سخنان مولا به صورت موجبه كليه نيست، بلكه موجبه جزئيه است.

شاهد اين سخن ديدگاه قرآن نسبت به زنان است كه به عنوان نمونه به آيات ذيل اشاره مى شود: «(وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِّنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِّتَسْكُنُوا إِلَيْها وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِى ذلِكَ لآَيات لِقَوْم يَتَفَكَّرُونَ); و از نشانه هاى خدا اينكه همسرانى از جنس خودتان براى شما آفريد تا در كنار آنان آرامش يابيد و در ميانتان محبّت و رحمت قرار داد. به يقين در اين نشانه هايى است براى گروهى كه تفكر مى كنند».(4)

اگر همه آنها نواقص العقول يا شر و بد باشند اين آرامش از كجا پيدا مى شود.

در جاى ديگر مى فرمايد: «(هُنَّ لِباسٌ لَّكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَّهُن); آنها لباس شما هستند و شما لباس آنها (هر دو زينت هم و سبب حفظ يكديگريد)».(5)

هر گاه همه آنها داراى صفات منفى باشند چگونه مى توانند سبب زينت همسرانشان و مايه حفظ آنها گردند.

در جاى ديگر مى خوانيم: «(مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِّنْ ذَكَر أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ); هر كس كار شايسته اى انجام دهد خواه مرد باشد يا زن در حالى كه مؤمن است به طور مسلم او را حيات پاكيزه اى مى بخشيم و پاداش آنها را مطابق بهترين اعمالى كه انجام مى دادند، خواهيم داد».(6)

در آيه 35 سوره احزاب، ده گروه از مؤمنان صالح العمل و زنان صالحه را در كنار هم قرار داده و در پايان به همه وعده اجر عظيم مى دهد، مى فرمايد: (إِنَّ الْمُسْلِمينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتينَ وَالْقانِتاتِ وَالصّادِقينَ وَالصّادِقاتِ وَالصّابِرينَ وَالصّابِراتِ وَالْخاشِعينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصّائِمينَ وَالصّائِماتِ وَالْحافِظينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذّاكِرينَ اللهَ كَثيراً وَالذّاكِراتِ أَعَدَّ اللهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظيماً).

در اين زمينه بحث بسيار است كه ذكر همه آنها ما را از كيفيت بحث هاى مربوط به نكته ها خارج مى كند; ولى براى حسن ختام به كلام خود مولا(عليه السلام) باز مى گرديم كه در همين بخش از وصيّت نامه اش فرمود: «إنّ الْمَرْأَةَ رِيْحانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرِمانَةٌ». مى دانيم كه گل و ريحان در حد ذات خود مزاياى فراوانى دارد; هم مايه آرامش خاطر است و هم زينت و هم فوايد فراوان ديگر; ولى در عين حال موجودى است لطيف كه اگر از آن مراقبت كافى نشود پژمرده خواهد شد. در واقع اين جمله اشاره به آن است كه در آنها جنبه احساس و عواطف برترى دارد در حالى كه در مردان خرد بر عواطف ترجيح دارد و البتّه هنگامى كه اين دو با اين دو ويژگى با هم بياميزند نظام خانواده تأمين مى شود.

##### 1 . انسان موجود ناشناخته، ص 100 به بعد، چاپ سوم.
2 . به نقل از گزارش توصيفى اجلاس پكن، شوراى فرهنگى اجتماعى زنان، ص 10.
3 . براى كسب اطلاعات بيشتر مى توانيد به دائرة المعارف فقه مقارن، ج 1، ص 84-89 مراجعه كنيد.
4 . روم، آيه 21.
5 . بقره، آيه 187 .
6 . نحل، آيه 97 .

