پيام امام اميرالمؤمنين(ع) جلد 7

اين كتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه كه توسط معظم له و با همكارى جمعى از فضلاى حوزه علميه نگاشته شده و در سال 82 به عنوان بهترين كتاب سال برگزيده شد. اين مجموعه به زبان عربى نيز ترجمه و منتشر شده است.
تعداد جلد: فعلا 8 جلد
زبان: فارسى
تعداد صفحات:
قطع: وزيرى
نوع جلد: گالينگور
نوبت چاپ: سوم

خطبه 181(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

سرنوشت خرده گيران لجوج

خطبه 182(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

آنچه شايسته شكر اوست

بخش دوم

شرح و تفسير

اين آسمان با عظمت نشانه اى از اوست

بخش سوم

شرح و تفسير

احاطه علمى او به همه چيز

نكته

انواء چيست؟

بخش چهارم

شرح و تفسير

عجز ما از درك صفات او

نكته ها

1ـ رمز پيچيدگى صفات خدا

2ـ عرش و كرسى چيست؟

بخش پنجم

شرح و تفسير

كجا رفتند فراعنه و عمالقه؟

نكته ها

1ـ شوكت سليمان (عليه السلام) و مرگ او

2ـ عمالقه كيانند

3ـ فراعنه مصر

4ـ اصحاب رسّ

بخش ششم

شرح و تفسير

ويژگيهاى آن مرد الهى

نكته

اشاراتى به قيام مهدى

بخش هفتم

شرح و تفسير

آنچه لازم بود، گفتم!

بخش هشتم

شرح و تفسير

همگى آماده جهاد شويد!

نكته ها

ياران با وفاى امام (عليه السلام)

1. عمّار ياسر

2. ابن تيّهان

3. ذوالشهادتين

4. قيس بن سعد بن عباده

5. ابوايوب انصارى

خطبه 183(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

نقش پيامبران در هدايت امتها

بخش دوم

شرح و تفسير

هدايت الهى در سايه قرآن

نكته ها

1. يكسان بودن حكم خدا در اولين و آخرين

2. قرآن ناطق است يا صامت؟

بخش سوم

شرح و تفسير

جايگاه عظيم تقوا

بخش چهارم

شرح و تفسير

عذاب هولناك قيامت!

بخش پنجم

شرح و تفسير

آزمون الهى

بخش ششم

شرح و تفسير

به همسايگان الهى بپيونديد

نكته

طريق سير و سلوك الى الله

خطبه 184(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

خاموش باش اى روسياه!

نكته

بُرج بن مُسهِر كيست؟

خطبه 185(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

اين گونه بايد خدا را شناخت

بخش دوم

شرح و تفسير

ابعاد وجودى پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله)

بخش سوم

شرح و تفسير

قدرت بى نظير او در آفرينش موجودات كوچك و بزرگ

نكته

زندگى بسيار شگفت انگيز مورچه ها

بخش چهارم

شرح و تفسير

نگاهى به موجودات آسمان و زمين بيفكنيد!

نكته

جلوه هايى از برهان نظم

بخش پنجم

شرح و تفسير

به ساختمان ملخ نگاه كن!

نكته

زندگى عجيب ملخها

بخش ششم

شرح و تفسير

راستى او بزرگ است!

نكته

درسهايى بزرگ در جمله هاى كوتاه

خطبه 186(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

نكات دقيقى درباره صفات خدا

نكته

چگونگى جمع ضدّين

بخش دوم

شرح و تفسير

بخش سوم

شرح و تفسير

بخش ديگرى از اوصاف بى نظير او

بخش چهارم

شرح و تفسير

باز هم اوصاف مهم ديگرى از اوصاف جمال و جلالش

بخش پنجم

شرح و تفسير

حتى قادر به خلق پشه اى نيستند!

نكته ها

1. معاد جسمانى و اعاده معدوم

2. آفرينش شگفت پشه ها!

بخش ششم

شرح و تفسير

من نكردم خلق تا سودى كنم!

نكته

آيا زمانى بود كه مخلوقى نباشد؟

بخش هفتم

شرح و تفسير

تداوم خلقت و فنا

خطبه 187(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

حوادث وحشتناكى در پيش است!

نكته

حوادث سخت و دردناك آخر الزمان

بخش دوم

شرح و تفسير

دستورهايى براى نجات از فتنه

نكته

كنار رفتن از برابر امواج فتنه ها

خطبه 188(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

توصيه به تقوا و شكر

بخش دوم

شرح و تفسير

بهترين واعظ!

نكته

مرگ را فراموش نكنيد

بخش سوّم

شرح و تفسير

راه نجات

خطبه 189(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

ايمان هاى پايدار و ناپايدار

نكته ها

عوامل پايدارى ايمان

بخش دوم

شرح و تفسير

هر چه مى خواهيد بپرسيد

نكته

نقش هجرت در اسلام

خطبه 190(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

پيامبر رحمت و جهاد

بخش دوم

شرح و تفسير

مشكلاتى كه در پيش رو داريد!

بخش سوم

شرح و تفسير

اهوال محشر!

بخش چهارم

شرح و تفسير

آماده سفر آخرت باشيد

بخش پنجم

شرح و تفسير

هر كارى وقتى دارد!

نكته

قيامهاى نابهنگام

خطبه 191(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

خلقت بديع خداوند

بخش دوم

شرح و تفسير

تقوا بهترين پناهگاه در دنيا و چراغ راه در قيامت است

بخش سوم

شرح و تفسير

نداى بيدارگر تقوا را بشنويد

بخش چهارم

شرح و تفسير

سرنوشت دنيا و دنياپرستان

خطبه 192(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

شيطان بنيانگذار اساس تعصب!

بخش دوم

شرح و تفسير

از سرنوشت ابليس عبرت بگيريد!

نكته ها

1ـ مسئله حبط اعمال

2ـ آيا ابليس فرشته بود؟

3ـ تكبّر ابليس سرچشمه كفر او شد!

4ـ يكسان بودن حكم خدا درباره همگان

بخش سوم

شرح و تفسير

او خطرناك ترين دشمن شماست

بخش چهارم

شرح و تفسير

مانند شيطان و قابيل نباشيد

بخش پنجم

شرح و تفسير

از بزرگان متكبر خود پيروى نكنيد

نكته

رابطه تكبّر و تعصّب

بخش ششم

شرح و تفسير

تكبّر براى هيچ كس روا نيست

نكته

رفع يك اشتباه

بخش هفتم

شرح و تفسير

درس ديگرى از داستان موسى بن عمران

بخش هشتم

شرح و تفسير

چرا زندگى انبيا ساده بود؟

بخش نهم

شرح و تفسير

درس عجيب ديگرى از خانه خدا

بخش دهم

شرح و تفسير

چرا كعبه در ميان باغهاى سرسبز نيست؟

نكته

«أفْضَلُ الاْعْمالِ أحْمَزُها» !

بخش يازدهم

شرح و تفسير

هيچ كس از كبر و غرور در امان نيست

نكته

فلسفه عبادات

بخش دوازدهم

شرح و تفسير

تعصب بى دليل

بخش سيزدهم

شرح و تفسير

جاى تعصب اينجاست!

نكته

تعصّبهاى منفى و مثبت

بخش چهاردهم

شرح و تفسير

از سرگذشت پيشينيان عبرت بگيريد

بخش پانزدهم

شرح و تفسير

عوامل پيروزى مؤمنان پيشين

بخش شانزدهم

شرح و تفسير

اتحاد و پراكندگى، مهم ترين عامل پيروزى و شكست

بخش هفدهم

شرح و تفسير

از سرنوشت فرزندان اسماعيل و اسحاق عبرت بگيريد!

نكته

قطره ها و دريا!

بخش هيجدهم

شرح و تفسير

اسلام به شما قدرت و عظمت داد

بخش نوزدهم

شرح و تفسير

از تعصّب و تفرقه بپرهيزيد

بخش بيستم

شرح و تفسير

من مأمور به مبارزه با فاسدان و مفسدانم

نكته

ذوالثدية كيست؟

بخش بيست و يكم

شرح و تفسير

پرورش در آغوش پيامبر

نكته ها

1ـ رابطه بسيار نزديك على (عليه السلام) با پيامبر(صلى الله عليه وآله)

2ـ داستان غار حرا

3ـ برنامه ويژه پيامبر (صلى الله عليه وآله) قبل از بعثت

بخش بيست و دوم

شرح و تفسير

معجزه حركت درخت

نكته ها

1ـ معجزه شجره در روايات اسلامى

2ـ فرق ميان سحر و معجزه

بخش بيست و سوم

شرح و تفسير

من از اين گروهم!

خطبه 193(1)

خطبه در يك نگاه

پاسخ به يك سؤال

بخش اوّل

شرح و تفسير

صفات والاى پرهيزكاران

نكته

محورهاى اين بخش از خطبه

بخش دوم

شرح و تفسير

برنامه شبانه پرهيزكاران

نكته

بخش سوم

شرح و تفسير

برنامه روزانه پرهيزكاران

نكته

آنها نقّادان عمل خويشند

بخش چهارم

شرح و تفسير

دوازده وصف ديگر

بخش پنجم

شرح و تفسير

نُه وصف مهم ديگر

سرنوشت همّام پس از شنيدن اين خطبه تكان دهنده

نكته

نگاه ديگرى به خطبه همّام

خطبه 194(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

مشكلات عظيم رسالت

بخش دوم

شرح و تفسير

خطر منافقان!

بخش سوم

شرح و تفسير

برنامه ريزى دقيق منافقان!

نكته

نفاق و منافقان در طول تاريخ

خطبه 195(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

قيام پيامبر در شرايط بسيار سخت

بخش دوم

شرح و تفسير

خوان نعمت بى دريغش همه جا گسترده است

بخش سوم

شرح و تفسير

دورنماى هول انگيز قيامت

خطبه 196(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

درياى هولناك دنيا

بخش دوم

شرح و تفسير

تا فرصت باقى است كارى كنيد

خطبه 197(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

پيوسته گوش بر فرمان بودم!

بخش دوم

شرح و تفسير

چه كسى از من سزاوارتر است

حوادث دردناك هنگام رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله) و بعد از آن

خطبه 198(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

احاطه علمى پروردگار

بخش دوّم

شرح و تفسير

تقواى الهى سرچشمه تمام خوشبختيها

بخش سوم

شرح و تفسير

ارزش والاى اسلام

بخش چهارم

شرح و تفسير

ظهور اسلام همچون بهاران بود

پاسخ به يك سؤال مهم

نكته

آرى او بهار بود!

بخش پنجم

شرح و تفسير

ويژگى هاى مهم قرآن

نكته ها

1ـ عظمت قرآن از ديدگاه اميرمؤمنان (عليه السلام)

2ـ دانشمندان بيگانه و قرآن

خطبه 199(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

اهميّت فوق العاده نماز

نكته

نقش نماز در تربيت انسان

بخش دوم

شرح و تفسير

بركات زكات

نكته

زكات ركن مهم جامعه اسلامى

بخش سوم

شرح و تفسير

اهميّت اداى امانت

نكته ها

1ـ دو مطلب مهم و پيچيده

2ـ مهمترين نشانه ايمان

بخش چهارم

شرح و تفسير

در خلوت و جلوت با شماست

خطبه 200(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

سياستهاى او آميخته با گناه است

نكته

سياست انسانى و سياست شيطانى

▲خطبه 181(1)

وَ مِنْ كَلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

وَ قَدْ أَرْسَلَ رَجُلا مِنْ أَصْحابِهِ، يَعْلَمُ لَهُ عِلْمُ أَحْوالِ قَوْم مِنْ جُنْدِ الْكُوفَةِ، قَد هَمُّوا بِاللِّحاقِ بِالْخَوارِجِ، وَ كانُوا عَلى خَوْف مِنْهُ(عليه السلام)، فَلَمّا عادِ إِلَيْهِ الرَّجُلُ قالَ لَهُ: «أأمِنُوا فَقَطَنُوا(2)، أم جبنوا فَظَعَنُوا(3)؟» فَقالَ الرَّجُلُ: بَلْ ظَعَنُوا يا أَميرَالْمُؤمنينَ. فَقالَ(عليه السلام) :

از سخنان امام(عليه السلام) است

امام(عليه السلام) يكى از ياران خود را فرستاد تا از وضع گروهى از سپاه كوفه كه تصميم داشتند به سبب ترس از او به گروه خوارج بپيوندند، اطّلاعى كسب كند. پس از بازگشت، امام(عليه السلام) از او پرسيد آيا احساس امنيت كردند و ماندند يا ترسيدند و كوچ كردند؟ عرض كرد: اى اميرمؤمنان ترسيدند و كوچ كردند. در اينجا امام(عليه السلام) سخن زير را ايراد فرمود:

#####

1. سند خطبه:

با توجه به ارتباط و پيوند اين خطبه با خطبه 44 ، صاحب مصادر اسناد آن را ذيل خطبه 44 آورده است. او مى گويد:

افراد متعددى كه قبل از سيّد رضى بوده اند داستان اين گروه را در كتاب هاى خود آورده اند، از جمله طبرى مورخ معروف در تاريخ خود در حوادث سال 38 هجرى و ثقفى در كتاب الغارات و بلاذرى در انساب الاشراف. گروه ديگرى نيز مانند ابن عساكر در تاريخ دمشق و ابوالفرج اصفهانى در الأغانى در شرح حال مثقلة بن هبيرة آن را ذكر كرده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 451-452 و جلد 2، صفحه 441).

2. «قطنوا» از ريشه «قطون» بر وزن «فنون» به معناى اقامت گزيدن وتوطّن كردن است.

3. «ظعنوا» از ريشه «ظعن» بر وزن «رهن» نقطه مقابل قطون و به معناى كوچ كردن است.

▲خطبه در يك نگاه

براى آگاهى از اشاراتى كه در اين گفتار امام(عليه السلام) آمده لازم است شأن ورود آن را قبلا بدانيم.

ماجرا چنين بود كه مردى به نام «خِرّيت بن راشد» از قبيله «بنى ناجيه» بعداز ماجراى حكمين با سى نفر (و طبق روايت طبرى سيصد نفر) از يارانش نزد امام(عليه السلام)آمد و با جسارت خاصى به حضرت عرض كرد: «وَاللهِ يا عَلىُّ لا أُطيع أَمْرَكَ وَ لا أُصلّى خَلْفَكَ وَ إنّى غَداً مُفارِقُكَ; به خدا سوگند اى على من فرمان تو را اطاعت نمى كنم و پشت سرت نماز نمى خوانم و فردا از تو جدا خواهم شد».

امام(عليه السلام) به او فرمود: «ثَكَلَتْكَ أُمُّكَ إذاً تَعْصى ربّكَ وَ تَنْكِثُ عَهْدَك وَ لاتَضُرّ إلاّ نَفْسَكَ; مادرت به عزايت بنشيند! با اين كار معصيت خدا مى كنى و پيمان خويش را مى شكنى و تنها به خويشتن ضرر مى زنى». بگو ببينم چرا اين كار را مى كنى؟ عرض كرد: براى اينكه افراد را به حكميت درباره كتاب خدا پذيرفتى و در برابر حق ضعف نشان دادى، هنگامى كه به پيروزى نزديك بودى، به همين دليل من از تو جدا مى شوم.

فرمود: بيا تا من نكته هايى از كتاب خدا را به تو بياموزم و درباره سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله)با تو سخن بگويم و امورى از حق را براى تو بگشايم كه من از آن آگاه ترم شايد آنچه را اكنون انكار مى كنى بپذيرى و از آنچه آگاه نيستى آگاه شوى.

او گفت: (اكنون آمادگى ندارم) من نزد تو خواهم آمد. فرمود: مراقب باش شيطان تو را فريب ندهد و جهل و نادانى تو را سبك سر نسازد. به خدا سوگند اگر به سخن من گوش فرا دهى تو را به راه راست هدايت مى كنم.(1)

اين مرد سبك مغز تصميم گرفت با قوم خود به خوارج بپيوندد و به سرنوشت شوم آنها گرفتار شود. و به دنبال همين ماجرا بود كه امام(عليه السلام) يكى از ياران خود را براى تحقيق حال به دنبال او فرستاد شايد از تصميم زشت خود منصرف شده باشد; ولى چيزى نگذشت كه فرستاده امام(عليه السلام) خبر آورد كه او با يارانش كوفه را به سوى خوارج ترك كرده اند.

#####

بُعْداً لَهُمْ (كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ)! أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ الاَْسِنَّةُ إِلَيْهِمْ، وَ صُبَّتِ السُّيُوفُ عَلَى هَامَاتِهمْ، لَقَدْ نَدِمُوا عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ. إِنَّ الشَّيْطَانَ الْيَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ، وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّىءٌ مِنْهُمْ، وَ مُتَخَلٍّ عَنْهُمْ. فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَى، وَارْتِكَاسِهِمْ فِي الضَّلاَل وَالْعَمَى، وَ صَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ، وَ جِمَاحِهمْ فِي التِّيهِ.

### ترجمه

(اين فراريان) از رحمت خدا به دور باشند همانگونه كه قوم ثمود از رحمتش دور شدند، آگاه باشيد آنها (افراد غافل و بى خبرى هستند كه) اگر نوك نيزه ها به سوى آنان متوجه شود و شمشيرها بر فرقشان ببارد از گذشته خود پشيمان خواهند شد (آرى!) شيطان امروز از آنها درخواستِ تفرقه و جدايى كرده; ولى فرداى قيامت از آنها بيزارى مى جويد و خود را كنار خواهد كشيد. آنها را همين بس كه از طريق هدايت خارج شدند و به گمراهى و كورى بازگشتند. راه حق را سدّ كردند و در وادى جهل وضلالت گام نهادند.

#####

##### 1. تاريخ طبرى، جلد 4، صفحه 76 به بعد با تلخيص و شرح ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 128. دراين باره شرح بيشترى در ذيل خطبه 44 آورده ايم.

#####

▲شرح و تفسير

▲سرنوشت خرده گيران لجوج

همانگونه كه در شأن ورود اين كلام گذشت، سخن از گروه كوچك نادان و متعصّبى است كه به امام(عليه السلام) خرده مى گرفتند كه چرا به حكميّت در برابر قرآن تن دادى؟! حال آنكه آنها و امثالشان بودند كه براى پذيرش اين امر در ماجراى صفين امام را تحت فشار قرار دادند و بدتر از آن اينكه به دنبال اين اعتراض از امام(عليه السلام) كه كانون هدايت بود بريدند و به خوارج، سرچشمه تعصّب و ضلالت پيوستند.

امام(عليه السلام) در اين سخن عوامل بدبختى و تيره روزى اين گروه گمراه را تشريح مى كند تا ديگران در اين دام نيفتند، مى فرمايد: «از رحمت خدا به دور باشند همانگونه كه قوم ثمود از رحمتش دور شدند»; (بُعْداً(1) لَهُمْ (كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ)!).

اين تعبير ممكن است اشاره به همان تعبيرى باشد كه در قرآن مجيد درباره قوم ثمود آمده، مى فرمايد: (أَلاَ بُعْداً لِّمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ)(2) كه نفرينى است براى قوم سركش و بت پرست شعيب و نيز مى تواند اشاره به جهات مشتركى باشد كه بين اين قوم گمراه و قوم شعيب و قوم صالح وجود داشت ; آنها مردم بسيار متكبّر و خودخواه و لجوجى بودند كه داستانشان در قرآن مجيد در سوره هاى متعدد از جمله سوره هود آمده است.

سپس مى افزايد: «آگاه باشيد آنها (افراد غافل و بى خبرى هستند كه) اگر نوك نيزه ها به سوى آنان متوجه شود و شمشيرها بر فرقشان ببارد از گذشته خود پشيمان خواهند شد (آرى!) شيطان امروز از آنها درخواست تفرقه و جدايى كرده، ولى فرداى قيامت از آنها بيزارى مى جويد و خود را كنار خواهد كشيد»; (أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ(3) الاَْسِنَّةُ إِلَيْهِمْ، وَ صُبَّتِ السُّيُوفُ عَلَى هَامَاتِهمْ(4)، لَقَدْ نَدِمُوا عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ. إِنَّ الشَّيْطَانَ الْيَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ(5)، وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّىءٌ مِنْهُمْ، وَ مُتَخَلٍّ عَنْهُمْ).

اين سخن در حقيقت اشاره به همان چيزى است كه در قرآن مجيد بارها درباره طاغيان غافل آمده است كه وقتى سوار كشتى مى شوند و ميان امواج خروشان دريا گرفتار مى گردند پرده هاى غفلتشان كنار مى رود و به خدا متوجّه مى شوند ولى هنگامى كه به ساحل نجات مى رسند باز در همان خواب غفلت فرو مى روند.(6)

نيز اشاره به چيزى است كه قرآن كراراً بيان فرموده كه در روز قيامت شيطان(7) و پيشوايان گمراه(8) از پيروان خود بيزارى مى جويند.

و در ادامه اين سخن مى فرمايد: «آنها را همين بس كه از طريق هدايت خارج شدند و به گمراهى و كورى بازگشتند. راه حق را سدّ كردند و در وادى جهل وضلالت گام نهادند» (فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَى، وَارْتِكَاسِهِمْ(9) فِي الضَّلاَل وَالْعَمَى، وَ صَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ، وَ جِمَاحِهمْ(10) فِي التِّيهِ).

اشاره به اينكه نتيجه آن لجاجت و خيره سرى سرگردانى در وادى ضلالت و دورشدن از مسير هدايت است و اين عاقبت شومى است كه هر انسان لجوج و خيره سر و جاهل و بى خبر براى خود فراهم مى سازد.

قابل توجه است كه از اين كلام و از مقدّمه تاريخى كه براى آن ذكر شد به خوبى استفاده مى شود كه امام حتّى نسبت به افراد لجوج و متعصّب و بدزبان نيز مهربان بود و تا مى توانست در اصلاح آنان مى كوشيد و هرگاه مواعظ سودمند، مؤثّر واقع نمى شد آن ها را با سخنانى كمى خشن تر سرزنش مى كرد و سرانجام كارشان را در دنيا و آخرت به آنان نشان مى داد شايد به راه حق بازگردند.

#####

1. «بُعداً» مفعول مطلق براى فعل محذوف و براى تأكيد آمده است و در تقدير چنين است: «أبْعَدَهُمُ اللهُ بُعْداً».

2. هود، آيه 95.

3. «أشرعت» از ماده «شرع» در اصل به معناى رفتن به آبگاه يا گشودن راهى به سوى آب است و هرگاه اين واژه در مورد «رماح» (نيزه ها) رود به معناى متوجّه ساختن و نشانه گيرى كردن است.

4. «هامات» جمع «هام» به معناى سر است.

5. «استفلّ» از ريشه «فلّ» بر وزن «شلّ» به معناى شكسته يا پراكنده شدن است.

6. عنكبوت، آيه 65.

7. حشر، آيه 16.

8. بقره، آيات 166-167.

9. «ارتكاس» از ريشه «رَكس» بر وزن «مكث» به معناى وارونه شدن و برگشتن چيزى است.

10. «جماح» و «جموح» به معناى سركشى و چموشى است.

#####

▲خطبه 182(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

رُوِيَ عَنْ نَوْفِ الْبَكّالي قالَ: خَطَبَنا بِهذِهِ الْخُطْبَةِ أَميرُالْمؤمنينَ عَليٌّ(عليه السلام)بِالْكُوفَة وَ هُوَ قائِمٌ عَلى حِجارَة، نَصَبَها لَهُ جُعْدَةُ(2) بنُ هُبَيْرَةَ الْمَخْزُومي، وَ عَلَيْهِ مِدْرَعَةٌ(3) مِنْ صُوف وَ حَمائِلُ سَيْفِهِ لِيفٌ، و فى رِجْلَيْهِ نَعْلانِ مِنْ لِيف، و كأنّ جَبينَه ثَفِنَةُ(4) بَعير. فَقالَ(عليه السلام):

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

از «نوف بكّالى» نقل شده كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) در كوفه روى قطعه اى سنگ، كه «جعدة بن هبيره مخزومى» نصب كرده بود ايستاد در حالى كه پيراهنى خشن از پشم بر تن داشت و شمشيرش را با بندى از ليف خرما حمايل كرده بود و در پاهايش كفشى از ليف خرما بود و پيشانى اش از اثر سجده، پينه بسته بود، و اين خطبه را ايراد كرد.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه آخرين خطبه اى است كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) ايستاده آن را بيان فرمود، (و يك هفته بعد از آن شهيد شد) زمخشرى در كتاب ربيع الابرار بخشى از آن را آورده است و ابوشاكر ليثى نيز در عيون الحكم و المواعظ بخشى از آن را آورده و ابن اثير در نهايه لغات مهمّى از آن را تفسير كرده و از تفاوتهايى كه در كلمات اين جمع نسبت به نقل نهج البلاغه ديده مى شود چنين بر مى آيد كه آنها اين خطبه را از مصادر ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 451)

2. جعدة بن هبيرة المخزومى خواهرزاده اميرمؤمنان(عليه السلام) (مادرش ام هانى خواهر حضرت و دختر ابوطالب است) مردى شجاع، دانشمند و نيرومند بود. عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) را درك كرد و از سوى على(عليه السلام) به فرماندارى خراسان منصوب شد. (اسد الغابة، جلد 1، صفحه 285)

3. «مدرعة» به معناى «جُبّه» (لباس شبيه پالتو)، از ريشه «درع» به معناى زره و پيراهن گرفته شده.

4. «ثفنة» در اصل به معناى قسمتهايى از بدن شتر است كه روى زمين قرار مى گيرد و خشن مى شود كه در فارسى به آن پينه مى گويند.

#####

#####

▲خطبه در يك نگاه

از پايان اين خطبه استفاده مى شود كه امام(عليه السلام) آن را يك هفته قبل از شهادتش ايراد فرموده و هدفش از ايراد آن آماده ساختن مردم براى جهاد با معاويه و غارتگران شام بوده مردم دعوتش را اجابت كردند و هزاران هزار نفر براى جهاد با ستمگران آماده شدند; ولى افسوس... .

امام(عليه السلام) در اين خطبه براى آماده ساختن روح و جان مردم جهت مبارزه با دشمنان ستمگر به بيان چند نكته مهم مى پردازد. در بخش اوّل و دوم و سوم اين خطبه سخن از حمد و سپاس خداوند به ميان آمده و همچنين، صفات جمال و جلال او، سپس يگانگى ذات مقدّس و علم بى پايان خدا به همه ذرّات وجود بيان شده و به اينكه ذات و وصف او برتر از آن است كه در فكر و انديشه ما بگنجد و حتّى ملائكه مقرّبين نيز قادر بر اين امر نيستند اشاره شده است.

حضرت در بخش چهارم تقوا و پاكدامنى و زهد در دنيا را وصف مى كند و نمونه هايى از زندگى پيامبران بزرگ پيشين را مانند حضرت سليمان بيان مى دارد كه با آن همه امكانات، زهد در دنيا را فراموش نكردند.

در بخش پنجم سرنوشت شوم گردنكشان جهان; مانند فراعنه و عمالقه و اصحاب الرّس بيان شده كه پيامبران الهى را كشتند و براى خاموش كردن نور خداوند تلاش كردند اما چيزى نگذشت كه فرمان مرگ آنها صادر شد و از صفحه روزگار محو شدند.

در بخش ششم اشاره سربسته اى به ظهور حضرت مهدى(عليه السلام) و تشكيل حكومت عدل الهى در سراسر جهان و بخشى از صفات و فضايل او مى كند.

در بخش هفتم باز هم به موعظه و نصيحت مردم مى پردازد و از بىوفايى و بى اعتبارى دنيا سخن مى گويد و از شهيدان صفّين كه به فيض عظيم شهادت رسيدند ياد مى كند و از عده اى از آنان، همچون عمارياسر، ابن تيّهان و خزيمه ذوالشهادتين نام مى برد و در فراغ آنهاسخت مى گريد و آنها را اين گونه مى ستايد كه گروهى فرمان بردار بودند، سنّت پيامبر را زنده كردند و بدعت را ميراندند و همواره آماده جهاد بودند.

در هشتمين بخش با صداى رسا فرمان جهاد را صادر مى كند و از همگان به شركت در اين ميدان دعوت مى فرمايد.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي إِلَيْهِ مَصَائِرُ الْخَلْقِ، وَ عَوَاقِبُ الاَْمْرِ. نَحْمَدُهُ عَلَى عَظِيمِ إِحْسَانِهِ، وَ نَيِّرِ بُرْهَانِهِ، وَ نَوَامِي فَضْلِهِ وَامْتِنَانِهِ، حَمْداً يَكُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً، وَ لِشُكْرِهِ أَدَاءً، وَ إِلَى ثَوَابِهِ مُقَرِّباً، وَلِحُسْنِ مَزِيدِهِ مُوجِباً. وَ نَسْتَعِينُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاج لِفَضْلِهِ، مُؤَمِّل لِنَفْعِهِ، وَاثِق بِدَفْعِهِ، مُعْتَرِف لَهُ بِالطَّوْلِ، مُذْعِن لَهُ بِالْعَمَلِ وَالْقَوْلِ. وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِيمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً، وَ أَنَابَ إِلَيْهِ مُؤْمِناً، وَ خَنَعَ لَهُ مُذْعِناً، وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحِّداً، وَ عَظَّمَهُ مُمَجِّداً، وَ لاَذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً.

### ترجمه

حمد و سپاس مخصوص خداوندى است كه سرانجام مخلوقات و عواقب امور به او منتهى مى گردد. او را بر احسان عظيم و برهان روشن و فضل و نعمت فزاينده اش سپاس مى گوييم; سپاسى كه آنچه را شايسته حق اوست ادا كند و آنچه در خور شكر اوست انجام دهد و ما را به ثوابش نزديك سازد و موجب فزونى نعمتش گردد. و از او استعانت مى جوييم استعانت كسى كه به فضل پروردگار اميدوار است و به سودش آرزومند و به دفع زيان ها مطمئن و به نعمتش معترف و كردار و رفتار به او اذعان دارد. به او ايمان داريم، ايمان كسى كه با يقين كامل به او اميدوار است و با اعتقاد خالص به او توجه دارد، ايمان كسى كه در برابر او خاضع و با خلوص نيّت به توحيد او عقيده مند است. با تمجيد فراوان به بزرگداشت او مى پردازد و با رغبت و كوشش به او پناهنده مى شود.

▲شرح و تفسير

▲آنچه شايسته شكر اوست

پيش از شروع در تفسير خطبه لازم است اشاره اى به شخصيت «نوف بكالى» كه راوى اصلى اين خطبه است داشته باشيم. در اينكه او از دوستان على(عليه السلام) و به قولى دربان آن حضرت بود گفت و گويى نيست. بعضى معتقدند كه از طايفه حِميَر در يمن بوده و بعضى او را از طايفه همدان مى دانند و در ضبط نام او نيز گفت و گوست: بعضى بكّال (بر وزن فعّال) و بعضى بِكال (بر وزن كتاب) و بعضى بَكال (بر وزن طواف) خوانده اند. به هر حال او مردى پاكدل، با ايمان و وفادار بود.

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه براى آماده ساختن دلهاى مخاطبان و زدودن زنگار غفلت از آنان، نخست به سراغ حمد و شكر پروردگار مى رود و بعد از ذات مقدّسش استعانت مى جويد و سپس ايمان قاطع خود را به او ابراز مى دارد.

در قسمت حمد و سپاس مى فرمايد: «حمد و سپاس مخصوص خداوندى است كه سرانجام مخلوقات و عواقب امور به او منتهى مى گردد»; (الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي إِلَيْهِ مَصَائِرُ(1)الْخَلْقِ، وَ عَوَاقِبُ الاَْمْرِ).

آرى آغاز خلقت از اوست و عاقبت هم از آن اوست، همه موجودات اين جهان از فيض وجود او سرچشمه گرفته و سرانجام به سوى او باز مى گردند، كه اين اشاره اى است به مسئله معاد و رستاخيز.

در اين جمله سخن از مبدئى بود كه او را سپاس مى گوييم; ولى اين حمد و سپاس براى چيست؟ مى فرمايد: «او را بر احسان عظيم و برهان روشن و فضل و نعمت فزاينده اش سپاس مى گوييم»; (نَحْمَدُهُ عَلَى عَظِيمِ إِحْسَانِهِ، وَ نَيِّرِ بُرْهَانِهِ، وَ نَوَامِي(2)فَضْلِهِ وَامْتِنَانِهِ).

تعبير به «عَظِيمِ إِحْسَانِ» ممكن است اشاره به نعمت ايمان و عقيده خالصانه به پروردگار باشد (به قرينه «نَيِّرِ بُرْهَانِهِ» كه اشاره به دلايل آشكار است) و ممكن است اشاره به نعمت حيات و آفرينش باشد كه بزرگترين نعمت خداست; ولى تفسير اول مناسب است.

جمله «وَ نَوَامِي فَضْلِهِ وَامْتِنَانِهِ» اشاره به تكامل انسان در جنبه هاى مادى و معنوى است كه از نعمتهاى فزاينده خدا سرچشمه مى گيرد.

آن گاه به بيان كيفيت اين حمد و سپاس پرداخته، مى فرمايد: «سپاسى كه آنچه شايسته حق اوست انجام دهد و آنچه در خور شكر اوست ادا كند و به ثوابش نزديك سازد. و موجب افزونى نعمتش گردد»; (حَمْداً يَكُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً، وَ لِشُكْرِهِ أَدَاءً، وَ إِلَى ثَوَابِهِ مُقَرِّباً، وَلِحُسْنِ مَزِيدِهِ مُوجِباً).

بديهى است هيچ كس نمى تواند حق شكر و سپاس خدا را ادا كند، حتى همه انبيا و اوليا و فرشتگان مقرّب از اين كار عاجزند، بنابراين منظور اداى همان چيزى است كه در توان آدمى است كه موجب پاداش الهى و مزيد نعمت او مى شود.

به اين ترتيب امام(عليه السلام) در اين چند جمله حساب شده از يك طرف اشاره به صفات خداوند بخشنده نعمت مى كند و از طرف ديگر اشاره اى به اصول نعمتهاى گوناگون او و از سوى سوم كيفيت حمد و شكر را بيان مى فرمايد، و مجموعه كاملى در اين زمينه ارائه مى دهد.

بعد از حمد ـ همانگونه كه در سوره «حمد» نيز شبيه آن آمده ـ به سراغ استعانت جستن از پروردگار مى رود و مى فرمايد: «و از او استعانت مى جوييم، استعانت كسى كه به فضل پروردگار اميدوار است و به سودش آرزومند و به دفع زيانها مطمئن و به نعمتش معترف و با كردار و گفتار به او اذعان دارد»; (وَ نَسْتَعِينُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاج لِفَضْلِهِ، مُؤَمِّل لِنَفْعِهِ، وَاثِق بِدَفْعِهِ، مُعْتَرِف لَهُ بِالطَّوْلِ(3)، مُذْعِن(4) لَهُ بِالْعَمَلِ وَالْقَوْلِ).

اين تعبيرات پنج گانه اشاره به مطالب مختلفى دارد; نخست سخن از اميد به فضل خداوند در امور معنوى است! سپس اميدوارى در منافع مادى، و در مرحله سوم اطمينان به دفع آفات و مضرات از بندگان و در مرحله چهارم در مقام اعتراف به نعمتها برآمدن و بالاخره در مرحله پنجم با قول و عمل حق شكر او را ادا كردن.

امام(عليه السلام) بعد از بيان حمد شايسته پروردگار و استعانت جستن كامل از ذرات پاك او به سراغ ابراز ايمان به ذات مقدس پروردگار مى رود، ايمانى كه همه امتيازات در آن جمع است و مى فرمايد: «به او ايمان داريم ايمان كسى كه با يقين كامل به او اميدوار است و با اعتقاد خالص به او متوجه شده، ايمان كسى كه در برابر او خاضع و با خلوص نيّت به توحيد او عقيده مند است. با تمجيد فراوان به بزرگداشت او مى پردازد و با رغبت و كوشش به او پناهنده مى شود»; (وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِيمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً، وَ أَنَابَ إِلَيْهِ مُؤْمِناً، وَ خَنَعَ(5) لَهُ مُذْعِناً، وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحِّداً، وَ عَظَّمَهُ مُمَجِّداً، وَ لاَذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً).

بديهى است ايمانى كه واجد اين صفات و داراى اين آثار باشد برترين ايمان و محكمترين عقيده است و چنين ايمانى جز با پاكسازى صفحه دل از زنگار گناه و پرهيز از هواپرستى و تلاش و كوشش در طريق خودسازى و التجاء به درگاه پروردگار حاصل نمى شود.

ممكن است اين سؤال براى خوانندگان عزيز پيش آيد كه چرا امام(عليه السلام) نخست از حمد و سپاس الهى و سپس استعانت به ذات پاك او سخن مى گويد و در پايان به سراغ ايمان مى رود، در حالى كه ايمان انگيزه حمد و استعانت است؟

پاسخ سؤال اين است; ايمانى كه امام(عليه السلام) در اينجا از آن سخن مى گويد ايمان كاملى است كه همه جهات كمال در آن جمع است و اين بعد از حمد و ثناى الهى و استعانت به ذات پاك او حاصل مى شود. آنچه قبلا براى حمد و استعانت لازم است مراحل ابتدايى ايمان است.

#####

1. «مصائر» جمع «مصير» به معناى محل بازگشت است.

2. «نوامى» جمع «نامية» از ريشه «نموّ» گرفته شده و به معناى چيزى است كه داراى نمو و رويش است.

3. «طَوْل» به معناى نعمت و غنا و توان و امكانات آمده است و اصل اين كلمه از طول، بر وزن «نور» گرفته شده و از آنجا كه توان و قوه و امكانات ضامن بقا و ادامه وجود انسان است واژه «طَوْل»، بر وزن «قول» به آن اطلاق شده است.

4. «مذعن» از ريشه «اذعان» به معناى تصديق كردن و اطاعت نمودن است.

5. «خنع» از ريشه «خنوع» به معناى خضوع و فروتنى است.

#####

▲بخش دوم

لَمْ يُولَدْ سُبْحَانَهُ فَيَكُونَ فِي الْعِزِّ مُشَارَكاً، وَ لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْرُوثاً هَالِكاً. وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ وَقْتٌ وَ لاَ زَمَانٌ، وَ لَمْ يَتَعَاوَرْهُ زِيَادَةٌ وَ لاَ نُقْصَانٌ، بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلاَمَاتِ التَّدْبِيرِ الْمُتْقَنِ، وَالْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ. فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَات بِلاَ عَمَد، قَائِمَات بِلاَ سَنَد. دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَات مُذْعِنَات، غَيْرَ مُتَلَكِّئَات وَ لاَ مُبْطِئَات; وَ لَوْلاَ إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِيَةِ، لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ، وَ لاَ مَسْكَناً لِمَلاَئِكَتِهِ، وَ لاَ مَصْعَداً لِلْكَلِمِ الطَّيِّبِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ.

### ترجمه

او از كسى متولد نشده تا همتايى در عزّت و قدرت داشته باشد و فرزندى به دنيا نياورده تا پس از وفاتش وارث او گردد. وقت و زمانى پيش از او نبوده و زيادى و نقصانى بر او عارض نشده است; بلكه به سبب نشانه هاى تدبير متقن و نظام محكمى كه به ما ارائه داده عظمتش پيش چشم عقلها آشكار شده است. از شواهد خلقت (حكيمانه و) با عظمت او آفرينش آسمانهاى پابرجايى است كه بدون ستون و تكيه گاهى برپاست. خداوند آنها را به قبول فرمان خويش دعوت كرد و آنها با اطاعت و اذعان در برابر او بدون درنگ و سستى دعوتش را پذيرفتند و اگر اقرار آنها به ربوبيت خداوند و اذعانشان به اطاعت او نبود هرگز آنجا را محلّ عرش خود و مسكن فرشتگان (مقرّب) و محل بالا رفتن سخنان پاك و اعمال صالح بندگانش قرار نمى داد.

▲شرح و تفسير

▲اين آسمان با عظمت نشانه اى از اوست

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه ـ در ادامه شرح اوصاف خداوند كه در آغاز خطبه آمده بود ـ چنين مى فرمايد: «او از كسى متولد نشده تا همتايى در عزّت و قدرت داشته باشد و فرزندى به دنيا نياورده تا پس از وفاتش وارث او گردد. وقت و زمانى پيش از او نبوده و زيادى و نقصانى بر او عارض نشده است»; (لَمْ يُولَدْ سُبْحَانَهُ فَيَكُونَ فِي الْعِزِّ مُشَارَكاً، وَ لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْرُوثاً هَالِكاً. وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ وَقْتٌ وَ لاَ زَمَانٌ، وَ لَمْ يَتَعَاوَرْهُ(1) زِيَادَةٌ وَ لاَ نُقْصَانٌ).

از جمله قوانينى كه بر جهان ماده و ممكنات حاكم است اين است كه هر گروهى قدم به عرصه حيات مى گذارد بعد از مدتى جاى خود را به گروه جديدى مى سپارد. فرزندان صفات پدران را به ارث مى برند و آنها نيز آن صفات را براى فرزندانشان به ارث مى گذارند و چون كه ذات پاك پروردگار ازلى و ابدى است، نه از كسى تولد يافته تا همتايى داشته باشد و نه كسى از وى متولد شده تا وارث او گردد.

جمله «وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ...» اشاره به اين است كه او مافوق زمان است، زيرا زمان نتيجه حركت موجودات از نقصان به كمال و از كمال به نقصان است و چون وجود مقدس او عين كمال مطلق است و زيادى و نقصان در او راه ندارد وقت و زمانى نيز براى او تصور نمى شود.(2)

چون نفى شبيه و همتا، وقت و زمان و زياده و نقصان از ذات پاك او ممكن است اين توهّم را به وجود آورد كه نتيجه آن تعطيل معرفة الله است و به بيان ديگر راهى به سوى شناخت او وجود ندارد بلافاصله مى فرمايد: «بلكه به سبب نشانه هاى تدبير متقن و نظام محكمى كه به ما ارائه داده عظمتش نزد چشم عقلها آشكار شده است»; (بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلاَمَاتِ التَّدْبِيرِ الْمُتْقَنِ، وَالْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ).

اشاره به اين كه گرچه كنه ذات خداوند از دسترس عقول بشر خارج است; ولى اثبات اصل وجود او از طريق مطالعه در نظام آفرينش و تدبير بسيار حكيمانه اى كه بر آن حاكم است كاملا ممكن است. اين همان چيزى است كه در روايات ديگر اسلامى نيز به آن اشاره شده كه درباره كنه ذات خدا نينديشيد، بلكه درباره آثار قدرت و عظمت و علم او در جهان انديشه كنيد و اين همان چيزى است كه قرآن مجيد پايه خداشناسى را بر آن قرار داده و صاحبان انديشه و «اولوالالباب» را به تفكر در آن در همه حال دعوت مى كند و مى فرمايد: (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لاَيَات لاُِّولِى الاَْلْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ).(3)

سپس امام(عليه السلام) انگشت روى مصداق هايى از اين بيان كلى و عام مى گذارد و مى فرمايد: «از شواهد خلقت (حكيمانه و) با عظمت او آفرينش آسمانهاى ثابت و پابرجايى است كه بدون ستون و تكيه گاهى برپاست»; (فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَات(4) بِلاَ عَمَد(5)، قَائِمَات بِلاَ سَنَد(6)).

آن گاه به اين حقيقت اشاره مى فرمايد: «خداوند آسمانها را به قبول فرمان خويش دعوت كرد و آنها با اطاعت و اذعان در برابر او بدون درنگ و سستى دعوتش را پذيرفتند»; (دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَات مُذْعِنَات، غَيْرَ مُتَلَكِّئَات(7) وَ لاَ مُبْطِئَات).

در اينكه منظور از اطاعت آسمانها نسبت به اوامر الهى و اقرار آنها به ربوبيّت پروردگار چيست؟ دو نظر وجود دارد; بعضى گفته اند: مراد اقرار و اطاعت به زبان حال است; يعنى خداوند آنها را چنان آفريده كه از نظر نظام علّت و معلول و قوانين آفرينش همه در برابر آن تسليم هستند بى آنكه از خود علم و آگاهى و اراده اى داشته باشند، زيرا موجودات بى جان و جامدند.

برخى ديگر گفته اند: تعبيرات فوق دلالت مى كند كه همه جهان هستى ـ از انسان و حيوان گرفته تا جمادات و همه كرات آسمانى ـ داراى عقل و شعورند و با اراده خود به ربوبيّت پروردگار اقرار و اذعان به اطاعت او دارند.

البته هر كدام از اين دو تفسير درست باشد تفاوتى در آنچه امام(عليه السلام) درصدد بيان آن بوده است ندارد، زيرا هدف بيان عظمت آفرينش و تسليم بودن عالم هستى در برابر فرمان اوست.

در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اگر اين اقرار آنها به ربوبيت خداوند و اذعانشان به اطاعت او نبود هرگز آنجا را محل عرش خود، و مسكن فرشتگان (مقرّب) و محل بالا رفتن سخنان پاك و اعمال صالح بندگانش قرار نمى داد»; (وَ لَوْلاَ إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِيَةِ(8)، لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ، وَ لاَ مَسْكَناً لِمَلاَئِكَتِهِ، وَ لاَ مَصْعَداً(9) لِلْكَلِمِ الطَّيِّبِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ).

در اين عبارت امام(عليه السلام) مى فرمايد: مطيع بودن آسمان ها در برابر فرمان خدا سبب شده است كه سه امتياز به آنها داده شود: نخست اينكه محل عرش خدا باشد. ديگر اين كه مسكن فرشتگان گردد و سوم اينكه محل صعود گفتار و اعمال صالحه بندگان شود; به اين معنا كه حافظان اعمال و كاتبان افعال، آنها را در نامه هاى عمل مى نويسند و آنچه را شايسته و لايق قرب الهى است به آسمانها مى برند.

بديهى است خداوند محلّى را براى اين امور بر مى گزيند كه در سيطره حاكميّت اوست و به تعبير ديگر چون آسمانها همگى در سيطره او قرار دارند آنها را جايگاه اين امور قرار داده است.

تعبير به ملائكه در جمله بالا اشاره به فرشتگان مقرّب است، و گرنه طبق روايات فرشتگان الهى در همه جاى عالم در زمين و هر گوشه اى از آسمان حضور دارند.

دراينكه حقيقت عرش چيست، به خواست خدا در ادامه همين خطبه خواهد آمد.

#####

1. «يتعاور» از ريشه «تعاور» به معناى دست به دست كردن چيزى و به تناوب چيزى را انجام دادن است و در جمله بالا منظور اين است كه زيادى و نقصان يكى بعد از ديگرى بر ذات مقدس خداوند عارض نمى شود و ذات پاك او در معرض حوادث نيست.

2. بعضى از شارحان وقت و زمان را به يك معنا و مترادف دانسته اند; ولى بعضى ديگر را به معناى زمان معين گرفته اند; اما زمان را داراى مفهوم عامى شمرده اند و تفسير دوم صحيح تر به نظر مى رسد. قرآن مجيد در سوره نساء، آيه 103 نيز درباره نماز مى گويد: (إِنَّ الصَّلوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَّوْقُوتاً); «نماز براى مؤمنان وظيفه ثابت و معينى و (و داراى وقت خاصى) است».

3. آل عمران، آيات 190 و 191.

4. «موطدات» از ريشه «وَطْد» بر وزن «وقت» به معناى ثابت كردن و محكم كردن است.

5. «عمد» جمع «عماد» به معناى ستون است.

6. «سند» به معناى تكيه گاه است.

7. «متلكئات» از ريشه «تلكُّؤ»، بر وزن «تكلّم» به معناى سُستى كردن است.

8. «طواعية» به معناى اطاعت و فرمانبردارى است.

9. «مصعد» محل صعود و بالارفتن است.

▲بخش سوم

جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلاَماً يَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَيْرَانُ فِي مُخْتَلِفِ فِجَاجِ الاَْقْطَارِ. لَمْ يَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهْمَامُ سُجُفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَ لاَ اسْتَطَاعَتْ جَلاَبِيبُ سَوَادِ الْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلاَْلُؤِ نُورِ الْقَمَرِ. فَسُبْحَانَ مَنْ لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ سَوَادُ غَسَق دَاج، وَلاَ لَيْل سَاج، فِي بِقَاعِ الاَْرَضِينَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ، وَ لاَ فِي يَفَاعِ السُّفْعِ الْمُتَجَاوِرَاتِ; وَ مَا يَتَجَلْجَلُ بِهِ الرَّعْدُ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ، وَ مَا تَلاَشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمَامِ، وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَة تُزِيلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الاَْنْوَاءِ وَ انْهِطَالُ السَّمَاءِ! وَ يَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا، وَ مَسْحَبَ الذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا، وَ مَا يَكْفِي الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا، وَ مَا تَحْمِلُ الاُْنْثَى فِي بَطْنِهَا.

### ترجمه

خداوند ستارگان آسمان را نشانه هايى قرارداد تا انسانهاى سرگردان را در شب تاريك در نقاط مختلف رهنمون گردد. نه پرده هاى تاريك شبهاى ظلمانى مانع نورافشانى ستارگان مى شود و نه چادر سياه و تاريك آن مى تواند از تلألؤ نور ماه در پهنه آسمانها جلوگيرى كند، منزه است خداوندى كه ظلمت شبهاى تار و خاموش در نقاط پست زمين و در قله هاى كوتاه و بلند كوهها كه در كنار يكديگر قرار دارند بر او مخفى نيست. و نه آنچه را كه غرّش رعد در كرانه هاى آسمان به وجود مى آورد و آنچه برقهاى ابر آن را پراكنده مى سازد و همچنين آنچه را تندبادها از برگهاى درختان فرو مى ريزد يا دانه هاى باران آنها را از شاخه ها جدا مى سازد و نيز از محل سقوط و قرارگاه قطرات باران و جايگاه كشش دانه ها به وسيله مورچگان و حركات آنها (بر روى زمين) و غذايى كه پشه را كفايت مى كند و آنچه انسان يا حيوانات ماده در رحم دارند، از همه اينها آگاه است.

▲شرح و تفسير

▲احاطه علمى او به همه چيز

امام(عليه السلام) در ادامه بيان آثار عظمت خداوند در پهنه آسمانها شگفتى هاى ديگر عالم بالا را باز مى گويد و از ستارگان و ماه سخن مى گويد. به گفته ابن ابى الحديد اين بخش از كلام امام(عليه السلام) از فصيح ترين كلمات و زيباترين عبارات تشكيل شده كه توحيد و تمجيد خدا را به عالى ترين وجه بيان مى دارد، مى فرمايد: «خداوند ستارگان آسمان را نشانه هايى قرارداد تا انسانهاى سرگردان را در شب تاريك در نقاط مختلف رهنمون گردد»; (جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلاَماً يَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَيْرَانُ فِي مُخْتَلِفِ فِجَاجِ(1) الاَْقْطَارِ(2)).

اين سخن اشاره به چيزى است كه در قرآن مجيد كراراً درباره ستارگان ذكر شده است: «(وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ) ; به وسيله ستارگان مردم هدايت مى شوند».(3) و در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَهُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِى ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ); او كسى است كه ستارگان را براى شما قرار داد تا به وسيله آنها در ظلمتهاى صحرا و دريا هدايت شويد».(4)

مى دانيم كه ستارگان ثابت كه اكثريت نزديك به اتفاق ستارگان آسمان را تشكيل مى دهند همواره از نقاط معينى طلوع و در نقاط معينى غروب مى كنند و جايگاه آنها در آسمان مى تواند شمال و جنوب و شرق و غرب را تعيين كند و در سفرهاى طولانى در شبهاى تاريك در دريا و صحرا، بهترين راهنماست.

سپس به نكته بديع ديگرى اشاره كرده، مى افزايد: «نه پرده هاى تاريك شبهاى ظلمانى مانع نورافشانى ستارگان مى شود و نه چادر سياه و تاريك شبها مى تواند از تلألؤ نور ماه در پهنه آسمانها جلوگيرى كند»; (لَمْ يَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهْمَامُ(5) سُجُفِ(6) اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَ لاَ اسْتَطَاعَتْ جَلاَبِيبُ(7) سَوَادِ الْحَنَادِسِ(8) أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلاَْلُؤِ نُورِ الْقَمَرِ).

در حقيقت امام(عليه السلام) در اينجا به اين نكته ظريف اشاره مى فرمايد كه خداوند از يكسو تاريكى شب را نعمتى بزرگ جهت آسايش و آرامش موجودات آفريده است و از سوى ديگر گروه ستارگان را براى راهيابى در دريا و صحرا قرار داده و ماه را چراغ روشنى بخش; ولى اين دو منبع نور آن گونه هستند كه در عين كارآيى، ظلمت شب و فلسفه آن را نابود نمى كنند و جمع ميان اين نور و ظلمت با دو هدف مختلف نمونه اى از قدرت بى پايان خداوند است.

آن گاه امام بعد از بيان نشانه هاى عظمت و قدرت خداوند در جهان آفرينش به بيان گسترش علم او به تمام موجودات در زمين و آسمان و در تمام حالات، شرح جالبى بيان مى فرمايد و با اشاره به بيش از ده مورد از آنها گستردگى علم خدا را كاملا مجسّم مى سازد و مى فرمايد: «منزه است خداوندى كه ظلمت شبهاى تار و خاموش در نقاط پست زمين و در قله هاى كوتاه و بلند كوه ها كه در كنار يكديگر قرار دارند بر او مخفى نيست. و نه آنچه را غرّش رعد در كرانه هاى آسمان به وجود مى آورد و آنچه برق هاى ابر آن را پراكنده مى سازد و همچنين آنچه را تندبادها از برگهاى درختان فرو مى ريزد يا دانه هاى باران

آن ها را از شاخه ها جدا مى سازد و نيز از محل سقوط و قرارگاه قطرات باران و جايگاه كشش دانه ها به وسيله مورچگان و حركات آنها (بر روى زمين) و غذايى كه پشه را كفايت مى كند و آنچه را كه انسان يا حيوانات ماده در رحم دارند، از همه اينها آگاه است»; (فَسُبْحَانَ مَنْ لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ سَوَادُ غَسَق(9) دَاج(10)، وَلاَ لَيْل سَاج(11)، فِي بِقَاعِ الاَْرَضِينَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ(12)، وَ لاَ فِي يَفَاعِ(13) السُّفْعِ(14) الْمُتَجَاوِرَاتِ; وَ مَا يَتَجَلْجَلُ(15) بِهِ الرَّعْدُ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ، وَ مَا تَلاَشَتْ(16) عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمَامِ، وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَة تُزِيلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ(17) الاَْنْوَاءِ(18) وَ انْهِطَالُ(19) السَّمَاءِ! وَ يَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا، وَ مَسْحَبَ(20) الذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا(21)، وَ مَا يَكْفِي الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا، وَ مَا تَحْمِلُ الاُْنْثَى فِي بَطْنِهَا).

به راستى دقّت در آنچه امام در بالا درباره علم و آگاهى خداوند نسبت به همه موجودات، زمين و آسمان بيان فرموده كه چگونه عظيم ترين اشيا و كوچك ترين موجودات و پوشيده ترين مخلوقات (مانند جنينى كه در ميان پرده هاى سه گانه رحم از همه ديدگان پنهان است) انسان را عميقاً در اين فكر فرو مى برد كه آيا ممكن است گفتار و كردار ما و حتّى انديشه ها و نيّات ما از چنين خداوندى پنهان باشد و چيزى از اعمال ما بر او مخفى بماند؟ اين يكى از مهم ترين آثار تربيتى ايمان به علم وسيع خداوند به همه اشياست.

جالب اينكه امام هنگامى كه از تاريكى شب يا آرامش آن سخن مى گويد، اثرات مختلف آن را در مناطق گوناگون زمين از قلّه كوههاى بلند گرفته تا فراز تپّه ها نيز بيان مى كند و هنگامى كه از ريزش برگها سخن مى گويد، از اسباب مختلف اين ريزش، طوفانها و بارانها نيز بحث مى كند و آنگاه كه از نزول قطرات باران دم مى زند، از قرارگاه آنها در اعماق زمين كه مخزن پربركتى براى ذخيره آبها هستند نيز سخن مى گويد و هنگامى كه از غذاى يك مگس نام مى برد، به مقدار آن نيز اشاره مى كند و اينهاست كه اين خطبه را در رديف يكى از فصيح ترين و بليغ ترين خطبه هاى نهج البلاغه درآورده است; فصاحت و بلاغتى در سر حدّ اعجاز.

ناگفته پيداست كه بسيارى از اين تعبيرات ريشه در آيات قرآنى دارد; آنجا كه خداوند به علم وآگاهى خود نسبت به همه موجودات اشاره مى كند و مى فرمايد: «(اللهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنثى وَمَا تَغِيضُ الاَْرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَىْء عِنْدَهُ بِمِقْدَار); خدا از جنين هايى كه هر (انسان يا حيوان) ماده اى حمل مى كند، آگاه است و نيز از آنچه رحمها كم مى كنند (و پيش از موعد مقرّر مى زايند) و هم از آنچه افزون مى كنند (و بعد از موقع مى زايند) و هر چيز نزد او مقدار معيّنى دارد».(22)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «(إِنَّ اللهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِى الاَْرْحَامِ); آگاهى از زمان قيام قيامت، مخصوص خداست و اوست كه باران را نازل مى كند (و از قدر و اندازه آن با خبر است) و آنچه را كه در رحم ها (ى مادران) است، مى داند».(23)

#####

1. «فجاج» جمع «فج»، بر وزن «حج» به معناى ذرّه و فاصله ميان دو كوه است.

2. «اقطار» جمع «قطر»، بر وزن «قفل» به معناى ناحيه است.

3. نحل، آيه 16.

4. انعام، آيه 97.

5. «ادلهمام» به معناى تاريكى شديد است.

6. «سجف» به گفته بعضى از ارباب لغت جمع «سجاف» به معناى پرده است.

7. «جلابيب» جمع «جلباب» به معناى روسرى هاى بلندى است كه از چادر كوتاه تر است و زنان بر سر مى افكنند.

8. «حنادس» جمع «حِندس» بر وزن «قبرس» به معناى ظلمت و تاريكى شديد است.

9. «غسق» به معناى شدت تاريكى است كه معمولا در نيمه شب حاصل مى شود.

10. «داج» از ريشه «دجوّ» بر وزن «غلوّ» به معناى فراگير شدن ظلمت و تاريكى است.

11. «ساج» از ريشه «سجوّ» بر وزن «غلوّ» به معناى سكون و آرامش است.

12. «متطأطئات» جمع «متطأطئ» به معناى منخفض است.

13. «يفاع» به معناى هر چيز مرتفع.

14. «سفع» جمع «سفعة» بر وزن «سفره» به معناى سرخ مايل به سياهى است.

15. «يتجلجل» از «جلجلة» گرفته شده كه در اصل به معناى صداى رعد است. سپس به هر صداى شديدى اطلاق شده است.

16. «تلاشت» از «تلاشى» به معناى متلاشى شدن و از هم پاشيدن است. بعضى ريشه اين واژه را «لا شىء» يعنى هيچ دانسته اند.

17. «عواصف» جمع «عاصف» و «عاصفة» به معناى تندباد است.

18. «انواء» جمع «نوء» بر وزن «نوع» غروب ستاره در طرف مغرب را گويند و عرب درباره «انواء» عقيده اى داشت كه در نكات خواهد آمد به معناى طوفان نيز آمده است.

19. «انهطال» به معناى فروريختن باران هاى دانه درشت است و گاه به فروريختن اشك نيز اطلاق مى شود.

20. «مسحب» اسم مكان از ريشه «سَحْب» بر وزن «سهو» به معناى به سوى خود كشيدن است.

21. «مجرّ» اسم مكان است از ريشه «جرّ»; يعنى كشيدن.

22. رعد، آيه 8.

23. لقمان، آيه 34.

#####

#####

▲نكته

▲انواء چيست؟

در اين بخش از خطبه بالا اشاره اى به تندبادهاى «انواء» شده بود و شايسته است شرح كافى در اين باره داده شود.

«انواء» جمع «نوء» بر وزن نوع در لغت به معناى طلوع يا غروب ستارگان است; ولى غالباً آن را به معناى طلوع ستاره ذكر كرده اند، هر چند بعضى غروب را نيز به آن افزوده و آن را از لغات اضداد دانسته اند.

يكى از اعتقادات عرب اين بود كه ماه در طول گردش خود در سال 28 منزل را طى مى كند و هر منزلى 13 روز به طول مى انجامد و آغاز هر منزل با طلوع ستاره اى در مشرق و غروب ستاره اى در مغرب همراه است و معتقد بودند همراه با آغاز هر منزلى دگرگونى در هوا پيدا مى شود و بارانى مى بارد يا طوفانى مىورزد، از اين رو مى گفتند: «مُطِرنا بنوء فلان» يعنى اين باران مربوط به طلوع يا غروب فلان ستاره بود.

اين اعتقاد تدريجاً شكل خرافى و بت پرستى به خود گرفت و عقيده آنها بر اين شد كه عامل نزول باران همان ستاره است و بايد چشم اميد به آن ستاره دوخت و نزول باران را از آن خواست.

مرحوم علامه مجلسى در جلد 55 بحارالانوار باب مشروحى تحت عنوان «فى النهى عن الاستمطار بالانواء و الطيرة و العدوى» (نهى از طلبيدن باران به وسيله انواء و اعتقاد به فال بد و همچنين سرايت در سرنوشت انسانها) آورده و روايات متعدّدى در اين زمينه ذكر مى كند از جمله در حديثى از امام باقر(عليه السلام) نقل مى كند كه فرمود: «ثَلاثَةٌ مِنْ عَمَلِ الْجاهِلَيّةِ، الْفَخْرُ بِالاَْنْسابِ وَ الطَّعْنُ فِى الأَحْسابِ وَ الاسْتِسْقاءُ بِالاَْنْواءِ; سه كار از اعمال جاهليت است; تفاخر كردن به نسب خويش (بى آنكه نسب افتخارآميزى باشد يا خود آنها چيزى از افتخار نياكان را داشته باشند) و اصالت ديگران را بى جهت زير سؤال بردن يا به اندك چيزى نسبت فرزند نامشروع بودن به افراد دادن و همچنين طلب باران از انواء».(1)

نكته مهم اينجاست كه اگر كسى اين مطلب را به صورت بحثى نجومى مطرح كند و بگويد: مقارن هر يك از ستارگان بيست و هشتگانه كه در منزلگاههاى ماه پيدا مى شوند تندبادى به فرمان خدا مىوزد يا بارانى مى بارد سخن خلافى نگفته و مورد نهى نيست; ولى عرب جاهلى پيدايش بادها و بارانها را به آن ستارگان نسبت مى داد و در واقع از قبيل اعتقاد به «ارباب انواع» بود كه نوعى از شرك است، زيرا آنان براى «ارباب انواع» تأثير استقلالى قائل بودند.

و از اينجا روشن مى شود كه هيچ گونه اشكالى متوجّه كلام امام(عليه السلام) در تعبير بالا (تُزِيلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الاَْنْوَاءِ) متوجّه نمى شود، زيرا منظور امام به يقين اين است كه هر آنچه مقارن طلوع و غروب ستارگان واقع شود به اذن خدا و فرمان اوست.

#####

1. بحارالانوار، جلد 55، صفحه 315.

#####

#####

▲بخش چهارم

وَالْحَمْدُ للهِِ الْكَائِنِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ كُرْسِيٌّ أَوْ عَرْشٌ، أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضٌ، أَوْ جَانٌّ أَوْ إِنْسٌ. لاَ يُدْرَكُ بِوَهْم، وَ لاَ يُقَدَّرُ بِفَهْم، وَ لاَ يَشْغَلُهُ سَائِلٌ، وَ لاَ يَنْقُصُهُ نَائِلٌ، وَ لاَ يَنْظُرُ بِعَيْن، وَ لاَ يُحَدُّ بِأَيْن، وَ لاَ يُوصَفُ بِالاَْزْوَاجِ، وَ لاَ يُخْلَقُ بِعَلاَج، وَ لاَ يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ، وَ لاَ يُقَاسُ بِالنَّاسِ. الَّذِي كَلَّمَ مُوسَى تَكْلِيماً، وَ أَرَاهُ مِنْ آيَاتِهِ عَظِيماً ; بِلاَ جَوَارِحَ وَ لاَ أَدَوَات، وَ لاَ نُطْق وَ لاَ لَهَوَات. بَلْ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً أَيُّهَا الْمُتَكَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّكَ، فَصِفْ جِبْرِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ جُنُودَ الْمَلاَئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، فِي حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّينَ، مُتَوَلِّهَةً عَقُولُهُمْ أَنْ يَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ. فَإِنَّمَا يُدْرَكُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو الْهَيْئَاتِ وَالاَْدوَاتِ، وَ مَنْ يَنْقَضِي إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ. فَلاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ، أَضَاءَ بِنُورِهِ كُلَّ ظَلاَم، وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ كُلَّ نُور.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه پيش از آن كه كرسى يا عرش يا آسمان و زمين يا جن و انسى موجود باشد وجود داشته است. خداوندى كه نه با فكر و عقل ژرف انديشان درك مى شود و نه با نيروى فهم اندازه اى براى او مى توان تعيين كرد. هيچ درخواست كننده اى او را به خود (از ديگرى) مشغول نمى سازد و هيچ گاه بخشش و عطايش از خزانه بى كرانش نمى كاهد.

نه به وسيله چشم مى بيند و نه در مكانى محدود مى شود. نه همتا و همسرى دارد و نه در آفرينش نياز به وسيله اى; نه با حواس درك مى شود و نه با مردم مقايسه مى گردد. او همان كسى است كه با موسى سخن گفت و آيات بزرگش را به او نشان داد بى آنكه نياز به اعضا و ابزار و زبان و حنجره داشته باشد. اى كسى كه خود را براى بيان اوصاف پروردگارت به زحمت افكنده اى! اگر راست مى گويى جبرئيل و ميكائيل و لشكر فرشتگان مقربين را وصف كن، همانها كه دربارگاه قدس به عبادت و خضوع مشغولند و عقولشان از اين كه خداوند احسن الخالقين را وصف كند در حيرت فرو مانده است. (آرى!) كسى را مى توان با صفات شناخت كه داراى هيأت و اعضا و ابزارى باشد و عمرش در زمان معينى سپرى گردد، معبودى جز او نيست معبودى كه با نور خويش هر ظلمتى را روشن ساخته و با تاريكيهايى كه آفريده هر نورى را در ظلمت فرو برده است.

▲شرح و تفسير

▲عجز ما از درك صفات او

امام(عليه السلام) بعد از بيان عظمت خلقت و قدرت خدا و ذكر نشانه هاى او در جهان هستى، بيان صفات پروردگار را پى مى گيرد و در اين فراز، بخش مهمى از صفات ثبوتيه و سلبيه و صفات فعل را بسيار زيبا شرح مى دهد و درس خود را در طريق معرفة الله براى مخاطبان تكميل مى كند.

نخست از ازليّت خداوند دم مى زند كه البتّه با ابديت او توأم است، مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه پيش از آنكه كرسى يا عرش يا آسمان يا زمين يا جن و انس موجود باشند وجود داشته است»; (وَالْحَمْدُ للهِِ الْكَائِنِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ كُرْسِيٌّ أَوْ عَرْشٌ، أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضٌ، أَوْ جَانٌّ أَوْ إِنْسٌ).

اين امور ششگانه اشاره به مجموعه عالم است، زيرا آنها اصل و اساس و بقيه تابع هستند. در هر حال، اين جمله اشاره به يكى از مهم ترين اوصاف جمال الهى است كه بقيه صفات به آن باز مى گردد و آن نامتناهى بودن ذات پاك او از هر نظر است. همه مخلوقات زمان و تاريخ حدوثى دارند جز ذات پاك او كه از ازل بوده و تا ابد ادامه دارد; از اين رو به دنبال اين وصف اشاره به يازده صفت از صفات سلبيه مى كند كه همه آنها از نامتناهى بودن ذات پاكش سرچشمه مى گيرند.

در جمله اول و دوم مى فرمايد: «نه با فكر و عقل ژرف انديش درك مى شود و نه با نيروى فهم، اندازه اى برايش مى توان تعيين كرد»; (لاَ يُدْرَكُ بِوَهْم، وَ لاَ يُقَدَّرُ بِفَهْم).

بعضى از شارحان نهج البلاغه درباره تفاوت اين دو جمله گفته اند: و هم اشاره به نيروى درك جزئيات است و فهم اشاره به درك كليّات. اين احتمال نيز وجود دارد كه وهم اشاره به قوّه تخمين و فرض باشد و فهم اشاره به درك و يقين; يعنى نه از طريق علم و نه از طريق ظن و گمان به او نمى توان رسيد.

اضافه بر اين، جمله اول اشاره به درك اصل وجود او و جمله دوم اشاره به اندازه گيرى ذات پاك اوست و چون بى نهايت است نه در وهم مى گنجد و نه با عقل اندازه گيرى مى شود.

و در سومين و چهارمين وصف سلبى مى فرمايد: «هيچ درخواست كننده اى او را به خود (از ديگرى) مشغول نمى سازد و هيچ گاه عطا و بخشش از دارايى او نمى كاهد»; (وَ لاَ يَشْغَلُهُ سَائِلٌ، وَ لاَ يَنْقُصُهُ نَائِلٌ(1)).

انسان هر قدر باهوش و زيرك باشد، هنگامى كه يك يا چند نفر درباره مطلب مهمى با او روبه رو بشوند نمى تواند مطلب ديگران را درك كند و پرداختن به شخصى او را از ديگرى باز مى دارد، زيرا وجودى است محدود و متناهى; ولى ذات پاك خداوند آنچنان است كه اگر تمام مخلوقات در آنِ واحد، دست به درگاه او بردارند و حاجات خود را طلب كنند او صداى همه را مى شنود و از نيّات همه باخبر است و هيچ سائلى او را از ديگرى به خود مشغول نمى سازد.

همچنين اگر همه بندگان به درگاه او آيند و هر چه مى خواهند از او بخواهند و خواسته هاى همه آنها را يكجا بدهد كمترين نقصانى در ملك او حاصل نمى شود و به تعبير روايتى همه آنها روى هم رفته به منزله رطوبتى هستند كه در يك نخ از ملاقات با آب دريا جاى مى گيرد(2) كه كمترين اثرى در وضع آن دريا نمى گذارد، بلكه از آن هم كمتر است، زيرا او خلاّق ما يشاء و چشمه جوشان فيض است.

سپس در بيان پنجمين و ششمين وصف او مى فرمايد: «خداوند نه با چشم مى بيند (زيرا جسم نيست) و نه در مكانى محدود مى شود (چون محدوديت مكانى از ويژگيهاى اجسام است); (وَ لاَ يَنْظُرُ بِعَيْن، وَ لاَ يُحَدُّ بِأَيْن(3)).

آرى! او همه چيز و همه جا را مى بيند و همه عالم محضر اوست; در عين حال نه چشم دارد نه مكان، زيرا برتر از زمان و مكان و عوارض جسمانى است.

حضرت در هفتمين و هشتمين وصف مى فرمايد: «نه همتا و همسر و شبيه و مانندى براى او بيان مى شود و نه در آفرينش نياز به وسيله اى دارد»; (وَ لاَ يُوصَفُ بِالاَْزْوَاجِ(4)، وَ لاَ يُخْلَقُ بِعَلاَج).

براى «ازواج» جمع «زوج» معانى زيادى ذكر كرده اند; مثل: همتا، همسر، شبيه، مانند، ضدّ و تركيب.

و مانعى ندارد كه همه اين مفاهيم در جمله بالا جمع باشد; يعنى خداوند از همه اين امور منزّه است. جمله «لاَ يُخْلَقُ بِعَلاَج» اشاره به اين است كه انسانها و مانند آنها اگر بخواهند چيزى بيافرينند ـ يا به تعبير صحيح تر ـ هيأت تازه اى از تركيب اشيا بوجود آورند ناگزير از وسايل و ابزارى استفاده مى كند كه گاهى ساده و گاهى بسيار پيچيده است.

تنها آفريننده اى كه هيچ گونه نيازى به ابزار و ادوات ندارد ذات پاك پروردگار است(5)، بلكه همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: «(إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ)(6); فرمان او هنگامى كه اراده آفرينش چيزى كند اين است كه مى گويد: موجود باش و بى درنگ موجود مى شود».

در نهمين و دهمين وصف از اوصاف سلبيه خداوند مى فرمايد: «با حواس درك نمى شود و با مردم مقايسه نمى گردد»; (وَ لاَ يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ، وَ لاَ يُقَاسُ بِالنَّاسِ).

مى دانيم كه قلمرو حواس انسان اجسام مادى است، بنابراين ذات پاكى كه مافوق جهان ماده است جز با عقل و انديشه درك نمى شود و آنها كه معتقدند خداوند در دنيا و آخرت با اين چشم ديده مى شوند سخت دچار اشتباه و آلوده به شرك اند. جمله «لاَ يُقَاسُ بِالنَّاسِ» بيانگر يك اصل كلى درباره صفات خداست كه در هيچ مورد نبايد صفات او را با صفات مخلوق مقايسه كرد كه سبب گمراهى و ضلالت است و اين همان است كه در خطبه اول نهج البلاغه آمده است: «وَ كَمالُ الاِْخْلاصِ لَهُ نَفْىُ الصِّفاتِ عَنْهُ; همانا نهايت اخلاص و توحيد پروردگار آن است كه صفات مخلوقين را از او نفى كنند».

سرانجام در بيان آخرين وصف چنين مى فرمايد: «او همان كسى است كه با موسى سخن گفت و آيات بزرگش را به او نشان داد بى آن كه نياز به اعضا و ابزار و زبان و حنجره داشته باشد»; (الَّذِي كَلَّمَ مُوسَى تَكْلِيماً، وَ أَرَاهُ مِنْ آيَاتِهِ عَظِيماً ; بِلاَ جَوَارِحَ وَ لاَ أَدَوَات، وَ لاَ نُطْق وَ لاَ لَهَوَات(7)).

چون در گذشته صفات مختلفى از صفات مخلوقين نقل كرد، هر چند نتيجه آن را در عالى ترين وجه براى خدا اثبات نمود در اينجا نيز به مسئله تكلّم و سخن گفتن مى پردازد و مى فرمايد: «خدا با موسى سخن گفت; ولى نه مثل انسانها كه با زبان و دهان و تارهاى صوتى مخارج حروف را تنظيم كند و كلمات را به وجود آورده بلكه او امواج صوتى را در فضا آفريد و از اين طريق با موسى سخن گفت و موسى سخن خدا را از شش جهت مى شنيد كه اين خود از آيات عظيم پروردگار بود، بى آنكه نياز به جوارح و اعضاى صوتى داشته باشد».

ظاهر كلام امام(عليه السلام) اين است كه آيات عظيم پروردگار همان شنيدن سخنان خداوند از شش جهت بود، چنان كه جمله هاى «بِلاَ جَوَارِحَ وَ لاَ أَدَوَات، وَ لاَ نُطْق وَ لاَ لَهَوَات» نيز شاهد و گواه آن است.

احتمال ديگرى را جمعى از شارحان نهج البلاغه در اينجا داده اند كه منظور از آيات عظيم خداوند، معجزات نه گانه(8) موسى بن عمران باشد; ولى اين احتمال بسيار بعيد به نظر مى رسد و با نظم كلام امام سازگار نيست مگر با تكلف و ارتكاب خلاف ظاهر.

البتّه اين احتمال وجود دارد كه منظور خصوص دو معجزه عصا و يد و بيضا باشد كه مقارن تكلّم با موسى به وى ارائه شد.

به هر حال اطلاق وصف ناطق، يا لافظ به خداوند صحيح نيست، زيرا اين دو لفظ اشاره به حركت زبان و مخارج حروف و تارهاى صوتى دارد كه خداوند از آن منزّه است; ولى اطلاق لفظ متكلّم بر خدا صحيح است، چون او ايجاد كلام مى كند و براى اينكه موسى يا ديگران تصوّر نكنند او مكان خاصى دارد امواج صوتى را در شش جهت ايجاد مى فرمايد.

سپس امام(عليه السلام) براى تكميل اين اوصاف و اثبات عجز افكار بشرى از بيان واقعى پروردگار به دو بيان ديگر مى پردازد، نخست مى فرمايد: «اى كسى كه خود را براى بيان اوصاف پروردگارت به زحمت افكنده اى، اگر راست مى گويى جبرئيل و ميكائيل و لشكر فرشتگان مقرّبين را وصف كن، همانها كه در بارگاه قدس همواره به عبادت و خضوع مشغول اند و عقولشان از اين كه خداوند احسن الخالقين را وصف كند در حيرت فرو مانده است»; (بَلْ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً أَيُّهَا الْمُتَكَلِّفُ(9) لِوَصْفِ رَبِّكَ، فَصِفْ جِبْرِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ جُنُودَ الْمَلاَئِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ، فِي حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّينَ(10)، مُتَوَلِّهَةً(11) عَقُولُهُمْ أَنْ يَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ).

اشاره به اينكه انسانى كه از بيان اوصاف فرشتگان مقرّب الهى عاجز است و نمى تواند حقيقت وجود آنها و چگونگى صفاتشان را دريابد، چگونه انتظار دارد كه اوصاف خالق آنها را درك كند و صفات جمال و جلالش را در چنبر انديشه درآورد تازه اين فرشتگانى كه ما از بيان اوصافشان عاجزيم خود آنها نيز در اين دايره، حيران و سرگردانند.

آن گاه به نكته دوم كه دليل روشن عقلى است پرداخته مى فرمايد: «كسى را مى توان باصفات شناخت كه داراى هيأت و ابزار و اعضايى باشد و در زمان معينى عمرش سپرى گردد; (يعنى هم محدود به حدودى باشد و هم در زمره جسم و جسمانيّات; خدايى كه نه جسم و هيأتى دارد و نه حدّ و حدودى، چگونه با فكر محدود بشرى قابل وصف است (فَإِنَّمَا يُدْرَكُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو الْهَيْئَاتِ وَالاَْدْوَاتِ، وَ مَنْ يَنْقَضِي إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ).

سپس اين بخش را با يك نتيجه گيرى روشن پايان مى دهد و مى فرمايد: «بنابراين معبودى جز او نيست، معبودى كه با نور خويش هر ظلمتى را روشن ساخته و با تاريكى هايى كه آفريده هر نورى را در ظلمت فرو برده است»; (فَلاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ، أَضَاءَ بِنُورِهِ كُلَّ ظَلاَم، وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ كُلَّ نُور).

شارحان نهج البلاغه در تفسير اين جمله يا به معناى مطابقى آن توجه كرده و گفته اند: منظور اين است كه با روشنايى روز، تاريكى شب را بر مى چيند و به همه جا نور و روشنايى مى تابد و با تاريكى شب اشعه نورانى روز را جمع مى كند و ظلمتى آميخته با آرامش و سكوت بر همه جا حاكم مى سازد، و گاه معناى كنايى آن را در نظر گرفته و گفته اند: منظور از ظلمتها اخلاق زشت است كه با نور معرفت الله از صفحه روح انسان برچيده مى شود و در مقابل، كسانى كه در ظلمت جهل و عدم معرفت پروردگار گرفتار شوند، انوار فضيلت و اخلاق انسانى از وجودشان برچيده خواهد شد.

آرى با توجه به امكان تفسير آن بر وفق معناى مطابقى و عدم وجود قرينه بر معناى كنايى، ضرورتى براى تفسير كنايى به نظر نمى رسد، هر چند جمع ميان هر دو معنا مانعى ندارد.

#####

1. «نائل» هم معناى اسم فاعلى دارد و هم معناى مصدرى (مساوى نيل بر وزن سيل) به معناى عطا و بخشش يا طلب كننده بخشش است و در اينجا هر دو معناى مناسب است.

2. در حديث قدسى آمده است: «يا عِبادى لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ وَ آخِرَكُمْ وَ إنْسَكُمْ وَ جِنَّكُمْ قامُوا فى صَعيد واحِد فَسَأَلُونى فَأَعْطَيْتُ كُلَّ إنْسان مَسْأَلَتَهُ ما نَقَصَ ذلِكَ مِمّا عِنْدى شَيْئاً إلاّ كَما يَنْقُصُ الْمَخيطُ إذا دَخَلَ الْبَحْرَ» (صحيح مسلم، جلد 8، صفحه 17; كنز العمال، جلد 15، صفحه 924).

3. «أين» به معناى مكان است.

4. «ازواج» جمع «زوج» معناى وسيعى دارد و شامل هر گونه نظير و قرين و همانند مى شود.

5. توجّه داشته باشيد كه در متن نهج البلاغه صبحى صالح «يَخْلُقُ» به صورت فعل مجهول ذكر شده كه هيچ مفهوم صحيحى براى آن به نظر نمى رسد در حالى كه اكثريت قريب به اتفاق شارحان بزرگ; مانند مرحوم ابن ميثم، مغنيه، عبده، تسترى، خويى و جعفرى، همه به صورت فعل معلوم نوشته اند و حق نيز همين است و در جمله قبل «وَ لا يَنْظُرُ بِعَيْن» گرچه به صورت معلوم مفهوم مناسبى دارد; ولى اگر به صورت مجهول باشد با جمله بعد هماهنگ تر است.

6. يس، آيه 82.

7. «لهوات» جمع «لهات» به معناى قطعه گوشت كوچكى است كه در آخر سقف دهان قرار دارد و به آن زبان كوچك مى گويند، ولى در خطبه به نظر مى رسد به قرينه مجاورت به معناى حنجره باشد.

8. منظور از آيات نه گانه همان امورى است كه در قرآن مجيد در آيات مختلف به آن اشاره شده است و آن عبارت است از جَراد (بلاى ملخ) قُمّل (بلاى شپش) ضَفادع (بلاى قورباغه ها) دَم (رنگين شدن آب نيل به خون) طوفانهاى كوبنده و معجزه عصا، و يد و بيضا و قحطى شديد براى فرعونيان و آفات درختان ميوه.

9. «متكلّف» به كسى گفته مى شود كه خود را به خلاف آنچه واقعيت دارد نشان مى دهد و خود را به زحمت مى اندازد.

10. «مرجحنين» از فعل رباعى «رجحن» بر وزن «دحرج» به معناى به حركت درآمدن و به جهت سنگينى به راست و چپ مايل شدن است و در خطبه بالا به معناى خضوع و تواضع آمده است.

11. «متولّهة» از ريشه «وله» به معناى حيران شدن يا بى قرارى بر اثر شدت اندوه يا عشق است.

#####

#####

▲نكته ها

▲1ـ رمز پيچيدگى صفات خدا

بارها گفته ايم به همان اندازه كه راه خداجويى روشن و هموار است طريق خداشناسى پيچيده است و به بيان ديگر علم به وجود خدا از طريق مطالعه اسرار آفرينش در زمين و آسمان و بررسى عجايب آفرينش مخلوقات، كار بسيار سختى است. هر انسانى در هر حد از علم و شعور باشد آثار علم و قدرت و عظمت او را در همه جا و در همه چيز مى بيند; ولى فهم كنه ذات و صفات او بسيار مشكل است، زيرا همان گونه كه امام(عليه السلام) در خطبه بالا اشاره فرمود ما دراين جا گرفتار قياس گمراه كننده اى مى شويم، ما تنها صفاتى را مى شناسيم كه از طريق ابزار و ادوات و هيئات و آميخته با زمان و مكان مفهوم است. بديهى است كسى كه مافوق زمان و مكان و ابزار و ادوات است و از هر نظر وجود او و صفاتش نامتناهى است درك آن براى ما مشكل و يا به تعبيرى غير ممكن است: «ما لِتُراب وَ ربِّ الأَرْبابِ».

ما حتى قادر به درك اوصاف مخلوقات برتر همچون ملائكه مقرّبين نيستيم ـ همان گونه كه امام(عليه السلام) در خطبه بالا اشاره كرد ـ تا چه رسد به درك صفات خالق آنها.

به همين دليل به ما دستور روشنى داده شده و در مرحله درك كنه ذات و صفات به علم اجمالى قناعت كنيم و براى درك علم تفصيلى نكوشيم كه در دسترس ما قرار نمى گيرد.

فى المثل ما مى دانيم: خدا از همه چيز آگاه و بر هر چيز قادر است اما آگاهى او از طريق صورتهاى ذهنى مانند ما انسانهاست؟ البتّه نه! پس از چه طريقى است دقيقاً نمى دانيم.

اين حقيقتى است كه امام(عليه السلام) در خطبه هاى نهج البلاغه كراراً به آن اشاره فرموده است مخصوصاً در خطبه اشباح، (خطبه 91) به صورت گسترده اى به آن پرداخته است و ساير امامان معصوم(عليهم السلام) به ورود در اين وادى هشدار داده اند كه مرحوم كلينى در كافى و صدوق در كتاب توحيد نمونه هايى از آن را نقل كرده اند.

عبدالملك اعين كه از اصحاب امام صادق(عليه السلام) بود خدمتش نامه نگاشت كه گروهى در عراق خدا را با اوصاف جسمانى توصيف مى كنند! فدايت شوم اگر مصلحت مى دانى مذهب صحيح را در توحيد براى من بنويس. امام(عليه السلام) در پاسخ او نوشت: خدايت رحمت كند سؤال از توحيد و پاره اى از انحرافات مردم آن منطقه كرده بودى، بدان! خدايى كه مثل و همانندى ندارد و سميع و بصير است از اوصافى كه افراد ناآگاه درباره او ذكر مى كنند و او را شبيه مخلوقات مى دانند و به خدا افترا مى بندند برتر و بالاتر است.

بدان! مذهب صحيح همان چيزى كه در قرآن نازل شده است. بطلان و تشبيه را از خدا نفى كن (اشاره به اين است كه در باب صفات خدا نه تشبيه به مخلوقات قائل شويم و نه اعتقاد به عدم به طور كلى; بلكه به معرفت اجمالى قناعت كن).(1)

#####

##### 1. كتاب وافى، جلد 1، صفحه 405، باب 40.

#####

######

▲2ـ عرش و كرسى چيست؟

درباره عرش و كرسى سخن بسيار گفته شده است. ما هم در شرح خطبه اوّل درباره عرش و حاملان عرش الهى به طور مشروح سخن گفتيم.(1)

در قرآن مجيد بيش از 20 بار واژه عرش تكرار شده است، هر چند همه آنها مربوط به عرش الهى نيست و دو بار واژه كرسى ذكر شده كه تنها يك بار آن مربوط به كرسى خداوند است. در نهج البلاغه نيز هفت بار عرش و يك بار كرسى (در خطبه بالا) آمده است.

گرچه عرش به معناى تختهاى پايه بلند سلاطين كه در اعياد و روزهاى رسمى بر آن جلوس مى كردند و كرسى به معناى تخت پايه كوتاه است كه در روزهاى عادى بر آن مى نشستند; ولى به يقين آنچه در قرآن و نهج البلاغه و روايات درباره كرسى و عرش الهى آمده است به اين معنا نيست و كنايه از امور ديگرى است.

بعضى عرش را اشاره به مجموعه عالم هستى و بعضى ديگر آن را علم خدا و بعضى نيز صفات جمال و جلال خدا دانسته اند. آنان كرسى را نيز به همين معنا تفسير كرده اند.

بعضى ديگر كرسى را اشاره به تدبيرات امور جزئيه عالَم و عرش را به معناى تدبير كلّى واحدى كه همه تدبيرات جزئى از آن سرچشمه مى گيرد، دانسته اند; ولى همان گونه كه در سابق هم اشاره كرديم آنچه از قرآن مجيد فهميده مى شود اين است كه لااقل يكى از معانى كرسى مجموعه آسمان و زمين و جهان ماده يا حاكميت بر آن است و عرش اشاره به عالم ارواح و فرشتگان و جهان ماوراى ماده يا حاكميت بر آنهاست، زيرا قرآن در آية الكرسى مى گويد: «(وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمواتِ وَالاَْرْضَ); كرسى حاكميت خداوند آسمانها و زمين را در برگرفته است»(2) و بديهى است عرش كه برتر و بالاتر از كرسى است ماوراى آن است.

البتّه آنچه گفتيم يكى از تفسيرهاى روشن عرش و كرسى است و از بعضى روايات تفاسير ديگرى درباره آن استفاده مى شود.(3)

#####

1. پيام امام، جلد 1، صفحه 164.

2. بقره، آيه 255 .

3. مرحوم علاّمه مجلسى در جلد 55 بحارالانوار اقوال و روايات متعددى در مورد عرش و كرسى نقل كرده است.

#####

###

▲بخش پنجم

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللهِ بِتَقْوَى اللهِ الَّذِي أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ، وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمُ الْمَعَاشَ ; فَلَوْ أَنَّ أَحَداً يَجِدُ إِلَى الْبَقَاءِ سُلَّماً، أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِيلا، لَكَانَ ذلِكَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُودَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ، الَّذِي سُخِّرَ لَهُ مُلْكُ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ، مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِيمِ الزُّلْفَةِ. فَلَمَّا اسْتَوْفَى طُعْمَتَهُ، وَ اسْتَكْمَلَ مُدَّتَهُ، رَمَتْهُ قِسِيُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ، وَ أَصْبَحَتِ الدِّيَارُ مِنْهُ خَالِيَةً، وَ الْمَسَاكِنُ مُعَطَّلَةً، وَ وَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ. وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةً!

أَيْنَ الْعَمَالِقَةُ وَ أَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ! أَيْنَ الْفَرَاعِنَةُ وَ أَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ! أَيْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسِّ الَّذِينَ قَتَلُوا النَّبِيِّينَ، وَ أَطْفَؤُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِينَ، وَ أَحْيَوْا سُنَنَ الْجَبَّارِينَ! أَيْنَ الَّذِينَ سَارُوا بِالْجُيُوشِ، وَ هَزَمُوا بِالاُْلُوفِ، وَ عَسْكَرُوا الْعَسَاكِرَ، وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ!

### ترجمه

اى بندگان خدا ! شما را به تقوا و پرهيزگارى در برابر خداوند سفارش مى كنم; همان خدايى كه لباسهاى فاخر به شما پوشانيد و وسايل زندگى را به فراوانى در اختيارتان قرار داد. (هشيار باشيد دنيا شما را نفريبد چرا كه هرگز پايدار نيست).

اگر كسى راهى به سوى بقا و جاودانگى يا جلوگيرى از مرگ پيدا مى كرد چنين كسى به يقين سليمان بن داود(عليه السلام) بود. همان كس كه خداوند حكومت جن و انس را افزون بر نبوّت و قرب پروردگار مسخّر وى ساخت; ولى آن گاه كه آخرين روزى اش را برگرفت و مدّت زندگانى اش پايان يافت، كمانهاى فنا تيرهاى مرگ را به سوى او پرتاب كردند و دار و ديار از او خالى گشت، مسكنها (و قصرها)ى او بى صاحب ماند و گروهى ديگر، آن را به ارث بردند. (آرى) در قرون گذشته براى شما درسهاى عبرت فراوانى است. كجا هستند «عمالقه» و فرزندان «عمالقه؟!» كجايند فرعونها و فرزندانشان؟ و كجا هستند صاحبان شهرهاى رسّ; همانها كه پيامبران را كشتند و چراغ پرفروغ سنّتهاى فرستادگان خدا را خاموش كردند و سنّتهاى جباران را زنده ساختند؟ كجايند آنها كه با لشكرهاى گران به راه افتادند و هزاران نفر را شكست دادند و متوارى ساختند; همانها كه سپاهيان فراوان گرد آوردند و شهرهاى بسيار بنا نهادند.

▲شرح و تفسير

▲كجا رفتند فراعنه و عمالقه؟

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دنبال بحثهاى مربوط به صفات جمال و جلال خدا و عظمت جهان هستى به جنبه هاى عملى مى پردازد، زيرا اعمال صالح از عقيده صالح سرچشمه مى گيرد امام(عليه السلام) همگان را در برابر آن همه نعمتهايى كه خدا به بندگانش ارزانى داشته دعوت به تقوا مى كند و مى فرمايد: «اى بندگان خدا شما را به تقوا و پرهيزگارى در برابر خداوند سفارش مى كنم، همان خدايى كه لباس هاى فاخر به شما پوشانيد و وسايل زندگى را به فراوانى در اختيار شما قرار داد»; (أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللهِ بِتَقْوَى اللهِ الَّذِي أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاش(1)، وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمُ الْمَعَاشَ).

در واقع امام(عليه السلام) به دو نعمت بزرگ اشاره مى كند كه سرچشمه نعمتهاى فراوان ديگرى است; نعمت اول انواع لباسهاست كه هم بدن را از سرما و گرما و انواع آسيبها حفظ مى كند و هم به انسان وقار، شخصيت، احترام و ارزش مى بخشد و او را از حيوانات جدا مى سازد.

نعمت ديگر معاش است; يعنى انواع روزيهايى كه انسان در زندگى به آن محتاج است. با توجه به اينكه معاش از ريشه معيشت به معناى زندگى است، مفهوم وسيعى دارد كه غذا و آب و هوا و مسكن و دارو و درمان را شامل مى شود و كليه مواهب حيات را در بر مى گيرد و اينكه بعضى تصوّر كرده اند مفهوم آن محدود به آب و غذاست صحيح به نظر نمى رسد، گرچه اين مفهوم عام، انواع لباس هاى فاخر را نيز شامل مى شود; ولى ممكن است ذكر آن به خصوص به جهت اهميّت فوق العاده اى كه در زندگى انسان دارد، باشد.

چون بى تقواييها و انواع گناهان از حبّ دنيا سرچشمه مى گيرد،امام(عليه السلام) به ناپايدارى دنيا و فناى آن مى پردازد و مخصوصاً انگشت روى يك مصداق روشن آن مى گذارد و مى فرمايد: «اگر كسى راهى به سوى بقا و جاودانگى يا جلوگيرى از مرگ پيدا مى كرد چنين كسى به يقين سليمان بن داود(عليه السلام) بود; همان كه خداوند حكومت بر جنّ و انس را مسخّر وى ساخت. افزون بر نبوّت و مقام قرب پروردگار»; (فَلَوْ أَنَّ أَحَداً يَجِدُ إِلَى الْبَقَاءِ سُلَّماً، أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِيلا، لَكَانَ ذلِكَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُودَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ، الَّذِي سُخِّرَ لَهُ مُلْكُ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ، مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِيمِ الزُّلْفَةِ(2)).

آرى سليمان با آن همه جلال و جبروت و قدرت و عزّت و كرّ و فرّ، هرگز نتوانست راه را بر مرگ ببندد و درست در موعد مقرّر بدون اندك تأخيرى چشم از جهان فرو بست. از همين رو امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى فرمايد: «ولى آن گاه كه آخرين روزى اش را برگرفت و مدّت زندگانى اش را كامل ساخت كمانهاى فنا تيرهاى مرگ را به سوى او پرتاب كردند و دار و ديار از او خالى گشت و مسكنها (و قصرها)ى او بى صاحب ماند و گروهى ديگر آن را به ارث بردند (و در آنها ساكن گشتند)»; (فَلَمَّا اسْتَوْفَى طُعْمَتَهُ، وَ اسْتَكْمَلَ مُدَّتَهُ، رَمَتْهُ قِسِيُّ(3) الْفَنَاءِ بِنِبَالِ(4) الْمَوْتِ، وَ أَصْبَحَتِ الدِّيَارُ مِنْهُ خَالِيَةً، وَ الْمَسَاكِنُ مُعَطَّلَةً، وَ وَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ).

چه تشبيه گويايى! امام(عليه السلام) قانون فنا را به كمانهايى تشبيه كرده كه تيرهاى آن مرگ است اين كمانها همگان را نشانه گيرى كرده اند و منتظرند آخرين لقمه روزى را بخورند و آخرين دقيقه عمر را به پايان ببرند; بلافاصله تيرها رها شده و به اهداف خود اصابت مى كنند; خواه اين هدف مورچه ضعيفى باشد يا سليمان حاكم بر انس و جن و وحش و طيور.

عجب اينكه قانون فنا و مرگ از قوانينى است كه هيچ گونه استثنا در آن راه ندارد; خوبان و بدان، انبيا و اوليا و اشقيا و ظالمان و اقويا و ضعفا همه و همه را در بر مى گيرد و به هيچ كس رحم نمى كند و لحظه اى مهلت نمى دهد: (فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ)(5) درباره چگونگى مرگ سليمان بحث آموزنده اى در نكته ها خواهد آمد.

سپس امام(عليه السلام) در نتيجه گيرى، مى فرمايد: «در قرون گذشته براى شما درسهاى عبرت فراوانى است. كجا هستند «عمالقه» و فرزندان عمالقه! كجايند فرعون ها و فرزندانشان و كجا هستند صاحبان شهرهاى «رسّ»; همانها كه پيامبران را كشتند و چراغ پرفروغ سنّتهاى فرستادگان خدا را خاموش كردند و سنّتهاى جباران را زنده ساختند كجايند آنها كه با لشكرهاى گران به راه انداختند و هزاران نفر را شكست دادند و متوارى ساختند همانها كه سپاهيان فراوان گرد آوردند و شهرهاى بسيار بنا نهادند»; (وَ إِنَّ لَكُمْ فِي الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةً! أَيْنَ الْعَمَالِقَةُ وَ أَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ! أَيْنَ الْفَرَاعِنَةُ وَ أَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ! أَيْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسِّ الَّذِينَ قَتَلُوا النَّبِيِّينَ، وَ أَطْفَؤُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِينَ، وَ أَحْيَوْا سُنَنَ الْجَبَّارِينَ! أَيْنَ الَّذِينَ سَارُوا بِالْجُيُوشِ، وَ هَزَمُوا(6) بِالاُْلُوفِ، وَ عَسْكَرُوا الْعَسَاكِرَ، وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ!).

امام(عليه السلام) در اين عبارات پرمعنا و تكان دهنده بعد از اشاره به مرگ عبرت انگيز سليمان، نظرى به پهنه تاريخ پيشين بشريّت افكنده و از قدرتمندانى كه در زمان خود بر كشورها با جلال و جبروت حكومت مى كردند و امروز جز مشتى خاك از آنها باقى نمانده، ياد مى كند به خصوص روى چند گروه از آنها انگشت مى نهد:

نخست به «عمالقه» اشاره مى كند كه از فرزندان «عملاق» يكى از نوادگان نوح پيامبر بودند پيكرهاى قوى و نيرومندى داشتند و ساليان دراز بر شامات و غير شامات حكومت مى كردند.

سپس به فراعنه يعنى پادشاهان مصر كه از مقتدرترين شاهان تاريخ بودند مى پردازد و در سومين مرحله از صاحبان شهرهاى رسّ (رودخانه ارس يا چاهاى پرآبى كه در بعضى از مناطق ايران وجود داشت) سخن به ميان مى آورد; همانها كه در برابر پيامبران خداوند ايستادند، آنها را شهيد كردند، سنّتهاى الهى را خاموش ساختند و سنّتهاى ستمگران را احيا نمودند.

در آخرين مرحله اشاره اى كلّى به همه شاهان قدرتمند پيشين مى كند كه صاحب لشكر فراوان بودند و شهرهاى زيادى بنا نهادند; ولى سرانجام همگى در برابر مرگ زانو زدند و از فراز تختهاى زرّين به زير خاكهاى سرد و خاموش منتقل شدند.

#####

1. «رياش» جمع «ريش» در اصل به معناى پرهاى پرندگان است سپس به هرگونه لباس اطلاق شده است و از آنجا كه پرهاى پرندگان غالباً به رنگ هاى مختلف و زيباست مفهوم زيبايى و زينت در اين واژه نهفته است و رياش به لباس هاى زينتى گفته مى شود.