▲بخش بيست و نهم

وَاجْعَلْ لِكُلِّ إِنْسَان مِنْ خَدَمِكَ عَمَلاً تَأْخُذُهُ بِهِ، فَإِنَّهُ أَحْرَى أَلاَّ يَتَوَاكَلُوا فِي خِدْمَتِكَ وَأَكْرِمْ. عَشِيرَتَكَ، فَإِنَّهُمْ جَنَاحُكَ الَّذِي بِهِ تَطِيرُ، وَأَصْلُكَ الَّذِي إِلَيْهِ تَصِيرُ، وَيَدُكَ الَّتِي بِهَا تَصُولُ.

ترجمه

(پسرم!) براى هر يك از خدمتگذارانت كار معينى قرار ده كه او را در برابر آن مسئول بدانى; زيرا اين سبب مى شود كه آنها كارهاى تو را به يكديگر وا نگذارند (و از زير بار مسئوليت شانه تهى نكنند) قبيله و خويشاوندانت را گرامى دار، زيرا آنها پر و بال تواند كه به وسيله آنها پرواز مى كنى و اصل و ريشه تواند كه به آنها باز مى گردى و دست و نيروى تو كه با آن (به دشمن) حمله مى كنى.

▲شرح و تفسير

▲تقسيم مسئوليت ها

در اين بخش از وصيّت نامه امام(عليه السلام) دو دستور مهم در زمينه مديريت و تعاون به فرزند دلبندش ـ و در واقع به همه انسان ها به عنوان پدرى دلسوز ـ مى دهد.

نخست مى فرمايد: «براى هر يك از خدمتگذارانت كار معينى قرار ده كه او را در برابر آن مسئول بدانى، زيرا اين سبب مى شود آنها كارهاى تو را به يكديگر وا نگذارند (و از زير بار مسئوليت شانه تهى نكنند)»; (وَاجْعَلْ لِكُلِّ إِنْسَان مِنْ خَدَمِكَ عَمَلاً تَأْخُذُهُ بِهِ، فَإِنَّهُ أَحْرَى أَلاَّ يَتَوَاكَلُوا(1) فِي خِدْمَتِكَ).

تقسيم كار از مهم ترين اصول مديريت است، زيرا بدون آن غالبا افراد در انتظار ديگران مى نشينند و مسئوليت ها را به گردن آنها مى اندازند و به هنگامى كه كار زمين مى ماند در برابر مؤاخذه كارفرما به اين عذر متوسل مى شوند كه ما گمان كرديم ديگران اين كار را انجام خواهند داد و اگر به ديگران گفته شود آنها هم همين عذر را مى آورند; ولى هنگامى كه كارها و مسئوليت ها تقسيم شود هر كسى مى داند در برابر كار خود مسئول است و در انجام آن سعى و تلاش مى كند. اين توصيه نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) به اصول مديريت كاملا توجّه داشته و فرزندش را به آن توصيه مى كند.

در زمان پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيز در جنگ و غير جنگ اين امر نمايان بود كه فردى را فرمانده ميمنه لشكر و فرد ديگرى را فرمانده ميسره و فرد سومى را در قلب سپاه قرار مى داد و مسئوليت ها را تعيين مى فرمود. براى جمع آورى زكات افراد خاصى مأموريت داشتند و براى كسب اطلاعات از وضع دشمنان افراد ديگرى مأموريت پيدا مى كردند و اداره امور بخش هاى كشور اسلام به افراد آگاه سپرده مى شد.

در دومين دستور مى فرمايد: «قبيله و خويشاوندانت را گرامى دار، زيرا آنها پر و بال تواند كه به وسيله آنها پرواز مى كنى و اصل و ريشه تواند كه به آنها باز مى گردى و دست و نيروى تو كه با آن (به دشمن) حمله مى كنى»; (وَأَكْرِمْ عَشِيرَتَكَ، فَإِنَّهُمْ جَنَاحُكَ الَّذِي بِهِ تَطِيرُ، وَأَصْلُكَ الَّذِي إِلَيْهِ تَصِيرُ، وَيَدُكَ الَّتِي بِهَا تَصُولُ(2)).