2. «زلفة» و «زلفى» به معناى قرب و نزديكى و منزلت است.

3. «قسىّ» جمع «قوس» به معناى كمان است.

4. «نبال» جمع «نبل» به معناى تير است.

5. اعراف، آيه 34.

6. «هزموا» از ماده «هزيمت» به معناى شكست و متوارى شدن است.

#####

▲نكته ها

▲1ـ شوكت سليمان (عليه السلام) و مرگ او

برخلاف تورات كنونى كه سليمان(عليه السلام) را پادشاهى جبار و بتخانه ساز و هوس باز معرفى كرده(1)، قرآن مجيد او را پيامبرى بزرگ و پاك و خداترس مى شمرد و نمونه قدرت و حاكميت بى نظير مطرح مى كند كه در لابه لاى سرگذشت او درسهاى بزرگى براى همگان نهفته است.

قرآن مى گويد: خداوند مواهب عظيمى به او داد; مركب بسيار سريعى همچون باد كه مى توانست با آن در مدت كوتاهى سراسر كشورش را سير كند، نيروهاى فعال انس و جنّ، علم و دانش فراوان حتى آشنايى بانطق پرندگان به وى بخشيد، لشكريان و كارگزاران بسيار در اختيار او قرار داد با اين حال مرگ او بسيار عبرت انگيز بود.

در بعضى از روايات آمده است كه روزى سليمان(عليه السلام) به اصحاب و ياران خود گفت خداوند چنين حكومت عظيمى را در اختيار من قرار داده; ولى على رغم اين همه امكانات،يك روز را شاد زندگى نكرده ام، فردا تصميم دارم به بالاى قصر بروم و تنها باشم و نگاهى به اطراف بيفكنم و عظمت خويش را بنگرم و لذت ببرم. به هيچ كس اجازه ندهيد بر من وارد شود تا يك روز را تنها و خوشحال باشم. گفتند: بسيار خوب. فرداى آن روز عصايش را گرفت و به بالاترين نقطه قصر رفت. تكيه بر عصا كرده بود و به اطراف پايتخت و شكوه و عظمت آن مى نگريست و از اين همه نعمت خداداد شاد و خندان بود. ناگهان ديد جوان خوش قيافه و خوش لباسى از گوشه قصر به سراغ او آمد. سليمان گفت: چه كسى به تو اجازه داده وارد قصر شوى؟ من خواستم امروز تنها باشم. جوان گفت: من به اذن پروردگار اين قصر وارد شدم. سليمان(عليه السلام) گفت: او از من سزاوارتر است بگو ببينم كيستى؟ گفت: من فرشته مرگم. سليمان(عليه السلام) پرسيد: براى چه آمده اى؟ گفت: آمده ام قبض روح تو كنم، سليمان(عليه السلام)گفت: بسم الله مأخوريت خود را انجام بده اين روز شادى من بود گويا خدا نمى خواهد سرور و شادى جز با لقاى او صورت بگيرد: «أبَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ أنْ يَكُونَ لى سُرُورٌ دُونَ لِقائِهِ».

فرشته مرگ روح او را قبض كرد در حالى كه بر عصاتكيه داشت (حتى اجازه نشستن به او نداد) آرى او از دنيا رفت در حالى كه همچنان به كمك عصا ايستاده بود و مردم به او نگاه مى كردند و تصوّر مى كردند زنده است. چند روز بر اين حال گذشت. بعضى گفتند به راستى عجيب است او چند روز است به اين حال مانده، نه خسته شده و نه خوابيده، نه غذا و آبى خورده و نوشيده، او حتماً خداى ماست كه بايد او را بپرستيم. بعضى گفتند نه او ساحر است، چنين وانمود مى كند كه متكى به عصا ايستاده; ولى در واقع چنين نيست مؤمنان گفتند سليمان بنده خداست و پيامبر اوست و در قبضه تدبير پروردگار است. (بايد منتظر بمانيم تا ببينيم چه مى شود).

هنگامى كه اين اختلافات بالا گرفت خداوند متعال موريانه را بر عصاى او مسلّط ساخت و چيزى نگذشت كه عصا شكست و سليمان(عليه السلام) فرو افتاد. در اين هنگام همه از مرگ او آگاه شدند. آرى! موريانه اى حكومتى را به هم ريخت.(2) و همان گونه كه امام على(عليه السلام) در خطبه بالا اشاره فرموده هنگامى كه پيمانه عمر سليمان(عليه السلام) لبريز شد كمانهاى فنا و نيستى او را با تيرهاى مرگ هدف قرار دادند.

#####

1. تورات، كتاب اوّل ملوك و پادشاهان.

2. بحارالانوار، جلد 14، صفحه 136 - 137 (با تلخيص) اين مطلب به طور فشرده در قرآن مجيد در سوره سبأ آيه 13 و 14 اشاره شده است.

#####

▲2ـ عمالقه كيانند

«عمالقه» جمع «عملاق» نام شخصى است از فرزندزادگان نوح و قبيله عمالقه به او منسوب است; آنان افرادى نيرومند و قوى پيكر و جنگجو بودند و به گفته بعضى از مورّخان در شمال حجاز، در دو هزار سال پيش از ميلاد حضرت مسيح زندگى مى كردند. به مصر حمله كردند و آنجا را تصرف و مدتها در آنجا فرمان روايى داشتند ولى سرانجام در حدود 17 قرن پيش از ميلاد، مصريان به آن حمله كردند و به جزيرة العرب بازگشتند و در يمن و حجاز و ديگر مناطق اين جزيره ساكن شدند و دولتهايى تشكيل دادند.

جبارانى كه قرآن مجيد در داستان ورود موسى و بنى اسرائيل به بيت المقدّس، از آنها ياد كرده به اعتقاد جمعى از مفسّران شاخه اى از همان عمالقه بوده اند. سرانجام يوشع فرمانده بنى اسرائيل به امر موسى(عليه السلام) با آنها پيكار كرد و بر آنها غلبه يافت.

اين قوم چون داراى قدرت فراوانى بودند و قرن ها حكومتهاى مقتدرى تشكيل دادند و سپس همگى بر باد رفتند و تنها نامى از آنها بر صفحه تاريخ ماند، اميرمؤمنان(عليه السلام)در خطبه بالا مى فرمايد: «كجايند عمالقه و فرزندان آنها».(1)

#####

1. به دائرة المعارف فريد وجدى، لغتنامه دهخدا و تفاسير ذيل آيه (قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْماً جَبَّارِينَ) سوره مائده، آيه 22 مراجعه شود.

#####

▲3ـ فراعنه مصر

نام پادشاهان مصر به صورت عام، «فرعون» بود همان گونه كه به سلاطين روم «قيصر» و به سلاطين ايران «كسرى» مى گفتند. يكى از فراعنه معاصر حضرت موسى بود كه «رامسيس دوم» نام داشت و ديگرى كه فرعون معاصر حضرت يوسف بود «ريّان بن وليد». بعضى گفته اند: پادشاهانى كه در مصر قبل از ظهور حضرت مسيح حكومت كردند 32 نفر بودند; گروهى از سرزمين مصر بودند و جمعى از عمالقه و عده اى از روميان و عده اى از يونانيان و بعضى از ايرانيان كه از طرف كسراها براى فتح مصر فرستاده شده بودند و در آنجا حكومت داشتند كه امروز اثرى از هيچ يك از آنها نيست.

▲4ـ اصحاب رسّ

واژه رسّ در اصل به معناى اثر مختصر است. بعضى «رسّ» را مخفّف «ارس» (رودخانه معروف در شمال ايران) دانسته اند; ولى اكثراً آن را به معناى چاه مى دانند و معتقدند اين گروه كه اكنون آثار بسيار كمى از آنها به جاى مانده، اقوام كشاورزى بودند كه چاههاى پرآب فراوانى داشتند و به همين دليل وضع زندگانى آنها خوب بود.

در اينكه آنها در كجا زندگى مى كردند و نام پيامبرشان چه بود، اختلاف زيادى در ميان مفسّران است; بعضى آنها را از بقاياى عاد و ثمود مى دانند و بعضى مى گويند آنها در يمامه مى زيستند و پيامبرى به نام حنظله داشتند. بعضى پيامبر آنها را شعيب(عليه السلام)مى دانند.

#####

در كتاب عيون اخبارالرضا از اميرمؤمنان على(عليه السلام) نقل شده است كه فرمود: آنها قومى بودند كه درخت صنوبر را مى پرستيدند و به آن شاه درخت مى گفتند: دوازده شهر آباد داشتند كه بر كنار نهرى به نام رسّ بنا شده بود اين شهرها به نامهاى آبان، آذر، دى، بهمن، اسفندار، فروردين، ارديبهشت، خرداد، تير، مرداد، شهريور و مهر ناميده شده بوده و ايرانيان نام ماههاى سال خود را از آن گرفتند. براى آن درخت قربانى مى كردند و هنگامى كه قربانى را مى سوزاندند و دود از آن به آسمان بر مى خاست در مقابل درخت به سجده مى افتادند. هنگامى كه آنها در كفر و بت پرستى فرو رفتند خداوند پيامبرى از بنى اسرائيل به سوى آنها فرستاد; ولى ايمان نياوردند. آن پيامبر از خدا تقاضا كرد كه آن درخت صنوبر كه بيش از همه مورد احترام بود بخشكد. هنگامى كه درخت خشكيد آنها تصميم بر كشتن پيامبرشان گرفتند. «چاهى» عميق كندند و او را زنده در آن افكندند تا جان سپرد. خداوند به جهت اصرار آنها بر كفر و ظلم به عذاب شديدى گرفتارشان كرد و نابود شدند.(1)

آرى! دنيا از اين گونه سلاطين نيرومند و اقوام سركش و جباران و ستمگران بسيار به خود ديده است كه اكنون گرد و غبار نسيان نه تنها بر قبورشان كه بر تاريخشان نيز نشسته است و اين بهترين سند بىوفايى و ناپايدارى دنياست:

بشكاف خاك را و ببين اكنون *** بى مهرى زمانه رسوا را

اين دشت خوابگاه شهيدان است *** فرصت شمار وقت تماشا را!

#####

1. به بحارالانوار، جلد 14، صفحه 148 به بعد; و تفسيرالميزان، جلد 15; و تفسير نمونه، جلد 15 ذيل آيه 38 سوره فرقان و آيه 12 سوره ق مراجعه كنيد.

#####

▲بخش ششم

و منها: قَدْ لَبِسَ لِلْحِكْمَةِ جُنَّتَهَا، وَ أَخَذَهَا بِجَمِيعِ أَدَبِهَا، مِنَ الاِْقْبَالِ عَلَيْهَا، وَالْمَعْرِفَةِ بِهَا، وَالتَّفَرُّغِ لَهَا; فَهِيَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِي يَطْلُبُهَا، وَ حَاجَتُهُ الَّتِي يَسْأَلُ عَنْهَا. فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اغْتَرَبَ الاِْسْلاَمُ، وَ ضَرَبَ بِعَسِيبِ ذَنْبِهِ، وَ أَلْصَقَ الاَْرْضَ بِجِرَانِهِ، بَقِيَّةٌ مِنْ بَقَايَا حُجَّتِهِ، خَلِيفَةٌ مِنْ خَلاَئِفِ أَنْبِيَائِهِ.

### ترجمه

بخش ديگرى از خطبه: (آن مرد الهى) براى حفظ حكمت و دانش، زرهى بر تن كرده و حكمت را با تمام آدابش در برگرفته، توجه خاص به آن نموده و آن را به خوبى شناخته و يكسره به آن پرداخته است. حكمت و دانش براى او گمشده اى است كه همواره در جستجوى آن است و نيازى اوست كه پيوسته در طلب آن است. او به هنگامى كه اسلام غروب كند و همچون شترى خسته كه از راه رفتن بازماند، و بر زمين قرار گرفته و سينه به آن چسبانده است، پنهان خواهد شد. (آرى) او باقيمانده اى از حجّتهاى خداست و خليفه و جانشينى از جانشينان پيامبران اوست.

▲شرح و تفسير

▲ويژگيهاى آن مرد الهى

آنچه در اين بخش آمده در ظاهر پيوندى با بخشهاى سابق اين خطبه ندارد. دليل آن اين است كه مرحوم سيّد رضى در بسيارى از موارد همه خطبه را نقل نمى كند، بلكه بخشهايى از آن را به صورت گزينشى انتخاب مى كند. تعبير به «مِنْها» نيز در آغاز اين بخش، گواه روشنى بر اين مطلب است و همين امر سبب شده است كه اين بخش و مرجع ضميرهاى آن در هاله اى از ابهام فرو رود و هر يك از مفسّران، احتمالى درباره آن بدهند; ولى به اعتقاد ما قرائنى در مجموع اين بخش وجود دارد كه هرگونه ابهام را برطرف مى سازد كه به آن اشاره مى كنم.

نخست مى فرمايد: «او براى حفظ حكمت و دانش، زرهى كه حافظ آن است بر تن كرده و حكمت را باهمه آدابش را در برگرفته، توجه خاص به آن نموده و آن را به خوبى شناخته و يكسره به آن پرداخته است»; (قَدْ لَبِسَ لِلْحِكْمَةِ جُنَّتَهَا(1)، وَ أَخَذَهَا بِجَمِيعِ أَدَبِهَا، مِنَ الاِْقْبَالِ عَلَيْهَا، وَالْمَعْرِفَةِ بِهَا، وَالتَّفَرُّغِ لَهَا).

در اينكه منظور از اين شخص حكيم كه حكمت همه وجود او را پر كرده و توجه او را به خود جلب نموده و آن را با همه آداب در برگرفته كيست، احتمالات متعددى داده شده كه از جمله چهار احتمال زير است:

1ـ گروهى گفته اند: اين كلام، اشاره به حضرت مهدى(عليه السلام) و دوران غيبت و قيام اوست. ابن ابى الحديد اين نظر را به اماميه نسبت داده است و در آغاز آن را نمى پذيرد; ولى در پايان به عنوان كسى كه در آخر الزمان متولّد مى شود و نامش مهدى(عليه السلام)است، اين نظريه پذيرفته است.

2ـ فلاسفه گفته اند: مراد از آن نخبگان عرفا هستند كه در هر زمان در ميان مردم وجود دارند.

3ـ از بعضى متصوفه نقل شده كه منظور اولياء الله و سالكان طريق حقيقتند كه همواره در روى زمين وجود دارند.

4ـ از جماعت معتزله نقل شده كه منظور عالم به عدل و توحيد از مؤمنان است كه در هر عصر و زمان، افرادى از آنها در ميان مردم ديده مى شود; ولى هنگامى كه تعبيرات حضرت را تا پايان اين بخش تفسير كنيم به روشنى درخواهيم يافت كه اين عبارات تفسير صحيحى جز حضرت مهدى(عليه السلام) ندارد.

به هر حال تعبير به (قَدْ لَبِسَ لِلْحِكْمَةِ جُنَّتَهَا) اشاره به اين است كه او حكيم است و براى حفظ حكمت سپرى بر تن كرده كه منظور از آن، سپر تقوا و پرهيزكارى است، همان گونه كه دراين حديث معروف آمده است: «ما أَخْلَصَ عَبْدٌ للهِِ عَزَّوَجَلَّ أَرْبَعينَ صَباحاً إلاّ جَرَتْ يَنابيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلى لِسانِهِ ; هيچ بنده اى چهل روز اعمال خود را براى خدا كاملا خالص نكرد مگر اين كه چشمه هاى جوشان حكمت از قلب او بر زبانش سرازير شد».(2)

جمله هاى بعد از آن نيز، «وَ أَخَذَهَا بِجَمِيعِ أَدَبِهَا...» همه اشاره به اين است كه او حكيمى است توانا كه علم و دانش و حكمت و تدبير بر همه وجود او حاكم است و با همين ابزار محيط خود را اداره مى كند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى افزايد: «حكمت و دانش براى او گمشده اى است كه همواره در جستجوى آن است و نياز اوست كه پيوسته در طلب آن است»; (فَهِيَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِي يَطْلُبُهَا، وَ حَاجَتُهُ الَّتِي يَسْأَلُ عَنْهَا).

اين سخن تأكيد ديگرى است بر اينكه آن مرد الهى برنامه كارش بر اساس حكمت قرار گرفته و قبل از ايجاد هر تحوّلى تحوّل علمى و فرهنگى برقرار مى كند; اين سخن هماهنگ با چيزى است كه در روايات درباره حضرت مهدى(عليه السلام) آمده است. از جمله در حديثى از امام باقر(عليه السلام) چنين مى خوانيم: «إذا قامَ قائِمُنا وَضَعَ يَدَهُ عَلى رُؤُوسِ الْعِبادِ فَجَمَعَ بِها عُقُولُهُمْ وَ كَمُلَتْ بِها أَحْلامُهُم ; هنگامى كه قيام كننده ما به پا خيزد دست خود را بر سر بندگان بگذارد (آنها را تحت تربيت خود قرار دهد) و به اين وسيله عقلهاى آنها را متمركز سازد و افكار آنها را كامل كند».(3)

در ادامه در بيان يك ويژگى ديگر آن مرد الهى مى فرمايد: «او به هنگامى كه اسلام غروب كند همچون شترى گردد كه از راه رفتن بازمانده، بر زمين قرار گرفته و سينه به آن چسبانده است، پنهان خواهد شد»; (فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اغْتَرَبَ(4) الاِْسْلاَمُ، وَ ضَرَبَ بِعَسِيبِ(5) ذَنْبِهِ(6)، وَ أَلْصَقَ الاَْرْضَ بِجِرَانِهِ(7)).

هنگامى كه شتر از راه رفتن باز مى ماند بر زمين چنان پهن مى شود كه انتهاى دم او به زمين مى چسبد و حتى پايين گردن خود را نيز بر آن مى نهد و اين نشانه نهايت خستگى است و عرب از آن به عنوان كنايه براى نهايت ضعف و ناتوانى استفاده مى كند.

اين سخن اشاره آشكار ديگرى به يكى از اوصاف آن مرد الهى است و كه در دوران غيبت او اسلام و مسلمين در نهايت ضعف قرار مى گيرند و دشمنان از هر سو براى محو اسلام و شكست مسلمين قيام مى كنند.

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) آمده است: «اَلْعِلْمُ سَبْعَةٌ وَ عِشْرُونَ حَرْفاً فَجَميعُ ما جاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ حَرْفانِ فَلَمْ يَعْرِفِ النّاسُ حَتّى الْيَوْمِ غَيْرَ الْحَرْفَيْنِ فَإذا قامَ قائِمُنا أَخْرَجَ خَمْسَ وَ عِشْرينَ حَرْفاً فَبثّها فى النّاسِ وَ ضَمَّ إِلَيْها الْحَرْفَيْنِ حَتّى يَبُثَّها سَبْعَةَ وَ عِشْرينَ حَرْفاً ; علم و دانش 27 حرف (27 باب) است جميع آنچه پيامبران الهى آورده اند به اندازه دو حرف آن است و مردم تا امروز جز آن دو حرف را نشناختند. هنگامى كه قيام كننده ما قيام مى كند 25 حرف ديگر را بيرون مى آورد و در ميان مردم مى گستراند و آن دو حرف را نيز به آن ضميمه مى كند تا 27 حرف كامل شود»(8) (اشاره به اينكه آن حضرت انقلاب فرهنگى قوى و پرشتابى پى ريزى مى كند كه سطح آگاهى و علم در جهان بيش از ده برابر وضع موجودش مى شود).

به گفته حافظ:

ز قاطعان طريق اين زمان شوند ايمن *** قوافل دل و دانش كه مرد راه رسيد

كجاست صوفى دجّال فعلِ ملحدْ شكل *** بگو بسوز كه مهدى دين پناه رسيد

عزيز مصر به زعم برادران حسود *** ز قعر چاه بر آمد، به اوج ماه رسيد

امام(عليه السلام) در پايان اين فراز به نكته روشن ترى در اين زمينه مى پردازد و مى فرمايد: «او باقيمانده اى از حجّتهاى خدا است و خليفه و جانشينى از جانشينان پيامبران اوست»; (بَقِيَّةٌ مِنْ بَقَايَا حُجَّتِهِ، خَلِيفَةٌ مِنْ خَلاَئِفِ أَنْبِيَائِهِ).

همان گونه كه از بيان اين اوصاف به دست مى آيد جمله هاى بالا مرجع ضميرى جز حضرت مهدى نمى تواند داشته باشد به ويژه اينكه واژه هاى «بقيه» (بقية الله) و «حجّت» و «خليفه» در فرهنگ دينى ما كاملا منطبق بر آن حضرت است.

#####

1. «جنّه» از ريشه «جنّ» بر وزن «فنّ» به معناى پوشاندن چيزى است و به ديوانه از اين جهت مجنون گفته مى شود كه گويى پرده اى بر عقلش كشيده است و جن موجودى است ناپيدا و جنين در رحم پوشيده شده است. باغ را از اين جهت «جنّت» مى گويند كه زمينش از درختان پوشيده است و «جنان» بر وزن زمان به قلب گفته مى شود كه در سينه پنهان است و «جنّه» كه در خطبه بالا آمده به معناى زره و سلاح هاى دفاعى ديگرى كه انسان خود را با آن مى پوشاند.

2. عيون اخبارالرضا(عليه السلام)، جلد 2، صفحه 69، حديث 321.

3. بحارالانوار، جلد 2، صفحه 328، حديث 47.

4. «اغترب» از ماده «اغتراب» به معناى مهاجرت كردن يا پنهان شدن است.

5. «عسيب» استخوان انتهايى دم اسب يا شتر گويند.

6. «ذنب» از ريشه «ذنب» بر وزن «ضرب» گرفته شده كه به معناى دنبال چيزى را گرفتن است و چون گناه آثار و تبعاتى دارد كه انسان را رها نمى كند به آن ذنب بر وزن ضرب گفته شده و «ذَنَب»، بر وزن «هدف» كه در خطبه بالا آمده به معناى دم حيوان و دنباله هر چيزى است.

7. «جران» به معناى بخش پيشين گردن شتر راگويند و جمله «ضرب بجرانه» كنايه از جاگرفتن و جا خوش كردن است.

8. بحارالانوار، جلد 73، صفحه 336 .

#####

▲نكته

▲اشاراتى به قيام مهدى

از اين بخش خطبه كه اشارات روشنى به قيام حضرت مهدى(عليه السلام)داشت، به خوبى استفاده مى شود كه بر خلاف تصوّر ناآگاهان، تكيه گاه اصلى مهدى برانقلابى فكرى، علمى و فرهنگى است; نه قيامى نظامى و مملوّ از خونريزى. او چنان سطح افكار مردم را بالا مى برد كه با پاى خود به سوى يك حكومت سراسر عدل و داد پيش مى روند. بى شكّ در آغاز راه، اقليّت ماجراجو و منحرف و گردنكشان زورگو و ظالمى در اين طريق سدّ راهند كه امام آنها را با قدرت نظامى خود بر مى دارد. او پيوسته در طلب دانش و ارتقاى سطح معلومات امّت است و همچون جدّش پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) با زبان حال و قال مى گويد: (رَبِّ زِدْنِي عِلْماً).(1)

#####

1. طه، آيه 114.

#####

▲بخش هفتم

ثُمَّ قالَ(عليه السلام) : أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي قَدْ بَثَثْتُ لَكُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِي وَعَظَ الاَْنْبِيَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ، وَ أَدَّيْتُ إِلَيْكُمْ مَا أَدَّتِ الاَْوْصِيَاءُ إِلَى مَنْ بَعْدَهُمْ، وَ أَدَّبْتُكُمْ بِسَوْطِي فَلَمْ تَسْتَقِيمُوا، وَ حَدَوْتُكُمْ بِالزَّوَاجِرِ فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا. لِلّهِ أَنْتُمْ! أَتَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَيْرِي يَطَأُ بِكُمُ الطَّرِيقَ، وَ يُرْشِدُكُمُ السَّبِيلَ؟

أَلاَ إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْيَا مَا كَانَ مُقْبِلا، وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا كَانَ مُدْبِراً، وَ أَزْمَعَ التَّرْحَالَ عِبَادُ اللهِ الاَْخْيَارُ، وَ بَاعُوا قَلِيلا مِنَ الدُّنْيَا لاَ يَبْقَى، بِكَثِير مِنَ الاْخِرَةِ لاَ يَفْنَى. مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِينَ سُفِكَتْ دِمَاؤُهُمْ ـ وَ هُمْ بِصِفِّينَ ـ أَلاَّ يَكُونُوا الْيَوْمَ أَحْيَاءً؟ يُسِيغُونَ الْغُصَصَ وَ يَشْرَبُونَ الرَّنْقَ! قَدْ ـ وَ اللهِ ـ لَقُوا اللهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ، وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ الاَْمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ.

### ترجمه

سپس آن حضرت فرمود: اى مردم من مواعظ و اندرزهايى را كه پيامبران به امتهايشان دادند، براى شما بازگو كردم و در ميان شما منتشر ساختم. و نيز آنچه را اوصياى پيامبران به امتهاى بعد رساندند، (و در آنجا كه ضرورت داشت) شما را با تازيانه ام ادب كردم; ولى شما به هيچ صراطى مستقيم نشديد. بانگ نواهى پروردگار را در ميان شما سر دادم (كه از اختلاف و تفرقه بپرهيزيد); اما هرگز اجتماع نكرديد و متحد نشديد. شما را به خدا آيا انتظار داريد پيشوايى جز من شما را به راه بياورد و طريق حق را به شما نشان دهد؟ آگاه باشيد آنچه از دنيا روى آورده بود، پشت كرده و آنچه پشت كرده بود، روى آورده است (سنّتهاى پيامبر(صلى الله عليه وآله)فراموش شده و سنن جاهلى در حكومت امويان بازگشته است) بندگان نيك خدا به سرعت تصميم به كوچ گرفتند و متاع اندك دنياى فانى را با سرمايه هاى فراوان آخرتِ ماندگار، مبادله نمودند. راستى، برادران ما كه خونشان در صفين ريخته شد (و شربت شهادت نوشيدند) اگر امروز زنده نيستند كه از اين لقمه هاى گلوگير بخورند و از اين آبهاى ناگوار بنوشند، (و اين حوادث دردناك را ببينند) چه ضررى كردند؟ به خدا سوگند! آنها به لقاى پروردگار نايل شدند و خدا پاداششان را به طور كامل عطا فرمود و آنها را در سراى امن و امان بعد از اين زندگى پر از خوف جاى داد.

▲شرح و تفسير

▲آنچه لازم بود، گفتم!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به اندرزها و مواعظ هشدار كننده اى مى پردازد و مى فرمايد: «اى مردم من مواعظ و اندرزهايى را كه پيامبران به امتهايشان دادند براى شما بازگو كردم و در ميان شما گستردم. و (نيز) آنچه را اوصياى پيامبران به امتهاى بعد از آنان رساندند، رساندم. (در آنجا كه ضرورت داشت) شما را با تازيانه ام ادب كردم; ولى (هيچ يك مؤثر نيفتاد و) شما به هيچ صراطى مستقيم نشديد. بانگ نواهى پروردگار را در ميان شما سر دادم (كه از اختلاف و تفرقه بپرهيزيد); اما هرگز اجتماع نكرديد و متحد نشديد»; (أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي قَدْ بَثَثْتُ(1) لَكُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِي وَعَظَ الاَْنْبِيَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ، وَ أَدَّيْتُ إِلَيْكُمْ مَا أَدَّتِ الاَْوْصِيَاءُ إِلَى مَنْ بَعْدَهُمْ، وَ أَدَّبْتُكُمْ بِسَوْطِي فَلَمْ تَسْتَقِيمُوا، وَ حَدَوْتُكُمْ(2) بِالزَّوَاجِرِ فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا(3)).

اين تعبيرات نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) براى هدايت مردم كوفه كه افرادى سست و پراكنده بودند از هر وسيله اى استفاده فرمود و كار فرهنگى گسترده اى را درباره آنها انجام داد تا آنجا كه همه مواعظ انبيا واندرزهاى اوصيا را براى آنها جمع، و در اختيارشان قرار داد; ولى اين باران حيات بخش رحمت الهى، در آن شوره زارها اثر نكرد سپس محبّت و نرمش را كنار گذاشت و با شدت با آنها برخورد كرد. شايد به راه بيايند و متحد شوند; ولى اين ميخهاى آهنين در آن سنگهاى خارا فرو نرفت و معلوم شد كمترين نقص و عيبى در رهبرى و مديريت و فرماندهى نيست، بلكه همه عيب در آن گروه نابخرد و بى حميت بود.

اين جمله ها نشان مى دهد اگر تمام انبيا و اوصيا براى هدايت آنها مى كوشيدند، هدايت نمى شدند.

«شما را به خدا آيا انتظار داريد پيشوايى جز من شما را به راه بياورد و طريق حق را به شما نشان دهد؟»; (لِلّهِ أَنْتُمْ! أَتَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَيْرِي يَطَأُ بِكُمُ الطَّرِيقَ، وَ يُرْشِدُكُمُ السَّبِيلَ؟).

اشاره به اينكه هرگاه پيشوايى چون من نتواند شما را به راه آورد كس ديگرى اين كار را نمى تواند انجام دهد.

عجب اينكه با آن همه يأس و نااميدى از اين جمعيّت، باز امام(عليه السلام) به نصايح تازه اى مى پردازد. شرايط زمان و محيط را براى آنها تشريح مى كند و ارزش شهادت در راه خدا را براى آنها بازگو مى كند و مى فرمايد: «آگاه باشيد آنچه از دنيا روى آورده بود، پشت كرده و آنچه پشت كرده بود، روى آورده است»; (أَلاَ إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْيَا مَا كَانَ مُقْبِلا، وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا كَانَ مُدْبِراً).

اشاره به اينكه با طلوع آفتاب عالمتاب اسلام و ظهور پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيكيها و فضيلتها به جامعه انسانى روى آورد، ولى اكنون با ظهور بنى اميّه و بازماندگان دوران جاهليّت آن نيكيها و سنّتهاى الهى از جامعه رخت بربسته و زشتيهاى عصر جاهليّت كه پشت كرده بود به جامعه اسلامى روى آورده بود.

سپس به عنوان مقدمه اى براى تجليل از مقام شهيدان راه خدا و تقويت فرهنگ جهاد و شهادت در برابر ظالمان و ستمگران مى فرمايد: «بندگان نيك خدا به سرعت عزم بر كوچ گرفتند و متاع اندك دنياى فانى را با سرمايه فراوان آخرتِ ماندگار، مبادله نمودند»; (وَ أَزْمَعَ(4) التَّرْحَالَ(5) عِبَادُ اللهِ الاَْخْيَارُ، وَ بَاعُوا قَلِيلا مِنَ الدُّنْيَا لاَ يَبْقَى بِكَثِير مِنَ الاْخِرَةِ لاَ يَفْنَى).

اين تعبير لطيف اشاره به اين است كه آن نيكان و پاكانى كه شرب شهادت نوشيدند و در راه خدا به اين افتخار بزرگ نايل شدند نه تنها زيانى نكردند، بلكه تجارت پرسودى نمودند، متاع قليل فانى را به متاع كثير باقى فروختند.

كسانى هم كه افتخار شهادت پيدا نكردند امّا در جهاد با نفس پيروز شدند و زرق و برق دنياى فانى را به سعادت آخرت فروختند آنها نيز در سلسله اين گروه از عبادالله الاخيار جاى دارند.

در ادامه اين سخن، با تأكيد مى فرمايد: «راستى برادران ما كه خونشان در صفين ريخته شد (و شربت شهادت نوشيدند) اگر امروز زنده نيستند كه از اين لقمه هاى گلوگير بخورند و از اين آبهاى ناگوار بنوشند چه ضررى كرده اند؟»; (مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِينَ سُفِكَتْ دِمَاؤُهُمْ ـ وَ هُمْ بِصِفِّينَ ـ أَلاَّ يَكُونُوا الْيَوْمَ أَحْيَاءً؟ يُسِيغُونَ(6) الْغُصَصَ وَ يَشْرَبُونَ الرَّنْقَ!(7)).

اشاره به اينكه آنها رفتند و آسوده شدند و امروز ما مانديم و اين اوضاع نابسامان.

دشمنان حق در همه جا جولان مى كنند و دوستان حق ضعيف و ناتوان و بى اراده در برابر آنها ايستاده وتماشاگرند. صحنه اى كه هر انسان با ايمان و غيورى را سخت آزار مى دهد. در واقع عبارات امام(عليه السلام) اشاره به جنايات معاويه و لشكر شام و سكوت و سُستى مردم كوفه و عراق است. در پايان اين سخن، كلام امام(عليه السلام) اوج مى گيرد و مى فرمايد: «به خدا سوگند! آنها به لقاى پروردگار نايل شدند و خدا پاداششان را به طور كامل عطا فرمود و آنها را در سراى امن و امان بعد از اين زندگى پر از خوف جاى داد»; (قَدْ ـ وَ اللهِ ـ لَقُوا اللهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ، وَ أَحَلَّهُمْ دَارَ الاَْمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ).

آرى همان گونه كه قرآن مى فرمايد: گمان مبر آنها كه در راه خدا كشته شده اند مردگانند آنها زنده جاويدانند و در نزد پروردگارشان به انواع روزيها متنعم اند، مرده آنها هستند كه تن به ذلت مى سپرند و زير پرچم ظالمان به زندگى مادى و تحقيرآميز ادامه مى دهند.

شهادت هميشه مايه افتخار است ولى در محيطهاى آلوده شهادت و رخت بر بستن از آلودگى ها و مفاسد و رهايى از دست گروه هاى فاسد و مفسد افتخار ديگرى است. پيامى كه على(عليه السلام) در محراب عبادت در لحظات شهادت به ما داد درس بزرگى بود فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ; به خداى كعبه نجات يافتم و رستگار شدم». و به گفته شاعر:

مرده دلانند به روى زمين *** بهر چه با مرده شوم همنشين

هم دمى مرده دهد مردگى *** صحبت افسرده دل افسردگى

زير گِل آنان كه پراكنده اند *** گرچه به تن مرده، به دل زنده اند!

زنده شدم از نظر پاكشان *** آب حيات است مرا خاكشان(8)

و به گفته شاعر تونايى ديگر (سنائى):

بمير اى حكيم از چنين زندگانى *** كز از اين زندگانى چون بميرى بمانى!

از اين مرگ صورت نگر تا نترسى *** از اين زندگى ترس كاينك درآنى

#####

1. «بثثت» از ريشه «بثّ»، بر وزن «نص» به معناى منتشر ساختن گرفته شده است.

2. «حدوتكم» از ريشه «حَدْو» بر وزن «محو» و «حُدى» بر وزن «دعا» در اصل به معناى راندن شتران همراه با آواز مخصوص است. كه ساربان ها مى خوانند. سپس به هر گونه سوق دادن و بانگ زدن اطلاق شده است.

3. «تستوسقوا» از «وسوق» به معناى اجتماع كردن و به يكديگر پيوستن است.

4. «أزمع» از ريشه «زمع» بر وزن «شمع» در اصل به معناى تصميم گرفتن بر چيزى است.

5. «ترحال» از ريشه «رحلت» به معناى كوچ كردن و رهسپار شدن است.

6. «يسيغون» از ريشه «سوغ» بر وزن «فوق» و سيغ، بر وزن «سيل» به معناى گوارا.

7. «رنق» به معناى كدر است.

8. گزينشى از اشعار نظامى.

#####

▲بخش هشتم

أَيْنَ إِخْوَانِي الَّذِينَ رَكِبُوا الطَّريِقَ، وَ مَضَوْا عَلَى الْحَقِّ؟ أَيْنَ عَمَّارٌ؟ وَ أَيْنَ ابْنُ التَّيِّهَانِ؟ وَ أَيْنَ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ؟ وَ أَيْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَعَاقَدُوا عَلَى الْمَنِيَّةِ، وَ أُبْرِدَ بِرُؤُوسِهِمْ إِلَى الْفَجَرَةِ!

قال: ثمّ ضرب بيده على لحيته الشريفة الكريمة، فأطال البكاء، ثم قال(عليه السلام) :

أَوِّهِ عَلَى إِخْوَانِي الَّذِينَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ، وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ، أَحْيَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ. دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا، وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ.

ثم نادى بأعلى صوته:

الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللهِ! أَلاَ وَ إِنِّي مُعَسْكِرٌ فِي يَوْمِي هذَا ; فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَى اللهِ فَلْيَخْرُجْ!

### ترجمه

كجايند برادران من؟ همانها كه در مسير صحيح گام نهادند و در راه حق پيش افتادند، كجاست «عمار»؟ كجاست «ابن تيّهان»؟ و كجاست «ذوالشهادتين». (سه نفر از بزرگان ياران امام كه شربت شهادت نوشيدند). و كجايند كسانى همچون آنان از برادرانشان كه پيمان بر جانبازى بستند و سرانجام سرهايشان براى فاجران فرستاده شد!

آن گاه امام(عليه السلام) دست به محاسن شريف خود زد و مدت طولانى گريست و فرمود:

آه بر برادرانم. همانها كه قرآن را تلاوت مى كردند و به كار مى بستند در فرائض الهى تدبّر مى كردند و به پا مى داشتند. سنّتها را زنده كرده، بدعتها را ميراندند. هنگامى كه به سوى جهاد دعوت شدند، مشتاقانه پذيرفتند به رهبر خود اطمينان داشتند و از او پيروى كردند سپس با صداى رسا ندا داد ـ اى بندگان خدا ! جهاد، جهاد! آگاه باشيد من امروز لشكر را به سوى اردوگاه حركت مى دهم، آن كس كه مى خواهد به سوى خدا حركت كند با ما كوچ نمايد.

▲شرح و تفسير

▲همگى آماده جهاد شويد!

در اين بخش از خطبه، لحن كلام امام(عليه السلام) تغيير پيدا مى كند و با تعبيراتى بسيار غم انگيز، سخنان گذشته را ادامه مى دهد و از شهيدان بزرگوارى كه در صفين شربت شهادت نوشيدند و جاى آنها در ميان اصحابش خالى است ياد مى كند و مى فرمايد: «كجايند برادران من همانها كه در مسير صحيح گام نهادند و در راه حق پيش رفتند»; (أَيْنَ إِخْوَانِي الَّذِينَ رَكِبُوا الطَّريِقَ، وَ مَضَوْا عَلَى الْحَقِّ؟).

سپس روى چند نفر از اين پيشتازان ايثار و شهادت و آگاهى و معرفت، انگشت مى نهد و مى فرمايد: «كجاست عمار؟ كجاست ابن تيّهان؟ و كجاست ذوالشهادتين. (سه نفر از بزرگان اصحاب كه شرح حالشان خواهد آمد)»; (أَيْنَ عَمَّارٌ؟ وَ أَيْنَ ابْنُ التَّيِّهَانِ؟).

آن گاه به صورت كلى و عام از همه آنها چنين ياد مى كند: «كجايند مانند آنان از برادرانشان كه پيمان بر جانبازى بستند و سرانجام سرهايشان براى فاجران و فاسقان فرستاده شد»; (وَ أَيْنَ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ؟ وَ أَيْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَعَاقَدُوا عَلَى الْمَنِيَّةِ، وَ أُبْرِدَ(1) بِرُؤُوسِهِمْ إِلَى الْفَجَرَةِ!).

اشاره به ده ها نفر از صحابيان بزرگوار پيامبر(صلى الله عليه وآله) است كه همراه على(عليه السلام) در صفين بودند و شربت شهادت نوشيدند و جنايتكاران لشكر معاويه، سرهاى آنها را جدا كردند و براى معاويه بردند.(2)

در اينجا خاطره آنان سبب شد كه امام(عليه السلام) حالت تأثر شديدى پيدا كند آن گونه كه راوى اين خطبه (نوف بكالى) مى گويد: آن گاه امام(عليه السلام) دست به محاسن شريف خود زد و مدت طولانى گريست و فرمود:

«آه بر برادرانم. همانها كه قرآن را تلاوت مى نمودند و به كار مى بستند در فرائض الهى دقت مى كردند و آنها را به پا مى داشتند. سنّتها را زنده كرده و بدعتها را مى راندند. بسوى جهاد دعوت شدند و مشتاقانه پذيرفتند، به رهبر خود اطمينان داشتند و از او پيروى كردند»; (قالَ: ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلى لِحْيَتِهِ الشَّريفَةِ الْكَريمَةِ، فَأَطالَ الْبُكاءَ، ثُمَّ قالَ(عليه السلام): أَوِّهِ(3) عَلَى إِخْوَانِي الَّذِينَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ، وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ، أَحْيَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ. دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا، وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ).

اين اوصاف شش گانه حكايت از عظمت مقام آنان در علم و عمل در پاسدارى دين و در جهاد و اطاعت از پيشوا و رهبر الهى مى كند. هم از قرآن آگاهى داشتند و آن را مو به مو در مورد زندگى اجرا مى كردند، هم از واجبات با خبر بودند و به آن عمل مى كردند هم پاسدارى از سنّتها و مبارزه با بدعتها داشتند و به هنگام جهاد اهل ايثار و فداكارى بودند.

در واقع امام(عليه السلام) مى خواهد سرمشقى به يارانش بدهد و بگويد مؤمنان واقعى و حافظان راستين اسلام و صحابه حقيقى پيامبر(صلى الله عليه وآله) چه ويژگى هايى داشتند. شايد اين سخنان داغ در آن دلهاى سرد اثر بگذارد و براى جهاد با ظالمان و جانيان به پا خيزند.

سپس امام(عليه السلام) با صداى رسا و بانگ بلند ندا داد: «اى بندگان خدا جهاد، جهاد. آگاه باشيد من امروز لشكر را به سوى اردوگاه حركت مى دهم آن كس كه مى خواهد به سوى خدا حركت كند با ما كوچ نمايد»; (ثُمَّ نادى بِأَعْلى صَوْتِهِ: الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللهِ! أَلاَ وَ إِنِّي مُعَسْكِرٌ فِي يَوْمِي هذَا ; فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَى اللهِ فَلْيَخْرُجْ!).

به اين ترتيب امام(عليه السلام) بعد از آن همه بيانات تكان دهنده و بيدارگر، مردم را براى جهاد به سوى دشمن دعوت كرد و گروه زيادى از مردم از سخنان امام(عليه السلام) به شوق آمدند واحساس مسئوليت كردند و آماده حركت به ميدان جهاد شدند.

«نوف بكالى (راوى اين خطبه) مى گويد: امام(عليه السلام) پرچمى به امام حسين(عليه السلام)براى يك لشكر ده هزار نفرى داد و پرچمى به قيس ابن سعد ـ كه رحمت خدا بر او باد ـ براى ده هزار و به ابوايوب انصارى براى ده هزار و براى ديگران هر كدام به تعدادهاى ديگر، و اين در حالى بود كه مى خواست به صفين بازگردد ولى هنوز روز جمعه نگذشته بود كه ابن ملجم ـ كه لعنت خدا بر او باد ـ امام(عليه السلام) را ضربت زد و لشكرها بازگشتند و ما همچون گلّه هايى بوديم كه شبان خود را از دست مى دهد و گرگان از هر سو به آنها حمله ور مى شوند و آنها را مى ربايند»; (قال نوْفٌ: وَ عَقَد لِلْحُسَيْنِ(عليه السلام) في عَشَرَةِ آلاف، وَ لِقيسِ بن سعد(قدس سره)في عَشَرَةِ آلاف، وَ لاِبي أيُّوبِ الاَْنْصاري في عَشَرَةِ آلاف، وَ لِغَيْرِهِمْ عَلى أَعْداد أُخَر، وَ هُوَ يُريدُ الرَّجْعَةَ إلى صِفينَ، فَما دارَتِ الْجُمْعَةُ حَتّى ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابنُ مُلْجَم لَعَنهُ اللهُ، فَتَراجَعَتِ الْعَساكِرُ، فَكُنّا كَأَغْنام فَقَدتْ راعيها، تَخْتَطُفها الذِئابُ مِن كُلِّ مَكان!).

به اين ترتيب گرگان شام و غارتگران سپاه معاويه شادمان شدند و از اينكه خطر بزرگى بار ديگر از آنها دفع شد شادى كردند; ولى مؤمنان راستين در دريايى از غم و اندوه فرو رفتند.

در حديث آمده است هنگامى كه خبر شهادت اميرمؤمنان على(عليه السلام) به شام رسيد. عمروابن عاص با خبر شد و با اين جمله به معاويه بشارت داد: «إِنَّ الاَْسَد المُفرِشِ ذِراعَيْهِ بِالْعَراقِ لاقى شُعُوبَه; آن شيرى كه در عراق در كمين ما بود به ياران خود پيوست».(4)

#####

1. «أبرد» از ريشه «برود» و «برودت» به معناى سرد شدن است و در مورد كسى كه آخر روز وارد محلى مى شود اين واژه به كار مى رود و نيز هنگامى كه نامه و يا چيزى را با پيك مخصوص از جايى به جايى مى فرستند واژه ابراد اطلاق مى شود و «بريد» در زمان ما به اداره پست اطلاق مى شود.

2. ابن عبدالبرّ از عبدالرحمن بن أبزى نقل مى كند: سيصد تن از كسانى كه در بيعت رضوان با رسول خدا(صلى الله عليه وآله)بيعت كردند، در جنگ صفين در ركاب على(عليه السلام) شركت داشتند و از آن ميان شصت و سه تن به شهادت رسيدند كه يكى از آنان عمار ياسر است. (استيعاب، جلد 2، صفحه 70، شرح حال عمّار).

3. «اوِّه» اين واژه آنگاه كه به سكون واو قرائت مى شود كلمه اى است كه به هنگام شكايت و اظهار درد گفته مى شود و معادل آن در فارسى آه است.

4. بحارالانوار، جلد 41، صفحه 69.

#####

▲نكته ها

▲ياران با وفاى امام (عليه السلام)

امام(عليه السلام) در اين خطبه نام چند نفر از ياران وفادار و بزرگان اسلام را مى برد كه در زمره صحابه راستين پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بودند. و سپس پيمان وفادارى با امام بستند و در ميدان صفين شربت شهادت نوشيدند. و همان گونه كه قبلا اشاره شد طبق روايتى 300 تن از صحابه پيامبر كه در بيعت رضوان و گروهى از آنها از بدريون بودند. با على(عليه السلام) در جنگ صفين همكارى مى كردند از اين جمع 63 نفر در آن ميدان شهيد شدند كه امام(عليه السلام) نام سه تن از آنها را مى برد. در ذيل شرح حال مختصرى از هر يك از آنها را مى آوريم. سپس به شرح حال قيس ابن سعد و ابوايوب انصارى كه نامشان در پايان اين خطبه به عنوان فرمانده آمده است، مى پردازيم.

▲1. عمّار ياسر

كنيه اش ابويقظان و از كسانى است كه در مكّه اسلام آورد و مرارتهاى فراوانى را متحمل شد. ابن عبدالبر در كتاب استيعاب مى نويسد: هنگامى كه ياسر به مكّه آمد با كنيزى به نام سميه ازدواج كرد و عمار از او متولد شد. عمار كسى بود كه در راه خدا از سوى مشركان شكنجه شد، هر چند به حكم اجبار كلماتى را در بيزارى از اسلام بر زبان جارى ساخت; ولى سخت ناراحت و گريان شد و خدمت پيامبر آمد و آيه شريفه (إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالاِْيمَانِ)(1) كه دليلى بر جواز تقيّه در اين موارد است، درباره وى نازل گرديد. مفسّران به اجماع نزول اين آيه را درباره عمار مى دانند. او از كسانى بود كه به سرزمين حبشه هجرت كرد و به دو قبله نماز گزارد. او از مهاجران نخستين است كه در جنگ بدر و همه جنگهاى اسلامى حضور داشت.

پيامبر(صلى الله عليه وآله) درباره وى فرمود: «اِنَّهُ مَليئٌ إيماناً إلى أَخْمُصِ قَدَمَيْهِ; عمار سر تا پا مملو از ايمان است» و نيز فرمود: «مَنْ أَبْغَضَ عَمّاراً أبْغَضَهُ اللهُ; كسى كه با عمار دشمن كند خدا دشمن او خواهد بود». در حديث ديگرى از آن حضرت مى خوانيم كه: «بهشت مشتاق چهار نفر است: على و عمار و سلمان و ابوذر».

ابن عبدالبرّ مى افزايد: اخبار متواترى داريم كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) درباره عمار فرمود: «تَقْتُلُ عَمّاراً الْفِئَةُ الْباغِيَةُ; عمار را گروه ستمگر و متجاوز خواهند كشت». ابن عبدالبر اين خبر را از صحيح ترين اخبار مى شمرد. مى دانيم كه عمار به دست ياران معاويه در صفين شهيد شد و عجب اينكه بسيارى از مردم اين خبر را شنيده بودند كه مهم ترين سند در جنايات معاويه است; ولى باز از خواب غفلت بيدار نشدند.

ابن عبدالبرّ در ادامه سخنان خود روايتى از ابوعبدالرحمان سلمى نقل مى كند كه مى گويد: ما با على(عليه السلام) در صفين بوديم. عمّار ياسر را ديدم كه به هر سو حركت مى كرد اصحاب محمّد او را همراهى مى كردند گويى پرچم آنها بود. و از عمار شنيدم كه به هاشم ابن عقبه (عتبه) مى گفت اى هاشم به پيش بتاز كه بهشت در سايه شمشيرهاست. امروز دوستانم محمد(صلى الله عليه وآله) و يارانش را ملاقات خواهند كرد. مى دانم كه ما برحق و آنها بر باطل اند. عبدالله ابن سلمه مى گويد: من در روز صفين به عمار مى نگريستم كه تشنه شد و تقاضاى آب كرد، ظرف شيرى براى او آوردند او گفت امروز روز ملاقات دوستان است چرا كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به من فرمود: آخرين شربتى كه از دنيا مى نوشى شير است.(2)

قابل توجه است هنگامى كه خبر شهادت مالك اشتر ـ بعد از جنگ صفين ـ به معاويه رسيد، در ميان مردم خطبه اى خواند و گفت: على(عليه السلام) دو دوست نيرومند داشت; يكى در صفين قطع شد; يعنى عمار ياسر و ديگرى امروز; يعنى مالك اشتر.(3)

#####

1. نحل، آيه 106 .

2. استيعاب، جلد 2، صفحه 68 به بعد (شرح حال عمار).

3. كامل ابن اثير، جلد 3، صفحه 353. در حوادث سال 38 هجرى.

#####

#####

▲2. ابن تيّهان

نام او مالك و كنيه اش ابوالهيثم، از طايفه انصار و از كسانى است كه در بيعت عقبه با پيغمبر بيعت كرد و در جنگ بدر حاضر بود. اكثر مورخان معتقدند او در جنگ صفين حضور داشت و در همان جنگ به شهادت رسيد و خطبه بالا گواه بر اين مطلب است.

ابن ابى الحديد در اينجا نام گروهى از عالمان اهل سنّت را ذكر مى كند كه تصريح كرده اند او در جنگ صفين شهيد شده است.(1)

#####

1. شرح ابن ابى الحديد، جلد 10، صفحه 107-108.

#####

▲3. ذوالشهادتين

نام او خزيمة بن ثابت انصارى و كنيه اش ابوعمار و از كسانى است كه در مدينه به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) پيوست. در مورد اين كه چرا به نام ذوالشهادتين لقب داده شده، ابن اثير در اسد الغابه مى نويسد:

پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اسبى از سواء بن قيس محاربى خريدارى كرده بود. سواء معامله را انكار كرد. خزيمة بن ثابت به نفع پيامبر(صلى الله عليه وآله) گواهى داد. پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)فرمود با اين كه در جريان معامله حضور نداشتى چگونه شهادت دادى؟ عرض كرد: ما در (مسائل بسيار مهم ترى مانند) وحى الهى تو را تصديق كرديم و مى دانيم جز حق نمى گويى (چگونه در موضوع كوچكى گواهى به صدق تو ندهيم؟) رسول خدا(صلى الله عليه وآله)فرمود: هر كس خزيمه به نفع يا زيان او گواهى دهد همان يك شهادت او كافى است.(1)

(البتّه اين يك استثناست به دليل ايمان محكم خزيمه و شايد به اين دليل كه گواهى او سبب علم قاضى مى شد).

او نيز در بسيارى از جنگهاى اسلامى حضور داشت و ابن عبدالبرّ در استيعاب مى نويسد او در صفين هنگامى كه عمار شهيد شد سخت برآشفت، شمشير كشيد و آن قدر پيكار كرد تا به شهادت رسيد.(2)

#####

#####

1. اسد الغابة، جلد 2، صفحه 114 (ذيل شرح حال خزيمه).

2. استيعاب، جلد 1، صفحه 268. (شرح حال خزيمة بن ثابت).

▲4. قيس بن سعد بن عباده

كنيه او ابوالفضل، مردى رشيد و شجاع و با سخاوت و فرزند سعد بن عباده رييس خزرج بود. قيس بن سعد از بزرگان شيعيان اميرالمؤمنين(عليه السلام)محسوب مى شد و در همه جنگها در ركاب على(عليه السلام) شركت كرد. انس بن مالك درباره او مى گويد: قيس بن سعد، رئيس محافظان پيامبر(صلى الله عليه وآله) محسوب مى شد (و از هر نظر مورد اعتماد بود) و ابن شهاب مى گويد: هرگاه مشكل اجتماعى و فتنه اى روى مى داد پنج نفر از سياستمداران عرب، به مشاوره مى پرداختند كه يكى از آنها قيس بن سعد بود.(1)

#####

1. اسدالغابة، جلد 4، صفحه 215. نيز ر.ك: به استيعاب، جلد 2، صفحه 159. (شرح حال قيس بن سعد).

▲5. ابوايوب انصارى

نام او خالد بن زيد بود ولى بيشتر او را با كنيه اش مى شناسند. و از ياران نخستين پيامبر(صلى الله عليه وآله) است كه در جنگ بدر و ساير جنگها شركت داشت. و اين افتخار را پيدا كرد كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به هنگام ورود به مدينه، به خانه او وارد شد و همچنان ميهمان او بود تا مسجد و خانه ساده پيامبر(صلى الله عليه وآله) در كنار مسجد ساخته شد. ابوايوب در همه جنگهاى اميرمؤمنان على(عليه السلام) شركت داشت و در جنگ با خوارج در مقدمه لشكر بود. ابوايوب ده سال پس از شهادت على(عليه السلام)زنده بود و در سال 50 از دنيا رفت.(1)

از آنچه در بالا گفته شد اين نكته تاريخى روشن مى شود كه هم رزمان على(عليه السلام)در جنگها و در مبارزه با منحرفان شام و ديگر افراد باغى و ياغى چه كسانى بودند؟ چه كسانى در لشكر على شربت شهادت نوشيدند و چه كسانى فرماندهى لشكر آن حضرت را بر عهده داشتند؟ اگر دليلى بر حقانيت آن حضرت و نادرستى عقيده مخالفانش جز اين نباشد، كافى است.

#####

1. ر.ك: به استيعاب، جلد 1، صفحه 253 و جلد 2، صفحه 368.

#####

▲خطبه 183(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في قُدْرَةِ اللهِ وَ فِي فَضْلِ الْقُرْآنِ وَ فِي الْوَصِيَّةِ بِالتَّقْوى

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

كه درباره قدرت خداوند و فضيلت قرآن و توصيه به تقوا و پرهيزكارى ايراد فرموده است.

#####

1. سند خطبه:

گرچه اين خطبه را در كتب حديثى پيش از سيّد رضى نيافتيم; ولى جمعى از كسانى كه بعد از سيّد رضى اين خطبه را در كتب خود آورده اند، گاه به گونه اى ذكر كرده اند كه نشان مى دهد به منبعى غير از نهج البلاغه نيز دست داشته اند.

از جمله كسانى كه اين خطبه را در كتاب خود آورده «زمخشرى» در كتاب ربيع الابرار درباره انواع آتش دوزخ بخشى از اين خطبه را كه مربوط به اين مطلب است ذكر كرده. ابن اثير نيز در كتاب خود نهايه لغات پيچيده اى را از اين خطبه تفسير كرده است.

سيّد هاشم بحرانى هم در كتاب برهان بخشهايى از آن را ذكر كرده كه تفاوتهايى با آنچه در نهج البلاغه آمده، دارد و نشان مى دهد منبع ديگرى در دست داشته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 459).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه كه از خطبه هاى بسيار شيوا و فصيح است مباحث گوناگونى را دنبال مى كند كه به جهت روش گزينشى سيّد رضى(قدس سره) پيوند بخشهاى مختلف آن گاه در هاله اى از ابهام فرو رفته است. به هر حال پنج مسئله مهم در اين خطبه مورد بحث واقع شده است:

1ـ بخشى از صفات جلال و جمال خدا با تعبيرات بسيار پرمعنا.

2ـ معرفى قرآن مجيد و بيان بعضى از ويژگى هاى مهم آن.

3ـ توصيه به تقوا و پرهيزكارى و شرح آثار و بركات آن.

4ـ يادى از قيامت و آتش وحشتناك دوزخ و ناتوانى انسانها از تحمل آن.

5ـ بيان طرق نجات از آتش دوزخ و بهره گيرى از امكانات دنيا در اين راه كه از مهمترين آنها كمك به محرومان و درماندگان است.

#####

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ للهِِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُؤْيَة، وَ الْخَالِقِ مِنْ غَيْرِ مَنْصَبَة. خَلَقَ الْخَلاَئِقَ بِقُدْرَتِهِ، وَاسْتَعْبَدَ الاَْرْبَابَ بِعِزَّتِهِ، وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ ; وَ هُوَ الَّذِي أَسْكَنَ الدُّنْيَا خَلْقَهُ، وَ بَعَثَ إِلَى الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ رُسُلَهُ، لِيَكْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا، وَ لِيُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا، وَ لِيَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا، وَ لِيُبَصِّرُوهُمْ عُيُوبَهَا، وَ لِيَهْجُمُوا عَلَيْهِمْ بِمُعْتَبَر مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا وَ أَسْقَامِهَا، وَ حَلاَلِهَا وَ حَرَامِهَا، وَ مَا أَعَدَّ اللهُ لِلْمُطِيعِينَ مِنْهُمْ وَالْعُصَاةِ مِنْ جَنَّة وَ نَار، وَ كَرَامَة وَ هَوَان. أَحْمَدُهُ إِلَى نَفْسِهِ كَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَى خَلْقِهِ، وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْء قَدْراً، وَ لِكُلِّ قَدْر أَجَلا، وَ لِكُلِّ أَجَل كِتَاباً.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه بدون اينكه ديده شود شناخته شده، و بى هيچ زحمت و مشقّتى (جهان را) آفريده است. با قدرت خويش مخلوقات را آفريد و با عزّتش گردنكشان را تسليم خود ساخت و با جود و سخايش بر همه بزرگان برترى جُست. او كسى است كه خلق خود را در دنيا سكونت داد و رسولانش را به سوى جنّ و انس مبعوث ساخت، تا پرده از چهره دنيا براى آنها برگيرند و آنان را از زيانهايش بر حذر دارند، براى آنها (از بىوفايى دنيا) مَثَلها زنند و عيوب دنياپرستى را به ايشان نشان دهند همچنين با بيانات قوى و كوبنده، آنچه را كه مايه عبرت است از تندرستى ها و بيماريها، كه يكى بعد از ديگرى ظاهر مى شود، براى آنها بيان كنند. و نيز حلالها و حرامهاى اين دنيا و آنچه را خداوند (در سراى ديگر) براى مطيعان و عاصيان از بهشت و دوزخ و احترام و تحقير فراهم ساخته به آنان گوشزد كنند. او را آن گونه ستايش مى كنم كه از بندگانش خواسته است. او براى هر چيز اندازه اى قرار داده و براى هر اندازه اى سرآمدى و براى هر سرآمدى حساب دقيقى تعيين كرده است.

▲شرح و تفسير

▲نقش پيامبران در هدايت امتها

قابل توجه اين كه «ابن ابى الحديد معتزلى» هنگامى كه به اين خطبه مى رسد سخت تحت تأثير فصاحت و بلاغت آن قرار مى گيرد. سپس به مقايسه آن با يكى از بهترين خطبه هايى كه نويسنده معروف عرب (ابن ابى الشحماء عسقلانى) ايراد كرده مى پردازد. و ضعفهاى آن خطبه را در برابر اين خطبه اميرمؤمنان(عليه السلام) روشن مى نمايد، و نتيجه مى گيرد كه چنين عباراتى جز از مثل على(عليه السلام) صادر نمى شود. وى متعصبانى را كه گاه مى كوشند خطبه هاى نهج البلاغه را به غير امام نسبت دهند سخت نكوهش مى كند و آنها را پيروان هوا و هوس مى شمرند.(1)

به هر حال امام(عليه السلام) در آغازاين خطبه مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه بدون اينكه ديده شود شناخته شده است و بى هيچ زحمت و مشقّتى آفريدگار است. با قدرت خويش مخلوقات را آفريد و با عزّتش گردنكشان را بنده خود ساخت و با جود و سخايش بر همه بزرگان برترى جُست»; (الْحَمْدُ للهِِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُؤْيَة، وَ الْخَالِقِ مِنْ غَيْرِ مَنْصَبَة(2). خَلَقَ الْخَلاَئِقَ بِقُدْرَتِهِ، وَاسْتَعْبَدَ الاَْرْبَابَ بِعِزَّتِهِ، وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ).

بى شك رؤيت و مشاهده، ويژه جسمانيات است و خداوند برتر و بالاتر از آن است كه جسم باشد و خستگى و زحمت به دنبال انجام كارها مخصوص كسانى است كه قدرت محدودى دارند. آن كس كه همه صفات او نامحدود است براى آفرينش جهان، كمترين مشقت و خستگى به وجودش راه نمى يابد. آفرينش اين جهان براى او حتى آسان تر از آن است كه ما چهره دوست خود را در يك لحظه تصور مى كنيم و نيز قدرت قدرتمندان در برابر او ناچيز است. با يك طوفان، صاعقه مرگبار، زلزله، سيلاب عظيم، همه چيز را مى تواند بر هم زند و از درون آب و هوا و زمينى كه وسيله حيات و مركز آرامش انسان است مرگ او را به سويش سوق دهد.

جمله «وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ» اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه انسان از طريق جود و بخشش، بزرگ مى شود هر قدر سخاوتش بيشتر باشد عظمتش بيشتر خواهد بود; ولى چون همه مواهب و نعمتهاى زمين و آسمان از سوى اوست و خوان نعمتش را همه جا گسترده و همه را مشمول عنايتهاى خود ساخته است، از هر عظيمى عظيم تر است.

سپس به دنبال بيان گوشه اى از صفات والاى پروردگار، آفرينش انسان و هدف از خلقت او و برنامه تعليم و تربيت انبيا را مورد توجه قرار داده، مى فرمايد: «او كسى است كه خلق خود را در دنيا سكونت داد و رسولانش را به سوى جنّ و انس مبعوث ساخت»; (وَ هُوَ الَّذِي أَسْكَنَ الدُّنْيَا خَلْقَهُ، وَ بَعَثَ إِلَى الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ رُسُلَهُ).

آن گاه به هدف بعثت انبيا اشاره كرده و آن را در چند چيز خلاصه مى كند، مى فرمايد: «هدف از اين بعثت آن بود كه پرده از چهره (زشت) دنيا براى آنها برگيرند و آنان را از زيانهايش بر حذر دارند و براى آنها (از بىوفايى دنيا) مَثَلها زنند و عيوب دنياپرستى را به ايشان نشان دهند»; (لِيَكْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا، وَ لِيُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا، وَ لِيَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا، وَ لِيُبَصِّرُوهُمْ عُيُوبَهَا).

آرى زرق و برق دنيا غفلت آور و عيش و نوش آن، فريبنده و مال و مقامش گمراه كننده است. به همين دليل يكى از برنامه هاى اصلى پيامبران الهى هشدارهاى پى در پى به انسانهاست تا از هدف اصلى خلقت غافل نشوند و به دانه هايى كه در دام است مشغول نگردند و به جاى اين كه دنيا را پلى براى عبور بنگرند يا منزلگاهى كه در وسط راه يك شب در آن توقف مى كنند، محل اقامت خود نسازند.

در ادامه اين سخن به چند بخش ديگر از اهداف انبيا اشاره كرده، مى فرمايد: «هدف اين بود كه با بيانات قوى و كوبنده، آنچه را كه مايه عبرت است از تندرستى ها و بيماريها كه يكى بعد از ديگرى ظاهر مى شود براى آنها بيان كنند همچنين حلالها و حرامهاى اين دنيا و آنچه را خداوند (در سراى ديگر) براى مطيعان و عاصيان از بهشت و دوزخ و احترام و تحقير فراهم ساخته به آنان گوشزد كنند»; (وَ لِيَهْجُمُوا(3) عَلَيْهِمْ بِمُعْتَبَر(4) مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا(5) وَ أَسْقَامِهَا، وَ حَلاَلِهَا وَ حَرَامِهَا، وَ مَا أَعَدَّ اللهُ لِلْمُطِيعِينَ مِنْهُمْ وَالْعُصَاةِ مِنْ جَنَّة وَ نَار، وَ كَرَامَة وَ هَوَان).

اشاره به اينكه انبيا افزون بر آنچه گذشت، سه هدف مهم ديگر را براى هدايت انسانها با قوى ترين بيان دنبال مى كردند; نخست بيان درسهاى عبرت كه در اين زندگى چند روزه دنياست. از جمله افراد تندرست و نيرومندى را مى بينيم كه ناگهان به بستر بيمارى مى افتند و قدرت بر حركت ندارند و بيماران دم مرگ را مى بينيم كه ناگهان از بستر بر مى خيزند و همچون افراد تندرست راه فعاليتهاى زندگى را در پيش مى گيرند. ديگرى بيان حلالها و حرامهاست كه بخش مهمى از دعوت انبيا را در بر مى گيرد و منطقه امن را از منطقه ناامن نشان مى دهد. سوم بيان پاداش ها و كيفرهاى مادى و معنوى است ـ مادى، مانند بهشت و دوزخ و معنوى، مانند احترام و تحقير است ـ همه اينها مى تواند انگيزه اى براى اطاعت فرمان حق باشد.(6)

تعبير «لِيَهْجُمُوا» اشاره به اين است كه پيامبران الهى با بيانات رسا و تعبيرات آميخته با انواع تأكيدها كه در شنونده تأثير مهمى بگذارد اهداف تبليغى خود را دنبال مى كردند.

در پايان اين بخش بار ديگر امام(عليه السلام) به حمد و ستايش الهى باز مى گردد و عرضه مى دارد: «او را آن گونه ستايش مى كنم كه (با بخشش نعمتها) از بندگانش خواسته است»;(أَحْمَدُهُ إِلَى نَفْسِهِ كَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَى خَلْقِهِ).

در اينكه مجموع اين جمله چه مفهومى را مى رساند، شارحان نهج البلاغه غالباً به ابهام گذر كرده اند; ولى با توجه به اينكه جمله «اسْتَحْمَدَ إِلَى فلان» از نظر لغت مفهومش اين است كه به او نيكى كرد تا حمدش كنند(7)، مفهوم جمله اين مى شود كه من او را آن گونه حمد مى كنم كه (با بخشش نعمتها) از بندگانش خواسته است.

در پايان اين بخش به آغاز خطبه باز مى گردد و از محدود بودن زندگى دنيا و حساب دقيقى كه بر اين جهان حاكم است سخن مى گويد و مى فرمايد: «خداوند براى هر چيز اندازه اى قرار داده و براى هر اندازه اى سرآمدى و براى هر سرآمدى حساب دقيقى مقرّر داشته است)»; (وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْء قَدْراً، وَ لِكُلِّ قَدْر أَجَلا، وَ لِكُلِّ أَجَل كِتَاباً).

آرى! همه ذرّات اين عالم حساب دارد و همه چيز در لوح محفوظ ثبت است همان گونه كه تمام موجودات اين عالم سرآمدى دارند كه روزى فرا خواهد رسيد و عمرشان پايان مى گيرد و اين درسى است آموزنده براى همه انسانها كه از يك سو بدانند زندگى پايدار نيست و از سوى ديگر بدانند كه حساب همه از جمله اعمال آنها، به طور دقيق محفوظ است.

#####

1. شرح ابن ابى الحديد، جلد 10، صفحه 126.

2. «منصبة» مصدر ميمى از ريشه «نصب» بر وزن «غضب» به معناى تعب و خستگى است. مصدر در اينجا معناى اسم مصدرى دارد.

3. «يهجموا» از ريشه «هجوم» به معناى ورود ناگهانى يا حمله ناگهانى است و در بعضى از موارد معناى قوه و قدرت، در آن منظور است.

4. «معتبر» اسم مفعول است از ريشه «عبرت» در اصل به معناى عبور از چيزى است و چون حوادث عبرت انگيز انسان را از چيزى به چيز ديگر كه همانند است عبور مى دهد به آن عبرت مى گويند، بنابراين معتبر به هر چيزى گفته مى شود كه مايه عبرت باشد و بتوان از آن براى حوادث مشابه پند گرفت.

5. «مصّاح» جمع «مصحّه» به معناى اسم مصدر از ريشه صحّت است، بنابراين به معناى حالت تندرستى است.

6. شارحان نهج البلاغه در تفسير اين چند جمله و اين كه «حلالها و حرامها...» معطوف بر چه چيزى است گفت و گوى زيادى دارند كه غالب آنها خالى از تكلفات نيست. بهتر آن است كه «حلالها... و ما أعد الله...» عطف بر «بمعتبر» باشد كه مفهومش اين مى شود: پيامبران الهى سه وظيفه ديگر را كه در بالا شرح داده شد بر عهده داشتند.

7. المعجم الوسيط، واژه «حمد».

#####

▲بخش دوم

منها: فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ، وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ. حُجَّةُ اللهِ عَلَى خَلْقِهِ. أَخَذَ عَلَيْهِ مِيثَاقَهُمْ، وَ ارْتَهَنَ عَلَيْهِمْ أَنْفُسَهُمْ. أَتَمَّ نُورَهُ، وَ أَكْمَلَ بِهِ دِينَهُ، وَ قَبَضَ نَبِيَّهُ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ أَحْكَامِ الْهُدَى بِهِ. فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ يُخْفِ عَنْكُمْ شَيْئاً مِنْ دِينِهِ، وَ لَمْ يَتْرُكْ شَيْئاً رَضِيَهُ أَوْ كَرِهَهُ إِلاَّ وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِياً، وَ آيَةً مُحْكَمَةً، تَزْجُرُ عَنْهُ، أَوْ تَدْعُو إِلَيْهِ، فَرِضَاهُ فِيمَا بَقِيَ وَاحِدٌ، وَ سَخَطُهُ فِيمَا بَقِيَ وَاحِدٌ. وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ يَرْضَى عَنْكُمْ بِشَيْء سَخِطَهُ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَ لَنْ يَسْخَطَ عَلَيْكُمْ بِشَيْء رَضِيَهُ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ. وَ إِنَّمَا تَسِيرُونَ فِي أَثَر بَيِّن، وَ تَتَكَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْل قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِكُمْ. قَدْ كَفَاكُمْ مَؤُونَةَ دُنْيَاكُمْ، وَ حَثَّكُمْ عَلَى الشُّكْرِ، وَ افْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ الذِّكْرَ.

### ترجمه

قرآن امركننده و بازدارنده است، خاموش است و گويا، و حجت خداست بر خلق. خداوند پيمان عمل به آن را از بندگانش گرفته و آنان را در گرو دستورات قرآن قرار داده است. نور خدا را (در ميان بندگان به وسيله آن) كامل ساخت و دين و آيينش را با آن به حدّ كمال رساند. پيامبرش(صلى الله عليه وآله) را در حالى از اين جهان برد كه احكام هدايتگر قرآن را به خلق، رسانده بود. حال كه چنين است خدا را آن گونه بزرگ بشماريد و توصيف كنيد كه خود (در قرآن) بيان كرده، خداوند چيزى از دينش را بر شما پنهان ننموده و هيچ مطلبى را كه سبب رضا يا ناخشنوديش باشد وانگذاشته است جز اينكه (در قرآن) نشانه اى آشكار و آيه اى محكم و روشن براى آن قرار داده كه از آن باز مى دارد يا به سوى آن دعوت مى كند. (بازداشتن از معاصى و دعوت به سوى اطاعت) رضا و خشم او در گذشته و حال يكسان است. (و اين احكام مخصوص به گروه خاصّى نيست) بدانيد خداوند هيچ گاه به سبب كارى كه بر پيشينيان خشم گرفته خشنود نمى شود و هرگز بر شما به سبب چيزى كه از پيشينيان راضى شده است، خشمگين نمى گردد. (آرى) شما در راه روشنى گام بر مى داريد (كه همه انبيا به آن دعوت كرده اند) و همان سخنى را مى گوييد كه بزرگان پيش از شما گفته اند. خداوند نياز دنياى شما را برطرف ساخته و شما را به شكر نعمتهايش ترغيب كرده (تا نعمتش را بر شما افزون كند) و ذكر و يادش را با زبان بر شما واجب ساخته است (تا دلهايتان همواره بيدار باشد).

▲شرح و تفسير

▲هدايت الهى در سايه قرآن

در بخش اول خطبه امام(عليه السلام) درباره مبدأ و معاد و صفات جمال و جلال الهى و پاداش و كيفر روز قيامت و همچنين بعثت انبيا و رسولان الهى و بيان حلال و حرام براى آنها سخن گفت.

در اين بخش درباره قرآن مجيد كه برترين معجزه پيامبر اسلام و جامع ترين دستور العمل تا روز قيامت است سخن مى گويد و اوصاف مختلفى براى آن ذكر مى كند كه همگى دلالت بر جامعيّت قرآن دارد.

مى فرمايد: «قرآن امركننده و بازداره است، خاموش است و گويا، و حجت خداست بر خلق. خداوند پيمان عمل به آن را از بندگانش گرفته و آنان را در گرو دستورات قرآن قرار داده است»; (فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ، وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ. حُجَّةُ اللهِ عَلَى خَلْقِهِ. أَخَذَ عَلَيْهِ مِيثَاقَهُمْ، وَ ارْتَهَنَ عَلَيْهِمْ أَنْفُسَهُمْ).

به اين ترتيب امام(عليه السلام) هفت وصف مهم را براى قرآن ذكر فرموده است كه براى بيان اهميّت قرآن و موقعيت آن كافى است. جمله «آمِرٌ زَاجِرٌ، وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ» در واقع هر كدام دو وصف است براى قرآن كه واو عاطفه در ميان آنها حذف شده است; يعنى قرآن اوامر و نواهى اى دارد و در برابر بعضى از امور كه مصلحت در سكوت بوده ساكت شده است و در برابر امورى كه آگاهى از آن براى همگان لازم بوده زبان گشوده است، يا اينكه قرآن به حسب ظاهر خاموش است، زيرا خطوط و نقوشى بيش نيست; ولى در حقيقت با صد زبان سخن مى گويد و حقايق را فاش مى سازد.

جمله «أَخَذَ عَلَيْهِ مِيثَاقَهُمْ» اشاره به پيمانى است كه به هنگام اظهار ايمان به توحيد و رسالت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) خداوند و پيامبرش از مؤمنان گرفته اند، زيرا وقتى كسى اظهار ايمان نسبت به اين دو اصل مى كند مفهومش تسليم در برابر فرمان خدا و دستورات پيامبر(صلى الله عليه وآله) است.

يا اينكه خداوند از طريق اعطاى عقل، از يك سو و فطرت توحيدى، از سوى ديگر اين پيمان را از راه تكوين از همه انسانها گرفته است تا به فرمانش گردن نهند و به كتابش عمل كنند.

جمله «وَ ارْتَهَنَ عَلَيْهِمْ أَنْفُسَهُمْ» اشاره به همان حقيقتى است كه در قرآن مجيد آمده و مى فرمايد: (كُلُّ نَفْس بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ)(1) هر كسى در گرو اعمال خويش است. همان گونه كه عين مرهونه (چيزى را كه گرو گذاشته اند) بدون پرداختن بدهى ها آزاد نمى شود، همچنين تا انسان وظايف الهيش را انجام ندهد به آزادى و حريّت واقعى نخواهد رسيد.

در ادامه اين سخن، امام(عليه السلام) با بيان دو وصف ديگر براى اين كتاب بزرگ آسمانى، عمق اهميّت آن را آشكارتر مى سازد و مى فرمايد: «خداوند به وسيله قرآن، نور خود را (در ميان بندگان) كامل ساخت و دين و آيينش را با آن به حدّ كمال رساند»; (أَتَمَّ نُورَهُ، وَ أَكْمَلَ بِهِ دِينَهُ).

منظور از نور در اينجا همان فيض الهى است كه از طريق قرآن به بندگان رسيده و تعبير «أَكْمَلَ بِهِ دِينَهُ» اشاره به آيه (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ)(2) است كه با نزول قرآن و پيام ولايت، دين كامل شد.

امام(عليه السلام)در ادامه سخن به بيان جامعيّت احكام اسلام و قرآن پرداخته، مى فرمايد: «خداوند پيامبرش(صلى الله عليه وآله) را در حالى از اين جهان برد كه احكام هدايت قرآن را به خلق، رسانده بود (و حلال و حرام را به طور كامل براى همگان تبيين نمود)»; (وَ قَبَضَ نَبِيَّهُ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ أَحْكَامِ الْهُدَى بِهِ).

سپس چنين نتيجه گيرى مى كند; «حال كه چنين است خدا را آن گونه بزرگ بشماريد كه خود (در قرآن) بيان كرده است»; (فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ).

اشاره به اينكه از پيش خود صفاتى براى خدا قرار ندهيد و در مقام عبادت و نيايش و تعظيم و تقديس پروردگار از خود چيزى اختراع نكنيد بلكه در همه اين امور تابع هدايتها و دستورهاى او باشيد كه در قرآن آمده است (اين تعبير ممكن است اشاره به توقيفى بودن صفات خدا و تعبّدى بودن عبادات باشد).

سپس به بيان علّت اين موضوع مى پردازد و مى فرمايد: «چنان كه خداوند چيزى از دينش را بر شما پنهان نكرده است، و هيچ مطلبى را كه سبب رضايت او يا ناخشنوديش باشد وانگذاشته، جز اينكه (در قرآن) نشانه اى آشكار و آيه اى محكم و روشن براى آن قرار داده است كه از آن باز مى دارد يا به سوى آن دعوت مى كند»; (فَإِنَّهُ لَمْ يُخْفِ عَنْكُمْ شَيْئاً مِنْ دِينِهِ، وَ لَمْ يَتْرُكْ شَيْئاً رَضِيَهُ أَوْ كَرِهَهُ إِلاَّ وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِياً(3)، وَ آيَةً مُحْكَمَةً، تَزْجُرُ عَنْهُ، أَوْ تَدْعُو إِلَيْهِ).

به بيان ديگر، خداوند نسبت به همه اوامر و نواهيش اتمام حجّت فرموده و رسول خدا در رساندن پيام الهى كوتاهى نكرده ; اصول را روشن ساخته و فروع را تبيين كرده است، بنابراين جايى براى ابداعات اين و آن نگذاشته است.

در ادامه مى فرمايد: اين احكام مخصوص زمان پيامبر نبود، بلكه «رضا و خشم (و قانون) او در گذشته و حال و آينده يكسان است»; (فَرِضَاهُ فِيمَا بَقِيَ وَاحِدٌ، وَ سَخَطُهُ فِيمَا بَقِيَ وَاحِدٌ).

بنابراين نبايد بعضى به اين بهانه متوسل شودند كه احكام عصر پيامبر مخصوص آن زمان بوده و با تغيير زمان و دگرگونى محيط بايد اجتهاد تازه اى به راه اندازيم! در واقع اين جمله امام اشاره به مضمون حديث معروف نبوى است: «حَلالُ مُحَمَّد حَلالٌ أبَداً إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ حَرامُهُ حَرامٌ أبَداً إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ».(4)

در ادامه اين سخن و در تأكيد وحدت برنامه هاى الهى درباره همه انسانها، اعم از آيندگان و گذشتگان و حال، مى افزايد: «بدانيد خداوند هيچ گاه از شما خشنود نمى شود به كارى كه بر پيشينيان به سبب آن، خشم گرفته، و هرگز بر شما خشمگين نمى شود به چيزى كه از پيشينيان راضى شده است. (آرى) شما در راه روشنى گام بر مى داريد (كه همه انبيا به آن دعوت كرده اند) و همان سخنى را مى گوييد كه بزرگان پيش از شما گفته اند»; (وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ يَرْضَى عَنْكُمْ بِشَيْء سَخِطَهُ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَ لَنْ يَسْخَطَ عَلَيْكُمْ بِشَيْء رَضِيَهُ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ. وَ إِنَّمَا تَسِيرُونَ فِي أَثَر بَيِّن، وَ تَتَكَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْل قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِكُمْ).

همه اين تعبيرات اشاره به آن است كه اصول تعليمات انبيا و رجال وحى يكى است و برنامه سعادت و تكامل انسانها كه از سوى خدا به وسيله مردان وحى ابلاغ شده است يكسان است، هر چند با گذشت زمان تكامل بيشترى يافته است و اين در واقع يكى از شاخه هاى توحيد است. اين همان چيزى است كه قرآن مجيد مى گويد: «(آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِّنْ رُسُلِهِ) ; پيامبر به آنچه از سوى پروردگارش بر او نازل شده ايمان آورده است و مؤمنان نيز همگى به خدا و فرشتگانش و كتابهاى او و رسولانش ايمان آورده اند (و مى گويند) ما در ميان هيچ يك از رسولان او فرق نمى گذاريم (و به همه ايمان داريم)».(5)

امام(عليه السلام) در پايان اين بخش به چند نكته پر اهمّيت اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند نياز دنياى شما را برطرف ساخته و شما را به شكر نعمتهايش ترغيب كرده (تا نعمتش را بر شما افزون كند) و ذكر و ياد خود را با زبانهايتان بر شما واجب ساخته است (تا دلهايتان همواره بيدار باشد)»; (قَدْ كَفَاكُمْ مَؤُونَةَ دُنْيَاكُمْ، وَ حَثَّكُمْ عَلَى الشُّكْرِ، وَ افْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ الذِّكْرَ).

اشاره به اينكه از يك سو شما را مشمول انواع نعمتها ساخته و به حكم (وَسَخَّرَ لَكُمْ مَّا فِى السَّمواتِ وَ مَا فِى الاَْرْضِ)(6) و (هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِى الاَْرْضِ جَمِيعاً)(7) همه مواهب زمين و آسمان را از نور آفتاب گرفته تا باران حياتبخش و نسيم روح پرور و چشمه ها و نهرها و منابع زيرزمينى و رو زمينى، همه را مسخّر شما كرده است. از سوى ديگر، به شما دستور شكرگزارى داده، همان كارى كه موجب فزونى نعمت و بقاى مواهب الهى و الطاف او خواهد شد. از سوى سوم شما را وادار به ياد او كرده، يادى كه مايه آرامش دلها و نجات از چنگال شيطان است: «(أَلاَ بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) ; بدانيد با ذكر خدا دلها آرامش مى پذيرد».(8) «(إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنْ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُّبْصِرُونَ) ; آنها كه تقوا پيشه كنند هنگامى كه وسوسه اى از شيطان به آنها مى رسد به ياد خدا مى افتند و بينا مى شوند (و راه نجات را پيدا مى كنند)».(9)

اينكه ملاحظه مى شود امام(عليه السلام) از ميان همه اعمال واجب و مستحب بر ذكر زبانى تكيه كرده به جهت آن است كه ذكر با زبان، مايه بيدارى دل است و اين بيدارى سرچشمه اصلى حركت به سوى خير و سعادت است. افزون بر اين اگر زبان در اختيار ذكر خدا قرار نگيرد در اختيار شيطان قرار خواهد گرفت و مى دانيم كه بخش مهمّى از گناهان كبيره با زبان انجام مى شود.

اين نكته نيز حائز اهميّت است كه توجه به نعمتها و شكر منعم در برابر نعمتها، پايه اصلى معرفة الله است همان گونه كه در علم عقايد آمده است.

#####

1. مدثر، آيه 38.

2. مائده، آيه 3.

3. «بادى» از ريشه «بَدْو» بر وزن «جبر» به معناى آشكار شدن گرفته شده و جنبه وصفى دارد و به معناى آشكار و نمايان است.

4. الكافى، جلد 1، باب البدع و الرأى و المقاييس، حديث 19.

5. بقره، آيه 285.

6. جاثيه، آيه 13.

7. بقره، آيه 29.

8. رعد، آيه 28.

9. اعراف، آيه 201.

#####

▲نكته ها

▲1. يكسان بودن حكم خدا در اولين و آخرين

از نكات مهمى كه در اين بخش از خطبه، امام بر روى آن تأكيد مى كند يكسان بودن اصول احكام الهى در ميان همه اقوام و ملل و گذشتگان و مردم امروز و فرداست.

توضيح اين كه تاريخ بشر در گذشته و حال شاهد و ناظر انواع تبعيض ها در ميان اقوام و ملل در وضع قوانين و احكام عرفى بوده است; گروهى به جهت رنگ پوست و گروه ديگرى به موجب طبقه اجتماعى خاص خود، احكام متفاوتى با ديگران داشتند و در واقع خون سفيد پوستان رنگين تر از رنگين پوستان بوده و طبقه اشراف از نظر قوانين، امتيازات ويژه اى بر ديگران داشتند.

اسلام آمد و با شعار معروف مساوات نژادها و رنگها و قوميتها خط بطلان بر امتيازات قومى و نژادى و قبيلگى و طبقات اجتماعى كشيد.

معروف است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در ايّام حج در سرزمين منا در حالى كه بر شترى سوار بود و رو به سوى مردم فرمود: «يا أَيُّها النّاسُ ألا إِنَّ رَبَّكُمْ واحِدٌ وَ إِنَّ أَباكُمْ واحِدٌ ألا لا فَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلى عَجَمي، وَ لا لِعَجَمِي عَلى عَرَبي، وَ لا لاَِسْوَدَ عَلى أَحْمَرَ، وَ لا لاَِحْمَرَ عَلى اَسْوَدَ إِلاّ بِالتَّقْوى. أَلا هَلْ بَلَّغْتُ؟ قالُوا نَعَم! قالَ لِيَبْلُغَ الشّاهِدُ الْغائِبَ; اى مردم بدانيد! خداى شما يكى است و پدرتان يكى، نه عرب بر عجم برترى دارد و نه عجم بر عرب، نه سياهپوست بر گندمگون(1) و نه گندمگون بر سياهپوست مگر به تقوا. آيا من دستور الهى را ابلاغ كردم؟ همه گفتند: آرى! فرمود: اين سخن را حاضران به غايبان برسانند».(2)

اين سخن را پيامبر تنها در اجتماع عظيم منا نفرمود، بلكه در موارد ديگر نيز به عنوان يكى از اصول مسلّم اسلام به آن اشاره كرد از جمله در حديثى مى خوانيم: «روزى سلمان فارسى وارد مجلس پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) شد، او را گرامى داشتند و به موجب فضيلتها و سن و سالش در صدر مجلس جاى دادند، در اين هنگام عمر وارد شد و با اعتراض گفت: «مَنْ هذَا الْعَجَمِىِّ الْمُتَصَدَّرِ فيما بَيْنَ الْعَرَبِ ; اين مرد عجمى كه در ميان عربها صدر نشين شده كيست؟» پيغمبر بر فراز منبر رفت (كارى كه در مواقع بيان يك حكم عام و اساسى انجام مى گرفت) و خطبه خواند و فرمود: «إِنَّ النّاسَ مِنْ آدَمَ إلى يَوْمِنا هذا مِثْلُ أسْنانِ الْمِشْطِ; لا فَضْلَ لِلْعَرَبِىِّ عَلَى الاَْعْجَمِىِّ وَ لا لِلاَْحْمَرِ عَلَى الاَْسْوَدِ إِلاّ بِالتَّقْوى، سَلْمانُ بَحْرٌ لا يُنْزَفُ وَ كَنْزٌ لا يَنْفَد، سَلْمانُ مِنّا أهْلَ الْبَيْتِ; مردم از زمان آدم تا به امروز همگى مانند دندانهاى شانه مساوى هستند، عرب فضيلتى بر عجم ندارد و گندمگون فضيلتى بر سياه پوست مگر به تقوا، سلمان دريايى است كه پايان نمى گيرد و گنجى است كه تمام نمى شود، سلمان از ما اهل بيت است».(3)

اين حديث به خوبى نشان مى دهد كه نه تنها انسانهايى كه در يك عصر زندگى مى كنند در برابر اصول قوانين الهى يكسانند، بلكه انسانهايى كه در طول تاريخ بشريت بر صفحه زمين گام نهاده اند در شرايط همگون يكسانند و با توجه به اينكه امتيازات قبيلگى در ميان عرب و امتيازات نژادى و طبقاتى در سطح جهان آن روز سخت مورد توجه بود، اين حكم اسلام درخشندگى فوق العاده اى دارد.

كلام امام اميرمؤمنان(عليه السلام) در خطبه بالا تأكيدى بر همين موضوع است كه مى فرمايد: آنچه را خدا براى اقوام پيشين پسنديده و راضى شده، براى شما هم پسنديده است و آنچه مورد خشم و نفرت بوده، هم اكنون نيز چنين است. با توجه به اينكه خليفه دوم هنگامى كه به حكومت رسيد بار ديگر امتيازات جاهلى از جمله امتياز عرب را بر عجم ـ طبق تواريخ شيعه و اهل سنّت ـ برقرار كرد اين بيان امام نيز در ادامه بيانات پيامبر است، ارزش فوق العاده اى دارد.

اين سخن را با جمله اى از خطبه حجة الوداع كه پيامبر اكرم در آنجا اصول قوانين اسلام را براى همگان بيان فرمود پايان مى دهيم: «أَيُّهَا النّاسُ إنّ رَبَّكُمْ واحِدٌ وَ إِنَّ أباكُمْ واحِدٌ كُلُّكُمْ لاِدَمَ وَ آدَمُ مِنْ تُراب، (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَاللهِ اَتْقيكُمْ) وَ لَيْسَ لِعَربيٍّ عَلى عَجَمِىٍّ فَضْل إلاّ بِالتَّقوى ; ألا هَلْ بَلّغْتُ؟ قالُوا: نَعَمْ. قالَ: فَلْيَبْلُغِ الشّاهِدُ الْغائِبَ; اى مردم پروردگار شما يكى است و پدر شما همه يكى، شما فرزندان آدم و آدم از خاك بود. گرامى ترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست. عرب بر عجم برترى ندارد مگر به تقوا. اى مردم آيا من دستور خدا را به شما رساندم؟ همگى گفتند: آرى، فرمود: حاضران اين مطلب را به غايبان برسانند».(4)

#####

1. «احمر» به معناى سرخپوست نيست، بلكه به معناى گندمگون است، زيرا سفيدپوستان آن محيط در واقع گندمگون بودند.

2. تفسير قرطبى، جلد 9، صفحه 61-62.

3. بحارالانوار، جلد 22، صفحه 348.

4. بحارالانوار، جلد 73، صفحه 350.

#####

######

▲2. قرآن ناطق است يا صامت؟

در آغاز اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) فرمود: قرآن خاموش است و گويا، اين در حالى است كه در خطبه 125 در داستان حكمين چنين فرمود: «هذَا الْقُرْآنُ إِنَّما هُوَ خَطٌّ مَسْتُورٌ بَيْنَ الدَّفَتَيْنِ لا يَنْطِقُ بِلِسان وَ لابُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمان. وَ إِنَّما يَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ; اين قرآن خطوطى است كه در ميان دو جلد مستور و پنهان شده است با زبان سخن نمى گويد و نيازمند به ترجمان است و تنها انسانها مى توانند از آن سخن بگويند» قريب به اين معنا در خطبه 158 نيز آمده است.

آيا اين دو تعبير با هم منافات ندارد؟ پاسخ اين است كه منظور از ناطق بودن قرآن اين است كه با لسان عربى مبين احكام خدا را بيان كرده است. هر كسى آماده پذيرش باشد او را به سوى خود فرا مى خواند و به خير و سعادت هدايت مى كند، بنابراين براى حق طلبان كاملا گوياست; ولى كسانى كه از روى تعصب و لجاج به نزاع برخاسته اند پيام قرآن را نمى شنوند و اگر بشنوند نشنيده مى انگارد. براى اين افراد بايد قاضى و حكم عادلى باشد كه پيام قرآن را به آنها برساند و اتمام حجت كند. مثلا در داستان جنگ صفين، قرآن پيام روشنى داشت و مى فرمود: «(فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الاُْخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِى تَبْغِى حَتّى تَفِىءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ) ; هرگاه گروهى طغيان كنند و بر ديگر مسلمين ستم روا دارند با آنها پيكار كنيد تا تسليم حق شوند».(1) بر همه واضح بود كه على(عليه السلام) اضافه بر اينكه از سوى خدا به خلافت پيامبر منصوب شده بود، از سوى قاطبه مؤمنان و اكثريت قريب به اتفاق مهاجر و انصار نيز براى خلافت پذيرفته شده بود و معاويه و لشكر شام ياغيان و طاغيان بودند كه مى خواستند خود را بر مسلمين تحميل كنند ولى چون در برابر حكم خدا لجاجت و سرسختى نشان مى دادند لازم بود كسى به عنوان حَكَم آنها را به سوى حق رهنمون شود، هر چند متأسفانه حكميت در مسير صحيحى قرار نگرفت و نتيجه مطلوبى نداد.

#####

1. حجرات، آيه 9.

#####

▲بخش سوم

وَ أَوْصَاكُمْ بِالتَّقْوَى، وَ جَعَلَهَا مُنْتَهَى رِضَاهُ، وَ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ. فَاتَّقُوا اللهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِعَيْنِهِ، وَ نَوَاصِيكُمْ بِيَدِهِ، وَ تَقَلُّبُكُمْ فِي قَبْضَتِهِ. إِنْ أَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ، وَ إِنْ أَعْلَنْتُمْ كَتَبَهُ ; قَدْ وَكَّلَ بِذلِكَ حَفَظَةً كِرَاماً، لاَ يُسْقِطُونَ حَقّاً، وَ لاَ يُثْبِتُونَ بَاطِلاً. وَاعْلَمُوا أَنَّهُ (مَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَّهُ مَخْرَجاً) مِنَ الْفِتَنِ، وَ نُوراً مِنَ الظُّلَمِ، وَ يُخَلِّدْهُ فِيمَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ، وَ يُنْزِلْهُ مَنْزِلَ الْكَرَامَةِ عِنْدَهُ، فِي دَار اصْطَنَعَهَا لِنَفْسِهِ ; ظِلُّهَا عَرْشُهُ، وَ نُورُهَا بَهْجَتُهُ، وَ زُوَّارُهَا مَلاَئِكَتُهُ، وَ رُفَقَاؤُهَا رُسُلُهُ ; فَبَادِرُوا الْمَعَادَ، وَ سَابِقُوا الاْجَالَ، فَإِنَّ النَّاسَ يُوشِكُ أَنْ يَنْقَطِعَ بِهِمُ الاَْمَلُ، وَ يَرْهَقَهُمُ الاَْجَلَ، وَ يُسَدَّ عَنْهُمْ بَابُ التَّوْبَةِ. فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِي مِثْلِ مَا سَأَلَ إِلَيْهِ الرَّجْعَةَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَ أَنْتُمْ بَنُو سَبِيل، عَلَى سَفَر مِنْ دَار لَيْسَتْ بِدَارِكُمْ، وَ قَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْهَا بِالاِْرْتِحَالِ، وَ أُمِرْتُمْ فِيهَا بِالزَّادِ.

### ترجمه

خداوند شما را به تقوا سفارش فرموده و آن را آخرين مرحله خشنودى و خواست خويش از بندگان قرار داده است، پس تقواى الهى پيشه كنيد. تقوا در برابر خداوندى كه همواره در پيشگاه او حاضريد، زمام امور شما به دست اوست و حركات شما در اختيار وى قرار دارد. او كسى است كه اگر كار خود را پنهان كنيد مى داند و اگر آشكار سازيد ثبت مى كند، پاسداران والامقامى براى ثبت اعمال شما گماشته كه از هيچ حقّى غفلت نمىورزند و چيزى را بيهوده ثبت نمى كنند. بدانيد آن كس كه تقوا پيشه كند خداوند راهى براى رهايى از فتنه ها به رويش مى گشايد و نورى در دل تاريكيها به او اعطا مى كند، او را در آنجا كه دوست دارد و به آن علاقه مند است (در بهشت) براى هميشه مخلّد مى سازد و در جايگاه والايى نزد خود در سرايى كه آن را براى خاصّان خويش ساخته است جاى مى دهد. همان جايى كه سايه اش از عرش خداست و نور و روشنايى اش جمال اوست، زائرانش فرشتگان و يارانش پيامبران خدا هستند. حال كه چنين است به سوى معاد (با اعمال صالح) بر يكديگر سبقت جوييد و بر سرآمد زندگى خود پيشى گيريد، زيرا نزديك است آرزوهاى مردم قطع گردد و مرگ آنها را در آغوش كشد و درهاى توبه به رويشان بسته شود (بدانيد) شما همانند كسانى هستيد كه قبل از شما بودند; مرگشان فرا رسيد و تقاضاى بازگشت به اين جهان كردند (اما پذيرفته نشد) و همچون رهروانى در حال كوچ كردن از خانه اى هستيد كه خانه شما نيست، فرمان كوچ به شما داده شده و دستور تهيّه زاد و توشه (از اين سرا) را نيز به شما داده اند.

▲شرح و تفسير

▲جايگاه عظيم تقوا

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه با تأكيد هر چه بيشتر دعوت به تقوا و دليل آن را ذكر مى فرمايد. سپس از آثار تقوا سخن مى گويد و در ادامه درباره ناپايدارى دنيا و سفر آخرت و زاد و توشه آن كه تقواست شرح پرمعنايى مى دهد.

نخست مى فرمايد: «خداوند شما را به تقوا سفارش كرده و آن را آخرين مرحله خشنودى و خواست خويش از بندگان قرار داده است»; (وَ أَوْصَاكُمْ بِالتَّقْوَى، وَ جَعَلَهَا مُنْتَهَى رِضَاهُ، وَ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ).

اين عبارت نشان مى دهد كه تقوا برترين خواست پروردگار از بندگان و بالاترين افتخار براى همگان است. و هماهنگ با آيات قرآنى است كه مى گويد: (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ)(1)، (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى)(2)، (تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِى نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيّاً)(3) و بالاترين بها را براى تقوا قائل شده است.

حقيقت اين است كه تقوا احساس مسئوليت از درون است از يك سو زاييده ايمان قوى است و از سوى ديگر سرچشمه اطاعت و پرهيز از گناه است.

تعبير به حاجت در مورد خداوند; نه به اين معناست كه خداوند احتياج به بندگان دارد. حاجت در لغت تنها به معناى نياز و فقر نيست، بلكه گاه به معناى درخواست نيز آمده است.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به بيان دليل رعايت تقواى شديد در پيشگاه الهى پرداخته، مى فرمايد: «پرهيزكارى در برابر خداوندى پيشه كنيد كه همواره در پيشگاه او حاضريد و زمام شما به دست اوست و حركات شما در اختيار او قرار دارد»: (فَاتَّقُوا اللهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِعَيْنِهِ، وَ نَوَاصِيكُمْ(4) بِيَدِهِ، وَ تَقَلُّبُكُمْ(5) فِي قَبْضَتِهِ).

آرى عالم محضر خداست و زمام اختيار همه به دست اوست، هر چند بندگان را در اعمالشان آزاد قرار داده; ولى اين آزادى به معناى سلب قدرت از ذات پاك او نيست.

در ادامه براى تأكيد بيشتر مى افزايد: «كسى كه اگر كار خود را پنهان كنيد مى داند و اگر آشكار سازيد مى نويسد. پاسداران والامقامى براى ثبت اعمال شما گماشته كه از حفظ هيچ حقّى غفلت نمىورزند و چيزى را بيهوده ثبت نمى كنند»; (إِنْ أَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ، وَ إِنْ أَعْلَنْتُمْ كَتَبَهُ ; قَدْ وَكَّلَ بِذلِكَ حَفَظَةً كِرَاماً، لاَ يُسْقِطُونَ حَقّاً، وَ لاَ يُثْبِتُونَ بَاطِلاً).

در قرآن مجيد نيز مى خوانيم: «(وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ)(6) ; سخنان خود را پنهان سازيد يا آشكار كنيد (تفاوتى نمى كند) او از آنچه در درون سينه هاست آگاه است.» نيز مى فرمايد: «(وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * كِرَاماً كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ)(7) ; و بى شك نگهبانانى بر شما گمارده شده والا مقام و نويسنده (اعمال نيك و بد شما) كه مى دانند شما چه مى كنيد».

بديهى است ثبت اعمال به وسيله فرشتگان حافظ اعمال، براى تأكيد است و گرنه از جمله هاى قبل به خوبى روشن شد كه آشكار و پنهان و همه چيز در زمين و آسمان در برابر علم خدا يكسان است.

با توجه به اين كه جمله «قَدْ وَكَّلَ بِذلِكَ ; خداوند براى كتابت گروهى را مأمور كرده است» و با توجه به اين كه كتابت اعمال آشكار را به اعمال محدود ساخته «وَ إِنْ أَعْلَنْتُمْ كَتَبَهُ» چنين استفاده مى شود كه فرشتگان الهى مأموريت ندارند همه اعمال پنهانى را بنويسند و خداوندى كه ستار العيوب است بخشى از اين اعمال را از قلمرو اطلاع آنها خارج ساخته و تنها در اختيار خودش قرار داده است و اين حكايت از نهايت لطف او مى كند.

در دعاى كميل نيز مى خوانيم: «وَكُلَّ سَيِّئَة أَمَرْتَ بِاِثْباتِهَا الْكِرامَ الْكاتِبينَ الَّذينَ وَكَّلْتَهُمْ بِحِفْظِ مايَكُونُ مِنّى وَجَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلَىَّ مَعَ جَوارِحى وَكُنْتَ اَنْتَ الرَّقيبَ عَلَىَّ مِنْوَرآئِهِمْوَالشّاهِدَ لِما خَفِىَ عَنْهُمْ وَبِرَحْمَتِكَ اَخْفَيْتَهُ وَبِفَضْلِكَ سَتَرْتَهُ ; خداوندا گناهان مرا ببخش هر گناهى كه فرشتگان والا مقام را مأمور ثبت آن كرده اى همان ها كه مأموريت دارند همه آنچه را از من سر مى زند بنويسند و آنها را افزون بر اعضاى من گواه من قرار دادى و تو در ماوراى آنها مراقب آنان هستى و گواه بر چيزى هستى كه از آنها پنهان شده است (آرى) به رحمتت آن را پنهان سختى و به سبب فضلت مستور داشتى».

سپس امام(عليه السلام) به بيان آثار و بركات تقوا مى پردازد و در عبارت كوتاه و بسيار پرمعنايى چهار نتيجه براى تقوا و پرهيزكارى ذكر مى كند. در بيان اولين و دومين اش مى فرمايد: «بدانيد آن كس كه تقوا پيشه كند، خداوند راهى براى رهايى از فتنه ها به رويش مى گشايد و نور در دل تاريكيها به او اعطا مى كند»; (وَاعْلَمُوا أَنَّهُ (مَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَّهُ مَخْرَجاً)مِنَ الْفِتَنِ، وَ نُوراً مِنَ الظُّلَمِ).

قسمت اول اين سخن برگرفته از آيه شريفه: (وَمَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَّهُ مَخْرَجاً)(8)است. در حديثى از ابوذر غفارى نقل شده كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «إنّى لاَِعْلَمُ آيةً لَوْ أَخَذَ بِهَا النّاسُ لَكَفَفَتْهُمْ: (وَ مَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً) فَما زالَ يَقُولُها وَ يُعيدُها; من آيه اى را مى دانم كه اگر همه انسانها دست به دامن آن زنند براى حلّ مشكلاتشان كافى است... پس آيه (وَ مَنْ يَتَّقِ اللهَ) را تلاوت كرد و بارها تكرار نمود».(9)

قسمت دوم برگرفته از آيات ديگر است; مانند «(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ امَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَلْ لَّكُمْ فُرْقَاناً); اى كسانى كه ايمان آورده ايد اگر تقواى الهى پيشه كنيد براى شما وسيله جداسازى حق از باطل (و روشن بينى خاصّى كه در پرتو آن حق را از باطل خواهيد شناخت) قرار مى دهد».(10)

در سومين و چهارمين ثمره پربار تقوا مى فرمايد: «خداوند او را در آنچه دوست دارد و علاقه مند است (يعنى بهشت) براى هميشه مخلّد مى سازد و در جايگاه والايى نزد خود در سرايى كه آن را براى (خاصّان) خويش ساخته است جاى مى دهد»; (وَ يُخَلِّدْهُ فِيمَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ، وَ يُنْزِلْهُ مَنْزِلَ الْكَرَامَةِ عِنْدَهُ، فِي دَار اصْطَنَعَهَا(11) لِنَفْسِهِ).

در اين عبارت نتيجه تقوا را بيرون رفتن از فتنه ها و برطرف شدن ظلمتها از صحنه زندگى پرهيزكاران در اين جهان و خلود در مواهب مادى و معنوى در آن جهان ذكر كرده است. در واقع خداوند ميان نعمتهاى مادى و معنوى اين جهان و مادى و معنوى آن جهان را براى پرهيزگاران جمع مى كند و جمله هاى بالا هر كدام اشاره به يكى از اين نعمتهاست.

جمله «اصْطَنَعَهَا لِنَفْسِهِ» يا اشاره به اين است كه خداوند منزلگاه خاص آخرت را براى خاصّان خويش آفريده يا از قبيل تعبيراتى همچون «بيت الله» و «شهرالله» است كه اشاره به عظمت و اهميّت آن سراست.

سپس در شرح اوصاف اين جايگاه ويژه مى فرمايد: «همان جايى كه سايه اش از عرش خداست و نور و روشنايى اش جمال اوست، زائرانش فرشتگان و يارانش پيامبران خدا هستند»; (ظِلُّهَا عَرْشَهُ، وَ نُورُهَا بَهْجَتُهُ، وَ زُوَّارُهَا مَلاَئِكَتُهُ، وَ رُفَقَاؤُهَا رُسُلُهُ).

راستى چه جايگاه والايى است جايى كه مافوق زمين و آسمان و در سايه عرش خداست. پرتو انوار الهى آن را روشن كرده و فرشتگان او هر دم به زيارت انسان مى آيند و او با پيامبران بزرگ همنشين است. اوصافى كه شنيدنش انسان را به وجد مى آورد، پس ديدنش چگونه خواهد بود.

قرآن مجيد نيز مى گويد: «(وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِمْ مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُوْلئِكَ رَفِيقاً) ; و كسانى كه خدا و پيامبر را اطاعت كنند (در روز رستاخيز) همنشين كسانى خواهند بود كه خدا نعمت خود را بر آنان تمام كرده ; از پيامبران و صديقان وشهدا و صالحان و آنها رفيق هاى خوبى هستند».(12)

در ادامه اين سخن كه امام(عليه السلام) دعوت به تقوا كرد و آثار بسيار گران بهاى آن را بيان فرمود در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «حال كه چنين است به سوى معاد (با اعمال صالح) سبقت جوييد و بر اجل پيشى گيريد (و پيش از آنكه فرصتها از دست برود و عمر به پايان برسد از آن بهره برداريد و زاد و توشه بيندوزيد»; (فَبَادِرُوا الْمَعَادَ، وَ سَابِقُوا الاْجَالَ).

همان گونه كه قرآن مى فرمايد: «(سَابِقُوا إِلى مَغْفِرَة مِّنْ رَّبِّكُمْ وَجَنَّة عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالاَْرْضِ); به پيش تازيد براى رسيدن به مغفرت پروردگارتان و بهشتى كه وسعت آن همچون وسعت آسمان و زمين است».(13)

در جايى ديگر مى فرمايد: «(وَالْمَلاَئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِّنْ كُلِّ بَاب * سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ); فرشتگان بر بهشتيان از هر درى وارد مى شوند و مى گويند سلام بر شما به سبب صبر و استقامتتان. چه نيكوست سرانجام اين سرا».(14)

در ادامه سخن به بيان علت آن مى پردازد و مى فرمايد: «چرا كه نزديك است آرزوهاى مردم قطع گردد و مرگ آنها را در آغوش كشد و درهاى توبه به رويشان بسته شود و (بدانيد) شما همانند كسانى هستيد كه قبل از شما بودند; مرگشان فرا رسيد و تقاضاى بازگشت به اين جهان كردند (اما پذيرفته نشد)»; (فَإِنَّ النَّاسَ يُوشِكُ أَنْ يَنْقَطِعَ بِهِمُ الاَْمَلَ، وَ يَرْهَقَهُمُ(15) الاَْجَلَ، وَ يُسَدَّ عَنْهُمْ بَابُ التَّوْبَةِ. فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِي مِثْلِ مَا سَأَلَ إِلَيْهِ الرَّجْعَةَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ).

اين سخن، اشاره به چيزى است كه در قرآن آمده و مى فرمايد: «(حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّى أَعْمَلُ صَالِحاً فِيمَا تَرَكْتُ كَلاّ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا); تا زمانى كه مرگ يكى از آنان فرا رسد مى گويد: پروردگارا مرا بازگردانيد شايد در آنچه ترك كردم (و كوتاهى نمودم) عمل صالحى انجام دهم (ولى فرشتگان مى گويند) چنين نيست اين سخنى است كه او به زبان مى آورد (و پذيرفته نخواهد بود)».(16)

مقصود امام(عليه السلام) اين است كه پيش از آن كه به چنين سرنوشتى گرفتار شويد و تقاضايى كه پذيرفته نمى شود داشته باشيد امروز آنچه از اعمال صالح و توبه از گناه مى خواهيد انجام دهيد.

در ادامه همگان را به سفر آخرت و آمادگى براى اين سفر طولانى و پرخطر متوجه مى كند و مى فرمايد: «شما همچون رهروانى هستيد در حال كوچ كردن از خانه اى كه خانه شما نيست (بلكه سرايى است ناپايدار و منزلگاهى است در مسير راه)»; (وَ أَنْتُمْ بَنُو سَبِيل، عَلَى سَفَر مِنْ دَار لَيْسَتْ بِدَارِكُمْ).

سپس مى افزايد: «فرمان كوچ به شما اعلام شده و دستور تهيّه زاد و توشه (از اين سرا) نيز به شما داده اند»; (وَ قَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْهَا بِالاِْرْتِحَالِ، وَ أُمِرْتُمْ فِيهَا بِالزَّادِ).

در بعضى از آيات قرآن و در بسيارى از روايات اين تشبيه گويا براى سراى آخرت و دنيا و ساكنان اين جهان ديده مى شود كه انسانها را به مسافرانى شبيه كرده اند كه به سوى سرمنزل مقصود در حركتند و در راه به منزلگاهى رسيده اند كه بايد چند روزى در آن توقف كنند و زاد و توشه و مركب فراهم سازند و از آنجا به راه خود ادامه دهند. زاد و توشه چيزى جز تقوا و مركب راهوار چيزى جز ايمان نيست. آنها كه در تهيه آن كوتاهى كنند، در راه مى مانند و هلاك مى شوند و هرگز به مقصد نمى رسند. قافله سالاران انبيا و اوصيا هستند كه فرياد «الرحيل» (كوچ كنيد) را برآورده و نداى زاد و توشه را آماده سازيد سرداده اند، هر چند گروهى درخوابند يا بيدارند و گوش شنوا ندارند و بانگ و نداى آنها را نمى شنوند.

قرآن مجيد مى گويد: «(وَإِنَّ الاْخِرَةَ هِىَ دَارُ الْقَرَارِ) ; سراى آخرت، سراى جاويدان است».(17) و نيز مى فرمايد: «(وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) ; و زاد و توشه تهيه كنيد كه بهترين زاد و توشه پرهيزكارى است».(18)

#####

1. حجرات، آيه 13.

2. بقره، آيه 197.

3. مريم، آيه 63.

4. «نواصى» جمع «ناصية» به معناى موهاى پيش سر و اشاره به قدرت قاهره خداوند و كنايه از سلطه او بر همه چيز است.

5. «تقلّب» در اينجا به معناى «تصرّف» و هرگونه دگرگونى است، اشاره به اين كه همه حركات شما در دست قدرت اوست.

6. ملك، آيه 13.

7. انفطار، آيات 10 ـ 12.

8. طلاق، آيه 2.

9. تفسير مجمع البيان، جلد 10، صفحه 306.

10. انفال، آيه 29.

11. «اصطنع» يعنى آن را ساخته و پرداخته (از ريشه «صنع» گرفته شده است).

12. نساء، آيه 69.

13. حديد، آيه 21.

14. رعد، آيات 23 و 24.

15. «يرهق» از ريشه «رهق» بر وزن «شفق» در اصل به معناى پوشاندن چيزى با قهر و غلبه است و در اينجا به معناى غلبه و تسلّط مرگ بر انسان است.

16. مؤمنون، آيه 99 و 100.

17. غافر، آيه 39.

18. بقره، آيه 197.

#####

▲بخش چهارم

وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ لِهذَا الْجِلْدِ الرَّقِيقِ صَبْرٌ عَلَى النَّارِ، فَارْحَمُوا نُفُوسَكُمْ، فَإِنَّكُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِي مَصَائِبِ الدُّنْيَا.

أَفَرَأَيْتُمْ جَزَعَ أَحَدِكُمْ مِنَ الشَّوْكَةِ تُصِيبُهُ، وَالْعَثْرَةِ تُدْمِيهِ، وَ الرَّمْضَاءِ تُحْرِقُهُ؟ فَكَيْفَ إِذَا كَانَ بَيْنَ طَابَقَيْنِ مِنْ نَار، ضَجِيعَ حَجَر، وَ قَرِينَ شَيْطَان! أَعَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِكاً إِذَا غَضِبَ عَلَى النَّارِ حَطَمَ بَعْضُهَا بَعْضاً لِغَضَبِهِ، وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَتْ بَيْنَ أَبْوَابِهَا جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ!

### ترجمه

بدانيد اين پوست نازكِ تنِ (انسان) طاقت آتش دوزخ را ندارد، بنابراين بر خويشتن رحم كنيد، چنان كه شما اين حقيقت را درباره خويش در مصائب دنيا آزموده ايد. آيا ناراحتى يكى از شما را كه خارى به بدنش فرو مى رود و يا زمين خوردنى كه او را كمى مجروح مى سازد و يا ريگهاى داغ بيابان (در فصل گرما) كه او را آزار مى دهد، مشاهده كرده ايد؟ حال چگونه خواهيد بود هنگامى كه در ميان دو طبقه از آتش بركنار سنگ هاى گداخته در مجاورت شيطان قرار گيريد؟ آيا مى دانيد آن گاه كه مالك دوزخ بر آتش خشم مى گيرد، آتشها روى هم مى غلتند و يكديگر را مى كوبند (و شعله هاى عظيم از درون آنها بر مى خيزد) و آن گاه كه بر آتش فرياد زند از وحشت فريادش قطعات عظيم آتش در ميان درهاى جهنم به هر سو پرتاب مى شوند!

▲شرح و تفسير

▲عذاب هولناك قيامت!

امام(عليه السلام) به دنبال سفارشهاى مؤكّدى كه درباره تقوا و پرهيزكارى در بخش پيشين گذشت در اين بخش از خطبه اشارات تكان دهنده اى به كيفرهاى سخت آخرت و عذاب هاى هولناك دوزخ كرده، مى فرمايد: «بدانيد اين پوست نازكِ تنِ (انسان) طاقت آتش دوزخ را ندارد، بنابراين بر خويشتن رحم كنيد!»; (وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ لِهذَا الْجِلْدِ الرَّقِيقِ صَبْرٌ عَلَى النَّارِ، فَارْحَمُوا نُفُوسَكُمْ).

سپس با مقايسه اى ساده و روشن شدّت سوزش فوق العاده عذاب دوزخ را مجسّم مى سازد و مى فرمايد: «شما اين حقيقت را درباره خويش در مصائب دنيا آزموده ايد. آيا ناراحتى يكى از شما را كه خارى به بدنش فرو مى رود و يا زمين خوردنى كه او را كمى مجروح مى سازد و يا ريگهاى داغ بيابان (در فصل گرما) كه او را آزار مى دهد، مشاهده كرده ايد؟ (شما با اين مصائب جزئى ناراحت مى شويد و گاه فريادتان بلند مى شود، حال فكر كنيد) چگونه خواهيد بود هنگامى كه در ميان دو طبقه از آتش در كنار سنگهاى گداخته، در مجاورت شيطان قرار گيريد؟»; (فَإِنَّكُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِي مَصَائِبِ الدُّنْيَا. أَفَرَأَيْتُمْ جَزَعَ أَحَدِكُمْ مِنَ الشَّوْكَةِ(1) تُصِيبُهُ، وَالْعَثْرَةِ تُدْمِيهِ(2)، وَ الرَّمْضَاءِ(3) تُحْرِقُهُ؟ فَكَيْفَ إِذَا كَانَ بَيْنَ طَابَقَيْنِ(4) مِنْ نَار، ضَجِيعَ حَجَر، وَ قَرِينَ شَيْطَان!).

در تكميل اين سخن مى افزايد: «آيا مى دانيد آن گاه كه مالك (دوزخ) بر آتش (دوزخ) خشم مى گيرد، آتشهاى بر روى هم مى غلتند و يكديگر را مى كوبند (و شعله هاى عظيم از درون آنها بر مى خيزد!) و آن گاه كه بر آتش فرياد زند از وحشت فرياد او قطعات عظيم آتش در ميان درهاى جهنم به هر سو پرتاب مى شوند!»; (أَعَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِكاً إِذَا غَضِبَ عَلَى النَّارِ حَطَمَ(5) بَعْضُهَا بَعْضاً لِغَضَبِهِ، وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَتْ(6) بَيْنَ أَبْوَابِهَا جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ!).

مرحوم «مغنيه» هنگامى كه به شرح اين بخش از خطبه مى رسد سخن جالبى دارد. وى مى گويد:

«همه خطبه هاى نهج البلاغه دو يا سه اصل را همراه با هم تعقيب مى كنند، از يك سو حمد و ستايش و تعظيم پروردگار و شرح صفات جمال و جلال و اسماى حسناى او و از سوى ديگر، ثنا و تمجيد پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و نور و هدايتى كه براى جهان انسانيّت آورده از سوى سوم سخن از فكر و فريب دنيا و سكرات مرگ و وحشت قبر و حساب و عذابهاى شديد الهى در قيامت.

و شگفت آن كه با اين همه تكرار، چيزى مكرر در آن نيست، زيرا هر كدام اسلوب تازه و شكل جديد و بديعى دارد كه در قبل و بعد آن ديده نمى شود، چيزى كه شارحان نهج البلاغه را به زحمت مى افكند و در حيرت فرو مى برد».(7)

به هر حال امام(عليه السلام) دراين سخن ناتوانى و ناراحتى شديد انسان را در برابر مصائب كوچك دنيا شرح مى دهد و آن را با مسائل عظيم آخرت و عذاب هاى شديد آن مقايسه

مى كند و به همگان هشدار مى دهد. شبيه اين سخن همان است كه در دعاى كميل مى گويد: «يا رَبِّ وَاَنْتَ تَعْلَمُ ضَعْفى عَنْ قَليل مِنْ بَلاءِ الدُّنْيا وَعُقُوباتِها وَما يَجْرى فيها مِنَ الْمَكارِهِ عَلى اَهْلِها عَلى اَنَّ ذلِكَ بَلاءٌ وَمَكْرُوهٌ قَليلٌ مَكْثُهُ يَسيرٌ بَقآئُهُ قَصيرٌ مُدَّتُهُ فَكَيْفَ احْتِمالى لِبَلاءِ الاْخِرَةِ وَجَليلِ وُقُوعِ الْمَكارِهِ فيها وَهُوَ بَلاءٌ تَطُولُ مُدَّتُهُ وَيَدُومُ مَقامُهُ وَلا يُخَفَّفُ عَنْ اَهْلِهِ ; پروردگارا تو ناتوانى مرا در برابر كمى از رنج و عذاب دنيا و ناراحتيهايى كه در دنيا به اهل دنيا مى رسد مى دانى با اين كه درد و رنجى است كه زمانش كوتاه و بقايش كم و مدتش ناچيز است، پس چگونه طاقت عذاب آخرت و ناراحتيهاى شديد آن را دارم، حال آن كه مدت آن طولانى و بقايش زياد است و تخفيفى به مجازات شدگان داده نمى شود».

در ضمن از تعبيرات بالا چنين استفاده مى شود كه آتش دوزخ، موجودى هوشيار است و بر اثر خشم فرشته اى كه مالك دوزخ است به وحشت در مى آيد و به هر سو پرتاب مى شود، و نيز از تعبيرات فوق استفاده مى شود كه عذاب دوزخ هم جنبه جسمانى دارد كه سوزش آتش است و هم روحانى كه مجاورت و همنشينى با شيطان است.

#####

1. «شوكة» به معناى خار است، سپس به سرنيزه هاى سربازان و بعد به هرگونه اسلحه اطلاق شده است و چون سلاح نشانه قدرت و شدت است به هر گونه قدرت، شوكت اطلاق مى شود.

2. «تدميه» از ريشه «ادماء» به معناى خارج ساختن خون از بدن است.

3. «رمضاء» به معناى شدت گرما و همچنين زمين ها و سنگهايى است كه بر اثر تابش آفتاب، داغ و سوزان مى شود.

4. «طابقين» تثنيه «طابق» است و به فتح و كسر باء هر دو آمده و به معناى آجر بزرگ و طبقه ساختمان است و به چيزى كه نان روى آن مى پزند و يا غذا در آن سرخ مى كنند نيز گفته شده و گويا از واژه تابه فارسى، گرفته شده است.

5. «حطم» از ريشه «حطم» بر وزن «حتم» به معناى شكستن و خرد كردن چيزى است. اين تعبير در مورد اشيايى كه به شدت به هم بخورد و خرد شوند، اطلاق مى گردد و به همين مناسبت يكى از نامهاى دوزخ «حطمة» است.

6. «توثبت» از ماده «وثوب» به معناى جستن و پريدن است.

7. فى ظلال نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 46 (با اقتباس).

#####

▲بخش پنجم

أَيُّهَا الْيَفَنُ الْكَبِيرُ، الَّذِي قَدْ لَهَزَهُ الْقَتِيرُ، كَيْفَ أَنْتَ إِذَا الْتَحَمَتْ أَطْوَاقُ النَّارِ بِعِظَامِ الاَْعْنَاقِ، وَ نَشِبَتِ الْجَوَامِعُ حَتَّى أَكَلَتْ لُحُومَ السَّوَاعِدِ. فَاللهَ اللهَ مَعْشَرَ الْعِبَادِ! وَ أَنْتُمْ سَالِمُونَ فِي الصِّحَّةِ قَبْلَ السُّقْمِ، وَ فِي الْفُسْحَةِ قَبْلَ الضِّيقِ. فَاسْعَوْا فِي فَكَاكِ رِقَابِكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا. أَسْهِرُوا عُيُونَكُمْ، وَ أَضْمِرُوا بُطُونَكُمْ، وَ اسْتَعْمِلُوا أَقْدَامَكُمْ، وَ أَنْفِقُوا أَمْوَالَكُمْ، وَ خُذُوا مِنْ أَجْسَادِكُمْ فَجُودُوا بِهَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَ لاَ تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا، فَقَدْ قَالَ اللهُ سُبْحَانَهُ: (إِنْ تَنصُرُوا اللهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ) وَ قَالَ تَعَالَى: (مَنْ ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ). فَلَمْ يَسْتَنْصِرْكُمْ مِنْ ذُلٍّ، وَ لَمْ يَسْتَقْرِضْكُمْ مِنْ قُلٍّ ; اسْتَنْصَرَكُمْ «وَ لَهُ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَْرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ». وَاسْتَقْرَضَكُمْ «وَ لَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ وَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ». وَ إِنَّمَا أَرَادُ أَنْ (لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا).

### ترجمه

اى پير كهن سال! اى كسى كه پيرى در سراسر وجودت نفوذ كرده! چگونه خواهى بود آن زمانى كه طوقهاى آتشين به گردنها افكنده مى شود و غلهاى جامعه دست و گردن را به يكديگر مى بندد و چنان فشار مى دهد كه گوشت هاى ساق دستها را مى خورد. خدا را خدا را! اى بندگان خدا! اكنون كه سالم و تندرست هستيد و پيش از آنكه بيمار شويد و اكنون كه در حال وسعت به سر مى بريد، پيش از آنكه در تنگناى زندگى قرار گيريد فرصت را غنيمت بشمريد و كوشش كنيد گردن خود را از زير بار مسئوليتها رها سازيد پيش از آنكه درهاى رهايى به روى شما بسته شود. چشمها را در دل شب بيدار داريد، شكمها را لاغر كنيد، گامها را بكار گيريد، اموال خود را انفاق كنيد و از جسم وتن خويش بكاهيد و بر جان و روان خود بيفزاييد و در اين كار بخل نورزيد. خداوند سبحان فرموده: «اگر خدا را يارى كنيد، شما را يارى مى كند و گامهايتان را استوار مى دارد» و نيز فرموده است: «كيست كه به خداوند قرض نيكو دهد تا چند برابر به او عطا كند و براى چنين كسى پاداش والايى است». به يقين خدا به سبب ضعف و ناتوانى از شما يارى نطلبيده و قرض گرفتنش از شما (انفاق در راهش) به سبب كمبود نيست. او از شما يارى خواسته در حالى كه لشكرهاى آسمانها و زمين از آن اوست و شكست ناپذير و حكيم است و (همچنين) از شما درخواست قرض كرده در حالى كه گنجهاى آسمانها و زمين به او تعلق دارد و بى نياز و شايسته ستايش است. او خواسته است شما را بيازمايد كه كدام يك نيكوكارتريد.

▲شرح و تفسير

▲آزمون الهى

در اين بخش از خطبه لحن كلام امام تغيير مى كند و پيران كهن سال را مخاطب قرار مى دهد و بخشى از دردناك ترين عذاب قيامت را براى آنها بازگو مى كند. سپس همه بندگان خدا را به استفاده از فرصت براى نجات از عذاب و كيفر الهى فرا مى خواند و دستورات دقيقى در اين زمينه مى دهد كه يكى از آنها دستور انفاق است، مى فرمايد: «اى پير كهن سال! اى كسى كه پيرى در سراسر وجودت نفوذ كرده! چگونه خواهى بود آن زمانى كه طوقهاى آتشين به گردنهاى افكنده شود و غلهاى جامعه دست و گردن را به يكديگر ببندد و چنان فشار دهد كه گوشتهاى ساق دستها را بخورد»; (أَيُّهَا الْيَفَنُ(1)

الْكَبِيرُ، الَّذِي قَدْ لَهَزَهُ(2) الْقَتِيرُ(3)، كَيْفَ أَنْتَ إِذَا الْتَحَمَتْ(4) أَطْوَاقُ النَّارِ بِعِظَامِ الاَْعْنَاقِ، وَ نَشِبَتِ(5) الْجَوَامِعُ(6) حَتَّى أَكَلَتْ لُحُومَ السَّوَاعِدِ(7)).

چرا امام(عليه السلام) خطاب به پير كهن سال مى كند؟ ممكن است به خاطر اين باشد كه آفتاب عمر آنها بر لب بام آمده ـ هر چند مرگ هيچ كس را خبر نمى كند ـ و بايد بيشتر مراقبت كنند و يا به جهت اينكه پيران در جوانان و فرزندان و خانواده خود نفوذ دارند و مى توانند آنها را پند دهند. جمله «قَدْ لَهَزَهُ الْقَتِيرُ» با توجه به اين كه «لهز» در اصل به معناى نفوذ و گسترش چيزى در چيز ديگر است و «قتير» از ريشه «قتر» (بر وزن چتر) تنگ گرفتن و سخت گيرى است مفهومش اين است كه پيرى در همه وجود آنها نفوذ كرده، استخوانها سست شده، مغز و اعصاب ضعيف گشته و همه اعضاى بدن ناتوان شده است.

امام(عليه السلام) در اينجا به دو عذاب بسيار دردناك دوزخيان اشاره مى كند. يكى طوقه هاى آتشين كه به گردن مجرمان انداخته مى شود، به گوشت آنها نفوذ كرده و به استخوانها مى رسد و ديگر غلهاى جامعه است كه دستها را محكم به گردنها مى بندد به گونه اى كه ساق دست را مجروح مى كند. البتّه اين عذابها گرچه بسيار دردناك است ولى به سبب تأثير بازدارندگى آنها از گناه، رحمت محسوب مى شود.

در ادامه اين سخن عموم بندگان را مخاطب ساخته، مى فرمايد: «خدا را، خدا را، اى بندگان خدا! اكنون كه سالم و تندرست هستيد پيش از آنكه بيمار شويد و اكنون كه در حال وسعت قرار داريد پيش از آنكه در تنگناى زندگى قرار گيريد، فرصت را غنيمت بشمريد و كوشش كنيد گردن خود را از زير بار مسئوليتها رها سازيد پيش از آنكه درهاى رهايى به روى شما بسته شود»; (فَاللهَ اللهَ مَعْشَرَ الْعِبَادِ! وَ أَنْتُمْ سَالِمُونَ فِي الصِّحَّةِ قَبْلَ السُّقْمِ، وَ فِي الْفُسْحَةِ قَبْلَ الضِّيقِ. فَاسْعَوْا فِي فَكَاكِ رِقَابِكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا(8)).

در اينجا امام(عليه السلام) به دو نعمت بزرگ الهى اشاره مى كند كه يكى سلامت و تندرستى و ديگر فراهم بودن امكانات كه سبب مى شود انسان توانايى بر اقدام به هر كارى داشته باشد. آرى به همگان هشدار مى دهد كه از اين فرصتها استفاده كنند و خود را از زير بار مسئوليت رها سازند. عبارت «فَاسْعَوْا فِي فَكَاكِ رِقَابِكُمْ» اشاره به اين است كه ذمّه همه انسانها مشغول به تكاليفى است كه تا آن را انجام ندهند آزاد نمى شوند. در زمانهاى گذشته در ميان بعضى از اقوام چنين معمول بود كه اگر بدهكارى توان پرداخت بدهى هاى خود را نداشت طلبكار شخص بدهكار را به بردگى مى گرفت و تا بدهى خود را نمى پرداخت آزاد نمى شد و طوق بندگى او را در گردن داشت، جمله بالا مى تواند كنايه اى از اين مطلب باشد.

فقره «قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا» نيز اشاره اى به اين است كه هرگاه شخص بدهكار در اداى بدهى خود كوتاهى كند چيزى را كه به گروگان نزد طلبكار گذاشته است به ملك او در مى آيد (البتّه به مقدار طلبش). امام(عليه السلام) مى فرمايد: ديون الهى خود را كه همان انجام فرامانها و واجبات است ادا كنيد تا گروگان آنها كه خود شما هستيد رهايى يابد.

در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) آنچه را در عبارات قبل كلى و سربسته بيان فرموده بود به طور مشروح بيان كرده و روى پنج موضوع تكيه مى كند و مى فرمايد: «چشمها را در دل شب بيدار داريد، شكمها را لاغر كنيد، گامها را بكار گيريد، اموال خود را انفاق كنيد و از جسم وتن خويش بكاهيد و بر جان و روان خود بيفزاييد و در اين كار بخل نورزيد»; (أَسْهِرُوا(9) عُيُونَكُمْ، وَ أَضْمِرُوا10) بُطُونَكُمْ، وَ اسْتَعْمِلُوا أَقْدَامَكُمْ، وَ أَنْفِقُوا أَمْوَالَكُمْ، وَ خُذُوا مِنْ أَجْسَادِكُمْ فَجُودُوا بِهَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَ لاَ تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا).

منظور از «بيدار داشتن چشمها در دل شب» همان راز و نياز شبانه مخصوصاً نماز شب است و «لاغر ساختن شكمها» اشاره به روزه داشتن و «بكارگرفتن قدم ها» اشاره به قيام شبانه يا گام برداشتن در راه حلّ مشكلات مردم و كمك به دردمندان و نيازمندان و «انفاق اموال» اشاره به خمس و زكات واجب و صدقات مستحب، و «گرفتن از بدنها و افزودن بر جان و روان» اشاره به رياضات شرعى و خودسازى و جهاد در راه خداست.

آن گاه امام با استفاده از دو آيه قرآن مجيد بر سخنان خويش مهر تأييد مى نهد و مى گويد: «خداوند سبحان فرموده: اگر خدا را يارى كنيد، شما را يارى مى كند و گامهايتان را استوار مى دارد»; (فَقَدْ قَالَ اللهُ سُبْحَانَهُ: (إِنْ تَنصُرُوا اللهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ)(11)).

«و نيز فرموده: كيست كه به خداوند قرض نيكو دهد، تا چند برابر به او عطا كند و براى چنين كسى پاداش والايى است»; (وَ قَالَ تَعَالَى: (مَنْ ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ)(12)).

حضرت در توضيح اين آيات مى افزايد: «به يقين خدا به سبب ضعف و ناتوانى از شما يارى نطلبيده و قرض گرفتنش از شما (انفاق در راهش) به سبب كمبود نيست. او از شما يارى خواسته در حالى كه لشكرهاى آسمانها و زمين از آن اوست و شكست ناپذير و حكيم است و (همچنين) از شما درخواست قرض كرده در حالى كه گنجهاى آسمانها و زمين به او تعلق دارد و بى نياز و شايسته ستايش است. او خواسته است شما را بيازمايد كه كدام يك نيكوكارتريد»; (فَلَمْ يَسْتَنْصِرْكُمْ مِنْ ذُلٍّ، وَ لَمْ يَسْتَقْرِضْكُمْ مِنْ قُلٍّ ; اسْتَنْصَرَكُمْ وَ لَهُ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَْرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَاسْتَقْرَضَكُمْ وَ لَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ وَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ وَ إِنَّمَا أَرَادُ أَنْ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا).

اشاره به اينكه خداوند نهايت لطافت در سخن را به كاربرده تا هر كس كمترين آمادگى براى اطاعت در او باشد با اين تعبيرات مملوّ از لطف و مهربانى، پند گيرد و در راه اطاعت او گام بردارد.

در حقيقت كلام امام پاسخ به اين سخن است كه مگر مى شود خداوندى كه لشكر آسمانها و زمينها را در اختيار دارد از بنده ضعيف و ناتوانى كه هر چه دارد از خداست يارى طلبد؟ يا كسى كه همه خزائن آسمان و زمين در اختيار اوست از من ضعيفى كه سرتاپايم غرق نعمت اوست قرض بگيرد؟ اگر خدا مى خواهد ضعيفى را يارى كند چرا خودش يارى نمى كند و اگر مى خواهد فقيرى بى نياز شود چرا خودش اقدام نمى كند؟! امام(عليه السلام)مى فرمايد: هدف از همه اينها آزمودن مردم است.

شايان توجه است كه همه گفته هاى بالا برگرفته از قرآن مجيد است. در يك جا مى فرمايد: «(وَلَوْ يَشَاءُ اللهُ لاَنتَصَرَ مِنْهُمْ وَلكِنْ لِّيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْض) ; و اگر خدا مى خواست خودش آنها را يارى مى كرد و دشمنانشان را كيفر مى داد اما مى خواهد بعضى از شما را با بعضى ديگر بيازمايد».(13)

در جاى ديگر مى فرمايد: «(الَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا); آن كس كه مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدام يك از شما بهتر عمل مى كنيد»(14) و آيات ديگر.

#####

1. «يفن» به معناى پيرمرد كهن سال است.

2. «لهز» از ريشه «لهز» بر وزن «محض» به معناى آشكارشدن و آميختن و نفوذ كردن در چيزى است.

3. «قتير» در اصل نوك ميخهايى است كه در سر حلقه هاى زره قرار دارد. سپس به هر امر مشكل زا و كار سخت گيرانه اطلاق شده است و چون دوران پيرى يكى از مشكلات شديد است واژه قتير به پيرى نيز اطلاق شده است و در خطبه بالا نيز به همين معناست.

4. «التحمت» از ماده «لحم» بر وزن «فهم» به معناى در هم فرورفتن و محكم شدن آمده است و مفهوم آن در جمله بالا اين است كه طوقهاى آتشين به استخوانهاى گردن مى چسبد و «لاحم» به معناى پركردن شكاف چيزى و به اصطلاح لحيم كردن است. و «لحم» به معناى گوشت نيز از همين معنا سرچشمه گرفته كه ميان استخوانها را پر مى كند.

5. «نشبت» از ريشه «نشب» بر وزن «رجب» آويزان شدن است.

6. «جوامع» جمع «جامعه» غل و زنجير است كه دستها را به گردن مى بندد.

7. «سواعد» جمع «ساعد» به معناى ساق دست است.

8. «رهائن» جمع «رهينه» به معناى گروگان است.

9. «اسهروا» از ريشه «سهر» بر وزن «سفر» به معناى شب بيدارى است.

10. «اضمروا» از «ضمور» بر وزن «عبور» به معناى لاغر شدن است و چون به باب افعال مى رود (اضمار) لاغر كردن معنا مى دهد.

11. محمد، آيه 7.

12. حديد، آيه 11.

13. محمد، آيه 4.

14. ملك، آيه 2.

#####

▲بخش ششم

فَبَادِرُوا بَأَعْمَالِكُمْ تَكُونُوا مَعَ جِيرَانِ اللهِ فِي دَارِهِ. رَافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ، وَ أَزَارَهُمْ مَلاَئِكَتَهُ، وَ أَكْرَمَ أَسْمَاعَهُمْ أَنْ تَسْمَعَ حَسِيسَ نَار أَبَداً، وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَى لُغُوباً وَ نَصَباً: (ذَلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ). أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ، وَاللهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى نَفْسِي وَ أَنْفُسِكُمْ، وَ هُوَ حَسْبُنَا وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ!

### ترجمه

حال كه چنين است به اعمال نيك مبادرت ورزيد تا همنشين همسايگان خدا در سراى جاودان او باشيد. نزد كسانى كه خداوند، پيامبران خود را رفيق آنها ساخته، فرشتگان خود را به ديدارشان فرستاده و حتى گوشهايشان را از اينكه صداى خفيف آتش دوزخ را بشنوند رهايى بخشيده و بدنهايشان را از ملاقات هرگونه رنج و ناراحتى مصون داشته است. اين فضل و رحمت الهى است كه به هر كس بخواهد مى دهد و خداوند صاحب فضل عظيم است. من آنچه را مى شنويد مى گويم (و به شما اتمام حجت مى كنم) و خداوند را براى خود و شما به يارى مى طلبم و او كفايت كننده امور ما و بهترين حامى ماست.

▲شرح و تفسير

▲به همسايگان الهى بپيونديد

امام(عليه السلام) در پايان خطبه در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «حال كه چنين است به اعمال نيك مبادرت ورزيد تا همنشين همسايگان خدا در سراى او باشيد»; (فَبَادِرُوا بَأَعْمَالِكُمْ تَكُونُوا مَعَ جِيرَانِ اللهِ فِي دَارِهِ).

سپس به شرح حال اوصاف اين همسايگان پرداخته، مى فرمايد: «نزد كسانى كه خداوند پيامبران خود را رفيق آنها ساخته، فرشتگان خود را به ديدارشان فرستاده و حتى گوشهايشان را از اين كه صداى خفيف آتش دوزخ را بشنوند رهايى بخشيده و بدنهايشان را از ملاقات هرگونه رنج و ناراحتى مصون داشته است. اين فضل و رحمت الهى است كه به هر كس بخواهد مى دهد و خداوند صاحب فضل عظيم است»; (رَافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ، وَ أَزَارَهُمْ مَلاَئِكَتَهُ، وَ أَكْرَمَ أَسْمَاعَهُمْ أَنْ تَسْمَعَ حَسِيسَ(1) نَار أَبَداً، وَ صَانَ(2)أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَى لُغُوباً(3) وَ نَصَباً(4): (ذَلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ)(5)).

امام(عليه السلام) در اين بيان زيبا و پرمعنا چهار وصف براى همسايگان الهى بيان مى كند كه دو وصف، جنبه معنوى دارد و دو وصف آن جنبه مادّى ; مرافقت و دوستى پيامبران و زيارت فرشتگان نسبت به آنها، دو نوع كرامت معنوى و فضيلت روحانى بى مانند است، و نشنيدن كمترين صداى آتش دوزخ و مصونيت در برابر هر گونه درد و رنج و ناراحتى، دو نوع كرامت مادى است كه مايه آرامش جسم و جان آنهاست.

چه افتخارى از اين بالاتر كه انسان در بهترين غرفه هاى بهشتى با چنين افرادى همنشين باشد كه مشمول چنين مواهب مهم معنوى و مادى هستند.

در ضمن با استفاده از آيه شريفه قرآن، امام بر اهميّت اين نعمتهاى بهشتى تأكيد مى نهد و آن را فضيلت بزرگ خدايى مى شمرد.

جمله «وَ أَكْرَمَ أَسْمَاعَهُمْ...» برگرفته از آيه «(لاَ يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِى مَا اشْتَهَتْ أَنفُسُهُمْ خَالِدُونَ); آنها (بهشتيان) صداى آتش دوزخ را نمى شنوند و در آنچه دلهايشان بخواهد جاودانه متنعّم هستند».(6)

و جمله «وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ...» اشاره به آيه شريفه «(لاَ يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلاَ يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ); در آن سراى جاويدان نه رنجى به ما مى رسد و نه واماندگى و ضعفى».(7)

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه «جيران الله، همسايگان خدا» چه كسانى هستند كه اين همه مقامشان بالاست؟

تعبير به جيران (همسايگان) نشان مى دهد كه آنها از خاصّان و مقربان درگاه خدا هستند تا آنجا كه شايسته نام «جيران» شده اند و با توجه به اينكه فرشتگان و انبيا به سراغ آنها مى آيند معلوم مى شود نه پيامبرند و نه فرشته، بنابراين بايد آنها از صدّيقين و شهدا و خاصّان و حواريّونى باشند كه همچون پروانه بر گرد شمع وجود انبيا و اوليا گردش مى كنند و در سايه تقوا و خودسازى كامل به صورت افراد ممتازى درآمده اند كه مشمول اين همه عنايت الهى هستند، همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: (وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِمْ مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَآءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُوْلئِكَ رَفِيقاً).(8)

شاهد اين مطلب بيانى است كه امام(عليه السلام) در نامه 27 درباره گروهى از پرهيزگاران كه در سطح بالايى از تقوا قرار دارند و زهد و بى اعتنايى آنها به زرق و برق دنيا به حدّ اعلاست، آورده است و در آن، عنوان «جيران الله» را به اين گروه داده است.

سرانجام بعد از بيان همه گفتنيها در پايان اين خطبه براى اتمام حجّت مى فرمايد: «من آنچه را مى شنويد مى گويم (و اتمام حجت مى كنم) و خداوند را براى خود و شما به يارى مى طلبم و او كفايت كننده امور و بهترين حامى ماست»; (أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ، وَاللهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى نَفْسِي وَ أَنْفُسِكُمْ، وَ هُوَ حَسْبُنَا وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ!).

به اين ترتيب هم به آنها اتمام حجّت مى كند و هم براى موفقيّت آنها دعا مى نمايد و هم توكل خود را بر خدا در همه حال روشن مى سازد.

#####

1. «حسيس» از ريشه «حس» گرفته شده و به گفته ارباب لغت به معناى صداى محسوس و يا صداى ضعيف و خفيف است.

2. «صان» از «صيانت» نگهدارى كردن است.

3. «لغوب» مصدر و به معناى مشقت و زحمت است.

4. «نصب» به معناى خستگى و رنج است. بعضى «لغوب» را به مشقت و زحمت روحى و «نصب» را به معناى مشقت جسمانى مى دانند. به اين ترتيب در بهشت و جوار قرب الهى نه خبرى از خستگى روح است و نه جسم.

5. حديد، آيه 21 .

6. انبياء، آيه 102.

7. فاطر، آيه 35.

8. نساء، آيه 69.

#####

▲نكته

▲طريق سير و سلوك الى الله

امام(عليه السلام) در اين خطبه بهترين درسها را به سالكان راه حق، جهت خودسازى مى دهد و آيين سلوك و سير الى الله را در جمله هاى كوتاه و پرمعنا بيان مى كند.

نخست با ذكر گوشه اى از عذابهاى دردناك دوزخ، آتش خوف الهى را در دلهاى آنها شعلهور مى سازد، سپس به آنها هشدار مى دهد كه عمر شما و تندرستى شما عاريتى است، روزى همه را از شما مى گيرند، اين فرصت را كه دردست داريد غنيمت شمريد همانگونه كه در حديث معروف از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است: «أَغْتنم خَمساً قَبْلَ خَمْس; حَياتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ وَ صِحَّتِكَ قَبْلَ سُقْمِكَ وَ فَراغِكَ قَبْلَ شُغْلِكَ وَ شَبابَكَ قَبْلَ هِرَمِكَ وَ غِناكَ قَبْلَ فَقْرِكَ ; پنج چيز را قبل از پنج چيز غنيمت شمار، زندگى خود را قبل از مرگ، تندرستى خود را قبل از بيمارى و فراغت خاطرت را قبل از گرفتارى و جوانى را قبل از پيرى و غنايت را قبل از فقر».(1)

سپس به رياضتهاى شرعى اشاره كرده، دستور بيدارى و عبادت شبانه و كم خوردن غذا و به كارگيرى گامها در راه خدمت به خلق و جهاد و آن گاه انفاق اموال و در يك كلمه كاستن از جسم و افزودن بر جان، مى دهد و دلهاى سالكان راه را با وعده هاى الهى با ذكر آياتى از قرآن اميدوار و محكم مى سازد.

سرانجام انگيزه هاى معنوى را از طريق ذكر پاداشهاى عظيم كه در جوار قرب پروردگار در انتظار آنان است، تقويت مى نمايد. آرى اين معلم بزرگ انسانيّت و اين راهبر راهيان قرب الى الله، حق مطلب را در عبارات كوتاهى ضمن ارائه برنامه اى منسجم ادا مى كند.

#####

1. كنزالعمال، حديث شماره 43490 و بحارالانوار، جلد 74، صفحه 75 (با اندكى تفاوت).

#####

▲خطبه 184(1)

وَ مِنْ كَـلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

قالَهُ لِلْبُرجِ بْنِ مُسْهِر الطّائى، وَ قَدْ قالَ لَهُ بِحَيْثُ يَسْمَعُهُ: «لا حُكْمَ إلاّ للهِِ»، وَ كانَ مِنَ الْخَوارِجِ.

از سخنان امام(عليه السلام) است.

اين سخن را امام به برج بن مسهر طايى كه از خوارج بود فرمود و اين در زمانى بود كه آن شخص با صداى بلند به گونه اى كه امام آن را بشنود شعار خوارج «لا حُكْمَ إِلاّ للهِِ» را سرداد.

#####

1. سند خطبه:

در كتاب مصادر نهج البلاغه آمده است كه ابوهلال عسكرى پيش از آنكه نهج البلاغه به وسيله مرحوم سيّد رضى جمع آورى شود اين كلام را در كتاب خود به نام صناعتين آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 461).

▲خطبه در يك نگاه

مى دانيم جمعيّت خوارج ـ همان گروه نادان و كم عقل و متعصّبى كه بعد از ماجراى حكمين در صفّين بر امام شوريدند ـ شعارشان «لا حُكْمَ إلاّ للهِِ» بود و مقصودشان اين بود كه نبايد براى حلّ مشكل جنگ صفين حَكَم و داورى تعيين كرد، چون حَكَم و داور فقط خداست.

اين شعار كه كاملا با معناى انحرافى و نادرست به كار مى رفت از نشانه هاى خوارج بود و هنگامى كه بُرج بن مُسهر طايى در محضر حضرت اين شعار را سرداد امام با كلمات تند و كوبنده اى آن مرد نادان ماجراجو را خاموش كرد تا ديگرى جرأت نكند در محضرش چنين شعارى با چنان محتواى گمراه كننده اى سر دهد (درباره اين شعار و برداشت نادرست خوارج از آن ذيل خطبه چهلم به اندازه كافى شرح داده ايم).

اسْكُتْ قَبَحَكَ اللهُ يَا أَثْرَمُ، فَوَاللهِ لَقَدْ ظَهَرَ الْحَقُّ فَكُنْتَ فِيهِ ضَئِيلا شَخْصُكَ، خَفِيّاً صَوْتُكَ ; حَتَّى إِذَا نَعَرَ الْبَاطِلُ نَجَمْتَ نُجُومَ قَرْنِ الْمَاعِزِ.

### ترجمه

خاموش باش! خداوند رويت را زشت (و سياه) كند اى دندان شكسته! به خدا سوگند حق آشكار شد در حالى كه تو شخصى ناچيز و بى مقدار بودى و صدايت به جايى نمى رسيد و آن گاه كه باطل، نعره برآورد تو همچون شاخ بزى آشكار شدى!

▲شرح و تفسير

▲خاموش باش اى روسياه!

امام(عليه السلام) در آغاز اين كلام، كوتاه، نخست با لحنى قاطع اين مرد خارجى را وادار به سكوت مى كند. سپس براى اينكه مردم او را به خوبى بشناسند صفات زشت و سابقه سوء او را بر شمرده و مى فرمايد: «خاموش باش! خداوند رويت را زشت (و سياه) كند اى دندان شكسته»; (اسْكُتْ قَبَحَكَ اللهُ يَا أَثْرَمُ).

تعبير به «أثرم» كه به گفته بعضى از ارباب لغت به كسى گفته مى شود كه مشت بر دهانش كوبيده اند و دندانهاى پيشينش شكسته است، نخست اشاره به اين است كه دهان و دندان تو نشان مى دهد آدم بدزبانى هستى كه پيش از اين، مخالفانت مشت بر دهانت كوبيدند، و ديگر اينكه كسى كه دندانهاى پيشين او شكسته باشد نمى تواند به طور فصيح صحبت كند و چنين كسى طبعاً بايد بيشتر سكوت كند و كمتر سخن بگويد.

سپس در ادامه سخن به سوابق سوء او اشاره كرده، مى فرمايد: «به خدا سوگند حق آشكار شد در حالى كه تو شخصى ناچيز و بى مقدار بودى و صدايت به جايى نمى رسيد و آن گاه كه باطل، نعره برآورد تو همچون شاخ بزى آشكار شدى!»; (فَوَاللهِ لَقَدْ ظَهَرَ الْحَقُّ فَكُنْتَ فِيهِ ضَئِيلا(1) شَخْصُكَ، خَفِيّاً صَوْتُكَ ; حَتَّى إِذَا نَعَرَ الْبَاطِلُ نَجَمْتَ(2) نُجُومَ قَرْنِ الْمَاعِزِ(3)).

اشاره به اينكه هنگام ظهور اسلام به وسيله پيامبر يا هنگام ظهور ولايت حق به وسيله اميرمؤمنان على(عليه السلام) تو در صحنه حاضر نبودى و هرگز از حق دفاع نكردى، بلكه موجودى ناچيز بودى كه كسى به سخنانت توجه نمى كرد; اما اكنون كه نعره از حلقوم باطل برخاسته، سينه سپر كرده اى و با آنها هم صدا شده اى و احمقانه شعار آنها را سر مى دهى.

با دقت در سوابق اين مرد و گروه هم عقيده او و شرايط موجود آن زمان، روشن مى شود كه برخورد سختگيرانه و خشن امام(عليه السلام) و تعبيرات كوبنده و تحقيرآميز آن حضرت بسيار بجا و حكيمانه بوده است و اگر اين كار نمى شد بيم آن مى رفت كه افراد ناآگاهى تحت تأثير شعار ظاهرفريب آنان قرار گيرند.

خوارج گروهى قشرى، متعصب، نادان و كم عقل بودند كه مشكلات عظيمى براى مسلمين به وجود آوردند. بى رحمى و قساوت آنها در تاريخ اسلام، كم نظير است. خوشبختانه در طول تاريخ، جامعه اسلامى آنها را شناخت و عقب زد و هم اكنون شايد گروه كمى وابسته به آنها وجود داشته باشند كه آنها هم تظاهر به اعتقاد باطل خود نمى كنند.

#####

1. «ضئيل» از ريشه «ضئولة» بر وزن «كهولت» به معناى كوچك و ناتوان شدن گرفته شده است.

2. «نجمت» از ريشه «نجم» به معناى ظاهر و آشكار شدن است و ستارگان را از اين جهت «نجم» گويند كه طلوع و ظهور در آسمان دارند.

3. «ماعز» به معناى بز است.

#####

###

▲نكته

▲بُرج بن مُسهِر كيست؟

ابن ابى الحديد، بُرج بن مُسهر را يكى از شعراى مشهور خوارج مى شمرد و نسب او را به يعرب بن قحطان مى رساند; ولى بعضى معتقدند كه برج بن مسهر شاعر، شخص ديگرى است. او از افرادى بود كه در زمان جاهليت مى زيست (احتمالا عصر ظهور اسلام را نيز درك كرده) و ابوتمام ابياتى از شعر او را در الحماسة نقل كرده است.(1) و بُرج بن مُسهر طايى خارجى كه مورد تحقير على(عليه السلام) قرار گرفته، شخص گمنامى است كه در كتب معروف رجال، نامى از او به ميان نيامده است. تعبير اميرمؤمنان على(عليه السلام) كه تو شخص ناچيز و گمنامى بودى و ياراى سخن گفتن نداشتى نيز مؤيد همين است.

#####

1. اعلام زركلى، جلد 2، صفحه 47.

#####

▲خطبه 185(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يحمد الله فيها و يثني على رسوله و يصف خلقاً من الحيوان

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است.

كه در آن از ستايش خداوند و مدح و ثناى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و سپس اسرار آفرينش گروهى از حيوانات سخن مى گويد.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را جمعى از بزرگان و مشاهيرى كه بعد از سيّد رضى مى زيسته اند در كتابهاى خود آورده اند; مانند طبرسى در احتجاج و زمخشرى در ربيع الابرار و بعضى ديگر. با توجه به تفاوتهاى قابل ملاحظه نقل آنها با آنچه سيّد رضى نقل كرده است معلوم مى شود آنها از منبع ديگرى نقل كرده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 467).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه كه يكى از جامع ترين خطبه هاى نهج البلاغه است و بيشتر از معارف الهيه سخن مى گويد در واقع از شش بخش تشكيل يافته است. در بخش اوّل ـ همانند بسيارى از خطبه هاى نهج البلاغه ـ از حمد و ستايش الهى و ذكر اسما و صفات او با تعبيرات بسيار دقيق و حساب شده، سخن به ميان آمده است.

در بخش دوم از رسالت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و مأموريت ويژه و برنامه هاى عملى او سخن مى گويد.

در بخش سوم انگشت روى آفرينش بعضى از جانداران، به عنوان نمونه زنده اى از نشانه هاى علم و قدرت پروردگار گذارده و به خصوص درباره مورچگان و آفرينش آسمان و زمين و خورشيد و ماه، بحث مى كند.

در بخش چهارم به نتيجه گيرى از آنچه گفته شد مى پردازد و عظمت آفريدگار را در پشت اين صحنه هاى شگفت انگيز نشان مى دهد و به آنهايى كه اين آيات عظمت حق را مى بينند و راه انكار را مى پويند هشدار مى دهد.

در بخش پنجم بار ديگر به آفرينش موجود اعجاب انگيز ديگرى به نام ملخ و دقايق خلقت او مى پردازد و سرانجام در بخش ششم باز به نتيجه گيرى جامعى پرداخته و خطبه را با يك بحث كلى درباره نظام آفرينش و عظمت آفريدگار و خضوع همه موجودات در برابر ذات پاك او به پايان مى رساند.

قابل توجه است كه در بسيارى از شروح نهج البلاغه نظم ميان خطبه ها از اينجا به هم مى خورد; بعضى خطبه محل بحث را كه طبق نسخه صبحى صالح خطبه 185 است، تحت شماره 231 آورده اند (مانند ابن ابى الحديد و فيض الاسلام) كه به جاى اين خطبه، خطبه همام را به شماره 185 آورده اند). و بعضى تحت شماره 227 (مانند نسخه نهج البلاغه بنياد نهج البلاغه و شرح ابن ميثم).

مرحوم شارح خويى آن را به شماره 184 ذكر كرده; ولى ما ـ همان گونه كه خوانندگان محترم مى دانند ـ بر اساس نسخه صبحى صالح پيش مى رويم.

#####

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي لاَ تُدْرِكُهُ الشَّوَاهِدُ، وَ لاَ تَحْوِيهِ الْمَشَاهِدُ، وَ لاَ تَرَاهُ النَّوَاظِرُ، وَ لاَ تَحْجُبُهُ السَّوَاتِرُ، الدَّالِّ عَلَى قِدَمِهِ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ، وَ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ عَلَى وَجُودِهِ، وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَى أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ. الَّذِي صَدَقَ فِي مِيعَادِهِ، وَ ارْتَفَعَ عَنْ ظُلْمِ عِبَادِهِ، وَ قَامَ بِالْقِسْطِ فِي خَلْقِهِ، وَ عَدَلَ عَلَيْهِمْ فِي حُكْمِهِ. مُسْتَشْهِدٌ بِحُدُوثِ الاَْشْيَاءِ عَلَى أَزَلِيَّتِهِ، وَ بِمَا وَسَمَهَا بِهِ مِنَ الْعَجْزِ عَلَى قُدْرَتِهِ، وَ بِمَا اضْطَرَّهَا إِلَيْهِ مِنَ الْفَنَاءِ عَلَى دَوَامِهِ. وَاحِدٌ لاَ بِعَدَد، وَ دَائِمٌ لاَ بِأَمَد، وَ قَائِمٌ لاَ بِعَمَد. تَتَلَقَّاهُ الاَْذْهَانُ لاَ بَمُشَاعَرَة، وَ تَشْهَدُ لَهُ الْمَرَائِي لاَ بِمُحَاضَرَة. لَمْ تُحِطْ بِهِ الاَْوْهَامُ، بَلْ تَجَلَّى لَهَا بِهَا، وَ بِهَا امْتَنَعَ مِنْهَا، وَ إِلَيْهَا حَاكَمَهَا. لَيْسَ بِذِي كِبَر امْتَدَّتْ بِهِ النِّهَايَاتُ فَكَبَّرَتْهُ تَجْسِيماً، وَ لاَ بِذِي عِظَم تَنَاهَتْ بِهِ الْغَايَاتُ فَعَظَّمَتْهُ تَجْسِيداً ; بَلْ كَبُرَ شَأْناً، وَ عَظُمَ سُلْطَاناً.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه حواس، وى را درك نمى كند، و مكانها او را در بر نمى گيرد، چشمها او را نمى بيند و پوششها وى را مستور نمى سازد، خداوندى كه با حدوث مخلوقاتش، ازليت خود را آشكار ساخته و با پيدايش موجودات، وجود خود را نشان داده و با همانند بودن آفريده ها، عدم وجود مثل و مانندى را براى ذات پاكش اثبات كرده است. خداوندى كه در وعده هايش صادق و برتر از آن است كه به بندگانش ستم روا دارد. در ميان بندگان، قيام به قسط كرده و در داورى خود، عدالت را درباره به آنها (به طور كامل) رعايت مى كند. حادث بودن اشيا را گواه بر ازليتش قرار داده و ناتوانى آنها را نشانه اى از قدرت خود، و فناى قهرى آنها را گواه بر دوام و ابديتش شمرده است. او يگانه است. اما نه يگانه عددى (بلكه مثل و مانندى ندارد)، هميشگى است; ولى نه به اين معنا كه زمان نامحدودى دارد (او برتر از زمان است) و برقرار است بى آن كه نگهدارنده اى داشته باشد. عقل ها او را در مى يابند ولى نه از طريق حواس، و چشمها او را مى بينند نه به صورت حضور جسمانى، انديشه ها هرگز به او احاطه پيدا نكرده، بلكه به وسيله انديشه بر آنها متجلّى شده است و با نيروى عقل، مسلّم گشته كه كنه ذاتش را نتوان درك كرد و انديشه هاى ژرف، افكار سستى را كه دعوى احاطه بر كنه ذاتش دارند، به محاكمه كشيده است. (او بزرگ است) اما نه به اين معنا كه حد و مرز جسمش طولانى است (او با عظمت است); اما نه به اين معنا كه ابعاد جسمانى فوق العاده بزرگى دارد، بلكه شأن و مقامش بزرگ و والاست و سلطه اش با عظمت!

▲شرح و تفسير

▲اين گونه بايد خدا را شناخت

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه بعد از ذكر حمد و ستايش پروردگار به بيان اوصاف او مى پردازد; اوصافى كه نفى جسميت و نفى حدوث و شبيه و مانند از او مى كند، حضرت مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه حواس، وى را درك نمى كند و مكانها او را در بر نمى گيرد، چشمها او را نمى بيند و پوششها وى را مستور نمى سازد»; (الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي لاَ تُدْرِكُهُ الشَّوَاهِدُ، وَ لاَ تَحْوِيهِ الْمَشَاهِدُ، وَ لاَ تَرَاهُ النَّوَاظِرُ، وَ لاَ تَحْجُبُهُ السَّوَاتِرُ).

آنچه در اوصاف چهارگانه بالا آمده امورى است كه هرگونه شائبه جسميت را از خداوند نفى مى كند، نه چشم او را مى بيند، نه حواس ديگر او را درك مى كند، نه مكانى دارد و نه چيزى او را مستور و پنهان مى سازد.

«شَواهِد» جمع «شاهِدَة» به معناى حس و «مَشاهِد» جمع «مَشْهد» به معناى مكان حضور و ظهور است. «نَواظِر» جمع «ناظِرَة» قوت بينايى است و «سَواتِر» جمع «ساتِرَه» به معناى پرده و هر چيزى است كه اشيا را مستور مى سازد.

اوصاف بالا كه در واقع برگرفته از قرآن مجيد در آيات مختلف آمده است خط بطلان بر عقيده «مُجَسِّمه» (گروهى كه براى خدا جسم قائل بودند) مى كشد و بيگانگى آنها را از تعليمات اسلام مشخص مى كند.

سپس حضرت اوصاف ديگر از جمله «ازلى» بودن خداوند و نفى هر گونه شبيه و مانند براى او را بيان مى كند و مى فرمايد: «خداوندى كه با حدوث مخلوقاتش، ازليت خود را آشكار ساخته و با پيدايش موجودات (اسرار آفرينش) وجود خود را نشان داده و با همانند بودن آفريده ها، عدم وجود مثل و مانندى را براى ذات پاكش اثبات نموده است»; (الدَّالِّ عَلَى قِدَمِهِ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ، وَ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ عَلَى وَجُودِهِ، وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَى أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ).

اساس اين دلايل سه گانه در اين نكته استوار است كه امكان ندارد سلسله علتها و معلولهاى جهان تا بى نهايت پيش رود، زيرا تسلسل باطل لازم مى آيد. بنابراين حدوث موجودات دليل بر اين است كه يك علت ازلى و ابدى كه هستيش از درون ذات اوست در اين جهان وجود دارد; همه حادثند و او قديم، همه مخلوقند و او خالق، چون ذات پاكش از هر جهت بى نهايت است شبيه و مانندى نمى تواند داشته باشد، زيرا دو وجود بى نهايت از همه جهات غير ممكن است; براى اينكه هر كدام ديگرى را محدود مى سازد، ولى مخلوقات كه از نظر زمان و مكان و همه چيز محدودند شبيه و مانند بسيار دارند.

آن گاه به ذكر دو وصف ديگر از اوصاف ذات پاك خداوند را كه جزو «صفات فعل» محسوب مى شود بيان كرده، چنين مى فرمايد: «خداوندى كه در وعده هايش صادق، و برتر از آن است كه نسبت به بندگانش ستم روا دارد (به همين دليل) در ميان بندگان، قيام به قسط كرده (و هيچ گونه تبعيض را در شرايط مساوى روا نمى دارد) و در داورى خود، عدالت را درباره آنها (به طور كامل) رعايت مى كند»; (الَّذِي صَدَقَ فِي مِيعَادِهِ، وَ ارْتَفَعَ عَنْ ظُلْمِ عِبَادِهِ، وَ قَامَ بِالْقِسْطِ فِي خَلْقِهِ، وَ عَدَلَ عَلَيْهِمْ فِي حُكْمِهِ).

آرى، در وعده هاى او چيزى جز صدق وجود ندارد، زيرا تخلّف در وعده يا به علت عجز است يا به جهت جهل و يا به دليل نياز (مثلا انسان وعده اى مى دهد، پس از انجام دادن آن ناتوان مى شود و تخلّف مى كند يا وعده اى مى دهد و بعد مى فهمد نبايد چنين وعده اى را مى داد، يا وعده اى را مى دهد بعد مى بيند تخلّف از آن به نفع اوست) بديهى است هيچ يك از اين اوصاف سه گانه: عجز و جهل و نياز در ذات پاك او راه ندارد، و به همين دليل خلف وعده درباره او متصور نمى شود.

در بيان دومين وصف، نخست به والا بودن مقام خداوند از ظلم اشاره مى كند، همان چيزى كه از نياز يا عجز و جهل سرچشمه مى گيرد. سپس انگشت بر دو شاخه از شاخه هاى عدل خدا مى گذارد كه يكى از آن دو عدم تبعيض است و ديگرى عدالت در قضاوت و داورى و مجازات و كيفر و پاداش، بنابراين جمله هاى سه گانه «وَ ارْتَفَعَ عَنْ ظُلْمِ» همه اشاره به عدالت خداوند و نفى ظلم از او در جهات مختلف است.

سپس به بيان چند وصف ديگر از اوصاف جمال و جلال خدا پرداخته و مى فرمايد: «حادث بودن اشيا را گواه بر ازليتش قرار داده و ناتوانى آنها را نشانه اى از قدرتش و فناى قهرى آنها را گواه بر دوام و ابديتش شمرده است»; (مُسْتَشْهِدٌ بِحُدُوثِ الاَْشْيَاءِ عَلَى أَزَلِيَّتِهِ، وَ بِمَا وَسَمَهَا بِهِ مِنَ الْعَجْزِ عَلَى قُدْرَتِهِ، وَ بِمَا اضْطَرَّهَا إِلَيْهِ مِنَ الْفَنَاءِ عَلَى دَوَامِهِ).

امام(عليه السلام) در نخستين جمله مى فرمايد: «خداوند حدوث اشيا را دليل بر ازليت خود قرار داده، زيرا ما در اين عالم مجموعه اى از موجودات حادث را مى بينيم كه به صورت علت و معلول زنجيروار به علتهاى گذشته باز مى گردد. آيا ممكن است اين علت و معلولهاى زنجيره اى تا بى نهايت پيش رود؟ و هر علتى خود معلول ديگرى باشد و به تعبير ديگر تسلسل علت و معلول را تا بى نهايت بپذيريم؟ پاسخ اين سؤال به يقين منفى است، زيرا مفهومش اين است كه بى نهايت نيازمند تبديل به موجود بى نياز شود يا به تعبير ديگر بى نهايت صفر تبديل به عدد گردد، بنابراين از حدوث اشيا پى به وجودى مى بريم كه از ازل بوده و هستيش از خود اوست و واجب الوجود است.

در جمله دوم به اين حقيقت اشاره مى كند كه در جبين هر موجودى نشانه عجز و ناتوانى به چشم مى خورد; عمرها محدود، قدرتها، شايستگى ها و استعدادها محدوداست، اين عجز و ناتوانى دليل بر اين است كه دست قدرت مطلقه اى در پشت سر آنهاست كه به هر كدام به مقدارى كه حكمتش اقتضا كرده، توانايى بخشيده است.

در جمله سوم سخن از فناى موجودات است، فنايى كه بى اختيار به سوى آن پيش مى روند و مرگى كه در انتظار آنهاست; چه بخواهد يا نخواهد. روشن است كه اين موجودات فانى آفريننده خود نيستند و وجودشان از ذاتشان نمى جوشد و گرنه فانى نمى شدند، بنابراين قدرتى مافوق آنهاست كه ازلى و ابدى است و اينها همه متكى به ذات پاك او هستند.

تنها نكته اى كه در اينجا باقى مى ماند اين است كه چه تفاوتى ميان جمله «مُسْتَشْهِدٌ بِحُدُوثِ الاَْشْيَاءِ عَلَى أَزَلِيَّتِهِ» و جمله اى كه در بالا گذشت («الدَّالِّ عَلَى قِدَمِهِ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ») وجود دارد؟ آيا هر دو بيان اثبات ازليت خداوند از طريق حدوث موجودات است; يعنى يك وصف است كه با دو عبارت بيان شده يا هر كدام مفهوم جداگانه اى دارد؟ فصاحت و بلاغت امام ايجاب مى كند كه هر يك نكته جديدى را القا كند.

بعيد نيست كه جمله گذشته اشاره به دلالت تكوينى باشد و جمله اخير به دلالت تشريعى; يعنى همان گونه كه حدوث موجودات با زبان تكوين دلالت بر ازليت خدا مى كند، در آيات قرآن و روايات معصومين نيز با عبارات مختلف به اين موضوع استدلال شده است. (دقت كنيد).

قرآن مجيد مى گويد: «(كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَان * وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلاَلِ وَالاِْكْرَامِ); تمام كسانى كه بر صفحه زمين هستند فانى مى شوند و تنها ذات ذوالجلال و گرامى پروردگارت باقى مى ماند».(1) و در جاى ديگر مى خوانيم: «(أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْء أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ); آيا آنها بى سبب آفريده شدند يا خود خالق خويشتنند».(2)

اين آيه در واقع اشاره به برهان عليت است كه در فلسفه براى اثبات وجود خدا آمده و آن اين است كه عالمى كه در آن زندگى مى كنيم بدون شك، حادث است. آيا اين حادث بدون علت به وجود آمده يا خود علت خويش است يا معلول علتى است كه آن هم معلول علت ديگر است و يا مخلوق خداوند واجب الوجودى است كه هستى اش در ذات اوست؟ با توجه به باطل بودن سه احتمال اوّل، احتمال چهارم تثبيت مى شود.

آن گاه امام(عليه السلام) سه وصف ديگر از اوصاف پروردگار را ذكر مى فرمايد: «او يگانه است; اما نه يگانه عددى (بلكه مثل و مانندى ندارد) هميشگى است ولى نه به اين معنا كه زمان نامحدودى دارد و برقرار است بى آنكه نگهدارنده اى داشته باشد»; (وَاحِدٌ لاَ بِعَدَد، وَ دَائِمٌ لاَ بِأَمَد، وَ قَائِمٌ لاَ بِعَمَد).

منظور از واحد عددى، اشيايى است كه شبيه و مانند و دوم و سوم براى آنها امكان دارد ولى يك فرد بيشتر از آن موجود نشده است; مانند خورشيد در منظومه شمسى كه يكى بيش نيست ولى دومى براى آن تصور مى شود.

اين معنا درباره خداوند متصور نيست، زيرا وجود او از هر جهت بى نهايت است و تعدد در آن امكان پذير نيست، بنابراين وحدت ذات پاك او وحدت عددى نيست، بلكه به اين معناست كه شبيه و نظير و مثل و مانند ندارد، همان چيزى كه در سوره توحيد آمده است: (وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ كُفُواً أَحَدٌ)(3) و به تعبير ديگر در واحد عددى تعدد امكان پذير است; ولى در واحد ذاتى امكان پذير نيست.

در جمله دوم «دَائِمٌ لاَ بِأَمَد» اشاره به اين مى كند كه دوام وجود خداوند، دوام زمانى نيست زيرا ذات پاك او فوق زمان و مكان است بلكه دوام او همان دوام ذاتى است.

جمله «قَائِمٌ لاَ بِعَمَد» مفهومش آن است كه قيام او به ذات اوست; نه به كمك ديگرى و به بيان ديگر قائم بودن مفهومى مادى دارد و آن اينكه چيزى روى پاى خود بايستد يا به كمك ستونى برپا باشد، و مفهومى مافوق مادى دارد و آن اينكه وجودى مدير و مدبر عالَم هستى باشد آن هم بدون اتكا بر چيز ديگرى و قائم بودن خداوند به همين معناست.

به بيانى ديگر، همه موجودات وابسته به ذات پاك او هستند و او قائم به ذات پاك خويش.

سپس كلام امام(عليه السلام) اوج مى گيرد و براى معرفى ذات پاك خدا تا آنجا كه انديشه هاى بشرى اجازه مى دهد پيش مى رود و ذات پاكش را به طريق ماهرانه اى كه نه به تشبيه انجام و نه به تعطيل معرفت ضمن چند جمله كوتاه و پرمعنا معرفى كرده، مى فرمايد: «عقلها او را در مى يابند; ولى نه از طريق حواس و چشمها او را مى بينند; ولى نه به صورت حضور جسمانى»; (تَتَلَقَّاهُ الاَْذْهَانُ لاَ بَمُشَاعَرَة(4)، وَ تَشْهَدُ لَهُ الْمَرَائِي(5) لاَ بِمُحَاضَرَة(6)).

اشاره به اينكه آثار عظمت و قدرت و علم و حكمت او كه سراسر جهان را پركرده دليل روشنى بر وجود اوست; وجودى كه پشت پرده غيب و در ماوراى طبيعت قرار گرفته و همه جا را تجليگاه علم و قدرت خود قرار داده است.

در ادامه و تكميل اين سخن مى فرمايد: «انديشه ها هرگز به او احاطه پيدا نكرده بلكه به وسيله انديشه بر آنها متجلّى شده و با نيروى عقل، مسلّم گشته كه كنه ذاتش را نتوان درك كرد و انديشه هاى ژرف، افكار سستى را كه دعواى احاطه بر كنه ذاتش دارند، به محاكمه كشيده است»; (لَمْ تُحِطْ بِهِ الاَْوْهَامُ(7)، بَلْ تَجَلَّى لَهَا(8) بِهَا، وَ بِهَا امْتَنَعَ مِنْهَا، وَ إِلَيْهَا حَاكَمَهَا).

امام(عليه السلام) طبق آنچه در بالا آمد هم مذهب تعطيل را ابطال مى كند و هم تشبيه را; يعنى به آنها كه مى گويند: ما درباره صفات خدا چيزى جز صفات سلبيه را نمى فهميم، و آنها كه خدا را سرحد تا ممكنات پايين مى آورند و صفات محدود ممكن را براى او قائل مى شوند، اخطار مى كند هر دو راه خطا مى پويند از يك سو از تلقى اذهان و تجلى صفات سخن مى گويد و از سوى ديگر از عدم احاطه افكار به ذات پاك و صفات او، كه نتيجه آن، اين مى شود كه ما نسبت به ذات و صفات خداوند علم اجمالى داريم، هر چند از شرح و تفصيل آن عاجز و ناتوانيم.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه و تكميل اين سخن مى فرمايد: «(او بزرگ است) اما نه به اين معنا كه حد و مرز جسمش طولانى است (او با عظمت است) اما نه به اين معنا كه ابعاد جسمانى فوق العاده بزرگ دارد، بلكه شأن و مقامش بزرگ و والاست و سلطه اش با عظمت!»; (لَيْسَ بِذِي كِبَر امْتَدَّتْ بِهِ النِّهَايَاتُ فَكَبَّرَتْهُ تَجْسِيماً، وَ لاَ بِذِي عِظَم تَنَاهَتْ بِهِ الْغَايَاتُ فَعَظَّمَتْهُ تَجْسِيداً ; بَلْ كَبُرَ شَأْناً، وَ عَظُمَ سُلْطَاناً).

اشاره به اينكه وقتى مى گوييم الله اكبر (خداوند از همه چيز بزرگتر است) گاه به ذهن افراد ناآگاه چنين مى آيد كه ابعاد وجودى او شرق و غرب و شمال و جنوب عالم را پر كرده است و هنگامى كه مى گوييم خداوند عظمت دارد فكر مى كنند نسبت به موجودات ديگر مانند كوهها و درياها و آسمانها چنين است، در حالى كه بزرگى و عظمت خدا جنبه جسمانى ندارد، بلكه عظمت و بزرگى معنوى است، زيرا اگر او داراى جسم بزرگى بود حتماً اجزايى داشت و نهايتى و زمان و مكانى، حال آنكه از همه اينها برتر و بالاتر است و چه زيبا فرمود امام صادق(عليه السلام) آنجا كه شخصى در حضورش گفت: الله اكبر، امام(عليه السلام) از او پرسيد: خدا از چه چيز بزرگتر است؟ عرض كرد: «من كل شىء» (از همه چيز) امام(عليه السلام)فرمود: در اين صورت خدا را محدود (به زمان و مكان) ساختى. آن مرد عرض كرد: پس چه بگويم؟ فرمود: بگو: «اللهُ اَكْبَر مِنْ أنْ يُوصَفَ ; خداوند برتر از آن است كه به وصف درآيد».(9) اشاره به اينكه ما هر وصفى براى او قائل شويم در نهايت از اوصاف مخلوقات است، زيرا در فكر ما بيش از اين نمى گنجد، بنابراين او برتر از همه اين اوصاف است.

قرآن مجيد نيز مى گويد: «(سُبْحَانَ اللهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلاَّ عِبَادَ اللهِ الْمُخْلَصِينَ); منزه است خداوند از توصيف آنها مگر بندگان مخلص خدا».(10) (كه او را به آنچه شايسته است وصف مى كنند).

#####

1. الرحمن، آيه 26 و 27.

2. طور، آيه 35.

3. در شرح خطبه 65 در جلد سوم همين شرح به حديث پرمعنايى اشاره كرديم كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) در پاسخ شخص سؤال كننده اى كه درباره يگانگى خداوند از آن حضرت چيزى پرسيد، بيان فرموده كه براى واحد چهار معنا ذكر مى كند دو معناى آن درباره خداوند غير ممكن است و دو معناى آن صحيح است. (ر.ك: جلد 3، صفحه 70).

4. «مُشاعَرَة» به معناى درك به وسيله حواس است و از شعور به معناى احساس گرفته شده است.

5. «مَرائى» جمع «مِرآة» به معناى آينه است و گاه به چشم، آينه اطلاق مى شود، زيرا عكس موجودات در آن مى افتد.

6. «مُحاضَرَة» به معناى حضور و مجالست است.

7. «اَوْهام» جمع «وَهْم» بر وزن «فهم» در لغت به معناى خطورات قلبى است و در استعمالات روزمره ما در فارسى به معناى پندارهاى باطل يا مشكوك است; ولى قرائن نشان مى دهد كه در خطبه بالا و موارد ديگرى از خطبه هاى نهج البلاغه درباره «انديشه هاى دور پرواز» استعمال شده است.

8. «تَجلّى لَها» ضميرهاى شش گانه اى كه در اين جمله و دو جمله بعد است همه بازگشت به اوهام (عقول) مى كند و مفهومش در جمله اوّل اين است كه خداوند از طريق ادراكات عقلى و نظاماتى را كه عقل در جهان آفرينش مى بيند بر عقل ها تجلّى كرده و از طريق درك عقل، عدم امكان درك ذاتش بر عقول مسلّم شده است و به وسيله نيروى عقل عقل هاى قاصر مدّعى درك كنه ذاتش را به محاكمه كشيده است (دقّت كنيد). بعضى احتمالات ديگر درباره مرجع اين ضماير داده شده كه صحيح به نظر نرسيد.

9. الكافى، جلد 1، صفحه 117، حديث 8.

10. صافات، آيات 159 و 160.

#####

▲بخش دوم

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الصَّفِيُّ، وَ أَمِينُهُ الرَّضِيُّ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ أَرْسَلَهُ بِوُجُوبِ الْحُجَجِ، وَ ظُهُورِ الْفَلَجِ، وَ إِيضَاحِ الْمَنْهَجِ ; فَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ صَادِعاً بِهَا، وَ حَمَلَ عَلَى الْمَحَجَّةِ دالاّ عَلَيْهَا، وَ أَقَامَ أَعْلاَمَ الاِْهْتِدَاءِ وَ مَنَارَ الضِّيَاءِ، وَ جَعَلَ أَمْرَاسَ الاِْسْلاَمِ مَتِينَةً، وَ عُرَى الاِْيمَانِ وَثِيقَةً.

### ترجمه

و گواهى مى دهم كه محمّد بنده و فرستاده برگزيده و امين مرضىّ اوست ـ درود خدا بر او و خاندانش باد ـ (خداوند) او را براى بيان حجتهاى لازم و پيروزى آشكار (حق بر باطل) و روشن ساختن راه حق فرستاد. او رسالت خود را آشكارا ابلاغ كرد و انسانها را بر مسير حق قرار داد در حالى كه راه پيشرفت را به آنها نشان داده بود، پرچمهاى هدايت را برافراشت و نشانه هاى روشن را برپا ساخت، ريسمانهاى (خيمه) اسلام را محكم نمود و دستگيره هاى ايمان را استوار ساخت.

▲شرح و تفسير

▲ابعاد وجودى پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله)

امام(عليه السلام) به دنبال بخش اوّل اين خطبه كه متكفّل بيان دقيق ترين صفات جمال و جلال خدا بود به اصل دوّم دين; يعنى شهادت به رسالت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مى پردازد و او را با صفاتى كه بيانگر همه ابعاد وجودى آن حضرت است وصف مى كند و مى گويد: «و گواهى مى دهم كه محمّد بنده و فرستاده برگزيده و امين مرضىّ اوست، درود خدا بر او و خاندانش باد»; (وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الصَّفِيُّ، وَ أَمِينُهُ الرَّضِيُّ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ).

به يقين اگر خداوند كسى را بر مى گزيند و او را امين مى داند و از وى راضى مى شود به دليل خلوص كامل و صفا و پاكى او در همه جهات است و اين تعبيرات اشاره اى به مسئله عصمت پيامبر از هرگونه خطا و گناه است.

سپس به برنامه هاى مختلف و اهداف بعثت آن حضرت پرداخته، چنين مى فرمايد: «او را براى بيان حجتهاى لازم و پيروزى آشكار (حق بر باطل) و روشن ساختن راه حق فرستاد»; (أَرْسَلَهُ بِوُجُوبِ الْحُجَجِ، وَ ظُهُورِ الْفَلَجِ(1)، وَ إِيضَاحِ الْمَنْهَجِ).

به اين ترتيب در جمله هاى سه گانه بالا اهداف بعثت را كه اتمام حجت و پيروزى حق بر باطل و روشن ساختن راه سعادت است بيان فرموده است.

آن گاه به برنامه هاى عملى پيامبر پرداخته، چنين مى فرمايد: «او رسالت خود را آشكارا ابلاغ كرد، و انسانها را بر مسير حق قرار داد، در حالى كه راه پيشرفت را به آنها نشان داده بود، پرچمهاى هدايت را برافراشت و نشانه هاى روشن را برپا ساخت، ريسمانهاى (خيمه) اسلام را محكم نمود و دستگيره هاى ايمان را استوار ساخت» (فَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ صَادِعاً(2) بِهَا، وَ حَمَلَ عَلَى الْمَحَجَّةِ دالاّ عَلَيْهَا، وَ أَقَامَ أَعْلاَمَ الاِْهْتِدَاءِ وَ مَنَارَ الضِّيَاءِ، وَ جَعَلَ أَمْرَاسَ(3) الاِْسْلاَمِ مَتِينَةً، وَ عُرَى(4) الاِْيمَانِ وَثِيقَةً).

در آغاز، سخن از پرداختن به ابلاغ رسالت الهى به طور كلى به ميان آمده است، همان گونه كه در قرآن مجيد مى فرمايد: «(فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ);

آنچه را مأموريت دارى آشكارا بيان كن و از مشركان روى بگردان».(5) سپس از جزئيات اين برنامه سخن مى گويد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) مردم را از بيراهه به جاده اصلى دعوت كرد و دلايل و نشانه ها را براى پيمودن اين راه به آنها گوشزد نمود و چراغ هاى نورانى بر سر هر راه نهاد تا به هنگام تاريكى نيز از ادامه مسير باز نايستند و سرانجام با بيانات كافى و تدبيرهاى سازنده رشته هاى اسلام را محكم ساخت و دستگيره هاى ايمان را استحكام بخشيد.

كمتر كلامى را مى توان پيدا كرد كه در عين كوتاهى و فشردگى اين همه مطلب را درباره اهداف و برنامه هاى پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بيان كند.

جمله «جَعَلَ أَمْرَاسَ الاِْسْلاَمِ مَتِينَةً» گويا اسلام را به خيمه اى تشبيه مى كند كه ريسمانهاى محكمى از هر سو آن را به زمين هاى اطراف متصل كرده است تا تندبادها نتواند آن را از جا بر كند اين ريسمانها امورى مانند جمعه و جماعات و حج و زكات و جهاد و امر به معروف و نهى از منكر است كه هميشه حوزه اسلام را حفظ كرده و از آن دفاع مى نمايد، هر جا اين تعليمات اسلامى پياده شود اسلام بيمه مى شود و هرگاه ضعيف گردد دشمنان بر مسلمين چيره خواهند شد.

جمله «وَ عُرَى الاِْيمَانِ وَثِيقَةً» ايمان را تشبيه به تنابى كرده كه دستگيره هاى مختلفى در آن است و براى نجات از قعر چاه، يا نجات در پرتگاه ها بايد به اين دستگيره ها چسبيد. بديهى است اگر اين دستگيره ها سست و ضعيف باشد نه تنها انسان نجات نمى يابد، بلكه گرفتار سقوط خطرناكى مى شود. اين دستگيره ها همان فروع و تعليمات اسلام در برنامه هاى مختلف عبادى و اجتماعى است كه در احاديث نيز به آن اشاره شده است. از جمله در حديث است كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) روزى از يارانش سؤال كرد: «أىّ عُرَى الإيمانِ أَوْثَق؟; كدام يك از دستگيره هاى ايمان محكم تر است؟» جمعى گفتند: خدا و پيامبرش آگاهترند؟ و بعضى از نماز يا زكات و... نام بردند. رسول خدا(صلى الله عليه وآله)فرمود: «آنچه گفتيد داراى فضيلت است; ولى پاسخ اصلى نيست»: «وَ لكِنْ أوْثَقُ عُرَى الإيمانِ الحُبُّ فِى اللهِ وَ البُغْضُ فِى اللهِ وَ تَولّي اَوْلِياءَ اللهِ وَالتّبري مِنْ اَعْداءِ اللهِ; محكمترين دستگيره هاى ايمان دوست داشتن براى خدا و دشمن داشتن براى خداست، و محبّت اولياء الله و بيزارى از اعداء الله است».(6)

البتّه مفاهيم اخلاقى همچون توكل و تفويض و تسليم و رضا و صبر و يقين و مانند آنها كه در روايات به آن اشاره شده نيز مى تواند به عنوان دستگيره هاى ايمان معرفى شود و هيچ كدام با يكديگر منافاتى ندارند.

#####

1. «فلج» به معناى پيروزى است; خواه پيروزى در استدلال باشد يا در عمل.

2. «صادع» از ريشه «صدع» بر وزن «صبر» در اصل به معناى شكافتن است و از آنجا كه به هنگام زمين گياهان ظاهر مى شوند، معناى ظهور نيز در آن نهفته است.

3. «امراس» جمع «مَرَس» بر وزن «مرض» و «مرس» نيز جمع «مرسه» به معناى تناب است.

4. «عرى» جمع «عروه» به معناى دستگيره و دستاويز است.

5. حجر، آيه 94.

6. الكافى، جلد 2، صفحه 126، حديث 6.

#####

▲بخش سوم

وَ لَوْ فَكَّرُوا فِي عَظِيمِ الْقُدْرَةِ، وَ جَسِيمِ النِّعْمَةِ، لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِيقِ، وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ، وَ لكِنِ الْقُلُوبُ عَلِيلَةٌ، وَالْبَصَائِرُ مَدْخُولَةٌ! أَلاَ يَنْظُرُونَ إِلَى صَغِيرِ مَا خَلَقَ، كَيْفَ أَحْكَمَ خَلْقَهُ، وَ أَتْقَنَ تَرْكِيبَهُ، وَ فَلَقَ لَهُ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ، وَ سَوَّى لَهُ الْعَظْمَ وَالْبَشَرَ! انْظُرُوا إِلَى النَّمْلَةِ فِي صِغَرِ جُثَّتِهَا، وَ لَطَافَةِ هَيْئَتِهَا، لاَ تَكَادُ تُنَالُ بِلَحْظِ الْبَصَرِ، وَ لاَ بِمُسْتَدْرَكِ الْفِكَرِ، كَيْفَ دَبَّتْ عَلَى أَرْضِهَا، وَ صُبَّتْ عَلَى رِزْقِهَا، تَنْقُلُ الْحَبَّةَ إِلَى حُجْرِهَا، وَ تُعِدُّهَا فِي مُسْتَقَرِّهَا. تَجْمَعُ فِي حَرِّهَا لِبَرْدِهَا، وَ فِي وِرْدِهَا لِصَدْرِهَا ; مَكْفُولٌ بِرِزْقِهَا، مَرْزُوقَةٌ بِوِفْقِهَا ; لاَ يُغْفِلُهَا الْمَنَّانُ، وَ لاَ يَحْرِمُهَا الدَّيَّانُ، وَ لَوْ فِي الصَّفَا الْيَابِسِ، وَالْحَجَرِ الْجَامِسِ! وَ لَوْ فَكَّرْتَ فِي مَجَارِي أَكْلِهَا، فِي عُلْوِهَا وَ سُفْلِهَا، وَ مَا فِي الْجَوْفِ مِنْ شَرَاسِيفِ بَطْنِهَا، وَ مَا فِي الرَأْسِ مِنْ عَيْنِهَا وَ أُذُنِهَا، لَقَضَيْتَ مِنْ خَلْقِهَا عَجَباً، وَ لَقِيتَ مِنْ وَصْفِهَا تَعَباً! فَتَعَالَى الَّذِي أَقَامَهَا عَلَى قَوَائِمِهَا، وَ بَنَاهَا عَلَى دَعَائِمِهَا! لَمْ يَشْرَكْهُ فِي فِطْرَتِهَا فَاطِرٌ، وَ لَمْ يُعِنْهُ عَلَى خَلْقِهَا قَادِرٌ. وَ لَوْ ضَرَبْتَ فِي مَذَاهِبِ فِكْرِكَ لِتَبْلُغَ غَايَاتِهِ، مَا دَلَّتْكَ الدَّلاَلَةُ إِلاَّ عَلَى أَنَّ فَاطِرَ النَّمْلَةِ هُوَ فَاطِرُ النَّخْلَةِ، لِدَقِيقِ تَفْصِيلِ كُلِّ شَيْء، وَ غَامِضِ اخْتِلاَفِ كُلِّ حَيٍّ. وَ مَا الْجَلِيلُ وَ اللَّطِيفُ، وَ الثَّقِيلُ وَ الْخَفِيفُ، وَ الْقَوِيُّ وَ الضَّعِيفُ، فِي خَلْقِهِ إِلاَّ سَوَاءٌ.

### ترجمه

اگر در عظمت قدرت (خداوند) و اهميّت نعمت او مى انديشيدند، به راه راست باز مى گشتند، و از آتش سوزان دوزخ مى ترسيدند; ولى دلها بيمار و چشمهاى بصيرت معيوب است، آيا به مخلوقات كوچكى كه خدا آفريده، نمى نگرند كه چگونه آفرينش آنها را دقيق و حساب شده و تركيب آنها را متقن ساخته، گوش و چشم براى آنها آفريده و استخوان و پوست آنها را مرتّب نموده است. به اين مورچه نگاه كنيد با آن جثه كوچك و اندام ظريفش كه از كوچكى درست، با چشم ديده نمى شود و در انديشه نمى گنجد; ولى با اين حال چگونه روى زمين (ناهموار و پر سنگلاخ) راه مى رود و به روزيش دست مى يابد، دانه ها را (از راه هاى دور و نزديك) به لانه اش منتقل مى كند و در جايگاه مخصوص نگهدارى مى نمايد. در فصل گرما براى سرما، و به هنگام توانايى براى روز ناتوانى، ذخيره مى كند، روزيش (از سوى خدا) تضمين شده و خوراك موافق طبعش در اختيار او قرار گرفته است، خداوند منّان هرگز از او غافل نمى شود و پروردگار مدبّر محرومش نمى سازد، هر چند در دل سنگ سخت و خشك و در ميان صخره اى فاقد رطوبت باشد.

اگر در مجارى خوراك و در بالا و پايين دستگاه گوارش او و آنچه در جوفش از اطراف دنده ها وجود دارد و آنچه در سر او از چشم و گوش قرار گرفته، بينديشى شگفت زده خواهى شد و از وصف عجايب او به زحمت خواهى افتاد. پس بزرگ و بلند مرتبه است خداوندى كه مورچه را روى دست و پا (ى ضعيف و ظريفش) برپا داشته و او را بر ستونهاى محكمى (نسبت به او) بنا نهاده است. هيچ آفريدگارى در آفرينش اين حشره با او شريك نبوده و هيچ قدرتمندى او را در آفرينش آن يارى نكرده است. اگر همه راههاى فكر وانديشه را طى كنى تا به آخر رسى، همه دلايل به تو مى گويد كه آفريننده مورچه كوچك همان آفريدگار درخت (تناور) نخل است، زيرا ساختمان اجزاى هر موجودى دقيق است و هر مخلوق زنده اى در درون خود اعضاى مختلف و پيچيده اى دارد. (به يقين) بزرگ و كوچك، سنگين و سبك، قوىّ و ضعيف، همه در خلقتش يكسان است و در برابر قدرتش همگون!

###

▲شرح و تفسير

▲قدرت بى نظير او در آفرينش موجودات كوچك و بزرگ

در ادامه بحث اين خطبه كه از خداشناسى آغاز شد و با پيامبرشناسى ادامه يافت، امام(عليه السلام) بار ديگر به خداشناسى باز مى گردد و اين بار به ادله اثبات وجود خداوند و علم و قدرت بى پايان او مى پردازد و به آنها كه از بيراهه مى روند هشدار داده و مى فرمايد: «اگر در عظمت قدرت (خداوند) و اهميّت نعمت او مى انديشيدند، به راه راست باز مى گشتند و از آتش سوزان (دوزخ) مى ترسيدند»; (وَ لَوْ فَكَّرُوا فِي عَظِيمِ الْقُدْرَةِ، وَ جَسِيمِ النِّعْمَةِ، لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِيقِ، وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ).

اشاره به دو چيز است كه اگر انديشه ها در آن به كار گرفته شود آثار آن به زودى در اعمال انسان آشكار مى شود; نخست انديشه در عظمت قدرت خدا، كه كرات عظيم آسمانى و ميلياردها ستاره در يك كهكشان و صدها ميليون كهكشان آفريده و كرانه هاى ملك عظيم او بر هيچ كس روشن نيست و آنچه را درباره عظمت جهان مى گوييم مربوط به چيزى است كه در قلمرو علم قاصر ما قرار گرفته واى بسا تمام اينها همچون برگ درختى باشد كه بر پيكر درخت سر به آسمان كشيده اى در ميان جنگلى قرار دارد. انديشه در اين امر سبب مى شود كه انسان در برابر چنين قدرتى خاضع گردد، سر بر آستانش نهد دل به او ببندد و زندگى خود را با نام و ياد او نورانى سازد.

ديگر اينكه در نعمتهايى بيانديشد كه همه وجود ما را در برگرفته و از لحظه انعقاد نطفه تا پايان عمر ادامه دارد; خورشيد و ماه و آسمان و زمين را به خدمت ما گماشته و ابرها و بادها و بارانها را سر بر فرمان ما نهاده، در همه جا خوان نعمتش را گسترده و همه را روزى خوار خود ساخته است.

به يقين شكر نعمت كه در فطرت هر انسانى است او را به دنبال شناخت منعم مى فرستد.

حضرت در ادامه مى فرمايد: چه عاملى سبب مى شود كه با وجود اين انگيزه هاى قوى، انسان از راه بماند و به بيراهه كشيده شود و عذاب دردناك الهى دامان او را بگيرد. مى فرمايد: «ولى دلها بيمار و چشمهاى بصيرت معيوب است» (وَ لكِنِ الْقُلُوبُ عَلِيلَةٌ، وَالْبَصَائِرُ مَدْخُولَةٌ!(1)).

در اينجا امام(عليه السلام) به دو علت عمده اشاره مى كند، زيرا منظور از «قلوب»، عقلهاست كه بر اثر هوا و هوسها و آفات ديگر، شناخت از كار مى افتد و منظور از «بصائر»، چشمهاى بصيرت است كه پرده هاى گناه و تعصب و خودخواهى بر روى آن افكنده مى شود.

بديهى است آنها هرگز در اصل خلقت چنين نبوده، بلكه بر اثر غفلت و هوا و هوس و شهوت به اين روز افتاده اند. امام(عليه السلام) در اين عبارت كوتاه، اشاره به موانع شناخت مى كند كه در آيات قرآن نيز آمده است: «(كَلاَّ بَلْ رَانَ عَلى قُلُوبِهِمْ مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ); چنين نيست كه آنها خيال مى كنند، بلكه اعمالشان چون زنگارى بر دل هاى آنها نشسته است».(2) و در جاى ديگر مى فرمايد: «(أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللهُ عَلى عِلْم وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً); آيا ديدى كسى را كه معبود خود را هواى نفس خويش قرار داده و خداوند او را با آگاهى (بر اينكه شايسته هدايت نيست) گمراه ساخته و بر گوش و دلش مهر زده و بر چشمش پرده افكنده است».(3)

همان گونه كه در آيات بيشمارى نيز همگان را دعوت به مطالعه اسرار آفرينش و تفكّر در قدرت و نعمتهاى خدا كرده تا از اين طريق به راه راست پى برند.

سپس امام(عليه السلام) بعد از بيان مسأله اسرار آفرينش به صورت كلّى انگشت روى بخشى از موجودات شگفت انگيز جهان آفرينش مى گذارد و مى فرمايد: «آيا به مخلوقات كوچكى كه خدا آفريده، نمى نگرند كه چگونه آفرينش آنها را دقيق و حساب شده و تركيب آنها را متقن ساخته، و گوش و چشم براى آنها آفريده و استخوان پوست آنها را مرتّب كرده است»; (أَلاَ يَنْظُرُونَ إِلَى صَغِيرِ مَا خَلَقَ، كَيْفَ أَحْكَمَ خَلْقَهُ، وَ أَتْقَنَ تَرْكِيبَهُ، وَ فَلَقَ لَهُ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ، وَ سَوَّى(4) لَهُ الْعَظْمَ وَالْبَشَرَ(5)!).

در اينجا امام(عليه السلام) به امور ششگانه اى درباره حيوانات و حشرات بسيار كوچك اشاره مى كند; آفرينش مستحكم، تركيب صحيح، دارا بودن گوش و چشم و نظم خاص استخوان و پوست. آرى در عين كوچكى، همه اعضا و ابزار مورد نياز در اختيار آنهاست و آنچه را خداوند به حيوان عظيمى همچون فيل و كرگدن داده، به آنها نيز به نسبت اندام و نيازشان بخشيده است و به يقين آفرينش اين موجودات كوچك به جهت ظرافت و دقت عجيبى كه در آنها به كار رفته از آفرينش موجودات عظيم مهمتر است.