امام(عليه السلام) در اين جمله خويشاوندان را به سه چيز تشبيه كرده كه هر كدام ناظر به مطلب خاصى است; تشبيه به بال و پر، اصل و ريشه و تشبيه به دست.

تشبيه اوّل اشاره به پيشرفت و ترقى در سايه كمك هاى آنهاست و تشبيه دوم اشاره به عدم احساس تنهايى در برابر مشكلات و تشبيه سوم اشاره به مبارزه با دشمنان با كمك عشيره و خويشاوندان است.

در واقع همان گونه كه اجتماع بزرگ انسان ها در سايه كمك هاى متقابل به پيشرفت هاى بى نظير نايل مى گردد اجتماع كوچك عشيره و خويشاوندان در دل اين اجتماع بزرگ نيز با تعاون بيشتر و همكارى نزديك تر به موفقيت هاى فوق العاده اى نايل مى گردد. حتى اقوام جاهلى نيز به اين حقيقت پى برده بودند و لذا پيوند با قبيله و جلب حمايت آنها در غلبه بر مشكلات در عصر جاهليّت عرب و ساير اعصار نيز با قوت تمام دنبال مى شد. البتّه با اين تفاوت كه آنها در حمايت از قبيله و حمايت قبيله از آنان، حق و باطل و ظلم و عدالت را به رسميت نمى شناختند و بدون قيد و شرط، از يكديگر كمك مى خواستند و مورد حمايت قرار مى گرفتند; ولى اسلام اين حمايت متقابل را محدود به مسيرهاى حق كرد و طرفدارى از باطل را حتى آنجا كه پاى پدر و مادر و برادر در ميان باشد، مجاز نشمرده است.

در بخش چهارم خطبه بيست و سوم در جلد دوم همين كتاب بحث قابل توجهى را در اين زمينه ملاحظه خواهيد كرد.

ابن ابى الحديد نمونه هايى از حمايت قبيله نسبت به افراد مظلوم را آورده كه نشان مى دهد اين حمايت تا چه حد كارساز بوده است. از جمله اينكه فرزدق هر زمان مى خواست در مقابل خلفا و امرا شعرى از اشعارش را بخواند حتما نشسته مى خواند. روزى وارد بر خليفه اموى سليمان بن عبدالملك شد و شعرى خواند و پدران خودش را در آن ستود. سليمان، ناراحت شد گفت: اين مدح و ستايش درباره من بود يا خودت؟ فرزدق در جواب گفت: هم براى من و هم براى تو. اين مسأله سبب خشم سليمان شد به او گفت: بسيار خوب برخيز و بقيه اشعار را بخوان و بعد از اين جز در حالت قيام نبايد شعرى بخوانى. فرزدق گفت: نه به خدا قسم. چنين چيزى ممكن نيست مگر اينكه سر من بر تنم نباشد و به زمين افتد. سليمان گفت: واى بر اين احمقِ آلوده مادر. با صراحت با من مخالفت مى كند و فريادش بلند شد. (و قصد سويى درباره فرزدق كرد) ناگهان شنيد سر و صداى زيادى بر در قصر است. سليمان گفت: چه خبر است گفتند: قبيله بنى تميم (قبيله فرزدق) بر در ايستاده اند و مى گويند: هرگز نبايد فرزدق ايستاده شعر بخواند و ما دست به قبضه شمشيرها برديم.

سليمان هنگامى كه شرايط را سخت ديد گفت: مانعى ندارد. فرزدق بنشيند و اشعارش را بخواند.(3)

##### 1 . «يتواكلوا» از ريشه «تواكل» و «وكالت» گرفته شده و «تواكل» آن است كه هر كسى كار خود را به ديگرى بگذارد و شانه از آن تهى كند.
2 . «تصول» از ريشه «صولة» بر وزن «دولة» به معناى حمله كردن گرفته شده است.
3 . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 16، ص 128.