آن گاه امام وارد مرحله دقيق ترى مى شود و از ميان موجودات كوچك به شرح بسيار جالبى درباره دو مخلوق صغير كه غالباً انسانها درباره آفرينش آن دو نمى انديشند مى پردازد; نخست درباره مورچه چنين مى فرمايد: «به اين مورچه نگاه كنيد با آن جثه كوچك و اندام ظريفش كه از كوچكى درست، با چشم ديده نمى شود و در انديشه نمى گنجد»; (انْظُرُوا إِلى النَّمْلَةِ فِي صِغَرِ جُثَّتِهَا، وَ لَطَافَةِ هَيْئَتِهَا، لاَ تَكَادُ تُنَالُ بِلَحْظِ الْبَصَرِ، وَ لاَ بِمُسْتَدْرَكِ الْفِكَرِ).

سپس مى افزايد: « ولى با اين حال چگونه روى زمين (ناهموار و پر سنگلاخ) راه مى رود و به روزيش دست مى يابد، دانه ها را (از راه هاى دور و نزديك) به لانه اش منتقل مى كند و در جايگاه مخصوص نگهدارى مى نمايد. در فصل گرما براى سرما و به هنگام توانايى براى روزناتوانى ذخيره مى كند»; (كَيْفَ دَبَّتْ عَلَى أَرْضِهَا، وَ صُبَّتْ عَلَى رِزْقِهَا، تَنْقُلُ الْحَبَّةَ إِلَى حُجْرِهَا، وَ تُعِدُّهَا فِي مُسْتَقَرِّهَا. تَجْمَعُ فِي حَرِّهَا لِبَرْدِهَا، وَ فِي وِرْدِهَا(6) لِصَدْرِهَا(7)).

آرى، اين موجود ضعيف و ناتوان به قدرى هوشيار است كه راه و رسم زندگى خود را به خوبى مى داند، با اين دست و پاى كوچك كوه و دشت و بيابان و درختها را جولانگاه خود قرار مى دهد و آن دسته از مواد غذايى كه با مزاج او سازگار است از ميان مواد مختلف بر مى گزيند و دانه هاى غذايى را از راه هاى دور و نزديك به لانه خود مى برد; دانه هايى را انتخاب مى كند كه از پيچ و خم لانه بگذرد و مشكلى براى عبور و مرور ساير همنوعانش ايجاد نكند. دانه ها را در جايگاه مخصوص جاى مى دهد به گونه اى كه فاسد نشود. در فصل تابستان با يك الهام درونى بى آن كه زمستان را ديده باشد ـ يعنى متولّد همان سال باشد ـ پيش بينى ايّامى را كه برف و باران سراسر روى زمين را گرفته و جمع آورى روزى را بر او غير ممكن ساخته مى كند و درست به اندازه نيازش با دورانديشى مواد غذايى را ذخيره مى سازد.

در ادامه مى افزايد: «روزيش (از سوى خدا) تضمين شده و خوراك موافق طبعش در اختيار او قرار گرفته، خداوند منّان هرگز از او غافل نمى شود، و پروردگار مدبّر محرومش نمى سازد، هر چند در دل سنگى سخت و خشك و در ميان صخره اى فاقد رطوبت باشد»; (مَكْفُولٌ بِرِزْقِهَا، مَرْزُوقَةٌ بِوِفْقِهَا ; لاَ يُغْفِلُهَا الْمَنَّانُ، وَ لاَ يَحْرِمُهَا الدَّيَّانُ(8)، وَ لَوْ فِي الصَّفَا(9) الْيَابِسِ، وَالْحَجَرِ الْجَامِسِ!(10)).

اشاره به اينكه خداوند منان اين موجودات كوچك را كه در دشتها و بيابانها و كوهها زندگى مى كنند از نظر لطفش دور نداشته هر غذايى كه موافق طبع آنهاست در اختيارشان قرار داده است، حتى اگر در دل سنگ سخت و خشكى زندگى كنند غذا و رطوبت لازم را هر چند از طريق هوا باشد براى آنها فراهم مى كند و با الهام درونى آنها را وادار مى سازد كه در ايّام توانايى براى روزهاى ناتوانى ذخيره كنند و اين واقعاً حيرت آور است.

آيا اين حشره مى داند چند روز از زمستان را نمى تواند از لانه بيرون آيد؟ آيا مى فهمد كه جيره غذايى او در اين مدت چه اندازه است؟ آيا توجه دارد چه موادى ممكن است در اين مدت سالم بماند و فاسد نشود؟ و آيا خبر دارد كه اين مواد در كجاست و از چه جايى بايد به دست آورد؟

آرى همه اينها را مى داند و استاد ازل به او آموخته است.

سپس امام(عليه السلام) ساختمان شگفت آور اين موجود زنده كوچك را با نيروى فكر و انديشه تشريح مى كند و مى فرمايد: «اگر در مجارى خوراك و در بالا و پايين دستگاه گوارش او و آنچه در جوفش از جوانب دنده ها وجود دارد و آنچه در سر او از چشم و گوش قرار گرفته، بينديشى شگفت زده خواهى شد و از وصف عجايب آن به زحمت خواهى افتاد»; (وَ لَوْ فَكَّرْتَ فِي مَجَارِي أَكْلِهَا، فِي عُلْوِهَا وَ سُفْلِهَا، وَ مَا فِي الْجَوْفِ مِنْ شَرَاسِيفِ(11)بَطْنِهَا، وَ مَا فِي الرَأْسِ مِنْ عَيْنِهَا وَ أُذُنِهَا، لَقَضَيْتَ مِنْ خَلْقِهَا عَجَباً، وَ لَقِيتَ مِنْ وَصْفِهَا تَعَباً!).

اشاره به اينكه اگر انسان در آفرينش اين موجود كوچك كه به زحمت ديده مى شود دقت كند، و پرده هاى غفلت را كه ناشى از عادى شدن مسئله است كنار بزند، به راستى يك دنيا شگفتى در آن ديده مى شود; در سر بسيار كوچك او هم چشم است و هم گوش و هم دهان و دو شاخكى همچون دو آنتن دارد كه براى برقرارى ارتباط از آن استفاده مى كند و در شكمش چيزى همانند معده و روده است و دنده هاى بسيار ظريف و كوچكى از هر طرف آن را احاطه كرده است. اعصاب و عضلات ظريفش به اندازه نياز اوست و مغز كوچكش مديريت زندگى پيچيده او را بر عهده گرفته، پاهايش مفاصل مختلف دارد و هر مفصلى همچون مفاصل حيوانات بزرگ كار ويژه اى انجام مى دهد.

سپس امام(عليه السلام) به نتيجه گيرى از بيان بالا پرداخته، چنين مى فرمايد: «پس بزرگ و بلند مرتبه است خداوندى كه مورچه را روى دست و پا (ى ضعيف و ظريفش) برپا داشته و او را بر ستونهاى محكمى (نسبت به او) بنا نهاده است، هيچ آفريدگارى در آفرينش اين حشره با او شريك نبود و هيچ قدرتمندى او را در آفرينش آن يارى نكرده است»; (فَتَعَالَى الَّذِي أَقَامَهَا عَلَى قَوَائِمِهَا، وَ بَنَاهَا عَلَى دَعَائِمِهَا! لَمْ يَشْرَكْهُ فِي فِطْرَتِهَا فَاطِرٌ، وَ لَمْ يُعِنْهُ عَلَى خَلْقِهَا قَادِرٌ).

امام(عليه السلام) در اين عبارت همگان را به دو موضوع توجه مى دهد و آن اينكه خداوند اين پيكر ظريف را بر دست و پاى ظريفى كه توان حمل آن را دارد بلكه گاه كوله بار سنگينى كه چندين برابر وزن اوست بر دوش مى گيرد، استوار ساخته و عجب اينكه با كوله بارش از ديوار صاف بالا مى رود و گاه به سقف مى چسبد و به راه خود ادامه مى دهد كارى كه از هيچ انسان قهرمانى ساخته نيست. اضافه بر اين براى او اسكلتى متناسب حالش آفريده كه امام از آن تعبير به دعائم (ستونها) فرموده است. اين اسكلت نه چندان سنگين است كه از توان حركت او بكاهد و نه آن قدر سبك و ظريف كه نتواند هيأت او و محتواى درون وجودش را نگهدارد.

آن گاه به نكته مهم ديگرى اشاره كرده، مى فرمايد: «اگر تمام راه هاى فكر وانديشه را طى كنى تا به آخر برسى همه دلايل به تو مى گويد كه آفريننده مورچه كوچك همان آفريدگار درخت (تناور) نخل است، زيرا ساختمان اجزاى هر موجودى دقيق است و هر مخلوق زنده اى در درون خود اعضاى مختلف و پيچيده اى دارد»; (وَ لَوْ ضَرَبْتَ فِي مَذَاهِبِ فِكْرِكَ لِتَبْلُغَ غَايَاتِهِ، مَا دَلَّتْكَ الدَّلاَلَةُ إِلاَّ عَلَى أَنَّ فَاطِرَ النَّمْلَةِ هُوَ فَاطِرُ النَّخْلَةِ، لِدَقِيقِ تَفْصِيلِ كُلِّ شَيْء، وَ غَامِضِ اخْتِلاَفِ كُلِّ حَيٍّ).

اشاره به اينكه تصوّر نكنيد ساختمان يك موجود بزرگ; مانند درخت نخل تناور از ساختمان يك موجود كوچك همچون مورچه مهم تر است، زيرا اگر درست بنگريد هر دو ساختمان بسيار پيچيده و دقيقى دارند و قوانين منظّم بر هر دو حاكم است و هدايت هاى الهى از لحظه تولّد تا پايان عمر در هر دو نمايان است. به علاوه آن درخت بزرگ هم در حدّ خود داراى اعضاى مختلف كوچك و بزرگ و قوى و ضعيف است كه هر كدام متناسب با وظيفه و مسئوليتهايشان ساخته شده اند (و به اين ترتيب ارتباط علت و معلول در جمله هاى بالا آشكار مى شود).

كوتاه سخن اينكه گاه انسان آثار مختلفى از نظر كوچكى و بزرگى يك پديده آورنده مى بيند; مثلا ساعتهايى را كه به اندازه يك سانتى متر است و ساعتهايى كه چند متر طول و عرض آن است يا كتابى را كه چند صفحه پايان يافته با كتابى كه دوره آن ده ها جلد است هنگامى كه انسان آنها را با يكديگر مقايسه مى كند و اصول كلّى حاكم بر آن را يكسان مى بيند و ادبيّات خاصّى كه در آن كتاب كوچك و بزرگ به كار رفته هماهنگ مشاهده مى كند مى فهمد هر دو اثر از يك منبع، سرچشمه گرفته و پديد آورنده هر دو يكى است.

سپس به نكته مهم ديگرى در تكميل اين سخن پرداخته مى فرمايد: «(به يقين) بزرگ و كوچك، سنگين و سبك، قوىّ و ضعيف، همه در خلقتش يكسان است و در برابر قدرتش همگون»; (وَ مَا الْجَلِيلُ وَ اللَّطِيفُ، وَ الثَّقِيلُ وَ الْخَفِيفُ، وَ الْقَوِيُّ وَ الضَّعِيفُ، فِي خَلْقِهِ إِلاَّ سَوَاءٌ).

اشاره به اينكه كوچك و بزرگ و آسان و مشكل نسبت به موجودى تصوّر مى شود كه قدرت و نيروى او محدود باشد. آنچه از استعداد او بيرون است ممتنع، و آنچه به اندازه آخرين حدّ استعداد اوست مشكل و آنچه كمتر از قدرت اوست آسان است; ولى ذات پاك خداوند كه قدرتى نامحدود دارد همه اينها در برابرش يكسان است; حركت دادن كلّ منظومه شمسى با حركت دادن يك ذرّه غبار براى او تفاوتى نمى كند و آفرينش مورچه هاى بسيار ريز با درختان بسيار بلند و قوى پيكر براى او يكى است.

براى يك مورچه برداشتن يك دانه گندم با دو دانه بسيار فرق مى كند; ممكن است يكى را به آسانى بردارد و براى برداشتن دومى بسيار خسته و ناتوان گردد، در حالى كه ما انسانها در اين دو كمترين تفاوتى را احساس نمى كنيم. همچنين ما در تصورات ذهنى خود مى توانيم يك قطره آب را تصوّر كنيم و به همان سادگى و آسانى يك درياى بى كران و موّاج را. اين مثالها مى تواند عمق بحثى را كه درباره قدرت بى پايان خدا در بالا گفتيم، روشن سازد.

#####

1. «مدخولة» از ريشه «دخل» بر وزن «دغل» به معناى فساد و تباهى است.

2. مطفّفين، آيه 14.

3. جاثيه، آيه 23.

4. «سوّى» از ريشه «تسويه» به معناى نظام بخشيدن و مرتّب نمودن است.

5. «بشر» جمع «بشرة» يعنى ظاهر پوست تن و به معناى انسان نيز مى آيد.

6. «ورد» به معناى عطش و نيز آبگاه است و در اينجا كنايه از امكان و توانايى است.

7. «صدر» يعنى بازگشت از آبگاه و در اينجا كنايه از ناتوانى و فقدان است.

8. «ديّان» به معناى پاداش دهنده و داور حاكم و مدبّر است.

9. «صفا» به معناى تخته سنگ سخت و صاف است.

10. «جامس» يعنى خشكيده.

11. «شراسيف» جمع «شُرسُوف» به معناى انتهاى نرم دنده ها در طرف شكم است.

▲نكته

▲زندگى بسيار شگفت انگيز مورچه ها

گرچه مورچه ها بر اثر كثرت و تنوّع و وجود بى شمارشان در كوه و صحرا و درون خانه ها، به صورت يك امر عادى درآمده و توجه عامّه مردم را هرگز به خود جلب نمى كند; ولى براى دانشمندانى كه گاه بيست سال درباره زندگى آنها انديشيده اند بسيار شگفت آور است و مطالعات آنها درباره اسرار آفرينش مورچگان درهاى بزرگى را براى پى بردن به عظمت آفريدگار به روى ما گشوده است كه به گوشه اى از آن ذيلا اشاره مى شود:

1. حيوانات و حشراتى كه به صورت گروهى زندگى مى كنند كم نيستند; مانند بخشى از پرندگان و ماهيان و گوزنها و آهوها; ولى آنها كه زندگى دسته جمعيشان بر اساس تقسيم كار است كم هستند و مورچگان يكى از شاخص ترين آنها هستند. مورچه هاى ماده وظيفه جمع آورى غذا، نگهدارى نوزادان و حتى نگهدارى مادر لانه (ملكه مورچگان) را بر عهده دارند. مورچه هاى نر كارشان بارور ساختن ملكه و ملكه كارش تخم گذارى است و جالب اين كه نرها بعداز جفت گيرى مى ميرند. گروهى نيز به صورت نيروهاى مسلّح هستند كه آرواره هاى قوى دارند و از لانه در برابر هجوم دشمنان پاسدارى مى كنند.

2. مورچه هاى كارگر (ماده ها) زمين را سوراخ مى كنند و به تدريج خاك را مى كَنَند تا محل مناسبى براى زندگى آنها در زير سطح زمين فراهم شود; ولى همه مورچه ها در زير زمين زندگى نمى كنند. گروهى از مورچه ها كه آنها را مورچه نجار مى نامند، درون چوبها را سوراخ مى كنند و در آن لانه مى سازند.

3. مورچه ها در اندام كوچك خود كه گاهى فقط به دو ميليمتر مى رسد تمام دستگاههايى را كه در يك حيوان عظيم الجثه است، دارا هستند و حتى چيزى بيش از او دارند، پاهاى اضافى و شاخكهايى كه آنها را با محيط خود آشنا مى سازد و عقل و هوش اجتماعى قوى و آينده نگرى.

4. بسيارى از مورچه ها، حشرات ديگر را به خدمت خود در مى آورند و از آنها استفاده مى كنند (در واقع نوعى دامدارى دارند) از جمله مورچه گندمزار يكى از اين نوع مورچه هاست. جانورى كه مورد استفاده اين نوع مورچه قرار مى گيرد، شپشه هاى گياهى است. اين حشرات اگر خشمگين شوند مايع شيرينى مانند عسل ترشح مى كنند و مورچه ها از آن بهره مى گيرند.

بعضى ديگر از مورچه ها، حشرات مخصوصى را كه در پوست درختان تخم مى گذارند يا سوسكها را به خدمت خود در مى آورند.

5. اگر تعجب نكنيد گروهى از مورچه ها دست به كشاورزى مى زنند. نوعى مورچه كه به نام مورچه چترى ناميده مى شود، باغچه اى در اطراف لانه خود ترتيب مى دهد و در آن قارچهاى كوچك مى پروراند. مورچه هاى كارگر براى رشد قارچها قطعات كوچكى از برگها را جدا مى كنند و با خود مى آورند. هنگامى كه مورچه كارگر قطعه اى از برگ را با خود مى آورد گويى چترى بالاى سر دارد و به همين دليل به اين نام ناميده شده است.

6. نوعى از مورچه ها به مورچه هاى سپاهى ناميده شده اند كه مانند عشاير از جايى به جاى ديگر كوچ مى كنند. آنها حشراتى واقعاً درنده هستند كه حتى فيلها سعى مى كنند سر راه آنها قرار نگيرند و گرنه صدمه زيادى به آنها مى زنند.

گروهى از اين مورچگان كه در مناطق حارّه زندگى مى كنند گوشت خوارند و هرگاه دسته جمعى به جانورى حمله كنند به زودى از پاى در مى آيد و در مدت كمى همه عضلات حيوان را مى خورند و تنها اسكلتى از او به جاى مى ماند.

7. مورچه ها معمولا سرى بزرگ و كمرى باريك دارند و نسبت به جثه خود بسيار قوى و پرزورند چنان كه دانه اى را كه چندين برابر آنها وزن دارد با دندان مى گيرند و از ديوار بالا مى روند كارى كه براى هيچ قهرمان وزنه بردارى از انسانها امكان پذير نيست. آرى! مورچه بر خلاف جثه كوچك خود، به راحتى مى تواند بارهايى را كه ده برابر خودش وزن دارد بلند كند يا جابجا نمايد.

8. آينده نگرى مورچه و مديريت او بسيار جالب است; در تابستان با الهام درونى به فكر زمستان سخت است در صورتى كه چه بسا در طول عمرش هرگز زمستان نديده باشد. دانه هاى غذايى را به طرز مطلوبى نگهدارى مى كند; گاه آنها را از لانه بيرون مى آورد تا هوا بخورد و فاسد نشود و گاه آنها را به دو يا چند قمست تقسيم مى كند تا سبز نشود و فاسد نگردد، حتى نوشته اند دانه گشنيز را به چهار قسمت تقسيم مى كند، زيرا اگر كمتر از آن باشد سبز مى شود.

9. موقعيت شناسى مورچه عجيب است. بعضى از دانشمندان نوشته اند مورچه اى را در وسط دايره اى از آتش قرار دادند او براى نجات خود به هر سو حركت كرد و چون راه فرارى پيدا نكرد سرانجام جان داد. نقطه اى را كه او جان داده بود اندازه گيرى كردند درست مركز دايره بود; يعنى دورترين نقطه به آتش اطراف.

10. مورچه ها انواع زيادى دارند كه بعضى از دانشمندان بالغ بر چهارهزار نوع را شمارش كرده اند و تعداد مورچه هاى روى زمين را ده برابر مجموع انسانها مى دانند. مطالعات جديد نشان مى دهد كه مورچه ها در زمينه حل مشكل ترافيك از انسانها پيشى گرفته اند. ميليونها مورچه صبورانه با دنبال كردن يك ساختار ساده «تك گذر» بهترين راه را براى رسيدن به مقصد در اسرع وقت و بدون تأخير در پيش مى گيرند.

شگفتيهاى دنياى مورچگان بسيار بيش از آن است كه در بالا گفته شد و در اين زمينه كتابها يا مقالات فراوانى نوشته شده است و از اينجا روشن مى شود كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) در اين خطبه بر چه نقطه حساسى از آفرينش خداوند انگشت نهاده است.(1)

#####

1. دائرة المعارف موسوم به فرهنگ نامه، نوشته موريس پاركر كه توسط ده نفر از اساتيد دانشگاههاى ايران به فارسى برگردانده شده است; فرهنگ معين; مقالات مطبوعات روز و حياة الحيوان دميرى.

#####

▲بخش چهارم

وَ كَذلِكَ السَّمَاءُ وَالْهَوَاءُ، وَ الرِّيَاحُ وَالْمَاءُ. فَانْظُرْ إِلى الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَالنَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ، وَالْمَاءِ وَ الْحَجَرِ، وَاخْتِلاَفِ هذَا اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ تَفَجُّرِ هذِهِ الْبِحَارِ، وَ كَثْرَةِ هذِهِ الْجِبَالِ، وَ طُولِ هذِهِ الْقِلاَلِ وَ تَفَرُّقِ هذِهِ اللُّغَاتِ، وَ الاَْلْسُنِ الْمُخْتَلِفَاتِ. فَالْوَيْلُ لِمَنْ أَنْكَرَ الْمُقَدِّرَ، وَ جَحَدَ الْمُدَبِّرَ! زَعَمُوا أَنَّهُمْ كَالنَّبَاتِ مَا لَهُمْ زَارِعٌ، وَ لاَ لاِخْتِلاَفِ صُوَرِهِمْ صَانِعٌ; وَ لَمْ يَلْجَؤُوا إِلَى حُجَّة فِيمَا ادَّعَوْا، وَ لاَ تَحْقِيق لِمَا أَوْعَوْا، وَ هَلْ يَكُونُ بِنَاءٌ مِنْ غَيْرِ بَان، أَوْ جِنَايَةٌ مِنْ غَيْرِ جَان؟!

### ترجمه

و همين گونه است (آفرينش) آسمان و هوا و بادها و آب نگاهى بيفكن. به خورشيد و ماه و گياه و درخت و آب و سنگ و آمد و شد اين شبها و روزها و پيدايش درياها و كثرت اين كوهها و بلندى اين قلّه ها و تعدّد اين لغات و زبانهاى گوناگون، واى بر آن كس كه (اين نظام شگرف را ببيند و) نظام آفرين اين جهان را انكار كرده، و مدبّر عالم را نفى كند، آنها گمان كردند همچون علفهاى خودرو هستند كه زارعى ندارند و براى اشكال گوناگونشان آفريننده اى نيست. آنها براى اثبات ادعاى خويش به دليلى پناه نبرده، و براى آنچه در مغز خود پرورانده اند تحقيقى به عمل نياورده اند. آيا ممكن است ساختمانى بدون سازنده (عاقل و آگاه) يا حتى جنايتى (برنامه ريزى شده) بدون جنايتگر پديد آيد؟!

▲شرح و تفسير

▲نگاهى به موجودات آسمان و زمين بيفكنيد!

امام(عليه السلام) در بخش پيشين اين خطبه درباره دقايق و عجايب آفرينش مورچگان، سخن گفت; ولى براى اينكه تصور نشود شگفتيها و نظامات عجيب و خيره كننده منحصر به اين مورد يا موارد محدود نيست بلافاصله به سراغ اين نكته مى رود كه اگر در جاى جاى اين جهان پهناور در زمين و آسمان و مخلوقات گوناگون دقت كنيد همه همين گونه است. در اين ميان انگشت روى شانزده پديده شگفت انگيز اين جهان مى گذارد; از زمين و آسمان گرفته تا بعضى مسائل مربوط به انسان و مى فرمايد: «و همين گونه است (آفرينش) آسمان و هوا و بادها و آب»; (وَ كَذلِكَ السَّمَاءُ وَالْهَوَاءُ، وَ الرِّيَاحُ وَالْمَاءُ).

در ادامه مى افزايد: «نگاهى بيفكن به خورشيد و ماه و گياه و درخت و آب و سنگ و آمد و شد اين شبها و روزها و پيدايش درياها و كثرت اين كوهها و بلندى اين قلّه ها و تعدّد اين لغات و زبانهاى گوناگون»; (فَانْظُرْ إِلَى الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَالنَّبَاتِ وَ الشَّجَرِ، وَالْمَاءِ وَ الْحَجَرِ، وَاخْتِلاَفِ هذَا اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ تَفَجُّرِ هذِهِ الْبِحَارِ، وَ كَثْرَةِ هذِهِ الْجِبَالِ، وَ طُولِ هذِهِ الْقِلاَلِ(1) وَ تَفَرُّقِ هذِهِ اللُّغَاتِ، وَ الاَْلْسُنِ الْمُخْتَلِفَاتِ).

امام(عليه السلام) در اينجا مجموعه اى از موجودات گوناگون اين جهان را مطرح فرموده كه هر يك خلقتى شگفت آور و آثارى بسيار دارند. منظور از «سماء» اشاره به مجموعه كرات عالم بالا از ثوابت و سيارات گرفته تا كهكشانهاست، بنابراين شمس و قمر كه در جمله بعد مى آيد از قبيل ذكر خاص بعد از عام است و مى دانيم آسمان با اين معنا آفرينشى بسيار عجيب دارد، همان گونه كه قرآن مى فرمايد: «(لَخَلْقُ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ); آفرينش آسمان و زمين از آفرينش انسانها مهمتر است ولى بيشتر مردم نمى دانند».(2)

منظور از «هَواء» همان هوايى است كه گرداگرد كره زمين را گرفته، از همه چيز حياتى تر و از همه چيز فراوان تر است.

«رياح» (جمع ريح) اشاره به بادهاست كه وظايف مختلفى در چرخه حيات انسان و موجودات زنده بر عهده دارند، ابرها را به حركت درآورده به سوى زمينهاى خشك و بى آب، گسيل مى دارند، گياهان را بارور مى كنند، درياها را مواج مى سازند و به موجودات دريايى اكسيژن مى دهند، هواى آلوده را جابجا مى كنند و هواى تصفيه شده جنگلها را به شهرها مى فرستند.

«ماء» (آب) در اينجا به قرينه رياح (بادها) اشاره به نزول بارانهاى حيات بخش و زنده كننده است همان گونه كه قرآن مى فرمايد: «(وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ فَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً); ما بادها را براى بارور ساختن (ابرها) فرستاديم و از آسمان آبى نازل كرديم».(3)

سپس امام(عليه السلام) دستور مى دهد به موجودات مختلف اين جهان، از خورشيد و ماه گرفته تا گياهان و درختان نگاه كنيد و همچنين آبها و سنگها. (به نظر مى رسد «ماء» در اينجا كه در كنار حجر (سنگ) قرار گرفته اشاره به چشمه ها و نهرهاى جارى است) و اختلاف ليل و نهار، اشاره به نظام بسيار دقيق و حساب شده نور و ظلمت است كه هر يك به دنبال ديگرى مى آيد و فصول چهارگانه را با آثار و بركاتش پديد مى آورد با شب هاى آرام بخش و روزهاى پرتلاش كه در آيات بسيارى از قرآن به آن اشاره شده است.

جمله «وَ تَفَجُّرِ الْبِحار» مى تواند اشاره به پيدايش درياها يا جوش و خروشى باشد كه بر اثر امواج كوه پيكر پيدا مى شود و مى دانيم درياها كانون عجيب ترين مخلوقات خداست، آن گونه كه در دعاى امام سجاد(عليه السلام) آمده است: «يا مَنْ فِى الْبِحارِ عَجائِبُهُ»(4) و نيز منبع مهمى براى مواد غذايى و معدنى و وسيله خوبى براى نقل و انتقالات به صورت بسيار گسترده و سرچشمه پيدايش ابرها و نزول بارانهاست.

كثرت جبال اشاره به كوه هاى فراوانى است كه كره زمين را همچون زرهى دربرگرفته، طوفانها را درهم مى شكند. ابرها را براى آبيارى زمينها نگه مى دارد و به پوسته زمين در مقابل جزر و مد ناشى از جاذبه ماه آرامش مى بخشد، و دامنه هاى آن چراگاه آماده اى براى چهارپايان است. همچنين طولانى بودن گله ها سبب مى شود منابع آب به صورت برف بر فراز آنها ذخيره شود و تدريجاً به سوى زمينهاى تشنه سرازير گردد و آنها را آبيارى كند، و انسانها و حيوانات تشنه را سيراب كند. قرآن مجيد مى گويد: «(وَالاَْرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحَاهَا * أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا * وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا * مَتَاعاً لَّكُمْ وَلاَِنْعَامِكُمْ); زمين را بعد از آن گسترش داد، و از آن آب و چراگاهش را بيرون آورد، و كوه ها را ثابت و محكم نمود، همه اينها براى بهره گيرى شما و چهارپايانتان است».(5)

در پايان به نكته مهمى از زندگى بشر اشاره مى كند و آن اختلاف لغات و لهجه ها و كثرت زبانهاست. با اينكه پدر و مادر همه يكى است اين تعدد لغات از كجا سرچشمه گرفته است و چگونه هر گروهى به زبان خاصى سخن مى گويند؟ و هم اكنون بيش از هزار زبان، اعم از زبانهاى رسمى و محلى در دنيا وجود دارد. خداوند چنان استعدادى براى خلق لغات به انسانها داده كه هر گروهى مى توانند براى خود لغت و زبانى ابداع كنند. شايد براى اينكه اسرار زندگيشان تنها نزد خودشان باشد و بيگانگان از آن باخبر نشوند. قرآن مجيد مى گويد: «(الرَّحْمَنُ * عَلَّمَ الْقُرْانَ * خَلَقَ الاِْنسَانَ * عَلَّمَهُ الْبَيَانَ); خداوند رحمن قرآن را تعليم فرمود، انسان را آفريد و به او سخن گفتن آموخت».(6)

نيز مى فرمايد: «(وَمِنْ ايَاتِهِ خَلْقُ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ وَاخْتِلاَفُ أَلْسِنَتِكُمْ وَ أَلْوَانِكُمْ); و از آيات او آفرينش آسمانها و زمين و تفاوت زبان ها و رنگهاى شماست».(7)

امام(عليه السلام) بعد از استدلالات قوى و نيرومند و قانع كننده بالا براى اثبات وجود خدا درباره منكران پروردگار سخن مى گويد و ادعاى بى اساس آنها را با دو دليل ابطال مى كند. (البتّه كمتر موردى در قرآن و نهج البلاغه ديده مى شود كه سخن از ماديها و منكران ذات پاك پروردگار به ميان آمده باشد، زيرا آنها حداقل در آن زمان، بسيار كم بودند و اكثريت مردم جهان را صاحبان اديان و مذاهب تشكيل مى دادند).

مى فرمايد: «واى بر آن كس كه (اين نظام شگرف را ببيند) و نظام آفرين اين جهان را انكار كرده و مدبّر عالم را نفى كند»; (فَالْوَيْلُ لِمَنْ أَنْكَرَ الْمُقَدِّرَ، وَ جَحَدَ الْمُدَبِّرَ!).

اشاره به اينكه آثار تدبير در سراسر جهان آفرينش آن قدر آشكار است كه منكران مدبّر جهان در خور سرزنش و نفرين هستند.

سپس مى افزايد: «آنها گمان كردند همچون علفهاى خودرو هستند كه زارعى ندارند و براى اشكال گوناگونشان آفريننده اى نيست»; (زَعَمُوا أَنَّهُمْ كَالنَّبَاتِ مَا لَهُمْ زَارِعٌ، وَ لاَ لاِخْتِلاَفِ صُوَرِهِمْ صَانِعٌ).

البتّه اين تعبير به خاطر نگاه ساده انديشانه اى است كه انسانها معمولا نسبت به علفهاى خودرو دارند، حال آنكه از نظر يك دانشمند گياه شناس هر برگى از آنها نيز دفترى از معرفت كردگار است. امروز دانشمندان به اين نكته پى برده اند كه هزاران نوع گياه خودرو در دشتها و كوهها با خواص دارويى مختلف و حيات بخش مى رويد و هر كدام ساختمان شگرفى براى خود دارند. ريشه ها، ساقه ها، برگها و گلهاى هر يك از ديگرى عجيبتر و شگفت آورتر است، پس با دقت معلوم مى شود كه آنها هم زارع و خالقى دارند با علم و قدرت بى پايان.

آن گاه امام(عليه السلام) با دو دليل سخن آنها را درهم مى شكند، نخست مى فرمايد: «آنچه منكران پروردگار مى گويند گفتارى است بى دليل، زيرا آنها براى اثبات ادعاى خويش به دليلى پناه نبرده، و براى آنچه در مغز خود پرورانده اند تحقيقى به عمل نياورده اند»; (وَ لَمْ يَلْجَؤُوا(8) إِلَى حُجَّة فِيمَا ادَّعَوْا، وَ لاَ تَحْقِيق لِمَا أَوْعَوْا(9)).

دليل دوم اينكه هر ساختمان و بناى منظم و حساب شده اى حتماً مُهندس و معمارى داشته است، مى فرمايد: «آيا ممكن است ساختمانى بدون سازنده (عاقل و آگاه) يا حتى جنايتى (برنامه ريزى شده) بدون جنايتگر پديد آيد»; (وَ هَلْ يَكُونُ بِنَاءٌ مِنْ غَيْرِ بَان، أَوْ جِنَايَةٌ مِنْ غَيْرِ جَان).

هم اكنون آثار و بناهايى در گوشه و كنار كره زمين وجود دارد كه هزاران سال از عمر آن مى گذرد و به جهت ظرافتها و هنرنماييهايى كه در آنها به كار رفته به عنوان آثار باستانى حفظ مى شود و در واقع كتابهايى هستند كه تمدن انسانهاى پيشين را در خود نگهدارى مى كنند. نه خداپرستان نه ماديها هيچ كدام ادعا نمى كنند كه اين ساختمانها به وسيله باد و باران و طوفانها به وجود آمده يا افراد نا آگاه و بى هنرى به صورت تصادفى آنها را روى هم چيده اند، بلكه همه بدون استثنا از وجود اين بناها پى به بانى صاحب عقل و شعورى مى برند و درايت و تدبير و هنرمندى او را مى ستايند.

و جمله «أَوْ جِنَايَةٌ مِنْ غَيْرِ جَان» اشاره به اين است كه نه تنها بنا و سازندگى احتياج به علم و تدبير دارد، بلكه تخريبها و جنايات هدفدار نيز نياز به برنامه ريزى شخص عاقلى دارد كه براى رسيدن به مقصود و مطلوب خويش چه زمان و مكانى را انتخاب كند، از چه وسيله اى استفاده كند و چگونه وارد عمل شود تا به مقصود برسد.

امروز براى تخريب يك بناى عظيم به گونه اى كه عوارض نامطلوب جانبى نداشته باشد از وجود متخصصان و آگاهان استفاده مى كنند، بنابراين هم ساخت و سازهاى حساب شده و هم تخريبهاى برنامه ريزى شده هر دو نياز به عقل و تدبير دارد. گواه اين سخن اينكه امام(عليه السلام) در بخش آينده اين خطبه سخن از ملخ و ساختمان شگفت انگيز او به ميان مى آورد كه كارش تخريب حساب شده زراعتها و گياهان است.

#####

1. «القلال» جمع «قلّه» قسمت بالاى كوه را گويند.

2. غافر، آيه 57.

3. حجر، آيه 22.

4. از فقرات دعاى ابوحمزه ثمالى.

5. نازعات، آيات 30-33.

6. الرحمن، آيات 1 - 4.

7. روم، آيه 22.

8. «لَمْ يَلْجَؤوا» از ريشه «لجؤ» بر وزن «غروب» به معناى پناه بردن، گرفته شده است.

9. «اوعوا» از ريشه «وعى» بر وزن «سعى» در اصل به معناى نگهدارى چيزى در قلب است. سپس به هر ظرفى كه چيزى در آن جمع مى كنند «وعاء» گفته شده است.

#####

###

###

▲نكته

▲جلوه هايى از برهان نظم

آنچه امام(عليه السلام) در جمله هاى آخر اين خطبه بيان فرمود «وَ هَلْ يَكُونُ بِنَاءٌ مِنْ غَيْرِ بَان، أَوْ جِنَايَةٌ مِنْ غَيْرِ جَان» اشاره لطيفى است به برهان معروف نظم كه از مهم ترين استدلالات خداشناسى است.

توضيح اينكه هر گاه ما وارد ساختمان مجلل چند طبقه اى شويم كه داراى اتاقهاى خواب متعدد، سالنهاى پذيرايى، آشپزخانه، حمام و سرويس بهداشتى و آسانسورهايى باشد هنگامى كه به سقفها و ديوارها نگاه مى كنيم آيينه كاريهاى زيبا، گچ بريها و نقاشى و رنگ آميزى جالبى در هر طرف مى بينيم. وسايل گرمايش و سرمايش، لوله كشيهاى آب و گاز، سيم كشيهاى برق و تلفن همه منظم و مرتب است.

آيا هيچ كس ـ در هر حد از عقل و شعور باشد ـ احتمال مى دهد كه تصادفهاى ناشى از حوادث مختلف طبيعى آن را به وجود آورده؟ يا چند كارگر بى سواد مقدارى مصالح را فراهم ساخته و بدون هيچ آگاهى از معمارى و امور ديگر چنين بناى باشكوهى را به وجود آورده اند؟ به يقين هر كس چنين احتمالى دهد يا مزاح مى كند و يا عقل خود را از دست داده است. همه عقلاى دنيا چنين قضاوت مى كنند كه افراد هوشمندى نقشه هاى دقيق آن را قبلا تهيه كرده اند سپس گروهى از معمارها و بناهاى ماهر و مهندسان تأسيسات و هنرمندان در تزيينات ساختمان دست به دست هم داده اند و چنين اثرى را آفريده اند.

اين سخن درباره هر بنا، هر كارخانه، هر كتاب علمى و... نيز صادق است و از آن تعبير به برهان نظم مى شود. مى گويند هميشه نظم دليل بر عقل و شعور پديد آورنده آن است و هر قدر نظم دقيقتر و پيچيده تر باشد از عقل و دانش بيشترى حكايت مى كند.

اگر درست دقت كنيم ساختمان يك مورچه كه ممكن است همه روزه زيردست و پاهاى ما بر اثر بى توجهى از بين رود از اين بناهاى باشكوه هم مهم تر است. ساختمان پاها، مفصل زانوها، دستها و شاخكها، چشم فوق العاده كوچك و بينا، دستگاه شامه قوى كه از راههاى دور باخبر مى شود، دهان و روده ها و دستگاه هاضمه و سلسله اعصاب و از همه مهم تر آن مغز بسيار كوچك و فوق العاده هوشمند، هر كدام به تنهايى از خالق عالم و قادرى كه آن را آفريده است حكايت مى كند.

اضافه بر اين، اين حشره كوچك تغذيه و نمو مى كند و توليد مثل دارد در حالى كه آن ساختمان مجلل، موجود بى جانى است نه تغذيه اى دارد و نه نمو و توليد مثلى.

حال اگر به سراغ ساختمان يك انسان و دستگاه هاى فوق العاده پيچيده و حساس قلب و مغز و اعصاب و دهها هزار كيلومتر رگها و مويرگهايى كه تمام ذرات بدن او را هر لحظه آبيارى و تغذيه مى كنند در نظر بگيريم ايمان ما به آن خالق عالم و قادر بيشتر مى شود.

افزون بر اينها مى دانيم در اين جهان صدها هزار نوع گياه و صدها هزار نوع حيوان و پرنده و حشرات و... وجود دارد كه هر يك داستان شگفت انگيزى مخصوص به خود دارند.

قرآن مجيد نام يكايك آنها را آيتى از آيات خدا نهاده و مى گويد: (سَنُرِيهِمْ ايَاتِنَا فِى الاْفَاقِ وَفِى أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ).(1)

اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود *** هر كه فكرت نكند نقش بود بر ديوار

#####

1. فصلت، آيه 53.

#####

▲بخش پنجم

وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ فِي الْجَرَادَةِ، إِذْ خَلَقَ لَهَا عَيْنَيْنِ حَمْرَاوَيْنِ، وَ أَسْرَجَ لَهَا حَدَقَتَيْنِ قَمْرَاوَيْنِ، وَ جَعَلَ لَهَا السَّمْعَ الْخَفِيَّ، وَ فَتَحَ لَهَا الْفَمَ السَّوِيَّ، وَ جَعَلَ لَهَا الْحِسَّ الْقَوِيَّ، وَ نَابَيْنِ بِهِمَا تَقْرِضُ، وَ مِنْجَلَيْنِ بِهِمَا تَقْبِضُ. يَرْهَبُهَا الزُّرَّاعُ فِي زَرْعِهِمْ، وَ لاَ يَسْتَطِيعُونَ ذَبَّهَا، وَ لَوْ أَجْلَبُوا بِجَمْعِهِمْ، حَتَّى تَرِدَ الْحَرْثَ فِي نَزَوَاتِهَا، وَ تَقْضِي مِنْهُ شَهَوَاتِهَا. وَ خَلْقُهَا كُلُّهُ لاَ يُكَوِّنُ إِصْبَعاً مُسْتَدِقَّةً.

### ترجمه

و اگر بخواهى درباره ملخ سخن بگو كه خداوند براى او دو چشم سرخ رنگ و دو حدقه همچون دو قرص ماه، آفريده و گوش پنهان و دهان مرتب و متناسب به او بخشيده است. خداوند براى او حس قوى و دو دندان كه با آنها (ساقه و شاخه گياهان و برگهاى درختان را) مى چيند و دو داس كه با آنها (ساقه ها و برگهاى مورد نظر را) مى گيرد. كشاورزان براى زراعت خود از آنها مى ترسند ولى هرگز قادر بر دفع آنها نيستند حتى اگر همه دست به دست هم دهند. ملخ آنچنان نيرومندانه پيش مى آيد تا با جست و خيز خود به كشتزارها وارد شود و آنچه را مى خواهد انجام دهد (و هر زمان مايل بود ـ و احتمالا پس از نابودى كشتزار ـ آنجا را ترك گويد) اينها همه در حالى است كه تمام پيكر او به اندازه يك انگشت باريك نيست!

▲شرح و تفسير

▲به ساختمان ملخ نگاه كن!

حشرات را مى توان بر سه گونه تقسيم كرد: گروهى از آنان خدمتگزار انسانها هستند مانند زنبوران عسل كه شهد گلها را براى ما جمع آورى مى كنند و عموم زنبورها كه گردهاى گلها را جابه جا كرده و آنها را بارور مى كنند و ميوه هاى درختان را پربركت مى سازند.

بخش ديگرى حشرات بى آزارند كه (در ظاهر) نه خدمتى دارند و نه زحمت و دردسرى، و گروه سومى هستند كه جزء آفات و بلاها محسوب مى شوند; مانند ملخ.

امام در بخش هاى گذشته اين خطبه شرحى درباره شگفتيهاى آفرينش مورچه بيان فرمود كه موجودى است غالباً بى آزار و سخت كوش و مى تواند الگويى براى انسانها باشد; ولى در اين بخش از خطبه درباره حشره اى سخن مى گويد كه از مأموران عذاب الهى است و مى تواند لشكرى فراهم كند و به باغها و زراعتها چنان حملهور شود كه هيچ قدرت و لشكرى نتواند با آن مقابله كند و به اين ترتيب خداوند قدرت نمايى خود را در تمام جهات آشكار مى سازد و خوف و رجا را در انسانها تقويت كرده، مى فرمايد: «و اگر بخواهى درباره ملخ گفت و گو كن كه خداوند براى او دو چشم سرخ رنگ و دو حدقه همچون دو قرص ماه آفريده و گوش پنهان و دهان مرتب و متناسب به او بخشيده است»; (وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ فِي الْجَرَادَةِ(1)، إِذْ خَلَقَ لَهَا عَيْنَيْنِ حَمْرَاوَيْنِ، وَ أَسْرَجَ لَهَا حَدَقَتَيْنِ قَمْرَاوَيْنِ(2)، وَ جَعَلَ لَهَا السَّمْعَ الْخَفِيَّ، وَ فَتَحَ لَهَا الْفَمَ السَّوِيَّ(3)).

در ادامه سخن مى افزايد: «خداوند براى او حس قوى و دو دندان كه با آنها (ساقه و شاخه گياهان و برگهاى درختان را) مى چيند و دو وسيله همچون دو داس كه با آنها اشياى مورد نظر را مى گيرد»; (وَ جَعَلَ لَهَا الْحِسَّ الْقَوِيَّ، وَ نَابَيْنِ(4) بِهِمَا تَقْرِضُ، وَ مِنْجَلَيْنِ(5) بِهِمَا تَقْبِضُ).

بعضى از دانشمندان مى گويند: ملخ موجود عجيبى است كه در هر بخشى از اعضاى خود شبيه يكى از حيوانات است و به تعبير ديگر با اين كه ظاهراً حيوان ضعيفى است ده شباهت به ده حيوان نيرومند دارد: صورتش همچون صورت اسب، چشمانش مانند چشمان فيل، گردنش همانند گردن گاو، شاخكهايش همچون شاخهاى گوزن، سينه اش همچون سينه شير، شكمش همچون شكم عقرب، بالهايش همانند بالهاى عقاب، رانهايش همچون رانهاى شتر، پاهايش مانند پاهاى شترمرغ و دم او مانند دم مار است و امام(عليه السلام)در بيان بالا به هفت ويژگى شگفت آور او اشاره فرموده ; چشمها، حدقه ها، گوش پنهان، دهان مخصوص، احساس قوى، دندانهاى نيرومند و دو عضو شبيه دو داس در دو طرف دهان.

درباره عجايب خلقت اين حشره در نكته ها بحث جالبى خواهد آمد.

سپس امام(عليه السلام) به خطرات عظيم اين حشره ظاهراً ضعيف پرداخته، مى افزايد: «كشاورزان براى زراعت خود از آنها مى ترسند ولى هرگز قادر بر دفع آنها نيستند، حتى اگر همه دست به دست هم دهند. ملخ آنچنان نيرومندانه پيش مى آيد تا با جست و خيز خود در كشتزارها وارد شود و آنچه را ميل دارد بخورد (و هر زمان مايل بود ـ و احتمالا پس از نابودى كشتزار ـ آنجا را ترك گويد) اينها همه در حالى است كه تمام پيكر او به اندازه يك انگشت باريك نيست»; (يَرْهَبُهَا الزُّرَّاعُ فِي زَرْعِهِمْ، وَ لاَ يَسْتَطِيعُونَ ذَبَّهَا، وَ لَوْ أَجْلَبُوا بِجَمْعِهِمْ، حَتَّى تَرِدَ الْحَرْثَ فِي نَزَوَاتِهَا(6)، وَ تَقْضِي مِنْهُ شَهَوَاتِهَا. وَ خَلْقُهَا كُلُّهُ لاَ يُكَوِّنُ إِصْبَعاً مُسْتَدِقَّةً(7)).

راستى عجيب است هرگاه فرماندهان بزرگ تاريخ لشكر خود را براى مبارزه با اين حشره كوچك بسيج كنند قادر بر دفع آن نيستند; دسته هاى ملخها همچون قطعات بزرگ ابر در آسمان ظاهر مى شوند و ناگهان بر باغها و زراعتهاى وسيع فرود مى آيند و در مدّت كوتاهى ساقه هاى گياهان و شاخه ها و برگها را مى خورند و بيابانى خشك يا درختانى عريان از هرگونه برگ و ميوه از خود به يادگار مى گذارند.

حتى امروز كه با هواپيماى سمپاشى و وسايل ديگر به مبارزه با آنها بر مى خيزند تنها در بعضى از موارد ممكن است توفيقى نصيبشان شود، اگر حمله ملخها شديد باشد وسايل امروز نيز قادر به مبارزه با آنها نيست.

#####

1. «الجرادة» يعنى ملخ. ريشه اصلى آن «جرد»، بر وزن «فرد» به معناى پوست كندن است كه ظاهراً اين كلمه از آن گرفته شده است.

2. «قمراوين» تثنيه «قمراء» ازماده «قمر» گرفته شده و قمراء جنبه وصفى دارد; يعنى نورانى.

3. «سوىّ» به معناى موجود كاملى است كه عيبى در آن نباشد.

4. «نابين» تثنيه «ناب» دندان جلو است.

5. «منجلين» تثنيه «منجل» به معناى داس است و در اينجا كنايه از پاها يا دست هاى ملخ است كه قوسى شكل است و با آن برگ ها و ساقه ها را مى گيرد و با دندانش مى چيند.

6. «نزوات» جمع «نزوه» به معناى پرش است.

7. «مستدقة» از ريشه «دقّت» به معناى باريك بودن گرفته شده و «مستدقّه» به معناى باريك است.

#####

▲نكته

▲زندگى عجيب ملخها

يكى از حشرات شگفت انگيز ملخ است حيوانى كه در حال عادى به صورت بى ضرر و غير مزاحم در گوشه و كنار مزارع، باغها، درّه ها و كوه ها زندگى مى كند; ولى هنگامى كه فرمان مرموزى به او داده شود به سرعت تكثير مثل مى كند و به صورت دسته جات عظيم; مانند قطعات ابر در آسمان به پرواز در مى آيد و بر هر زراعت و باغى فرود آيد آن را نابود مى كند.

به گفته دانشمندان ساختمان اين حشره بسيار پيچيده و عجيب است; از جمله اينكه داراى دو زوج چشم مركّب و سه چشم بسيط است، چشمهاى مركّب او از چهار هزار قسمت تشكيل شده و هر يك ساختمان مخصوص به خود را دارد و از مجموع آنها چشم مركب با ديد واحد تشكيل مى شود. اما چشمهاى سه گانه بسيط او در بالاى سرش قرار گرفته سينه اش از سه حلقه و شكمش از ده حلقه شبيه به يكديگر تشكيل شده است.

او داراى دو زوج بال است; يك زوج بالهاى جلو او كه سخت است و به صورت قابى درآمده و جهت پرواز به كار نمى رود و كارش حفاظت بالهاى ظريف پرواز است كه به هنگام استراحت چند مرتبه چين مى خورد و زير بالهاى سخت جلو محفوظ مى ماند.

پاهاى عقب ملخ رشد زيادى كرده و براى جهش و پرش به او كمك مى كند. ملخها در فصل تابستان يا بهار تخم ريزى مى كنند، اين تخمها به وسيله نوع ماده از انتهاى دُم او بيرون مى آيد و در سوراخهايى از زمين كه بوجود آورده قرار مى گيرد، نوزادان پس از خروج از تخم بسيار پرخور و حريصند و آنچه را سر راه خود بيابند مى خورند و از اين جهت در مبارزه با ملخ هميشه بايد محلّ تخم ريزى آنها را دانست و وسيله نابودى نوزادها را قبل از خروج از تخم فراهم كرد.

ملخ انواع و اقسامى دارد ; ملخهاى دريايى، ملخهاى مراكشى، ملخهاى ايتاليايى كه بيش از انواع ملخها به زراعتها خسارت وارد مى كنند.

از شگفتيهاى زندگى ملخ اين است كه از هنگامى كه از تخم بيرون مى آيد تا زمانى كه كامل شود و به پرواز درآيد شش بار تغيير شكل مى دهد.

توده هاى ملخ گاهى به قدرى زياد و گسترده مى شوند كه هزاران كيلومتر مربع از آسمان را مى پوشانند.(1)

#####

1. رجوع شود به الزلجىّ الحديث تأليف و ترجمه محمد كاظم الملكى، جلد 2، صفحه 329 و فرهنگ معين، واژه ملخ.

#####

▲بخش ششم

فَتَبَارَكَ اللهُ الَّذِي يَسْجُدُ لَهُ (مَنْ فِى السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً)، وَ يُعَفِّرُ لَهُ خَدّاً وَ وَجْهاً، وَ يُلْقِي إِلَيْهِ بِالطَّاعَةِ سِلْماً وَ ضَعْفاً، وَ يُعْطِي لَهُ الْقِيَادَ رَهْبَةً وَ خَوْفاً! فَالطَّيْرُ مُسَخَّرَةٌ لاَِمْرِهِ ; أَحْصَى عَدَدَ الرِّيشِ مِنْهَا وَ النَّفَسَ، وَ أَرْسَى قَوَائِمَهَا عَلَى النَّدَى وَ الْيَبَسِ; وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهَا، وَ أَحْصَى أَجْنَاسَهَا. فَهذَا غُرَابٌ وَ هذَا عُقَابٌ. وَ هذَا حَمَامٌ وَ هذَا نَعَامٌ; دَعَا كُلَّ طَائِر بِاسْمِهِ، وَ كَفَلَ لَهُ بِرِزْقِهِ.

وَ أَنْشَأَ (السَّحَابَ الثِّقَالَ) فَأَهْطَلَ دِيَمَهَا، وَ عَدَّدَ قِسَمَهَا. فَبَلَّ الاَْرْضَ بَعْدَ جُفُوفِهَا، وَ أَخْرَجَ نَبْتَهَا بَعْدَ جُدُوبِهَا.

### ترجمه

بزرگ و جاويدان است خداوندى كه همه آنها كه در آسمانها و زمين اند از روى اختيار يا اجبار در برابرش سجده مى كنند و صورت و جبين را براى او بر خاك مى سايند و طوق عبادت او را در سلامت و ضعف به گردن مى نهند و زمام اختيار خويش را از روى ترس و بيم به او مى سپارند. پرندگان مسخّر فرمان اويند، خداوند شماره پرها و نفسهاى آنها را احصا كرده، پاهاى (بعضى از) آنها را براى حركت درون آب و (گروهى ديگر را براى) خشكى محكم ساخته. و براى هر كدام غذاى مناسب و خاصّى مقدّر فرموده و اصناف آنها را شماره نموده (و هر يك را به شكل خاصّى آفريده است) اين كلاغ است و آن عقاب، و اين كبوتر است و آن شترمرغ. هر يك را به نامى فرا خوانده و روزى اش را برعهده گرفته است. ابرهاى سنگين (و پر آب) ايجاد كرد و بارانهاى پر پشت و پى در پى از آن فرو فرستاد. سهم هر مكانى را (از باران) مشخص ساخت و با آن زمينهاى خشك را آبيارى نمود و گياهان را بعد از خشكسالى روياند.

▲شرح و تفسير

▲راستى او بزرگ است!

امام(عليه السلام) در پايان اين خطبه در واقع يك جمع بندى كلى بيان مى كند و همه موجودات زمين و آسمان و انواع پرندگان و ابر و باد را سر بر فرمان او مى شمرد و مى فرمايد: «بزرگ و جاويدان است خداوندى كه همه كسانى كه در آسمانها و زمين اند از روى اختيار يا اجبار در برابرش سجده مى كنند و صورت و جبين را براى او بر خاك مى سايند و طوق عبادت او را در سلامت و ضعف به گردن مى نهند و زمام اختيار خويش را از روى ترس و بيم به او مى سپارند»; (فَتَبَارَكَ(1) اللهُ الَّذِي يَسْجُدُ لَهُ (مَنْ فِى السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً)(2)، وَ يُعَفِّرُ(3) لَهُ خَدّاً(4) وَ وَجْهاً، وَ يُلْقِي إِلَيْهِ بِالطَّاعَةِ سِلْماً وَ ضَعْفاً، وَ يُعْطِي لَهُ الْقِيَادَ رَهْبَةً وَ خَوْفاً!).

سجود در اينجا ممكن است اشاره به خضوع ارادى در برابر ذات پاك پروردگار باشد، چون فاعل آن، صاحبان عقل اند كه از كلمه «مَنْ» فهميده مى شود. اين احتمال نيز داده شده كه منظور هم سجده ارادى تشريعى باشد و هم تكوينى، بنابراين كه واژه «مَنْ» در اينجا شامل صاحبان عقل و غير آنها هر دو باشد (و به اصطلاح جنبه تغليب داشته باشد).

تعبير «طَوْعاً وَكَرْهاً» مى تواند اشاره به همين معنا باشد، زيرا آنها سجود تشريعى دارند از روى اراده است و آنها كه سجده تكوينى مى كنند از روى اراده نيست و مى تواند اشاره به اين باشد كه گروهى در حال اختيار در پيشگاه او سر به سجده مى نهند و گروهى به هنگام گرفتاريها و مشكلات، آن گونه كه در قرآن مجيد آمده است: «(فَإِذَا رَكِبُوا فِى الْفُلْكِ دَعَوُا اللهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ); هنگامى كه مشركان بر كشتى سوار مى شوند (در برابر طوفانها و امواج كوه پيكر دريا قرار مى گيرند) خدا را با اخلاص و خالى از هر گونه آلودگى به شرك مى خوانند ولى هنگامى كه خدا آنان را به خشكى مى رساند و نجات مى دهد باز مشرك مى شوند».(5)

جمله «يُعَفِّرُ لَهُ...» اگر به معناى حقيقى آن تفسير شود، اشاره به سجده معمولى است كه انسان پيشانى بر خاك مى نهد و اگر به معناى مجازى تفسير شود هرگونه خضوع تشريعى و تكوينى را شامل مى گردد.

همچنين جمله «يُلْقِي إِلَيْهِ بِالطَّاعَةِ...» نيز ناظر به همين معناست كه گروهى از عقلا از روى ميل و اختيار و احساس ضعف و ناتوانى سر بر فرمان او مى نهند و اما موجودات غير عاقل بى اختيار تسليم قوانين آفرينش اند.

جمله «يُعْطِي لَهُ الْقِيَادَ...» اشاره به مرحله اى فراتر از مرحله اطاعت است، زيرا در اطاعت انسان فرمان مولا را مى شنود و به پا مى خيزد و آن را انجام مى دهد; ولى در «قياد» خود را تسليم او مى كند و مولا او را مى برد «هر جا كه خاطر خواه اوست».

بعضى از لغويان در ميان «رهبت» و «خوف» اين فرق را گذاشته اند كه «خوف» به معناى مطلق ترس است و «رهبت» ترسى است كه با اضطراب و خويشتن دارى همراه باشد.

سپس امام(عليه السلام) بار ديگر به بخشى از مخلوقات شگفت انگيز خدا; يعنى پرندگان مى پردازد كه به راستى از عجايب خلقت اند. نه تنها از اين جهت كه برخلاف جاذبه زمين به آسمان پرواز مى كنند و با سرعت عجيب و فوق العاده اى به هر سو مى روند، بلكه ساختمان آنها از جهات مختلف ـ كه در پايان اين بحث به بخشى از آن اشاره مى شود ـ جنبه استثنايى دارد. حضرت مى فرمايد: «پرندگان مسخّر فرمان اويند»; (فَالطَّيْرُ مُسَخَّرَةٌ لاَِمْرِهِ).

اين جمله برگرفته از آيه شريفه «(أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَات فِى جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لاَيَات لِّقَوْم يُؤْمِنُونَ) ; آيا پرندگانى را كه بر فراز آسمانها نگه داشته شده اند نديدند؟ هيچ كس جز خدا آنها را نگاه نمى دارد، در اين امر نشانه هايى (ازعظمت و قدرت خدا) وجود دارد براى كسانى كه ايمان مى آورند (و آماده پذيرش حقّند)».(6)

آن گاه به شرح بيشترى درباره پرندگان پرداخته وبه چند نكته مهم اشاره مى كند و مى فرمايد: «خداوند شماره پرها و نفسهاى آنها را احصا كرده، پاهاى بعضى را براى حركت درون آب، محكم ساخته و پاى گروهى را براى خشكى و براى هر كدام غذاى مناسب و خاصّى مقدّر فرموده و اصناف آنها را شماره نموده (و هر يك را به شكل خاصّى آفريده است) اين كلاغ است و آن عقاب، و اين كبوتر است و آن شترمرغ. هر يك را به نامى فرا خوانده و روزى اش را برعهده گرفته است»; (أَحْصَى عَدَدَ الرِّيشِ(7) مِنْهَا وَ النَّفَسَ، وَ أَرْسَى(8) قَوَائِمَهَا عَلَى النَّدَى(9) وَ الْيَبَسِ; وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهَا، وَ أَحْصَى أَجْنَاسَهَا. فَهذَا غُرَابٌ وَ هذا عُقَابٌ. وَ هذَا حَمَامٌ وَ هذَا نَعَامٌ; دَعَا كُلَّ طَائِر بِاسْمِهِ، وَ كَفَلَ لَهُ بِرِزْقِهِ).

امام(عليه السلام) در اين عبارات به نكات زيبايى اشاره مى كند. پرهاى پرندگان از شگفت انگيزترين بخشهاى آنهاست; هر كدام شبيه نهال زيبايى است كه ريشه اش در گوشت بدن او به طور سطحى فرو رفته و شاخ و برگها به صورت منظم از آن روييده و با چينش مخصوص در اطراف سر، گلو، بالها و سينه ها روى هم قرار گرفته است و هر يك از آنها كه بيفتد نهال ديگرى به جاى آن مى رويد. لطافت آن عجيب و رنگ آميزى آن عجيب تر است.

سپس به پاهاى آنها اشاره مى كند كه بعضى براى خشكى ساخته شده، كوتاه و محكم و بعضى براى استفاده در كنار درياها و نهرها، بلند و كشيده كه با گردن بلندى همراه است و به حيوان اجازه مى دهد غذاى خود را از درون آب بگيرد.

آن گاه به مواد غذايى آنها اشاره مى كند كه براى هر يك سهمى از دانه هاى غذايى و غير آن قائل شده است و جالب اينكه هيچ يك از پرندگان دندانى براى خرد كردن اين دانه ها ندارند. در عوض معده اى به آنها داده (كه در عربى به آن «قانصه» مى گويند) بسيار پر حرارت و داغ كه با ترشحات مناسب دانه ها را نرم و قابل جذب مى كند و چون به جهت وجود دشمنان مختلف، وقت زيادى براى برچيدن دانه ندارد، خداوند عضو ديگرى به آنها داده به نام چينه دان (كه در عربى به آن «حوصله» مى گويند) و مانند كيسه اى است براى جمع آورى سريع دانه ها تا به هنگام فرصت به طور تدريجى به سنگدان منتقل كند و آن را هضم و جذب نمايد.

آن گاه به انواع گوناگون و كاملا متفاوت پرندگان اشاره مى كند كه هر يك ساختمانى مخصوص خود و برنامه هاى ويژه اى در زندگى دارند; از كلاغها گرفته تا عقابها و از كبوترها تا شترمرغها و عجايب آفرينش در آنها به قدرى زياد است كه انسان را مبهوت مى كند. بزرگ است خداوندى كه اين همه موجودات را به صورتهاى مختلف آفريده است.

شايد جمله «دَعَا كُلَّ طَائِر بِاسْمِهِ» اشاره به همين موضوع باشد كه هر يك از پرندگان را با ويژگى هايى كه اراده كرده آفريده است و در واقع اين دعوت تكوينى است با مجموعه ويژگى هايى كه از آن تعبير به اسم شده و شبيه تعبيرى است كه قرآن مجيد در مورد آفرينش همه موجودات دارد: «(إِنَّمَآ أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ); فرمان ا و چنين است كه هر گاه چيزى را اراده كند تنها به آن مى گويد موجود باش آن نيز بى درنگ موجود مى شود».(10)

امام(عليه السلام) پايان خطبه را به آفرينش ابرهايى اختصاص مى دهد كه آب، سرچشمه اصلى حيات همه موجودات، از آن فرو مى ريزد، مى فرمايد: «ابرهاى سنگين (و پر آب) ايجاد كرد و بارانهاى پر پشت و پى در پى از آن فرو فرستاد. سهم هر مكانى را مشخص ساخت و با آن زمينهاى خشك را آبيارى نمود و گياهان را بعد از خشكسالى رويانيد»; (وَ أَنْشَأَ (السَّحَابَ الثِّقَالَ)(11) فَأَهْطَلَ(12) دِيَمَهَا(13)، وَ عَدَّدَ قِسَمَهَا. فَبَلَّ الاَْرْضَ بَعْدَ جُفُوفِهَا وَ أَخْرَجَ نَبْتَهَا بَعْدَ جُدُوبِهَا(14)).

مى دانيم ابرها اقسام مختلفى دارند نوعى ابرهاى پوششى هستند كه تقريباً هيچ آبى ندارند و ابرهايى كه آب مختصرى با خود حمل مى كنند. قسم سوم ابرهاى فشرده پرآبى است كه رطوبت زيادى با خود دارند و گويى درياهايى معلق بر فراز آسمان اند و معمولا در طبقات پايين جوّ قرار مى گيرند و قرآن از آنها به «سحاب ثقال» تعبير كرده است، مى فرمايد: «(وَهُوَ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَاباً ثِقَالا سُقْنَاهُ لِبَلَد مَّيِّت فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ); او كسى است كه بادها را بشارت دهنده در پيشاپيش (باران) رحمتش مى فرستد تا ابرهاى سنگين بار را (بر دوش) كشند (سپس) ما آنها را به سوى زمينهاى مرده مى فرستيم و به وسيله آنها آب (حيات بخش) را نازل مى كنيم و با آن از هرگونه ميوه اى (از خاك تيره) بيرون مى آوريم».(15)

#####

1. «تبارك» از ريشه «بركت» در اصل از «برك» بر وزن «برگ» به معناى سينه شتر گرفته شده و از آنجا كه شتران به هنگام ثابت ماندن در جايى سينه خود را به زمين مى چسبانند اين ماده به معناى ثبوت و دوام و استقرار چيزى به كار مى رود و به آبگير از آن جهت «بِركه» مى گويند كه آب مدتى در آن ثابت مى ماند و مبارك به چيزى مى گويند كه خير آن باقى و ثابت باشد، بنابراين «تبارك» هنگامى كه در مورد خداوند به كار مى رود به معناى پربركت و جاويد است.

2. رعد، آيه 15 .

3. «يعفّر» از ريشه «عَفْر» و «عَفَر» بر وزن «فقر» و سفر به معناى خاك گرفته شده است، بنابراين تعفير به معناى خاك ماليدن است.

4. «خدّ» در اصل به معناى شكاف است. سپس به فرورفتگى بين گونه ها و بينى و به خود گونه و دو طرف صورت اطلاق شده و در اينجا به معناى دو طرف صورت است.

5. عنكبوت، آيه 65.

6. نحل، آيه 79.

7. «ريش» به معناى پرهاى پرندگان است و چون پرهاى آنها غالباً زينتى است به لباس هاى زينتى نيز «ريش» اطلاق مى شود.

8. «ارسى» از ماده «رسو» بر وزن «رسم» به معناى ثابت و پابرجا بودن گرفته شده و ارسى به معناى پابرجا ساختن است.

9. «ندى» و «نداوت» به معناى رطوبت است.

10. يس، آيه 82.

11. رعد، آيه 12 .

12. «اهطل» از ريشه «هطل» بر وزن «حتم» به معناى پى در پى باريدن است.

13. «ديم» جمع «دَيْمه» بر وزن «بيمه» به معناى باران پردوام و خالى از رعد و برق است.

14. «جدوب» و «جدب» بر وزن «جمع» به معناى خشكى ناشى از عدم نزول باران است.

15. اعراف، آيه 57.

#####

▲نكته

▲درسهايى بزرگ در جمله هاى كوتاه

اين خطبه درسهاى مهمى به ما مى آموزد; از جمله اينكه اسرار عظمت خداوند را حتى در كوچكترين موجودات اين جهان جستجو كنيم چه بسا موجودات كوچك و در ظاهر بى اهميّتى همچون مورچه و ملخ را بيابيم كه داراى شگفت انگيزترين اسرار خلقت باشند. به همه چيز، به عنوان اينكه نخستين بار است آن را مى بينيم نگاه كنيم، تا به عجايبش پى ببريم و از اين مخلوقات به خالق دانا و توانايش برسيم.

قابل توجه اينكه پيشينيان درباره اسرار آفرينش موجودات مخصوصاً حيوانات امورى گفته اند كه خالى از اسطوره و افسانه نيست، در حالى كه آنچه امام در اين خطبه و خطبه هاى ديگر نهج البلاغه از اسرار آفرينش بيان مى كند خالى از هرگونه اغراق و مطلب خرافى و نادرست است.

▲خطبه 186(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

فِي التَوْحيدِ وَ تَجْمَع هذِهِ الْخُطْبَة مِنْ أُصولِ الْعِلْمِ ما لا تَجْمَعُهُ خُطْبَةٌ

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

كه درباره توحيد ايراد فرموده و آن قدر اصول علمى در آن گرد آمده كه درهيچ خطبه اى وجود ندارد.

#####

1. سند خطبه:

نويسنده كتاب مصادر نهج البلاغه نخستين سخنى كه در اينجا مى گويد از امالى سيد مرتضى(رحمهم الله) كه فرموده: «شرح اصول توحيد و عدل از سخنان و خطبه هاى امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) گرفته شده و علماى كلام هر چه در اين باره گفته اند همه آنها شرح اين سخنان است». سپس مى افزايد: «اين خطبه را طبرسى در احتجاج با تفاوتهايى نقل كرده كه نشان مى دهد از غير نهج البلاغه گرفته است و مرحوم كلينى قبل از سيد رضى بخشهايى از آن را در جلد اوّل اصول كافى آورده است». (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 477) و از سوى ديگر محتواى خطبه آن قدر عالى و بلند است كه امكان ندارد از غير فكر امام معصوم و حجّت خدا برخيزد و مى دانيم يكى از دلايل صحت استناد روايات به معصومين، علوّ مضمون آنهاست.

###

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه درباه صفات خدا داد سخن سر داده و بيش از هفتاد وصف از اوصاف الهى را در آن بيان كرده است كه در هيچ خطبه ديگرى گستردگى ذكر صفات جلال و جمال، در اين حدّ ديده نمى شود.

در واقع امام(عليه السلام) در اين خطبه قدرت بيان انديشه الهى خود را در شرح پيچيده ترين مسائل اعتقادى نشان داده و همه دقايق صفات ثبوتى و سلبى و اضافى حق تعالى را با نظم خاصّى بر شمرده است و سزاوار است كه آن را به منزله سوره توحيد ـ كه در روايات به عنوان يك سوم قرآن شمرده شده است ـ در نهج البلاغه بدانيم.

اين خطبه در واقع يك بخش است و آن شرح اسما و صفات خداست; ولى آن را با كمى مسامحه مى توان به سه بخش تقسيم كرد: بخشى درباره صفات ثبوتى خداوند سخن مى گويد و بخشى ديگر درباره صفات سلبى و بخشى هم به قدرت پروردگار در مسأله معاد و بازگشت انسانها به زندگى مجدّد اشاره دارد.

در مجموع، هر كس اين خطبه را با دقّت بررسى كند مى داند كه هرگز فيلسوفان الهى جهان در گذشته و حال خدا را اين گونه دقيق و روشن، زيبا و جالب معرفى نكرده اند و حتى اگر مطالعه كننده مسلمان هم نباشد بر گوينده اين سخنان هزاران آفرين مى گويد.

▲بخش اوّل

مَا وَحَّدَهُ مَنْ كَيَّفَهُ، وَ لاَ حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ، وَ لاَ إِيَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَهُ، وَ لاَ صَمَدَهُ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ وَ تَوَهَّمَهُ. كُلُّ مَعْرُوف بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ، وَ كُلُّ قَائِم فِي سِوَاهُ مَعْلُولٌ. فَاعِلٌ لاَ بِاضْطِرَابِ آلَة، مُقَدِّرٌ لاَ بِجَوْلِ فِكْرَة، غَنِيٌّ لاَ بِاسْتِفَادَة. لاَ تَصْحَبُهُ الاَْوْقَاتُ، وَ لاَ تَرْفِدُهُ الاَْدَوَاتُ ; سَبَقَ الاَْوْقَاتَ كَوْنُهُ، وَالْعَدَمَ وُجُودُهُ، وَالاِْبْتِدَاءَ أَزَلُهُ. بِتَشْعِيرِهِ الْمَشَاعِرَ عُرِفَ أَنْ لاَ مَشْعَرَ لَهُ، وَ بِمُضَادَّتِهِ بَيْنَ الاُْمُورِ عُرِفَ أَنْ لاَ ضِدَّ لَهُ، وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَيْنَ الاَْشْيَاءِ عُرِفَ أَنْ لاَ قَرِينَ لَهُ. ضَادَّ النُّورَ بِالظُّلْمَةِ، وَ الْوُضُوحَ بِالْبُهْمَةِ، وَ الْجُمُودَ بِالْبَلَلِ، وَالْحَرُورَ بِالصَّرَدِ. مُؤَلِّفٌ بَيْنَ مُتَعَادِيَاتِهَا، مُقَارِنٌ بَيْنَ مُتَبَايِنَاتِهَا، مُقَرِّبٌ بَيْنَ مُتَبَاعِدَاتِهَا، مُفَرِّقٌ بَيْنَ مُتَدَانِيَاتِهَا.

### ترجمه

كسى كه براى خدا كيفيّتى قائل گردد او را يگانه ندانسته و آن كس كه براى او مانند قرار داده به حقيقتش پى نبرده و هر كس او را به چيزى تشبيه كند به مقصد نرسيده و آن كس كه به او اشاره كند يا در وهم و انديشه آورد، او را منزّه (از صفات مخلوقات) ندانسته است. (كنه ذاتش هرگز شناخته نمى شود، زيرا) آنچه كنه ذاتش شناخته شده مصنوع و مخلوق است و آنچه بقايش به ديگرى وابسته است معلول علّتى است. او فاعلى است كه نيازمند به حركت دادن ابزار و آلات نيست و مدبّرى است كه احتياج به جولان فكر وانديشه ندارد، بى نياز است امّا نه به اين معنا كه (قبلا از شخص يا چيزى) بهره گرفته باشد. نه زمانها با او قرين است و نه ابزار و وسايل از او حمايت مى كند (بلكه) وجودش برزمان پيشى گرفته و بر عدم، سبقت جسته و ازليّتش بر آغاز مقدّم بوده است. با آفرينش حواس (براى مخلوقات) معلوم شد كه او از داشتن حواس پيراسته است و با آفرينش اشياى متضاد معلوم شد كه ضدى براى او نيست و با قرين ساختن موجودات به يكديگر روشن شد كه قرين و همتايى ندارد، نور را ضد ظلمت، و رنگهاى روشن را ضد رنگهاى تيره و تار، و خشكى را ضد رطوبت و گرمى را ضد سردى قرار داده.

اضداد را با هم تركيب نمود و متباينات را قرين هم ساخت، امورى را كه از هم دور بودند به يكديگر نزديك كرد و آنها را كه به يكديگر نزديك بودند از هم جدا ساخت.

▲شرح و تفسير

▲نكات دقيقى درباره صفات خدا

اين خطبه شريفه همان گونه كه در بالا آمد مشتمل بر مطالب نفيس و مباحث پرارزشى از علم الهى است كه در نهايت فصاحت و بلاغت و حسن اسلوب و انسجام عبارات و زيبايى بيان شده است. در آغاز اين خطبه امام(عليه السلام) به بخشى از صفات سلبيه خداوند اشاره مى كند و مى فرمايد: «كسى كه براى خدا كيفيّتى قائل گردد او را يگانه ندانسته و آن كس كه براى او مانند قرار داده به حقيقتش پى نبرده و هر كس او را به چيزى تشبيه كند به مقصد نرسيده و آن كس كه به او اشاره كند، يا در وهم و انديشه آورد او را منزّه (از صفات مخلوقات) ندانسته است»; (مَا وَحَّدَهُ مَنْ كَيَّفَهُ، وَ لاَ حَقِيقَتَهُ أَصَابَ مَنْ مَثَّلَهُ، وَ لاَ إِيَّاهُ عَنَى مَنْ شَبَّهَهُ، وَ لاَ صَمَدَهُ(1) مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ وَ تَوَهَّمَهُ).

امام(عليه السلام) در بيان نخستين وصف از اوصاف سلبيّه پروردگار به مسئله نفى كيفيّت از خداوند اشاره مى كند كه همان حالتى است كه عارض به جسم مادى يا موجود روحانى مى شود و چون در معرض حدوث عوارض بودن دليل بر مخلوق بودن است ذات پاكى كه ازلى و ابدى است در معرض كيفيّتى قرار نمى گيرد.

در بيان دومين وصف، هرگونه مثل و مانند و همتا را از او نفى مى كند، زيرا اگر مثلى داشته باشد هر گاه مثليّت در همه جهات باشد، عين او مى شود و اگر در بعضى از جهات باشد لازمه آن تركيب است (تركيب از مابه الاشتراك و مابه الامتياز) و تركيب با واجب الوجود بودن نمى سازد، زيرا هر مركّبى نيازمند به اجزاى خود است و نياز در واجب الوجود مفهومى ندارد و به تعبير ديگر اجزاى در مرتبه قبل از «كلّ» قرار دارند، بنابراين اگر واجب الوجودى هست بايد همان اجزاى باشد; نه «كلّ» كه مولود آن اجزاست و از طرفى لازمه اجزا، تعدّد است و در واجب الوجود تعدّد امكان ندارد، زيرا واجب الوجود از هر نظر نامتناهى است و دو «نامتناهىِ از هر نظر» محال است.

در سومين وصف نفى شبيه از ذات مقدّس او مى كند، زيرا ذات نامتناهى از جميع جهات، شبيه و مانند ندارد. (تفاوت مثل و شبيه از اين جهت است كه مثل در همه جهات يا اكثر صفات ملاحظه مى شود و شبيه ممكن است در پاره اى از جهات باشد).

در چهارمين و پنجمين وصف مى فرمايد: آن كس كه به خدا اشاره كند يا او را در وهم خويش بگنجاند خدا را نشناخته، زيرا اشاره حسى دليل بر جسمانيت و دارا بودن جهت و مكان است كه خداوند از همه اينها منزّه است و در وهم گنجانيدن به معناى محدود ساختن ذات پاك نامحدود اوست و به همين دليل مى گوييم: هيچ كس كنه ذات خدا را درك نمى كند و علم ما به او همانند علم اجمالى است، مثلا مى گوييم: خداوند همان آفريدگار و خالق اين جهان است.

در ادامه اين سخن به دو وصف ديگر اشاره كرده، مى فرمايد: «(كنه ذاتش هرگز شناخته نمى شود، زيرا) آنچه كنه ذاتش شناخته شده مصنوع و مخلوق است و آنچه بقايش به ديگرى وابسته است معلول علّتى است»; (كُلُّ مَعْرُوف بِنَفْسِهِ مَصْنُوعٌ، وَ كُلُّ قَائِم فِي سِوَاهُ مَعْلُولٌ).

بارها گفته ايم خداوند وجودى است از هر نظر غير متناهى و هرگز در فكر محدود ما نمى گنجد و به همين دليل برتر از خيال و قياس و گمان و و هم است و اگر سؤال شود پس چگونه ما خدا را مى شناسيم؟ مى گوييم: عمدتاً از دو راه: يكى از طريق اشاره به آثار و افعال او كه جهان هستى را پر كرده و بر هر چه نظر كنيم سيماى او را در ماوراى آن اجمالا مى بينيم و ديگر از طريق تحليل حقيقت وجود كه به واجب الوجود اجمالا منتهى مى شود و در اصطلاح «برهان صديقين» نام دارد و در احاديث و دعاها به عنوان «يا مَنْ دَلَّ عَلى ذاتِهِ بِذاتِِه» به آن اشاره شده است كه آن هم يك علم اجمالى است; نه علم به كنه و حقيقت ذات او كه از دسترس همه افكار حتّى افكار انبيا و اوليا بيرون است.

اين نكته نيز روشن است كه هر چيزى قائم به ديگرى باشد خواه به صورت عرض بر آن عارض باشد و خواه به صورت وجود جوهرى وابسته، به هر حال معلول ديگرى است و خداوندى كه واجب الوجود است معلول نيست; بلكه قيّوم است; يعنى قائم به ذات خويش است و قيام ديگران به اوست.

سپس به افعال و تدبيرات و غناى او اشاره كرده، مى فرمايد: «او فاعلى است كه نيازمند به حركت دادن ابزار و آلات نيست و تدبيركننده اى است كه احتياج به جولان فكر وانديشه ندارد و غنى و بى نياز است امّا نه به اين معنا كه (قبلا از شخص يا چيزى) بهره گرفته باشد»; (فَاعِلٌ لاَ بِاضْطِرَابِ آلَة، مُقَدِّرٌ لاَ بِجَوْلِ(2) فِكْرَة، غَنِيٌّ لاَ بِاسْتِفَادَة).

زيرا كسى كه براى انجام كارش متوسل به ابزار و آلاتى مى شود و به سبب آن است كه قدرتش محدود است لذا از آن ابزار كمك مى گيرد و كسى كه در تدبيراتش نياز به تفكّر و مطالعه دارد به سبب محدود بودن علم اوست كه به ناچار با انديشه و مطالعه بر آن مى افزايد; ولى كسى كه علم و قدرتش نامحدود است از همه اينها بى نياز است و نيز همه اغنيا غير از او از طريق تحصيل مال و مقام و امثال آن از بيرون وجود خود غنى مى شوند در حالى كه خداوند غنىّ بالذات است.

قرآن مجيد مى گويد: «(يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِىُّ الْحَمِيدُ); اى مردم شما همگى نيازمند خداوند هستيد و تنها خداوند است كه بى نياز و شايسته ستايش است».(3)

در ادامه بيان اين اوصاف مى فرمايد: «نه زمانها با او قرين است و نه ابزار و وسايل از او حمايت مى كند (بلكه) وجودش بر زمان پيشى گرفته، و بر عدم سبقت جسته و ازليّتش بر آغاز مقدّم بوده است»; (لاَ تَصْحَبُهُ الاَْوْقَاتُ، وَ لاَ تَرْفِدُهُ(4) الاَْدَوَاتُ ; سَبَقَ الاَْوْقَاتَ كَوْنُهُ، وَالْعَدَمَ وُجُودُهُ، وَالاِْبْتِدَاءَ أَزَلُهُ).

جمله «لاَ تَصْحَبُهُ الاَْوْقَاتُ...» اشاره به اين است كه زمان، امرى حادث است و خداوندى كه ذاتش ازلى و ابدى است قرين با حوادث نبوده و نخواهد بود و آلات و ابزار و ادوات، معين و ياور و حامى او نبوده است.

تفاوت اين جمله با جمله «فَاعِلٌ لاَ بِاضْطِرَابِ آلَة» ممكن است از اين نظر باشد كه در جمله سابق سخن از افعال خدا بود كه نياز به آلات و ابزارى ندارد و اين جمله اشاره به اين است كه در بقايش كمك از ابزار و ادواتى نمى گيرد.

و جمله هاى سه گانه «سَبَقَ الاَْوْقَاتَ كَوْنُهُ...» در واقع، شرحى است براى جمله «لاَ تَصْحَبُهُ الاَْوْقَاتُ» چون هنگامى كه پذيرفتيم هستى او برتر از زمان و مكان است نتيجه مى گيريم كه وجود او بر زمان پيشى گرفته و هستى او بر عدم سبقت جسته و ازليت او بر هر آغازى مقدم بوده است.

در اينجا سؤالى مطرح است و آن اينكه امام مى فرمايد: وجود خداوند بر عدم سبقت گرفت در حالى كه «عدم» چيزى نيست كه وجود خداوند بر آن سبقت گيرد.

در پاسخ اين سؤال مى توان گفت كه مقصود از عدم، عدم مخلوقات است; يعنى آن هنگام كه هيچ يك از اين كائنات موجود نشده بود خداوند وجود داشت.

گاه گفته مى شود: اين جمله كنايه از واجب الوجود بودن خداوند است، زيرا ذاتى كه واجب الوجود است هميشه بوده است و خواهد بود و بر عدم غلبه دارد و هرگز «عدم» بر ذات پاك او عارض نمى شود.

جمله «وَالاِْبْتِدَاءَ أَزَلُهُ» (ازليّت خداوند بر ابتدا پيشى گرفت) اشاره به اين است كه ذات ازلى و ابدى او برتر از اين است كه آغاز و ابتدايى داشته باشد.

سپس امام(عليه السلام) به بيان اوصاف ديگرى مى پردازد كه هر يك از ديگرى مهم تر است، مى فرمايد: «به سبب آفرينش حواس (براى مخلوقات) معلوم شد كه او از داشتن حواس پيراسته است»; (بِتَشْعِيرِهِ(5) الْمَشَاعِرَ عُرِفَ أَنْ لاَ مَشْعَرَ لَهُ)، زيرا وجود حواس از لوازم مخلوقات امكانيه است و واجب الوجود از آن منزه است. افزون بر اين، حواس از عوارض موجودات است و عرض و معروض دو چيز مختلفند حال آنكه مى دانيم تركيب در ذات خداوند راه ندارد.

به تعبير ديگر خداوند با آفرينش حواس به بندگانش نشان داد كه احساس و حواس امورى عارضى هستند و جداى از ذات اشيا. بندگان نيز از اينجا فهميدند كه او داراى حواس نيست، چون ذاتش محل عوارض نيست.

در ادامه مى افزايد: «با آفرينش اشياى متضاد معلوم شد كه ضدى براى او نيست و با قرين ساختن موجودات به يكديگر روشن شد كه قرين و همتايى ندارد»; (وَ بِمُضَادَّتِهِ بَيْنَ الاُْمُورِ عُرِفَ أَنْ لاَ ضِدَّ لَهُ، وَ بِمُقَارَنَتِهِ بَيْنَ الاَْشْيَاءِ عُرِفَ أَنْ لاَ قَرِينَ لَهُ).

تفسير اين سخن، آن است كه دو موجود متضاد، به يقين هر دو محدود و داراى دو حالت مختلفند، در حالى كه ذات خداوندى نه محدوديت دارد و نه چيزى بر او عارض مى شود; همچنين دو موجود قرين يكديگر هر دو محدودند و داراى عوار مشابه، در حالى كه ذات پاك او از هر نظر نامحدود و عارى از عوارض است.

امام(عليه السلام) به دنبال اين سخن انگشت بر چند مصداق از امور متضاد گذارده، مى فرمايد: «نور را ضد ظلمت، و رنگهاى روشن را ضد رنگهاى تيره و تار، و خشكى را ضد رطوبت و گرمى را ضد سردى قرار داد»; (ضَادَّ النُّورَ بِالظُّلْمَةِ، وَ الْوُضُوحَ بِالْبُهْمَةِ(6)، وَ الْجُمُودَ بِالْبَلَلِ، وَالْحَرُورَ بِالصَّرَدِ(7)).

بديهى است اين تضادّ فلسفه اى دارد و آن ايجاد تعادل و از ميان بردن آثار سوء هر يك با ديگرى است. اگر آفتاب، پيوسته در قسمتى از كره زمين بتابد و بخش ديگرى پيوسته در ظلمت فرو رود حيات و زندگى، به زودى برچيده خواهد شد; آنچه در معرض تابش آفتاب است از شدّت حرارت مى سوزد و نابود مى شود و آنچه در ظلمت فرو رفته منجمد مى گردد و از ميان مى رود: «(قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاء أَفَلاَ تَسْمَعُونَ)(8); بگو به من خبر دهيد اگر خداوند شب را تا قيامت بر شما جاودان سازد آيا معبودى جز خدا مى تواند روشنايى براى شما بياورد؟ آيا نمى شنويد؟»: «(قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْل تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ)(9); بگو به من خبر دهيد اگر خداوند روز را تا قيامت بر شما جاودان كند كدام معبود غير از خداست كه شبى براى شما بياورد تا در آن آرامش يابيد؟ آيا نمى بينيد؟»: «(وَمِنْ رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)(10); و از رحمت او است كه براى شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش داشته باشيد و هم براى بهره گيرى از فضل خدا تلاش كنيد و شايد شكر نعمت او را به جا آوريد».

در اينجا اين سؤال مطرح است كه ظلمت، امرى عدمى است و چيزى نيست كه خداوند آن را آفريده باشد و يا به عنوان ضدّ در مقابل نور قرار گيرد. همين سؤال در آيه شريفه «(الْحَمْدُ للهِِ الَّذِى خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ)(11); ستايش مخصوص خداوندى كه آسمانها و زمين را آفريد و ظلمتها و نورها را پديد آورد» نيز مطرح است.

ولى با توجه به اين نكته كه ظلمت شب و مانند آن ظلمت مطلق نيست تا عدمى باشد، بلكه ضعف شديد نور است، به همين دليل شبانگاه هنگامى كه ناگهان چراغها خاموش مى شود ما چيزى را مطلقاً نمى بينيم; ولى به تدريج كه چشم ما به آن نور ضعيف درون ظلمت عادت مى كند اطراف خود را مشاهده مى كنيم، بنابراين ظلمت نيز مخلوقى از مخلوقات خداست كه با نور متضادّ است.

جمله «وَ الْوُضُوحَ بِالْبُهْمَةِ» ممكن است اشاره به تفاوت رنگها باشد كه فلسفه آن تميز اشيا از يكديگر است. «وضوح» اشاره به رنگهاى روشن و «بهمه» اشاره به رنگهاى تيره و تاريك است. يا اشاره به حالات نيمه روشن و نيمه تاريك در بين الطلوعين و بين الغروبين است «و الجُمُودَ بِالْبَلَلِ» اشاره به خشكى ها و درياها و اشياى جامد و مرطوب است كه هر كدام فلسفه وجودى خاصّى دارد.

«وَ الْحَرُورَ بِالصَّرَدِ» اشاره به فصول سال، يا به طور كلى گرما و سرماست كه هر كدام نقشى در حيات موجودات زنده و پرورش آنها دارد.

آن گاه در ادامه اين سخن به چهار وصف ديگر اشاره كرده، مى فرمايد: «اضداد را با هم تركيب نمود و موجودات متباين را قرين هم ساخت، امورى را كه از هم دور بودند به يكديگر نزديك كرد و آنها را كه به يكديگر نزديك بودند از هم جدا ساخت»; (مُؤَلِّفٌ بَيْنَ مُتَعَادِيَاتِهَا، مُقَارِنٌ بَيْنَ مُتَبَايِنَاتِهَا، مُقَرِّبٌ بَيْنَ مُتَبَاعِدَاتِهَا، مُفَرِّقٌ بَيْنَ مُتَدَانِيَاتِهَا).

امام(عليه السلام) در اين بيان اشاره به نكات بسيار مهمّى مى كند كه خداوند در تدبير جهان هستى به كار گرفته است. در بسيارى از موارد جمع بين ضدّين كرده، روح را كه جوهرى

است لطيف و ماوراى ماده با جسم خاكى پيوند داده و موجودات مختلف را در كنار يكديگر قرار داده است، همان گونه كه در تركيب بدن انسان و جانوران و گياهان ديده مى شود كه ده ها فلز و شبه فلز در كنار هم قرار گرفته و تركيبى بديع به وجود آورده اند. جالب اينكه در ميان دو ضدّ; مانند قطب مثبت و منفى الكتريسيته، جاذبه و كشش قرار داد، و در ميان دو الكتريسيته يكسان; مانند دو مثبت يا دو منفى، دافعه قرار داده است. در ميان جنس نر و ماده به طور طبيعى جاذبه و در ميان دو هم جنس دافعه قرار داده است.

به اين ترتيب امام(عليه السلام) به چهار بخش از موجودات جهان اشاره كرده است كه بخشى از آنها متضادّند; مانند نور و ظلمت و روح و جسم، و بعضى متباينند; مانند انواع گياهان و جانداران كه در عين تباين تضادّى هم با يكديگر ندارند. خداوند در ميان همه اينها الفتى ايجاد كرد.

قسم سوم آنهايى هستند كه از هم دورند و خداوند آنها را به يكديگر نزديك مى كند; مانند همسرانى از دو قوم جداى از يكديگر كه بر اثر عشق و محبّت به هم نزديك مى شوند.

قسم چهارم امورى هستند كه ذاتاً به يكديگر نزديكند; ولى خداوند در تدبير جهان آنها را از هم دور مى سازد; مانند كرات منظومه شمسى كه طبق نظريه معروف، روزى همه در كنار هم بودند اما خداوند آنها را از هم جدا كرد و منظومه شمسى را به وجود آورد. يا اينكه اجزاى تركيبى و برگهاى گياهان بعد از خشكيدن از يكديگر جدا مى شوند و تبديل به عناصر فعّالى براى پرورش درختان و گياهان ديگر مى گردند، همچنين گاه قطعات ابر را از مناطق مختلف با فرمانى كه به بادها مى دهد به هم پيوند مى زند و باران هاى حيات بخش نازل مى كند و به بادهاى ديگر فرمان مى دهد كه آنها را از هم متلاشى كنند و به جاهاى ديگر بفرستند.

آرى! ربوبيّت و تدبير او چنين اقتضا مى كند كه گاه جمع بين ضدّين كند و گاه متباينين را به يكديگر نزديك سازد; زمانى دورها را نزديك و هنگامى نزديكها را دور سازد.

#####

1. «صَمَد» از ريشه «صمد» گاه به معناى بزرگى و گاه به معناى صلابت و استحكام و گاه به معناى پاك و منزه بودن آمده است و در اينجا به همين معناى اخير است.

2. «جول» و «جولان» به معناى گردش كردن به هر سو است و جولان فكر به معناى انديشيدن و فكر كردن است.

3. فاطر، آيه 15.

4. «ترفده» از ريشه «رفد» بر وزن «رفت» به معناى كمك كردن آمده است.

5. «تشعير» از «شعور» به معناى آگاهى يافتن و دانستن و در كارى، دقيق و باريك شدن است; ولى در اينجا; يعنى دانستن چيزى از طريق حواس.

6. «بهمة» به معناى سياهى، تيرگى و شب هاى تاريك ماه است و در جمله بالا به معناى تيرگى است.

7. «صرد» به معناى سردى است. بعضى گفته اند: از واژه فارسى گرفته شده و تغيير شكل يافته است.

8. قصص، آيه 71.

9. قصص، آيه 72.

10. قصص، آيه 73.

11. انعام، آيه 1.

#####

▲نكته

▲چگونگى جمع ضدّين

گروهى معتقدند كه جهان از جمع اضداد تشكيل شده و تضاد سبب تكامل است و به گفته بعضى از حكما «لَوْ لا التَّضادُ ما صَحَّ الْفَيْضُ عَنِ الْمَبْدَأَ الْجَوادِ; اگر تضاد نبود فيض از ناحيه پروردگار ادامه نمى يافت». بعضى جمله بالا را كه در كلام امام(عليه السلام)آمده است (مُؤَلِّفٌ بَيْنَ مُتَعَادِيَاتِهَا، مُقَارِنٌ بَيْنَ مُتَبَايِنَاتِهَا...) نيز دليل بر اين مطلب گرفته اند.

طرفداران مكتب ماترياليسم ديالكتيك يكى از اصول اساسى چهارگانه مكتب خود را نيز جمع ضدين مى شمردند و مى گويند: هر موجودى ضد خود را در دل خود پرورش مى دهد و با ظاهر شدن ضد موجود قبلى از بين مى رود و مثال به جوجه و تخم مرغ و امثال آن مى زنند و از آن نتيجه مى گيرند كه جامعه سرمايه دارى به طور جبرى ضد خود را كه جامعه سوسياليستى و كمونيستى است در دل خود مى پروراند و با ظهور اينها سرمايه دارى نفى مى شود. بر اين اساس مطالب واهى و سُستى را بنا نهاده اند كه ضعف و ناتوانى آنها در عمل ظاهر و آشكار گرديد و همان گونه كه مشاهده كرديم دستگاه آنها برچيده شد.

البتّه بايد توجه داشت كه جمع بين ضدين (يا نقيضين) يك اصطلاح فلسفى دارد كه مفهومش جمع در محل واحد از جميع جهات است. به اين معنا كه مثلا شيئى واحد در آنِ واحد همه آن سفيد و يا سياه باشد البتّه محال است. يا يك لحظه معين در مكان واحد هم شب باشد و هم روز يا انسان معينى در زمان معينى هم زنده باشد و هم مرده. بديهى است جمع بين ضدين يا نقيضين به اين مفهوم غير ممكن است.

ولى گاه منظور جمع عرفى است; مانند اينكه دو جسم سياه و سفيد در آنِ واحد در كنار هم قرار گيرند. يا در دو زمان متصل به هم، گاه جسمى سفيد و گاه سياه باشد. اين معنا نه تنها محال نيست، بلكه بخش هاى عظيمى از جهان را در برگرفته است. با توجه به اين نكته به اصل مسئله باز مى گرديم و مى گوييم: در جهانى كه ما زندگى مى كنيم مدير و مدبّر عالم، ذات پاك خداست كه گاه نظام اضداد را گسترده است و همان گونه كه در كلام امام(عليه السلام)آمده بود، نور و ظلمت حرارت و برودت خشكى و رطوبت را به هم آميخته و نظام شب و روز و فصول سال و ابر و باران و آفتاب را مأمور كارهاى مهمى كرده است و گاه ميان امثال ديده مى شود مثلا اعضاى پيكر يك انسان يا يك گياه نه تنها تضادى ندارند، بلكه با يكديگر هماهنگ اند.

به هر حال شك نيست كه تضادها به گونه اى كه گفته شد در بسيارى از مواقع مى توانند نقش مهمى در پيشرفت جامعه انسانى و تكامل موجودات داشته باشند; رقابتهاى سازنده در هر جامعه اى منشأ پيشرفت است و در ميدان هاى مختلف سبب نيرومندى است حتى وجود شيطان در برابر مؤمنان موجب افزايش و قدرت ايمانى آنهاست.

▲بخش دوم

لاَ يُشْمَلُ بِحَدٍّ، وَ لاَ يُحْسَبُ بِعَدٍّ، وَ إِنَّمَا تَحُدُّ الاَْدَوَاتُ أَنْفُسَهَا، وَ تُشِيرُ الاْلاَتُ إِلَى نَظَائِرُهَا. مَنَعَتْهَا «مُنْذُ» الْقِدْمَةَ، وَ حَمَتْهَا «قَدُ» الاَْزَلِيَّةَ، وَ جَنَّبَتْهَا «لَوْ لاَ» التَّكْمِلَةَ! بِهَا تَجَلَّى صَانِعُهَا لِلْعُقُولِ، وَ بِهَا امْتَنَعَ عَنْ نَظَرِ الْعُيُونِ، وَ لاَ يَجْرِي عَلَيْهِ السُّكُونُ وَ الْحَرَكَةُ، وَ كَيْفَ يَجْرِي عَلَيْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ، وَ يَعُودُ فِيهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ، وَ يَحْدُثُ فِيهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ! إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ، وَ لَتَجَزَّأَ كُنْهُهُ، وَ لاَمْتَنَعَ مِنَ الاَْزَلِ مَعْنَاهُ، وَ لَكَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذْ وُجِدَ لَهُ أَمَامٌ، وَلاَلْتَمَسَ التَّمَامَ إِذْ لَزِمَهُ النُّقْصَانُ. وَ إِذاً لَقَامَتْ آيَةُ الْمَصْنُوعِ فِيهِ، وَ لَتَحَوَّلَ دَلِيلا بَعْدَ أَنْ كَانَ مَدْلُولا عَلَيْهِ، وَ خَرَجَ بِسُلْطَانِ الاِْمْتِنَاعِ مِنْ أَنْ يُؤَثِّرَ فِيهِ مَا يُؤَثِّرُ فِي غَيْرِهِ. الَّذِي لاَ يَحُولُ وَ لاَ يَزُولُ، وَ لاَ يَجُوزُ عَلَيْهِ الاُْفُولُ. لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْلُوداً، وَ لَمْ يُولَدْ فَيَصِيرَ مَحْدُوداً. جَلَّ عَنِ اتِّخَاذِ الاَْبْنَاءِ، وَ طَهُرَ عَنْ مُلاَمَسَةِ النِّسَاءِ.

### ترجمه

حدّ واندازه اى براى او نيست، و به شمارش در نمى آيد، زيرا «واژه ها» خودش را محدود مى سازد و «كلمات» به مانند خود اشاره مى كند. (منظور از ادوات و آلات واژه هايى همچون «متى»، «قد» و «لعل» است كه در عبارات بعد به آن اشاره خواهد شد). اينكه مى گوييم: موجودات از فلان زمان پيدا شده اند آنها را از قديم بودن باز مى دارد، و اينكه مى گوييم: به تحقيق به وجود آمده اند آنها را از ازلى بودن ممنوع مى سازد و هنگامى كه گفته مى شود: اگر چنين نبود مشكلى نداشتند، دليلى بر آن است كه به كمال نرسيده اند. آفريدگار جهان با آفرينش مخلوقات در برابر عقل ها تجلى كرد، و به همين سبب مشاهده او با چشم هاى ظاهر غير ممكن است سكون و حركت در او راه ندارد (زيرا) چگونه ممكن است چيزى بر او عارض شود كه خودش آن را ايجاد كرده است؟ و چگونه ممكن است آنچه را او ظاهر كرده به خودش بازگردد و تحت تأثير آفريده خويش قرار گيرد؟ كه اگر حركت و سكون در ذات او راه پيدا كند ذاتش تغيير مى پذيرد و كنه ذاتش تجزيه مى شود مفهوم ازليت براى او ممتنع مى گردد و بايد پشت سرى داشته باشد اگر پيش رويى دارد، و به سبب نقصان بايد در جستجوى كمال باشد، و در اين حال نشانه مخلوق بودن در او ظاهر خواهد شد و خود دليل بر وجود خالقى ديگر خواهد بود; نه اينكه مخلوقات دليل وجود او باشند (و سرانجام اينكه) به سبب دارا بودن قدرت مطلقه آنچه در غير او اثر مى گذارد در او اثر نخواهد گذاشت. آرى او خداوندى است كه نه تغيير در ذات او راه دارد و نه زوال و غروب و افول بر او رواست. كسى را نزد او تا خود مولود ديگرى باشد و از كسى زاده نشد تا محدود به حدودى گردد، برتر از آن است كه فرزندانى برگزيند و پاك تر از آن است كه تصور آميزش با زنان درباره او رود.

▲شرح و تفسير

امام(عليه السلام) در اين بخش، نخست اشاره به صفات ديگرى از صفات سلبيه خداوند كرده، مى فرمايد: «حد واندازه اى او را فرا نمى گيرد، و به حساب و شمارش در نمى آيد، زيرا «واژه ها» خودش را محدود مى سازند و «كلمات» به مانند خود اشاره مى كند»; (لاَ يُشْمَلُ بِحَدٍّ، وَ لاَ يُحْسَبُ بِعَدٍّ، وَ إِنَّمَا تَحُدُّ الاَْدَوَاتُ أَنْفُسَهَا، وَ تُشِيرُ الاْلاَتُ إِلَى نَظَائِرُهَا).

تفسير جمله اوّل و دوم روشن است، چون خداوند وجودى است از هر نظر نامحدود و اگر محدود بود واجب الوجود نبود بلكه ممكن الوجود بود. همچنين اگر به شمارش عددى درآيد بايد از قبيل ممكنات باشد كه تعدد در آن راه مى يابد و اگر مى گوييم خداوند يگانه و يكتاست نه به معناى واحد عددى است، بلكه به معناى بى نظير بودن است: (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ).(1)

ولى در تفسير جمله سوم و چهارم به جهت ابهامى كه بر آنها حاكم است، شارحان نهج البلاغه اختلاف نظر دارند و كليد حلّ مشكل تفسير اين دو جمله در اين امر نهفته است كه قرائنى نشان مى دهد مرحوم سيّد رضى به هنگام گلچين كردن خطبه كه جزء برنامه هميشگى اوست جمله هايى را در ارتباط با اين دو جمله حذف كرده است.

گرچه مرحوم رضى اين نكته را رعايت مى كند كه در ميان جمله هاى مرتبط با يكديگر جدايى نيفكند ولى گاه ممكن است بدون توجه اين مسئله به فراموشى سپرده شود.

شاهد اين سخن كه بعضى از جملات خطبه در اينجا حذف شده است، روايت تحف العقول است. در آنجا كه امام(عليه السلام) مى فرمايد: «لا تفوّته «متى» و لا تدنيه «قد» و لا تحجبه «لعلّ» و لا تقارنه «مع» و لا تشتمله «هو» انّما تحدّ الأدوات أنفسها و تشير الآلة الى نظائرها ; در ذات پاك خداوند «متى» (چه زمان؟) راه ندارد كه قبل يا بعد از آن وجود داشته باشد و تعبير به «قد» (كه در مورد وقوع چيزى قريب به زمان حال به كار مى رود) به او نزديك نمى شود (تا او را محدود سازد) و «لعلّ» (= شايد) او را محجوب نمى دارد (تا علم او آميخته به شكّ گردد) و «هو» (= او) تمام وجود وى را شامل نمى شود تا كنه ذاتش آشكار گردد. اين كلمات (تعبيراتى همچون متى و قد و لعل و مع و هو) خود را محدود مى سازد (يعنى تنها در جايى به كار مى روند كه زمان و مكان ناآگاهى در آن راه داشته باشد) و اين تعبيرات به نظاير خود اشاره مى كند (نظايرى كه در عالم ممكنات وجود دارد; نه ذات پاك خدا كه بى نظير است).

سپس در تأكيد بر اين سخن مى فرمايد: «همين كه مى گوييم: موجودات «از فلان زمان» پيدا شده اند آنها را از قديم بودن باز مى دارد و اين كه مى گوييم: «به تحقيق» به وجود آمده اند آنها را از ازلى بودن ممنوع مى سازد و هنگامى كه گفته مى شود: «اگر چنين نبود» مشكلى نداشتند دليل بر آن است كه به كمال نرسيده ايد»; (مَنَعَتْهَا «مُنْذُ» الْقِدْمَةَ، وَ حَمَتْهَا «قَدُ» الاَْزَلِيَّةَ، وَ جَنَّبَتْهَا «لَوْ لاَ» التَّكْمِلَةَ!).(1)

توضيح اينكه واژه «مُنْذُ» در مواردى به كار مى رود كه تاريخچه اى براى وجود چيزى باشد، بنابراين با توجه به استعمال اين واژه در مورد ممكنات به خوبى مى توان يافت كه اينها حادثند; نه قديم. همچنين واژه «قَدُ» هنگامى كه در ماضى به كار مى رود به معناى وقوع چيزى قريب به زمان حال است كه آن هم با ازليّت سازگار نيست و نيز واژه «لَوْ لاَ» در جايى به كار مى رود كه مانعى بر سر راه تكامل چيزى به وجود آمده; مانند سخنى كه قرآن مجيد از كافران نقل مى كند كه به مستكبران مى گويند: «(لَوْلاَ أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ); اگر شما نبوديم ايمان آورده بوديم».(2) و با توجه به ازليّت و ابديّت و كمال مطلق خداوند اين ادوات و تعبيرات هيچ كدام درباره او به كار نمى رود.

امام(عليه السلام) در بيان اوصاف ديگرى از اوصاف خداوند مى فرمايد: «آفريدگار جهان با آفرينش مخلوقات در برابر عقل ها تجلى كرد، و به همين سبب مشاهده او با چشم هاى ظاهر غير ممكن است» (بِهَا تَجَلَّى صَانِعُهَا لِلْعُقُولِ، وَ بِهَا امْتَنَعَ عَنْ نَظَرِ الْعُيُونِ).

آرى آثار او در جاى جاى عالم هستى نمايان است و از آنها پى به وجود مقدّس او مى بريم; ولى با اين حال با چشم ظاهر ديده نمى شود، زيرا رؤيت چشم، مخصوص اجسام است كه داراى زمان و مكان و اجزا و جهت هستند و خداوند از تمام اينها منزّه است.

آن گاه امام(عليه السلام) مسئله مهم ديگرى را مطرح مى كند و درباره نفى سكون و حركت از ذات پاك خداوند سخن مى گويد، مى فرمايد: «سكون و حركت در او راه ندارد (زيرا) چگونه مى تواند چيزى بر او عارض شود كه خودش آن را ايجاد كرده است، و چگونه ممكن است آن چه را او ظاهر كرده به خودش بازگردد و تحت تأثير آفريده خويش قرار گيرد؟»; (وَ لاَ يَجْرِي عَلَيْهِ السُّكُونُ وَ الْحَرَكَةُ، وَ كَيْفَ يَجْرِي عَلَيْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ، وَ يَعُودُ فِيهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ، وَ يَحْدُثُ فِيهِ مَا هُوَ أَحْدَثَهُ!).

آرى حركت و سكون از عوارض ممكنات است. حركت آن است كه يك شىء در دو زمان در دو جا يا در دو حالت قرار گيرد و سكون آن است كه در دو زمان در يك جا يا در يك حالت باشد، بنابراين هم سكون حادث است و هم حركت، زيرا هر دو وصف بيان حالت دوم چيزى است كه زمانى بر آن گذشته است. به تعبير ديگر در حالت اوّل نه سكون است نه حركت و در حالت دوم است كه سكون و حركت معنا مى يابد كه اگر در جاى اوّل باشد سكون است و اگر در جاى ديگرى باشد حركت است.

اضافه بر اين اگر حركت در مكان و زمان و كيفيت و مانند اينها باشد از عوارض جسم است و همچنين اگر حركت در جوهر باشد و مى دانيم خداوند نه جسم است و نه جوهر.

نتيجه اينكه حركت و سكون از مخلوقات خدا و از ممكنات است و هرگز به ذات پاك واجب الوجود راه ندارد.

در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) به دلايل اين موضوع پرداخته و هشت دليل براى آن ذكر مى فرمايد:

نخست اينكه «اگر حركت و سكون در ذات خداوند راه پيدا كند ذاتش تغيير مى پذيرد»; (إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ) و مى دانيم او وجودى است داراى كمال مطلق و دور از هر گونه تغيير، و ذاتى است ثابت.

ديگر اينكه «كنه ذاتش تجزيه مى شود»; (وَ لَتَجَزَّأَ كُنْهُهُ)، زيرا لازمه حركت آن است كه موجودى به چيزى رسد كه نداشته است، بنابراين وجود او تركيبى از ما بالفعل و ما بالقوّه است (يعنى چيزى كه هست و چيزى كه بعداً به آن خواهد رسيد).

سوم اينكه «مفهوم ازليت براى او ممتنع مى گردد»; (وَ لاَمْتَنَعَ مِنَ الاَْزَلِ مَعْنَاهُ).

زيرا حركت و سكون، چنان كه گفتيم، هر دو حادث است و ذات پاك او ازلى و قديم است و جمع ميان حادث و قديم ممكن نيست.

چهارم اينكه اگر حركت در ذات او راه پيدا كند «بايد پشت سرى داشته باشد اگر پيش رويى دارد»; (وَ لَكَانَ لَهُ وَرَاءٌ إِذْ وُجِدَ لَهُ أَمَامٌ)، زيرا حركت به هر سو باشد و به هر مفهومى در نظر گرفته شود، سمت و سويى دارد كه سمت و سوى آن، پيش رو محسوب مى شود و عكس آن پشت سر.

پنجم اينكه لازمه حركت جستجوى كمال است پس به سبب نقصان بايد در جستجوى كمال باشد»; (وَلاَلْتَمَسَ التَّمَامَ إِذْ لَزِمَهُ النِّقْصَانُ)، زيرا حركت يا به سوى تكامل است يا به سوى نقصان و هر كدام باشد مفهومش آن است كه موجود متحرك كمال مطلق نيست.

ششم اينكه اگر حركت در ذات پاك او باشد «نشانه مخلوق بودن در او ظاهر خواهد شد»; (وَ إِذاً لَقَامَتْ آيَةُ الْمَصْنُوعِ فِيهِ).

هفتم اينكه اگر چنين باشد «او دليل وجود خالقى ديگر خواهد بود; نه اينكه مخلوقات دليل وجود او باشند»; (وَ لَتَحَوَّلَ دَلِيلا بَعْدَ أَنْ كَانَ مَدْلُولا عَلَيْهِ).

هشتم اينكه «به سبب دارا بودن قدرت مطلقه، آنچه در غير او اثر مى گذارد در او اثر نخواهد گذاشت»; (وَ خَرَجَ بِسُلْطَانِ الاِْمْتِنَاعِ مِنْ أَنْ يُؤَثِّرَ فِيهِ مَا يُؤَثِّرُ فِي غَيْرِهِ). اشاره به اينكه سلطه نفوذناپذير و غير قابل تغيير او سبب مى شود كه معرض در حوادث نباشد و آنچه در غير او مؤثر است در او تأثير نكند، زيرا ذات پاكش غير قابل تغيير است:

آنچه تغيّر نپذيرد تويى *** آنكه نمرده است و نميرد تويى

كوتاه سخن اينكه حركت خواه در عرض باشد يا جوهر، در كميّت باشد (مانند رشد بدن انسان يا نموّ گياهان) يا در كيفيت باشد (مانند دگرگونى رنگ ها در جهان طبيعت و كم و زياد شدن گرما و سرما در فصول سال) خواه به سوى كمال باشد (مانند رشد كودك) و خواه به سوى نقصان باشد (مانند ضعف و ناتوانى پيران) هيچ يك از آنها در ذات پاك خداوند راه ندارد، چون واجب الوجود است و كمال مطلق، و حركت مخصوص ممكنات و موجودات داراى نقصان است.

افزون بر اين، حركت نشانه تجزيه پذيرى و حادث بودن است كه در ذات بسيط ازلى راه ندارد.

سپس امام در ادامه اين اوصاف به بيان هفت وصف ديگر مى پردازد كه رابطه نزديكى با مسئله حركت دارد، مى فرمايد: «آرى! او خداوندى كه نه تغيير در ذات او راه دارد و نه زوال و غروب و افول بر او رواست»; (الَّذِي لاَ يَحُولُ وَ لاَ يَزُولُ، وَ لاَ يَجُوزُ عَلَيْهِ الاُْفُولُ).

تغيير و زوال و افول و غروب همه از عوارض موجودات امكانيه و محدود و ناقص است و اين اوصاف براى او متصوّر نيست.

آن گاه مى فرمايد: «كسى را نزد او تا خود مولود ديگرى باشد و از كسى زاده نشد تا محدود به حدودى گردد، برتر از آن است كه فرزندانى برگزيند و پاكتر از آن است كه تصور آميزش با زنان درباره او رود»; (لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْلُوداً، وَ لَمْ يُولَدْ فَيَصِيرَ مَحْدُوداً. جَلَّ عَنِ اتِّخَاذِ الاَْبْنَاءِ، وَ طَهُرَ عَنْ مُلاَمَسَةِ النِّسَاءِ).

بى شك همه اين امور، زادن و زاييده شدن و صاحب زن و فرزند شدن از عوارض موجودات جسمانى است و خداوند سبحان نه جسم است و نه عوارض جسمانى دارد، اضافه بر اين، اين امور هم نشانه حدوث است و هم نياز، و او نه حادث است و نه نيازمند.

جمله «لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْلُوداً» اشاره به وضع متعارف موجودات زنده است كه از يك سو متولّد از ديگرى مى شوند و از سوى ديگر فرزندانى از آنها متولد مى شود، بنابراين نقض و ايراد در مورد حضرت آدم كه او صاحب فرزند شد ولى خودش از كسى متولد نشد وارد نمى شود، زيرا آدم فردى استثنايى بود، به علاوه اگر آدم متولد از انسانى نشد متولد از خاك شد كه اين خود نوعى ولادت است.

#####

1. شورا، آيه 11 .

2. بايد توجه داشت كه «منذ» و «قد» و «لولا» در سه جمله فوق فاعل براى فعل هاى «منعت» و «حمت» و «جنّبت» هستند و مفعول آنها «قدمه» و «ازلية» و «تكملة» است و ضميرهاى مؤنث موجود در «منعتها» و «حمتها» و «جنبتها» به مخلوقات باز مى گردد.

3. سبا، آيه 31.

#####

▲بخش سوم

لاَ تَنَالُهُ الاَْوْهَامُ فَتُقَدِّرَهُ، وَ لاَ تَتَوَهَّمَهُ الْفِطَنُ فَتُصَوِّرَهُ، وَ لاَ تُدْرِكُهُ الْحَوَاسُّ فَتُحِسَّهُ، وَ لاَ تَلْمِسُهُ الاَْيْدِي فَتَمَسَّهُ. وَ لاَ يَتَغَيَّرُ بِحَال، وَ لاَ يَتَبَدَّلُ فِي الاَْحْوَالِ. وَ لاَ تُبْلِيهِ اللَّيَالِي وَ الاَْيَّامُ، وَ لاَ يُغَيِّرُهُ الضِّيَاءُ وَالظَّلاَمُ. وَ لاَ يُوصَفُ بِشَيْء مِنَ الاَْجْزَاءِ، وَ لاَ بِالْجَوَارِحِ وَالاَْعْضَاءِ، وَ لاَ بِعَرَض مِنَ الاَْعْرَاضِ، وَ لاَ بِالْغَيْرِيَّةِ وَ الاَْبْعَاضِ. وَ لاَ يُقَالُ: لَهُ حَدٌّ وَ لاَ نِهَايَةٌ، وَ لاَ انْقِطَاعٌ وَ لاَ غَايَةٌ; وَ لاَ أَنَّ الاَْشْيَاءَ تَحْوِيهِ فَتُقِلَّهُ أَوْ تُهْوِيَهُ، أَوْ أَنَّ شَيْئاً يَحْمِلُهُ، فَيُمِيلَهُ أَوْ يُعَدِّلَهُ. لَيْسَ فِي الاَْشْيَاءِ بِوَالِج، وَ لاَ عَنْهَا بِخَارِج. يُخْبِرُ لاَ بِلِسَان وَ لَهَوَات، وَ يَسْمَعُ لاَ بِخُرُوق وَ أَدَوَات. يَقُولُ وَ لاَ يَلْفِظُ، وَ يَحْفَظُ وَ لاَ يَتَحَفَّظُ، وَ يُرِيدُ وَ لاَ يُضْمِرُ. يُحِبُّ وَ يَرْضَى مِنْ غَيْرِ رِقَّة، وَ يُبْغِضُ وَ يَغْضَبُ مِنْ غَيْرِ مَشَقَّة. يَقُولُ لِمَنْ أَرَادَ كَوْنَهُ: (كُنْ فَيَكُونُ)، لاَ بِصَوْت يَقْرَعُ، وَ لاَ بِنِدَاء يُسْمَعُ; وَ إِنَّمَا كَلاَمُهُ سُبْحَانَهُ فِعْلٌ مِنْهُ أَنْشَأَهُ وَ مَثَّلَهُ، لَمْ يَكُنْ مِنْ قَبْلِ ذلِكَ كَائِناً، وَ لَوْ كَانَ قَدِيماً لَكَانَ إِلهاً ثَانِياً.

### ترجمه

دست وهم و خيال به دمان كبرياييش نمى رسد تا محدودش سازد و تيزهوشى هوشمندان نمى تواند نقش او را در ذهن و تصور آورد. نه حواس قادر بر ادراك او هستند تا محسوس گردد، و نه دست ها مى توانند او را لمس كنند تا ملموس شود، هيچ گاه تغيير نمى پذيرد و دگرگونى در او حاصل نمى شود، آمد و شد شب ها و روزها وى را كهنه نمى سازد و روشنايى و تاريكى تغييرش نمى دهد، هرگز توصيف به داشتن اجزا و جوارح و اعضا، و عرضى از اعراض و تفاوت و ابعاض نمى شود، حد و نهايتى براى او نيست، و نه انقطاع و پايانى، اشيا به او احاطه ندارند تا وى را بالا و پايين برند، و چيزى او را حمل نمى كند تا به جانبى متمايل سازد يا ثابت نگهدارد.

نه درون اشيا داخل است و نه از آنها خارج، خبر مى دهد اما نه با زبان و حنجره و مى شنود ولى نه با كمك استخوان ها (ى شنوايى) و پرده گوش، سخن مى گويد; اما نه با الفاظ، (همه چيز را) در علم خود دارد; ولى نه با رنج به خاطر سپردن، و اراده مى كند; اما نه با تصميم گيرى درونى دوست مى دارد و خشنود مى شود; اما نه از روى رقت قلب و نازك دلى و دشمن مى دارد و خشم مى گيرد; اما نه از روى ناراحتى و رنج درون، هر گاه اراده چيزى كند، مى گويد: «موجود باش» و بى درنگ موجود مى شود; نه به اين معنا كه صدايى از او در گوش ها بنشيند يا فريادى شنيده شود، بلكه سخن خداوند همان چيزى است كه ايجاد مى كند و صورت مى بخشد و پيش از آن چيزى وجود نداشته و اگر پيش از آن چيزى از ازل وجود داشت خدا معبود دوم بود.

▲شرح و تفسير

▲بخش ديگرى از اوصاف بى نظير او

از نكات مهمى كه در كلام امام(عليه السلام) در اين خطبه كاملا متجلى و آشكار است اين است كه امام(عليه السلام) با تعبيرات بسيار متنوع هر گونه وصفى از اوصاف مادى و جسمانى را از خداوند نفى مى كند; زيرا بسيارى از مردم در طريق معرفة الله گرفتار تشبيه مى شوند و خدا را با اوصاف مخلوقات در ذهن خود تصور مى كنند كه اشتباهى بزرگ و نابخشودنى است.

اين معلم بزرگ توحيد و معرفة الله، به طور مكرر به اين مسئله باز مى گردد و با عبارات زيبا و دلنشين مخاطبان خود را از پرتگاه تشبيه رهايى مى بخشد.

به همين دليل در ادامه بحث هاى سابق، در اين بخش از خطبه مى فرمايد: «دست وهم و خيال به دمان كبرياييش نمى رسد تا محدودش سازد و تيزهوشى هوشمندان نمى تواند نقش او را در ذهن و تصوّر آورد، نه حواس قادر بر ادراك او هستند تا محسوس گردد، و نه دست ها مى توانند او را لمس كنند تا ملموس شود. هيچ گاه تغيير نمى پذيرد و دگرگونى در او حاصل نمى شود، آمد و شد شب ها و روزها وى را كهنه نمى سازد و روشنايى و تاريكى تغييرش نمى دهد»; (لاَ تَنَالُهُ الاَْوْهَامُ فَتُقَدِّرَهُ، وَ لاَ تَتَوَهَّمَهُ الْفِطَنُ فَتُصَوِّرَهُ، وَ لاَ تُدْرِكُهُ الْحَوَاسُّ فَتُحِسَّهُ، وَ لاَ تَلْمِسُهُ الاَْيْدِي فَتَمَسَّهُ. وَ لاَ يَتَغَيَّرُ بِحَال، وَ لاَ يَتَبَدَّلُ فِي الاَْحْوَالِ. وَ لاَ تُبْلِيهِ اللَّيَالِي وَ الاَْيَّامُ، وَ لاَ يُغَيِّرُهُ الضِّيَاءُ وَالظَّلاَمُ).

«اَوْهام» جمع «وَهْم» به معناى قوه خيال است كه تعلق به ماده و محسوسات دارد و اگر خداوند در وهم بگنجد بايد مكان و زمان و كيفيت و كميتى براى او تصور شود; حال آنكه ذات پاكش از اين امور منزه است، جسم داراى اجزاست و زمان و مكان و تغيير و حركت و اينها امورى هستند كه در ذات لايتناهى او راه ندارند.

«فِطَن» جمع «فِطْنه» به معناى قوه عقل و خرد است و به افراد تيزهوش «فَطِن» گفته مى شود. قوه عقل نيز به كمك وهم و تصورات ذهنى وابسته به اجسام، فعاليت دارد، بنابراين اگر با عقل و به كمك وهم درك شود باز پاى عوارض جسمانى در ميان مى آيد.

تعبير به «وَ لا تَلْمِسُهُ...» ـ با توجه به اينكه لمس و مَسّ دو معنا دارد، مسّ به تماس با اجسام اطلاق مى شود و لمس به طلب و تلاش براى تماس گفته مى شود ـ اشاره به اين است كه هر چه انسانها بكوشند با دست خود او را لمس كنند غير ممكن است، چون جسم نيست تا لمس شود.

اما با توجه به ثبات ذاتش، تغيير او با گذشت زمان و پديده هايى همچون نور و ظلمت ممكن نيست; زيرا بارها گفته ايم او وجودى است كامل و نامتناهى از هر جهت و مافوق زمان و مكان و حركت، و چنين ذاتى دستخوش حوادث و تغييرات نمى شود و اسير چنگال شب و روز و نور و ظلمت نمى گردد.

آن گاه در ادامه اين سخن مى فرمايد: «هرگز توصيف به داشتن اجزا و داشتن جوارح و اعضا، و عرضى از اعراض و دارا بودن تفاوت و ابعاض نمى شود»; (وَ لاَ يُوصَفُ بِشَيْء مِنَ الاَْجْزَاءِ، وَ لاَ بِالْجَوَارِحِ وَالاَْعْضَاءِ، وَ لاَ بِعَرَض مِنَ الاَْعْرَاضِ، وَ لاَ بِالْغَيْرِيَّةِ وَ الاَْبْعَاضِ).

روشن است تمام اين امور يعنى دارا بودن اجزا و اعضاى بدن و قبول عوارض ـ مانند رنگ ها و كيفيت و كميت متفاوت ـ همه از خواص جسم و جسمانيات و ماده و ممكنات است و همچنين تفاوت با اشياى ديگر، زيرا لازمه آن تركيب از قدر مشترك و مابه الامتياز است و هرگونه تركيب دليل است بر احتياج مركب به اجزاى خود، و موجود محتاج، واجب الوجود بى نياز از همه چيز نتواند بود.

در ادامه بيان اوصاف سلبيه خداوند امام(عليه السلام) اوصاف ديگرى را بيان مى فرمايد كه: «حد و نهايتى براى او نيست و نه انقطاع و پايانى، اشيا به او احاطه ندارند تا وى را بالا برند يا پايين آورند، و چيزى او را حمل نمى كند تا به جانبى متمايل سازد يا ثابت نگهدارد!»; (وَ لاَ يُقَالُ: لَهُ حَدُّ وَ لاَ نِهَايَةٌ، وَ لاَ انْقِطَاعٌ وَ لاَ غَايَةٌ; وَ لاَ أَنَّ الاَْشْيَاءَ تَحْوِيهِ فَتُقِلَّهُ(1)أَوْ تُهْوِيَهُ(2)، أَوْ أَنَّ شَيْئاً يَحْمِلُهُ، فَيُمِيلَهُ أَوْ يُعَدِّلَهُ).

اين اوصاف ششگانه (حد، نهايت، انقطاع، پايان، احاطه كردن و حمل كردن) همه از اوصاف جسم و جسمانيات است و خداوندى كه منزه از جسمانيت است هيچ يك از اين اوصاف در ذات پاكش راه ندارد و به فرض كه بعضى از اين اوصاف درباره غير موجودات مادى نيز صادق باشد بى شك از اوصاف ممكن الوجود است كه همواره و از هر نظر محدود است و بارها گفته ايم ذات پاك واجب الوجود از هر نظر نامحدود است. بنابراين هيچ يك از اين اوصاف را به خود نمى پذيرد.

افزون بر اين، اوصاف ذكر شده لوازمى دارد كه آنها نيز مربوط به عالم اجسام است; احاطه كردن بر چيزى سبب مى شود آن را بالا ببرد و يا پايين بياورد و حمل كردن چيزى گاه سبب مى شود آن را به يك طرف متمايل كنند يا ثابت نگهدارند و همه اينها از اوصاف اجسامند.

حتى بعضى از فلاسفه گفته اند خداوند به «لا نهاية» نيز وصفت نمى شود، زيرا اين تعبير لانهايت جسمانى را تداعى مى كند.

به هر حال امام(عليه السلام) در جاى جاى اين خطبه سعى بر اين مى فرمايد كه همه مخاطبان را از گرفتار شدن در دام تشبيه رهايى بخشد و خداوند را از هرگونه وصف مخلوقات منزّه شمارد.

سپس در ادامه اين اوصاف، اوصاف ديگرى را مى شمرد و مى فرمايد: «نه درون اشيا داخل است، و نه از آنها خارج!» (بلكه همه جا هست و به همه چيز احاطه دارد); (لَيْسَ فِي الاَْشْيَاءِ بِوَالِج(3)، وَ لاَ عَنْهَا بِخَارِج).

گاه ممكن است براى بعضى اين گونه تعبيرات كه درباره احاطه ذات پاك خداوند به همه اشيا در اين خطبه و خطبه ها و روايات ديگر آمده; چيزى شبيه تناقض جلوه كند كه چگونه ممكن است وجودى نه داخل اشيا باشد نه خارج از آن; ولى اين يك واقعيت است; در يك تشبيه ناقص مى توان گفت ذات مقدس او روح عالم هستى است. روح انسان در بدن او هست نه به معناى جزء بدن و از بدن خارج است نه به عنوان بيگانگى از بدن، بلكه احاطه تدبير و تصرف در جسم دارد و هر زمان روح از جسم خارج شود; يعنى رابطه تدبير و تصرفش قطع گردد، مى ميرد. آرى خداوند به منزله روح عالم هستى است.

در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) به بيان پنج وصف ديگر پرداخته، مى فرمايد: «خداوند خبر مى دهد; اما نه با زبان و حنجره، و مى شنود; ولى نه با كمك استخوانها (ى شنوايى) و پرده گوش، سخن مى گويد; اما نه با الفاظ، (همه چيز را) در علم خود دارد; ولى نه با رنج به خاطر سپردن، و اراده مى كند; اما نه با تصميم گيرى درونى»; (يُخْبِرُ لاَ بِلِسَان وَ لَهَوَات(4)، وَ يَسْمَعُ لاَ بِخُرُوق(5) وَ أَدَوَات. يَقُولُ وَ لاَ يَلْفِظُ، وَ يَحْفَظُ وَ لاَ يَتَحَفَّظُ، وَ يُرِيدُ وَ لاَ يُضْمِرُ).

اشاره به اين كه صفاتى همچون سميع و حفيظ و متكلم و مريد بر ذات پاك او اطلاق مى شود; ولى مجرد از عوارض جسمانى و اسباب مادى، چون او نه جسم است و نه ماده، اگر سخن مى گويد امواج صوتى را براى موسى بن عمران يا غير او در فضا ايجاد مى كند، و اگر مى شنود يا در حفظ دارد به معناى علم او به تمام سخنان و گفته ها و آگاهى او بر تمام حوادث گذشته است كه نتيجه و عصاره حفظ و شنوايى و اراده است. به بيان ديگر اين تعبيرات از قبيل مجازات مافوق الحقيقة است و هرگز نبايد با شنيدن اين الفاظ كه بشر براى زندگى روزمره خود ابداع كرده است و عموماً رنگ جسمانى و مادى دارد تصور كنيم ذات پاك خداوند نيز همين گونه است. بلكه هنگام به كارگيرى اين الفاظ درباره خدا بايد از تمام پوششهاى جسمانى و مادى به درآيد و در نتيجه و عصاره اين امور خلاصه شود تا بتوان آنها را در مورد خداوند به كاربرد و در واقع از قبيل «خُذِ الْغاياتِ وَ اتْرُكِ الْمَبادِى» است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه در جمله «يَحْفَظُ وَ لا يَتَحَفَّظُ» احتمال داده اند منظور اين است كه خداوند موجودات را از حوادث آفات حفظ مى كند و خودش نياز به حافظى ندارد; ولى از توجه به ساير اوصافى كه قبل از اين وصف آمده روشن مى شود كه مفهوم صحيح اين كلام همان است كه در بالا آمد; يعنى اشاره به نيروى حافظه است.

سپس به دو وصف ديگر اشاره كرده، مى فرمايد: «دوست مى دارد و خشنود مى شود; اما نه از روى رقت قلب و نازك دلى و دشمن مى دارد و خشم مى گيرد; اما نه از روى ناراحتى و رنج درون»; (يُحِبُّ وَ يَرْضَى مِنْ غَيْرِ رِقَّة، وَ يُبْغِضُ وَ يَغْضَبُ مِنْ غَيْرِ مَشَقَّة).

گرچه بعضى تصور كرده اند كه «يُحِبُّ وَ يَرضى» دو معناى متفاوت دارند و همچنين «يُبْغِضُ وَ يَغْضَبُ» ولى لحن كلام امام(عليه السلام) نشان مى دهد كه هر دو را در يك معنا و يا قريب به يك معنا به كار برده است.

در هر حال، اين دو وصف شبيه اوصافى است كه قبلا ذكر شد، اسباب آن جنبه آسمانى دارد; ولى نتيجه آن در مورد خداوند صادق است، محبت و رضايت ما آميخته با رقت قلب و نوعى آرامش و تمايل باطنى است و بغض و غضب ما به جهت درد و رنج درونى، همراه تحريك اعصاب و بالا رفتن فشار خون است. بديهى است اين معانى در مورد خداوند صادق نيست و لذا اين اوصاف را تفسير به نتيجه كرده اند و گفته اند: محبت و رضايت خداوند نسبت به بنده اش به اين صورت است كه عملا او را مشمول نعمتها و توفيقات بيشتر مى كند و بغض و غضب او به كسى به اين است كه نعمت و سعادت و توفيق را از او مى گيرد.

اين گونه تفسير به نتيجه، يكى از اصول اساسى است كه در مورد بسيارى از صفات خداوند به كار مى رود.

سپس امام(عليه السلام) در تكميل اين سخن مى فرمايد: «هر گاه اراده چيزى كند، مى گويد: «موجود باش» و بلادرنگ موجود مى شود، نه به اين معنا كه صدايى از او در گوش ها بنشيند يا فريادى شنيده شود، بلكه سخن خداوند همان كارى است كه ايجاد مى كند و صورت مى بخشد و پيش از آن چيزى وجود نداشته و اگر پيش از آن چيزى از ازل وجود داشت خدا معبود دوم بود»; (يَقُولُ لِمَنْ أَرَادَ كَوْنَهُ: (كُنْ فَيَكُونُ)(6)، لاَ بِصَوْت يَقْرَعُ، وَ لاَ بِنِدَاء يُسْمَعُ; وَ إِنَّمَا كَلاَمُهُ سُبْحَانَهُ فِعْلٌ مِنْهُ أَنْشَأَهُ وَ مَثَّلَهُ، لَمْ يَكُنْ مِنْ قَبْلِ ذلِكَ كَائِناً، وَ لَوْ كَانَ قَدِيماً لَكَانَ إِلهاً ثَانِياً).

مقصود امام(عليه السلام) از اين سخن اين است كه جمله «كُنْ فَيَكُونُ» كه در آيات قرآن مجيد آمده به معناى فرمانى لفظى; مانند فرمان رؤسا و پادشاهان به زيردستان خود نيست كه الفاظى بر زبان مى رانند و در گوش مخاطبين مى نشيند و گاه كه اصرار بر چيزى دارند فرياد مى كشند كه تا فاصله زيادى فريادشان شنيده مى شود، بلكه اوامر خداوند همان فرمان تكوينى او و به تعبير ديگر فعل است، تا اراده چيزى كند (اراده نيز به معناى علم به نظام اصلح است) بى درنگ موجود مى شود، اگر اراده كند كائنات در يك لحظه موجود شوند در همان يك لحظه آسمان و زمين و ستارگان و كهكشانها ايجاد مى شوند و اگر اراده كند به طور تدريجى در هزار سال يا ميليونها سال به وجود آيند بى كم و كاست همان خواهد شد.

در ضمن، فعل خداوند كه همان آفرينش موجودات است بر اساس شبيه سازى قبلى هرگز نبوده است، زيرا اگر چنين باشد مفهوم آن تعدد وجود ازلى و تعدد خداوند و معبود خواهد بود و همان گونه كه در بحث هاى توحيدى گفته ايم تعدد در اين مورد محال است، زيرا وجود نامتناهى و نامحدود از هر جهت، تعدد نمى پذيرد.

#####

1. «تقلّ» از ريشه «قلّ» بر وزن «ذُلَّ» به معناى بالا گرفتن و برترى جستن است و نوك كوه را به همين جهت قُلّه ناميده اند، كه در بلندترين نقطه كوه واقع شده است.

2. «تهوى» از ريشه «هُوّى» بر وزن «تهى» به معناى سقوط از بلندى است و هوا بر وزن «قفا» به تمايل و عشق گفته مى شود.

3. «والج» از ريشه «ولوج» در اصل به معناى دخول است.

4. «لهوات» جمع «لهات» يعنى قطعه گوشتى كه در آخر دهان و قبل از حلق آويزان است و به همين مناسبت به حلق نيز اطلاق مى شود و در خطبه مورد بحث به همين معناست.

5. «خروق» جمع «خرق» بر وزن «برق» به معناى شكاف و سوراخى است كه در ديوار يا غير آن وجود دارد و در اينجا; يعنى سوراخ گوش.

6. توبه، آيه 117 .

#####

▲بخش چهارم

لاَ يُقَالُ: كَانَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ، فَتَجْرِيَ عَلَيْهِ الصِّفَاتُ الْمُحْدَثَاتُ، وَ لاَ يَكُونُ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ فَصْلٌ، وَ لاَ لَهُ عَلَيْهَا فَضْلٌ، فَيَسْتَوِيَ الصَّانِعُ وَالْمَصْنُوعُ، وَ يَتَكَافَأَ الْمُبْتَدَعُ وَالْبَدِيعُ. خَلَقَ الْخَلاَئِقَ عَلَى غَيْرِ مِثَال خَلاَ مِنْ غَيْرِهِ، وَ لَمْ يَسْتَعِنْ عَلَى خَلْقِهَا بِأَحَد مِنْ خَلْقِهِ. وَ أَنْشَأَ الاَْرْضَ فَأَمْسَكَهَا مِنْ غَيْرِ اشْتِغَال، وَ أَرْسَاهَا عَلَى غَيْرِ قَرَار، وَ أَقَامَهَا بِغَيْرِ قَوَائِمَ، وَ رَفَعَهَا بِغَيْرِ دَعَائِمَ، وَ حَصَّنَهَا مِنَ الاَْوَدِ وَالاِْعْوِجَاجِ، وَ مَنَعَهَا مِنَ التَّهَافُتِ وَالاِْنْفِرَاجِ. أَرْسَى أَوْتَادَهَا، وَ ضَرَبَ أَسْدَادَهَا، وَاسْتَفَاضَ عُيُونَهَا، وَ خَدَّ أَوْدِيَتَهَا; فَلَمْ يَهِنْ مَا بَنَاهُ، وَ لاَ ضَعُفَ مَا قَوَّاهُ. هُوَ الظَّاهِرُ عَلَيْهَا بِسُلْطَانِهِ وَ عَظَمَتِهِ، وَ هُوَ الْبَاطِنُ لَهَا بِعِلْمِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ، وَ الْعَالِي عَلَى كُلِّ شَيْء مِنْهَا بِجَلاَلِهِ وَ عِزَّتِهِ. لاَ يُعْجِزُهُ شَيْءٌ مِنْهَا طَلَبَهُ، وَ لاَ يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ فَيَغْلِبَهُ، وَ لاَ يَفُوتُهُ السَّرِيعُ مِنْهَا فَيَسْبِقَهُ، وَ لاَ يَحْتَاجُ إِلَى ذِي مَال فَيَرْزُقَهُ. خَضَعَتِ الاَْشْيَاءُ لَهُ، وَ ذَلَّتْ مُسْتَكِينَةً لِعَظَمَتِهِ، لاَ تَسْتَطِيعُ الْهَرَبَ مِنْ سُلْطَانِهِ إِلَى غَيْرِهِ فَتَمْتَنِعَ مِنْ نَفْعِهِ وَ ضَرِّهِ، وَ لاَ كُفْءَ لَهُ فَيُكَافِئَهُ، وَ لاَ نَظِيرَ لَهُ فَيُسَاوِيَهُ.

### ترجمه

شايسته نيست گفته شود: خداوند موجود شد بعد از آنكه نبود كه در اين صورت صفات موجودات حادث بر او جارى مى شود و ميان او و آنها تفاوتى باقى نمى ماند و هيچ گونه برترى بر ساير مخلوقات نخواهد داشت; در نتيجه صانع و مصنوع و ايجاد كننده و ايجاد شونده يكسان خواهد شد. مخلوقات را بدون همانندى كه از ديگرى گرفته باشد آفريد و در آفرينش آنها از كسى يارى نجست. زمين را آفريد و آن را در جاى خود ثابت نگه داشت بى آنكه اين كار او را به خود مشغول سازد و در عين حركت و بى قرارى به او ثبات بخشيد. بدون هيچ پايه اى آن را بر پا نمود و بى هيچ ستونى آن را برافراشت و از كژى و اعوجاج نگاه داشت و از سقوط و درهم شكافتن آن جلوگيرى كرد.

خداوند ميخهاى زمين را محكم نمود و سدهايى در آن ايجاد كرد چشمه هايش را جارى ساخت و درّه هايش را (براى جريان سيلاب ها) شكافت. آنچه را بنا كرد هرگز سست نشد و هر چه را قوت بخشيد ناتوان نگشت. او با عظمتش بر ظاهر آن سلطه دارد و با علم و آگاهيش از درون آن با خبر است، با جلال و عزتى بر همه چيز آن مسلط است و چيزى از قلمرو قدرتش بيرون نيست. هرگز موجودى از فرمانش سر نمى پيچد تا بر او چيره گردد و هيچ شتاب كننده اى از چنگ قدرتش نمى گريزد تا بر او پيشى گيرد و به هيچ ثروتمندى نياز ندارد تا به او روزى دهد. تمامى اشيا در برابر وى خاضع و فرمانبردار و در مقابل عظمتش ذليل و خوارند.

هيچ موجودى قدرت فرار از محيط حكومتش به خارج از آن را ندارد تا از پذيرش سود و زيانش خوددارى كند. نه مانندى دارد تا همتاى او گردد و نه نظير و شبيهى براى او متصور است تا با او مساوى شود.

▲شرح و تفسير

▲باز هم اوصاف مهم ديگرى از اوصاف جمال و جلالش

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به صفات ديگرى از صفات خداوند اشاره كرده و بحثهاى گذشته را بدين وسيله تكميل مى كند.

نخست به سراغ ازليت خداوند مى رود و مى فرمايد: «شايسته نيست گفته شود او موجود شد بعد از آنكه نبود كه در اين صورت صفات موجودات حادث بر او جارى مى شود و بين او و آنها تفاوتى باقى نمى ماند و هيچ گونه برترى بر ساير مخلوقات نخواهد داشت;

در نتيجه صانع و مصنوع و ايجاد كننده و ايجاد شونده يكسان خواهد شد»; (لاَ يُقَالُ: كَانَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ، فَتَجْرِيَ عَلَيْهِ الصِّفَاتُ الْمُحْدَثَاتُ، وَ لاَ يَكُونُ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ فَصْلٌ، وَ لاَ لَهُ عَلَيْهَا فَضْلٌ، فَيَسْتَوِيَ الصَّانِعُ وَالْمَصْنُوعُ، وَ يَتَكَافَأَ الْمُبْتَدَعُ وَالْبَدِيعُ(1)).

سپس به شرح يكى ديگر از صفات بارز خداوند يعنى قدرت بارز او مى پردازد و در اين زمينه نخست به مسئله ابداع و آفرينش بى سابقه را مطرح كرده و مى فرمايد: «مخلوقات را بى نمونه اى كه از ديگرى گرفته باشد آفريد و در آفرينش آنها از كسى يارى نجست»; (خَلَقَ الْخَلاَئِقَ عَلَى غَيْرِ مِثَال خَلاَ مِنْ غَيْرِهِ، وَ لَمْ يَسْتَعِنْ عَلَى خَلْقِهَا بِأَحَد مِنْ خَلْقِهِ).

هنگامى كه به جهان خلقت نظر مى افكنيم انواع بيشمارى مخلوقات در عالم جانداران و گياهان و جمادات مى بينيم كه هر يك شكل و ساختمان بديع و آفرينش ويژه و جالبى دارد. موجوداتى كه هرگز سابقه نداشته و خداوند آنها را از كتم عدم به عرصه وجود آورد و در مسير تكامل پيش فرستاد در حالى كه اگر انسانها صنايعى دارند هم به اقتباس از ديگرى است; مثلا روز نخست كسى با دقت در بال و پر پرندگان و كيفيت پرواز آنها به فكر ساختن نوعى هواپيماى بسيار ابتدايى افتاد. سپس دانشمندان در زمان هاى بعد يكى پس از ديگرى اختراع پيشين را گرفته و به تكميل آن پرداختند تا در عصر و زمان ما به اوج تكامل خود رسيد.

بر اين اساس، مخترعان ما يا در اختراعات خود از طبيعت الهام مى گيرند و يا از ديگرى; نه كار بدون سابقه انجام مى دهند و نه كارى بدون كمك گرفتن از ديگران. در حالى كه كارهاى آنها محدود است; ولى خداوند در پهنه آفرينش و در ايجاد اين همه مخلوقات متنوع و بيشمار، نه نياز به سابقه دارد و نه نياز به كمك.

آن گاه به سراغ چهره ديگر از قدرت بى پايان او مى رود و مى فرمايد: «خداوند زمين را آفريد و آن را در جاى خود ثابت نگه داشت بى آنكه اين كار او را به خود مشغول سازد و در عين حركت و بى قرارى به او ثبات بخشيد. بدون هيچ پايه اى آن را بر پا كرد و بى هيچ ستونى آن را برافراشت و از كژى و اعوجاج نگاه داشت و از سقوط و درهم شكافتن آن جلوگيرى كرد»; (وَ أَنْشَأَ الاَْرْضَ فَأَمْسَكَهَا مِنْ غَيْرِ اشْتِغَال، وَ أَرْسَاهَا عَلَى غَيْرِ قَرَار، وَ أَقَامَهَا بِغَيْرِ قَوَائِمَ، وَ رَفَعَهَا بِغَيْرِ دَعَائِمَ، وَ حَصَّنَهَا مِنَ الاَْوَدِ(2) وَالاِْعْوِجَاجِ، وَ مَنَعَهَا مِنَ التَّهَافُتِ(3) وَالاِْنْفِرَاجِ(4)).

امروز اين مطلب براى همه ما مسلم است كه ميليونها سال است كره زمين به دور خود و به دور خورشيد در مدار معينى در حركت است و اين حركت سريع به قدرى منظم و آرام است كه ساكنان زمين هرگز آن را احساس نمى كنند و به همين دليل دانشمندان پيشين كره زمين را مركز عالم و ثابت مى دانستند.

اين چه قدرتى است كه زمين با اين همه عظمت را در ميليونها سال در عين حركتهاى متعدد، آن را ثابت نگهداشته بى آن كه پايه اى بخواهد و يا ستونى داشته باشد و يا اينكه با گذشت اين همه زمان شكافى بردارد و اجزاى آن در هم بريزد; آيا جز قدرت عظيم پروردگار مى تواند چنين برنامه اى براى زمين تنظيم كند؟

امروز ما مى دانيم قرار گرفتن زمين در فاصله معينى از خورشيد و در وضعى كاملا يكنواخت و آرام، نتيجه تعادل دقيقه قوه جاذبه و دافعه است. بر اساس نيروى جاذبه به هر دو جسم يكديگر را نسبت مستقيم جرمها و به نسبت معكوس مجذور فاصله ها جذب مى كنند. اين نيرو سبب مى شود كره خاكى ما به سرعت به سوى خورشيد پيش رود و مجذوب آن شود و تبديل به دود و بخار گردد از سوى ديگر حركت دورانى بر گرد يك مركز سبب فرار آن جسم از مركز مى شود كه آن را نيروى گريز از مركز مى نامند و هر چه قدر حركت سريع تر باشد نيروى گريز از مركز بيشتر است، لذا هنگامى كه قلاب سنگ را به دور دست به طور سريع به گردش در مى آورند ناگهان آن را رها مى كنند به شدت به نقطه دور پرتاب مى شود.

حال براى اينكه زمين ميليونها سال در مدار خود به صورت يكنواخت گردش كند تنها راه اين است كه نيروى جاذبه كه تناسب با جسم زمين و خورشيد دارد با نيروى دافعه كه بر اثر حركت و گريز از مركز حاصل مى شود كاملا مساوى باشد; حتى اگر كمى فاصله زيادتر و يا كمتر گردد و يا كمى حركت كندتر و يا سريع تر شود اين معادله دقيق بر هم مى خورد و زمين در فضا سرگردان مى شود و يا به سوى خورشيد جذب مى گردد.

اكنون اين سؤال باقى مى ماند كه اين تعبيرهاى مختلف براى چيست؟

بعضى از شارحان نهج البلاغه آنها را از قبيل عطف تفسيرى دانسته اند; ولى به نظر مى رسد مولا اميرمؤمنان على(عليه السلام) هر يك از اينها را در معناى خاصى به كار برده تا همه جوانب مطلب را روشن سازد. توضيح اينكه هنگامى كه بخواهند چيزى را ثابت قرار دهند نخست قرارگاهى مى خواهد كه بر آن تكيه كند، سپس احتياج به پايه هاى زيرين و بعد از آن ستونهاى محكم و قوى دارد. امام(عليه السلام) مى فرمايد: خدا زمين را ثابت نگهداشته بى آنكه نيازى به يكى از اين امور سه گانه داشته باشد. در فضاى بى كران با نرمى شنا مى كند و بدون تكيه گاه و ستون در يك حال ثابت است.

در جمله بعد فرمود: خداوند زمين را از اِوَد و اعوجاج و تهافت و انفراج بازداشت كه هر كدام از اين چهار واژه معناى خاص خود دارد. «اِوَد» اشاره به سنگينى و فشارى است كه گاه موجب كجى (اعوجاج) و گاه موجب فروريختن (تهافت) و يا شكاف (انفراج) در بنا مى شود. خداوند زمين را از همه اينها حفظ كرد.

سپس در ادامه اين سخن به بعضى ديگر از عجايب و شگفتيهاى زمين و تدبيرهاى الهى براى آماده ساختن آن براى زندگى انسانها اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند ميخهاى زمين را محكم نمود و سدهايى در آن ايجاد نمود، چشمه هايش را جارى ساخت و درّه هايش را (براى جريان سيلابها) شكافت. آنچه را بنا نمود هرگز سست نشد و هر چه را قوت بخشيد ناتوان نگشت»; (أَرْسَى أَوْتَادَهَا، وَ ضَرَبَ أَسْدَادَهَا(5)، وَاسْتَفَاضَ عُيُونَهَا، وَ خَدَّ(6) أَوْدِيَتَهَا; فَلَمْ يَهِنْ مَا بَنَاهُ، وَ لاَ ضَعُفَ مَا قَوَّاهُ).

جمله اوّل اشاره به آيات متعددى است كه در قرآن درباره كوهها آمده و خداوند آنها را به منزله ميخ هاى زمين قرار داده تا از لرزه ها و بى قراريها زمين را نجات دهد. در سوره نبأ مى خوانيم: «(وَالْجِبَالَ أَوْتَاداً); خداوند كوهها را ميخهاى زمين قرار داد».(7)(8)

از آنجا كه يكى از آثار كوهها اين است كه به صورت سدى در مقابل سيلابها و تندبادها در مى آيد از آن تعبير به «اسداد» فرموده است. با توجه به اينكه خلل و فرج كوهها و فضاهاى خالى در گوشه و كنار آنها سبب ذخيره آب و سپس جارى شدن چشمه ها مى گردد و نيز شكافهاى كوهها كه سبب پيدايش دره ها و هدايت آب باران به جلگه ها و دره ها مى شود روى اين دو مسئله نيز تكيه فرموده است.

آن گاه در پى بيان ربوبيت و تدبير خداوند كه از صفات فعل اوست به سراغ صفات ذات مى رود و به علم و قدرت و وحدانيت خداوند با تعبيرهاى بسيار عميق و دلنشين اشاره كرده، مى فرمايد: «او با سلطه و عظمتش بر ظاهر آن سلطه دارد و با علم و آگاهيش از درون آن با خبر است. با جلال و عزتش بر همه چيز مسلط است و چيزى از قلمرو قدرتش بيرون نيست. هرگز موجودى از فرمانش سر نمى پيچد تا بر او چيره گردد و هيچ شتاب كننده اى از چنگ قدرتش نمى گريزد تا بر او پيشى گيرد و به هيچ ثروتمندى نياز ندارد تا به او روزى دهد»; (هُوَ الظَّاهِرُ عَلَيْهَا بِسُلْطَانِهِ وَ عَظَمَتِهِ، وَ هُوَ الْبَاطِنُ لَهَا بِعِلْمِهِ وَ مَعْرِفَتِهِ، وَ الْعَالِي عَلَى كُلِّ شَيْء مِنْهَا بِجَلاَلِهِ وَ عِزَّتِهِ. لاَ يُعْجِزُهُ شَيْءٌ مِنْهَا طَلَبَهُ، وَ لاَ يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ فَيَغْلِبَهُ، وَ لاَ يَفُوتُهُ السَّرِيعُ مِنْهَا فَيَسْبِقَهُ، وَ لاَ يَحْتَاجُ إِلَى ذِي مَال فَيَرْزُقَهُ).

دليل همه اين صفات در واقع قدرت و علم بى پايان اوست، آن كس كه قدرت نامحدود دارد بر همه چيز غالب است و بر همه موجودات برترى دارد، چيزى بر او غالب نمى شود و كسى از حيطه قدرتش نمى تواند بگريزد و طبعاً نياز به هيچ كس ندارد، چون بر هر چيز قادر و تواناست.

همچنين كسى كه علمش بى پايان است از درون و برون اشيا آگاه است و اساساً درون و برون براى او معنا ندارد، همان گونه كه قوى و ضعيف، دور و نزديك و بالا و پايين همه نزد او يكسان است.

بديهى است توجه به اين صفات افزون بر بالا بردن سطح معرفت انسان نسبت به خدا، آثار بسيار مهمى در تربيت نفوس و تزكيه انسان دارد.

آن گاه در ادامه شرح قدرت پروردگار در پهنه جهان هستى مى افزايد: «تمامى اشيا در برابرش خاضع و فرمانبردار و در مقابل عظمتش ذليل و خوارند. هيچ موجودى قدرت فرار از محيط حكومتش به خارج از آن را ندارد تا از پذيرش سود و زيان او خوددارى كند»; (خَضَعَتِ الاَْشْيَاءُ لَهُ، وَ ذَلَّتْ مُسْتَكِينَةً لِعَظَمَتِهِ، لاَ تَسْتَطِيعُ الْهَرَبَ مِنْ سُلْطَانِهِ إِلَى غَيْرِهِ فَتَمْتَنِعَ مِنْ نَفْعِهِ وَ ضَرِّهِ).

آرى همه جهان ملك خداست و قوانين او در همه جا حكومت مى كند و هر جا برويم تحت سلطه او هستيم و بيرون از آن چيزى جز عدم نيست و فرار به جاى ديگر مفهومى ندارد.

در اينجا اين سؤال براى شارحان نهج البلاغه مطرح شده كه فرار از زيان قابل درك است; ولى فرار از منفعت چه مفهومى مى تواند داشته باشد؟

در پاسخ گفته اند: منظور اين است كه اگر كسى نخواهد وامدار ديگرى گردد تا در برابر خواسته هاى او مسئوليتى داشته باشد و به تعبير ديگر از منافع و عطاياى او بگريزد تا ناچار نباشد سر بر فرمان او نهد چنين كارى در مورد خداوند و مهر و قهر او مفهومى ندارد.

قرآن مجيد مى گويد: «(قُلْ مَنْ ذَا الَّذِى يَعْصِمُكُمْ مِّنَ اللهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً); بگو چه كسى مى تواند شما را در برابر اراده خدا بازدارد اگر او مصيبت يا رحمتى را براى شما بخواهد».(9)

در اينجا نيز سخن از امتناع از پذيرش رحمت و كيفر الهى است; مى فرمايد: در هر حال شما راهى جز پذيرش نداريد; خواه رحمتى براى شما بخواهد يا مصيبتى در برابر رحمت او به هر حال وامدار خواهيد بود.

سرانجام اين فراز از خطبه با تأكيد بر يگانگى ذات پاك پروردگار پايان مى گيرد، حضرت مى فرمايد: «نه مانندى دارد تا همتاى او گردد و نه نظير و شبيهى براى او متصور است تا با او مساوى شود»; (وَ لاَ كُفْءَ لَهُ فَيُكَافِئَهُ، وَ لاَ نَظِيرَ لَهُ فَيُسَاوِيَهُ).

بارها گفته ايم، ذات پاك خداوند از هر نظر نامحدود است. بديهى است دوگانگى در وجود نامحدود امكان ندارد، زيرا تعدّد هميشه همراه با محدوديت است، چون هر يك از آن دو فاقد وجود ديگرى است و يا به تعبير ديگر مرز هر كدام به ديگرى كه مى رسد نقطه پايان آن است و اين امر با نامحدود بودن ذات پروردگار او سازگار نيست.

جالب اينكه اين فراز از توحيد شروع مى شود و بعد از ذكر مجموعه اى از صفات ذات و صفات افعال با تأكيد بر توحيد پايان مى گيرد.

#####

1. روشن است كه ضميرها در «بينها» و «عليها» به «محدثات» بازگشت مى كند و هرگاه «صفات المحدثات» به صورت اضافه و بدون الف و لام خوانده شود (آن گونه كه در بعضى نسخه ها آمده، مطلب روشن تر خواهد بود. همچنين اگر طبق بعضى از نسخ «مبدع» به جاى «مبتدع» باشد. مفهوم عبارت روشن تر مى شود، زيرا «مبدع» به معناى آفريننده و «بديع» در اين صورت به معناى آفريده شده است و مفهوم اسم مفعولى دارد.

2. «اَوَد» به معناى فشار و سنگينى است كه گاه موجب كجى و اعوجاج مى شود.

3. «تهافت» يعنى فرو ريختن و خرد شدن.

4. «انفراج» به معناى شكاف برداشتن است.

5. «اسداد» جمع «سدّ» است كه معناى معروفى دارد.

6. «خدّ» در اصل از خدّ انسان گرفته شده كه به معناى دو فرورفتگى واقع در دو طرف بينى است. سپس به گودالها و شكافهاى وسيع و عميق در زمين اطلاق شده است و در خطبه بالا به در معناى شكافتن به كار رفته است.

7. نبا، آيه 7.

8. شرح اين مطلب در تفسير نمونه، ذيل آيه 3 سوره رعد آيه 15 سوره نحل آمده است.

9. احزاب، آيه 17.

#####

▲بخش پنجم

هُوَ الْمُفْنِي لَهَا بَعْدَ وُجُودِهَا، حَتَّى يَصِيرَ مَوْجُودُهَا كَمَفْقُودِهَا. وَ لَيْسَ فَنَاءُ الدُّنْيَا بَعْدَ ابْتِدَاعِهَا بِأَعْجَبَ مِنْ إِنْشَائِهَا وَاخْتِرَاعِهَا. وَ كَيْفَ وَلَوِ اجْتَمَعَ جَمِيعُ حَيَوَانِهَا مِنْ طَيْرِهَا وَ بَهَائِمِهَا، وَ مَا كَانَ مِنْ مُرَاحِهَا وَ سَائِمِهَا، وَ أَصْنَافِ أَسْنَاخِهَا وَ أَجْنَاسِهَا، وَ مُتَبَلِّدَةِ أُمَمِهَا وَ أَكْيَاسِهَا، عَلَى إِحْدَاثِ بَعُوضَة، مَا قَدَرَتْ عَلَى إِحْدَاثِهَا، وَ لاَ عَرَفَتْ كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَى إِيجَادِهَا، وَ لَتَحَيَّرَتْ عُقُولُهَا فِي عِلْمِ ذلِكَ وَتَاهَتْ، وَ عَجِزَتْ قُوَاهَا وَتَنَاهَتْ، وَ رَجَعَتْ خَاسِئَةً حَسِيرَةً، عَارِفَةً بِأَنَّهَا مَقْهُورَةٌ، مُقِرَّةً بِالْعَجْزِ عَنْ إِنْشَائِهَا، مُذْعِنَةً بِالضَّعْفِ عَنْ إِفْنَائِهَا!

### ترجمه

اوست كه اشيا را پس از ايجاد (در زمان معينى) نابود خواهد كرد (و بساط جهان را در هم مى پيچد) تا وجودش همچون عدمش گردد. فناى جهان بعد از وجودش، شگفت آورتر از ايجاد آن بعد از عدم نيست، زيرا اگر تمام جانداران اعم از پرندگان و چهارپايان و حيواناتى كه شبانگاه به جايگاهشان مى روند و آنها كه در بيابان مشغول چرا هستند و انواع و اقسام گوناگون آنها اعم از آنها; كه كم هوش (يا غير عاقل) هستند و آنها كه (مانند انسان ها) زيركند (آرى اگر همه آنها) جمع شوند هرگز توانايى بر خلق پشه اى ندارند و هيچ گاه طريق ايجاد آن را نتوانند شناخت. (نه تنها نمى توانند پشه اى بيافرينند بلكه) عقول آنها در كشف اسرار آفرينش آن حيران مى ماند و قواى آنها در اين راه ناتوان مى شود و سرانجام پس از تلاش فراوان شكست خورده و وامانده باز مى گردند و به شكست خود اعتراف و به ناتوانى خود اقرار مى كنند; حتى به ناتوانى خود از نابود ساختن آن نيز اذعان دارند!

▲شرح و تفسير

▲حتى قادر به خلق پشه اى نيستند!

به دنبال بحث عميقى كه در بخش گذشته اين خطبه درباره آفرينش جهان مخصوصاً زمين و شگفتيهايش گذشت، امام(عليه السلام) در اين بخش، سخن از مسئله فنا و نابودى جهان مى گويد و قدرت بى پايان خدا را بر ايجاد و نابودى جهان، آشكار مى سازد و مى فرمايد: «اوست كه اشيا را پس از ايجاد (در زمان معينى) نابود خواهد كرد (و بساط جهان را در هم مى پيچد) تا وجودش همچون عدمش گردد»; (هُوَ الْمُفْنِي لَهَا بَعْدَ وُجُودِهَا، حَتَّى يَصِيرَ مَوْجُودُهَا كَمَفْقُودِهَا).

سپس در تكميل اين سخن، مى افزايد: «فناى جهان بعد از وجودش شگفت آورتر از ايجاد آن بعد از عدم نيست، زيرا اگر همه جانداران; اعم از پرندگان و چهارپايان و حيواناتى كه شبانگاه به جايگاهشان باز مى گردند و آنها كه در بيابان مشغول چرا هستند و تمام انواع و اقسام گوناگون آنها; اعم از آنها كه كم هوش (يا غير عاقل) هستند و آنها كه (مانند انسانها) زيركند (آرى اگر همه آنها) جمع شوند هرگز توانايى بر خلق ندارند و هيچ گاه طريق ايجاد آن را نتوانند شناخت»; (وَ لَيْسَ فَنَاءُ الدُّنْيَا بَعْدَ ابْتِدَاعِهَا بِأَعْجَبَ مِنْ إِنْشَائِهَا وَاخْتِرَاعِهَا. وَ كَيْفَ وَلَوِ اجْتَمَعَ جَمِيعُ حَيَوَانِهَا مِنْ طَيْرِهَا وَ بَهَائِمِهَا، وَ مَا كَانَ مِنْ مُرَاحِهَا(1) وَ سَائِمِهَا(2)، وَ أَصْنَافِ أَسْنَاخِهَا(3) وَ أَجْنَاسِهَا، وَ مُتَبَلِّدَةِ(4) أُمَمِهَا وَ أَكْيَاسِهَا، عَلَى إِحْدَاثِ بَعُوضَة، مَا قَدَرَتْ عَلَى إِحْدَاثِهَا، وَ لاَ عَرَفَتْ كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَى إِيجَادِهَا).

اين سخن نه تنها در زمان صدروش از امام(عليه السلام) واقعيت داشت، بلكه امروز نيز كاملا صادق است، زيرا اگر همه دانشمندان جهان، جمع شوند تا پشه اى بيافرينند توانايى ندارند، زيرا مسئله پيدايش حيات از موجودات بى جان همچنان لاينحل باقى مانده است. افزون بر اين، ساختمان پشه از نظر بالها و پاها و مغز و اعصاب و دستگاه تغذيه و توليد مثل به قدرى پيچيده و ظريف و دقيق است كه به فرض مسئله پيدايش حيات هم حل شود باز دانشمندان از انجام دادن مثل آن عاجزند.

جمله هاى (مَا قَدَرَتْ عَلَى إِحْدَاثِهَا، وَ لاَ عَرَفَتْ كَيْفَ السَّبِيلُ إِلَى إِيجَادِهَا) هر يك به نكته اى اشاره دارد. جمله اوّل اشاره به عجز انسانها و حيوانات از ايجاد پشه و جمله دوم اشاره به عدم آگاهى به عوامل و اسباب آن است.

همين معنا در قرآن مجيد نيز درباره آفرينش مگس آمده است كه مى فرمايد: «(إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَاباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ); كسانى را كه غير از خدا عبادت مى كنيد هرگز قادر نيستند مگسى بيافرينند هر چند همگى بر اين كار اجتماع كنند».(1)

در ادامه اين سخن مى افزايد: «(نه تنها نمى توانند پشه اى بيافرينند، بلكه) عقول آنها در كشف اسرار آفرينش آن حيران مى ماند و قواى آنها در اين راه ناتوان مى شود. و سرانجام پس از تلاش فراوان شكست خورده و وامانده باز مى گردند و به اعتراف به شكست خود و اقرار به ناتوانى از ايجاد پشه اى مى كنند. حتى به ناتوانى خود از نابود ساختن آن نيز اذعان دارند»; (وَ لَتَحَيَّرَتْ عُقُولُهَا فِي عِلْمِ ذلِكَ وَتَاهَتْ، وَ عَجِزَتْ قُوَاهَا وَتَنَاهَتْ، وَ رَجَعَتْ خَاسِئَةً(1) حَسِيرَةً(2)، عَارِفَةً بِأَنَّهَا مَقْهُورَةٌ، مُقِرَّةً بِالْعَجْزِ عَنْ إِنْشَائِهَا، مُذْعِنَةً بِالضَّعْفِ عَنْ إِفْنَائِهَا!).

آرى اين پشه هاى كوچك اگر تصميم به اذيت و آزار انسانها و ساير جانداران بگيرند و خداوند كنترل توليد مثل را از آن بردارد به قدرى افزايش پيدا مى كنند كه فضاى زندگى را بر انسانها تيره و تار مى سازند و همه مواد حشره كش در برابر نابودى آنها درمانده مى شود و اگر امروز مى بينيم با موادى مى توان آنها را در مناطق محدودى از بين برد از آن رو است كه به طور محدود، توليد مثل مى كنند و گرنه مانند ملخها كه از كنترل خارج مى شوند گروههاى عظيمى تشكيل مى دهند كه مانند ابر فضا را مى پوشانند.

اين پشه هاى به ظاهر ضعيف، قدرتنمايى خود را در بعضى موارد ـ به فرمان خدا ـ نشان داده اند گاه به صورت گروهى كه به يك فيل حمله مى كنند او را از پاى در مى آورند.

بعضى از آنها ـ در شرايط خاصى ـ ناقل ميكروبهاى خطرناك يا سموم كشنده هستند كه هر انسانى را در مقابل خود، ناتوان مى سازد تا توانايى خود را به اثبات رساند.

#####

1. «مُراح» از ريشه «روح» به معناى استراحتگاه حيوانات است.

2. «سائم» از «سوم» بر وزن «قوم» در اصل به معناى دنبال چيزى رفتن است، سپس به معناى به چرا رفتن حيوانات آمده است.

3. «اسناخ» جمع «سنخ» در اصل به معناى اصل و ريشه است و در اينجا; يعنى انواع حيوانات.

4. «متبلدة» از ريشه «بلادت» به معناى كم فهمى است. نقطه مقابل كياست (تيزهوشى).

5. حج، آيه 73.

6. «خسأ» از «خسأ» بر وزن «مدح» در اصل به معناى طرد و ذلت آمده و «خاسئ» به معناى ذليل و خسته و ناتوان است.

7. «حسيره» از «حسر» بر وزن «حبس» در اصل به معناى برهنه كردن و بر داشتن پوشش چيزى است. سپس به معناى ضعيف و خستگى به كار رفته است.

#####

▲نكته ها

▲1. معاد جسمانى و اعاده معدوم

بعضى از شارحان نهج البلاغه به تناسب جمله «هُوَ الْمُفْنِي لَها بَعْدَ وُجُودِها» كه در آغاز اين بخش از خطبه آمده بود، درباره معاد جسمانى سخن گفته اند و آياتى همچون آيه ذيل را شاهد اصل مطلب گرفته اند: «(يَوْمَ نَطْوِى السَّمَاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَآ أَوَّلَ خَلْق نُّعيِدُهُ); روزى كه آسمان را چون طومارى در هم مى پيچيم سپس همان گونه كه آفرينش را آغاز كرديم بازگردانيم».(1)

سپس افزوده اند: همه انبيا، به خصوص پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) خبر از فناى اين جهان داده اند و افزوده اند كه فلاسفه با اين امر مخالفت كرده اند نه به اين جهت كه فناى عالم غير ممكن است، بلكه به اين جهت كه با بقاى علت كه ذات پاك خداست، معدوم شدن اين جهان ممكن نيست.

سپس به شرح مسئله امتناع اعاده معدوم پرداخته اند و به ترديد بعضى در مسئله معاد جسمانى اشاره كرده اند; ولى حق اين است كه نه فناى عالم غير ممكن است، زيرا خداوند فاعل مختار است و هنگامى كه مصلحت بداند چيزى را ايجاد مى كند و اگر مصلحت بداند آن را به ديار عدم مى فرستد، و نه مسئله معاد جسمانى جاى ترديد است، زيرا قرآن با صراحت در آيات بى شمارى به آن اشاره كرده و هيچ دليل عقلى بر امتناع آن وجود ندارد.(2)

مسئله محال بودن اعاده معدوم نيز ارتباطى به مسئله معاد ندارد، زيرا اگر مى گوييم اعاده معدوم محال است; يعنى بازگرداندن آن چيز با همه خصوصيات حتى زمان و مكان محال است و به يقين زمانى كه سپرى شد باز نمى گردد; ولى بازگشت انسان ها در معاد و رستاخيز مفهومش بازگشت زمان و مكان گذشته نيست، زيرا هيچ عاقلى نمى گويد همان زمانى كه در دنيا در آن مى زيستند در قيامت باز مى گردد، بلكه منظور بازگشتن انسان با همه ويژگيهاى او در زمان و مكان ديگر است. مثلا هنگامى كه حضرت مسيح مرده اى را زنده كرد به يقين همان شخص سابق بود، هر چند در زمان و مكان ديگرى زنده شد. احياى اموات در قيامت نيز چنين است.

كوتاه سخن اينكه آنچه در اين خطبه آمده چيزى جز آنچه در قرآن مجيد آمده نيست، بلكه امام با تعبيرات زيبا و عميقى در واقع آيات معاد را در اينجا شرح داده است.

#####

1. انبياء، آيه 104.

2. شرح اين مطلب را در پيام قرآن بحث معاد جسمانى مطالعه فرماييد.

#####

▲2. آفرينش شگفت پشه ها!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه تصريح مى فرمايد كه اگر همه موجودات جمع شوند تا پشه اى را بيافرينند قدرت ندارند و اگر زاد و ولد پشه ها به فرمان الهى از كنترل خارج شود هيچ قدرتى در جهان توان نابود كردن آنها را ندارد و همان گونه كه در بالا گفتيم اين سخن نه تنها در عصر نزول قرآن و عصر امام(عليه السلام)مقرون به واقعيت بود، بلكه در عصر ما نيز چنين است، زيرا:

پشه ها خلقت پيچيده اى دارند; بسيارى از آنها تنها در آبهاى راكد كنار نهرها، باتلاق ها و مانند آن پرورش مى يابند. به اين ترتيب كه پشه ماده هر بار قريب 150 تخم مى ريزد نوزاد از تخم به زودى بيرون مى آيد. هر نوزاد لوله تنفس بسيار ظريف و باريكى دارد كه به سطح آب مربوط مى شود و نوزاد به آن آويزان مى ماند. چند روز بعد پوسته اى در اطراف او نمايان مى شود و در درون پوسته كه ظاهراً بى حركت است تغييرات فراوانى در ساختمان او پيدا مى شود. چند روز بعد پشه نابالغ از پوسته خارج مى شود و به پرواز در مى آيد و بقيه عمر خود را در هوا زندگى مى كند.

تحولات عجيبى كه در اين مدت كوتاه در ساختمان پشه پديد مى آيد و موجودى آبى تبديل به پرنده اى تمام عيار مى گردد راستى شگفت آور است.

دانشمندان مى گويند پشه هاى نر از شيره هاى گياهان و عصاره ميوه ها تغذيه مى كنند; ولى پشه ماده بيشتر خون مى مكد. هنگامى كه پشه به كسى نيش مى زند در جستجوى خوراك خود; يعنى خون است.

همه پشه ها حشراتى كوچك اند كه تنها دو بال دارند و اگر زير ذره بين گذارده شوند ساختمانى بسيار ظريف و شگفت انگيز در آنها ديده مى شود كه ساختن آن براى انسان غير ممكن است آن هم به صورتى موجودى زنده داراى رشد و نمو و تغذيه و توليد مثل.

عجب اينكه بعضى از آنها چنان بى رنگ هستند كه با چشم ديده نمى شوند.

پشه هاى معمولى گرچه موجوداتى مزاحم اند و ممكن است يك شب خواب را به طور كامل از انسانى نيرومند و قوى البنيه بگيرند; ولى غالباً خطرناك نيستند; اما در ميان پشه ها پشه هاى خطرناك و سمى نيز وجود دارد كه مى توانند قوى ترين حيوانات را از پاى درآورند.(1)

#####

1. فرهنگنامه.

#####

▲بخش ششم

وَ إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ، يَعُودُ بَعْدَ فَنَاءِ الدُّنْيَا وَحْدَهُ لاَ شَيْءَ مَعَهُ. كَمَا كَانَ قَبْلَ ابْتِدَائِهَا، كَذلِكَ يَكُونُ بَعْدَ فَنَائِهَا، بِلاَ وَقْت وَ لاَ مَكَان، وَ لاَ حِين وَ لاَ زَمَان. عُدِمَتْ عِنْدَ ذلِكَ الاْجَالُ وَالاَْوْقَاتُ، وَ زَالَتِ السِّنُونَ وَ السَّاعَاتُ. فَلاَ شَيْءَ إِلاَّ اللهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ الَّذِي إِلَيْهِ مَصِيرُ جَمِيعِ الاُْمُورِ. بِلاَ قُدْرَة مِنْهَا كَانَ ابْتِدَاءُ خَلْقِهَا، وَ بِغَيْرِ امْتِنَاع مِنْهَا كَانَ فَنَاؤُهَا، وَ لَوْ قَدَرَتْ عَلَى الاِْمْتِنَاعِ لَدَامَ بَقَاؤُهَا. لَمْ يَتَكَاءَدْهُ صُنْعُ شَيْء مِنْهَا إِذْ صَنَعَهُ، وَ لَمْ يَؤُدْهُ مِنْهَا خَلْقُ مَا خَلَقَهُ وَبَرَأَهُ، وَ لَمْ يُكَوِّنْهَا لِتَشْدِيدِ سُلْطَان، وَ لاَ لِخَوْف مِنْ زَوَال وَ نُقْصَان، وَ لاَ لِلاِْسْتِعَانَةِ بِهَا عَلَى نِدٍّ مُكَاثِر، وَ لاَ لِلاِْحْتِرَازِ بِهَا مِنْ ضِدٍّ مُثَاوِر، وَ لاَ لِلاِْزْدِيَادِ بِهَا فِي مُلْكِهِ، وَ لاَ لِمُكَاثَرَةِ شَرِيك فِي شِرْكِهِ، وَ لاَ لِوَحْشَة كَانَتْ مِنْهُ، فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَأْنِسَ إِلَيْهَا.

### ترجمه

خداوند سبحان بعد از فناى جهان تنها باقى مى ماند، چيزى با او نخواهد بود و همان گونه كه قبل از آفرينش جهان تنها بود بعد از فناى آن چنين خواهد شد. (در آن هنگام) نه وقتى وجود خواهد داشت نه مكانى و نه حين و نه زمانى. در آن هنگام سرآمدها، اوقات، سالها و ساعتها همه از ميان مى رود و چيزى جز خداوند يكتاى قاهر نيست، همان خدايى كه همه امور به او بازگشت مى كند، كائنات همان گونه كه در آغاز آفرينش از خود قدرتى نداشتند، به هنگام فنا و نابودى نيز توان امتناع را ندارند، زيرا اگر قدرت بر امتناع مى داشتند بقاى آنها ادامه مى يافت. در آن زمان كه موجودات را آفريد آفرينش آن براى او رنج آور نبود و به سبب خلقت آنها خستگى براى او پديد نيامد. خداوند (هرگز) موجودات جهان را براى استحكام بخشيدن به حكومتش نيافريد و نه براى ترس از زوال و نقصان، نه براى كمك گرفتن از آنها در برابر همتايى برترى جو و نه براى دورى جستن از دشمنى مهاجم، نه براى افزودن بر ملك خويش، نه براى فزون طلبى در برابر شريكى همطراز و نه به سبب وحشت از تنهايى و انس گرفتن با مخلوقات خود.

▲شرح و تفسير

▲من نكردم خلق تا سودى كنم!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه و در ادامه بحثهايى كه قبلا درباره وجود و عدم جهان فرمود، مى افزايد: «خداوند سبحان است كه بعد از فناى جهان تنها باقى مى ماند، چيزى با او نخواهد بود و همان گونه كه قبل از آفرينش جهان تنها بود بعد از فناى آن چنين خواهد شد. (در آن هنگام) نه وقتى وجود خواهد داشت نه مكانى و نه حين و نه زمان»; (وَ إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ، يَعُودُ بَعْدَ فَنَاءِ الدُّنْيَا وَحْدَهُ لاَ شَيْءَ مَعَهُ. كَمَا كَانَ قَبْلَ ابْتِدَائِهَا، كَذلِكَ يَكُونُ بَعْدَ فَنَائِهَا، بِلاَ وَقْت وَ لاَ مَكَان، وَ لاَ حِين وَ لاَ زَمَان).

سپس در ادامه همين بحث مى فرمايد: «در آن هنگام سرآمدها و اوقات و سالها و ساعتها همه از ميان خواهد رفت (نه موجودى باقى مانده نه وقت و نه زمانى و نه مكانى، زيرا زمان و مكان، زاييده اجسام است و هنگامى كه جسمى نباشد زمان و مكانى نيز نيست)»; (عُدِمَتْ عِنْدَ ذلِكَ الاْجَالُ وَالاَْوْقَاتُ، وَ زَالَتِ السِّنُونَ وَ السَّاعَاتُ).

حضرت در نتيجه گيرى مى افزايد: «در آن هنگام، چيزى جز خداوند يكتاى قاهر نيست، همان خدايى كه همه امور به او بازگشت مى كند و كائنات همان گونه كه در آغاز آفرينش از خود قدرتى نداشتند به هنگام فنا و نابودى نيز توان امتناع را ندارند، زيرا اگر قدرت بر امتناع مى داشتند بقاى آنها ادامه مى يافت»; (فَلاَ شَيْءَ إِلاَّ اللهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ الَّذِي إِلَيْهِ مَصِيرُ جَمِيعِ الاُْمُورِ. بِلاَ قُدْرَة مِنْهَا كَانَ ابْتِدَاءُ خَلْقِهَا، وَ بِغَيْرِ امْتِنَاع مِنْهَا كَانَ فَنَاؤُهَا، وَ لَوْ قَدَرَتْ عَلَى الاِْمْتِنَاعِ لَدَامَ بَقَاؤُهَا).

اشاره به اين كه همه جهان خلقت، در برابر اراده خداوند، تسليم است; نه در آغاز آفرينش خود، اختيارى داشتند نه به هنگام فنا و پايان زندگى، چون اگر آفرينش و فنا به دست آنها بود از آنجا كه بى شك هر موجودى خواهان بقاى خويش است همه موجودات جاودان مى شدند.

البتّه اين سخن منافاتى با اختيارى بودن افعال انسانها ندارد، زيرا منظور مولا(عليه السلام)بيان آغاز و پايان خلقت است كه از اختيار همه بيرون است و مطابق برنامه اى حكيمانه و زمان بندى شده انجام مى گيرد.

آن گاه به اين نكته اشاره مى فرمايد: «در آن زمان كه چيزى را آفريد آفرينش آن براى او رنج آور نبود و به سبب خلقت موجودات خستگى براى او پديد نيامد»; (لَمْ يَتَكَاءَدْهُ(1)صُنْعُ شَيْء مِنْهَا إِذْ صَنَعَهُ، وَ لَمْ يَؤُدْهُ(2) مِنْهَا خَلْقُ مَا خَلَقَهُ وَبَرَأَهُ).

زيرا خستگى و ضعف و ناتوانى مربوط به كسى است كه قدرت محدودى دارد، هنگامى كه بخواهد زيربار كارى برود كه بيش از قدرت اوست ناتوان و فرسوده مى شود و اگر در حد اعلاى قدرت او باشد خسته مى شود; اما براى كسى كه قدرتش بى پايان است برداشتن يك پر كاه از زمين با يك كوه عظيم يكسان است. او نياز به ابزار و آلاتى ندارد كه از آن كمك بگيرد، بلكه به محض اينكه اراده كند همه چيز انجام مى شود: (إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ).(3)

اين بيان مولا هماهنگ با چيزى است كه در بخشى از آية الكرسى در قرآن مجيد آمده است، آنجا كه مى فرمايد: «(وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضَ وَلاَ يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا); تخت حاكميت خداوند آسمان ها و زمين را در برگرفته و حفظ اين دو براى او سنگين و موجب زحمت نيست».(4) و در جايى ديگر بعد از اشاره به آفرينش آسمان و زمين مى فرمايد: «(وَلَمْ يَعْىَ بِخَلْقِهِنَّ) ; هرگز به موجب آفرينش آنها خسته نشد».(5)

سپس حضرت در ادامه به بيان اين نكته مهم مى پردازد كه نه آفرينش جهان خلقت براى جلب نفع و دفع ضررى بوده، چون او غنى بالذات است و نه فانى ساختن آنها بعد از آفرينش به جهت ناراحتى و خستگى از وجود آنها بوده است و به اين ترتيب هرگونه نياز را در آفرينش جهان و سپس در فانى ساختن جهان از ذات پاك او نفى مى كند.

در قسمت اوّل به اهداف هفتگانه اى كه معمولا انسان ها را براى انجام كارهاى خويش در نظر مى گيرند اشاره كرده و همه را كه از نشانه هاى ضعف و نقصان است از او نفى مى كند، مى فرمايد: «هرگز موجودات جهان را براى استحكام بخشيدن به حكومتش نيافريد (زيرا او وجودى است نامحدود و بى نياز از هر نظر)»; (وَ لَمْ يُكَوِّنْهَا لِتَشْدِيدِ سُلْطَان).

«و نه براى ترس از زوال و نقصان»; (چون او واجب الوجود است و زوال و نقصان در وى راه ندارد); (وَ لاَ لِخَوْف مِنْ زَوَال وَ نُقْصَان).

«و نه براى كمك گرفتن از آنها در برابر همتايى برترى جويى (چرا كه او همتايى ندارد)»; (وَ لاَ لِلاِْسْتِعَانَةِ بِهَا عَلَى نِدٍّ مُكَاثِر(6)).

«و نه براى دورى جستن از دشمنى مهاجم (چون او ضدّ و دشمنى ندارد و همه چيز و همه كس سر بر فرمانش دارند)»; (وَ لاَ لِلاِْحْتِرَازِ بِهَا مِنْ ضِدٍّ مُثَاوِر(7)).

«و نه براى افزودن بر ملك خويش»; (زيرا او نيازى به مخلوقات خود ندارد تا با افزايش آنها نيازش برطرف گردد)»; (وَ لاَ لِلاِْزْدِيَادِ بِهَا فِي مُلْكِهِ).

«و نه براى فزون طلبى در برابر شريكى همطراز (چون نه شريكى دارد و نه قرينى)»; (وَ لاَ لِمُكَاثَرَةِ شَرِيك فِي شِرْكِهِ).

«و نه به سبب وحشت از تنهايى و براى انس گرفتن با مخلوقات خود (زيرا وحشت تنهايى به جهت احساس خطر از ناحيه دشمن يا بروز مشكلات است ولى او نه دشمنى دارد و نه مشكلى)»; (وَ لاَ لِوَحْشَة كَانَتْ مِنْهُ، فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَأْنِسَ إِلَيْهَا).

بديهى است همه اين اهداف هفتگانه به جلب منفعت و دفع ضرر باز مى گردد; ولى امام(عليه السلام) آن دو را به طرز بليغى تشريح فرموده و انگشت روى همه مصاديق مهم آن گذارده است به گونه اى كه از آن رساتر و گوياتر تصور نمى شود.

روشن است هنگامى كه همه اين اهداف نفى شود، ثابت مى گردد كه خداوند آفرينشى كه دارد براى فيض بخشى و لطف به آفريدگان است; نه جهت جلب منفعتى براى به خويش، چون جلب منفعت يا دفع ضرر از لوازم ممكنات است و او واجب الوجود است.

#####

1. «لم يتكأده» از «كئد» بر وزن «وعد» به معناى به زحمت افتادن گرفته شده و جمله «لم يتكأده» يعنى چيزى او را به زحمت نيفكند و «كئود» به معناى پرمشقت و رنج است.

2. «لم يؤده» در اصل از ريشه «أود» بر وزن «قول» به معناى ثقل و سنگينى گرفته شده و «لم يؤده» يعنى بر او سنگين و سخت نبود.

3. يس، آيه 82.

4. بقره، آيه 255.

5. احقاف، آيه 33.

6. «مكاثر» از «كثرت» به معناى فزونى گرفته شده و «مكاثر» به كسى مى گويند كه فزون طلب و برترى جوى باشد.

7. «مثاور» از ريشه «ثور» بر وزن «غور» گرفته شده كه در اصل به معناى «پراكنده ساختن» است (و اگر به گاو نر «ثور» مى گويند به جهت آن است كه زمين را شخم مى زند و «مثاور» در اينجا به معناى مهاجم است، زيرا لازمه هجوم پراكنده ساختن لشكر مقابل است.

▲نكته

▲آيا زمانى بود كه مخلوقى نباشد؟

آنچه امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه پيرامون فناى دنيا در آغاز و در پايان بيان فرموده به گونه اى كه خداوند در آغاز تنهاى تنها بوده و در پايان نيز چنين مى شود، سؤالى را براى بعضى شارحان نهج البلاغه طرح كرده است كه مى گويند: چگونه ممكن است ذات پاك فياض على الاطلاق زمانى باشد كه فيض از آن بروز و ظهور نكند و پاسخ داده اند كه منظور عدم وجود اشيا به طور مطلق نيست، بلكه در مرحله ذات خداوند است يعنى موجوداتى بوده اند; اما نه مستقل از او، بلكه وابسته به او (البتّه اين پاسخ چندان قانع كننده نيست).

سؤال مهمترى نيز براى ما مطرح است و آن اينكه آنچه را امام درباره فناى جهان فرموده چگونه با ظاهر آيات قرآن سازگار است؟ قرآن در آيات متعددى مى گويد: اين جهان در پايان خراب و ويران مى گردد; نه اينكه به كلى نابود شود، مى فرمايد: (إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ * وَإِذَا النُّجُومُ انكَدَرَتْ * وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ * وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ * وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ * وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ).(1)

در جاى ديگر مى فرمايد: «(يَوْمَ تُبَدَّلُ الاَْرْضُ غَيْرَ الاَْرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ); آن روز كه اين زمين به زمين ديگر و آسمان ها به آسمان هاى ديگرى مبدّل مى شوند».(2)

در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنسِفُهَا رَبِّى نَسْفاً * فَيَذَرُهَا قَاعاً صَفْصَفاً * لاَّ تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلاَ أَمْتاً); از تو درباره كوه ها سؤال مى كنند بگو پروردگارم آنها را متلاشى كرده بر باد مى دهد سپس زمين را صاف و هموار مى سازد به گونه اى كه در آن هيچ پستى و بلندى نمى بينند».(3)

اضافه بر اين مى گويد: انسانها روز قيامت از قبرها سر بر مى آورند و بسيارى از دانشمندان معتقدند طبق ظواهر آيات و روايات بهشت و جهنم هم اكنون آفريده شده و اعمال ماست كه آنها را گسترش مى دهد.

با اين حال چگونه مى توان گفت در پايان جهان همه چيز نابود مى شود و جز خداوند يگانه و يكتا باقى نمى ماند حتى زمان و مكان هم از بين مى رود؟! آن گونه كه در خطبه بالا خوانديم. در پاسخ سؤال اوّل مى توان گفت: همان گونه كه خداوند فيّاض است حكيم على الاطلاق نيز هست و او فاعل مجبور نيست ممكن است حكمتش چنان ايجاب كند كه در آغاز چيزى نباشد سپس موجود شود، بنابراين فيّاض بودن او مانع از عدم اشيا در قبل از آفرينش نيست.

و در پاسخ سؤال دوم ممكن است گفته شود كه در آغاز جهان ويران مى شود همان گونه كه در آيات بالا اشاره شد; ولى بعد از ويرانى به كلى محو مى گردد به گونه اى كه جز ذات پاك خدا باقى نمى ماند. سپس آنچه را فانى شده بود ـ به صورت اعاده معدوم، البتّه در شكل معقولش(4) ـ را به صحنه حيات مى آورد، و درست همانند آنچه در سابق بود همان بهشت و همان دوزخ، همان انسانها و همان قبرها، و اين امر معقولى است و در بخش آينده اين خطبه نيز اشاراتى به اين مطلب ديده مى شود.

#####

1. تكوير، آيات 1-6.

2. ابراهيم، آيه 48.

3. طه، آيات 105-107.

4. اعاده معدوم شكل نامعقولى دارد و شكل معقولى; شكل نامعقول آن اين است كه موجود فانى شده با همه ويژگى ها و حتى ويژگى زمان سابق بازگردد. اين محال است، زيرا بازگشت زمان معنا ندارد و تناقض است; ولى شكل معقول آن اين است كه همه چيز جز زمان به صورت نخست باز آيد و شايد عدم توجه به اين تفاوت سبب شده كه دانشمندان گرفتار يك نزاع لفظى در مسئله اعاده معدوم بشوند; بعضى آن را محال بدانند و بعضى ممكن.

▲بخش هفتم

ثُمَّ هُوَ يُفْنِيهَا بَعْدَ تَكْوِينِهَا، لاَ لِسَأَم دَخَلَ عَلَيْهِ فِي تَصْرِيفِهَا وَ تَدْبِيرِهَا، وَ لاَ لِرَاحَة وَاصِلَة إِلَيْهِ، وَ لاَ لِثِقْلِ شَيْء مِنْهَا عَلَيْهِ. لاَ يُمِلُّهُ طُولُ بَقَائِهَا فَيَدْعُوَهُ إِلَى سُرْعَةِ إِفْنَائِهَا، وَ لكِنَّهُ سُبْحَانَهُ دَبَّرَهَا بِلُطْفِهِ، وَ أَمْسَكَهَا بِأَمْرِهِ، وَ أَتْقَنَهَا بِقُدْرَتِهِ، ثُمَّ يُعِيدُهَا بَعْدَ الْفَنَاءِ مِنْ غَيْرِ حَاجَة مِنْهُ إِلَيْهَا، وَ لاَ اسْتِعَانَة بَشَيْء مِنْهَا عَلَيْهَا، وَ لاَ لاِنْصِرَاف مِنْ حَالِ وَحْشَة إِلَى حَالِ اسْتِئْنَاس، وَ لاَ مِنْ حَالِ جَهْل وَ عَمىً إِلَى حَالِ عِلْم وَالْتِمَاس، وَ لاَ مِنْ فَقْر وَ حَاجَة إِلَى غِنىً وَ كَثْرَة، وَلاَ مِنْ ذُلٍّ وَضَعَة إِلَى عِزٍّ وَ قُدْرَة.

### ترجمه

سپس خداوند موجودات را بعد از ايجاد، فانى مى كند نه به خستگى از تدبير و اداره آنها و نه براى اينكه (با فناى آنها آسايشى يابد; نه به جهت (رفع) رنج سنگينى كه از ناحيه آنها بر او وارد مى شود و نه اينكه طول بقاى موجودات، اسباب ملالت اوست و اين امر او را به تسريع در فناى آنها دعوت مى كند، بلكه خداوند سبحان با لطف خود موجودات جهان را تدبير كرده; به امر و فرمانش آنها را نگاه داشته و با قدرتش متقن ساخته است. سپس همه آنها را بعد از فنا باز مى گرداند (و حيات نوين مى بخشد) بى آنكه نيازى به آنها داشته باشد يا از بعضى براى ايجاد بعضى ديگر كمك گيرد يا از حال وحشت و تنهايى به حال انس و آرامش منتقل شود; يا از نادانى و بى خبرى، علم و تجربه اى كسب كند; يا از فقر و نياز به توانگرى و فزونى دست يابد و يا از ناتوانى و ذلت به عزت و قدرت راه يابد.

###

▲شرح و تفسير

▲تداوم خلقت و فنا

در اين بخش كه آخرين بخش خطبه است امام(عليه السلام) به دنبال بيان روشنى كه درباره اهداف ايجاد جهان آفرينش بيان فرمود از فناى اين جهان و هدف سخن مى گويد و مى فرمايد: «سپس خداوند موجودات را بعد از ايجاد نابود مى كند; نه به سبب خستگى از تدبير و اداره آنها و نه براى اينكه (با فناى آنها) آسايشى يابد; و نه به جهت (رفع) رنج سنگينى كه از ناحيه آنها بر او وارد مى شود و نه اينكه طول بقاى موجودات اسباب ملالت اوست، و اين امر او را به تسريع در فناى آنها دعوت مى كند»; (ثُمَّ هُوَ يُفْنِيهَا بَعْدَ تَكْوِينِهَا، لاَ لِسَأَم(1) دَخَلَ عَلَيْهِ فِي تَصْرِيفِهَا وَ تَدْبِيرِهَا، وَ لاَ لِرَاحَة وَاصِلَة إِلَيْهِ، وَ لاَ لِثِقْلِ شَيْء مِنْهَا عَلَيْهِ. لاَ يُمِلُّهُ طُولُ بَقَائِهَا فَيَدْعُوَهُ إِلَى سُرْعَةِ إِفْنَائِهَا).

زيرا همه اين امور خستگى و ناتوانى و ملالت و طلب استراحت، از محدود بودن قدرت و توان فاعل ناشى مى شود و آن كس كه قدرتش بى پايان است در معرض هيچ يك از اين حوادث نيست. اينها همه از صفات ممكنات است و اگر كسى توهم چنين صفاتى را براى خدا كند گرفتار اشتباه بزرگ تشبيه (واجب به ممكن) شده است.

در اينجا اين سؤال مطرح شده كه مگر كسى چنين احتمالاتى را درباره خداوند مى دهد كه امام در مقام نفى آن است؟

بدون شك صاحبان عقول مستقيمه چنين احتمالى را به فكر خود راه نمى دهند; ولى ممكن است افراد عادى گرفتار چنين وسوسه هايى بشوند; آنهايى كه خدا را جسم مى دانند و چشم و گوش و دست و پا و گيسوان او قائل شده اند چه جاى تعجب كه گرفتار اين اوهام شوند؟! سؤال هاى ديگرى كه در اينجا مطرح شده اين است كه امام(عليه السلام) اين گونه از اهداف را براى فناى دنيا نفى مى كند; ولى به جاى آن هدف مثبتى را نام نمى برد.

پاسخ اين سؤال روشن است; خداوند حكيم همه كارهايش از روى حكمت ا ست و آثار و فوايدش به انسان و ساير موجودات بر مى گردد; نه به ذات پاكش كه از همه چيز مستغنى است، ممكن است هدف اصلى از افنا اين باشد كه انسانها گرفتار اشتباه نشوند، وجودشان را از ناحيه خودشان ندانند و آسمان و زمين را ازلى و ابدى نپندارند و بدانند هر چه جز اوست وابسته به اراده اوست.

آن گاه در ادامه و تكميل اين سخن و در يك جمع بندى از بحثهاى گذشته مى فرمايد: «بلكه خداوند سبحان با لطف خود موجودات جهان را تدبير كرده; به امر و فرمانش آنها را نگاه داشته و با قدرتش متقن ساخته، سپس همه آنها را بعد از فنا باز مى گرداند (و حيات نوين مى بخشد) بى آنكه نيازى به آنها داشته باشد يا از بعضى براى ايجاد بعضى ديگر كمك گيرد يا از حال وحشت و تنهايى به حال انس و آرامش منتقل شود; يا از نادانى و بى خبرى، علم و تجربه اى كسب كند; يا از فقر و نياز به توانگرى و فزونى دست يابد و يا از ناتوانى و ذلّت به عزت و قدرت راه يابد»; (وَ لكِنَّهُ سُبْحَانَهُ دَبَّرَهَا بِلُطْفِهِ، وَ أَمْسَكَهَا بِأَمْرِهِ، وَ أَتْقَنَهَا بِقُدْرَتِهِ، ثُمَّ يُعِيدُهَا بَعْدَ الْفَنَاءِ مِنْ غَيْرِ حَاجَة مِنْهُ إِلَيْهَا، وَ لاَ اسْتِعَانَة بَشَيْء مِنْهَا عَلَيْهَا، وَ لاَ لاِنْصِرَاف مِنْ حَالِ وَحْشَة إِلَى حَالِ اسْتِئْنَاس، وَ لاَ مِنْ حَالِ جَهْل وَ عَمىً إِلَى حَالِ عِلْم وَالْتِمَاس(2)، وَ لاَ مِنْ فَقْر وَ حَاجَة إِلَى غِنىً وَ كَثْرَة، وَلاَ مِنْ ذُلٍّ وَضَعَة(3) إِلَى عِزٍّ وَ قُدْرَة).

آنچه امام(عليه السلام) در ذيل اين خطبه بيان فرموده و در ضمن شش جمله، اهدافى را كه شايسته ذات پاك او نيست نسبت به آفرينش جهان، نفى مى كند، با كمى تفاوت همان اهداف هفتگانه اى است كه در بخشهاى قبل گذشت و امام(عليه السلام) به جهت جمع بندى، آنها را در تعبيرات نوين آورده است و خلاصه همه اين است كه نه ايجاد جهان آفرينش از روى نياز او بوده و نه فانى ساختن و نه خلق جديد بعد از عدم.

در اينجا باز اين سؤال مطرح شده است كه اگر خداوند ايجاد وافنا و سپس خلق جديد را براى نيازهاى خود و رفع انواع كمبودها انجام نداده است پس چه هدفى داشته و چرا امام(عليه السلام) اشاره به آن هدف نفرموده است؟

پاسخ بخش اوّل اين سؤال همان است كه در بالا بود; وجودى كه از هر نظر، كامل است هرگز جهت گيرى افعالش به سوى خويش نيست، بلكه به سوى مخلوقات و ممكنات است و چيزى از آن عايد او نمى گردد و به بيان ديگر مخلوقاتش هر چه دارند از او دارند، چيزى از خود ندارند كه به او دهند: (وَإِنْ مِّنْ شَىْء إِلاَّ عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَر مَّعْلُوم).(4)

آرى!

او نكرده خلق تا سودى كند *** بلكه تا بر بندگان جودى كند

#####

1. «سأم» به معناى خستگى و ملالت است و اگر مى بينيم در جمله هاى بعد ملالت نيز نفى شده، تكرار نيست، بلكه در جمله نخست، ملالت ناشى از تدبير جهان از ذات پاك خداوند نفى شده و در جمله آخر ملالت ناشى از طول بقاى جهان.

2. «التماس» از «لمس» به معناى طلب چيزى است.

3. «ضعه» از ريشه «وضع» به معناى نهادن يا فرونهادن گرفته شده و «ضعه» به معناى پستى است.

4. حجر، آيه 21.