▲بخش سى ام (بخش آخر)

اسْتَوْدِعِ اللهَ دِينَكَ وَدُنْيَاكَ، وَاسْأَلْهُ خَيْرَ الْقَضَاءِ لَكَ فِي الْعَاجِلَةِ وَالاْجِلَةِ، وَالدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ، وَالسَّلاَمُ.

ترجمه

دين و دنيايت را نزد خدا به امانت بگذار و از او بهترين مقدرات را براى امروز و فردا و دنيا و آخرتت بخواه و سلام بر تو.

▲شرح و تفسير

▲همه چيز خود را به خدا بسپار

سرانجام امام(عليه السلام) در آخرين و كوتاه ترين بخش اين وصيّت نامه به فرزندش دو دستور مى دهد كه همه چيز در آن دو جمع است; نخست مى فرمايد: «دين و دنيايت را نزد خدا به امانت بگذار»; (اسْتَوْدِعِ(1) اللهَ دِينَكَ وَدُنْيَاكَ).

سپس مى افزايد: «و از او بهترين مقدرات را براى امروز و فردا، دنيا و آخرتت بخواه و سلام بر تو»; (وَاسْأَلْهُ خَيْرَ الْقَضَاءِ لَكَ فِي الْعَاجِلَةِ وَالاْجِلَةِ، وَالدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ، وَالسَّلاَمُ).

بديهى است هيچ كس بهتر از خدا نمى تواند دين و دنياى انسان را حفظ كند و هيچ كس بهتر از او نمى تواند بهترين مقدرات را براى دنيا و آخرت انسان تأمين كند. او سرچشمه همه خيرات و منبع تمام بركات است و هركس هرچه دارد از او دارد همان گونه كه در قرآن مى خوانيم: «(بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَىْء قَديرٌ); تمام خوبيها به دست توست و تو بر هر چيزى توانايى».(2)

شك نيست كه هم دنياى انسان آفاتى دارد و هم دين انسان و البتّه آفات دين بيشتر است و اين آفات به قدرى زياد و متنوع است كه غلبه بر آنها جز با استمداد از ذات پاك خداوند امكان پذير نيست.

و به گفته شاعر:

صد هزاران دام و دانه است اى خدا *** ما چو مرغان حريص و بى نوا

دم به دم وابسته دام نُوايم *** هر يكى گر باز و سى مرغى شويم

مى رهانى هر دمى ما را و باز *** سوى دامى مى رويم اى بى نياز

گر هزاران دام باشد هر قدم *** چون تو با مايى نباشد هيچ غم

«مولوى»

* * *

اكنون كه اين جمله هاى آخر جلد نهم را مى نويسيم در آستانه عيد غدير سال هزار و چهارصد و بيست و هشت هجرى قمرى هستيم (مطابق دى ماه سال هزار و سيصد و هشتاد و شش) و به اين دعاى زيبا مترنم مى شويم: «اَلْحَمْدُللهِِ الَّذى جَعَلَنا مِنَ الْمُتَمَسِّكِينَ بِوِلايَةِ مَوْلانا أميرِالْمُؤْمِنِينَ وَالاَْئِمَّةِ الْمَعْصُومينَ(عليهم السلام)».

پايان جلد نهم

##### 1 . در بسيارى از نسخ نهج البلاغه به جاى صيغه امر «استَوْدِع» و «اسئلْ» صيغه متكلم وحده آمده است كه مفهومش اين است كه من دين و دنياى تو را به خدا مى سپارم و بهترين مقدرات را براى دنيا و آخرت تو از پيشگاه او مى طلبم. البتّه مفهوم هر دو در واقع يكى است، هرچند نسخه اخير مناسب تر به نظر مى رسد مخصوصاً با توجّه به تعبير به «لك».
2 . آل عمران، آيه 26.