#####

▲خطبه 187(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

و هي في ذكر الملاحم

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

كه از حوادث آينده خبر مى دهد.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را «ابوالحسن مدائنى» (كه از دانشمندان قرن سوم هجرى است) در كتاب صفّين نقل مى كند و خطبه اى را كه او نقل كرده از اين جا شروع مى شود: «اِذا كَثُرَ فيكُم الأخلاطُ...» و در ادامه آن بعد از عبارت مفصّلى خطبه مورد بحث را با تفاوت و اضافاتى آورده و به خوبى روشن است كه خطبه را از جاى ديگرى گرفته است، زيرا اوّلا او مدّتها پيش از سيّد رضى مى زيسته است و ثانياً آنچه را او نقل كرده نسبت به آنچه را سيّد رضى آورده، اضافات قابل ملاحظه اى دارد. زمخشرى نيز در كتاب ربيع الابرار بخشى از اين خطبه را ذكر كرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 2، ص 478) .

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع دو بخش دارد، در بخش اوّل، امام(عليه السلام) سخن از گروهى به ميان آورده كه در آينده براى دفاع از حق، و نشر عدل و داد قيام مى كنند، در زمانى كه انواع مفاسد جهان را پر كرده و مردم سخت در فشار و گرفتارى هستند كه تناسب با ظهور حضرت مهدى(عليه السلام) و ياران او دارد.

در بخش دوم، اصحاب و ياران و مردم زمان خويش را نصيحت مى كند كه از فتنه ها بپرهيزند و از گرد پيشواى خود پراكنده نشوند و مراقب فتنه هاى شديدترى باشند كه در پيش روى آنهاست.

گفتنى است كه مدائنى ـ همان گونه كه در سند خطبه اشاره شد ـ قمست هاى ديگرى را از اين خطبه كه مرحوم سيد رضى ذكر نكرده است در كتاب خود با نام صفين آورده و در پايان آن مى گويد: مردى از اهل بصره (هنگامى كه پيش گويى هاى على(عليه السلام) را با آن شرح و تفصيل شنيد) به مردى از اهل كوفه كه در كنار او نشسته بود، گفت: من گواهى مى دهم كه اين مرد بر خدا و پيامبر دروغ مى بندد. مردى كه از اهل كوفه بود، به او گفت: از كجا فهميدى؟ (ولى او جوابى نداد) سپس مى افزايد: آن مرد كوفى مى گويد به خدا قسم على(عليه السلام) از منبر پايين نيامد مگر اين كه آن مرد بصرى فلج شد و دست و پاى او از كار افتاد. او را در محملى گذاشتند و به خانه اش بردند و در همان شب از دنيا رفت.(1)

#####

1. مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 479. همين مطلب را ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود در جلد 6، صفحه 136 آورده است.

#####

▲بخش اوّل

أَلاَ بِأَبِي وَ أُمِّي، هُمْ مِنْ عِدَّة أَسْمَاؤُهُمْ فِي السَّماءِ مَعْرُوفَةٌ وَ فِي الاَْرْضِ مَجْهُولَةٌ. أَلاَ فَتَوَقَّعُوا مَا يَكُونُ مِنْ إِدْبَارِ أُمُورِكُمْ، وَانْقِطَاعِ وُصَلِكُمْ، وَاسْتِعْمَالِ صِغَارِكُمْ. ذاكَ حَيْثُ تَكُونُ ضَرْبَةُ السَّيْفِ عَلَى الْمُؤْمِنِ أَهْوَنَ مِنَ الدِّرْهَمِ مِنْ حِلِّهِ. ذَاكَ حَيْثُ يَكُونُ الْمُعْطَى أَعْظَمَ أَجْراً مِنَ الْمُعْطِي. ذَاكَ حَيْثُ تَسْكَرُونَ مِنْ غَيْرِ شَرَاب، بَلْ مِنَ النِّعْمَةِ وَ النَّعِيمِ، وَ تَحْلِفُونَ مِنْ غَيْرِ اضْطِرَار، وَ تَكْذِبُونَ مِنْ غَيْرِ إِحْرَاج. ذَاكَ إِذَا عَضَّكُمُ الْبَلاَءُ كَمَا يَعَضُّ الْقَتَبُ غَارِبَ الْبَعِيرِ. مَا أَطْوَلَ هذَا الْعَنَاءَ، وَ أَبْعَدَ هذَا الرَّجَاءَ!

### ترجمه

هان! پدر و مادرم فدايشان باد! همان گروهى كه نامشان در آسمان معروف است و در زمين مجهول. بدانيد شما بايد منتظر عقب گرد در امور خويش و گسيختگى پيوندها و روى كارآمدن خردسالان و بى كفايتان باشيد و اين در زمانى است كه ضربه شمشير بر مؤمن آسان تر است از يافتن يك درهم حلال و نيز در زمانى است كه اجر و پاداش گيرنده از دهنده بيش تر است. اين امر هنگامى رخ مى دهد كه مست مى شويد بى آنكه شراب نوشيده باشيد، بلكه مست نعمت و فزونى امكانات هستيد، سوگند ياد مى كنيد بى آنكه مجبور باشيد، دروغ مى گوييد در حالى كه ناچار نيستيد و اين هنگامى خواهد بود كه بلاها شما را مى گزد و مجروح مى سازد آن گونه كه جهاز نامناسب شتر پشت او را مى آزارد (و مجروح مى كند، آه) اين رنج و سختى چه طولانى است و اميد رهايى چه دور!

▲شرح و تفسير

▲حوادث وحشتناكى در پيش است!

امام در آغاز اين خطبه گروهى از خاصّان درگاه پروردگار را نام مى برد كه اجمالا مأموريت مهمّى بر دوش دارند و مى گويد: «هان! پدر و مادرم فدايشان باد! همان گروهى كه نامشان در آسمان معروف است و در زمين مجهول»; (أَلاَ بِأَبِي وَ أُمِّي(1)، هُمْ مِنْ عِدَّة أَسْمَاؤُهُمْ فِي السَّماءِ مَعْرُوفَةٌ وَ فِي الاَْرْضِ مَجْهُولَةٌ).

در اينكه اين گروه كيانند و مأموريتشان چيست؟ در متن خطبه، به اجمال گذشته و لذا در ميان شارحان نهج البلاغه اختلاف است; بعضى معتقدند آنها يازده امام معصوم از نسل على(عليه السلام) هستند كه نامهاى آنها در ميان فرشتگان آسمان معروف است اما زمينيان تنها گروه خاصّى از آنها و موقعيتشان را مى شناسند.

بعضى ديگر از ميان اهل سنّت گفته اند: اشاره به جمعى از مؤمنان خاص و اولياست كه در تعبير آنها به عنوان قطب و ابدال ذكر شده است، تعبيراتى كه معمولا صوفيان در كلمات خود به كار مى برند; ولى قرائن متعدّد نشان مى دهد كه منظور از آن، حضرت مهدى و ياران خاص اوست، زيرا امام بعد از اين جمله از حوادث سخت و دردناكى خبر مى دهد كه انسان را به ياد علائم آخرالزمان و ظهور حضرت مهدى(عليه السلام) مى اندازد. افزون بر اين، در بخشى از خطبه كه مدائنى در كتاب صفّين آورده است،(2) اشاره به «خسف در بيداء» شده است; يعنى شكافتن بيابان و فرورفتن گروهى در آن و مى دانيم كه «خسف بيداء» جزو علائم ظهور حضرت مهدى(عليه السلام) است كه در روايات به آن اشاره شده است.(3)

از اينجا روشن مى شود كه مأموريت آنها همان مأموريتى است كه در روايات فراوان در منابع شيعه و اهل سنّت درباره حضرت مهدى(عليه السلام) آمده است كه «يَمْلاَُ الأرْضَ عَدْلا وَ قِسْطاً كَما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً».(4)

بعضى در ذيل اين جمله سؤالى را مطرح كرده اند كه چگونه امام مى گويد: پدر و مادرم فداى آنها باد در حالى كه يك نفر آنها حضرت مهدى است بقيه از ياران و اصحاب او هستند؟

پاسخ اين سؤال اين است كه اين گونه تعبيرات از زبان امامان درباره غير امامان كه برنامه بسيار مهمى را اجرا كرده اند، ديده مى شود; مانند آنچه در ذيل زيارت وارث آمده است: «بِأبى أنْتُم وَ أُمّي طِبْتُمْ وَ طابَتِ الاَْرْضُ الَّتي فيها دُفِنْتُمْ» كه معروف است بعضى از امامان(عليهم السلام) نيز اين زيارت را در برابر قبور شهداى كربلا خوانده اند.

مرحوم اربلى در كشف الغمه در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند كه روزى فرمود: من عمويم حمزه و برادرم جعفربن ابى طالب را در خواب ديدم به آنها گفتم : «بِاَبى وَ أُمّى أنْتُما اَىُّ الاْعْمالِ وَجَدْتُما اَفْضَلُ؟ پدر و مادرم به فدايتان باد چه اعمالى را (در آن جهان) افضل و برتر يافتيد؟ آنها گفتند: همه پدران و مادران فداى تو باد «وَجَدْنا اَفْضَلُ الاَْعْمالِ الصَّلاةُ عَلَيْكَ وَ سَقْىُ الْماءِ وَ حُبّ عَلىّ بنِ اَبى طالب; برترين اعمال را درود فرستادن بر تو و آب دادن به تشنگان و محبّت على بن ابى طالب يافتيم».(5)

سپس امام پيش گوييهايى از حوادث آينده دردناكى دارد كه در انتظار مردم است; حوادثى كه شبيه علاماتى است كه براى ظهور حضرت مهدى ذكر شده است، مى فرمايد: «بدانيد شما بايد منتظر عقب گرد در امور خويش و گسيختگى پيوندها و روى كارآمدن خردسالان و بى كفايتان باشيد»; (أَلاَ فَتَوَقَّعُوا مَا يَكُونُ مِنْ إِدْبَارِ أُمُورِكُمْ، وَانْقِطَاعِ وُصَلِكُمْ، وَاسْتِعْمَالِ صِغَارِكُمْ).

بديهى است هنگامى كه افراد كم تجربه و خام و نالايق در اجتماعى بر سر كار آيند عقب گردها شروع مى شود و پيوندهاى اجتماعى مى گسلد! حال چرا گروهى از زمامداران براى مديريت ها به سراغ صغار و كم تجربه ها مى روند؟ فقط براى آن است كه آنها بندگانى هستند «جان و دل بر كف، چشم بر امر و گوش بر فرمان» و اين بزرگ ترين عامل بدبختى آنهاست.

آن گاه امام(عليه السلام) به شرح مبسوطى درباره اين حوادث دردناك پرداخته، چنين مى فرمايد: «و اين وضع در زمانى است كه ضربه شمشير بر مؤمن آسان تر است از يافتن يك درهم حلال و اين در زمانى است كه اجر و پاداش گيرنده از دهنده بيش تر است!»; (ذاكَ حَيْثُ تَكُونُ ضَرْبَةُ السَّيْفِ عَلَى الْمُؤْمِنِ أَهْوَنَ مِنَ الدِّرْهَمِ مِنْ حِلِّهِ. ذَاكَ حَيْثُ يَكُونُ الْمُعْطَى أَعْظَمَ أَجْراً مِنَ الْمُعْطِي).

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، قبل از هر چيز مسئله حلال و حرام اموال را يادآور مى شود، زيرا سرنوشت مادى و معنوى جامعه ها به آن بستگى دارد، مى فرمايد: به قدرى اموال آلوده و حرام و غصب و رشوه و تقلب در جامعه زياد مى شود كه به دست آوردن يك درهم حلال از تحمل ضربه شمشير در يك جنگ مشكل تر مى شود و به همين دليل آنهايى كه انفاق در راه خدا مى كنند كمتر مشمول اجر و پاداش الهى مى شوند، چون مى دانند كه اموالشان پاك نيست; ولى گيرندگان كه از اين معنا باخبر نيستند يا مى دانند ولى به حكم اضطرار، آن مال مشكوك يا حرام را مى گيرند، مسئوليتى در پيشگاه خدا ندارند و اجر و پاداششان بيشتر است در حالى كه در يك جامعه سالم مطابق حديث معروف: «اِنَّ الْيَدَ الْعُلْيا خَيْرُ مِنَ الْيَدِ السُّفْلى; دست بالا (دهنده) بهتر از دست پايين (گيرنده) است»(6) قضيه بر عكس است يعنى معطى (دهنده) اجرش بيشتر از معطى (گيرنده) است.

در هر حال آنچه درباره فزونى اموال حرام در آخر الزمان در اين بيان امام(عليه السلام)آمده، در روايات ديگر نيز به وضوح به چشم مى خورد. از جمله در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى خوانيم: «أَقلُّ ما يَكُونُ في آخِرِ الزَّمانِ أَخٌ يُوثَقُ بِهِ اَوْ دِرْهَمٌ مِنْ حَلال ; كمترين چيزى كه در آخر الزمان پيدا مى شود برادر مورد اعتماد و درهمى از حلال است».(7)

از آنچه گفتيم روشن شد جمله بالا مفهوم پيچيده و ناشناخته اى ندارد كه جمعى از شارحان نهج البلاغه درباره آن به بحث پرداخته و احتمالات بعيد و ضعيفى داده اند.

سپس به مشكلات ديگر آن جامعه فاسد كه مردم بايد به حكم اجبار در انتظار آن باشند، پرداخته مى فرمايد: «اين امر هنگامى رخ مى دهد كه مست مى شويد بى آنكه شراب خورده باشيد، بلكه مست نعمت و فزونى امكانات هستيد و سوگند ياد مى كنيد بى آنكه مجبور باشيد و دروغ مى گوييد در حالى كه ناچار نيستند»; (ذَاكَ حَيْثُ تَسْكَرُونَ مِنْ غَيْرِ شَرَاب، بَلْ مِنَ النِّعْمَةِ وَ النَّعِيمِ، وَ تَحْلِفُونَ مِنْ غَيْرِ اضْطِرَار، وَ تَكْذِبُونَ مِنْ غَيْرِ إِحْرَاج).

اين بلاهاى سه گانه در هر جامعه اى باشد آن را به ويرانى مى كشد، ثروتمندان، مست ثروت شوند و خدا و خلق او را به فراموشى بسپارند كه مستى نعمت از مستى شراب خطرناك تر است. مستى شراب ممكن است با گذشتن يك شب پايان يابد ولى مستى نعمت ممكن است يك عمر باقى بماند همچنين قسم خوردن بى جهت، ارزش نام خدا را پايين مى آورد و دروغ گفتن بدون اجبار بر پايه هاى اعتماد را لرزان مى سازد و زندگى در چنين جامعه اى بسيار مشكل و طاقت فرساست.

و در پايان اين پيشگويى، چنين مى فرمايد: «و اين هنگامى خواهد بود كه بلاها شما را مى گزد و مجروح مى سازد آن گونه كه جهاز نامناسب شتر، پشت او را مى آزارد (و مجروح مى كند، آه) اين رنج و سختى چه طولانى است و اين اميد رهايى چه دور!»; (ذَاكَ إِذَا عَضَّكُمُ(8) الْبَلاَءُ كَمَا يَعَضُّ الْقَتَبُ(9) غَارِبَ(10) الْبَعِيرِ. مَا أَطْوَلَ هذَا الْعَنَاءَ، وَ أَبْعَدَ هذَا الرَّجَاءَ!).

بسيارى از شارحان معتقدند اين جمله از جمله هاى ما قبل جداست و سيّد رضى ـ آن گونه كه معمول اوست ـ به هنگام گزينش عبارات دلنشين مولا، جمله هايى را رها كرده است.

اين سخن بعيد نيست، زيرا «ذاكَ» ظاهراً اشاره به نجات و فرجى است كه براى اهل ايمان پس از آن همه بلاها حاصل مى شود و جمله «ما أَطْوَلَ هذَا الْعَنَاءَ وَ أَبْعَدَ هذَا الرَّجاءَ» شاهد خوبى بر اين معناست كه امام مى فرمايد : «اميد نجاتى بعد از اين همه رنج و سختى وجود دارد».

جمله «ألا بِأَبى وَ أُمّى» نيز نشان مى دهد كه امام با اين سخن در انتظار گروهى است كه جامعه اسلامى را از شرّ و فساد نجات مى دهند و به هر حال مناسب ترين تفسير براى مجموع اين بحث همان است كه در بالا اشاره شد و گفتيم ناظر به حوادث سخت و دردناك آخر الزمان و نجات جامعه بشرى از آنها به وسيله ظهور حضرت مهدى(عليه السلام)است.

در اينجا توجه به دو نكته لازم است: نخست اين كه چرا امام(عليه السلام) مشكلات و بلاها را تشبيه به «قطب» (جهاز چوبى مخصوص شتر كه براى حلّ مشكل كوهان او گذارده مى شود) كرده است كه پشت شتر را مى آزارد؟ بعيد نيست اين تشبيه از آن رو باشد كه «قطب» را براى رهايى از مشكل برآمدگى كوهان شتر مى گذارند; ولى مشكل ديگرى ايجاد مى شود كه پشت و گردن شتر را آزار مى دهد و گاه مجروح مى كند. حوادث و بلاهاى آن زمان نيز چنين است كه هر چاره اى براى آن انديشيده شود، مشكل ديگرى دامان مردم را مى گيرد.

ديگر اينكه امام(عليه السلام) چگونه مى فرمايد: «اميد نجات دور است» در حالى كه از بعضى از روايات استفاده مى شود اميد نجات نزديك است؟

پاسخ آن است كه ظهور آن حضرت مشروط به شرايطى است كه اگر آن شرايط تحقق يابد، نزديك است و اگر تحقّق نيابد دور است و به تعبير ديگر: مؤمنان مى توانند با فراهم كردن شرايط ظهور; يعنى خودسازى و آمادگى كامل و دعاهاى پى در پى، ظهور آن حضرت را از نزديك سازند و هر گاه اين امور ترك شود ظهور به تأخير خواهد افتاد، بنابراين ظهور از يك نظر نزديك است و از يك نظر دور و اميدواريم كه به لطف پروردگار نزديك باشد.

#####

1. در تركيب عبارت فوق ـ همان گونه كه بعضى از شارحان نهج البلاغه (خويى) گفته است ـ «هم» مبتدا و «بأبى و أمّى» در جايگاه خبر و «من» بيانيه است. اين عبارت شبيه جمله «بأبى انتم و أمى» است كه در اينجا به جاى ضمير مخاطب ضمير غايب به كار رفته و در آخر جمله قرار گرفته است.

2. مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 478.

3. به بحث علامات ظهور المهدى(عليه السلام) دركتاب سفينة البحار ماده «هدى» و بحارالانوار، جلد 2، صفحات 119 و 181 به بعد مراجعه شود.

4. اين روايات در همه كتابهايى كه درباره حضرت مهدى(عليه السلام) نوشته شده ـ اعم از كتابهايى كه شيعه نوشته اند يا اهل سنت ـ آمده است.

5. كشف الغمه، جلد 1، صفحه 95 و بحارالانوار، جلد 22، صفحه 284.

6. ميزان الحكمة، جلد 1، صفحه 43، ماده «اخ».

7. بحارالانوار، جلد 74، صفحه 157.

8. «عَضَّ» از «عضّ» بر وزن «خزّ» در اصل به معناى گاز گرفتن با دندان است، سپس به كنايه در مورد حوادثى كه انسان را ناراحت مى كند، به كار رفته است.

9. «قتب» جهاز شتر است (چارچوبه كوچكى است كمى بزرگتر از كوهان شتر كه روى آن مى گذارند تا شخصى كه بر آن سوار مى شود كوهان وى را نياز دارد).

10. «غارب» فاصله ميان گردن و كوهان است.

#####

▲نكته

▲حوادث سخت و دردناك آخر الزمان

در اين خطبه و بعضى خطبه هاى ديگر نهج البلاغه و رواياتى از پيامبر اكرم و امامان اهل بيت(عليهم السلام) خبرهايى از آينده تاريك و سختى براى مؤمنان داده شده است.

از ويژگيهاى آن زمان، پشت كردن بسيارى از مردم به مسئله حلال و حرام است. آنچه را به دستشان برسد از هر جا و هر كس باشد براى خود حلال مى شمرند و اين آلودگى همه زندگى آنها را مى آلايد.

ويژگى ديگر كه مستى نعمت است سبب مى شود مبدأ و معاد را به فراموشى بسپارند و همچون مستان شراب، در عالم بى خبرى به سر ببرند. دور زدن احكام و تكيه بر بهانه هاى واهى براى انجام هر كار ناروا و تمسّك به حيله هاى شرعى يكى ديگر از ويژگيهاى آن زمان است. بدعتها به صورت سنّتها و سنّتها به صورت بدعتها در مى آيد.

در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «يَأْتى عَلَى النّاسِ زَمانٌ لا يَبْقى أحَدٌ إلاّ أكلُ الرِّبا فَإنْ لَمْ يَأْكُله أَصابَهُ مِنْ غُبارِهِ; زمانى بر مردم فرا مى رسد كه همه رباخوار مى شوند و اگر كسانى ربا خوار نباشند گرد و غبار ربا بر دامنشان مى نشيند».(1)

در حديث ديگرى در وصاياى رسول خدا به ابن مسعود آمده است: «زمانى بر مردم فرا مى رسد كه انواع غذاهاى لذيذ را مى خورند و بر مركبها (ى گران قيمت) سوار مى شوند و مردان، همچون زنان كه براى همسر خود، زينت مى كنند خود را مى آرايند. زنان، بى پرده خارج مى شوند و مانند سلاطين جبّار در اجتماع خودنمايى مى كنند. اين گروه منافقان اين امت در آخر الزمان اند ـ تا آنجا كه مى فرمايد: «يَابْنَ مَسْعُودُ يَأْتى عَلَى الناسِ زَمانُ الصّابِرِ عَلى دينِهِ مِثْلُ الْقابِضِ عَلَى الْجَمْرَةِ بِكَفِّهِ; زمانى بر مردم فرا مى رسد كه نگهدارى دين همچون نگهدارى آتش در كف دست است».(2) و حوادث دردناك ديگرى كه ذكر همه آنها به طول مى انجامد.

اين پيشگوييها در واقع افزون بر اينكه جنبه اعجاز دارد، هشدارى است به گروههاى وفادار به اسلام كه خود را نبازند و بدانند اين دوران پايانى دارد كه به ظهور حضرت مهدى ارواحنا فداه مى انجامد.

#####

1. مستدرك الوسائل، جلد 13، صفحه 333، ابواب ربا، باب 1، حديث 18.

2. سفينة البحار، ماده «زمان».

#####

▲بخش دوم

أَيُّهَا النَّاسُ، أَلْقُوا هذِهِ الاَْزِمَّةَ الَّتِي تَحْمِلُ ظُهُورُهَا الاَْثْقَالَ مِنْ أَيْدِيكُمْ، وَ لاَ تَصَدَّعُوا عَلَى سُلْطَانِكُمْ فَتَذُمُّوا غِبَّ فِعَالِكُمْ. وَ لاَ تَقْتَحِمُوا مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ فَوْرِ نَارِ الْفِتْنَةِ، وَ أَمِيطُوا عَنْ سَنَنِهَا، وَ خَلُّوا قَصْدَ السَّبِيلِ لَهَا: فَقَدْ لَعَمْرِي يَهْلِكُ فِي لَهَبِهَا الْمُؤْمِنُ، وَ يَسْلَمُ فِيهَا غَيْرُ الْمُسْلِمِ.

إِنَّمَا مَثَلِي بَيْنَكُمْ كَمَثَلِ السِّرَاجِ فِي الظُّلْمَةِ، يَسْتَضِيءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا. فَاسْمَعُوا أَيُّهَا النَّاسُ وَعُوا، وَ أَحْضِرُوا آذَانَ قُلُوبِكُمْ تَفْهَمُوا.

### ترجمه

اى مردم! افسارهاى اين حيوانات را كه بارهاى سنگين بر پشت دارند از دست خود رها سازيد (اشاره به فتنه هاست). هرگز از اطراف پيشواى خود پراكنده نشويد كه سرانجام، خويشتن را به خاطر اعمال خود نكوهش خواهيد كرد. خود را در آتش فتنه اى كه در پيش است نيفكنيد و از مسير آن دورى گزينيد. راه را براى عبور آن، باز گذاريد. به جانم سوگند مؤمنان (اگر خود را كنار نكشند) هلاك مى شوند، اما غير مسلمانان از آن جان سالم به در مى برند! مَثَل من در ميان شما همچون چراغ در تاريكى است كه هر كس در ظلمت قرار گيرد از نور آن بهره مى برد. اى مردم! بشنويد و سخنانم را حفظ كنيد و گوشهاى قلب خود را آماده سازيد تا كلامم را كاملا درك كنيد.

▲شرح و تفسير

▲دستورهايى براى نجات از فتنه

به دنبال پيشگوييهايى كه امام(عليه السلام) از حوادث سخت و دردناك آينده در بخش گذشته خطبه فرمود، در اين بخش به ياران خود دستوراتى مى دهد كه آنها از خطرات اين حوادث محفوظ دارد.

نخست مى فرمايد: «اى مردم! افسار اين حيوانات (اشاره به فتنه هاست) را كه بارهاى سنگينى بر پشت دارند از دست خود رها سازيد»; (أَيُّهَا النَّاسُ، أَلْقُوا هذِهِ الاَْزِمَّةَ(1) الَّتِي تَحْمِلُ ظُهُورُهَا الاَْثْقَالَ مِنْ أَيْدِيكُمْ).

اين جمله كنايه از اين است كه حوادثى در اطراف شما رخ مى دهد كه بارهاى فتنه و فساد را بر دوش دارند، شما رهبرى آنها را به عهده نگيريد و به پيشرفت آن كمك نكنيد و در واقع دستور قرآن مجيد را به آنها يادآور مى شود كه مى فرمايد: «(وَلاَ تَعَاوَنُوا عَلَى الاِْثْمِ وَالْعُدْوَانِ); همكارى و كمك به گناه و تجاوز بر ديگران، نكنيد».(2)

سپس مى افزايد: «هرگز از اطراف پيشواى خود پراكنده نشويد كه سرانجام، خويشتن را به موجب اعمال خود نكوهش خواهيد كرد، خود را در آتش فتنه اى كه در پيش است نيفكنيد و از مسير آن دورى گزينيد. وسط راه را براى عبور آن، باز گذاريد»; (وَ لاَ تَصَدَّعُوا(3) عَلَى سُلْطَانِكُمْ فَتَذُمُّوا غِبَّ(4) فِعَالِكُمْ. وَ لاَ تَقْتَحِمُوا(5) مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ فَوْرِ(6) نَارِ الْفِتْنَةِ، وَ أَمِيطُوا(7) عَنْ سَنَنِهَا(8)، وَ خَلُّوا قَصْدَ السَّبِيلِ(9) لَهَا).

اين سخن اشاره به آن است كه اگر مردم با فتنه ها همكارى نكنند و نه تنها وارد فتنه نشوند، بلكه از آن دورى گزينند و راه را براى عبور آن باز بگذارند، ضايعاتش بسيار كمتر است; درست مانند سيلاب عظيمى كه مردم توانايى بر كنترل آن ندارند; ولى اگر راه آن را باز گذارند كه به درّه ها و دشت ها سرازير شود ضايعاتش كمتر از آن است كه وارد آن شوند و در درون آن قرار گيرند.

آن گاه در ادامه به ذكر علّت پرداخته، مى فرمايد: «به جانم سوگند! مؤمنان (اگر خود را كنار نكشند) هلاك مى شوند; اما غير مسلمانان از آن جان سالم به در مى برند»; (فَقَدْ لَعَمْرِي يَهْلِكُ فِي لَهَبِهَا الْمُؤْمِنُ، وَ يَسْلَمُ فِيهَا غَيْرُ الْمُسْلِمِ).

اشاره به اينكه موج فتنه به قدرى قوى است كه مؤمنان اگر بخواهند با آن به مقابله برخيزند نابود مى شوند و غير آنها كه خود را كنار مى كشند سالم مى مانند. در چنين مواردى نبايد نيروها را بيهوده از دست داد، بلكه بايد آنها را حفظ كرد و منتظر فرصت مناسب بود. اين همان چيزى است كه فلسفه اصلى تقيّه را در مسائل دينى و اجتماعى و سياسى تشكيل مى دهد، حفظ نيروها و انتظار فرصت.

در پايان خطبه امام(عليه السلام) اشاره به موقعيت خود مى كند تا غافلان بيدار شوند و از وجود پرفيض او بهره گيرند، مى فرمايد: «مَثَل من در ميان شما همچون چراغ در تاريكى است كه هر كس در ظلمت قرار گيرد از نور آن بهره مى برد. اى مردم بشنويد و سخنانم را حفظ كنيد و گوشهاى قلب خود را آماده سازيد تا كلامم را كاملا بفهميد»; (إِنَّمَا مَثَلي بَيْنَكُمْ كَمَثَلِ السِّرَاجِ فِي الظُّلْمَةِ، يَسْتَضِيءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا. فَاسْمَعُوا أَيُّهَا النَّاسُ وَعُوا(10)، وَ أَحْضِرُوا آذَانَ قُلُوبِكُمْ تَفْهَمُوا).

آرى امام(عليه السلام) هنگامى كه حوادث تلخ آينده و ظلمات فتنه ها را پيش بينى مى كند راه نجات آن را نيز نشان مى دهد و مى فرمايد: اگر سخنانى را كه من مى گويم به خوبى بشنويد و حفظ كنيد و دقيقاً در آن بينديشيد براى نجات شما از شرّ اشرار و فتنه هاى فتنه جويان بسيار مؤثر است.

امام(عليه السلام) در اينجا وجود خود را به چراغى پرنور در ميان امواج ظلمت، تشبيه كرده و به مردم دستور مى دهد به سوى اين چراغ بيايند و در حوزه پرتوافشانى آن قرار گيرند. نخست دستور مى دهند سخنان را بشنوند و نگهدارى كنند. سپس فرمان مى دهد كه درباره آن تعمق نمايند و حقيقت آن را درك كنند (و اين است تفاوت مفهوم جمله «فَاسْمَعُوا أَيُّهَا النَّاسُ وَعُوا» با جمله «وَ أَحْضِرُوا آذَانَ قُلُوبِكُمْ تَفْهَمُوا» كه يكى شنيدن و درك كردن و نگهدارى نمودن و ديگرى دقت كردن و به عمق آن رسيدن را مى گويد).

#####

1. «ازمّة» جمع «زمام» به معناى افسار است.

2. مائده، آيه 2.

3. «تصدّعوا» از ريشه «صدع» بر وزن «صبر» در اصل به معناى شكافتن است. سپس به معناى پراكنده شدن و اختلاف يا افشاى چيزى آمده است. در اين خطبه به همان معناى پراكنده شدن است.

4. «غبّ» آخر و عاقبت چيزى است; ولى گاه به معناى يك روز در ميان نيز آمده است و در اين خطبه يعنى اوّل.

5. «تقتحموا» از ريشه «اقتحام» انداختن خود در چيزى بدون مطالعه است.

6. «فور» و «فوران» به معناى جوشش و جوشيدن است.

7. «اميطوا» از ريشه «ميط» بر وزن «صيت» به معناى دور شدن گرفته شده و هنگامى كه به باب افعال مى رود به معناى دور ساختن است.

8. «سنن» به معناى راه و طريق است و «سُنَن» بر وزن «كهن» جمع «سنّت» به معناى روشهاست.

9. «قصد السبيل» يعنى وسط راه; خواه راه حق باشد يا باطل; ولى در بسيارى از موارد بر معناى راه ميانه مستقيم حقّ، اطلاق مى شود. قرآن مجيد مى گويد: (وَ عَلَى اللهِ قَصْدُ السَّبِيلِ)(نحل، آيه 9) و در اين خطبه به معناى اوّل است كه مطلق ميانه راه باشد.

#####

#####

10. «عوا» از ريشه «وعى» بر وزن «سعى» به معناى نگاه داشتن و فهميدن و حفظ كردن است و چون به صيغه امر و فعل مضارع درآيد، واو، از آن حذف مى شود.

#####

▲نكته

▲كنار رفتن از برابر امواج فتنه ها

گاه فتنه هايى در جوامع بشرى بروز مى كند كه افراد با ايمان نه قادر بر دفع آن هستند و نه توان تشكيل يك گروه مبارز را دارند و افرادى كه مستقيماً در برابر اين فتنه ها قرار گيرند و خود را به آب و آتش بزنند، سرنوشتى جز شكست و نابودى ندارند.

بهترين راه در چنين شرايطى، كنار رفتن از جلو سيلاب فتنه و در انتظار يافتن فرصت مناسب براى قلع و قمع آن است. بديهى است اقدامات نسنجيده، نتيجه اى جز هدر دادن نيروها و از بين بردن فرصتهاى آينده ندارد. فلسفه نهى از قيامها در عصر امامان معصوم نيز همين است و اين در واقع شاخه اى از شاخه هاى تقيّه است; تقيّه اى كه فلسفه اش حفظ نيروها براى استفاده از فرصت مناسب است.

امام اميرالمؤمنين(عليه السلام)با اينكه شجاع ترين فردامتوازمبارزان صف اوّل درمقابل دشمنان اسلام بود در خطبه بالا به نكته دقيقى كه گفته شد توجه مى دهد و بر آن تأكيد مى كند.

▲خطبه 188(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

فِي الْوَصِيَّةِ بِأُمُور

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن مردم را به امور مهمّى توصيه مى كند

#####

1. سند خطبه:

در كتاب مصادر نهج البلاغه تنها منبعى كه براى اين خطبه غير از نهج البلاغه ذكر كرده است، كتاب «الاعجاز و الايجاز» ثعالبى است و با توجه به اينكه (او از معاصران سيّد رضى است و) روايت او تفاوتهاى متعدّدى با جملات نهج البلاغه دارد، معلوم مى شود آن را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 17) البتّه محتواى خطبه به گونه اى بلند است كه صدور آن از غير امام معصوم بسيار بعيد مى نمايد.

#####

▲خطبه در يك نگاه

در اين خطبه، امام(عليه السلام) به سه نكته مهم اشاره مى فرمايد: نخست همه مردم را به تقوا و پرهيزكارى و اجتناب از معصيت خداوند سفارش مى كند و نعمتهاى الهى را به آنها يادآور مى شود تا انگيزه اى باشد بر تقوا و اطاعت.

ديگر اينكه همگان را به يادآورى مرگ و انتقال از دنيا و چگونگى اين انتقال سفارش مى كند، با تعبيراتى تكان دهنده كه مى تواند عامل ديگرى بر اطاعت و ترك گناه باشد.

در نكته سوم هشدار مى دهد كه روزها و شبها و ساعات عمر به سرعت مى گذرد، به پا خيزيد و خانه آخرت خويش را آباد كنيد.

▲بخش اوّل

أُوصِيكُمْ، أَيُّهَا النَّاسُ، بِتَقْوَى اللهِ وَ كَثْرَةِ حَمْدِهِ عَلَى آلاَئِهِ إِلَيْكُمْ، وَ نَعْمَائِهِ عَلَيْكُمْ، وَ بَلاَئِهِ لَدَيْكُمْ. فَكَمْ خَصَّكُمْ بِنِعْمَة، وَ تَدَارَكَكُمْ بِرَحْمَة! أَعْوَرْتُمْ لَهُ فَسَتَرَكُمْ، وَ تَعَرَّضْتُمْ لاَِخْذِهِ فَأَمْهَلَكُمْ!

### ترجمه

اى مردم شما را به تقواى الهى و شكر بسيار خداوند در برابر نعمتهاى معنوى و مادى كه به شما بخشيده و در برابر آزمايشهايش (كه سبب ترفيع مقام شما مى شود) سفارش مى كنم. چه بسيار نعمتهايى كه خداوند ويژه شما قرار داد و شما را مشمول رحمت خاص خود گردانيد، شما عيبهاى خويش را آشكار كرديد و او پوشاند، خود را در معرض مجاز آتش قرار داديد; اما او به شما مهلت داد.

▲شرح و تفسير

▲توصيه به تقوا و شكر

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه همان گونه كه قبلا اشاره شد همه مخاطبان خود را به تقوا و حمد و سپاس الهى در برابر نعمتها دعوت مى كند و مى فرمايد: «اى مردم شما را به تقواى الهى و شكر بسيار خداوند در برابر نعمتهاى معنوى و مادى كه به شما بخشيده و در برابر آزمايشهايش (كه سبب ترفيع مقام شما مى شود) سفارش مى كنم»; (أُوصِيكُمْ، أَيُّهَا النَّاسُ، بِتَقْوَى اللهِ وَ كَثْرَةِ حَمْدِهِ عَلَى آلاَئِهِ إِلَيْكُمْ، وَ نَعْمَائِهِ عَلَيْكُمْ، وَ بَلاَئِهِ(1)لَدَيْكُمْ).

گرچه «آلاء» و «نعماء» در بسيارى از موارد به يك معنا كه همان نعمت ها است به كار مى رود; ولى بعضى معتقدند كه آلاء اشاره به نعمتهاى معنوى و نعماء اشاره به نعمتهاى مادى است، مخصوصاً هنگامى كه اين دو واژه در كنار هم قرار گيرند.

واژه «بلاء» گاه به معناى آزمايش و امتحان و گاه به معناى حوادث خير يا شر مى آيد و در جمله بالا به تناسب جمله هاى قبل از آن به معناى حوادث خير است. بعضى نيز گفته اند: مقصود حوادث دردناكى است كه خداوند، انسان را با آن آزمايش مى كند و سبب ارتقاى رتبه و فزونى پاداش او در درگاه خدا مى شود كه از اين نظر نعمت محسوب مى گردد.

به هر حال اين سخن امام(عليه السلام) شبيه همان چيزى است كه علماى كلام در بحث معرفة الله بر آن تكيه دارند و مى گويند: انگيزه اصلى اين بحث همان مسئله شكر منعم است، زيرا انسان خود را غرق نعمتهايى مى بيند و چون كه شكر بخشنده نعمت در فطرت آدمى نهفته است، به فكر بخشنده نعمت مى افتد، به سراغ او مى رود تا او را بشناسد و همين امر مى تواند سبب اطاعت او و ترك عصيانش شود.

سپس امام(عليه السلام) به شرح بعضى از اين نعمتها پرداخته، مى فرمايد: «چه بسيار نعمتهايى كه خداوند ويژه شما قرار داد و شما را مشمول رحمت خاص خود گردانيد، شما عيبهاى خويش را آشكار كرديد و او پوشاند، و خود را در معرض مجاز آتش قرار داديد; اما او به شما مهلت داد»; (فَكَمْ خَصَّكُمْ بِنِعْمَة، وَ تَدَارَكَكُمْ بِرَحْمَة! أَعْوَرْتُمْ(2) لَهُ فَسَتَرَكُمْ، وَ تَعَرَّضْتُمْ لاَِخْذِهِ(3) فَأَمْهَلَكُمْ!).

امام(عليه السلام) در اين بخش نخست اشاره به نعمتها و رحمتهايى مى كند كه اختصاص به اين امت دارد; مانند خاتميت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و بهترين امت بودن و عدم نزول بلا بر امت، تا هنگامى كه پيامبر در ميان آنهاست يا مشغول استغفارند. و بعد از آن به مسئله پرده پوشى پروردگار در مقابل پرده درى افراد گنهكار، همچنين دادن فرصت كافى براى توبه و بازگشت به سوى خود و عدم تعجيل در مجازات آنها مى پردازد كه هر يك از آنها نعمتى بسيار بزرگ است.

#####

1. «بلاء» گاه از ريشه «بلو» (ناقص واوى) و گاه از ريشه «بلى» (ناقص يايى) آمده است. اوّلى به معناى آزمايش و امتحان است; آزمايشهايى كه گاه با وفور نعمت و كاميابيها صورت مى گيرد و گاه با سلب نعمتها و آفات، قرآن مجيد مى فرمايد: «(وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً); ما شما را به وسيله بديها و خوبيها آزمايش مى كنيم» (انبياء، آيه 35).

و دومى در اصل به معناى كهنگى و فرسودگى است. سپس به معناى غم و اندوه و حوادث ناگوار آمده است كه انسان را فرسوده مى كند. اين واژه به آزمايش نيز اطلاق شده، زيرا آن هم بر جسم و جان انسان سنگينى دارد.

2. «اعورتم» از ريشه «عار» به معناى عيب گرفته شده و به هر چيزى كه اظهار آن عيب شمرده مى شود، عورت اطلاق مى كنند و هنگامى كه به باب افعال برود (مانند جمله بالا) به معناى اظهار عيب است.

3. «اخذ» در اصل به معناى گرفتن است و چون براى مجازات كردن قبلا مجرم را دستگير مى كنند اين واژه به معناى مجازات نيز به كار مى رود.

#####

▲بخش دوم

وَ أُوصِيكُمْ بِذِكْرِ الْمَوْتِ وَ إِقْلاَلِ الْغَفْلَةِ عَنْهُ. وَ كَيْفَ غَفْلَتُكُمْ عَمَّا لَيْسَ يُغْفِلُكُمْ، وَ طَمَعُكُمْ فِيمَنْ لَيْسَ يُمْهِلُكُمْ! فَكَفَى واعِظاً بِمَوْتَى عَايَنْتُمُوهُمْ، حُمِلُوا إِلَى قُبُورِهِمْ غَيْرَ رَاكِبِينَ، وَ أُنْزِلُوا فِيهَا غَيْرَ نَازِلِينَ، فَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا لِلدُّنْيَا عُمَّاراً، وَ كَأَنَّ الاْخِرَةَ لَمْ تَزَلْ لَهُمْ دَاراً. أَوْحَشُوا مَا كَانُوا يُوطِنُونَ، وَ أَوْطَنُوا مَا كَانُوا يُوحِشُونَ، وَاشْتَغَلُوا بِمَا فَارَقُوا، وَ أَضَاعُوا مَا إِلَيْهِ انْتَقَلُوا. لاَ عَنْ قَبِيح يَسْتَطِيعُونَ انْتِقَالا، وَ لاَ فِي حَسَن يَسْتَطِيعُونَ ازْدِيَاداً. أَنِسُوا بِالدُّنْيَا فَغَرَّتْهُمْ، وَ وَثِقُوا بِهَا فَصَرَعَتْهُمْ.

### ترجمه

شما را به يادآورى مرگ و كاستن غفلت از آن توصيه مى كنم. چگونه غافل مى شويد از چيزى كه او از شما غافل نمى شود؟ چگونه طمع مىورزيد در كسى (اشاره به فرشته مرگ است) كه به شما مهلت نمى دهد؟! بهترين واعظ و اندرزدهنده براى شما مردگانى هستند كه با چشم خود آنها را مى بينيد كه آنها را به سوى قبرهايشان مى برند بى آنكه اختيارى از خود داشته باشند و در ميان قبر مى گذارند بى آن كه بخواهند! (چنان از دنيا بيگانه مى شوند كه) گويى هرگز به عمران آن نپرداختند و چنان به آخرت مى پيوندند كه گويى هميشه وطنشان بوده است! (آرى) از آنجا كه وطنشان بود وحشت و دورى مى كنند و آنجا را كه از آن وحشت داشتند وطن مى گزينند. آنها در دنيا به چيزى مشغول شدند كه (سرانجام) از آن جدا گشتند، و جايى كه به آن منتقل گشتند. (سراى آخرت) را تباه كردند، نه قدرت دارند از عمل زشتى كه انجام داده اند كنار روند و نه مى توانند بر كارهاى نيك خود چيزى بيفزايند، آنها به دنيا انس گرفتند و فريبشان داد و به آن اعتماد كردند و بر زمينشان زد!

▲شرح و تفسير

▲بهترين واعظ!

امام در اين بخش از خطبه به نكته مهمى اشاره مى كند كه مى تواند انگيزه نيرومندى براى تقوا كه در بخش گذشته آمد، بوده باشد و آن ذكر مرگ است; نخست به بيان سفارشى كلّى درباره مرگ پرداخته، چنين مى فرمايد: «شما را به يادآورى مرگ و كاستن غفلت از آن توصيه مى كنم. چگونه غافل مى شويد از چيزى كه او از شما غافل نمى شود؟! و چگونه طمع مىورزيد در كسى كه (اشاره به فرشته مرگ است) به شما مهلت نمى دهد!»; (وَ أُوصِيكُمْ بِذِكْرِ الْمَوْتِ وَ إِقْلاَلِ الْغَفْلَةِ عَنْهُ. وَ كَيْفَ غَفْلَتُكُمْ عَمَّا لَيْسَ يُغْفِلُكُمْ، وَ طَمَعُكُمْ فِيمَنْ لَيْسَ يُمْهِلُكُمْ!).

آرى! هيچ عقلى اجازه نمى دهد انسان از حادثه اى كه به هر حال در انتظار اوست، غافل بماند و از چيزى كه راه گريزى ندارد اميد واهى فرار ببندد، عاقل كسى است كه اين واقعيت را بپذيرد كه مرگ سرنوشت حتمى همه انسانها، بلكه همه موجودات است و به گفته شاعر كه اشاره به قبر خويش مى كند:

هر كه باشى و به هر جا برسى *** آخرين منزل هستى اين است

سپس امام(عليه السلام) به شرح دقيق و تكان دهنده اى از لحظات مرگ و حوادث آن در ضمن 12 جمله كوتاه و پرمعنا مى پردازد:

نخست مى فرمايد: «بهترين واعظ و اندرزدهنده براى شما مردگانى هستند كه با چشم خود آنها را مى بينيد كه آنها را به سوى قبرهايشان مى برند بى آنكه اختيارى از خود داشته باشند و در ميان قبر مى گذارند بى آن كه بخواهند!»; (فَكَفَى واعِظاً بِمَوْتَى عَايَنْتُمُوهُمْ، حُمِلُوا إِلَى قُبُورِهِمْ غَيْرَ رَاكِبِينَ، وَ أُنْزِلُوا فِيهَا غَيْرَ نَازِلِينَ).

آرى! آنها بر دوش مردم سوارند و به سوى منزلگاه ابدى خويش پيش مى روند بى آنكه از خود اختيارى داشته باشند و آنان را در حفره قبر وارد مى كنند بى آنكه بخواهد.

سپس با بيان دو وصف ديگر، سرنوشت آنها را روشن تر مى سازد و مى فرمايد: «(چنان از دنيا بيگانه مى شوند كه) گويى هرگز به عمران آن نپرداخته اند و (چنان به آخرت مى پيوندند كه گويى هميشه وطنشان بوده است!)»; (فَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا لِلدُّنْيَا عُمَّاراً(1)، وَ كَأَنَّ الاْخِرَةَ لَمْ تَزَلْ لَهُمْ دَاراً).

اشاره به اينكه همه چيز در يك لحظه تمام مى شود و به قدرى از دنيا فاصله مى گيرند كه گويى هرگز در آن نمى زيستند و چنان به آخرت نزديك مى شوند كه گويى از ازل در آنجا مى زيستند.

در ادامه مى افزايد: «از آنجايى كه وطنشان بود وحشت و دورى مى كنند و آنجا را كه از آن وحشت داشتند به عنوان وطن بر مى گزينند»; (أَوْحَشُوا مَا كَانُوا يُوطِنُونَ، وَ أَوْطَنُوا مَا كَانُوا يُوحِشُونَ).

آرى! هنگامى كه از كنار قبرستانهاى خاموش عبور مى كردند، از ديدن منظره قبرستان در وحشت فرو مى رفتند و روى از آن بر مى گرداندند، به ويژه اگر هنگام شب عبورشان به قبرستان مى افتاد; ولى اكنون آنجا وطن آنها شده است و اگر آنها را با اين حال به خانه و كاشانه شان بازگردانند هم مردم از آنها وحشت مى كنند و هم آنها ـ اگر درك و شعورى مى داشتند ـ از مردم وحشت مى كردند.

از سوى ديگر مشكل مهم آنها اين است كه سراى آخرت را آباد نكردند و هر چه نيرو داشتند بر سر عمران سراى دنيا گذاشتند همان گونه كه امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى فرمايد: «آنها در دنيا به چيزى مشغول شدند كه (سرانجام) از آن جدا گشتند، و جايى كه به آن منتقل گشتند (سراى آخرت) را تباه كردند»; (وَاشْتَغَلُوا بِمَا فَارَقُوا، وَ أَضَاعُوا مَا إِلَيْهِ انْتَقَلُوا).

از آن بدتر كه راه جبران بسته است، آن گونه كه امام به دنبال اين سخن مى فرمايد: «نه قدرت دارند از عمل زشتى كه انجام داده اند كنار روند و نه مى توانند بر كارهاى نيك خود چيزى بيفزايند»; (لاَ عَنْ قَبِيح يَسْتَطِيعُونَ انْتِقَالا، وَ لاَ فِي حَسَن يَسْتَطِيعُونَ ازْدِيَاداً).

آيا ميوه اى كه از درخت جدا شد خواه رسيده باشد يا كال، ممكن است به شاخه ها بازگردد و راه خود را ادامه دهد؟ آيا فرزندى كه از مادر متولّد مى شود خواه جنين كامل باشد يا ناقص، امكان دارد به رحم مادر بازگردد و به تكامل خويش ادامه دهد؟ هرگز. آرى راهيان ديار آخرت نيز چنين اند، امكان بازگشتى به دنيا ندارند و به همين دليل، پرونده اعمال آنها براى هميشه بسته مى شود; نه خطايى را مى توانند جبران كنند و نه حسنه اى بر حسنات بيفزايند و بزرگ ترين مصيبت براى دنياپرستان گنهكار و آلوده همين مصيبت است و گرنه مردن اگر توأم با اعمال صالح باشد نه تنها مصيبت نيست، بلكه سعادت است و رحمت; شكستن قفس و آزاد شدن مرغ روح انسان و پرواز آن در فضاى عالم بالا. به همين دليل مولاى متقيان على(عليه السلام) هنگامى كه ضربه اشقى الاولين و الآخرين، عبدالرحمن بن ملجم بر فرق مباركش وارد شد، فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ; به خداى كعبه رستگار شدم».

در جمله آخر اين فقره به بيان دليل اين ناكامى و تيره روزى مى پردازد، مى فرمايد: (اينها به موجب آن بود كه) «آنها به دنيا انس گرفتند و فريبشان داد و به آن اعتماد كردند و بر زمينشان زد» (أَنِسُوا بِالدُّنْيَا فَغَرَّتْهُمْ، وَ وَثِقُوا بِهَا فَصَرَعَتْهُمْ(2)).

آرى اعتماد بر دنيا همچون اعتماد بر سراب است كه انسان را در بيابان سوزانى به دنبال خود مى كشد و تشنه تر مى كند و سرانجام اميد او را به يأس مبدّل مى سازد و يا همچون اعتماد بر ديوارى شكسته است كه به زودى فرو مى ريزد و انسان زير آوار آن مى ماند.

#####

1. «عمّار» جمع «عامر» از ريشه «عماره» و «عُمران» به معناى آبادكردن گرفته شده و عمّار به معناى آبادكنندگان است.

2. «صرعت» از ريشه «صرع» بر وزن «فرع» به معناى بر خاك افكندن گرفته شده است.

#####

▲نكته

▲مرگ را فراموش نكنيد

نه تنها اميرمؤمنان كه همه معلمان اخلاق و هاديان راه نجات، و از همه بالاتر قرآن مجيد براى بيدار كردن خفتگان بر مسئله مرگ و پايان زندگى تكيه مى كنند و بارها يادآور مى شوند كه اين زندگى جاودان نيست و به سرعت زوال مى يابد; كودكان ديروز جوانان امروز و جوانان امروز پيران فردا هستند و پيران فردا همچون برگ خزان با تندباد اجل فرو مى ريزند و به صفوف گذشتگان مى پيوندند.

توجه به اين حقيقت راستى عبرت انگيز و بيدارگر است; بسيارى از مردم در عمل آن چنان هستند كه گويى زندگى جاويد دارند، حال آنكه به حيات خود تا يك ساعت ديگر اطمينان ندارند. توجه به اين نكته كافى است كه انسان را از مركب غرور پياده كند و چشمان او را بر حقايق بگشايد و راه را به انسان نشان دهد.

ياد مرگ و پايان زندگى هنگامى اثر بخش تر مى شود كه انسان در حوادثى كه هنگام مردن رخ مى دهد كاملا دقّت ورزد و امورى را كه مولاى ما اميرمؤمنان در خطبه بالا انگشت بر آن نهاده بررسى كند، جدا شدن از عزيزان، فاصله گرفتن از ثروتها، كاخها و مقامها، بيگانه شدن از همه دوستان و فرود آمدن در وادى خاموشان و پنهان شدن زير توده هاى خاك تيره و از همه مهم تر بسته شدن پرونده زندگى و عدم امكان جبران خطاهاى گذشته، همه اينها به راستى بهترين واعظ و اندرزگوست.

به همين دليل در حديث معروف پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «إنّ أَكْيَسَ الْمُؤْمِنينَ، أكْثَرُهُم ذِكْراً لِلْمَوْتِ وَ أَشَدُّهُمْ لَهُ اسْتِعْداداً ; با هوش ترين مؤمنان كسى است كه بيش از همه به ياد مرگ باشد و بيش از همه آماده آن باشد».(1)

در حديث ديگرى از همان بزرگوار مى خوانيم: از آن حضرت پرسيدند: «هَلْ يَحْشُر مَعَ الشُّهَداءِ أَحَدٌ ; آيا احدى از غير شهيدان با شهدا محشور مى شود؟» فرمود: «نَعَمْ مَنْ يَذْكُر الْمَوْتَ فِى الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ عِشْرينَ مَرَّةً ; آرى كسى كه در شبانه روز، بيست بار به ياد مرگ بيفتد (و خود را با اعمال صالح و توبه از گناه آماده سازد)».(2)

اين بحث را با حديث عبرت انگيز ديگرى از اميرمؤمنان على(عليه السلام) پايان مى دهيم كه مى فرمايد: «انسان هنگامى كه در آخرين روز دنيا و نخستين روز آخرت قرار گيرد اموال و فرزندان و اعمال او در برابرش مجسّم مى شوند; نخست به اموالش مى نگرد و مى گويد: به خدا قسم من در جمع آورى تو حريص و بخيل بودم، حال بگو : سهم من نزد تو چيست؟ مى گويد: فقط به اندازه كفنت از من برگير و با خود ببر! سپس رو به فرزندانش مى كند و مى گويد: من شما را دوست مى داشتم و از هر جهت شما را حمايت مى كردم. بهره من نزد شما چيست؟ مى گويند: همين اندازه كه ما تو را به سوى قبر مى بريم و در زير خاك ها پنهان مى سازيم! سپس متوجه عملش مى شود و به آن مى گويد: به خدا سوگند! من نسبت به تو (اعمال) بى رغبت بودم و تو بر من سنگين بودى، اكنون من چه بهره اى نزد تو دارم! مى گويد: من در قبر و قيامت با توام».(3)(4)

#####

1. بحارالانوار، جلد 79، صفحه 167.

2. محجّة البيضاء، جلد 8، صفحه 240.

3. الكافى، جلد 3، صفحه 231، حديث 1.

4. در جلد سوم اين كتاب (پيام امام اميرالمؤمنين)، صفحه 431 به بعد و در جلد چهارم، صفحه 583 به بعد توضيحات بيشترى را در اين زمينه مى خوانيد.

#####

▲بخش سوّم

فَسَابِقُوا ـ رَحِمَكُمُ اللهُ ـ إِلَى مَنَازِلِكُمْ الَّتِي أُمِرْتُمْ أَنْ تَعْمُرُوهَا، وَ الَّتِي رَغِبْتُمْ فِيهَا، وَ دُعِيتُمْ إِلَيْهَا. وَاسْتَتِمُّوا نِعَمَ اللهِ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى طَاعَتِهِ، وَ الْمُجَانَبَةِ لِمَعْصِيَتِهِ، فَإِنَّ غَداً مِنَ الْيَوْمِ قَرِيبٌ. مَا أَسْرَعَ السَّاعَاتِ فِي الْيَوْمِ، وَ أَسْرَعَ الاَْيَّامَ فِي الشَّهْرِ، وَ أَسْرَعَ الشُّهُورَ فِي السَّنَةِ، وَ أَسْرَعَ السِّنِينَ فِي الْعُمُرِ!

### ترجمه

شما ـ خدايتان رحمت كند ـ به سوى منازلى كه مأمور عمران آنها هستيد و به آن ترغيب و دعوت شده ايد، بشتابيد. نعمتهاى خدا را با صبر و استقامت و دورى از معصيت بر خويش كامل كنيد، زيرا فردا به امروز نزديك است، و چقدر ساعات در روز با شتاب و سرعت مى گذرد و روزها در ماه و ماهها در سال و سالها در عمر!

▲شرح و تفسير

▲راه نجات

امام(عليه السلام) در ادامه بخش پيشين خطبه كه از مرگ و پايان زندگى و انتقال سريع به جهان آخرت و تأسّف از كوتاهى ها و تقصيرها سخن مى گفت، در اين بخش پايانى خطبه راه نجات را نشان مى دهد و مى فرمايد: «(اكنون كه چنين است) شما ـ خدايتان رحمت كند ـ به سوى منازلى كه مأمور عمران آنها هستيد و به آن ترغيب و دعوت شده ايد، بشتابيد»; (فَسَابِقُوا ـ رَحِمَكُمُ اللهُ ـ إِلَى مَنَازِلِكُمْ الَّتِي أُمِرْتُمْ أَنْ تَعْمُرُوهَا، وَ الَّتِي رَغِبْتُمْ فِيهَا، وَ دُعِيتُمْ إِلَيْهَا).

به يقين منظور از منازل، منازل آخرت است كه هم در آيات و روايات، دستور به عمران و آباد ساختن آن داده شده و هم ترغيب و دعوت به سوى آن شده است، چنان كه قرآن مجيد مى گويد: «(وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَة مِّنْ رَّبِّكُمْ وَجَنَّة عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالاَْرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ); و شتاب كنيد براى رسيدن به آمرزش پروردگارتان و بهشتى كه به وسعت آسمانها و زمين است و براى پرهيزگاران آماده شده است».(1)

در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَاللهُ يَدْعُوا إِلَى دَارِ السَّلاَمِ وَيَهْدِى مَنْ يَشَآءُ إِلى صِرَاط مُّسْتَقِيم); و خداوند به سراى صلح و سلامت دعوت مى كند و هر كس را بخواهد و شايسته و لايق ببيند به راه راست هدايت مى نمايد».(2) در سوره بقره مى فرمايد: «(وَاللهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ); و خدا دعوت به بهشت و آمرزش طبق فرمان خود مى كند».(3)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به يكى ديگر از برنامه هاى راه نجات اشاره كرده، مى فرمايد: «نعمت هاى خدا را با صبر و استقامت و دورى از معصيت بر خويش كامل كنيد»; (وَاسْتَتِمُّوا نِعَمَ اللهِ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى طَاعَتِهِ، وَ الْمُجَانَبَةِ لِمَعْصِيَتِهِ).

اين سخن مى تواند اشاره به تكميل نعمت هاى مادى دنيا باشد و يا تكميل اين نعمتها با افزودن نعمتهاى گرانبهاى پروردگار در قيامت، زيرا صبر بر طاعت و دورى از معصيت به مقتضاى (لَئِنْ شَكَرْتُمْ لاََزِيدَنَّكُمْ)(4) سبب فزونى نعمتهاى مادى و معنوى، دنيوى و اخروى است و مى دانيم شكر حقيقى آن است كه انسان نعمتهاى خدا را در مسير طاعت به كار گيرد و هرگز از آنها در جهت نافرمانى گناه، بهره نبرد.

در حديثى از حضرت (على(عليه السلام)) مى خوانيم: «اَقَلُّ ما يَلْزِمُكُم للهِِ أنْ لا تَسْتَعينُوا بِنِعْمَتِهِ عَلى مَعاصيهِ ; كمترين چيزى كه براى خدا بر شما لازم است اين است كه از نعمت هاى او براى انجام گناه كمك نگيريد».(5)

در پايان به صورت ذكر دليل براى آنچه قبلا گفته شد، چنين مى فرمايد: «زيرا فردا به امروز نزديك است، و چقدر ساعات در روز با شتاب و سرعت مى گذرد و روزها در ماه و ماه ها در سال و سال ها در عمر»; (فَإِنَّ غَداً مِنَ الْيَوْمِ قَرِيبٌ. مَا أَسْرَعَ السَّاعَاتِ فِي الْيَوْمِ، وَ أَسْرَعَ الاَْيَّامَ فِي الشَّهْرِ، وَ أَسْرَعَ الشُّهُورَ فِي السَّنَةِ، وَ أَسْرَعَ السِّنِينَ فِي الْعُمُرِ!(6)).

منظور از «غد» در عبارت بالا يا روز مرگ است، چنان كه شاعر مى گويد:

عَلَى المَوْتِ إعْدادُ النُّفُوسِ وَ لا أرى *** بَعيداً غَدَاً ما أَقْرَبَ الْيَوْمَ مِن غَد

«من مرگ را سبب آمادگى نفوس انسان مى بينم و فرداى مرگ را دور نمى بينم چه نزديك است امروز به فردا»

يا اينكه منظور فرداى قيامت است، آن گونه كه در خطبه 28 آمده است: «ألا وَ إنَّ الْيَوْمَ الْمِضمارُ وَ غَداً السِّباقُ; بدانيد امروز روز تمرين است و فرداى قيامت روز مسابقه».

ولى با توجه به اينكه بخش مهمّى از اين خطبه درباره مرگ و پايان زندگى و بسته شدن پرونده اعمال، سخن مى گويد در اينجا مناسب همان معناى اوّل است و جمله هاى ذيل كه درباره سرعت گذشت روزها و ماهها و سالها و عمر سخن مى گويد، شاهد ديگرى بر اين معناست.

جالب اينكه امام براى نشان دادن شتاب گذشت عمر از اجزاى كوچك آن آغاز كرده; نخست عبور سريع ساعتها در روز را بيان دارد. مى رود، سپس گذشت روزها در ماه و ماه ها در سال و سالها در عمر، تا اين گذشت سريع كاملا مفهوم گردد و راستى چنين است. بسيارى از پيران در برابر اين سؤال كه عمرتان چگونه گذشت؟ مى گويند : به سرعت برق و با يك چشم بر هم زدن، گويى ديروز بود كه با كودكان در كوچه ها بازى مى كرديم و با جوانان مى گفتيم و مى خنديديم، ناگهان در آينه ديديم برف پيرى بر سر و صورت ما نشسته است، اندام سست شده و تاب و توان از اعضا رفته، قامت خميده و نفسها به شماره افتاده است.

مجموع اين خطبه مخصوصاً بخش آخر آن هشدار بسيار مؤثّرى است براى بيدار كردن عقلهاى خفته. ابن ابى الحديد در يكى از سخنان خود در پايان اين خطبه چنين مى گويد: «كَلامٌ شَريفُ وَجيزٌ بالغٌ فى مَعْناه وَ الْفَصْلُ كُلُّه نادِرٌ لا نَظيرَ لَهُ ; اين سخن پر ارزش فشرده گويايى است و همه اين فصل كم نظير، بلكه بى مانند است».(7)

#####

1. آل عمران، آيه 133.

2. يونس، آيه 25.

3. بقره، آيه 221.

4. ابراهيم، آيه 7 .

5. نهج البلاغه، كلمات قصار، 330.

6. «عُمُر»، بر وزن «دهل» و «عمر» بر وزن «ظهر» هر دو به يك معناست; يعنى مدت زندگانى است و بعضى گفته اند : «عُمر» به چهل سال اوّل گفته مى شود و «عُمُر» به تمام عمر يا قسمت دوم آن اطلاق مى گردد.

7. شرح ابن ابى الحديد، جلد 13، صفحه 100.

#####

▲خطبه 189(1)

وَ مِنْ كَـلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

فِي الإيمانِ وَ وُجُوبِ الْهِجْرَةِ

از كلمات امام(عليه السلام) است كه درباره اقسام ايمان و وجوب هجرت، سخن مى گويد.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را افزون بر سيّد رضى، جمعى از بزرگانى كه قبل از او مى زيسته اند يا بعد از او ديده به جهان گشوده اند در كتب خود، نقل كرده اند. مرحوم محمّد بن حسن صفار متوفاى سال 290 هجرى در كتاب بصائر الدرجات و مرحوم صدوق متوفاى سال 381 هجرى در كتاب عيون الاخبار و كتاب خصال، در هر كدام قسمتى از خطبه را آورده است و همچنين در غررالحكم آمدى متوفاى 550 هجرى و ثعالبى در كتاب الايجاز و الاعجاز آن را با مختصر تفاوتى نقل كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 19).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه كه در عين كوتاهى، بسيار پرمحتوا و مشتمل بر چهار بخش است: در بخش اول، امام(عليه السلام) درباره اقسام ايمان (ايمان پايدار و ناپايدار) سخن مى گويد و در بخش دوم از حقيقت مفهوم مهاجرت در اسلام پرده بر مى دارد و آن را برنامه اى دائم و مستمر معرفى مى نمايد و در بخش سوم به مشكل بودن فهم برخى از احاديث معصومين يا عدم قدرت بر تحمل مفهوم آن اشاره مى كند و سرانجام در بخش چهارم به گستردگى دانش خود اشاره مى فرمايد و از مردم دعوت مى كند كه هر چه مى خواهند از وى بپرسند، پيش از آن كه حضرتش را از دست بدهند.

▲بخش اوّل

فَمِنَ الاِْيمَانِ مَا يَكُونُ ثَابِتاً مُسْتَقِرّاً فِي الْقُلُوبِ، وَ مِنْهُ مَا يَكُونُ عَوَارِيَ بَيْنَ الْقُلُوبِ وَ الصُّدُورِ، إِلَى أَجَل مَعْلُوم. فَإِذَا كَانَتْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ مِنْ أَحَد فَقِفُوهُ حَتَّى يَحْضُرَهُ الْمَوْتُ، فَعِنْدَ ذلِكَ يَقَعُ حَدُّ الْبَرَاءَةِ.

### ترجمه

بعضى از ايمانها ثابت و استوار در دلهاست و بعضى ديگر ناپايدار و عاريتى است در ميان قلبها و سينه ها تا سرآمدى معلوم، هر گاه خواستيد از كسى بيزارى جوييد مهلت دهيد تا زمان مرگش فرا رسد كه آن هنگام (اگر از گناهانش توبه نكرد و تزلزل پيدا كرد) زمان بيزارى جستن است.

▲شرح و تفسير

▲ايمان هاى پايدار و ناپايدار

همان گونه كه قبلا نيز اشاره شد، امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه، اشاره به اقسام ايمانهاى ثابت و غير ثابت مى كند و مى فرمايد: «بعضى از ايمانها ثابت و استوار در دلهاست و بعضى ديگر ناپايدار و عاريتى در ميان قلبها و سينه ها تا سرآمدى معلوم است»; (فَمِنَ الاِْيمَانِ مَا يَكُونُ ثَابِتاً مُسْتَقِرّاً فِي الْقُلُوبِ، وَ مِنْهُ مَا يَكُونُ عَوَارِيَ بَيْنَ الْقُلُوبِ وَ الصُّدُورِ، إِلَى أَجَل مَعْلُوم).

تقسيم ايمان به ثابت و مستقر و متزلزل و ناپايدار و به بيان ديگر عاريتى، چيزى است كه در احاديث اسلامى به آن اشاره شده است.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) در تفسير آيه شريفه (وَهُوَ الَّذِى أَنشَأَكُمْ مِّنْ نَّفْس وَاحِدَة فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ)(1) اين چنين مى خوانيم: «فَالْمُسْتَقَرّ الإيمانُ الثابِتُ وَ الْمُسْتَوْدَعُ الْمُعارُ; مستقر به معناى ايمان ثابت است و مستودع ايمان عاريتى است».(2)

در حديث ديگرى از امام ابوالحسن در تفسير همان آيه آمده است: «ما كانَ مِنَ الإيمانِ الْمُسْتَقَرِّ فَمُسْتَقَرٌّ إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ أبداً وَ ما كانَ مُسْتَودَعاً سَلَبَهُ اللهُ قَبْلَ الْمَماتِ; ايمانى كه مستقر باشد تا ابد ادامه خواهد يافت و اما ايمان عاريتى، خداوند آن را قبل از ممات مى گيرد».(3)

گرچه در تفسير آيه فوق نظرات مختلفى داده شده است، از جمله اين كه منظور از مستقر آنهايى هستند كه از قرارگاه رحم به دنيا گام نهادند و مستودع آنهايى هستند كه هنوز در رحم مادرانند; ولى مانعى ندارد كه يك آيه داراى چند تفسير باشد.

به هر حال اگر انسان داراى نفس مطمئنه شود و ايمان در اعماقش نفوذ كند، ايمان او مستقر است و با دگرگونى ها شرايط و تهديدها و تطميع ها متزلزل نمى شود; ولى اگر راسخ نباشد، زوال آن در برابر زر و زور كاملا ممكن است.

عوامل تزلزل ايمان متعدد است; عدم آگاهى از دلايل محكم و هواپرستيها و ضعف نفس و آلودگى به گناهان بزرگ. هر يك از اينها امورى هستند كه ممكن است در پايان عمر ايمان انسان را متزلزل سازند و سرانجام آدمى بى ايمان از دنيا برود.

تعبير به (عَوَارِيَ بَيْنَ الْقُلُوبِ وَ الصُّدُورِ) كنايه از اين است كه ايمان هنوز در قلب و روح آدمى نفوذ نكرده و به همين دليل استقرار نيافته است. درست مانند انسانى كه به كنار ديوار خانه اى مى رسد و وارد آن نمى شود. به يقين چنين شخصى استقرارى ندارد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مردم را از بيزارى جستن از افراد پيش از پايان عمرشان بر حذر مى دارد; زيرا سرنوشت انسان ها در پايان عمرشان روشن مى شود. حضرت مى فرمايد: «هر گاه خواستيد از كسى بيزارى بجوييد مهلت دهيد تا زمان مرگش فرا رسد كه آن هنگام (اگر از گناهانش توبه نكرد و تزلزل ايمان يافت آن زمان) بيزارى جستن است»; (فَإِذَا كَانَتْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ مِنْ أَحَد فَقِفُوهُ حَتَّى يَحْضُرَهُ الْمَوْتُ، فَعِنْدَ ذلِكَ يَقَعُ حَدُّ الْبَرَاءَةِ).

به اين ترتيب درباره هيچ كس حكم قطعى نمى توان كرد; نه افراد با ايمان و نه افراد بى ايمان، زيرا ممكن است در پايان راه بر اثر عوامل مختلفى برگردد و اگر حكمى بشود حكم موقت و مرحله اى است.

#####

1. انعام، آيه 98.

2. ميزان الحكمة، جلد 1، صفحه 265، حديث 1350.

3. تفسير نورالثقلين، جلد 1، صفحه 751، حديث 207.

#####

▲نكته ها

▲عوامل پايدارى ايمان

در بخش نخستين اين خطبه كه در بالا آمد، امام(عليه السلام) اشاره اى پر معنا بر تقسيم ايمان به دو قسم پايدار و ناپايدار فرمود. اكنون سؤال در اين است كه چه امورى سبب ثبات يا تزلزل ايمان مى شود؟

پاسخ اين سؤال اجمالا معلوم است، زيرا گناهان سنگين و بى توجهى به وظايف شرعى، به يقين از اسباب تزلزل ايمان و سوء خاتمه است; ولى در آيات و روايات روى موارد خاصى تكيه شده است، از جمله:

همنشينى با بدان و منافقان; در آيه 28 و 29 سوره فرقان مى خوانيم كه بعضى از دوزخيان در قيامت از داشتن دوستان بد اظهار تأسف مى كنند و مى گويند : «(يَا وَيْلَتا لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلاَناً خَلِيلا * لَقَدْ أَضَلَّنِى عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَآءَنِى); اى واى بر من كاش فلان كس را دوست خود انتخاب نكرده بودم، او مرا از ذكر حق گمراه ساخت بعد از آن كه ياد حق به سراغ من آمده بود».

در آيه 56 و 57 سوره صافات از قول بعضى از بهشتيان مى خوانيم كه از فراز بهشت نگاهى به دوزخ مى افكند و به دوست گمراه دوزخيش مى گويد: «(تَاللهِ إِنْ كِدْتَّ لَتُرْدِينِ * وَلَوْلاَ نِعْمَةُ رَبِّى لَكُنتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ); به خدا سوگند! نزديك بود مرا نيز به هلاكت بكشانى و اگر نعمت پروردگارم نبود من نيز از احضارشدگان در دوزخ بودم».

در حديثى نيز از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه از آن حضرت پرسيدند چه چيز ايمان را در انسان ثابت و راسخ مى كند؟ در پاسخ فرمود: «اَلَّذى يَثْبُتُهُ فيهِ الْوَرَعُ، وَ الَّذى يُخْرِجُهُ مِنْهُ الطَّمَعُ; ورع و تقوا ايمان را در انسان تثبيت مى كند و طمع آن را بيرون مى سازد».(1)

در حديث ديگرى از آن حضرت آمده است: «مَنْ كانَ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوافِقاً فَاثْبُتْ لَهُ الشَّهادَةُ بِالنَّجاةِ وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوافِقاً فَإنَّما ذلِكَ مُسْتَوْدَعٌ; كسى كه رفتارش با گفتارش هماهنگ است به نجات او گواهى ده، و آن كس كه موافق نيست ايمانش عاريتى است (و بر باد مى رود)».(2)

اميرمؤمنان على(عليه السلام) نيز به «كميل» راه پايدار بودن را نشان داد و فرمود: «يا كُمَيلَ! إِنَّما تَسْتَحِقّ أنْ تَكُونَ مُسْتَقَراً إذا لَزِمْتَ الْجادَّةَ الْواضِحَةَ الَّتى لا تُخْرِجُكَ إلى عَوْج وَ لا تَزيلُكَ عَنْ مِنْهَج ما حَمَلْناكَ عَلَيْهِ وَ هَدَيْناكَ إلَيْهِ; اى كميل! تنها در صورتى مستحق ثبات ايمان هستى كه از جاده روشنى كه تو را به كژى نمى برد حركت كنى و از روشى كه به تو آموخته ايم و به سوى آن هدايت شده اى، جدا نشوى».(3)

البتّه عوامل ثبات و تزلزل ايمان منحصر به آنچه گفته شد نيست ; ولى بخش مهمى را مى توان در عوامل فوق جستجو كرد.

#####

1. ميزان الحكمة، جلد 1، حديث 1359.

2. الكافى، جلد 2، صفحه 420.

3. بحارالانوار، جلد 74، صفحه 272.

#####

▲بخش دوم

وَالْهِجْرَةُ قَائِمَةٌ عَلَى حَدِّهَا الاَْوَّلِ. مَا كَانَ لِلّهِ فِي أَهْلِ الاَْرْضِ حَاجَةٌ مِنْ مُسْتَسِرِّ الاِْمَّةِ وَ مُعْلِنِهَا. لاَ يَقَعُ اسْمُ الْهِجْرَةِ عَلَى أَحَد بِمَعْرِفَةِ الْحُجَّةِ فِي الاَْرْضِ. فَمَنْ عَرَفَهَا وَ أَقَرَّ بِهَا فَهُوَ مُهَاجِرٌ. وَ لاَ يَقَعُ اسْمُ الاِْسْتِضْعَافِ عَلَى مَنْ بَلَغَتْهُ الْحُجَّةُ فَسَمِعَتْهَا أُذُنُهُ وَ وَعَاهَا قَلْبُهُ.

إِنَّ أَمْرَنا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ، لاَ يَحْمِلُهُ إِلاَّ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللهُ قَلْبَهُ لِلإِيمَانِ، وَ لاَ يَعِي حَدِيثَنَا إِلاَّ صُدُورٌ أَمِينَةٌ، وَ أَحْلاَمٌ رَزِينَةٌ.

أَيُّهَا النَّاسُ، سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي، فَلاََنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّي بِطُرُقِ الاَْرْضِ، قَبْلَ أَنْ تَشْغَرَ بِرِجْلِهَا فِتْنَةٌ تَطَأُ فِي خِطَامِهَا، وَ تَذْهَبُ بِأَحْلاَمِ قَوْمِهَا.

### ترجمه

هجرت بر همان وضع نخستين خود باقى است! خداوند به كسانى كه در روى زمين زندگى مى كنند; خواه ايمانشان را پنهان نمايند يا آشكار سازند نيازى ندارد. (و اگر دستور به هجرت داده به مصلحت اهل ايمان است كه بتوانند در برابر دشمن قوى شوند) و نام هجرت بر كسى اطلاق نمى شود مگر اينكه حجّت خدا را بر روى زمين بشناسد. آنها كه حجت خدا را بشناسند و به او ايمان آورند مهاجرند (هر چند ظاهراً سفرى نكرده باشند) و نام مستضعف بر كسى كه حجت به او رسيده و گوشش آن را شنيده و قلبش آن را حفظ كرده نهاده نمى شود. (بدانيد) شناخت موقعيت ما كارى است بس دشوار كه جز بنده مؤمنى كه خداوند قلبش را به وسيله ايمان آزموده است آن را پذيرا نمى شود و احاديث ما را جز سينه ها و افكار امين و عقلهاى وزين درك نمى كنند.

اى مردم! از من سؤال كنيد پيش از آنكه مرا از دست دهيد، زيرا من به راههاى آسمان از راه هاى زمين آشناترم! (آرى بپرسيد) پيش از آنكه فتنه و فساد سرزمين شما را همچون شتر لجام گسيخته لگد مال كند (و سايه شوم خود را همه جا بگستراند) و عقلهاى مردم را بربايد.

▲شرح و تفسير

▲هر چه مى خواهيد بپرسيد

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به سه نكته مهم اشاره مى فرمايد: نخست تفسير روشنى از مسئله هجرت دارد. مى دانيم در آغاز دعوت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مدينه، نشانه ايمان، هجرت بود; يعنى كسانى كه در مناطق ديگر از جمله مكه ايمان پيدا مى كردند بايد به حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله) بشتابند; هم تعاليم اسلام را فرا گيرند و هم جمعيّت مؤمنان را با حضور خود تقويت كنند; ولى بعد از سيطره اسلام بر جزيرة العرب، هجرت ظاهراً مفهوم خود را از دست داد. ديگر لزومى نداشت كسانى كه در مناطق ديگر ايمان پيدا كرده اند به حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله) بشتابند; ولى هجرت به مفهوم ديگرى كه در واقع روح همان هجرت نخستين است، پايدار ماند.

امام(عليه السلام) اشاره به اين معناى هجرت مى كند و مى فرمايد: «هجرت بر همان وضع نخستين خود باقى است. خداوند به كسانى كه در روى زمين زندگى مى كنند; خواه ايمانشان را پنهان نمايند يا آشكار سازند نيازى ندارد (و اگر دستور به هجرت داده به مصلحت اهل ايمان است كه بتوانند از اين طريق در مقابل دشمن قوى شوند)»; (وَالْهِجْرَةُ قَائِمَةٌ عَلَى حَدِّهَا الاَْوَّلِ. مَا كَانَ لِلّهِ فِي أَهْلِ الاَْرْضِ حَاجَةٌ مِنْ مُسْتَسِرِّ(1)الاِْمَّةِ وَ مُعْلِنِهَا).(2)

«اِمَّة» (به كسر همزه) در عبارت بالا به معناى حالت است و در اينجا به ايمان اشاره دارد; يعنى كسى كه ايمان خود را پنهان سازد; ولى بعضى اُمة (با ضم همزه) خوانده اند كه بر طبق آن معنا جمله اين مى شود: آن افرادى از امت اسلامى كه ايمان خود را پنهان سازند و آن افرادى كه ايمان خود را آشكار نمايند.

سپس امام(عليه السلام) بعد از اين بيان اجمالى به شرح معناى هجرت در كلامى شفاف مى پردازد و مى فرمايد: «نام هجرت بر كسى اطلاق نمى شود مگر اينكه حجّت خدا بر روى زمين را بشناسد. آنها كه حجت خدا را بشناسند و به او ايمان آورند مهاجرند، (هر چند ظاهراً سفرى نكرده باشند) و نام مستضعف بر كسى كه حجت به او رسيده و گوشش آن را شنيده و قلبش آن را حفظ كرده نهاده نمى شود»; (لاَ يَقَعُ اسْمُ الْهِجْرَةِ عَلَى أَحَد بِمَعْرِفَةِ الْحُجَّةِ فِي الاَْرْضِ. فَمَنْ عَرَفَهَا وَ أَقَرَّ بِهَا فَهُوَ مُهَاجِرٌ. وَ لاَ يَقَعُ اسْمُ الاِْسْتِضْعَافِ عَلَى مَنْ بَلَغَتْهُ الْحُجَّةُ فَسَمِعَتْهَا أُذُنُهُ وَ وَعَاهَا قَلْبُهُ).(3)

عصاره كلام امام(عليه السلام) اين است كه هجرت در هر زمان و هر مكانى همچون عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) باقى و برقرار است; اما نه به اين معنا كه اهل ايمان از جايى به جاى ديگر بروند، بلكه به اين معنا كه حجت خدا را يعنى جانشين واقعى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و به تعبير روايت معروف نبوى، امام زمان خود را بشناسند و به او ايمان آورند; خواه اين امر از طريق هجرت مكانى صورت گيرد يا بدون آن، حاصل شود. كسى كه امام زمان خود را بشناسد مهاجر واقعى است، زيرا هدف از هجرت كه شناخت حجت خدا در زمين است براى او حاصل شده و كسانى كه چنين نباشند مستضعف اند كه گاه معذورند و گاه غير معذور. آنها كه راه براى شناخت نداشته باشند جزء گروه اوّل اند (يعنى معذورند) و آنها كه راه براى شناخت داشته باشند و عمل نكنند جزو گروه دوّم اند (يعنى غير معذورند).

«مستضعف» در قرآن و روايات اسلامى به دو معنا اطلاق شده : كسانى كه از نظر زندگى مادى در فشارند; مانند آنچه در آيه پنج سوره قصص آمده، مى فرمايد: «(وَنُرِيدُ أَنْ نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِى الاَْرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ) ; ما مى خواهيم بر مستضعفان زمين منت نهيم و آنان را پيشوايان و وارثان روى زمين قرار دهيم». اين آيه اشاره اى به داستان بنى اسرائيل و فرعونيان است و اصل كلّى را در باب مستضعفان بيان دارد.

دوم كسانى كه از نظر دينى در فشار واقع شده اند و قادر بر هجرت از محل زندگى خود نيستند; قرآن مجيد درباره آنها مى گويد: (وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِى سَبِيلِ اللهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنْكَ وَلِيّاً وَاجْعَل لَّنَا مِنْ لَّدُنْكَ نَصِيراً).(4) اين آيه ناظر به مسلمانان مكه است كه توانايى هجرت نداشتند و مشركان به آنها اجازه نمى دادند مراسم دينى خود را آزادانه انجام دهند. قرآن مسلمانان مدينه را تشويق به نجات آنها از چنگال مشركان مى كند و نام مستضعف بر آنها مى نهد.

گاه اين واژه در روايات معناى سومى نيز دارد و آن كسى است كه توانايى بر تحقيق از حقّ و شناخت آن را ندارد; خواه بر اثر ضعف فكرى باشد يا عدم دسترسى به منابع تحقيق. در روايتى از امام باقر(عليه السلام) مى خوانيم كه از آن حضرت درباره مستضعف سؤال كردند، فرمود: «هُوَ الَّذى لا يَهْتَدى حيلَةً إلَى الْكُفْرِ فَيَكْفُرُ وَ لا يَهْتَدى سَبيلا إلى الإيمانِ، لا يَسْتَطيعُ أنْ يُؤْمِنَ وَ لا يَسْتَطيعُ أَنْ يَكْفُرَ ; مستضعف كسى ا ست كه راهى بر شناخت كفر و ايمان ندارد; نه مى تواند ايمان را اختيار كند و نه مى تواند كفر را بپذيرد».(5)

منظور امام(عليه السلام) در خطبه بالا همين معناى سوم است.

درباره حقيقت مهاجرت در بخش نكات، شرح بيشترى خواهيم داد.

سپس امام نكته دوم را بيان مى فرمايد: «شناخت موقعيت ما كارى است بس دشوار كه جز بنده مؤمنى كه خداوند قلبش را به وسيله ايمان آزموده است آن را پذيرا نمى شود و احاديث ما را جز سينه ها و افكار امين و عقل هاى وزين درك نمى كنند»; (إِنَّ أَمْرَنا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ(6)، لاَ يَحْمِلُهُ إِلاَّ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللهُ قَلْبَهُ لِلإِيمَانِ، وَ لاَ يَعِي(7)حَدِيثَنَا إِلاَّ صُدُورٌ أَمِينَةٌ، وَ أَحْلاَمٌ رَزِينَةٌ(8)).

نظير اين تعبير امام در احاديث ديگر نيز از امامان معصوم رسيده است و ممكن است اشاره به روايات دقيق و عميق توحيدى مربوط به صفات جمال و جلال خدا و مقامات پيامبر و ائمه معصومان(عليهم السلام) و نفوذ آنها در جهان تكوين به اذن خدا و شفاعت گسترده آنان از خاطيان امّت و آگاهى آنها بر غيب و حوادث آينده به تعليم الهى بوده باشد كه همه كس توان تحمل آنها را ندارد، زيرا بسيارى از ناآگاهان صفات خدا را همچون صفات مخلوقات مى پندارند و پيامبر امام معصوم را در حدّ انسانى معمولى. بديهى است اين گونه افراد تحمّل پذيرش آن احاديث را ندارند، همان گونه كه در بعضى از خطبه هاى نهج البلاغه آمده است وقتى اميرمؤمنان على(عليه السلام) بخشى از اخبار غيبى را بيان فرمود، افراد ضعيف و نادانى كه توان پذيرش آن را نداشتند حضرت را (نَعُوذُ بِاللهِ) به دروغ گفتن متهم كردند.

نمونه اى از اين مقامات در قسمت آخر همين خطبه آمده است كه به يقين همه توان درك و تحمل آن را ندارند.

رابطه اين بخش خطبه با آنچه امام(عليه السلام) درباره مسئله هجرت بيان فرمود اين است كه مهاجران براى معرفت امام زمان خود بايد سينه اى وسيع و روحى گسترده و فكرى پرمايه داشته باشند تا بتوانند از اين چشمه هاى پرفيض الهى بهره كافى ببرند.

سپس در سومين و آخرين نكته، خطاب به عموم مردم مى فرمايد: «اى مردم از من سؤال كنيد پيش از آن كه مرا از دست دهيد، زيرا من به راههاى آسمان از راه هاى زمين آشناترم (آرى بپرسيد) پيش از آن كه فتنه و فساد سرزمين شما را همچون شتر لجام گسيخته لگد مال كند (و سايه شوم خود را همه جا بگستراند) و عقلهاى مردم را بربايد»; (أَيُّهَا النَّاسُ، سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي، فَلاََنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّي بِطُرُقِ الاَْرْضِ، قَبْلَ أَنْ تَشْغَرَ(9) بِرِجْلِهَا فِتْنَةٌ تَطَأُ فِي خِطَامِهَا،(10) وَ تَذْهَبُ بِأَحْلاَمِ(11)قَوْمِهَا).

اين سخن از همان احاديث صعب و مستصعب است كه ناآگاهان به مقامات معصومين آن را بر نمى تابند; ولى بارها على(عليه السلام) آن را فرموده و به هر سؤالى از هر كس پاسخ داده است.

جالب اينكه اين سخن تنها در منابع شيعه نيامده است; دانشمندان اهل سنّت نيز از آن حضرت نقل كرده اند; يحيى بن سعيد بن مسيّب مطابق نقل «الاستيعاب» مى گويد: «ما كانَ أَحَدٌ مِنَ النّاسِ يَقُولُ سَلُونى غَيْرَ عَلىِّ بنِ أبى طالِب رَضِىَ اللهُ تَعالى عَنْهُ; از مردم جمله «هر چه را مى خواهد از من بپرسيد» بر زبان جارى نكرد جز على بن ابى طالب».(12)

در همان كتاب از ابوالطفيل نقل مى كند كه من، على(عليه السلام) را ديدم خطبه مى خواند و مى گفت: «سَلُونى فَوَاللهِ لا تَسْئَلُونى عَنْ شَىْء إلاّ أخْبَرْتُكُمْ ; وَ سَلُونى عَنْ كِتابِ اللهِ فَوَاللهِ ما مِن آيَة إلاّ وَ أنَا أَعْلَم أَبِليل نُزِلَتْ أمْ بِنَهار أمْ فى سَهْل أمْ فى جَبَل ; هر چه مى خواهيد از من سؤال كنيد، به خدا سوگند از چيزى سؤال نمى كنيد مگر اينكه پاسخ آن را به شما مى گويم، از قرآن از من بپرسيد به خدا قسم من مى دانم كدام آيه در شب نازل شد و كدام در روز و كدام در دشت و كدام در كوه».(13)

در حديثى از عبدالله بن عباس در همان كتاب استيعاب آمده است كه مى گويد: «وَاللهِ لَقد اُعْطِىَ عَلىُّ بْنُ أبى طالِب تِسْعَةُ أعْشارِ الْعِلْمِ وَ أيْمُ اللهِ لَقَدْ شارَكَكُمْ فِى الْعُشْرِ الْعاشِرِ ; به خدا سوگند على بن ابى طالب(عليه السلام) از نه دهم علوم و دانشها (به لطف پروردگار) بهره مند است و به خدا سوگند در يك دهم باقى مانده (كه در اختيار مردم است) شريك است».(14)

اين سخن را با حديث ديگرى پايان مى دهيم. محمد بن يوسف بلخى شافعى در كتاب خود چنين آورده است:

«از على(عليه السلام) روايت شده است كه روزى در مجلسى عمومى فرمود: «سَلُونى قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونى...; از من سؤال كنيد پيش از آن كه مرا از دست دهيد»، از من درباره آسمانها سؤال كنيد كه به همه بخشهاى آن آشنا هستم. مردى از ميان جمعيت برخاست و گفت: اى پسر ابوطالب اكنون كه چنين ادعايى كردى بگو ببينم در اين ساعت جبرئيل كجاست؟ امام(عليه السلام) مقدار كمى سكوت كرد و در فكر فرو رفت سپس سر برداشت و فرمود: من همه آسمانهاى هفتگانه را جستجو كردم و جبرئيل را نيافتم و تصور مى كنم تو جبرئيل باشى. سؤال كننده گفت: آفرين آفرين بر تو اى فرزند ابوطالب، پروردگارت به تو بر فرشتگان مباهات مى كند. اين سخن را گفت و سپس از نظر حاضران پنهان شد.(15)

در ضمن آگاه تر بودن حضرت به طرق آسمانها به جهت اهميّتى است كه آسمانها نسبت به زمين دارند.

#####

1. «مستسرّ» از ريشه «سرّ» گرفته شده و به معناى كسى است كه در پى اخفا كردن چيزى است.

2. مطابق آنچه در بالا آمد «ما» در جمله «ما كان للّه...» نافيه است; ولى بعضى از شارحان نهج البلاغه «ما» را زمانيه به معناى «مادامَ» دانسته اند و گفته اند مفهوم جمله اين است: تا زمانى كه خداوند نياز به ايمان مردم دارد، هجرت باقى و برقرار است و نياز در اينجا به معناى طلب و ناظر به همان اوامر و نواهى خداوند خطاب به مردم است; ولى معناى اوّل مناسب تر به نظر مى رسد.

3. توجه داشته باشيد كه در بعضى نسخ صبحى صالح «الا» حذف شده ولى در نسخه تصحيح شده موجود است و جمله بدون «الا» معناى درستى ندارد.

4. نساء، آيه 75.

5. الكافى، جلد 2، صفحه 404، باب المستضعف، حديث 1.

6. «مستصعب» از ريشه «صعب» به معناى مشكل شمردن و دشوار دانستن چيزى است و آمدن اين دو واژه (صعب و مستصعب) پشت سر يكديگر براى تأكيد است.

7. «يعى» از ريشه «وعى» بر وزن «سعى» به معناى فهميدن و حفظ كردن است.

8. «رزينه» از «رزانت» به معناى وقار گرفته شده و رزين به شخص باوقار و متين و سنگين و آرام گفته مى شود.

9. «تشغر» از «شغور» بر وزن «شعور»، معانى مختلفى دارد از جمله معناى هجوم است كه مناسب با جمله بالاست و نيز از معانى آن بلند كردن و بالا بردن است و بالا بردن پا به معناى شروع حركت است; يعنى پيش از حركت فتنه.

10. «خطام» به معناى «زمام» و دهنه شتر و مانند آن است و جمله «تَطَأُ فى خِطامِها» كنايه از اين است كه آن فتنه همچون شتر افسار گسيخته همه جا لگدمال مى كند.

11. «احلام» جمع «حُلُم» بر وزن «نهم» به معناى عقل است و گاه به معناى خواب و رؤيا نيز آمده است و در اينجا مراد، معناى اوّل است.

12. استيعاب، جلد 2، صفحه 50.

13. همان، صفحه 52.

14. همان، صفحه 50.

15. احقاق الحق، جلد 7، صفحه 621. همين روايت با كمى تفاوت در بحارالانوار (از كتاب فضايل شاذان بن جبرئيل) جلد 39، صفحه 108، حديث 13 نقل شده است.

#####

▲نكته

▲نقش هجرت در اسلام

مى دانيم تاريخ اسلام بر اساس هجرت نوشته شده است; يعنى مسلمانان مبدأ تاريخ خود را ميلاد پيامبر اكرم گرفته اند و نه بعثت او، بلكه مبدأ را سال هجرت قرار داده اند و اين نشان مى دهد كه مهم ترين فصل زندگى مسلمانان هجرت است و در واقع هجرت بود كه صفحه جديدى در تاريخ اسلام گشود و سرآغاز حكومت اسلامى و پيشرفت مسلمانان در همه زمينه ها شد.

محيط مكه على رغم تبليغات سيزده ساله پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)، آمادگى براى پذيرش اسلام به طور كامل را نداشت، زيرا سران زورمند قريش سعى داشتند هر حركتى را كه بر ضد خود مى ديدند در نطفه خفه كنند; آنها بت پرستى را حافظ منافع كثيف خود و توحيد را مزاحم مى دانستند; ولى پيامبر اكرم گروهى از جوانان پاكدل را در اين مدت، آهسته آهسته تربيت كرد و قبل از آنكه كه خود به مدينه هجرت كند آنها را به مدينه فرستاد. جمعى از پاكدلان مدينه به آنها پيوستند و با يكديگر هم پيمان شدند و در چنين شرايطى پيامبر به مدينه آمد و مورد استقبال واقع شد و آزادانه به نشر اسلام پرداخت و نخستين مسجد به زودى ساخته شد.

حركت هجرت به عنوان فريضه اى الهى همچنان ادامه يافت; يعنى هر كس در هر كجا از جزيرة العرب مسلمان مى شد مى بايست به مدينه نزد پيامبر بشتابد و جمعيت مسلمانان را تقويت كند و آنها كه مهاجرت نمى كردند طبق صريح آيه مشمول ولايت اسلامى نبودند: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِّنْ وَلاَيَتِهِمْ مِنْ شَىْء حَتَّى يُهَاجِرُوا).(1)

سرانجام هنگام فتح مكّه كه اسلام سايه خود را بر همه منطقه گسترانيد موضوع هجرت ظاهراً پايان يافت و افرادى كه بعد از آن تاريخ از مكه به مدينه مى آمدند جزو مهاجران محسوب نمى شدند و طبق روايت مشهورى پيامبر اكرم فرمود: «لا هِجْرَةَ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّة ; بعد از فتح مكه هجرتى در كار نيست».(2)

سپس هجرت مفهوم وسيع و گسترده ترى پيدا كرد; كسانى كه از بلاد كفر به بلاد اسلام مى رفتند جزو مهاجران بودند و همچنين كسانى كه براى دفع شر دشمنان اسلام از منطقه اى به منطقه ديگر منتقل مى شدند از مهاجرين محسوب مى شدند، لذا در حديثى از پيامبر اكرم مى خوانيم: «أيُّها النّاسُ هاجَرُوا وَ تَمَسَّكُوا بِالاِْسْلامِ فَإنَّ الْهِجْرَةَ لا تَنْقَطِعُوا مادامَ الْجِهادُ ; اى مردم هجرت كنيد و اسلام را محكم بگيريد، زيرا هجرت تا زمانى كه جهاد برپاست قطع نمى شود».(3)

سپس از اين معنا هم فراتر رفت و هجرت درونى و معنوى افزون بر هجرت برونى و مكانى، بر آن افزوده شد، همان گونه كه در احاديث متعددى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مى خوانيم: «وَالْمُهاجِرُ مَنْ هَجَرَ الْخَطايا وَ الذُّنُوبُ ; مهاجر كسى است كه از خطايا و گناهان هجرت كند».(4)

حتى در حديثى از على(عليه السلام) مى خوانيم: «يَقُولُ الرّجلُ هاجَرْتُ وَ لَمْ يُهاجِرُ إنّما الْمُهاجِرُونَ الَّذينَ يَهْجُرُونَ السَّيِئاتِ وَ لَمْ يَأْتُوا بِها; بعضى مى گويد: ما مهاجرت كرديم در حالى كه مهاجرت نكرده اند; مهاجران واقعى كسانى هستند كه از گناهان هجرت كنند و هرگز آن را انجام ندهند».(5) به اين ترتيب كسانى كه هجرت مكانى كنند اما هجرت معنوى و درونى نداشته باشند; يعنى از گناهان دورى نكنند در زمره مهاجران واقعى نيستند.

دليل اين گونه توسعه در مفهوم هجرت روشن است; زيرا روح و جهان هجرت، رفتن از كفر به سوى ايمان و از عصيان به سوى اطاعت است.

از همين رهگذر در خطبه بالا معرفت امام هر زمان و رسيدن به خدمت او براى فراگيرى معارف دينى به عنوان هجرت شناخته شده است.

#####

1. انفال، آيه 72.

2. كنزالعمال، حديث 46251.

3. همان، حديث 46260.

4. ميزان الحكمة، جلد 11، حديث 21065.

5. سفينة البحار، ماده «هجرت».

#####

▲خطبه 190(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يَحْمَدُاللهَ وَ يَثْني عَلى نَبِيِّهِ وَ يَعِظُ بِالتَّقْوى

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن حمد خدا مى گويد و بر پيامبر ثنا مى فرستد و به تقوا و پرهيزگارى اندرز مى دهد.

#####

1. سند خطبه:

ابن ابى الحديد درباره اين خطبه مى گويد: بدان اين خطبه از برجسته ترين خطبه هاى مولا و از كلمات كم نظير آن حضرت است و انواع صنايع بديع و فصاحت و بلاغت كه خالى از هرگونه تكلّفى است در آن به كار رفته است. خطيب معروف عرب، ابن نباته بسيارى از تعبيرات اين خطبه را گرفته و در جاى جاى خطبه هاى خود براى زيبا ساختن آنها به كار برده است.

نويسنده مصادر نهج البلاغه بعد از نقل اين عبارت چنين نتيجه مى گيرد كه ابن ابى الحديد اين خطبه را در جاى ديگرى غير از نهج البلاغه نيز يافته است به خصوص اينكه ابن نباته متوفاى سال 374 مدتى قبل از تأليف نهج البلاغه از دنيا چشم بر بسته است. آمدى نيز بخشهايى از اين خطبه را در غررالحكم آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 23)

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه كه از درخشان ترين خطبه هاى اميرمؤمنان على(عليه السلام) است از چند بخش تشكيل شده است:

در بخش اوّل شكر و سپاس خداوند را مى گويد و شهادت به رسالت پيامبر(صلى الله عليه وآله)مى دهد و از پيروى آن حضرت بر دشمنانش به لطف پروردگار سخن مى گويد.

در بخش دوم ضمن تأكيد بر مسئله تقوا، همگان را به آمادگى براى سفر آخرت دعوت مى كند و از پايان زندگى و مشكلات مرگ و حوادث پس از آن سخن مى گويد.

در بخش سوم ضمن تأكيد بر ناپايدارى دنيا و شرح عذاب دردناك الهى در قيامت كه در انتظار مجرمان است از سرنوشت لذت بخش صالحان در سراى ديگر و نعمتهاى بى نظير بهشتى و آرامش كامل و پاداش عظيم و فناناپذير آنها بحث مى كند.

در بخش چهارم بار ديگر امام(عليه السلام) به آنچه در بخش دوم بيان فرمود باز مى گردد و با تعبيرات جديدى همه را تشويق به آمادگى براى سفر آخرت مى كند.

در بخش پنجم كه آخرين بخش خطبه است اصحاب و ياران خود را مخاطب ساخته و از حركات عجولانه و قيامهاى بى ثمر و تصميمهاى خام براى نيل به شهادت ومانند آن، بر حذر مى دارد و تصريح مى كند كه اگر در مسير حق باشيد در بستر، هم بميريد شهيد خواهيد بود.

▲بخش اوّل

أَحْمَدُهُ شُكْراً لاِِنْعامِهِ، وَ أَسْتَعِينُهُ عَلَى وَظَائِفِ حُقُوقِهِ، عَزِيزَ الْجُنْدِ، عَظِيمَ الْمَجْدِ.

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ دَعَا إِلَى طَاعَتِهِ، وَ قَاهَرَ أَعْدَاءَهُ جِهَاداً عَنْ دِينِهِ; لاَ يَثْنِيهِ عَنْ ذلِكَ اجْتِمَاعٌ عَلَى تَكْذِيبِهِ، وَ الْتِمَاسٌ لاِِطْفَاءِ نُورِهِ.

### ترجمه

خداوند را به پاس نعمتهايش ستايش مى كنم و براى اداى حقوق و اطاعت فرمانهايش از او يارى مى طلبم، خداوندى كه سپاهش شكست ناپذير و مجد و عظمتش بزرگ است و گواهى مى دهم كه محمّد(صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده اوست. انسانها را به اطاعت پروردگار دعوت نمود و با دشمنان خدا در طريق جهاد، براى دين حق پيكار كرد و پيروز شد. هرگز هماهنگى و اتّحاد دشمنانش در تكذيب وى و تصميم بر خاموش كردن نورش او را از مسير خود بازنداشت.

▲شرح و تفسير

▲پيامبر رحمت و جهاد

امام(عليه السلام) در اين بخش، از حمد و سپاس خداوند آغاز مى كند و مى گويد: «خداوند را به پاس نعمتهايش ستايش مى كنم و براى اداى حقوق و اطاعت فرمانهايش از او يارى مى طلبم. خداوندى كه سپاهش شكست ناپذير و مجد و عظمتش بزرگ است»; (أَحْمَدُهُ شُكْراً لاِِنْعامِهِ، وَ أَسْتَعِينُهُ عَلَى وَظَائِفِ حُقُوقِهِ; عَزِيزَ الْجُنْدِ، عَظِيمَ الْمَجْدِ(1)).

تعبير به «وظايف حقوق» ممكن است اشاره به واجبات الهى; مانند نماز و روزه و خمس و زكات باشد كه جز با توفيق الهى به طور كامل انجام نمى گيرد و ممكن است اشاره به حقوق الهى ناشى از نعمتهايى همچون گوش و چشم و عقل و هوش و جوانى و سلامت باشد، چون هر كدام شكرى را مى طلبد.

سپس به ذكر شهادت به رسالت پيامبر و بعضى از اوصاف برجسته آن حضرت پرداخته، چنين مى فرمايد: «شهادت مى دهم كه محمّد بنده و فرستاده اوست. انسانها را به اطاعت پروردگار دعوت نمود و با دشمنان خدا، در طريق جهاد براى دين حق پيكار كرد و پيروز شد. هرگز هماهنگى و اتّحاد دشمنانش در تكذيب وى و تصميم بر خاموش ساختن نورش، او را از مسير خود بازنداشت»; (وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ دَعَا إِلَى طَاعَتِهِ، وَ قَاهَرَ أَعْدَاءَهُ جِهَاداً عَنْ دِينِهِ; لاَ يَثْنِيهِ(2) عَنْ ذلِكَ اجْتَِماعٌ عَلَى تَكْذِيبِهِ، وَ الْتِمَاسٌ لاِِطْفَاءِ نُورِهِ).

امام(عليه السلام) در اين قسمت از كلامش به دو نكته مهم از زندگى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اشاره فرموده است: نخست اينكه او همواره در پيكار با دشمنان پيروز مى شد و اين دليل روشنى بر مديريت صحيح پيامبر درباره برنامه هاى مبارزاتى و جنگى با دشمن است. افزون بر عنايات و امدادهاى الهى. ديگر اين كه هرگز اتّحاد دشمنان در برابر او در عزم و اراده آن حضرت تأثير نمى گذاشت و او را ناتوان نمى ساخت و از برنامه خود منصرف نمى كرد; شجاعانه پيش مى رفت و به مقصود خود مى رسيد.

معروف است هنگامى كه پيامبر در مكّه بود سران قريش به آن حضرت گفتند: تو به بتهاى ما بدگويى مى كنى و ما را سفيه مى شمرى و اتحاد جمعيّت مارا به پراكندگى مبدّل ساخته اى! اگر هدفت به دست آوردن مال است هر چه مى خواهى به تو مى دهيم. هر گاه طالب مقامى، مقام برجسته اى به تو خواهيم داد و اگر اين برنامه ها ناشى از بيمارى توست به درمانت مى پردازيم، پيامبر فرمود: هيچ يك از اينها نيست، بلكه خداوند مرا به عنوان رسولش به سوى شما فرستاده و كتابى بر شما نازل كرد. اگر آنچه را آوردم مى پذيريد در دنيا و آخرت بهره مند خواهيد شد و اگر نپذيريد صبر مى كنم تا خداوند ميان من و شما داورى كند.

سران قريش رو به عمويش ابوطالب كردند و گفتند از او بخواه كه به بتهاى ما بد نگويد يا با هم پيكار مى كنيم تا يكى از دو گروه ـ ما و آنها ـ از بين برود. پيامبر فرمود: «يا عَمّاهُ لَوْ وُضِعَتِ الشَّمْسُ فى يَمينى وَ الْقَمَرُ فى شِمالى ما تُرِكَ هذَا الْقُوْلُ حَتّى أنْفَذَهُ أوْ أُقْتَلُ دُونَهُ ; اى عمو! اگر خورشيد را در دست راست من و ماه را در دست چپ من بگذارند (و بر همه منظومه شمسى مرا حاكم كنند) من دست از برنامه خود بر نمى دارم تا آن را به انجام برسانم يا در اين راه كشته شوم».(3)

#####

1. «مجد» به معناى گستردگى، شرافت و جلالت و شكوه و جلال و عظمت آمده است و اين صفت به طور كامل مخصوص خداوند است.

2. «يثنيه» از ريشه «ثنى» بر وزن «سعى» در اصل به معناى پيچيدن خبرى است و هنگامى كه با عِطف، بر وزن «كتف» همراه شود، به معناى پيچيدن پهلو و كنايه از بى اعتنايى و انصراف از چيزى است.

3. تاريخ طبرى، جلد 2، صفحه 67 ; بحارالانوار، جلد 9، صفحه 143 و سيره ابن هشام، جلد 1، صفحه 284.

#####

▲بخش دوم

فَاعْتَصِمُوا بِتَقْوَى اللّهِ، فَإِنَّ لَهَا حَبْلاً وَثِيقاً عُرْوَتُهُ، وَ مَعْقِلاً مَنِيعاً ذِرْوَتُهُ. وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ وَ غَمَرَاتِهِ، وَ امْهَدُوا لَهُ قَبْلَ حُلُولِهِ، وَ أَعِدُّوا لَهُ قَبْلَ نُزُولِهِ: فإِنَّ الْغَايَةَ الْقِيَامَةُ; وَ كَفَى بِذلِكَ وَاعِظاً لِمَنْ عَقَلَ، وَ مُعْتَبَراً لِمَنْ جَهِلَ! وَ قَبْلَ بُلُوغِ الْغَايَةِ مَا تَعْلَمُونَ مِنْ ضِيقِ الاَْرْمَاسِ، وَ شِدَّةِ الاِْبْلاَسِ، وَ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ، وَ رَوْعَاتِ الْفَزَعِ، وَ اخْتِلاَفِ الاَْضْلاَعِ، وَ اسْتِكَاكِ الاَْسْمَاعِ، وَ ظُلْمَةِ اللَّحْدِ، وَ خيفَةِ الْوَعْدِ، وَ غَمِّ الضَّرِيحِ، وَرَدْمِ الصَّفِيحِ.

### ترجمه

به رشته تقوا چنگ زنيد، زيرا رشته اى است با دستاويزهاى محكم و پناهگاهى است كه قله آن بلند و اطمينان بخش است، (با اعمال صالح) به استقبال مرگ و سختيهايش برويد، و پيش از فرا رسيدنش آماده آن شويد و هرگونه وسيله نجات را قبل از نزول مرگ فراهم سازيد، زيرا پايان كار همه قيامت است، و مرگ براى اندرز خردمندان كفايت مى كند و وسيله عبرتى براى جاهلان است و پيش از فرا رسيدن قيامت، مشكلاتى است كه مى دانيد از جمله تنگى قبرها، شدت غم و اندوه، ترس از حوادث قيامت، بيم و وحشت پى در پى، درهم فرو رفتن استخوانها (بر اثر فشار قبر)، كر شدن گوشها، تاريكى لحد، ترس از وعده عذاب، غم و اندوه تنگناى گور و پوشانده شدن آن از سنگها (و سرانجام خفتن در زير خروارها سنگ و خاك!).

▲شرح و تفسير

▲مشكلاتى كه در پيش رو داريد!

بعد از حمد و سپاس الهى و شهادت به رسالت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، امام(عليه السلام) در اين بخش به مهمترين موضوع سرنوشت ساز در زندگى انسانها; يعنى تقوا مى پردازد و مى فرمايد: «به رشته تقوا چنگ زنيد، زيرا رشته اى است با دستاويزهاى محكم و پناهگاهى است كه قله آن بلند و اطمينان بخش است»; (فَاعْتَصِمُوا بِتَقْوَى اللّهِ، فَإِنَّ لَهَا حَبْلاً وَثِيقاً عُرْوَتُهُ، وَ مَعْقِلاً(1) مَنِيعاً(2) ذِرْوَتُهُ(3)).

در حقيقت عالم دنيا به منزله چاهى فرض شده كه نجات از مشكلات آن جز با چنگ زدن به ريسمانى محكم كه همان تقواست ممكن نيست و بار ديگر به محلّى تشبيه شده كه مركز طوفان هاست و براى نجات از عوارض منفى آن بايد به دامنه كوه بلندى پناه برد و به اين ترتيب تقوا هم وسيله نجات است، از حضيض ذلّت به اوج سعادت و عزّت، و هم عاملى است براى دفاع در مقابل طوفان شهوات و هوا و هوس ها.

سپس امام(عليه السلام) يكى از مهم ترين وسائل عبرت و اندرز را مطرح مى كند و آن را به صورت دقيق و تكان دهنده اى ترسيم مى كند، مى فرمايد: «و (با اعمال صالح) به استقبال مرگ و سختيهايش برويد، پيش از فرا رسيدنش آماده آن شويد و هرگونه وسيله نجات را قبل از نزول مرگ فراهم سازيد چرا كه پايان كار همه قيامت است و مرگ براى اندرز خردمندان كفايت مى كند و وسيله عبرتى براى جاهلان است»; (وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ وَ غَمَرَاتِهِ،(4) وَ امْهَدُوا لَهُ قَبْلَ حُلُولِهِ، وَ أَعِدُّوا لَهُ قَبْلَ نُزُولِهِ: فإِنَّ الْغَايَةَ الْقِيَامَةُ; وَ كَفَى بِذلِكَ وَاعِظاً لِمَنْ عَقَلَ، وَ مُعْتَبَراً لِمَنْ جَهِلَ!).

بديهى است كسى كه سفر پر خوف و خطر و غير قابل بازگشتى در پيش دارد، بايد حداكثر آمادگى را براى آن پيدا كند و اسباب آن را از هر نظر فراهم سازد، آن هم سفرى همچون سفر سرنوشت ساز آخرت و بى شك اگر انسان با پرونده اى پاك و نامه اعمالى پر از حسنات و خالى از سيّئات به سراغ آن رود، جاى نگرانى نيست.

آن گاه امام(عليه السلام) به ذكر بخشى از حوادث تكان دهنده مرگ و قبر مى پردازد و مى فرمايد: «و پيش از فرا رسيدن قيامت، امورى است كه مى دانيد از جمله: تنگى قبرها، شدت غم و اندوه، ترس از حوادث قيامت، بيم و وحشت پى در پى، درهم فرو رفتن استخوانها (بر اثر فشار قبر)، كر شدن گوشها، تاريكى لحد، ترس از وعده عذاب، غم و اندوه تنگناى گور و پوشانده شدن آن از سنگها (و سرانجام خفتن در زير خروارها سنگ و خاك)»; (وَ قَبْلَ بُلُوغِ الْغَايَةِ مَا تَعْلَمُونَ مِنْ ضِيقِ الاَْرْمَاسِ(5)، وَ شِدَّةِ الاِْبْلاَسِ(6)، وَ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ(7)، وَ رَوْعَاتِ(8) الْفَزَعِ، وَ اخْتِلاَفِ الاَْضْلاَعِ(9)، وَ اسْتِكَاكِ(10) الاَْسْمَاعِ، وَ ظُلْمَةِ اللَّحْدِ، وَ خيفَةِ الْوَعْدِ، وَ غمِّ الضَّرِيحِ(11)، وَرَدْمِ(12) الصَّفِيحِ(13)).

با توجه به اينكه مرگ در نزد ما به معناى پايان همه چيز نيست و روح بعد از آن، هوشيار مى ماند و بسيارى از مسائل بعد از مرگ را لمس مى كند، قبرهاى تنگ و تاريكى كه در مقايسه با خانه هاى وسيع و زيبا بسيار وحشت انگيز است و نگرانيهاى مربوط به فشار قبر و وحشت از آينده، جدايى از دوستان و عزيزان و احساس تنهايى مطلق و متلاشى شدن اعضاى پيكر در زير خاك و در يك كلمه منتقل شدن از محيطى آرام و مرفه به محيطى بسيار وحشتناك، همه اينها امورى است كه فكر آن لرزه بر اندام مى اندازد و به همگان هشدار مى دهد كه آماده براى چنين سفر پرخوف و خطرى بشوند.

شايان توجه است كه امام(عليه السلام) ضمن ده تعبير گويا و كوتاه و تكان دهنده، گويى همه چيز را در مقابل چشم مخاطبان در ارتباط با مسئله مرگ و قبر مجسم مى سازد; امورى كه همه بدون استثنا بايد در انتظار آن باشند و انديشه در آن انسان را از خواب غفلت، هر چند عميق باشد بيدار مى سازد و به اصلاح برنامه هاى زندگيش وادار مى كند.

شايد به همين دليل در دستورات اسلامى آمده است هنگامى كه ميّت را به سوى قبر مى بريد قبل از رسيدن به قبر او را به زمين بگذاريد، اندكى صبر كنيد باز جلوتر ببريد و به زمين بگذاريد و اندكى صبر كنيد و به اين ترتيب او را براى ورود به جايگاه وحشتناكش آماده كنيد.(14)

#####

1. «معقل» به معناى ملجأ و پناهگاه و كوه بلند است، از «عقل» به معناى منع گرفته شده است.

2. «منيع» از «منع» به معناى نفوذناپذير، دست نيافتنى، و برج و باروى بلند است.

3. «ذروته» به قله كوه ها و قسمت بلند هر چيزى اطلاق مى شود.

4. «غمرات» جمع «غمره» بر وزن «ضربه» به معناى از بين بردن آثار چيزى است. سپس به هر چيزى كه همه چهره زمين يا غير آن را بپوشاند، اطلاق شده است. در خطبه بالا غمرات موت، شدايد آن است كه بر همه وجود انسان مسلّط مى شود.

5. «ارماس» جمع «رمس» به معناى قبر و خاكى است كه قبر را با آن پر مى كنند. در اين خطبه به همان معناى قبر است.

6. «ابلاس» در اصل به معناى غم و اندوهى است كه در مواقع ناگوار به انسان دست مى دهد.

7. «مطّلع» در اصل به معناى محل بلندى است كه وقتى انسان از آنجا نگاه مى كند از وضع اطراف آگاه مى شود. سپس به مواقف روز قيامت يا عالم برزخ كه انسان از نتيجه اعمالش آگاه مى شود، اطلاق شده است.

8. «روعات» جمع «روع» به معناى ترس و وحشت است.

9. «اضلاع» جمع «ضلع»، دنده هايى است كه اطراف سينه را گرفته است.

10. «استكاك» از ريشه «سكّ» به معناى مسدود كردن چيزى است و به بستن در و ناشنوا شدن گوش نيز اطلاق مى شود و «استكاك الاستماع» يعنى كر شدن گوشها در آستانه مرگ.

11. «ضريح» قبر يا شكافى است كه در وسط قبر براى «لحد» ايجاد مى كنند.

12. «ردم» بستن چيزى است و اين واژه به پر كردن گودال با خاك و همچنين به سدهاى بزرگ نيز اطلاق شده است.

13. «صفيح» به معناى سنگ هاى عريض و الواح پهن است.

14. وسائل الشيعة، جلد 2، صفحه 838 و كتاب الطهارة، ابواب الدفن، باب 16، حديث 6.

#####

▲بخش سوم

فَاللّهَ اللّهَ عِبَادَ اللّهِ! فَإِنَّ الدُّنْيَا مَاضِيَةٌ بِكُمْ عَلَى سَنَن، وَ أَنْتُمْ وَ السَّاعَةُ فِي قَرَن. وَ كَأَنَّهَا قَدْ جَاءَتْ بِأَشْرَاطِهَا، وَ أَزِفَتْ بِأَفْرَاطِهَا، وَ وَقَفَتْ بِكُمْ عَلَى صِرَاطِهَا. وَ كَأَنَّهَا قَدْ أَشْرَفَتْ بِزَلاَزِلِهَا، وَ أَنَاخَتْ بِكَلاكِلِهَا، وَ انْصَرَمَتِ الدُّنْيَا بِأَهْلِهَا، وَ أَخْرَجَتْهُمْ مِنْ حِضْنِهَا، فَكَانَتْ كَيَوْم مَضَى، أَوْ شَهْر انْقَضَى، وَ صَارَ جَدِيدُهَا رَثّاً، وَ سَمِينُهَا غَثًّا. فِي مَوْقِف ضَنْكِ الْمَقَامِ، وَ أُمُور مُشْتَبِهَة عِظَام، وَ نَار شَدِيد كَلَبُهَا، عَال لَجَبُهَا، سَاطِع لَهَبُهَا، مُتَغَيِّظ زَفِيرُهَا، مُتَأَجِّج سَعِيرُهَا، بَعِيد خُمُودُهَا، ذَاك وُقُودُهَا، مَخُوف وَعِيدُهَا، عَم قَرَارُهَا، مُظْلِمَة أَقْطَارُهَا، حَامِيَة قُدُورُهَا، فَظيعَة أُمُورُهَا. (وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً) قَدْ أُمِنَ الْعَذَابُ، وَ انْقَطَعَ الْعِتَابُ; وَزُحْزِحُوا عَنِ النَّارِ، وَ اطْمَأَنَّتْ بِهِمُ الدَّارُ، وَ رَضُوا الْمَثْوَى وَ الْقَرَارَ. الَّذِينَ كَانَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا زَاكِيَةً، وَ أَعْيُنُهُمْ بَاكِيَةً، وَ كانَ لَيْلُهُمْ فِي دُنْيَاهُمْ نَهَاراً، تَخَشُّعاً وَ اسْتِغْفَاراً; وَ كَانَ نَهَارُهُمْ لَيْلاً، تَوَحُّشاً وَ انْقِطَاعاً. فَجَعَلَ اللّهُ لَهُمُ الْجَنَّةَ مَآباً، وَ الْجَزَاءَ ثَوَاباً، (وَ كانُوا أَحَقَّ بِهَا وَ أَهْلَهَا) فِي مُلْك دَائِم، وَ نَعِيم قَائِم.

### ترجمه

از خدا بترسيد از خدا بترسيد اى بندگان خدا! (و بدانيد) كه دنيا شما را به همان راه خود مى برد (كه ديگران را برد و سرنوشتى چون سرنوشت آنها داريد) شما و قيامت را با يك رشته بسته اند (و كاملا به يكديگر نزديك هستيد) گويى نشانه هاى آن فرا رسيده و علائم آن نزديك شده و شما را در مسير خود قرار داده است. گويا زلزله هايش در شرف وقوع است و مانند شتر سينه بر زمين نهاده است. دنيا از اهلش بريده و آنها را از آغوش گرم خويش خارج ساخته است; زندگى (براى آنها كه رفتند) همچون روزى بود كه گذشت يا ماهى كه سپرى شد ; تازه هايش كهنه و فربه هايش لاغر شده است (سپس هنگامى كه) مردم به عرصه محشر مى آيند گنه كاران در برابر صحنه وحشتناكى قرار مى گيرند، در جايگاهى تنگ، در ميان مشكلاتى بزرگ و آتشى پرسوز كه فريادش بلند و زبانه هايش آشكار، غرّش آن پر هيجان، شعله هايش فروزان، خاموشى اش دور از انتظار، آتش گيره اش شعلهور، تهديدش مخوف، قرارگاهش (بر اثر دودهاى متراكم) تاريك، جوانبش تيره و ظلمانى، ديگ هايش جوشان و امورش سخت و وحشتناك است. پرهيزكاران گروه گروه به سوى بهشت رهنمون مى شوند در حالى كه از كيفر عذاب، ايمن و از سرزنشها آسوده و از آتش بركنارند; در خانه هايى امن و مطمئن قرار مى گيرند و از آن جايگاه، بسيار خشنودند; همان ها كه در دنيا اعمالشان پاك، چشمانشان (از خوف خدا) گريان، شبهايشان در دنيا بر اثر خشوع و استغفار همچون روز و روزهايشان از خوف پروردگار و توجه به او همچون شب بوده است. به همين دليل خداوند بهشت را منزلگاه آنها و پاداش (عظيم) را ثوابشان قرار داد. (آرى) آنها سزاوار اين نعمت و شايسته آن بودند. (سرانجام) در سرايى دائم و در ميان نعمتهاى پايدار اقامت مى گزينند.

▲شرح و تفسير

▲اهوال محشر!

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) به دنبال بحثى كه درباره مرگ و شدايد آن بيان فرمود، همه مردم را به آمادگى براى اين سفر پر خوف و خطر دعوت مى كند و با تعبيرات تكان دهنده اى از آغاز قيامت و پايان دنيا سخن مى گويد و مى فرمايد : «از خدا بترسيد از خدا بترسيد اى بندگان خدا! (بدانيد) كه دنيا شما را به همان راه خود مى برد (كه ديگران را برد، و سرنوشتى همچون سرنوشت آنها داريد) شما و قيامت را با يك رشته بسته اند (و كاملا به يكديگر نزديك هستيد) گويا نشانه هاى آن فرا رسيده و علائم آن نزديك شده، و شما را در مسير خود قرار داده است، گويا زلزله هايش در شرف وقوع است و مانند شتر سينه بر زمين نهاده است»; (فَاللّهَ اللّهَ عِبَادَ اللّهِ! فَإِنَّ الدُّنْيَا مَاضِيَةٌ بِكُمْ عَلَى سَنَن(1)، وَ أَنْتُمْ وَ السَّاعَةُ فِي قَرَن(2). وَ كَأَنَّهَا قَدْ جَاءَتْ بِأَشْرَاطِهَا(3)، وَ أَزِفَتْ(4) بِأَفْرَاطِهَا(5)، وَ وَقَفَتْ بِكُمْ عَلَى صِرَاطِهَا. وَ كَأَنَّهَا قَدْ أَشْرَفَتْ بِزَلازِلِهَا، وَ أَنَاخَتْ(6) بِكَلاَكِلِهَا(7)).

جمله «أنتم و الساعة في قرن» با توجه به اينكه «قرن» به معناى طنابى است كه چند شتر را با آن مى بندند، اشاره به اين است كه فاصله شما از قيامت دور نيست. اين تعبير ممكن است اشاره به قيامت صغرا، يعنى مرگ باشد يا قيامت كبرا، يعنى روز رستاخيز، زيرا عمر دنيا هر قدر باشد ناچيز است و قيامت فرا مى رسد.

تفاوت جمله «و كأنّها قد جاءت بأشراطها» و جمله «و أزفت بأفراطها» در اين است كه در جمله اوّل مى گويد: نشانه هاى قيامت فرا رسيده و در جمله دوم سخن از فراهم شدن مقدّمات آن است.

جمله «وَ أَنَاخَتْ بِكَلاَكِلِهَا» را بعضى اشاره به سختيهاى قيامت دانسته اند، زيرا هنگامى كه شتر مى خوابد و سينه به زمين مى چسباند سنگينى خود را بر زمين مى افكند; ولى بعيد نيست كه اشاره به آن باشد كه برنامه مرگ و قيامت همچون شترى است كه بر در خانه همه مى خوابد. كنايه از اينكه هيچ كس از آن رها نيست.

سپس حضرت درباره اوضاع دنيا مى فرمايد: «دنيا از اهلش بريده و آنها را از آغوش گرم خويش خارج ساخته است; زندگى (براى آنها كه رفتند) همچون روزى بود كه گذشت يا ماهى كه سپرى شد ; تازه هايش كهنه و فربه هايش لاغر شده است»; (وَ انْصَرَمَتِ الدُّنْيَا بِأَهْلِهَا، وَ أَخْرَجَتْهُمْ مِنْ حِضْنِهَا(8)، فَكَانَتْ كَيَوْم مَضَى أَوْ شَهْر انْقَضَى، وَ صَارَ جَدِيدُهَا رَثّاً(9)، وَ سَمِينُهَا غَثًّا(10)).

آرى آنها كه عمرى كوتاه داشتند گويى به منزله يك روز بود و آنها كه عمرى طولانى داشتند به منزله يك ماه كه گذشت.

جمله «أَخْرَجَتْهُمْ مِنْ حِضْنِهَا» اشاره به اين است كه دنيا مدّتى آنها را در آغوش خود پرورش مى دهد، سپس آنها را رها مى سازد و به كام مرگ مى فرستد.

جمله هاى «صَارَ جَدِيدُهَا رَثّاً، وَ سَمِينُهَا غَثًّا» اشاره به دگرگونى همه نعمتهاى دنياست; نوها كهنه مى شوند و از دست مى روند و چاقها لاغر مى گردند و با اين جهان وداع مى گويند.

آن گاه در ادامه اين سخن از وضع انسان در پايان جهان، به بحث از مواقف قيامت مى پردازد، گويا در اينجا كلامى در تقدير است و يا مرحوم سيّد رضى به هنگام گزينش عبارات بعضى از جمله ها را نياورده است، مى فرمايد: «(سپس هنگامى كه مردم به عرصه محشر مى آيند گنه كاران در برابر صحنه وحشتناكى قرار مى گيرند) در جايگاهى تنگ، در ميان مشكلاتى بزرگ و آتشى پرسوز كه فريادش بلند، و زبانه هايش آشكار، غرّش آن پر هيجان، شعله هايش فروزان، خاموشى اش دور از انتظار، آتش گيره اش شعلهور، تهديدش مخوف، قرارگاهش (بر اثر دودهاى متراكم) تاريك و جوانبش تيره و ظلمانى، ديگهايش جوشان و امورش سخت و وحشتناك است»; (فِي مَوْقِف ضَنْكِ(11) الْمَقَامِ، وَ أُمُور مُشْتَبِهَة عِظَام، وَ نَار شَدِيد كَلَبُهَا(12)، عَال لَجَبُهَا(13)، سَاطِع لَهَبُهَا، مُتَغَيِّظ زَفِيرُهَا، مُتَأَجِّج(14) سَعِيرُهَا، بَعِيد خُمُودُهَا، ذَاك(15) وُقُودُهَا، مَخُوف وَعِيدُهَا، عَم(16) قَرَارُهَا، مُظْلِمَة أَقْطَارُهَا، حَامِيَة قُدُورُهَا، فَظيعَة أُمُورُهَا).

تعبير به «موقف» اشاره به صحنه قيامت يا عرصه دوزخ است، به قرينه وصفى كه بعد از آن آمده است و قابل توجه اينكه امام(عليه السلام) در اين عبارت و اوصاف دوازده گانه اى كه براى آتش جهنّم بر شمرده، همه ويژگيهاى اين اعجازات الهى با دقّت و فصاحت تمام بيان كرده، به گونه اى كه پشت گنه كاران را مى لرزاند.

آتش سوزان و خطرناك، آتشى است كه هم شعله هايش شديد باشد و هم بر اثر انفجاراتى كه در آن رُخ مى دهد صداى وحشتناكى از آن برخيزد; به آسانى خاموش نشود و آتش گيره اش كاملا آماده شعلهور شدن باشد; دودهاى انبوه و كشنده، درون و اطرافش را فرا گيرد به گونه اى كه روز روشن در درون آن همچون شب ظلمانى گردد.

امام(عليه السلام) اين اوصاف را چنان بيان مى كند كه گويى با چشم خود همه را در پشت پرده غيبت مى بيند.

سپس به احوال بهشتيان مى پردازد و آن را نيز چنان دقيق و روشن ترسيم مى كند كه شعله اشتياق را در دل مؤمنان بر مى افروزد، مى فرمايد: «و پرهيزگاران گروه گروه به سوى بهشت رهنمون مى شوند در حالى كه از كيفر عذاب، ايمن و از سرزنشها آسوده و از آتش بركنارند; در خانه هايى امن و مطمئن قرار مى گيرند و از اين جايگاه، بسيار خشنودند»;

((وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً(17)) قَدْ أُمِنَ الْعَذَابُ، وَ انْقَطَعَ الْعِتَابُ; وَ زُحْزِحُوا(18) عَنِ النَّارِ، وَ اطْمَأَنَّتْ بِهِمُ الدَّارُ، وَ رَضُوا الْمَثْوَى وَ الْقَرَارَ).

امام در اين عبارت كوتاه پنج امتياز بزرگ براى اين دسته از پرهيزكاران بهشتى بيان فرموده كه همه را مى توان در آرامش و آسودگى كامل خلاصه كرد، در امان بودن از عذاب و قطع عتاب و دور شدن از آتش و استقرار كامل در سراى بهشتى و خشنودى از اين سرنوشت.

آن گاه به معرفى اين گروه پرداخته و بخشى از اعمال آنها را شرح مى دهد و مى فرمايد: «آنها كسانى هستند كه در دنيا اعمالشان پاك چشمانشان (از خوف خدا) گريان، شبهايشان در دنيا بر اثر خشوع و استغفار همچون روز و روزهايشان از خوف پروردگار و توجه به او همچون شب بوده است»; (الَّذِينَ كَانَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا زَاكِيَةً، وَ أَعْيُنُهُمْ بَاكِيَةً، وَ كانَ لَيْلُهُمْ فِي دُنْيَاهُمْ نَهَاراً، تَخَشُّعاً وَ اسْتِغْفَاراً; وَ كَانَ نَهَارُهُمْ لَيْلاً، تَوَحُّشاً وَ انْقِطَاعاً).

امام(عليه السلام) در اين چهار وصف، مقام والاى آنها را به عالى ترين صورت ترسيم كرده و آن را دليل بر بهشتى بودن آنها شمرده است.

از يك سو اعمالشان در دنيا از هر گونه آلودگى به گناه و ريا و خودبزرگ بينى پاك بوده و چشمانشان از خوف خدا و مصائب بندگان مظلوم پروردگار گريان بوده است و از سوى ديگر با شب بيدارى و خشوع و خضوع و استغفار از لغزشها شبهايشان همچون روز و روزهاى آنها به سبب دورى از دنياپرستان و درگير شدن در غوغاهاى مادى و انقطاع الى الله همچون شب بوده است، آرى اين است اوصاف بهشتيان والامقام و سعادتمندان اهل نجات و به يقين با داشتن اين صفات، شايسته چنان افتخارى هستند، لذا امام(عليه السلام) در پايان اين سخن مى افزايد: «به همين دليل خداوند بهشت را منزلگاه آنها و پاداش (عظيم) را ثوابشان قرار داد و آنها سزاوار اين نعمت و شايسته آن بودند، در سرايى دائم و در ميان نعمتهاى پايدار اقامت مى گزينند»; (فَجَعَلَ اللّهُ لَهُمُ الْجَنَّةَ مَآباً، وَ الْجَزَاءَ ثَوَاباً، (وَ كانُوا أَحَقَّ بِهَا وَ أَهْلَهَا)(19) فِي مُلْك دَائِم، وَ نَعِيم قَائِم).

به اين ترتيب امام(عليه السلام) هم شايستگى هاى آنها را شرح مى دهد و هم جزا و پاداش عظيمشان را. چند صباحى با هواى نفس به مبارزه برخاستند و با عبادت پروردگار و خوف و خشيت او در روزها و شبها شايستگى خود را ثابت كردند و خداوند جواد و كريم پاداش و جزاى بسيار برتر و بالاتر، پاداشى زوال ناپذير و جاودانه نصيبشان كرد.

#####

1. «سنن» به معناى طريقه و روش است و گاه به جاده نيز اطلاق مى شود.

2. «قرن» ريسمان و طنابى است كه شتران متعدد را با آن به يكديگر متّصل مى كنند.

3. «أشراط» جمع «شَرَط» بر وزن «شرف» به معناى علامت و نشانه است.

4. «أزفت» از ريشه «أزَف» بر وزن «شرف» به معناى نزديك شدن گرفته شده است.

5. «أفراط» جمع «فَرط» بر وزن «شرط» كوه كوچك و علامت است و خطبه بالا ناظر به معناى دوم است.

6. «اناخت» از «اناخه» به معناى خواباندن شتر است.

7. «كلاكل» جمع «كَلْكَل» بر وزن «جنگل» به معناى سينه است.

8. «حضن» به معناى سينه و آغوش است.

9. «رثّ» به معناى كهنه است.

10. «غثّ» به معناى لاغر و نقطه مقابل سمين است.

11. «ضنك» به معناى سختى و تنگى است.

12. «كَلَب» به معناى گاز گرفتن سگ است، سپس به معناى هرگونه گزندگى و ناراحتى شديد به كار رفته است.

13. «لجب» به معناى خروش امواج است.

14. «متأجّج» از ريشه «أجيج» به معناى برافروخته شدن آتش است كه توأم با صدا باشد.

15. «ذاك» از ريشه «ذكاء» بر وزن «دواء» به معناى شدّت داشتن شعله و حرارت آتش گرفته شده است.

16. «عم» صفت مشبّهه به معناى نابينا از ريشه «عَمى» بر وزن «جفا» به نامه نابينا شدن گرفته شده است.

17. «زمر» جمع «زمره» بر وزن «عمره» به معناى گروه كوچك است.

18. «زحزحوا» از ريشه «زحزحه» بر وزن «قهقهه» به معناى دور كردن گرفته شده است.

19. فتح، آيه 26 .

#####

▲بخش چهارم

فَارْعَوْا عِبَادَ اللّهِ مَا بِرِعَايَتِهِ يَفُوزُ فَائِزُكُمْ، وَ بِإِضَاعَتِهِ يَخْسَرُ مُبْطِلُكُمْ. وَ بَادِرُوا آجَالَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ; فَإِنَّكُمْ مُرْتَهَنُونَ بِمَا أَسْلَفْتُمْ، وَ مَدِينُونَ بِمَا قَدَّمْتُمْ. وَ كَأَنْ قَدْ نَزَلَ بِكُمُ الْمَخُوفُ، فَلاَ رَجْعَةً تَنَالُونَ، وَ لاَ عَثْرَةً تُقَالُونَ. اسْتَعْمَلَنَا اللّهُ وَ إِيَّاكُمْ بِطَاعَتِهِ وَ طَاعَةِ رَسُولِهِ، وَ عَفَا عَنَّا وَ عَنْكُمْ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ.

### ترجمه

اى بندگان خدا مراقب چيزى باشيد كه پيروزمندان با رعايتش به پيروزى مى رسند، و بدكاران با ضايع ساختنش به زيان و خسران گرفتار مى شوند. با اعمال صالح بر مرگ خود پيشى بگيريد، زيرا شما در گرو كارهايى هستيد كه از پيش فرستاده ايد. و به سبب اعمالى كه در گذشته انجام داده ايد جزا داده مى شويد. گويى مرگ وحشتناك به سراغ شما آمده; نه دسترسى به بازگشت داريد و نه از هيچ لغزشى توان پوزش. خداوند ما و شما را در راه اطاعت خود موفق دارد و از ما و شما به فضل و رحمتش در گذرد.

▲شرح و تفسير

▲آماده سفر آخرت باشيد

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دنبال بيان سرنوشت بدكاران و نيكوكاران به هنگام مرگ و در قيامت مطلبى را بيان مى دارد كه سبب نجات و پيروزى به هنگام مرگ و قيامت است، مى فرمايد: «اى بندگان خدا مراقب چيزى باشيد كه پيروزمندان با رعايتش به پيروزى مى رسند، و بدكاران با ضايع ساختنش به زيان و خسران گرفتار مى شوند»;

(فَارْعَوْا عِبَادَ اللّهِ مَا بِرِعَايَتِهِ يَفُوزُ فَائِزُكُمْ، وَ بِإِضَاعَتِهِ يَخْسَرُ مُبْطِلُكُمْ(1)).

روشن است كه اين تعبير گوياى امام، اشاره به تقوا و عمل صالح است كه رعايت آن سبب رستگارى و پشت كردن به آن سبب زيان و خسران است. همان گونه كه در قرآن مجيد مى فرمايد: «(وَمَنْ يُطِعِ اللهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللهَ وَيَتَّقِيهِ فَأُوْلئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ) ; هر كس خدا و پيامبرش را اطاعت كند و از خدا بترسد و از مخالفت فرمانش بپرهيزد آنها رستگاران واقعى هستند».(2)

در ادامه اين سخن، از كوتاهى عمر انسان و عدم اعتماد به بقاى عمر و ابهام حاكم بر لحظه تحقق موت سخن مى گويد و همه را به شتاب براى اندوختن اعمال صالح دعوت مى كند و مى فرمايد: «با اعمال صالح بر مرگ خود پيشى بگيريد، زيرا شما در گرو كارهايى هستيد كه از پيش فرستاده ايد و به سبب اعمالى كه در گذشته انجام داده ايد جزا داده مى شويد»; (وَ بَادِرُوا آجَالَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ; فَإِنَّكُمْ مُرْتَهَنُونَ بِمَا أَسْلَفْتُمْ، وَ مَدِينُونَ(3) بِمَا قَدَّمْتُمْ).

چه تعبير زيبايى است (تعبير به رهن و دين) نسبت به گناهان پيشين; گويى گناهان به صورت وامى به گردن انسان مى افتد و همه وجود، به منزله رهن در برابر اين وام گروگان است كه تا توبه نكند و با اعمال صالح جبران ننمايد همچنان گرفتار آن است. قرآن مجيد مى فرمايد: «(كُلُّ نَفْس بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ) ; هر كس گرو اعمال خويش است».(4)

در حديث معروف نبوى (خطبه شعبانيه درباره اهميّت ماه مبارك رمضان) مى خوانيم: «أَيُّهَا النّاسُ إنَّ أَنْفُسَكُمْ مَرْهُونَةُ بِأَعْمالِكُمْ فَفُكُّوها بِاسْتِغْفارِكُمْ; اى مردم جان شما در گرو اعمال شماست آن را به وسيله استغفار آزاد سازيد».(5)

در ادامه به همگان هشدار مى دهد و مى فرمايد: «گويى مرگ وحشتناك به سراغ شما آمده، نه دسترسى به بازگشت داريد و نه از هيچ لغزشى توان پوزش خواستن»; (وَ كَأَنْ قَدْ نَزَلَ بِكُمُ الْمَخُوفُ، فَلاَ رَجْعَةً تَنَالُونَ، وَ لاَ عَثْرَةً تُقَالُونَ(6)).

در حقيقت امام(عليه السلام) به اين واقعيت اشاره مى كند كه ممكن است هر لحظه مرگ دامان انسان را در حادثه اى بگيرد، به خصوص اين كه ما مرگ هاى ناگهانى را كه بر اثر ايست قلبى يا حوادث ديگر اتفاق مى افتد با چشم خود مى بينيم، مرگى كه بازگشت ناپذير است و اسباب ظاهرى در برابر آن عاجز وناتوان است.

سپس امام(عليه السلام) اين فراز را با دعاى كوتاه و جامعى پايان مى بخشد و مى گويد: «خداوند ما و شما را در راه اطاعت خود و پيامبرش موفق دارد و از ما و شما به فضل و رحمتش در گذرد»; (اسْتَعْمَلَنَا اللّهُ وَ إِيَّاكُمْ بِطَاعَتِهِ وَ طَاعَةِ رَسُولِهِ، وَ عَفَا عَنَّا وَ عَنْكُمْ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ).

#####

1. «مبطل» از ريشه «بطلان» به معناى بيهوده گرا و كسى است كه درصدد ابطال حق است .

2. نور، آيه 52.

3. «مدينون» از ريشه «دين» به معناى جزا گرفتن است و «مدينون» به كسانى گفته مى شود كه به سبب كارى كه انجام داده به آنها جزا داده مى شود.

4. مدثر، آيه 38.

5. وسائل الشيعة، جلد 7، صفحه 227، حديث 20، باب 18 از ابواب احكام شهر رمضان.

6. «تقالون» از ريشه «اقاله» به معناى بازگرداندن و در اينجا كنايه از قبول عذر است.

#####

▲بخش پنجم

إلْزَمُوا الاَْرْضَ، وَ اصْبِرُوا عَلَى الْبَلاَءِ. وَ لاَ تُحَرِّكُوا بِأَيْدِيكُمْ وَ سُيُوفِكُمْ فِي هَوَى أَلْسِنَتِكُمْ، وَ لاَ تَسْتَعْجِلُوا بِما لَمْ يُعَجِّلْهُ اللّهُ لَكُمْ. فَإِنَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ عَلَى فِرَاشِهِ وَ هُوَ عَلَى مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ مَاتَ شَهِيداً، وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّهِ، وَ اسْتَوْجَبَ ثَوَابَ مَا نَوَى مِنْ صَالِحِ عَمَلِهِ، وَ قَامَتِ النِّيَّةُ مَقَامَ إِصْلاَتِهِ لِسَيْفِهِ; فاِنَّ لِكُلِّ شَيْء مُدَّةً وَ أَجَلاً.

### ترجمه

بر جاى خود باشيد (و بدون اجازه دست به نبرد نزنيد). در برابر مشكلات و بلاها شكيبا باشيد، دست و شمشيرهاى خود را در طريق هواى نفس و آنچه بر زبانتان جارى مى شود به كار نگيريد و نسبت به آنچه خداوند تعجيل آن را لازم ندانسته شتاب نكنيد، زيرا آن كس از شما كه در بستر خويش بميرد ولى معرفت پروردگار خود و رسول او و اهل بيتش را به طور شايسته داشته باشد، شهيد از دنيا رفته است، پاداش او بر خداست و ثواب اعمال صالحى را كه قصد آن را داشته مى برد و نيتش جاى ضربات شمشيرش را مى گيرد (بدانيد) هر كارى، وقتى دارد و سرآمدى.

▲شرح و تفسير

▲هر كارى وقتى دارد!

امام(عليه السلام) در بخش پايانى اين خطبه به كسانى كه براى شهادت بى تابى و عجله مى كردند و اصرار داشتند كه نا به هنگام و بدون برنامه امام(عليه السلام) آنها را به مبارزه با دشمن دعوت كند، چنين دستور مى دهد : «بر جاى خود باشيد (و بدون اجازه دست به نبرد نزنيد) در برابر بلاها و مشكلات شكيبا باشيد، دست ها و شمشيرهاى خود را در طريق هواى نفس و آنچه بر زبانتان جارى مى شود به كار نگيريد و نسبت به آنچه خداوند تعجيل آن را لازم ندانسته شتاب نكنيد»; (إلْزَمُوا(1) الاَْرْضَ، وَ اصْبِرُوا عَلَى الْبَلاَءِ. وَ لاَ تُحَرِّكُوا بِأَيْدِيكُمْ وَ سُيُوفِكُمْ فِي هَوَى أَلْسِنَتِكُمْ، وَ لاَ تَسْتَعْجِلُوا بِما لَمْ يُعَجِّلْهُ اللّهُ لَكُمْ).

همان گونه كه گروهى از جهاد فى سبيل الله فرار مى كنند، گروهى به عكس عجله دارند و نابه هنگام طالب جهاد و گاه شهادت در راه خدا هستند. گرچه نيّات اين گروه مقدس است ولى اعمال بدون برنامه و بى موقع به يقين آثار منفى و نادرستى دارد. به همين دليل امام(عليه السلام) از اين كار نهى مى كند.

سپس به صورت دليل چنين مى فرمايد: «زيرا آن كس از شما كه در بستر خويش بميرد ولى معرفت پروردگار خود و رسول او و اهل بيتش را به طور شايسته داشته باشد شهيد از دنيا رفته است. پاداش او بر خداست و ثواب اعمال صالحى را كه قصد آن را داشته مى برد و نيّتش جاى ضربات شمشيرش را مى گيرد»; (فَإِنَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ عَلَى فِرَاشِهِ وَ هُوَ عَلَى مَعْرِفَةِ حَقِّ رَبِّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ مَاتَ شَهِيداً، وَ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّهِ، وَ اسْتَوْجَبَ ثَوَابَ مَا نَوَى مِنْ صَالِحِ عَمَلِهِ، وَ قَامَتِ النِّيَّةُ مَقَامَ إِصْلاَتِهِ(2)لِسَيْفِهِ).

در پايان در جمله اى فشرده مى افزايد: «(بدانيد) هر كارى، وقتى دارد و سرآمدى»; (فاِنَّ لِكُلِّ شَيْء مُدَّةً وَ أَجَلاً).

اين جمله هاى حكيمانه در هر عصر و هر زمان كارآيى دارد و پاسخ خوبى است براى افراد تندرو و وقت ناشناس كه نيّات پاكى دارند و چه بسا عاشق جهاد و شهادتند; ولى زمان مناسب آن را تشخيص نمى دهند. پيوسته بيتابى مى كنند و به رهبر خود فشار مى آورند; ولى رهبر آگاه، تسليم فشارها نمى شود و ميوه را بى موقع نمى چيند; اما آنان را بشارت مى دهد كه خداوند پاداشى را كه مى خواهند به سبب نيّتشان به آنها مى دهد. اگر در ادعاى خود صادق و ايمانشان به مبدأ و معاد و پيامبر(صلى الله عليه وآله) و خاندانش محكم باشد، مشمول ثواب مجاهدان راه خدا و شهيدان مى شوند.

اين سخن نه تنها در مورد جهاد و شهادت، بلكه درباره همه كارهاى خير، صادق است كه بايد به موقع اقدام كرد و در غير موقع، نيّتهاى خالص، كار اعمال صالح را انجام مى دهد.

شبيه همين نكته مهم را در خطبه پنجم با تعبير ديگرى بيان كرده، مى فرمايد: «وَ مُجْتَنِى الثَّمَرَةِ لِغَيْرِ وَقْت ايناعِها كَالزِّارعِ بِغَيْرِ أَرْضِهِ; كسى كه ميوه را پيش از رسيدن بچيند، همانند كسى است كه بذر خود را در زمين نامناسب و شوره زار بپاشد».

اين سخن در عصر و زمان ما نيز صادق است; گروهى براى مبارزه با منافقان داخلى و دشمنان خارجى بيتابى مى كنند و در انتظار زمان مناسب و برنامه ريزى نيستند و يا براى ظهور حضرت مهدى(عليه السلام) و جانفشانى در ركابش سخت بيتابند به همه آنها مى توان گفت اگر پايه هاى ايمان شما محكم و نيّاتتان خالص باشد، خداوند پاداش مجاهدان و شهيدان را به شما عنايت مى كند.

#####

1. «الزموا» از «لزوم» به معناى ملازم و همراه چيزى بودن است و جمله «ألْزِمُوا الاَْرْضَ» به معناى دستور به توقف و عدم حركت است.

2. «اصلات» به معناى شمشير كشيدن است.

#####

▲نكته

▲قيامهاى نابهنگام

در جوامعى كه تحت فشار شديد از سوى دشمن خارجى يا داخلى قرار دارند، گاه كاسه صبر گروهى از مردمى ساده انديش لبريز مى شود و دست به قيامهاى نابه هنگام مى زنند كه نه تنها به شكست مى انجامد، بلكه دشمن را بيدار مى كند و فرصتهاى آينده را نيز بر باد مى دهد. يكى از مشكلات رهبران مدير و مدبر همين گروه ها هستند.

در تاريخ شيعه از اين قيامهاى نابه هنگام، بعد از واقعه كربلا مواردى ديده مى شود كه امامان اهل بيت(عليهم السلام) از آن نهى مى كردند; ولى گاه بعضى از شيعيان مخلص نيز با آنها همراهى مى نمودند.

مسئله مهم اين است كه مبارزه و قيام براى سركوب دشمن شرايط زيادى را مى طلبد كه رهبران مدير و مدبر تلاش مى كنند همه آن شرايط فراهم گردد تا قيام به نتيجه قطعى برسد. اگر ديگران «مو» را مى بينند آنها پيچش «مو» را مى بينند و اگر ساده انديشان «ابرو» را مى بينند آنها به «اشارت ابرو» نگاه مى كنند.

از خطبه بالا استفاده مى شود كه اميرمؤمنان(عليه السلام) با اينكه بزرگ ترين مبارز و مجاهد اسلام بود، گرفتار چنين اشخاص شده بود كه نقطه مقابل، كندروان، بى حال و تنبل قرار داشت، در دو سوى افراط و تفريط.

گاه عشق به شهادت پس از شنيدن آيات و روايات مربوط به مقامات شهدا، افرادى را به پيمودن اين راه دعوت مى كرد; ولى امام در خطبه بالا بهترين راه را به آنها نشان مى دهد و مى فرمايد: «عجله نكنيد، بيتاب نباشيد، هر كار زمان و وقتى دارد و بدانيد اگر مؤمن و مخلص باشيد خدا به نيّات شما همان ثوابى را مى بخشد كه به شهيدان راهش مى دهد».

▲خطبه 191(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يَحْمَدُاللهَ وَ يَثْنى عَلى نَبِيِّهِ وَ يُوصى بِالزُّهْدِ وَ التَّقْوى

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

كه در آن حمد خداوند و ثناى بر پيامبر خدا مى گويد و به زهد و تقوا توصيه مى كند.

#####

1. سند خطبه:

ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود و آمدى در غرر الحكم قسمتهايى از اين خطبه را با تفاوتهايى ذكر مى كنند كه نشان مى دهد از منبع ديگرى جز نهج البلاغه گرفته اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 28)

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در حقيقت از سه بخش تشكيل شده است:

بخش اوّل ناظر به حمد و ثناى الهى، آميخته با ذكر نعمتهاى و بخشى از صفات جمال و جلال اوست. سپس شهادت بر رسالت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) است و توضيح شرايطى كه آن حضرت در آن شرايط براى هدايت مردم مبعوث شده است.

بخش دوم از تقوا و آثار و بركات آن سخن مى گويد و توصيه مى كند كه مردم در همه امور زندگى به اين دستگيره محكم الهى چنگ زنند.

در بخش سوم به دنياپرستى و فريفته زرق و برق آن شدن هشدار مى دهد و به معرفى دنيا و نشان دادن عيوب آن مى پردازد تا همگان بيدار شوند و عبرت گيرند.

▲بخش اوّل

ألْحَمْدُ لِلّهِ الْفَاشِى فِي الْخَلْقِ حَمْدُهُ، وَ الْغَالِبِ جُنْدُهُ، وَ الْمُتَعَالِي جَدُّهُ أَحْمَدُهُ عَلَى نِعَمِهِ التُّؤَامِ، وَ آلاَئِهِ الْعِظَامِ. الَّذِي عَظُمَ حِلْمُهُ فَعَفَا، وَ عَدَلَ فِي كُلِّ مَا قَضَى، وَ عَلِمَ مَا يَمْضِي وَ مَا مَضَى، مُبْتَدِعِ الْخَلاَئِقِ بِعِلْمِهِ، وَ مُنْشِئِهِمْ بِحُكْمِهِ، بِلاَ اقْتِدَاء وَ لاَ تَعْلِيم، وَ لاَ احْتِذَاء لِمِثَالِ صَانِع حَكِيم، وَ لاَ إِصَابَةِ خَطَإ، وَ لاَ حَضْرَةِ مَلاَ.

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، ابْتَعَثَهُ وَ النَّاسُ يَضْرِبُونَ فِي غَمْرَة، وَ يَمُوجُونَ فِي حَيْرَة. قَدْ قَادَتْهُمْ أَزِمَّةُ الْحَيْنِ، وَ اسْتَغْلَقَتْ عَلَى أَفْئِدَتِهِمْ أَقْفَالُ الرَّيْنِ.

### ترجمه

ستايش ويژه خداوندى است كه حمد و ثنايش همه خلايق را فرا گرفته، سپاهش پيروز و مجد و عظمتش متعالى است، او را به سبب نعمتهاى به هم پيوسته و بركات و فيض عظيمش مى ستايم، همان خداوندى كه حلمش عظيم است و به همين دليل (از خطاكاران) در مى گذرد و در آنچه حكم كرده و فرمان داده، دادگر است و از آينده و گذشته با خبر.

خداوندى كه به علم خود، آفريدگان را ابداع كرده و با فرمانش آنها را ايجاد نموده است، بى آنكه (در اين كار) از كسى پيروى كند و يا آموزشى ببيند و يا از نمونه اى كه از آفريننده حكيمى صادر شده باشد، الگو پذيرد و يا خطايى براى او پيش آيد (و از خطاى خود تجربه آموزد) و بى آنكه جمعيّتى حضور داشته باشند (كه با آنها مشورت كند يا از آنان كمك گيرد)، و گواهى مى دهم كه محمّد(صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده اوست، او را زمانى مبعوث كرد كه مردم غرق گناه و جهل بودند و در ميان امواج حيرت و سرگردانى دست و پا مى زدند. افسار هلاكت، آنها را به هر سو مى كشيد و قفل هاى نادانى و گمراهى بر قلب هايشان زده شده بود.

▲شرح و تفسير

▲خلقت بديع خداوند

امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه كه از فصيح ترين خطبه هاى آن حضرت است از حمد خدا آغاز مى كند و او را به سه وصف مى ستايد و عرضه مى دارد: «ستايش ويژه خداوندى است كه حمد و ثنايش همه آفريده ها را فرا گرفته و سپاهش پيروز و مجد و عظمتش متعالى است»; (ألْحَمْدُ لِلّهِ الْفَاشِى(1) فِي الْخَلْقِ حَمْدُهُ، وَ الْغَالِبِ جُنْدُهُ، وَ الْمُتَعَالِي جَدُّهُ).

تعبير به «الْفَاشِى فِي الْخَلْقِ حَمْدُهُ» كه از گستردگى حمد خداوند در ميان همه مخلوقات خبر مى دهد; ممكن است اشاره به اين باشد كه همه اقوام با ايمان او را حمد و ثنا مى گويند و يا اشاره به حمد و سپاسى است كه همه موجودات جهان به ويژه نعمتهاى پروردگار با زبان حال يا زبان قال، حمد و تسبيح او را مى گويند.

پيروز بودن لشكر خدا از آن رو است كه نه تنها فرشتگان الهى بلكه همه عالم سپاه و لشكر خداست و هيچ كس و هيچ چيز تاب مقاومت در برابر آنها را ندارد: (وَللهِِ جُنُودُ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ).(2)

جمله «وَ الْمُتَعَالِي جَدُّهُ» برگرفته از آيه شريفه (وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ رَبِّنَا)(3) است و با توجه به اينكه «جدّ» در اينجا به معناى عظمت است، اشاره به اين است كه عظمت ذات پاك او بسيار متعالى است.(4)

سپس انگشت بر نعمتهاى مادى و معنوى خداوند گذارده و در برابر آنها حمد خدا مى گويد و عرضه مى دارد: «او را به سبب نعمتهاى به هم پيوسته و بركات و فيض عظيمش مى ستايم»; (أَحْمَدُهُ عَلَى نِعَمِهِ التُّؤَامِ(5)، وَ آلاَئِهِ الْعِظَامِ).

با توجه به اينكه «تؤام» (بر وزن غلام) جمع توأم (بر وزن جوهر) به معناى اشيايى است كه همراه با يكديگر است.

اشاره به اين است كه نعمتهاى الهى غالباً نعمتهاى به هم پيوسته است، مثلا نعمت زبان هم وسيله گفتار است و هم عاملى براى هدايت غذا به زير دندان براى جويدن و هم وسيله بسيار مهمى براى فرو بردن غذا و هم چشيدن طعمها و باخبر شدن از سلامت و فساد غذاها و همچنين نعمتهاى بى شمار ديگر و چه زيبا سروده است آن شاعر توانا:

فضل خداى را كه تواند شمار كرد *** يا كيست آن كه شكر يكى از هزار كرد

آن صانع قديم كه بر فرش كائنات *** چندين هزار صورت الوان نگار كرد

بحر آفريد و بر و درختان و آدمى *** خورشيد و ماه و انجم و ليل و نهار كرد

الوان نعمتى كه نشايد سپاس گفت *** اسباب راحتى كه نشايد شمار كرد

از چوب خشك ميوه و در نى شكر نهاد *** و از قطره دانه اى در شاهوار كرد

اجزاى خاك مرده به تأثير آفتاب *** بستان ميوه و چمن و لاله زار كرد

چندين هزار منظر زيبا بيافريد *** تا كيست كو نظر ز سر اعتبار كرد

توحيد گوى او نه بنى آدمند و بس *** هر بلبلى كه زمزمه بر شاخسار كرد

لال است در دهان بلاغت زبان وصف *** از غايت كرم كه نهان و آشكار كرد(6)

ممكن است قرار گرفتن «آلاء» در مقابل «نعم» اشاره به نعمتهاى معنوى در مقابل نعمتهاى مادى باشد. سپس به معرفى خداوندى كه حمد و ستايش او را كرده مى پردازد و او را با پنج وصف مهم ياد مى كند كه هر يك به تنهايى مى تواند انگيزه حمد و ستايش باشد، مى فرمايد: «همان خداوندى كه حلمش عظيم است و به همين دليل (از خطاكاران) در مى گذرد و در آنچه حكم كرده و فرمان داده دادگر است و از آينده و گذشته با خبر، خداوندى كه به علم خود آفريدگان را ابداع كرده، و با حكمش آنها را ايجاد نموده است»; (الَّذِي عَظُمَ حِلْمُهُ فَعَفَا، وَ عَدَلَ فِي كُلِّ مَا قَضَى، وَ عَلِمَ مَا يَمْضِي وَ مَا مَضَى، مُبْتَدِعِ الْخَلاَئِقِ بِعِلْمِهِ، وَ مُنْشِئِهِمْ بِحُكْمِهِ).

اين اوصاف پنجگانه كه از فزونى حلم خداوند آغاز مى شود و به آفرينش خلايق و ابداع كائنات منتهى مى گردد، مهم ترين بخش از صفات خداست كه شامل علم و قدرت و عدالت و لطف و مرحمت است.

آن گاه به اين حقيقت اشاره مى كند كه آفرينش خداوند بدون هيچ گونه سابقه تعلم، تجربه و مشورت است، مى فرمايد: «بى آنكه (در اين كار) از كسى پيروى كند و يا آموزشى ببيند، و يا از نمونه اى كه از آفريننده حكيمى صادر شده باشد الگوپذيرد، يا خطايى براى او پيش آيد (و از خطاى خود تجربه آموزد) و نه جمعيّتى حضور داشته باشند (كه با آنها مشورت كند يا از آنان كمك گيرد»; (بِلاَ اقْتِدَاء وَ لاَ تَعْلِيم، وَ لاَ احْتِذَاء(7) لِمِثَالِ صَانِع حَكِيم، وَ لاَ إِصَابَةِ خَطَإ، وَ لاَ حَضْرَةِ مَلاَ).

در واقع كسى كه در صنعت خود از ديگرى الهام مى پذيرد، ممكن است از يكى از پنج طريق زير باشد:

نخست، از ديگرى تقليد كند، دوم آموزش ببيند، سوم نمونه اى از صنعتگر دانشمندى ببيند و با استفاده از آن به مقصود خود برسد، چهارم از خطاهاى خود تجربه بيندوزد و پنجم گروهى را به مشورت و همكارى دعوت كند; اما خداوند صانع حكيم، خلقتش در همه جا بى سابقه و بى نياز است از همه آنچه در بالا آمده، لذا درباره آفرينش او لفظ ابداع (خلقت بدون سابقه) به كار مى رود.

اين مسئله، فوق العاده اهميّت دارد كه انسانها هر چه مى سازند و هر مصنوعى به وجود مى آورند حتماً نمونه هايى از آن را در جهان آفرينش ديده اند; مثلا مخترعان هواپيما، بى شك از پرندگان الهام فراوان گرفته اند به همين دليل شباهت زيادى در ميان انواع هواپيماها با انواع پرندگان ديده مى شود. در عين حال براى رسيدن به مقصود بايد از علوم و تجارب پيشينيان بهره بگيرند و هميشه در كنار خود آزمايشگاه وسيع و گسترده اى داشته باشند تا خطاهاى خود را از طريق آزمايش برطرف سازند و غالباً براى تكميل كار خود شورا تشكيل مى دهند و از همايشها و كنگره ها استفاده مى كنند، در حالى كه خداوند حكيم در خلقت گسترده و انواع نامحدود مخلوقاتش نياز به هيچ يك از اين امور ندارد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين بخش از خطبه بعد از حمد و ثناى الهى، شهادت به رسالت پيامبر پرداخته و وضع عصر قيام آن حضرت را در چند جمله كوتاه و پرمعنا تشريح مى كند تا اهميّت اين دعوت الهى آشكارتر و ملموس تر شود، مى فرمايد: «و گواهى مى دهم كه (محمّد(صلى الله عليه وآله)) بنده و فرستاده اوست او را زمانى مبعوث كرد كه مردم غرق گناه و جهل بودند و در ميان امواج حيرت و سرگردانى دست و پا مى زدند. افسار هلاكت، آنها را به هر سو مى كشيد و قفلهاى نادانى و گمراهى بر قلبهايشان زده شده بود»; (وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ; ابْتَعَثَهُ وَ النَّاسُ يَضْرِبُونَ فِي غَمْرَة(8)، وَ يَمُوجُونَ فِي حَيْرَة.

قَدْ قَادَتْهُمْ أَزِمَّةُ الْحَيْنِ(9)، وَ اسْتَغْلَقَتْ عَلَى أَفْئِدَتِهِمْ أَقْفَالُ الرَّيْنِ(10)).

امام(عليه السلام) با چند تشبيه گويا وضع مردم را در عصر جاهليّت كاملا ترسيم فرموده است; گاه آنها را به كسى تشبيه مى كند كه در گرداب وحشتناكى افتاده و پيوسته فرياد مى كشد و كمك مى طلبد، و گاه به حيواناتى تشبيه كرده كه زمام آنها به دست افراد فاسد و مفسدى است كه آنان را به سوى پرتگاه مى كشند، و گاه دل هاى آنها را شبيه مخزنى مى داند كه قفل محكمى بر در آن خورده و هيچ علم و دانش و آگاهى و فضيلتى وارد آن نمى شود.

به راستى تا انسان به وضع مردمى كه در عصر جاهليّت مى زيستند از نظر فكرى و عقيدتى و اخلاقى و اجتماعى و سياسى آگاه نشود، به عظمت مقام پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و دعوت او آشنا نخواهد شد، به همين دليل امام در خطبه هاى متعددى از نهج البلاغه با تعبيرهاى بسيار گويا وضع آن زمان را براى نسلهايى كه آن عصر را درك نكرده بودند و يا درك كرده و به فراموشى سپرده بودند، يادآور مى شود از جمله:

در خطبه دوم مى فرمايد: «أرْسَلَهُ بِالدّينِ الْمَشْهُورِ... وَ النّاسُ في فِتَن انْجَزَمَ فيها جَعْلُ الدّينِ...».

در خطبه 26 مى فرمايد : «إنّ اللهَ بَعَثَ مُحَمّداً... وَ أنْتُمْ مَعْشَرُ الْعَرَب فى شَرِّ دين وَ في شَرِّ دار...».

در خطبه 59 مى فرمايد : «بَعَثَهُ وَ النّاسُ ضُلاّلٌ فى حيرَة وَ حاطِبُونَ فى فِتْنَة...» و در خطبه 195 مى خوانيم : «أَرْسَلَهُ وَ أعْلامُ الْهُدى دارِسَةٌ وَ مَناهِجُ الدّينِ طامِسَةٌ...».

هرگاه مجموعه عبارات امام(عليه السلام) را در مجموع اين خطبه ها، كنار هم قرار دهيم، ترسيم بسيار گويايى از وضع زمان جاهليت و مشكلات عظيم مردم آن زمان در مسائل عقيدتى و اجتماعى و اخلاقى در برابر ما مجسّم مى شود و آن گاه به اهميّت اسلام و خدمات رسول خدا در تبديل جامعه جاهلى به جامعه اسلامى پى خواهيم برد.

#####

1. «الفاشى» از ريشه «فشو» بر وزن «كشف» به معناى گسترش يافتن و منتشر شدن گرفته شده است.

2. فتح، آيه 7.

3. جن، آيه 3.

4. اينكه پدر بزرگ را جدّ مى گويند به واسطه بزرگى مقام و سنّ اوست.

5. «تؤام» بر وزن «غلام» جمع «توأم» بر وزن «جوشن» در اصل به معناى فرزند دو قلو است و هر دو را توأمين مى گويند. سپس به هر چيزى كه همراه شىء ديگرى باشد توأم اطلاق شده است و در جمله بالا اشاره به اين نكته است كه نعمتهاى پروردگار به صورت مفرد نيستند، بلكه غالباً گروهى از نعمتها همراه يكديگرند.

6. بوستان سعدى، قسمت توحيد.

7. «احتذا» يعنى هماهنگ شدن از ريشه «حذو» بر وزن «جذب» به معناى هماهنگى گرفته شده است.

8. «غمره» آب فراوانى است كه همه چهره چيزى را مى پوشاند، سپس به معناى هرگونه شدّت ر
فراگير اطلاق شده است.

9. «حين» (با فتح حاء) به معناى مرگ و هلاكت است و به معناى غم و اندوه شديد كه انسان را تا سر حدّ مرگ پيش مى برد نيز استعمال شده است و حين (با كسر حاء) به معناى زمان است. در خطبه بالا با فتح حاء مى باشد.

10. «رين» (با فتح راء) در اصل به معناى زنگارى است كه روى اشياى مختلف مى نشيند. در فارسى آن را زنگ و زنگار مى گويند و معمولا نشانه پوسيدن و ضايع شدن آن فلز يا از بين رفتن شفافيّت و درخشندگى آن است.

#####

▲بخش دوم

عِبَادَاللّهِ! أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللّهِ فَإِنَّهَا حَقُّ اللّهِ عَلَيْكُمْ، وَ الْمُوجِبَةُ عَلَى اللّهِ حَقَّكُمْ، وَ أَنْ تَسْتَعِينُوا عَلَيْهَا بِاللّهِ، وَ تَسْتَعِينُوا بِهَا عَلَى اللّهِ: فَإِنَّ التَّقْوَى فِي الْيَوْمِ الْحِرْزُ وَ الْجُنَّةُ، وَ فِي غَد الطَّرِيقُ إِلَى الْجَنَّةِ. مَسْلَكُهَا وَاضِحٌ، وَ سَالِكُهَا رَابِحٌ، وَ مُسْتَوْدَعُهَا حَافِظٌ. لَمْ تَبْرَحْ عَارِضَةً نَفْسَهَا عَلَى الاُْمَمِ الْمَاضِينَ مِنْكُمْ وَ الْغَابِرِينَ، لِحَاجَتِهِمْ إِلَيْهَا غَداً، إِذَا أَعَادَ اللّهُ مَا أَبْدَى، وَ أَخَذَ مَا أَعْطَى، و َ سَأَلَ عَمَّا أَسْدَى. فَمَا أَقَلَّ مَنْ قَبِلَهَا، وَ حَمَلَهَا حَقَّ حَمْلِهَا! أُولئِكَ الاَْقَلُّونَ عَدَداً، وَهُمْ أَهْلُ صِفَةِ اللّهِ سُبْحَانَهُ إِذْ يَقُولُ: (وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ).

### ترجمه

اى بندگان خدا! شما را به تقوا و پرهيزكارى توصيه مى كنم، زيرا تقوا حق خداوند بر شماست و سبب حق شما بر خداوند نيز مى شود! و نيز توصيه مى كنم كه با استعانت از خداوند به تقوا دست يابيد، زيرا پرهيزگارى، امروز پناهگاه و سپر بلاى شماست و فردا راه رسيدن به بهشت است.

جاده تقوا واضح و روشن و پوينده آن صاحب سود فراوان و امانت دارش (خداوند) حافظ آن است. تقوا همواره خود را به امتهاى پيشين و آينده عرضه داشته و مى دارد، زيرا فرداى قيامت همه به آن نيازمندند، در آن روز كه خدا آنچه را آفريده باز مى گرداند و آنچه را عطا كرده، باز مى ستاند و از همه (صاحبان نعمت) نعمتهايش را بازخواست مى كند (كه با نعمتهاى او چه كردند؟).

اما چقدر كمند كسانى كه تقوا را پذيرا شدند و حق آن را ادا كردند (آرى) آنها عددشان كم و شايسته تمجيد هستند كه خداوند (در قرآن مجيد) درباره آنان فرموده: «اندكى از بندگان من سپاسگزارند».

▲شرح و تفسير

▲تقوا بهترين پناهگاه در دنيا و چراغ راه در قيامت است

اين بخش از كلام امام(عليه السلام) هدف اصلى خطبه را تشكيل مى دهد و آنچه در بخش نخست گذشت در واقع مقدمه و زمينه ساز اين بخش است، زيرا تا ايمان به خدا و نبوت پيامبر اكرم نباشد سخن از تقوا گفتن موضوعى ندارد; نخست مى فرمايد : «اى بندگان خدا شما را به تقوا و پرهيزكارى توصيه مى كنم، زيرا كه تقوا حق خداوند بر شما است و سبب حق شما بر خداوند (نيز) خواهد بود»; (عِبَادَاللّهِ! أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللّهِ فَإِنَّهَا حَقُّ اللّهِ عَلَيْكُمْ، وَ الْمُوجِبَةُ عَلَى اللّهِ حَقَّكُمْ).

اين تعبير درباره تقوا بديع است كه از يك سو حقّ خداست بر بندگان و از سوى ديگر سبب مى شود بندگان بر خداوند حقّى پيدا كنند; اما حق خداست به دليل آنكه نتيجه تقوا همان اطاعت جميع اوامر و نواهى پروردگار است و اطاعت حق خدا بر بندگان است، و اما حق بندگان است، زيرا بر اثر آن استحقاق پاداش خواهند يافت.

بسيارى از شارحان نهج البلاغه تقوا را در اينجا به اطاعت كامل از فرمانهاى خدا تفسير كرده اند در حالى كه تقوا آن خداترسى درونى و پاى بند بودن باطنى به اصولى است كه اثرش اطاعت فرمان خداست; تقوا همان چيزى است كه در مراحل نخستين به صورت عدالت ظاهر مى شود و در مراحل عالى به صورت عصمت، و اينها همه از صفات باطنى است.

كسى كه در برابر اطاعت و گناه بى تفاوت است بى تقواست و آن كس كه پاى بند به اصول الهى و متعهّد به آنهاست، باتقواست و آثار هر دو در اعمال نمايان مى شود. سپس امام براى بدست آوردن اين گوهر گرانبها چنين مى فرمايد:

«شما را توصيه مى كنم كه با استعانت از خداوند به تقوا دست يابيد (كه پيمودن اين راه بى يارى خدا بسيار مشكل است) و به يارى تقوا بر خداوند حق (پاداش) پيدا كنيد»; (وَ أَنْ تَسْتَعِينُوا عَلَيْهَا بِاللّهِ، وَ تَسْتَعِينُوا بِهَا عَلَى اللّهِ).

آرى پيمودن راه تقوا، تقوايى كه بر زندگى انسان احاطه كند، جز به يارى خداوند ميسّر نيست. حتى انبيا و اوليا خود را در اين راه به خدا مى سپردند و از او يارى مى جستند و مى گفتند: «(وَمَا تَوْفِيقِى إِلاَّ بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ) ; توفيق من جز به يارى خدا نيست، بر او توكّل كردم و به سوى او باز مى گردم».(1)

در دعاى پرمعنايى كه بعد از زيارت امام على بن موسى الرضا(عليه السلام) به آن توصيه شده، مى خوانيم: «كُلَّما وَفَّقْتَنى بِخَيْرٌ فَأنْتَ دَليلى عَلَيْهِ وَ طَريقى إلَيْهِ ; هر زمان مرا به كار نيكى دادى تو راهنماى من به سوى آن و نشان دهنده مسير من بودى».(2)

آن گاه امام به دو اثر مهم تقوا به عنوان دليل اشاره كرده، مى فرمايد: «زيرا پرهيزگارى امروز، پناهگاه و سپر بلاى شماست و فردا راه رسيدن به بهشت است»; (فَإِنَّ التَّقْوَى فِي الْيَوْمِ الْحِرْزُ وَ الْجُنَّةُ).

آرى! همه حوادث تلخ فردى و اجتماعى كه زندگى را در كام انسان در اين جهان، ناگوار مى كند بر اثر گناه و خروج از جاده عدل و انصاف است; تقوا سبب مى شود كه انسان در اين جهان از سقوط در پرتگاه گناه و عواقب دردناك آن رهايى يابد و زندگى شيرين توأم با آرامش و سعادت داشته باشد و فرداى قيامت به مقتضاى : «(وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى) ; و زاد و توشه تهيه كنيد كه بهترين زاد و توشه پرهيزكارى است».(3)

راه وصول به بهشت و نعمتهاى بى نظير بهشتى است، آيا گوهرى گرانبهاتر از اين پيدا مى شود كه هم در دنيا حافظ انسان باشد و هم در آخرت نجات دهنده او گردد؟

سپس در ادامه سخن به سه نكته مهم درباره تقوا اشاره مى كند، نخست مى فرمايد: «جاده تقوا واضح و روشن و پوينده آن صاحب سود فراوان و امانتدارش (خداوند) حافظ آن است» (وَ فِي غَد الطَّرِيقُ إِلَى الْجَنَّةِ. مَسْلَكُهَا وَاضِحٌ، وَ سَالِكُهَا رَابِحٌ، وَ مُسْتَوْدَعُهَا حَافِظٌ).

اما واضح بودن جاده تقوا به جهت آن است كه از يك سو با فطرت انسان، كاملا هماهنگ است و از سوى ديگر در عالم تشريع در كتاب و سنّت، مسير اين جاده، تبيين شده است.

اما سود بردن سالك اين راه به جهت آن است كه از يك سو در قيامت به مقتضاى (تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِى نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيّاً)(4) پرهيزكاران را به سوى بهشت دعوت مى كند و از سوى ديگر در دنيا صاحب آن را از آلودگيها و پستيها و زندگى تاريك و ظلمانى رهايى مى بخشد و او را آبرومند و سربلند و مورد احترام قرار مى دهد.

اما حافظ بودن نگاهدارنده آن (بنابر اينكه «مستودع» را به معناى اسم مفعولى بگيريم) به سبب آن است كه خداوند اجر و پاداش پرهيزكاران را بر عهده گرفته، بنابراين امانت آنها نزد خدا محفوظ است و فرشتگان الهى نيز حافظ اعمال پرهيزگارانند، و اگر «مستودع» را به معناى اسم مكان (مخزن و جايگاه) بدانيم جايگاه تقوا قلب انسان است كه آن را به خوبى حفظ مى كند و از آن مراقبت مى نمايد. بعضى نيز «حافظ» را به معناى محفوظ گرفته اند، بنابراين مفهوم جمله اين مى شود كه پرهيزكاران در سايه تقوا محفوظ اند.

نكته دومى كه امام به آن اشاره مى كند، اين است كه تقوا حقيقتى است پايدار كه محدود به زمان و مكانى نبوده و نخواهد بود، مى فرمايد: «تقوا همواره خود را به امت هاى پيشين و آينده عرضه داشته و مى دارد، زيرا فرداى قيامت همه به آن نيازمندند; در آن روز كه خدا آنچه را كه آفريده باز مى گرداند و آنچه را عطا كرده، باز مى ستاند و از همه نعمت هايش (صاحبان نعمت را) بازخواست مى كند (كه با نعمت هاى او چه كردند؟)»; (لَمْ تَبْرَحْ(5) عَارِضَةً نَفْسَهَا عَلَى الاُْمَمِ الْمَاضِينَ مِنْكُمْ وَ الْغَابِرِينَ،(6) لِحَاجَتِهِمْ إِلَيْهَا غَداً، إِذَا أَعَادَ اللّهُ مَا أَبْدَى، وَ أَخَذَ مَا أَعْطَى، و َ سَأَلَ عَمَّا أَسْدَى(7)).

آرى تقوا همچون قصر زيبا، باشكوه و آرام بخشى است كه همگان را به سوى خود فرا مى خواند و در برابر ديدگان همه انسانها بوده و خواهد بود و همه كتب آسمانى و انبيا و اولياى الهى به سوى آن دعوت كرده اند. قرآن مجيد مى گويد: «(وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللهَ) ; ما به كسانى كه پيش از شما كتاب آسمانى به آنها داده شده بود سفارش كرديم به شما نيز سفارش مى كنيم كه تقواى الهى پيشه كنيد».(8)

امام(عليه السلام) در سومين نكته مى فرمايد: «اما چه كم هستند كسانى كه تقوا را پذيرا شدند و حق آن را ادا كردند (آرى) آنها عددشان كم و شايسته توصيفى هستند كه خداوند (در قرآن مجيد) مى فرمايد: اندكى از بندگان من سپاسگزارند»; (فَمَا أَقَلَّ مَنْ قَبِلَهَا، وَ حَمَلَهَا حَقَّ حَمْلِهَا! أُولئِكَ الاَْقَلُّونَ عَدَداً، وَهُمْ أَهْلُ صِفَةِ اللّهِ سُبْحَانَهُ إِذْ يَقُولُ: (وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ)(9)).

امّا چرا تقوا با آن همه اهميّتى كه دارد طالبانش كم است؟ پاسخ اين سؤال چندان پيچيده نيست، زيرا تقوا مخالف هواى نفس است و گام برداشتن بر خلاف هواى نفس كار آسانى نيست. جاده تقوا بسيار پر سنگلاخ و پر فراز و نشيب است، هر چند پايانى لذت بخش دارد; ولى جاده هواى نفس، اما صاف و لذت بخش; اما پايانش بسيار دردناك است.

در حديثى مى خوانيم هنگامى كه خداوند بهشت را آفريد به جبرئيل فرمود نگاهى به آن بيفكن. هنگامى كه جبرئيل مناظر زيباى بهشت را ديد عرض كرد پروردگارا «لا يَتْرُكُها أحَدٌ إلاّ دَخَلَها; هيچ كس نيست كه بهشت را رها سازد و وارد آن نشود»; اما هنگامى كه خداوند آن را در لابه لاى ناراحتيها (و مخالفت هواى نفس) پيچيد، فرمود نگاهى به آن بيفكن، چون جبرئيل به آن نگاه كرد عرض كرد: «يا رَبّ أخْشى أنْ لا يَدْخُلَها أَحَدٌ; پروردگارا از اين مى ترسم كه هيچ كس وارد آن نشود». هنگامى كه دوزخ را آفريد به جبرئيل فرمود: نگاهى به آن بيفكن، چون كه جبرئيل به آن منظره وحشتناك نگاه كرد عرض كرد: «يا رَبِّ لا يَدْخُلُها أحَدٌ; پروردگارا هيچ كس به سراغ آن نخواهد آمد» اما هنگامى كه خداوند آن را در لابه لاى شهوات پيچيد فرمود نگاهى به آن بيفكن. وقتى كه جبرئيل به آن نگاه كرد عرض كرد: «يا رَبِّ أخْشى أنْ يَدْخُلَها كُلُّ أحَد; پروردگارا از آن مى ترسم كه همه وارد آن شوند».(10)

اين حديث پر معنا در واقع شرحى است بر حديث فشرده اى كه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)و اميرالمؤمنين(عليه السلام) نقل شده است: «حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكارِهِ وَ حُفَّتِ النّارُ بِالشَّهَواتِ».(11)

#####

1. هود، آيه 88 .اين سخن از زبان شعيب در برابر قوم سركش او در قرآن نقل شده است.

2. بحارالانوار، جلد 99، صفحه 55.

3. بقره، آيه 197.

4. مريم، آيه 63.

5. «لم تبرح» از ريشه «برح» به معناى دور شدن و كنار رفتن گرفته شده و هنگامى كه با كلمه نفى همراه مى شود، معناى اثبات را مى رساند.

6. «غابرين» جمع «غابر» از غبور، بر وزن «عبور» گرفته شده كه به معناى باقى ماندن چيزى است، بنابراين «غابرين» يعنى بازماندگان.

7. «اَسْدى» از ريشه «سَدى» بر وزن «عبا» به معناى نيكى كردن گرفته شده است.

8. نساء، آيه 131.

9. سبأ، آيه 13 .

10. بحارالانوار، جلد 68، صفحه 72.

11. همان مدرك و نهج البلاغه، خطبه 176.

▲بخش سوم

فَأَهْطِعُوا بِأَسْمَاعِكُمْ إِلَيْهَا، وَ أَلظُّوا بِجِدِّكُمْ عَلَيْهَا، وَ اعْتَاضُوهَا مِنْ كُلِّ سَلَف خَلَفاً، وَ مِنْ كُلِّ مُخَالِف مُوَافِقاً. أَيْقِظُوا بِهَا نَوْمَكُمْ، وَ اقْطَعُوا بِهَا يَوْمَكُمْ، وَ أَشْعِرُوهَا قُلُوبَكُمْ، وَ ارْحَضُوا بِهَا ذُنُوبَكُمْ، وَ دَاوُوا بِهَا الاَْسْقَامَ، وَ بَادِرُوا بِهَا الْحِمَامَ، وَ اعْتَبِرُوا بِمَنْ أَضَاعَهَا، وَ لاَ يَعْتَبِرَنَّ بِكُمْ مَنْ أَطَاعَهَا. أَلاَ فَصُونُوهَا وَ تَصَوَّنُوا بِهَا، وَ كُونُوا عَنِ الدُّنْيَا نُزَّاهاً، وَ إِلَى الاْخِرَةِ وُلاَّهاً. وَ لاَتَضَعُوا مَنْ رَفَعَتْهُ التَّقْوَى، وَ لاَ تَرْفَعُوا مَنْ رَفَعَتْهُ الدُّنْيا. وَ لاَ تَشِيمُوا بَارِقَهَا، وَ لاَتَسْمَعُوا نَاطِقَهَا، وَ لاَ تُجِيبُوا نَاعِقَهَا وَ لاَ تَسْتَضِيئُوا بِإِشْرَاقِهَا، وَ لاَ تُفْتَنُوا بِأَعْلاَقِهَا، فَإِنَّ بَرْقَهَا خَالِبٌ، وَ نُطْقَهَا كاذِبٌ، وَ أَمْوَالَهَا مَحْرُوبَةٌ، وَ أَعْلاَقَهَا مَسْلُوبَةٌ. أَلاَ وَ هِيَ الْمُتَصَدِّيَةُ الْعَنُونُ، وَ الْجَامِحَةُ الْحَرُونُ، وَ الْمَائِنَةُ الْخَؤُونُ، وَ الْجَحُودُ الْكَنُودُ، وَ الْعَنُودُ الصَّدُودُ، وَ الْحَيُودُ الْمَيُودُ.

### ترجمه

گوش جان خود را براى شنيدن نداى تقوا باز كنيد، و با جديّت براى به دست آوردن آن تلاش نماييد، تقوا را به جاى آنچه از دست رفته است قرار دهيد، و آن را در عوض هر كار مخالفى (كه انجام مى داديد) پذيرا شويد، خواب خود را با تقوا به بيدارى مبدّل سازيد و روز خود را با آن طى كنيد، قلوب خود را با آن همراه نماييد، گناهان خويش را با آن شستشو دهيد و بيمارى جان و دل را با آن مداوا كنيد.

به وسيله تقوا بر مرگ خود پيشى گيريد. (و با آن آماده سفر آخرت شويد) از كسانى كه تقوا را بر باد دادند (و گرفتار انواع بدبختيها شدند) عبرت بگيريد. مبادا مطيعان تقوا از بى تقوايى شما عبرت گيرند. به هوش باشيد! تقوا را حفظ كنيد و خويشتن را نيز در پرتو آن محافظت نماييد. در برابر زرق و برق دنيا خويشتن دار، و نسبت به آخرت دلباخته و مشتاق باشيد.

آن كس را كه تقوا او را بلند مرتبه ساخته، خوار مشمريد و آن كس كه دنيا عزيزش كرده، ارجمند ندانيد. به زرق و برق دنيا چشم ندوزيد و به سخن كسى كه شما را به آن ترغيب مى كند گوش فرا ندهيد و به ندايش پاسخ مگوييد.

از درخشندگى ظاهريش روشنايى مخواهيد و فريفته اشياى به ظاهر نفيس آن نگرديد، زيرا رزق و برقش نيرنگ و سخنش دروغ و اموال گران قيمتش غارت شده و متاعش به سرقت رفته است.

آگاه باشيد دنيا همچون زن هرزه عشوه گر و خودنمايى است كه مردم را به سوى خود فرا مى خواند و يا همچون حيوان سركشى است كه صاحبش را از خود مى راند، دروغگويى است پر خيانت، ناسپاسى است حق نشناس و دشمنى است باز دارنده و پشت كننده اى است مضطرب و نگران!

▲شرح و تفسير

▲نداى بيدارگر تقوا را بشنويد

امام على(عليه السلام) در اين بخش از خطبه بحث گسترده و عميقى درباره آثار تقوا براى انسانهاى بيدار دل بيان فرموده است و در دوازده جمله كوتاه و پر معنا ابعاد مختلف آن را به نمايش گذارده است:

نخست مى فرمايد: «گوش جان خود را براى شنيدن نداى تقوا باز كنيد، و با جديت براى به دست آوردن آن تلاش نماييد، تقوا را به جاى آنچه از دست رفته است قرار دهيد. و آن را در عوض هر كار مخالفى (كه انجام مى داديد) پذيرا شويد»; (فَأَهْطِعُوا(1)بِأَسْمَاعِكُمْ إِلَيْهَا، وَ أَلِظُّوا(2) بِجِدِّكُمْ عَلَيْهَا، وَ اعْتَاضُوهَا مِنْ كُلِّ سَلَف خَلَفاً، وَ مِنْ كُلِّ مُخَالِف مُوَافِقاً).

گويى تقوا همه انسانها را به سوى خود فرا مى خواند و آثار نيك خود را براى همگان تشريح مى كند، لذا امام مى فرمايد : به سرعت گوش خود را به دعوت تقوا بسپاريد و به دنبال آن برخيزيد و به تهيه مقدمات آن بپردازيد و اگر تقوا داشته باشيد از دست رفتن سرمايه هاى دنيا غمى ندارد و تقوا در برابر مخالفان مدافع شماست.

واژه «مخالف» در اينجا ممكن است اشاره به گناهان پيشينى باشد كه آثار آن با تقوا برچيده مى شود و يا منظور دشمنان و مخالفان انسان باشد، زيرا خداوند وعده پيروزى به پرهيزگاران داده است همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: «(إِنَّ اللهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَواْ وَالَّذِينَ هُمْ مُّحْسِنُونَ); خداوند با پرهيزكاران و نيكوكاران است».(3) و نيز مى فرمايد: «(وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً); هر گاه شكيبايى و تقوا پيشه كنيد مكر مخالفان به شما نمى رسد».(4)

سپس در شش جمله ديگر مى افزايد : «خواب خود را با تقوا به بيدارى مبدّل سازيد، و روز خود را با آن طى كنيد، قلوب خود را با آن همراه نماييد، گناهان خويش را با آن شستشو دهيد، و بيماريهاى جان و دل را با آن مداوا كنيد»; (اَيْقِظُوا بِهَا نَوْمَكُمْ وَ اَقْطَعُوا بِهَا يَوْمَكُمْ، وَ أَشْعِرُوهَا قُلُوبَكُمْ، وَ ارْحَضُوا(5) بِهَا ذُنُوبَكُمْ، وَ دَاوُوا بِهَا الاَْسْقَامَ).

جمله «أَيْقِظُوا بِها نَوْمَكُمْ» ممكن است اشاره به خواب معمولى باشد; يعنى در پرتو تقوا پاسى از شب را بيدار باشيد و با خدا راز و نياز كنيد. (در مقابل وَ اقْطَعُوا بِها يَوْمَكُمْ) اين احتمال داده شده كه مراد بيدار شدن از خواب غفلت به سبب تقواست. جمله «اَشْعِرُوها قُلُوبكم» (با توجه به اينكه شعار لباس زيرين است) ممكن است به اين اشاره باشد كه دل خود را با تقوا نورانى كنيد و يا تقوا را شعار و علامت خويش قرار دهيد و يا دلهاى خود را با تقوا بيدار سازيد. (چنانچه «اشعروا» از ريشه شعور باشد).

جمله «دَاوُوا بِهَا الاَْسْقَامَ» دردهاى اجتماعى است كه به واسطه تقوا درمان مى شوند.

در نهمين تا دوازدهمين جمله ها مى فرمايد: «به وسيله تقوا بر مرگ خود پيشى گيريد. (و با آن آماده سفر آخرت شويد) از كسانى كه تقوا را بر باد دادند (و گرفتار انواع بدبختى ها شدند) عبرت بگيريد، مبادا مطيعان تقوا از بى تقوايى شما عبرت گيرند! (و زندگى شما عبرتى براى آنان گردد) به هوش باشيد! تقوا را حفظ كنيد و خويشتن را نيز در پرتو آن محافظت نماييد»; (وَ بَادِرُوا بِهَا الْحِمَامَ(6)، وَاعْتَبِرُوا بِمَنْ أَضَاعَهَا، وَ لاَ يَعْتَبِرَنَّ بِكُمْ مَنْ أَطَاعَهَا. أَلاَ فَصُونُوهَا وَ تَصَوَّنُوا(7) بِها).

قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «(سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَة مِّنْ رَّبِّكُمْ وَجَنَّة عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالاَْرْضِ); به پيش تازيد براى رسيدن به مغفرت پروردگارتان و بهشتى كه پهنه آن مانند پهنه آسمان و زمين است».(8)

در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ); لباس پرهيزكارى لباس خوبى است».(9) آرى لباس تقوا را بايد حفظ كرد و با لباس تقوا نيز بايد مصون و محفوظ بود.

جمله «و اعتبروا...» اشاره به اين است كه نتيجه بى تقواييها در همين زندگى دنيا در برابر چشمان شماست; هم با چشم مى بينيد و هم در تاريخ مى خوانيد كه افراد و جوامع بشرى بر اثر بى تقواييها به چه سرنوشت شوم و دردناكى گرفتار شدند. شما از آنان عبرت گيريد و نگذاريد ديگران از شما عبرت گيرند.

قرآن مجيد بعد از اينكه داستان يوسف و برادران و همسر عزيز مصر و مشكلاتى كه بر اثر بى تقوايى دامن گروهى را گرفت و آثار پر بركتى را كه از تقوا عايد يوسف(عليه السلام) شد بيان مى كند و مى فرمايد: «(لَقَدْ كَانَ فِى قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِّوْلِى الاَْلْبَابِ); به يقين در سر گذشت آنها درس عبرتى براى صاحبان انديشه است».(10)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به بيان عواقب سوء دنيا پرستى مى پردازد كه از شاخه هاى بى تقوايى است و در ضمن نُه جمله كوتاه، دستوراتى درباره برحذر شدن از دنياى فريبنده بيان كرده، چنين مى فرمايد: «در برابر زرق و برق دنيا خويشتن دار، و نسبت به آخرت دلباخته و مشتاق باشيد. آن كس كه تقوا او را بلند مرتبه ساخته، خوار مشمريد و آن كس كه دنيا عزيزش كرده ارجمند ندانيد. به زرق و برق دنيا چشم ندوزيد و به سخن كسى كه شما را ترغيب به آن مى كند گوش فرا ندهيد و به ندايش پاسخ مگوييد. از درخشندگى ظاهريش روشنايى مخواهيد و فريفته اشياى (به ظاهر) نفيس آن نگرديد»; (وَ كُونُوا عَنِ الدُّنْيَا نُزَّاهاً(11)، وَ إِلَى الاْخِرَةِ وُلاَّهاً(12). وَ لاَتَضَعُوا مَنْ رَفَعَتْهُ التَّقْوَى، وَ لاَ تَرْفَعُوا مَنْ رَفَعَتْهُ الدُّنْيا. وَ لاَ تَشِيمُوا(13) بَارِقَهَا(14) وَ لاَتَسْمَعُوا نَاطِقَهَا، وَ لاَ تُجِيبُوا نَاعِقَهَا(15). وَ لاَ تَسْتَضِيئُوا بِإِشْرَاقِهَا، وَ لاَ تُفْتَنُو بِأَعْلاَقِهَا(16)).

در واقع امام(عليه السلام) در اين عبارت پر معنا طرق نفوذ دنيا را در فكر و جان انسانها مورد توجّه قرار داده و درباره همه آنها هشدار مى دهد; دورى از زرق و برق دنيا، عشق به آخرت، حمايت از پرهيزگاران، بى اعتنايى به مقامات دنياپرستان، چشم ندوختن به اموال و ثروتها و كاخها و زينتهاى ظاهرى، گوش ندادن به وسوسه هاى دنيا پرستان، دست ردّ به سينه آنها گذاشتن، فريب درخشش ظاهرى دنيا را نخوردن و به امورى كه مورد علاقه صاحبان زر و زور است، دل نبستن.

به يقين هر كس اين هشدارهاى نه گانه را به كار ببندد در دام شيطان و دنياپرستان نخواهد افتاد.

سپس امام على(عليه السلام) به بيان دليلهاى روشنى براى هشدارهاى بالا پرداخته، چنين ادامه مى دهد: «زيرا رزق و برقش نيرنگ و سخنش دروغ و اموال گران قيمتش غارت شده، و متاعش به سرقت رفته است!»; (فَإِنَّ بَرْقَهَا خَالِبٌ(17)، وَ نُطْقَهَا كاذِبٌ، وَ أَمْوَالَهَا مَحْرُوبَةٌ(18)، وَ أَعْلاَقَهَا مَسْلُوبَةٌ).

در واقع واقع هر يك از اين دلايل چهارگانه اشاره به بخشى از تعبيرات گذشته است:

فريبنده بودن زرق و برق دنيا به جهت آن است كه دوام و بقايى ندارد و دروغ بودن سخنانش به دليل اين است كه با هيچ كس در هيچ زمان وفا نكرده است. غارت شده بودن اموالش به جهت اين است كه پيوسته دنياپرستان آن را از دست يكديگر غارت مى كنند و به سرقت رفته بودنش از آن روست كه هر مال ظاهراً نفيسى كه در دست كسى است فرد دنياپرستى چشم به آن دوخته و در فرصت مناسب آن را مى ربايد.

آن گاه بار ديگر امام به همه مخاطبان خويش هشدار مى دهد و با ذكر شش وصف ديگر از اوصاف رذيله دنيا همگان را از گرفتار شدن در دام آن بر حذر مى دارد و مى فرمايد: «آگاه باشيد دنيا همچون زن هرزه عشوه گر و خودنمايى است كه مردم را به سوى خود فرا مى خواند و يا همچون حيوان سركشى صاحبش را از خود مى راند، دروغگويى است پر خيانت، ناسپاسى است حق نشناس و دشمنى است باز دارنده و پشت كننده اى است مضطرب و نگران»; (أَلاَ وَ هِيَ الْمُتَصَدِّيَةُ(19) الْعَنُونُ(20)، وَ الْجَامِحَةُ(21) الْحَرُونُ(22)، وَ الْمَائِنَةُ(23) الْخَؤُونُ(24)، وَ الْجَحُودُ الْكَنُودُ(25)، وَ الْعَنُودُ الصَّدُودُ(26)، وَ الْحَيُودُ(27)الْمَيُودُ(28)).

#####

1. «اهطعوا» از ريشه «هطوع»بر وزن «طلوع» به معناى به سرعت به سراغ چيزى رفتن گرفته شده است.

2. «الظوا» از ريشه «لظّ» بر وزن «خطّ» به معناى ملازم چيزى بودن مشتق شده است.

3. نحل، آيه 128.

4. آل عمران، آيه 120.

5. «ارحضوا» از «رحض» بر وزن «محض» به معناى شستشو دادن است.

6. «حمام» (به كسر حاء) به معناى مرگ است.

7. «تصّونوا» از ريشه «صون» بر وزن «قوم» به معناى حفظ كردن گرفته شده و «تصوّن» يعنى خويشتن را حفظ نمودن.

8. حديد، آيه 21.

9. اعراف، آيه 26.

10. يوسف، آيه 111.

11. «نزاه» جمع «نازه» به معناى عفيف النفس و خويشتن دار است.

12. «ولاه» جمع «واله» به معناى مشتاق و شيداست.

13. «لا تشيموا» از ريشه «شيم» بر وزن «غيب» به معناى چشم به چيزى دوختن، گرفته شده است.

14. «بارق» ابرى است كه از آن برق مى جهد و به معناى شمشيرى درخشان نيز آمده است.

15. «ناعق» از ريشه «نعق» بر وزن «برق» به معناى بانگ زدن بر حيوانات است سپس به هر بانگ زدنى اطلاق شده است.

16. «اعلاق» جمع «علقه» بر وزن «فتنه» به معناى شىء نفيس و پر ارزش است (هر چند جنبه ظاهرى داشته باشد) و از ريشه «علاقه» گرفته شده، زيرا اشياى نفيس سبب تعلّق قلب به آنها مى شود.

17. «خاطب» به معناى فريبنده از «خلابه» به كسر خاء به معناى فريب دادن گرفته شده است.

18. «محروبه» به معناى غارت شده از «حرب» به معناى جنگ كه سبب غارت مى شود، گرفته شده است.

19. «متصديه» به معناى زنى است كه خود را به مردان عرضه مى دارد كه به زن بدكاره تفسير مى شود، از ريشه «تصدّى» به معناى عرضه كردن گرفته شده است.

20. «عنون» از ريشه «عنّ» بر وزن «ظنّ» به معناى خودنمايى گرفته شده است.

21. «جامحه» به معناى چموش و سركش از «جموح» بر وزن «فتوح» گرفته شده است.

22. «حرون» نيز به معناى سركش است، با اين تفاوت كه «جموح» حيوانى است كه بدون كنترل به هر طرف مى رود و «عنون» حيوانى است كه سركشى مى كند و مى ايستد و قدم از قدم بر نمى دارد.

23. «مائنه» يعنى دروغگو از ريشه «مين» بر وزن «عين» به معناى كذب گرفته شده است.

24. «خؤون» به معناى خيانتگر از ريشه خيانت است.

25. «كنود» يعنى ناسپاس و بخيل. در اصل به زمينى مى گويند كه چيزى از آن نمى رويد.

26. «صدود» يعنى اعتراض كننده و باز دارنده. از ريشه «صدّ» گرفته شده كه در دو معنا استعمال مى شود: اعراض و منع.

27. «حيود» به معناى گريزان و پشت كننده، از «حيد» بر وزن «صيد» گرفته شده است.

28. «ميود» به معناى منحرق و مضطرب از ريشه «ميدان» بر وزن «ضربان» به معناى تزلزل و اضطراب و انحراف گرفته شده است.

#####

▲بخش چهارم

حَالُهَا انْتِقَالٌ، وَ وَطْأَتُهَا زِلْزَالٌ، وَ عِزُّهَا ذُلٌّ، وَجِدُّهَا هَزْلٌ، وَ عُلْوُهَا سُفْلٌ. دَارُ حَرَب وَ سَلَب، وَ نَهْب وَ عَطَب. أَهْلُهَا عَلَى سَاق وَ سِيَاق، وَ لَحَاق وَ فِرَاق. قَدْ تَحَيَّرَتْ مَذَاهِبُهَا، وَ أَعْجَزَتْ مَهَارِبُهَا، وَ خَابَتْ مَطَالِبُهَا; فَأَسْلَمَتْهُمُ الْمَعَاقِلُ، وَ لَفَظَتْهُمُ الْمَنَازِلُ، وَ أَعْيَتْهُمُ الْمَحَاوِلُ: فَمِنْ نَاج مَعْقُور، وَ لَحْم مَجْزُور، وَ شِلْو مَذْبُوح، وَ دَم مَسْفُوح، وَ عَاضٍّ عَلَى يَدَيْهِ، وَ صَافِق بِكَفَّيْهِ، وَ مُرْتَفِق بِخَدَّيْهِ، وَ زَار عَلَى رَأْيِهِ، وَ رَاجِع عَنْ عَزْمِهِ; وَ قَدْ أَدْبَرَتِ الْحِيلَةُ، وَ أَقْبَلَتِ الْغِيلَةُ، (وَلاَتَ حِينَ مَنَاص) هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ! قَدْ فَاتَ مَا فَاتَ، وَ ذَهَبَ مَا ذَهَبَ، وَ مَضَتِ الدُّنْيَا لِحَالِ بَالِهَا، (فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَآءُ وَ الاَْرْضُ وَ مَا كَانُوا مُنْظَرِينَ).

### ترجمه

حال دنيا دگرگونى (دائمى)است و گامهاى محكمش لرزان، عزّتش ذلّت، برنامه هاى جدى اش شوخى و بلندى اش عين سقوط است.

دنيا سراى غارت و دزدى و ربودن (اموال و مقامات يكديگر) و تباهى و هلاكت است و اهل آن همواره آماده حركت (به سوى پايان زندگى) و پيوستن (به پيشينيان) و جدايى (از دوستان و عزيزان) هستند.

راههايش حيرت زا، گريزگاههايش ضعيف و مقاصدش يأس آور و نوميدى زاست (هنگامى كه فرمان مرگ دنياپرستان صادر مى شود) دژهاى محكم صاحبان خود را تسليم مى كنند و خانه هايشان آنان را بيرون مى افكنند و تدبيرشان آنها را خسته و ناكام مى سازد. در اين حال آنها يا نجات يافته اى مجروحند يا مرده اى پاره پاره، يا سر از تن جدا شده، يا غرق به خون، يا پشيمانى كه هر دو دستش را به دندان مى گزد، يا حسرتمندى مندى كه دستها را به هم مى سايد، يا حيرت زده اى كه سر را به روى دستها تكيه داده (و به فكر فرو رفته) يا پشيمانى كه بر اشتباهات خويش تأسف مى خورد (و خود را شايسته سرزنش مى بيند) و يا از تصميم برگشته اى (كه راه چاره را در برابر خويش مسدود مى بيند. آرى!) اين در حالى است كه راه چاره بسته شده، حوادث غافلگير كننده فرا رسيده «و هنگام فرار و نجات نيست». هيهات هيهات! (در اين هنگام كار از كار گذشته) آنچه بايد از دست برود از دست رفته، گذشته ها گذشته و دنيا همچنان به راه خود ادامه مى دهد (و كسى از آنان ياد نمى كند) «نه آسمان بر آنها گريست و نه زمين، و نه به آنها مهلتى داده شد!».

▲شرح و تفسير

▲سرنوشت دنيا و دنياپرستان

با توجه به اينكه حبّ دنيا و دلبستگى شديد به امور مادّى سرچشمه انواع گناهان و جنايات و خلافكاريهاست و با توجّه به اينكه در عصر امام به موجب فتوحات اسلامى، ثروت زيادى در كشور اسلام فراهم شده بود و عدّه اى غرق ناز و نعمت بودند، امام بارها در خطبه هايش مردم را از دنياپرستى نهى مى كند و با تعبيراتى كه در كلام ديگرى، نظير آن ديده نشده است آثار زشت دنياپرستى را بر ملا مى سازد، لذا در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) نخستبا پنج جمله كوتاه بر بى اعتبار بودن مواهب مادى تأكيد مى كند و مى فرمايد: «حال دنيا دگرگونى (دائمى)است و گامهاى محكمش لرزان، عزّتش ذلّت، برنامه هاى جدى اش شوخى، و بلندى اش عين سقوط است»; (حَالُهَا انْتِقَالٌ، وَ وَطْأَتُهَا زِلْزَالٌ، وَ عِزُّهَا ذُلٌّ، وَجِدُّهَا هَزْلٌ، وَ عُلْوُهَا سُفْلٌ(1)).

اما دگرگونى حال دنيا بر كسى پوشيده نيست چه بسا شبانگاه، بر تخت قدرت نشسته و قصد كشور گشايى دارد; ولى سحرگاه نه تن سر و نه سر تاج دارد! با يك گردش چرخ نيلوفرى نيرومندان سقوط مى كنند و ضعيفان به قدرت مى رسند و عزيزان ديروز ذليلان امروز مى گردند.

اما متزلزل بودن گامهاى آن به آن علت است كه قرارگاه انسان در اين جهان دائماً متزلزل است بر هر چيز تكيه كند ـ مال، ثروت، جوانى وسلامتى ـ همه امورى متزلزلند. و امّا اينكه عزّتش عين ذلّت است، بعضى از شارحان آن را به اين معنا تفسير كرده اند كه عزّت هاى مادى و نامشروع سبب ذلّت در آخرت است و بعضى گفته اند: سبب دورى از خدا در همين دنياست; ولى تفسير روشن تر آن است كه عزّتهاى مادّى سبب وابستگيهاى شديد مى شود، وابستگيهايى كه او را به ذلت مى كشاند و براى حفظ آن بايد در مقابل هر كس و ناكس سر فرود آورد.

اما اينكه جدّ آن هزل و شوخى است علت آن ناپايدارى و سرعت زوال و عدم استقرار است و بلندى اش پستى است از اين رو كه افراد بلند مقام براى حفظ قدرت خويش تن به پستيهاى فراوانى مى دهند و از افراد آلوده و كثيف براى حفظ قدرت خود بهره مى گيرند.

سپس با دو صف ديگر، اين مطلب را كامل تر مى سازد و مى فرمايد: «دنيا سراى غارت و دزدى و ربودن (اموال و مقامات يكديگر) و تباه شدن و هلاكت است و اهل آن پيوسته آماده حال حركت (به سوى مرگ) و پيوستن (به پيشينيان) و جدايى (از دوستان و عزيزان) هستند»; (دَارُ حَرَب وَ سَلَب، وَ نَهْب وَ عَطَب. أَهْلُهَا عَلَى سَاق وَ سِيَاق(2)، وَ لَحَاق وَ فِرَاق(3)).

واژه «حَرَب وَ سَلْب، وَ نَهْب» هر چند همه به معناى غارت كردن و بردن اموال كسى است; ولى به نظر مى رسد در ميان آنها تفاوت دقيقى است «حَرَب» آن است كه همه اموال كسى را ببرند، زيرا در لغت به عنوان «اَخْذُ جَميعِ مالِهِ» تفسير شده است; ولى «سلب» غالباً به معناى بردن لباس افراد و آنچه در دست دارند تفسير شده است و لذا در حديث داريم: «مَنْ قَتَلَ قَتيلا فَلَهُ سَلَبُهُ; كسى كه در ميدان جنگ فردى را به قتل برساند لباس و سلاحش از آن اوست».(4)

و اما «نَهْب» كه در لغت به معناى غنيمت گرفتن و غارت كردن آمده است ممكن است اشاره به غارتهاى گروهى و دسته جمعى باشد، بنابراين معناى كلام امام(عليه السلام) اين مى شود كه: دنيا گاه تمام هستى انسان را مى برد و گاه بخشى از آن را و گاه گروهى از غارتگران به عناوين مختلف بر سر كار مى آيند و اموال گروههايى از مردم را به غارت مى برند.

آرى، به راستى دنيا ـ اگر خوب دقت كنيم ـ ميدان كارزارى است كه غارتگران در آن به جان هم افتاده اند و غارت در اشكال مختلف آن صورت مى گيرد و سرانجامش «عطب» يعنى هلاكت و نابودى است و اينها همه در حالى است كه همه انسانها در آستانه سفر، به جهان ديگر قرار دارند و كسى از فرداى خود با خبر نيست. سپس امام(عليه السلام) در سه جمله ديگر به بخش ديگرى از مشكلات و معايب دنيا اشاره كرده مى فرمايد: «راههايش حيرت زا، گريزگاههايش ناتوان كننده و مقاصدش يأس آور و نوميدى زاست»; (قَدْ تَحَيَّرَتْ مَذَاهِبُهَا، وَ أَعْجَزَتْ مَهَارِبُهَا(5)، وَ خَابَتْ مَطَالِبُهَا).

اشاره به اينكه انسانهاى بيدار هر گاه بخواهند از مشكلات آن نجات و رهايى يابند آن هم كار آسانى نيست. تشخيص دادن راه فرار در آن بسيار مشكل و پيدا كردن گريزگاه بسيار پيچيده است.

اين مسئله را ما با تجربه دريافته ايم كه افراد هنگامى كه گرفتار دنيا مى شوند سپس بيدار مى گردند و قصد فرار دارند دست و پاى آنها را امور مختلفى مى بندند و با زحمت زياد، بايد راه را پيدا كنند.

سپس به سرنوشت دنياپرستان اشاره كرده مى فرمايد: «(هنگامى كه فرمان مرگشان صادر مى شود) دژهاى محكم، صاحبان خود را تسليم مى كنند و خانه هايشان آنان رابيرون مى افكنند و تدبيرشان آنهارا خسته و ناكام مى سازد»; (فَأَسْلَمَتْهُمُ الْمَعَاقِلُ(6)، وَ لَفَظَتْهُمُ(7) الْمَنَازِلُ، وَ أَعْيَتْهُمُ الْمَحَاوِلُ(8)).

آرى! هنگامى كه پيمانه آنها لبريز مى شود همه چيز او را در برابر حوادث تنها مى گذارد; نيرومندترين قلعه ها و محكم ترين خانه ها دفاعى از او نمى كنند و تدبيرهايش نتيجه معكوس مى دهند و او را تسليم مرگ مى سازند و مطابق ضرب المثل معروف: «چون قضا آيد طبيب ابله شود».

در نتيجه سرنوشت مغروران دنياپرست به يكى از چند صورتى كه امام در ادامه اين سخن بيان فرموده، رقم مى خورد، مى فرمايد: «يا نجات يافته اى مجروحند يا مرده اى پاره پاره، يا سر از تن جدا شده، يا غرق به خون، يا پشيمانى كه هر دو دستش را به دندان مى گزد، يا حسرت مندى كه دستها را به هم مى سايد، يا حيرت زده اى كه سر را به روى دستها تكيه داده (و به فكر فرو رفته) يا پشيمانى كه بر اشتباهات خويش تأسف مى خورد (و خود را شايسته ملامت مى بيند) و يا از تصميم برگشته اى (كه راه چاره را در برابر خود مسدود مى بيند»; (فَمِنْ نَاج مَعْقُور(9)، وَ لَحْم مَجْزُور(10)، وَ شِلْو(11) مَذْبُوح، وَ دَم مَسْفُوح(12)، وَ عَاضٍّ(13) عَلَى يَدَيْهِ، وَ صَافِق(14) بِكَفَّيْهِ، وَ مُرْتَفِق(15) بِخَدَّيْهِ(16)، وَ زَار(17) عَلَى رَأْيِهِ، وَ رَاجِع عَنْ عَزْمِهِ).

امام عاقبت كار مغروران ناكام در اين دنيا را در نُه صورت بالا به گونه اى بيان فرموده كه دقيق تر و گوياتر از آن تصوّر نمى شود; اين اصناف نه گانه هر كدام به نوعى ضربات دنيا را بر پيكر خود احساس مى كنند و قدر جامع آن است كه پايان كارشان شقاوت و حسرت و ندامت است چه آنها كه ضرباتشان سنگين است و در كام مرگ فرو مى روند و چه آنها كه زنده مى مانند و حسرت مى خورند.

تاريخ نمونه هاى زيادى از هر يك از اين گروههاى نه گانه را نشان مى دهد و اى بسا خود، نيز در عمر كوتاهمان آنها را با چشم خود ديدهايم.

آن گاه در آخرين جمله هاى اين خطبه به اين حقيقت اشاره مى كند كه به هنگام فرا رسيدن حوادث بلا خيز و مرگ حتمى، راهها مسدود مى شود، مى فرمايد: «اين در حالى است كه راه چاره بسته شده، حوادث غافلگير كننده فرا رسيده «و هنگام فرار و نجات نيست»; (وَ قَدْ أَدْبَرَتِ الْحِيلَةُ، وَ أَقْبَلَتِ الْغِيلَةُ(18)، (وَ لاَتَ(19) حِينَ مَنَاص(20))).

مى افزايد: «هيهات هيهات! (در اين هنگام كار از كار گذشته) آنچه بايد از دست برود از دست رفته، گذشته ها گذشته و دنيا همچنان به راه خود ادامه مى دهد (كسى از آنان ياد نمى كند) نه آسمان بر آنها گريست و نه زمين، و نه به آنها مهلتى داده شد»; (هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ! قَدْ فَاتَ مَا فَاتَ، وَ ذَهَبَ مَا ذَهَبَ، وَ مَضَتِ الدُّنْيَا لِحَالِ بَالِهَا(21)، (فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَآءُ وَ الاَْرْضُ وَ مَا كَانُوا مُنْظَرِينَ)).

آرى! آنها كه روزى بر مركب غرور سوار بودند در كاخهاى پر زرق و برق مى زيستند و خود را فرمانروايان زمين و آسمان مى پنداشتند، هنگامى كه پنجه هاى نيرومند قضا گلوى آنها را گرفت، چنان ذليلانه تسليم شدند و با دنيا وداع گفتند كه گويى هرگز نبودند; چشمى براى آنها گريان نشد و خاطرى پژمان نگشت و بعد از آنها دنيا همچنان به راه خويش ادامه مى دهد و پيش مى رود و اقوام و ملّتها و قدرتمندان و زورمندان، يكى بعد از ديگرى مى آيند و مى روند و گرد و غبار نسيان و فراموشى بر تاريخشان پاشيده مى شود.

جمله (وَّ لاَتَ حِينَ مَنَاص) كه عيناً از قرآن مجيد(22) گرفته شده درباره گروههايى از اقوام پيشين است كه گرفتار غرور اختلاف بودند و زندگى دنيا را جاودان مى پنداشتند ـ و هنگامى كه در چنگال عذاب الهى گرفتار شدند فرياد مى زدند و كمك مى خواستند; ولى وقت نجات گذشته بود.

و جمله (فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَالاَْرْضُ) نيز آيه اى ديگر از قرآن مجيد(23) است كه اشاره به حال فرعونيان مى كند در آن هنگام كه همگى در دريا غرق شدند و باغها و چشمه ها و كاخها و نعمتها را به ديگران واگذاردند و رفتند بى آنكه چشمى براى آنها بگريد.

اين تعبير كه «نه آسمان بر آنها گريست و نه زمين» ممكن است كنايه از حقارت و پستى و نبودن يار و ياور براى آنها باشد، زيرا در ميان عرب معمول است هنگامى كه مى خواهند عظمت مقام كسى را كه از دست رفته است بيان كنند مى گويند: آسمان و زمين بر او گريه كردند و خورشيد و ماه به سبب فقدانش تاريك شدند.

اين احتمال نيز داده شده كه كه منظور از آن، گريستن اهل آسمانها و زمين باشد، زيرا گاه فرشتگان براى مؤمنان و مقرّبان درگاه خداوند گريه مى كنند; نه براى جبّاران و ستمكاران.

#####

1. «علو» و «سفل» به معناى بلندى و پايينى است كه گاه به ضمّ حرف اوّل و گاه به كسر آن تلفظ مى شود.

2. «ساق» به معناى ساق پاست و تعبير به «على ساق» در جايى گفته مى شود كه كسى بر پا ايستاده و آماده انجام كارى است و «سياق» از ريشه «سوق» به معناى راندن و به پيش بردن است، بنابراين جمله «على ساق و سياق» مفهومش اين است كه اهل دنيا آماده حركت و راهى شدن به سوى جهان ديگرند.

3. «لحاق» و «فراق» نقطه مقابل يكديگرند; «لحاق» به معناى ملحق شدن و «فراق» به معناى جدا شدن است.

4. بحارالانوار، جلد 41، صفحه 73. اين حديث از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده و نيز در سنن بيهقى، جلد 6، صفحه 307 و 309 نيز آمده است.

5. «مهارب» جمع «مهرب» بر وزن «مطلب» به معناى گريزگاه از ريشه حرب بر وزن چرب به معناى گريختن گرفته شده است.

6. «معاقل» جمع «معقل» بر وزن «مجلس» به معناى دژ محكم و پناهگاه است.

7. «لفظت» از ريشه «لفظ» بر وزن «حذف» به معناى بيرون افكندن گرفته شده و الفاظ را از اين جهت الفاظ مى گويند كه گويى از دهان پرتاب مى شود.

8. «محاول» جمع «محاله» بر وزن «حواله» يعنى قدرت تدبير و تصرّف.

9. «معقور» از ريشه «عقر» بر وزن «فقر» يعنى مجروح كردن و كشتن شتر يا قطع كردن دست و پاى حيوان.

10. «مجزور» به معناى مقطوع و سر بريده از ريشه «جزر» بر وزن «مرز» قطع كردن است.

11. «شلو» بخشى از گوشت حيوان مذبوح را گويند.

12. «مسفوح» يعنى ريخته شده و در اصل از «سفح» بر وزن «صبر» به معناى ريختن است و بيشتر در مورد خون ريزى به كار مى رود.

13. «عاض» يعنى گازگيرنده از ريشه «عضّ» بر وزن «سدّ» به معناى گاز گرفتن با دندان است واين تعبير معمولا درباره كسانى به كار مى رود كه از شدّت ناراحتى يا ندامت دستهاى خود را با دندان مى گزند.

14. «صافق» يعنى كسى كه دستهاى خود را به هم مى زند. از ريشه «صفق» بر وزن «دفع» به معناى ضربه زدنى است كه با صدا همراه باشد و در اينجا اشاره به كسانى است كه از شدّت ناراحتى دستهاى خود را به هم مى كوبند.

15. «مرتفق» به معناى كسى است كه دستهاى خود را تكيه گاه قرار مى دهد و در عبارت بالا كنايه از كسى است كه گرفتار حيرت شديدى شده و سر خود را به دستها تكيه داده و در فكر فرو رفته است و «ارتفاق» تكيه كردن است.

16. «خدّى» تثنيه خدّ به معناى گونه انسان است.

17. «زار» به معناى ملامت كننده و توبيخ كننده است. از ريشه «زرى» بر وزن «زرد» عيب جويى و ملامت كردن است و لذا به معناى كوچك و حقير شمردن نيز آمده است.

18. «غيله» به معناى شرّ و تصميم خطرناك مخفيانه و غافلگيرانه است. اين واژه به ترور كردن اطلاق مى شود.

19. «لات» براى نفى است و در اصل «لا نافيه» بوده و تاء تأنيث براى تأكيد به آن افزوده شده است و بعضى تاء را زائده و براى مبالغه مى دانند.

20. «مناص» به معناى فرارگاه و پناهگاه از ريشه «نوص» به معناى فرار است.

21. «بال» به معناى قلب و درون است.

22. ص، آيه 3.

23. دخان، آيه 29.

#####

▲خطبه 192(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

تُسَمّى الْقاصِعَةُ

وَ هِيَ تَتَضَمَّنُ ذَمُ إبليسَ لَعَنَهُ اللهُ، عَلَى اسْتِكْبارِهِ وَ تَرْكِه السُّجُودَ لاِدَمَ(عليه السلام)، وَ أنَّه أوّلُ مَنْ أَظْهَرَ الْعَصَبيَّةَ وَ تَبِعَ الْحَمِيَّةَ، وَ تَحْذيرُ النَاسِ مِنْ سُلُوكِ طَريقَتِهِ.

از خطبه هاى امام(عليه السلام) كه خطبه قاصعه ناميده شده است.

اين خطبه متضمن نكوهش ابليس (لعنة اللّه عليه) مى باشد به جهت تكبر ورزيدن و ترك سجده براى آدم(عليه السلام) و اين كه او نخستين كسى است كه تعصب و تكبر را ظاهر ساخت و نيز امام(عليه السلام) در اين خطبه مردم را از پيمودن راه و رسم ابليس (و تعصب و تكبّر) بر حذر مى دارد.

#####

1. سند خطبه:

نويسنده كتاب مصادر نهج البلاغه پس از بيان اين نكته كه خطبه قاصعه طولانى ترين خطبه اميرالمؤمنين(عليه السلام) است كه مسائل مهمى را در مواعظ بازگو مى كند، مى افزايد (گروهى قبل از سيّد رضى اين خطبه را در كتابهاى خود آورده اند از جمله) نسخه اى از اين خطبه نزد سيّد بن طاوس بوده كه در كتاب يقين آن را آورده است و مى گويد اين نسخه را با اخبارى در فضايل اهل بيت(عليهم السلام) در مجموعه اى ديدم كه بزرگان پيشين آن را نقل كرده اند و تاريخ كتاب آن سنه 280 هجرى بوده است. مرحوم كلينى نيز در جلد چهارم كتاب كافى فصلى از اين خطبه را آورده. همان گونه كه مرحوم صدوق در جلد اوّل كتاب من لا يحضر بخشى از آن را آورده است. همچنين زمخشرى بعد از سيد رضى در جلد اوّل ربيع الابرار بعضى از فصول اين خطبه را ذكر كرده همان گونه كه ماوردى در اعلام النبوة معجزه اى را كه امير مؤمنان على(عليه السلام)از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در اين خطبه در مورد حركت درخت نقل فرموده آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 56).

#####

▲خطبه در يك نگاه

در مورد شأن ورود اين خطبه چنين گفته اند كه اهل كوفه در اواخر دوران خلافت امام(عليه السلام) (بر اثر فراوانى ثروت و انتقال فرهنگ فاسد بعضى از همسايگان به كشور اسلامى و مشكلاتى كه در عصر خلفا در جامعه اسلامى به وجود آمد) گرفتار مفاسد زيادى شده بودند كه از همه مهم تر، برترى جويى قبائل بر يكديگر و تعصّبهاى جاهلى بود تا آنجا كه گاه جوانان جلف و بى بند و بار با يكديگر درگير مى شدند و هرگاه يكى از آنان مجروح يا مضروب مى شد فرياد بلند مى كرد و اهل قبيله خود را به يارى مى طلبيد آنها نيز چشم و گوش بسته به يارى او مى شتافتند و چه بسا در اين ميان خونهاى زيادى ريخته مى شد. امام(عليه السلام) براى خاموش كردن آتش اين فتنه ها اين خطبه را كه همه آن درباره مذمّت و نكوهش تكبّر و تعصّبهاى جاهلى است، ايراد فرمود و حق سخن و نصيحت را به عالى ترين وجهى بيان كرد.

خطبه اى است بسيار فصيح و بليغ و كوبنده و تكان دهنده و به همين دليل نام آن را خطبه قاصعه (كوبنده) نهاده اند هر چند كلمه قاصعه در اين خطبه به كار نرفته است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه وجوه ديگرى براى نامگذارى اين خطبه به تناسب معانى مختلفى كه واژه قاصعه دارد، ذكر كرده اند; از جمله مرحوم شارح خويى در وجه تسميه اين خطبه به قاصعه هفت وجه ذكر كرده كه از هر كدام از يكى از معانى «قصع» در لغت گرفته شده است; ولى آنچه را در بالا ذكر كرديم از همه مناسب تر به نظر مى رسد.

به هر حال اين خطبه از بخشهاى متعددى تشكيل يافته كه شارحان نهج البلاغه هر كدام به سليقه خود آن را به چند بخش تقسيم كرده اند; بعضى به پنج بخش و بعضى به يازده بخش و بعضى به نوزده بخش.

مسلّم است كه تمام بخشهاى اين خطبه بر يك محور دور مى زند و آن كوبيدن تعصّبهاى جاهلى و تكبّر و خود برتربينى، مخصوصاً تعصّبات قبيلگى و نژادى و گروهى است كه سر چشمه بسيارى از اختلافات و نابسامانى ها و مفاسد اجتماعى است و دقت در مجموع خطبه و همچنين شأن ورود آن اين حقيقت را روشن مى سازد.

بر اين اساس ما آن را به بيست بخش تقسيم كرديم:

در بخش اوّل، نخست به حمد و سپاس خداوند و سپس به طرد شيطان به جهت تعصب و تكبر در برابر آدم(عليه السلام) اشاره مى كند.

بخش دوم، اشاره به آفرينش انسان از خاك دارد كه روح تواضع را زنده مى كند سپس بار ديگر عاقبت شوم شيطان به علت كبر و تعصّبش را يادآور مى شود.

بخش سوم، هشدار به همه مردم است كه در دام شيطان نيفتند و راه او را نپويند.

در بخش چهارم، نكوهش از كسانى مى كند كه در دام تكبّر و افتخارات موهوم جاهليت افتاده اند.

بخش پنجم، هشدار به همگان است كه از اطاعت و پيروى حاكمان متكبّر و متعصّب بپرهيزند.

بخش ششم، دستور به عبرت گرفتن از امّت هاى پيشين مى دهد همانان كه متكبّرانشان بيچاره شدند و متواضعانشان كه در رأس آنها انبيا بودند كه به سعادت نائل آمدند.

بخش هفتم، اشاره به زندگى ساده موسى بن عمران و برادرش هارون و لباس ساده اى كه آنها به هنگام ملاقات با فرعون متكبّر و خود خواه در تن داشتند، مى كند و تواضع انبياء و اولياءاللّه را كه در همه زندگانى آنها منعكس بود، نشان مى دهد.

بخش هشتم، اشاره به انتخاب سرزمينى خشك و سوزان براى بناى كعبه با مصالحى ساده است تا كبر و غرور را از سرها بيرون كند و مراسمى را كه مظهر ساده زيستى و تواضع كامل است، به تصوير بكشد.

در بخش نهم، امام(عليه السلام) به دامهاى مختلف شيطان مخصوصاً ظلم و ستم اشاره مى كند و انجام فرايض دينى مانند نماز و روزه و زكات را وسيله دفاع در برابر شيطان مى شمرد.

بخش دهم به سرچشمه هاى تعصب و غرور اشاره دارد.

بخش يازدهم اشاره به تعصّب مثبت و نشانه ها و آثار آن است.

بخش دوازدهم سرنوشت امتهاى پيشين را درس عبرتى مى شمرند و همگان را به مطالعه احوال آنها دعوت مى كند.

بخش سيزدهم به آثار بسيار ارزنده وحدت و اتحاد و عواقب شوم تشتّت و اختلاف اختصاص دارد.

در بخش چهاردهم بار ديگر مخاطبان را به تاريخ گذشته باز مى گرداند و آثار شوم اختلاف فرزندان اسماعيل و اسحاق و بنى اسرائيل را برمى شمرد.

در بخش پانزدهم به نعمت بسيار مهم وجود پيامبر اكرم و آثار آن در جامعه اسلامى اشاره مى فرمايد.

در بخش شانزدهم بازگشت گروهى از مردم به عادات جاهليّت را بعد از قيام پيامبر مورد نكوهش شديد قرار مى دهد.

در بخش هفدهم بر اعمال زشت ناكثين و قاسطين انگشت مى نهد.

در بخش هجدهم امام(عليه السلام) به موقعيت خودش نسبت به پيامبر اسلام به عنوان اولين كس از مردان كه به او ايمان آورد و همراه با او بود اشاره مى كند.

در بخش نوزدهم از معجزه باهره درختى كه به فرمان پيامبر از جا كنده شد و به سوى او حركت كرد، به طور مبسوط سخن مى گويد.

بخش بيستم از امتيازات و سجاياى اهل بيت(عليهم السلام) سخن مى گويد و به عنوان «خِتامُهُ مِسْكٌ» خطبه را پايان مى دهد.

▲بخش اوّل

ألْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي لَبِسَ الْعِزَّ وَ الْكِبْرِيَاءَ; وَ اخْتَارَهُمَا لِنَفْسِهِ دُونَ خَلْقِهِ، وَ جَعَلَهُمَا حِمىً وَ حَرَماً عَلَى غَيْرِهِ، وَ اصْطَفَاهُمَا لِجَلاَلِهِ. وَ جَعَلَ اللَّعْنَةَ عَلَى مَنْ نَازَعَهُ فِيهِمَا مِنْ عِبَادِهِ. ثُمَّ اخْتَبَرَ بِذلِكَ مَلاَئِكَتَهُ الْمُقَرَّبِينَ، لِيَمِيزَ الْمُتَوَاضِعِينَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُسْتَكْبِرِينَ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ هُوَ الْعَالِمُ بِمُضْمَرَاتِ الْقُلُوبِ، وَ مَحْجُوبَاتِ الْغُيُوبِ: (إِنِّي خَالِقٌ بَشَراً مِّنْ طِين * فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ * فَسَجَدَ الْمَلاَئِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلاَّ إِبْلِيسَ) اعْتَرَضَتْهُ الْحَمِيَّةُ فَافْتَخَرَ عَلَى آدَمَ بِخَلْقِهِ، وَ تَعَصَّبَ عَلَيْهِ لاَِصْلِهِ. فَعَدُوُّ اللّهِ إِمَامُ الْمُتَعَصِّبِينَ، وَ سَلَفُ الْمُسْتَكْبِرِينَ، الَّذِي وَضَعَ أَسَاسَ الْعَصَبِيَّةِ، وَ نَازَعَ اللّهَ رِدَاءَ الْجَبْرِيَّةِ، وَ ادَّرَعَ لِبَاسَ التَّعَزُّزِ، وَ خَلَعَ قِنَاعَ التَّذَلُّلِ.

ألاَ تَرَوْنَ كَيْفَ صَغَّرَهُ اللّهُ بِتَكَبُّرِهِ، وَ وَضَعَهُ بِتَرَفُّعِهِ، فَجَعَلَهُ فِي الدُّنْيَا مَدْحُوراً، وَ أَعَدَّ لَهُ فِي الاْخِرَةِ سَعِيراً؟!

### ترجمه

حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه لباس عزت و عظمت را بر خود پوشانده و اين دو را ويژه خويش ـ نه مخلوقش ـ ساخته، و آن را حد و مرز و حرم ميان خود و ديگران قرار داده و براى جلال خويش برگزيده است، لعن و نفرين را بر بندگانى كه با او در اين دو صفت به منازعه و ستيز بر مى خيزند قرار داده (و آنها را از رحمتش دور ساخته است).

سپس بدين وسيله فرشتگان مقرّب خود را در بوته آزمايش قرار داد تا متواضعان آنها را از متكبران جدا سازد و با اينكه از همه آنچه در دلهاست با خبر و از اسرار نهان آگاه است، به آنها فرمود: «من بشرى از گل مى آفرينم آنگاه كه آفرينش او را كامل كردم و از روح خود در او دميدم همگى براى او سجده كنيد»، فرشتگان همه بدون استثنا سجده كردند جز ابليس كه تعصب و نخوت او را فرا گرفت و به جهت خلقتش (از آتش) بر آدم افتخار كرد و به سبب اصل و ريشه اش نسبت به آدم تعصب ورزيد، از اين رو اين دشمن خدا، پيشواى متعصبان و سر سلسله مستكبران شد كه اساس تعصب را بنا نهاد و با خداوند در رداى جبروتيش به ستيز برخاست و لباس بزرگى و تكبر بر تن نمود و پوشش تواضع و فروتنى را از تن در آورد.

آيا نمى بينيد چگونه خداوند او را به سبب تكبّرش كوچك شمرد و بر اثر خود برتر بينى اش وى را پست و خوار گردانيد و به همين جهت او را در دنيا طرد كرد و در آخرت آتش فروزان دوزخ را برايش آماده ساخت؟

▲شرح و تفسير

▲شيطان بنيانگذار اساس تعصب!

همان گونه كه در شأن ورود خطبه اشاره شد، هدف اصلى از بيان اين خطبه طولانى و مملو از اندرزهاى عالى و انسان ساز، مبارزه با كبر و غرور و تعصبهاى جاهلى و طائفى بوده كه در عصر آن حضرت، سرچشمه نزاعهاى خونين قبايل و افراد شده است. بدين جهت امام(عليه السلام)خطبه را با حمد و سپاس الهى، همان خدايى كه عظمت و كبريا مخصوص ذات اوست آغاز مى كند و مى فرمايد: «حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه لباس عزت و عظمت را بر خود پوشانده و اين دو را ويژه خويش ـ نه مخلوقش ـ برگزيده است و آن را حد و مرز و حرم ميان خود و ديگران قرار داده، و براى جلال خويش برگزيده، و لعن و نفرين را بر بندگانى كه با او در اين دو صفت به منازعه و ستيز بر مى خيزند قرار داده (و آنها را از رحمتش دور ساخته است)»; (ألْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي لَبِسَ الْعِزَّ وَ الْكِبْرِيَاءَ، وَ اخْتَارَهُمَا لِنَفْسِهِ دُونَ خَلْقِهِ، وَ جَعَلَهُمَا حِمىً(1) وَ حَرَماً عَلَى غَيْرِهِ، وَ اصْطَفَاهُمَا لِجَلاَلِهِ. وَ جَعَلَ اللَّعْنَةَ عَلَى مَنْ نَازَعَهُ فِيهِمَا مِنْ عِبَادِهِ).

بى شك عزّت (شكست ناپذيرى) عظمت (بزرگى)مخصوص ذات پاك خداوند است، زيرا غير او در برابرش موجوداتى ضعيف و ناتوانند، افزون بر اينكه هر چه دارند از او دارند، هر زمان اراده كند به آنها مى بخشد و هر لحظه اراده كند از آنان مى گيرد.

جمله هاى پنجگانه اى كه در عبارت بالا آمده كه مى فرمايد: لباس عزت و عصمت برازنده غير او نيست و اين دو صفت را مخصوص خود قرار داده و گاه از آن تعبير به حمى و حرم (منطقه ممنوعه اى كه غير، حق ورود در آن را ندارد) و گاه تعبير به گزينش براى ذات پاك خود مى كند و گاه لعنت را نثار كسانى كه راه كبر و برترى جويى را در پيش مى گيرند، عبارات مختلفى است كه يك حقيقت را دنبال مى كند و همه اين عبارات مى گويد: بندگان خدا جز تواضع و فروتنى در برابر خداوند و نسبت به يكديگر، راهى ندارند.

حقيقت اين است كه خداوند نه نيازى به بزرگ نمايى دارد، نه احتياجى كه او را به بزرگى بستايند; ذات مقدّس او از هر نظر داراى بزرگى و عظمت است; ولى از آنجا كه تكبّر و خود برتربينى در بندگان، سرچشمه اكثر نابسامانيها و بدبختيها و ظلم و ستم انسانها به يكديگر است در جمله هاى بالا آنها را از اين موضوع بر حذر داشته و همگان را به تواضع و فروتنى دعوت مى كند.

به همين دليل در ادامه اين سخن درباره نخستين آزمون تواضع به هنگام آفرينش آدم اشاره كرده، مى فرمايد: «سپس بدين وسيله فرشتگان مقرّب خود را در بوته آزمايش قرار داد تا متواضعان آنها را از متكبران جدا سازد و با اينكه از تمام آنچه در دلهاست با خبر و از اسرار نهان آگاه است به آنها فرمود: من بشرى از گل مى آفرينم آن گاه كه آفرينش

او را كامل كردم و از روح خود در او دميدم همگى براى او سجده كنيد، فرشتگان همه بدون استثنا سجده كردند جز ابليس»; (ثُمَّ اخْتَبَرَ بِذلِكَ مَلاَئِكَتَهُ الْمُقَرَّبِينَ، لِيَمِيزَ الْمُتَوَاضِعِينَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُسْتَكْبِرِينَ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ هُوَ الْعَالِمُ بِمُضْمَرَاتِ الْقُلُوبِ، وَ مَحْجُوبَاتِ الْغُيُوبِ: (إِنِّي خَالِقٌ بَشَراً مِّنْ طِين * فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ * فَسَجَدَ الْمَلاَئِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلاَّ إِبْلِيسَ)).

به يقين، آزمون خدا با آزمون بندگان متفاوت است; ما هنگامى كه چيزى يا كسى را مى آزماييم مى خواهيم جهل خود را درباره آن تبديل به علم كنيم، لذا از آن تعبير به اختبار (خبر گرفتن و خبردار شدن) مى كنيم; ولى خداوند كه طبق جمله هاى بالا عالِم به مكنونات دلها و محجوبات غيوب است هرگز نمى خواهد با آزمايشهاى خود چيزى بر علمش بيفزايد، بلكه آزمايش او براى اين است كه نيات باطنى و خلقيات درونى و اسرار مخفى بندگانش در لباس افعال ظاهر گردد تا مستحقّ جزا شوند، زيرا نيّت به تنهايى براى اين معنا كافى نيست، آنچه براى ثواب و عقاب لازم است انجام اعمال است.

اين همان چيزى است كه امام(عليه السلام) در جايى ديگر مى فرمايد: «انّه يَخْتَبِرُهُمْ بِالاَْمْوالِ وَ الاَْوْلادِ لِيَتَبَيَّنَ السّاخِطُ لِرِزْقِهِ وَ الرّاضى بِقِسْمِهِ وَ إنْ كانَ سُبْحانَهُ أعْلَمُ بِهِمْ مِنْ أنْفُسِهِمْ لكِنْ لِتُظْهِرَ الاَْفْعالُ الَّتى بِها يَسْتَحِقُّ الثَّوابَ وَ الْعِقابَ; خداوند انسان ها را با اموال و فرزندانشان مى آزمايد تا آن كس كه از روزى خود ناخشنود است از آن كس كه خرسند است شناخته شود هر چند خداوند به احوالشان از خودشان آگاهتر است (آرى! او بندگان خود را مى آزمايد) تا افعالى كه سبب استحقاق پاداش يا كيفر است آشكار گردد».(2)

سپس به شرح حال ابليس پرداخته و دليل مخالفت او را با فرمان قطعى خداوند چنين بيان مى كند: «تعصب و نخوت او را فرا گرفت و به جهت خلقتش (از آتش) بر آدم افتخار كرد و به سبب اصل و ريشه اش نسبت به آدم تعصب ورزيد، از اين رو اين دشمن خدا، پيشواى متعصبان و سر سلسله مستكبران شد كه اساس تعصب را بنا نهاد و با خداوند در رداى جبروتيش به ستيز برخاست و لباس بزرگى و تكبّر بر تن نمود، و پوشش تواضع و فروتنى را در آورد»; (اعْتَرَضَتْهُ الْحَمِيَّةُ فَافْتَخَرَ عَلَى آدَمَ بِخَلْقِهِ، وَ تَعَصَّبَ عَلَيْهِ لاَِصْلِهِ. فَعَدُوُّ اللّهِ إِمَامُ الْمُتَعَصِّبِينَ، وَ سَلَفُ الْمُسْتَكْبِرِينَ، الَّذِي وَضَعَ أَسَاسَ الْعَصَبِيَّةِ، وَ نَازَعَ اللّهَ رِدَاءَ الْجَبْرِيَّةِ، وَ ادَّرَعَ(3) لِبَاسَ التَّعَزُّزِ(4)، وَ خَلَعَ قِنَاعَ التَّذَلُّلِ).

در واقع سبب اصلى مخالفت آشكار ابليس نسبت به فرمان قطعى خداوند همان تعصّب و غرور بود كه از يك محاسبه غلط و سرچشمه گرفته از خودبينى و خودخواهى ناشى شده بود او تنها از آفرينش آدم جنبه خاكى او را مى ديد و لذا اصل خود را كه از آتش است از او برتر مى دانست: (خَلَقْتَنِى مِنْ نَّار وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِين)(5) و بخش مهم وجود آدم را كه همان روح الهى بود (وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ)(6) به كلّى ناديده مى گرفت.

آرى! خودبينى و خودخواهى بدترين حجاب است كه انسان را از درك واضح ترين حقايق باز مى دارد. ابليس حتى در برترى آتش بر خاك نيز گرفتار خطا و اشتباه شد، زيرا خاك منبع اصلى حيات، نمو گياهان، پرورش گلها و ميوه ها و انواع بركات است در حالى كه آتش موجود خطرناكى است كه تنها در بخشى از زندگى انسان به كار مى آيد.

به هر حال تعبير امام درباره ابليس به «عدوّ الله» اشاره به اين است كه او تنها دشمن آدم نبود، بلكه دشمن خالق آدم و معترض به فرمان او بود. او سنگ نخستين تعصب را بنا نهاد و آيين استكبار و تكبّر را آغاز كرد; كارى كه در واقع جنگ با خدا محسوب مى شود،
زيرا عزّت و بزرگى تنها شايسته ذات پاك اوست و زيبنده بندگان تنها تواضع و فروتنى است و به گفته بزرگان علماى اخلاق امّ الرذائل تكبّر و غرور است.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه يكى از يارانش مى گويد: از آن حضرت سؤال كردم كمترين مرحله الحاد و كفر چيست؟ فرمود: «إنَّ الْكِبْرَ أَدْناهُ; تكبّر نخستين مرحله آن است».(7)

در حديث ديگر از امام باقر و امام صادق(عليهما السلام) مى خوانيم: «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ فى قَلْبِهِ مِثْقالُ ذَرَّة مِنْ كِبْر; كسى كه به اندازه ذره اى تكبر در قلبش باشد وارد بهشت نخواهد شد».(8)

آن گاه امام روى سخن را به مخاطبين كرده و از سرنوشت شوم شيطان براى هشدار به آنان بهره بردارى كرده مى فرمايد: «آيا نمى بينيد چگونه خداوند او را به سبب تكبّرش تحقير كرد و كوچك شمرد و بر اثر خود برتر بينى اش وى را پست و خوار گردانيد و به همين جهت او را در دنيا طرد كرد و آتش فروزان دوزخ را در آخرت برايش آماده ساخت؟»; (ألا تَرَوْنَ كَيْفَ صَغَّرَهُ اللّهُ بِتَكَبُّرِهِ، وَ وَضَعَهُ بِتَرَفُّعِهِ، فَجَعَلَهُ فِي الدُّنْيَا مَدْحُوراً(9)، وَ أَعَدَّ لَهُ فِي الاْخِرَةِ سَعِيراً؟).

اين تعبيرها اشاره به آيات قرآن مجيد است، در يكجا مى فرمايد: «(فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ * وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ); از بهشت بيرون رو! كه تو رانده شده درگاه مايى و لعنت من بر تو تا روز قيامت باد».(10)

در جايى ديگر مى فرمايد: «(قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لاََمْلاََنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ); فرمود به حق سوگند! و حق مى گويم كه جهنم را از تو و پيروان تو پر خواهم كرد».(11)

#####

1. «حمى» به معناى منطقه ممنوعه است از ريشه حمايت به معناى ممانعت و دفاع كردن از چيزى، گرفته شده و به همين جهت به پرهيز كردن بيمار از آنچه براى او ضرر دارد «حمية» بر وزن «جزيه» گفته مى شود.

2. نهج البلاغه، كلمات قصار، 93.

3. «ادرع» از «درع» بر وزن «فكر» به معناى پيراهن گرفته شده و گاه به معناى جامه در تن كردن نيز به كار مى رود.

4. «تعزّز» به معناى به خود باليدن و خود را بزرگ و عزيز شمردن است.

5. ص، آيه 76 .

6. ص، آيه 76 .

7. الكافى، جلد 2، صفحه 309، حديث 1، از باب كبر.

8. همان، صفحه 310.

9. «مدحور» به معناى رانده شده از ريشه «دحر» بر وزن «دهر» به معناى راندن گرفته شده است.

10. حجر، آيات 34 و 35.

11. ص، آيات 84 و 85.

▲بخش دوم

وَ لَوْ أَرَادَ اللّهُ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ مِنْ نُور يَخْطَفُ الاَْبْصارَ ضِيَاؤُهُ، وَ يَبْهَرُ الْعُقُولَ رُوَاؤُهُ، وَ طِيب يَأْخُذُ الاَْنْفَاسَ عَرْفُهُ، لَفَعَلَ. وَ لَوْ فَعَلَ لَظَلَّتْ لَهُ الاَْعْنَاقُ خَاضِعَةً، وَ لَخَفَّتِ الْبَلْوَى فِيهِ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ. وَ لكِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ يَبْتَلِي خَلْقَهُ بِبَعْضِ مَا يَجْهَلُونَ أَصْلَهُ، تَمْيِيزاً بِالاِخْتِبَارِ لَهُمْ، وَ نَفْياً لِلاِسْتِكْبارِ عَنْهُمْ، وَ إِبْعَاداً لِلْخُيَلاَءِ مِنْهُمْ.

فَاعْتَبِرُوا بِمَا كَانَ مِنْ فِعْلِ اللّهِ بِإبْلِيسَ إِذْ أَحْبَطَ عَمَلَهُ الطَّوِيلَ، وَجَهْدَهُ الْجَهِيدَ، وَ كَانَ قَدْ عَبَدَاللّهَ سِتَّةَ آلاَفِ سَنَة، لاَ يُدْرَى أَمِنْ سِنِي الدُّنْيَا أَمْ مِنْ سِنِي الاْخِرَةِ، عَنْ كِبْرِ سَاعَة وَاحِدَة. فَمَنْ ذَا بَعْدَ إِبْلِيسَ يَسْلَمُ عَلَى اللّهِ بِمِثْلِ مَعْصِيَتِهِ؟ كَلاَّ، مَا كَانَ اللّهُ سُبْحَانَهُ لِيُدْخِلَ الْجَنَّةَ بَشَراً بأَمْر أَخْرَجَ بِهِ مِنْهَا مَلَكاً. إِنَّ حُكْمَهُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ وَ أَهْلِ الاَْرْضِ لَوَاحِدٌ. وَ مَا بَيْنَ اللّهِ وَ بَيْنَ أَحَد مِنْ خَلْقِهِ هَوَادَةٌ فِي إِبَاحَةِ حِمىً حَرَّمَهُ عَلَى الْعَالَمِينَ.

### ترجمه

اگر خدا مى خواست مى توانست آدم را از نورى بيافريند كه روشنايى اش ديده ها را بربايد و زيبايى و جمالش عقول را مبهوت كند و عطرش شامّه ها را مسخر سازد و اگر چنين مى كرد گردنها در برابر آدم خاضع مى شد و آزمايش براى فرشتگان بسيار آسان بود; ولى خداوند سبحان خلق خود را با امورى مى آزمايد كه از فلسفه آن آگاهى ندارند تا (مطيعان از عاصيان) ممتاز گردند و تكبّر را از آنان بزدايد و آنها را از كبر و غرور دور سازد، بنابراين، از كارى كه خداوند با ابليس كرد عبرت بگيريد، زيرا اعمال طولانى و كوششهاى بسيارش را بر باد داد در حالى كه خدا را شش هزار سال عبادت كرده بود، سالهايى كه معلوم نيست از سالهاى دنيا بود يا آخرت (آرى) همه آنها را به سبب ساعتى تكبّر نابود ساخت. چگونه ممكن است كسى بعد از ابليس همان نافرمانى او را انجام دهد ولى در برابر (خشم) خدا سالم بماند؟ نه، هرگز چنين نخواهد بود هيچ گاه خدا انسانى را با داشتن صفتى وارد بهشت نمى كند كه بر اثر همان صفت فرشته اى را از بهشت بيرون كرده است. حكم او درباره اهل آسمان و زمين يكسان است و خدا با هيچ يك از خلق خود دوستى خاصى ندارد تا به سبب آن چيزى را كه بر همه جهانيان تحريم كرده است بر وى مباح سازد.

▲شرح و تفسير

▲از سرنوشت ابليس عبرت بگيريد!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه در ادامه آزمايش ابليس كه در بخش قبل گذشت به نكته مهمى اشاره مى كند و آن اينكه خداوند بندگانش را با امورى آزمايش مى كند كه فلسفه آن بر آنها پوشيده است و گاه تحمل آن بر آنها سخت و سنگين است مى فرمايد: «اگر خدا مى خواست مى توانست آدم را از نورى بيافريند كه روشنايى اش ديده ها را بربايد و زيبايى و جمالش عقلها را مبهوت كند و عطرش شامّه ها را مسخر سازد و اگر چنين مى كرد گردنها در برابر آدم خاضع مى شد و آزمايش براى فرشتگان بسيار آسان بود»; (وَ لَوْ أَرَادَ اللّهُ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ مِنْ نُور يَخْطَفُ(1) الاَْبْصارَ ضِيَاؤُهُ، وَ يَبْهَرُ(2) الْعُقُولَ رُوَاؤُهُ(3)، وَ طِيب يَأْخُذُ الاَْنْفَاسَ عَرْفُهُ(4) لَفَعَلَ. وَ لَوْ فَعَلَ لَظَلَّتْ لَهُ الاَْعْنَاقُ خَاضِعَةً، وَ لَخَفَّتِ الْبَلْوَى فِيهِ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ).

اشاره به اينكه اگر امتحانات الهى هماهنگ با خواسته دل افراد باشد، امتحان عملا بى اثر خواهد شد، زيرا همه بر طبق آن عمل مى كنند; هم خداپرستان و هم هواپرستان و چنين امتحانى بى نتيجه خواهد بود; ولى اگر بر خلاف ميل افراد بود صفوف مؤمنان خداپرست و مخلص از خود خواهان هواپرست و غير مخلص جدا خواهد شد.

امتحان مغروران و متكبّران بايد با امورى باشد كه غرور و تكبّر را بشكند همان گونه كه در امتحان فرشتگان و ابليس واقع شد.

به همين دليل امام در ادامه اين سخن مى افزايد: «اما خداوند سبحان خلق خود را با امورى مى آزمايد كه از فلسفه آن آگاهى ندارند تا (مطيعان از عاصيان) ممتاز گردند و تكبّر را از آنان بزدايد و آنها را از كبر و غرور دور سازد»; (وَ لكِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ يَبْتَلِي خَلْقَهُ بِبَعْضِ مَا يَجْهَلُونَ أَصْلَهُ، تَمْيِيزاً بِالاِخْتِبَارِ لَهُمْ، وَ نَفْياً لِلاِسْتِكْبارِ عَنْهُمْ، وَ إِبْعَاداً لِلْخُيَلاَءِ(5) مِنْهُمْ).

از اينجا روشن مى شود چرا فلسفه همه احكام شرع، آشكار نيست. درست است كه فلسفه بسيارى از آنها به حكم عقل يا به توضيح آيات و روايات بر ما آشكار شده ولى قسمت قابل ملاحظه اى از آن همچنان در پرده ابهام باقى مانده، اين براى آن است كه مطيعان مخلص از متمردان و گردنكشان شناخته شوند. البتّه مخفى بودن اسرار اين احكام غير از آنچه گفته شد دلايل ديگرى نيز مى تواند داشته باشد.

سپس امام(عليه السلام) عاقبت كار ابليس مستكبر و گردنكش را به منظور اين كه درس عبرتى براى همگان باشد مطرح مى كند و به آنها هشدار مى دهد كه راه ابليس را نپويند تا به سرنوشت او گرفتار نشوند مى فرمايد: «از كارى كه خداوند با ابليس كرد عبرت بگيريد، زيرا اعمال طولانى و كوششهاى بسيارش را بر باد داد در حالى كه خدا را شش هزار سال عبادت كرده بود سالهايى كه معلوم نيست از سالهاى دنيا بود يا آخرت (آرى) همه آنها را به سبب ساعتى تكبّر نابود ساخت»; (فَاعْتَبِرُوا بِمَا كَانَ مِنْ فِعْلِ اللّهِ بِإِبْلِيسَ إِذْ أَحْبَطَ عَمَلَهُ الطَّوِيلَ، وَ جَهْدَهُ(6) الْجَهِيدَ، وَ كَانَ قَدْ عَبَدَاللّهَ سِتَّةَ آلاَفِ سَنَة، لاَ يُدْرَى أمِنْ سِنِي(7) الدُّنْيَا أَمْ مِنْ سِنِي الاْخِرَةِ، عَنْ كِبْرِ سَاعَة وَاحِدَة).

تدبير «لا يُدرى أمِنْ سِنِى الدُّنْيا أمْ مِنْ سِني الاْخِرَةِ». مفهومش اين نيست كه امام از اين مسئله خبردار نبود، بلكه اشاره به اين است كه توده مردم از آن آگاه نيستند و منظور از سالهاى دنيا همين سالهايى است كه بر ما مى گذرد كه مقدارش معلوم است و منظور از سالهاى آخرت آن است كه در قرآن به طور مكرر به آن اشاره شده است: «(وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَة مِّمَّا تَعُدُّونَ); و يك روز نزد پروردگار تو (در جهان آخرت) مانند هزار سال است از آنچه مى شماريد».(8)

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه چگونه ممكن است شش هزار سال عبادت با تكبّر يك ساعت از ميان برود؟پاسخ آن روشن است، چون سازندگى كارى است پيچيده و طولانى; ولى تخريب كارى ساده و سريع است; يك خانه بزرگ را ممكن است سالها صرف ساختن آن كنند ولى در يك آتش سوزى چند ساعته نابود شود; يك سد عظيم را سالها مى سازند ولى با چند ديناميت و مواد منفجره در مدتى بسيار كوتاه متلاشى مى شود.

مسئله «حبط اعمال» بر اثر پاره اى از گناهان مطلب مهمى است كه در پايان همين بخش در نكته ها خواهد آمد.

آن گاه امام در ادامه به اين نكته اشاره مى كند كه متكبّران از انسانها نيز سرنوشتى همچون ابليس دارند، مى فرمايد: «چگونه ممكن است كسى بعد از ابليس همان نافرمانى او را انجام دهد ولى در برابر (خشم) خدا سالم بماند، نه، هرگز چنين نخواهد بود هيچ گاه خدا انسانى را با داشتن صفتى وارد بهشت نمى كند كه بر اثر همان صفت فرشته اى را از بهشت بيرون كرده است»; (فَمَنْ ذَا بَعْدَ إِبْلِيسَ يَسْلَمُ عَلَى اللّهِ بِمِثْلِ مَعْصِيَتِهِ؟ كَلاَّ، مَا كَانَ اللّهُ سُبْحَانَهُ لِيُدْخِلَ الْجَنَّةَ بَشَراً بأَمْر أَخْرَجَ بِهِ مِنْهَا مَلَكاً).

سپس در تأكيد بر اين معنا مى فرمايد: «حكم او درباره اهل آسمان و زمين يكسان است و خدا با هيچ يك از خلق خود دوستى خاصى ندارد تا به سبب آن چيزى را كه بر همه جهانيان تحريم كرده است بر وى مباح سازد!»; (إِنَّ حُكْمَهُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ وَ أَهْلِ الاَْرْضِ لَوَاحِدٌ. وَ مَا بَيْنَ اللّهِ وَ بَيْنَ أَحَد مِنْ خَلْقِهِ هَوَادَةٌ(9) فِي إِبَاحَةِ حِمىً(10) حَرَّمَهُ عَلَى الْعَالَمِينَ).

اشاره به اينكه همه مكلفان در برابر خداوند يكسانند و هيچ كس را بر ديگرى امتياز نيست، خداوند با كسى خويشاوندى ندارد، گناه براى همه گناه و طاعت براى همه طاعت است. مبادا بعضى تصور كنند مجازات سنگين ابليس در برابر تكبرش از ويژگيهاى او بوده و دامان ديگران را نخواهد گرفت.

#####

1. «يخطف» از «خطف» بر وزن «عطف» به معناى ربودن با سرعت گرفته شده است.

2. «يبهر» از ريشه «بهر» بر وزن «بحر» به معناى حيرت و مبهوت ساختن گرفته شده است.

3. «رواء» به معناى ظاهر زيباست.

4. «عرف» به معناى بوى خوش است.

5. «خُيَلاء» به معناى تكبّر است.

6. «جهد»، بر وزن «مهد» و «جُهد» بر وزن «كفر» هر دو به معناى سعى و تلاش خسته كننده است و «جهيد» فعيل از همين ريشه است كه براى تأكيد ذكر مى شود، بنابراين «جهد و جهيد» به معناى آخرين مرتبه تلاش و كوشش است.

7. «سنى» دراصل سنين بوده كه به هنگام اضافه نون آن حذف شده و سنين جمع سنه به معناى سال بوده است.

8. حج، آيه 47. نزديك به همين تعبير نيز در سوره سجده، آيه 5 آمده است.

9. «هواده» به معناى احترام و محبّت و نرمش آمده است.

10. «حمى» به معناى منطقه ممنوعه است از «حمى» بر وزن «نفى» به معناى منع گرفته شده است.

▲نكته ها

▲1ـ مسئله حبط اعمال

در اين بخش از خطبه آمده بود كه عبادات شش هزار ساله ابليس به سبب يك ساعت تكبر بر باد رفت.

مسئله احباط و تكفير، و به تعبير ديگر بر باد رفتن اعمال نيك يا جبران اعمال سوء با توبه و اطاعت، از مسائل مهمى است كه در ميان متكلمان و مفسران و ارباب حديث مورد بحث و گفتگوست.

از آيات قرآن به خوبى استفاده مى شود كه بعضى از اعمال سوء، آن قدر اهميّت دارد كه مى تواند آثار اعمال نيك را از بين ببرد، از جمله كفر به خداوند و پيامبر و يوم المعاد است كه در آيه 88 سوره انعام مى خوانيم: «(وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ); هر گاه مشرك شوند اعمالى را كه انجام دهند از بين مى رود و در آيه 147 سوره اعراف مى فرمايد: «(وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِايَاتِنَا وَلِقَاءِ الاْخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ); كسانى كه آيات ما و روز قيامت را انكار كردند اعمالشان بر باد مى رود».

در مورد تكفير نيز قرآن مجيد در آيه 7 سوره عنكبوت مى فرمايد: «(وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ); كسانى كه ايمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند گناهان آنها را مى پوشانيم (و مى بخشيم)».

البتّه اين به آن معنا نيست كه روز قيامت مجموعه حسنات و سيئات را در برابر هم قرار دهند، اگر حسنات بيشتر بود، سيئات مورد نظر قرار نگيرد و اگر سيئات بيشتر بود، حسنات به طور كلى ناديده گرفته شود، اين نوع احباط و تكفير مورد قبول نيست و با آيات قرآن نيز نمى سازد. در آيه 7 و 8 سوره زلزال مى خوانيم: «(فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّة خَيْراً يَرَه وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّة شَرّاً يَرَهُ); هر كس به مقدار ذره اى كار نيك انجام دهد آن را مى بيند و هر كس به اندازه ذره اى كار بد انجام دهد آن را خواهد ديد».

كوتاه سخن اينكه هر يك از كار نيك و بد اثر خاص خود را عنداللّه در قيامت خواهد داشت; ولى اين مطلب استثنائاتى دارد كه بعضى از كارهاى نيك، خطاها را مى پوشانند و بعضى از كارهاى زشت، حسنات را از ميان مى برند.(1)

#####

1. شرح بيشتر در باره اين مسئله را در تفسير نمونه ذيل، آيه 217 سوره بقره مطالعه فرماييد.

▲2ـ آيا ابليس فرشته بود؟

در اين بخش از خطبه آمده بود كه ابليس فرشته اى بود كه خدا او را به جهت گناه سنگينش از بهشت بيرون راند و مطرود درگاه حق شد.

#####

اين تعبير ممكن است اين تصور را ايجاد كند كه ابليس واقعاً از فرشتگان بوده است، در حالى كه قرآن با صراحت مى گويد: «(كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ); او از جن بود سپس از طاعت فرمان پروردگارش خارج شد».(1) از سوى ديگر قرآن به وضوح مى گويد: فرشتگان معصوم اند و هرگز گناه نمى كنند: «(بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ * لاَ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ); آنها بندگان گرامى خدا هستند در هيچ سخنى بر او پيشى نمى گيرند و فرمان او را به گردن مى نهند».(2)

چگونه ممكن است فرشته معصوم نه تنها نافرمانى كند، بلكه راه كفر و معارضه با پروردگار را بپويد؟!

از اينجا روشن مى شود كه ابليس به موجب داشتن عبادات فراوان در صفوف فرشتگان جاى گرفته بود; نه اينكه واقعاً جزء فرشتگان بود. اين تعبير گرچه تعبيرى مجازى است; ولى با وجود قرائن روشن نبايد جاى ترديد باشد.

#####

1. كهف، آيه 50.

2. انبياء، آيه 26 و27.

▲3ـ تكبّر ابليس سرچشمه كفر او شد!

از آيات قرآن و روايات اسلامى و خطبه بالا به خوبى استفاده مى شود كه تكبّر ابليس سرانجام به كفر او انجاميد، آن هم بالاترين درجه كفر، زيرا به حكمت خدا اعتراض كرد و دستور پروردگار را درباره سجده بر آدم(عليه السلام) غير حكيمانه پنداشت و به همين دليل به شديدترين مجازاتها گرفتار شد و آن طرد ابدى از درگاه خدا و حبط عبادات شش هزار ساله بود.

اين سخن پيامى به همه ما دارد كه تكبّر و تعصب را كوچك نپنداريد كه گاه ممكن است به كفر و حبط اعمال و طرد از درگاه خداوند بيانجامد. البتّه ابليس مى توانست باز گردد و توبه كند; ولى نخستين شرط توبه او اين بود كه فرمان خدا را در مورد سجده بر آدم(عليه السلام) اطاعت كند، لذا در حديثى از امام صادق(عليه السلام) آمده است كه: «وَاللهِ لَوْ أنّ إبْليسَ سَجَدَ للهِِ بَعْدَ الْمَعْصِيَةِ وَ التَّكَبُّرِ عُمْرَ الدُّنْيا، ما نَفَعَهُ ذلِكَ وَ لا قَبِلَهُ اللهُ مِنْهُ ما لَمْ يَسْجُدُ لاِدَمَ كَما أمَرَاللهُ أَنْ يَسْجُدَ لَهُ ; به خدا سوگند اگر ابليس به اندازه عمر دنيا بعد از آن معصيت، سجده براى خدا مى كرد، سودى به حال او نداشت و خدا از او نمى پذيرد جز اينكه باز گردد و بر آدم سجده كند. آن گونه كه خدا به او دستور داده بود».(1)

#####

1. الكافى، جلد 8، صفحه 271.

▲4ـ يكسان بودن حكم خدا درباره همگان

از پيام هاى مهم اين بخش از خطبه اين است كه رابطه خلق با خالق رابطه اطاعت و بندگى است و همه انسانها، بلكه همه مخلوقاتى كه در شرايط يكسان قرار دارند، در احكام او يكسانند و آن گونه كه جمعى از يهود و نصارا خود را فرزندان خدا و خاصّان او مى پنداشتند و مجازاتى جز اندك براى خود در برابر اعمالشان قائل نبودند: (وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ)(1) خيالى باطل و فكرى بى اساس است.

بنابراين هرگاه تكبّر و تعصّب و نافرمانى سبب رانده شدن كسى از درگاه خدا شود و هركس در هر جا آلوده به چنين صفتى گردد، سرنوشتى غير از آن نخواهد داشت. نژادها، اقوام، انسانها و غير انسانها همه مشمول همين قاعده اند.

#####

1. مائده، آيه 18.

#####

▲بخش سوم

فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللّهِ عَدُوَّ اللّهِ أَنْ يُعْدِيَكُمْ بِدَائِهِ، وَ أَنْ يَسْتَفِزَّكُمْ بِنِدَائِهِ، وَ أَنْ يُجْلِبَ عَلَيْكُمْ بِخَيْلِهِ وَ رَجِلِهِ. فَلَعَمْرِي لَقَدْ فَوَّقَ لَكُمْ سَهْمَ الْوَعِيدِ، وَ أَغْرَقَ إِلَيْكُمْ بِالنَّزْعِ الشَّدِيدِ، وَ رَمَاكُمْ مِنْ مَكَان قَرِيب، فَقَالَ: (رَبِّ بِمآ أَغْوَيْتَنِي لاَُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الاَْرْضِ وَ لاَُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ)، قَذْفاً بِغَيْب بَعِيد، وَ رَجْماً بِظَنٍّ غَيْرِ مُصِيب، صَدَّقَهُ بِهِ أَبْنَاءُ الْحَمِيَّةِ، وَ إِخْوَانُ الْعَصَبِيَّةِ، وَ فُرْسَانُ الْكِبْرِ وَ الْجَاهِلِيَّةِ. حَتَّى إِذَا انْقَادَتْ لَهُ الْجَامِحَةُ مِنْكُمْ، وَ اسْتَحْكَمَتِ الطَّمَاعِيَّةُ مِنْهُ فِيكُمْ، فَنَجَمَتِ الْحَالُ مِنَ السِّرِّ الْخَفِيِّ إِلَى الاَْمْرِ الْجَلِيِّ، اسْتَفْحَلَ سُلْطَانُهُ عَلَيْكُمْ، وَ دَلَفَ بِجُنُودِهِ نَحْوَكُمْ، فَأَقْحَمُوكُمْ وَ لَجَاتِ الذُّلِّ، وَ أَحَلُّوكُمْ وَرَطَاتِ الْقَتْلِ، وَ أَوْطَؤُوكُمْ إِثْخَانَ الْجِرَاحَةِ، طَعْناً فِي عُيُونِكُمْ، وَ حَزًّا فِي حُلُوقِكُمْ، وَ دَقًّا لِمَنَاخِرِكُمْ، وَ قَصْداً لِمَقَاتِلِكُمْ، وَ سَوْقاً بِخَزَائِمِ الْقَهْرِ إِلَى النَّارِ الْمُعَدَّةِ لَكُمْ. فَأَصْبَحَ أَعْظَمَ فِي دِينِكُمْ حَرْجاً، وَ أَوْرَى فِي دُنْيَاكُمْ قَدْحاً مِنَ الَّذِينَ أَصْبَحْتُمْ لَهُمْ مُنَاصِبِينَ، وَ عَلَيْهِمْ مُتَأَلِّبِينَ. فَاجْعَلُوا عَلَيْهِ حَدَّكُمْ، وَ لَهُ جَدَّكُمْ.

### ترجمه

اى بندگان خدا! از اين دشمن خدا (ابليس) بر حذر باشيد. نكند شما را به بيمارى خويش (كبر و غرور و تعصّب) مبتلا سازد و با نداى خود شما را تحريك كند و لشكريان سواره و پياده اش را فرياد زند و بر ضد شما برانگيزد. به جانم سو گند! او تير خطرناك را براى شما آماده نموده، در كمان گذارده و با قدرت تا آخرين حدّ كشيده و از مكانى نزديك به سوى شما پرتاب نموده است و گفته است : پروردگارا! بدين جهت كه مرا اغوا كردى (و از رحمت خود محروم ساختى) زرق و برق زندگى دنيا را در چشم آنها جلوه مى دهم و همه را اغوا مى كنم (و از رحمتت محروم مى سازم) او در اين سخن تيرى در تاريكى به سوى هدفى دور دست انداخت و گمانى نادرست داشت (زيرا خواسته اش درباره همه انسانها صورت نپذيرفت، ولى) فرزندان تكبّر و برادران تعصب و سواران بر مركب غرور و جهل، او را عملا تصديق كردند و اين وضع همچنان ادامه يافت تا افراد سركش و سست ايمان لذت را در برابر خود تسليم كرد و طمع خويش را بر شما مستحكم نمود و اسرار پنهانى آشكار شد. در اين هنگام سلطه اش بر شما قوت گرفت و با سپاه خويش به شما حملهور شد. تا شما را به پناهگاه ذلت كشاندند و در مهلكه هاى قتل وارد كردند، و زخم خوردگان شما را در زير پاها له كردند، نيزه هاى خود را در چشمان شما فرو بردند، گلوى شما را بريدند، بينى شما را كوبيدند، و قصد هلاكت شما كردند و (سرانجام) شما را با قهر و غلبه به سوى آتش (غضب الهى) كه برايتان آماده شده بود، كشاندند. بنابراين ابليس بزرگترين مشكل براى دين شما و آتش افروزترين دشمن براى دنياى شماست و خطرناك تر از همه انسانهايى است كه با آنها دشمنى مىورزيد و براى در هم شكستن آنان عدّه و عُده گرد مى آوريد، از اين رو قوت و قدرت خود را در برابر او به كار گيريد و پيوند خويش را با او قطع كنيد.

▲شرح و تفسير

▲او خطرناك ترين دشمن شماست

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به نتيجه گيرى از داستان گمراهى و طرد شيطان بر اثر تكبّر و عصيان مى پردازد و به همگان هشدار مى دهد كه گرفتار سرنوشت او نشوند. مى فرمايد: «اى بندگان خدا! از اين دشمن خدا (ابليس) بر حذر باشيد نكند شما را به بيمارى خويش (كبر و غرور و تعصّب) مبتلا سازد و با نداى خود شما را تحريك كند و لشكريان سواره و پياده اش را فرياد زند و بر ضد شما گردآورد»; (فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللّهِ عَدُوَّ اللّهِ أَنْ يُعْدِيَكُمْ(1) بِدَائِهِ، وَ أَنْ يَسْتَفِزَّكُمْ(2) بِنِدَائِهِ، وَ أَنْ يُجْلِبَ(3) عَلَيْكُمْ بِخَيْلِهِ وَ رَجِلِهِ(4)).

اين گفتار مولا برگرفته از آيه قرآن است كه مى فرمايد: «(وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ); هر كدام از آنها را مى توانيد با صدايت تحريك كن و لشكر سواره و پياده ات بر آنها گسيل دار».(5)

«خيل» هم به معناى اسبهاست و هم به معناى اسب سواران و در اينجا به معناى لشكر سواره است و «رِجِل» به معناى لشكر پياده است و اشاره به دستياران فراوانى است كه شيطان از جنس خود و از جنس آدميان دارد كه براى گمراه ساختن مردم به او كمك مى دهند; بعضى سريع تر (همچون لشكر سواره) و بعضى آرام تر همچون لشكر پياده.

البتّه صفات رذيله و عوامل گناه و مراكز فساد و تبليغات و گمراه كننده و ابزار گناه نيز به نوعى لشكر پياده و سواره شيطانند كه امام بندگان خدا را از همه اين امور بر حذر مى دارد.

سپس براى تأكيد اين سخن به جان خود سوگند مى خورد و مى فرمايد: «به جانم سوگند! او تير خطرناك را براى شما آماده نموده، در كمان گذارده، و با قدرت تا آخرين حدّ كشيده و از مكانى نزديك به سوى شما پرتاب نموده است»; (فَلَعَمْرِي لَقَدْ فَوَّقَ(6) لَكُمْ سَهْمَ الْوَعِيدِ، وَ أَغْرَقَ(7) إِلَيْكُمْ بِالنَّزْعِ(8) الشَّدِيدِ، وَ رَمَاكُمْ مِنْ مَكَان قَرِيب).

آن گاه شاهد اين سخن را از كلام خود ابليس (طبق آيه هاى قرآن) چنين بيان مى كند: «شيطان گفته است پروردگارا! بدين جهت كه مرا اغوا كردى (و از رحمت خود محروم ساختى) زرق و برق زندگى دنيا را در چشم آنها جلوه مى دهم و همه را اغوا مى كنم (و از رحمتت محروم مى سازم)»; (فَقَالَ: (رَبِّ بِمَآ أَغْوَيْتَنِي لاَُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الاَْرْضِ وَ لاَُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ)).

اينكه امام به جان خود سوگند مى خورد نشان مى دهد كه مطلب فوق العاده جدّى است; چه چيز شريف تر از جان امام است و اينكه مى فرمايد: «شيطان تير تهديد را در چلّه كمان گذارده و آن را تا به آخر كشيده و از مكانى نزديك شما را نشانه گرفته است» اشاره به اين است كه خطر شيطان در شديدترين صورت كه كمتر خطا مى كند متوجّه شماست و راه نفوذ خويش را اين بدبخت بى نوا نيز نشان داده است و آن آرايش مظاهر مادّى دنيا و زيبا سازى زرق وبرق مواهب مادّى و غرق ساختن در گرداب شهوات است.

تعبير امام(عليه السلام) به اينكه شيطان تمام قوا و نيروهاى خود را براى حمله به شما آماده ساخته و از مكان نزديكى شما را نشان گرفته و از هر نظر در تير رس او قرار داريد اشاره به اين است كه عوامل وسوسه هاى شيطانى در درون و برون انسان فراوان است ،هواى نفس از يك طرف و عوامل بيرونى گناه از سوى ديگر جمله (لاَُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ) كه با «لام» قسم شروع شده و با «نون» تأكيد ثقيله و تصريح به واژه «اجمعين» پايان گرفته شاهد بر اين است كه او در اهداف شوم خود بسيار جدّى است و به همين دليل انسانها بايد كاملا بيدار و هوشيار باشند تا در دامهاى رنگارنگ او نيفتند.

لازم به ذكر است كه جمله «رَبِّ بِمَآ أَغْوَيْتَنِي...; پروردگارا به سبب آنكه مرا گمراه ساختى...» از دروغها و افتراهاى شيطان به ساحت قدس پروردگار است و نشان مى دهد كه او تا چه حد جسور و بى پرواست كه چنين دروغ بزرگى را به خدا مى بندد، خداوندى كه هدايتگر همگان است و اسباب هدايت را در اختيار آنها گذارده و چون سخن شيطان واضح البطلان بوده قرآن اشاره اى به بطلان آن نمى كند. خداوند كدام عامل گمراهى براى شيطان فراهم ساخت آيا به او و فرشتگان نفرمود: (فَاِذا نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُّوحِى فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ) شرافت آدم به جهت روح ويژه الهى اوست; ولى شيطان حسود و خودخواه آن را ناديده گرفت و به مسئله آفرينش او از طين (گل) بسنده كرد! آيا سبب گمراهى از ناحيه خود او نبود؟!

سپس امام در ادامه اين سخن مى فرمايد: «او در اين سخن (همه را گمراه مى كنم) تيرى در تاريكى به سوى هدفى دور انداخت و گمانى نادرست داشت زيرا خواسته اش درباره همه انسانها صورت نپذيرفت»; (قَذْفاً بِغَيْب بَعِيد، وَ رَجْماً بِظَنٍّ غَيْرِ مُصِيب).

جمله «رَجْماً بِظَنِّ غَيْرِ مُصِيب» به همين صورت در بسيارى از نسخه هاى نهج البلاغه آمده است و گاه تصور مى شود كه با آيه شريفه «(وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاَّ فَرِيقاً مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ); به يقين ابليس گمان خود را درباره آنها محقّق يافت، همگى از او پيروى كردند مگر گروهى از مؤمنان»(9) سازگار نيست، در حالى كه اين آيه درباره قوم سبأ است نه درباره همه انسانها وگرنه مؤمنان در ميان امت پيامبران تعدادشان كم نيست.

جمعى از شارحان نهج البلاغه، نسخه ديگرى را كه بدون كلمه «غير» و به صورت «رَجْماً بِظَنِّ مُصِيب» است ترجيح داده اند، زيرا گمان شيطان را درباره انسانها مطابق واقع دانسته اند، چون فقط اندكى از انسانها از وساوس او بركنار مانده اند آن گونه كه قرآن مجيد مى گويد: (وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِىَ الشَّكُورُ)(10) و در جاى ديگر مى فرمايد: (إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَّا هُمْ).(11)

افزون بر اين با جمله بعد همين خطبه نيز سازگارتر است كه مى فرمايد: «فرزندان تكبّر و برادران تعصب و سواران بر مركب غرور و جهل او را عملا تصديق كردند»; (صَدَّقَهُ بِهِ أَبْنَاءُ الْحَمِيَّةِ، وَ إِخْوَانُ الْعَصَبِيَّةِ، وَ فُرْسَانُ الْكِبْرِ وَ الْجَاهِلِيَّةِ).

تعبير به «أَبْنَاءُ الْحَمِيَّةِ» كنايه از اين است كه آنها به قدرى آلوده به تكبر هستند كه گويى فرزندان تكبرند همچنين تعبير «برادران عصبيّت» كنايه از ارتباط تنگاتنگ آنها با تعصّبات قومى و قبيلگى و مانند آن است و نيز «وَ فُرْسَانُ الْكِبْرِ وَ الْجَاهِلِيَّةِ» كنايه از آن است كه آنها آن قدر گرفتار كبر و جهل و غرورند كه گويى بر مركبى از جهل و كبر سوار شده و به پيش مى تازند.

سپس مى افزايد : «اين وضع همچنان ادامه يافت تا افراد سركش و سست ايمان از شما را در برابر خدا تسليم كرد و طمع خويش را بر شما مستحكم نمود و اسرار پنهانى آشكار شد. در اين هنگام سلطه اش بر شما قوت گرفت و با سپاه خويش سوى به شما حملهور شد»; (حَتَّى إِذَا انْقَادَتْ لَهُ الْجَامِحَةُ(12) مِنْكُمْ، وَ اسْتَحْكَمَتِ الطَّمَاعِيَّة(13) مِنْهُ فِيكُمْ، فَنَجَمَتِ(14) الْحالُ مِنَ السِّرِّ الْخَفِيِّ إِلَى الاَْمْرِ الْجَلِيِّ. اسْتَفْحَلَ(15) سُلْطَانُهُ عَلَيْكُمْ، وَ دَلَفَ(16) بِجُنُودِهِ نَحْوَكُمْ).

اشاره به اينكه ابليس نخست مى كوشد افرادى را كه در برابر او سركشى مى كنند تسليم خود گرداند و پايگاه خويش را در ميان آنان محكم كند، آن گاه سلطه خود را بر آنان گسترش مى دهد و با لشكر خويش به آنان حملهور مى شود، در حالى كه قدرت دفاع از خود را ندارند و بدترين صورت گرفتار انواع مصائب مادى و معنوى مى شوند، همان گونه كه در ادامه اين سخن در هشت جمله كوتاه و پر معنا آثار حمله گسترده لشكر شيطان را برشمرده مى فرمايد: «آنها شما را به پناهگاه ذلت كشانند و در مهلكه هاى قتل وارد كردند، و زخم خوردگان شما را در زير پاها له كردند، نيزه هاى خود را در چشمان شما فرو بردند، گلوى شما را بريدند، بينى شما را كوبيدند، و قصد هلاكت شما كردند و (سرانجام) شما را با قهر و غلبه به سوى آتش (غضب الهى) كه برايتان آماده شده كشاندند» (فَأَقْحَمُوكُمْ(17)وَلَجَاتِ(18) الذُّلِّ، وَ أَحَلُّوكُمْ وَرَطَاتِ(19) الْقَتْلِ، وَ أَوْطَؤُوكُمْ(20) إِثْخَانَ(21) الْجِرَاحَةِ، طَعْناً فِي عُيُونِكُمْ ، وَ حَزًّا(22) فِي حُلُوقِكُمْ، وَ دَقًّا لِمَنَاخِرِكُمْ(23)، وَ قَصْداً لِمَقَاتِلِكُمْ، وَ سَوْقاً بِخَزَائِمِ(24) الْقَهْرِ إِلَى النَّارِ الْمُعَدَّةِ لَكُمْ).

اين تعبيرات بسيار دقيق و حساب شده كه با بلاغت فوق العاده اى همراه است، نهايت بدبختى شكست خوردگان در برابر شيطان را مجسّم مى كند: اگر از برابر لشكرش بگريزيد و به پناهگاهى پناهنده شوند جز پناهگاه ذلت نخواهد بود و اگر مقاومت كنند جز مرگ و نابودى سرنوشتى نخواهند داشت. مرگ آنها نيز ساده نخواهد بود، مرگى است آميخته با لگدمال شدن مجروحان و فرو رفتن نيزه ها در چشم ها; بريده شدن گلوها و خرد شدن بينى ها و سرانجام همچون شترى كه ريسمان در سوراخ بينى او كرده باشند به سوى آتش قهر و غضب الهى كشيده مى شوند.

آن گاه امام در يك نتيجه گيرى قاطع مى فرمايد: «بدين ترتيب ابليس بزرگترين مشكل براى دين شماو آتش افروزترين دشمن براى دنياى شماست خطرناك تر از همه انسانهايى است كه با آنها دشمنى مىورزيد و براى در هم شكستن آنان عده و عُده گردآورى مى كنيد، بنابراين قوت و قدرت خود را در برابر او به كار گيريد و پيوند خويش را با او قطع كنيد»; (فَأَصْبَحَ أَعْظَمَ فِي دِينِكُمْ حَرْجاً(25)، وَ أَوْرَى(26) فِي دُنْيَاكُمْ قَدْحاً(27) مِنَ الَّذِينَ أَصْبَحْتُمْ لَهُمْ مُنَاصِبِينَ(28)، وَ عَلَيْهِمْ مُتَأَلِّبِينَ(29). فَاجْعَلُوا عَلَيْهِ حَدَّكُمْ(30)، وَ لَهُ جِدَّكُمْ(31)).

اشاره به اينكه با توجه به آنچه در بخش هاى قبل اين خطبه گفته شد ابليس بزرگترين دشمن دين و دنياى شماست; و از هر دشمنى خطرناكتر است; بايد تمام نيروهاى خود را براى دفع او بسيج كنيد.

در اين عبارت، امام(عليه السلام) از فساد و تباهى تعبير به «حرج» يعنى دشوارى، نموده (و در بعضى از نسخه ها جرح به معناى جراحت و زخم آمده كه تعبير مناسب تر به نظر مى رسد) و از وسوسه هاى گمراه كننده شيطان تعبير به قدح (چيزى كه با آن آتش مى افروزند) فرموده است، زيرا يك آتش زنه كوچك ممكن است خانه يا محله اى را به آتش بكشاند; وسوسه هاى شيطانى نيز گاه باعث اختلاف و از هم پاشيدگى جامعه ها مى شود مخصوصاً تعصبهاى كور و كبر و غرور كه خطبه، بيشتر ناظر به آن است مى تواند آتش جنگل هاى قبيلگى را روشن سازد و زمين را از خون افراد بى گناه رنگين كند.

تعبير به «جَدّ» (با فتح جيم) به معناى قطع، اشاره به قطع رابطه و عدم اطاعت از فرمان ابليس است. (در بعضى از نسخه ها «جدّ» با كسر جيم آمده كه به معناى تلاش و كوشش است و با جمله قبل تناسب بيشترى دارد; بعضى در مبارزه با ابليس نهايت جد و جهد را بنماييد.

#####

1. «يعدى» از «عدو» بر وزن «صبر» در اصل به معناى تجاوز كردن است و «عدوان» يعنى ستم كردن و «عداوت» به معناى دشمنى و «عَدْوى» به معناى دويدن و همچنين به معناى سرايت كردن بيمارى از كسى به ديگرى به كار مى رود و منظور در خطبه بالا همين معناى اخير است; يعنى شيطان بيمارى كبر و غرور و تعصّب خويش را به شما منتقل مى كند.

2. «يستفزّ» از «استفزاز» به معناى تحريك كردن و برانگيختن است.

3. «يجلب» از «جلب» به معناى فرياد زدن بر كسى يا راندن او از محلّى به محلّ ديگر گرفته شده است.

4. «رجل» جمع راجل به معناى پياده يا لشكرى پياده است.

5. سوره اسراء، آيه 64.

6. «فوّق» از «فوق» به معناى محلّى از زه كمان كه انتهاى تير را براى پرتاب به آن تكيه مى دهند گرفته شده است. اشاره به اينكه شيطان تير خود را براى پرتاب به سوى شما آماده ساخته است و واژه فوق به معناى بالا نيز از همين جا گرفته شده است.

7. «اغرق» از ريشه «اغراق» و «غرق» بر وزن «ورق» به معناى كشيدن زه كمان تا حد ممكن براى تيراندازى گرفته شده است. سپس به هر كارى كه در آن نهايت تلاش شود اطلاق گرديده است.

8. «نزع» به معناى چيزى را از جا بركندن و يا كشيدن است; مانند كشيدن كمان به هنگام تير.

9. سبأ، آيه 20.

10. سبأ، آيه 13.

11. ص، آيه 24.

12. «جامحه» به معناى حيوان سركش است. از «جموح» بر وزن «فتوح» گرفته شده است.

13. «الطماعيه»، «طماعيه» و «طمع» به يك معناست.

14. «نجمت» از «نجوم» به معناى نمايان شدن گرفته شده و ستاره را نجم مى گويند چون در آسمان ظاهر مى شود. گاه به گياهان بدون ساقه نيز نجم گفته مى شود، زيرا از زمين بيرون مى آيد.

15. «استفحل» از ريشه «استفحال» و از فَحْل، بر وزن «نخل» به معناى عظيم و برجسته گرفته شده و «استفحال» به معناى سنگينى كردن و طاقت فرسا شدن است.

16. «دلف» از «دلوف» به معناى آهسته راه رفتن و گامهاى كوتاه برداشتن گرفته شده است و در ر
اينجا اشاره به پيشروى تدريجى لشكر شيطان به سوى انسانهاست.

17. «اقحموكم» از ريشه «قحوم» به معناى بى مطالعه در كارى وارد شدن و «اقحام» يعنى به زور و قهر و غلبه كسى را به كارى واداشتن.

18. «ولجات» به معناى غارها و پناهگاهها جمع «ولجة» بر وزن «درجه» به معناى غارى است كه رهگذران در مشكلات به آن پناه مى برند.

19. «وَرَطات» به معناى مشكلات و بن بستها و مهلكه ها جمع «وَرْطه» بر وزن «غفله» است.

20. «اوطأوكم» از ريشه «وَطْئ» به معناى پايمال كردن و زير پا له كردن گرفته شده است.

21. «اثخان» از «ثخونة» در اصل به معناى ضخامت و غلظت و سنگين شدن گرفته شده و «اثخان» مبالغه و شدت در كشتار دشمن است.

22. «حزّ» به معناى قطع كردن و بريدن است.

23. «مناخر» جمع «منخر» بينى يا سوراخ بينى است.

24. «خزائم» جمع «خزامة» بر وزن «كتابة» حلقه اى است كه در بينى شتر مى كنند و ريسمان در آن مى اندازند و به هنگام سركشى آن را مى كشند.

25. «حرج»، بر وزن «خرج» و «حَرَج» بر وزن «حرم» به معناى گرفتگى و ناراحتى و محدوديت شديد است و در اصل به معناى اجتماع درختان در هم پيچيده است.

26. «اَوْرى» از ريشه «وَرْى» بر وزن «نفى» در اصل به معناى مستور ساختن است و به آتشى كه در وسايل آتش افروزى نهفته شده و از طريق جرقه زدن بيرون مى آيد ورى گفته مى شود و در جمله بالا به معناى آتش افروختن آمده است.

27. «قَدْح» خارج كردن آتش از آتش زنه (چيزى مانند كبريت) است.

28. «مناصبين» جمع «مناصب» به معناى كسى است كه به دشمنى برخواسته، از ريشه نصب به معناى عدوات گرفته شده است.

29. «متألبين» گروهى است كه اجتماع بر انجام كارى مى كنند از ماده «ألب» بر وزن «سلب» به معناى تجمع و تحريك كردن گرفته شده است.

30. «حدّ» و «حدّت» به معناى شدّت و غضب، و در اصل به معناى تيز كردن است.

31. «جدّ» يعنى قطع. از آنجا كه هر موجود با عظمتى از ديگران جدا و ممتاز مى شود پدر بزرگ «جدّ» مى گويند و در آيه شريفه (وَ أنّه تعالى جَدُّ رَبِّنا) اشاره به عظمت خداوند است و در جمله بالا منظور قطع رابطه است.

#####

▲بخش چهارم

فَلَعَمْرُ اللّهِ لَقَدْ فَخَرَ عَلَى أَصْلِكُمْ، وَ وَقَعَ فِي حَسَبِكُمْ، وَ دَفَعَ فِي نَسَبِكُمْ، وَ أَجْلَبَ بِخَيْلِهِ عَلَيْكُمْ، وَ قَصَدَ بِرَجِلِهِ سَبِيلَكُمْ، يَقْتَنِصُونَكُمْ بِكُلِّ مَكَان، وَ يَضْرِبُونَ مِنْكُمْ كُلَّ بَنَان. لاَتَمْتَنِعُونَ بِحِيلَة، وَ لاَ تَدْفَعُونَ بِعَزِيمَة، فِي حَوْمَةِ ذُلٍّ، وَ حَلْقَةِ ضِيق، وَ عَرْصَةِ مَوْت، وَ جَوْلَةِ بَلاَء. فَأَطْفِئُوا مَا كَمَنَ فِي قُلُوبِكُمْ مِنْ نِيرَانِ الْعَصَبِيَّةِ وَ اَحْقَادِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَإِنَّمَا تِلْكَ الْحَمِيَّةُ تَكُونُ فِي الْمُسْلِمِ مِنْ خَطَرَاتِ الشَّيْطَانِ وَ نَخَوَاتِهِ، وَ نَزَغَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ. وَ اعْتَمِدُوا وَضْعَ التَّذَلُّلِ عَلَى رُؤُوسِكُمْ، وَ إِلْقَاءَ التَعَزُّزِ تَحْتَ أَقْدَامِكُمْ، وَ خَلْعَ التَّكَبُّرِ مِنْ أَعْنَاقِكُمْ، وَاتَّخِذُوا التَّوَاضُعَ مَسْلَحَةً بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ عَدُوِّكُمْ إِبْلِيسَ وَ جُنُودِهِ; فَإِنَّ لَهُ مِنْ كُلِّ أُمَّة جُنُوداً وَ أَعْوَاناً، وَ رَجِلاً وَ فُرْسَاناً، وَ لاَ تَكُونُوا كَالْمُتَكَبِّرِ عَلَى ابْنِ أُمِّهِ مِنْ غَيْرِ مَا فَضْل جَعَلَهُ اللّهُ فِيهِ سِوَى مَا أَلْحَقَتِ الْعَظَمَةُ بِنَفْسِهِ مِنْ عَدَاوَةِ الْحَسَدِ، وَ قَدَحَتِ الْحَمِيَّةُ فِي قَلْبِهِ مِنْ نَارِ الْغَضَبِ، وَ نَفَخَ الشَّيْطَانُ فِي أَنْفِهِ مِنْ رِيحِ الْكِبْرِ الَّذِي أَعْقَبَهُ اللّهُ بِهِ النَّدَامَةَ، وَ أَلْزَمَهُ آثَامَ الْقَاتِلِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيامَةِ.

### ترجمه

به خدا سوگند، او (شيطان) بر اصل و ريشه شما (آدم) برترى جويى كرد و نسبت به حسب شما طعنه زد و بر نسب شما عيب گرفت، با سپاه سواره خود به شما حمله آورد و با پياده نظامش راه را بر شما بست. آنها هر جا شما را بيابند صيد مى كنند و انگشتانتان را قطع مى نمايند (وكارآيى را از شما مى گيرند) هرگز نمى توانيد (به آسانى) از چنگ آنهارهايى يابيد و نه با تصميم و اراده، به راحتى آنها را از خود برانيد، اين در حالى است كه در جايگاه پست و دايره تنگ و صحنه مرگ و جولانگاه بلا قرار گرفته ايد، بنابراين (ريشه ها را بخشكانيد و) شراره هاى تعصب و كينه هاى جاهليّت را كه در دلهايتان پنهان شده خاموش سازيد، زيرا اين نخوت و تعصب ناروا كه در مسلمان پيدا مى شود از القائات شيطان و نخوتها و فسادها و وسوسه هاى اوست. تاج تواضع بر سر نهيد و خود برتربينى را زير پا افكنيد، حلقه هاى زنجير تكبّر را از گردن فرو نهيد و فروتنى را سنگر ميان خود و دشمنتان; يعنى ابليس و سپاهيانش قرار دهيد، زيرا او از هر امتى لشكريان و ياورانى، پيادگان و سوارانى دارد (كه با كمك آنها در ميان همه اقوام و گروهها نفوذ مى كند).

شما مانند آن متكبّر (قابيل) نباشيد كه بر فرزند مادرش (برادر با جان برابرش) بى آنكه بر او برترى داشته باشد تكبّر ورزيد و جز خودبرتربينى ناشى از دشمنى برخاسته از حسادت در قلبش چيزى نبود. (سرانجام) آتش غضب بر اثر كبر و تعصب ناروا در دلش شعله ور شد و شيطان، باد غرور در بينى او دميد، همان كبر و غرورى (كه سبب قتل برادرش شد) و در پايان، خداوند به سبب آن براى او پشيمانى به بار آورد و گناه همه قاتلان را تا روز قيامت بر گردن او افكند.

▲شرح و تفسير

▲مانند شيطان و قابيل نباشيد

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه همگان را بسيج مى كند كه در برابر شيطان و وسوسه هاى او بايستند و سابقه سوء و دشمنى او را با عبارات گويا و پر معنا بيان مى كند و مى فرمايد: «به خدا سوگند! او (شيطان) بر اصل و ريشه شما تفاخر كرد و به حسب شما طعنه زد و بر نسب شما عيب گرفت و با سپاه سواره خود به شما حمله آورد و با پياده نظامش راه را بر شما بست»; (فَلَعَمْرُ اللّهِ(1) لَقَدْ فَخَرَ عَلَى أَصْلِكُمْ، وَ وَقَعَ فِي حَسَبِكُمْ(2)، وَ دَفَعَ فِي نَسَبِكُمْ، وَ أَجْلَبَ بِخَيْلِهِ عَلَيْكُمْ، وَ قَصَدَ بِرَجِلِهِ سَبِيلَكُمْ).

اين تعبيرات پرمعنا بر گرفته از آيات قرآن مجيد است; در آيه 33 سوره حجر مى خوانيم كه شيطان آدم را بدين گونه تحقير كرد: «(لَمْ أَكُنْ لاَِّسْجُدَ لِبَشَر خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَال مِّنْ حَمَإ مَّسْنُون; من هرگز براى بشرى كه او را از گل خشكيده اى كه از گل بدبويى گرفته شده است آفريده اى، سجده نخواهم كرد». او به جهت غرور و حسادت و تكبّرش جمله (نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُّوحِى) از كلام خدا را كه بزرگترين فخر آدم است به فراموشى سپرد و در آيه 12 از سوره اعراف مى خوانيم كه گفت: «(أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِى مِنْ نَّار وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِين); من از او بهترم، مرا از آتش فروزان آفريده اى و او را از گِل (بى مقدار)» كه با اين از نسب آدم عيبجويى مى كند، در حالى كه اگر كبر و غرور اجازه مى داد مى دانست كه خاك منبع انواع بركات و حيات موجودات است و بر آتش برترى دارد. در آيه 64 سوره اسراء مى خوانيم كه خداوند به او مى گويد: «(وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ); (براى آزمايش انسانها) لشكر سواره و پياده ات را بر آنها گسيل دار» و در آيه 16 سوره اعراف مى خوانيم كه شيطان مى گويد: «(لاََقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ); من سر راه مستقيم تو در برابر آنها كمين مى كنم».

آرى چنين دشمنى كه نه شخصيّت والاى آدم را قبول دارد و نه اصل و نسب او را مى پذيرد و تمام نيروهاى خود را براى گمراه ساختن او بسيج كرده است بسيار خطرناك است و بايد از او بر حذر بود.

در ادامه اين سخن مى افزايد: «آنها هر جا شما را بيابند صيد مى كنند و انگشتانتان را قطع مى نمايند; هرگز نمى توانيد (به آسانى) با حيله، آنها را منع كنيد و نه با تصميم و اراده، به راحتى آنها را از خود برانيد، اين در حالى است كه در جايگاه ذلت آور و دايره تنگ و صحنه مرگ و جولانگاه بلا قرار گرفته ايد»; (يَقْتَنِصُونَكُمْ(3) بِكُلِّ مَكَان، وَ يَضْرِبُونَ مِنْكُمْ كُلَّ بَنَان(4). لاَ تَمْتَنِعُونَ بِحِيلَة، وَ لاَ تَدْفَعُونَ بِعَزِيمَة. فِي حَوْمَةِ(5) ذُلٍّ، وَ حَلْقَةِ ضِيق، وَ عَرْصَةِ مَوْت، وَ جَوْلَةِ بَلاَء).

جمله «وَ يَضْرِبُونَ مِنْكُمْ كُلَّ بَنَان» شبيه چيزى است كه در قرآن مجيد در مورد حمله فرشتگان در ميدان جنگ بدر به كفار آمده است كه مى فرمايد: «(وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَان); و تمام انگشتانشان را قطع كنيد».(6) قطع انگشتان اگر در مورد دست ها باشد سبب مى شود كه انسان از انجام غالب كارها ناتوان شود، زيرا هر كارى ابزارى لازم دارد و ابزار كار را معمولا با انگشتان مى گيرند و اگر انگشتان پا باشد تعادل انسان را به هنگام راه رفتن بر هم مى زند. در خطبه مورد بحث، اشاره به اين است كه شياطين به شما حمله مى كنند و شما را از كار مى اندازند به گونه اى كه قدرت بر تصميم گيرى و چاره انديشى نخواهيد داشت.

سپس امام(عليه السلام) انگشت روى نقطه اصلى درد گذاشته و با تشبيهات بسيار زيبايى در نهايت فصاحت و بلاغت به همگان هشدار مى دهد و از آثار مرگبار تعصّبهاى كور و تكبّرها برحذر مى دارد، مى فرمايد: «شراره هاى تعصب و كينه هاى جاهليّت را كه در دلهايتان پنهان شده خاموش سازيد، زيرا اين نخوت و تعصب ناروا را كه در مسلمان پيدا مى شود از القائات شيطان و نخوتها و فسادها و وسوسه هاى اوست»; (فَأَطْفِئُوا مَا كَمَنَ فِي قُلُوبِكُمْ مِنْ نِيرَانِ الْعَصَبِيَّةِ وَ اَحْقَادِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَإِنَّمَا تِلْكَ الْحَمِيَّةُ تَكُونُ فِي الْمُسْلِمِ مِنْ خَطَرَاتِ الشَّيْطَانِ وَ نَخَوَاتِهِ(7)، وَ نَزَغَاتِهِ(8) وَ نَفَثَاتِهِ(9)).

در اين تعبير امام(عليه السلام) تعصبهاى ناروا و كينه هاى جاهليّت را تشبيه به آشتى كرده كه در اعماق دلها كمين مى كند، ناگهان سر بر مى آورد و همه وجود انسان را فرا مى گيرد و از آن به بيرون سرايت مى كند و گاه قوم و قبيله اى را به آتش مى كشد. امام(عليه السلام) اين صفت رذيله را از وساوس شيطان مى شمرد كه از برون به درون مسلمانان القا مى گردد; يعنى مسلمان واقعى از آن بيگانه است.

در ادامه مى فرمايد: «تاج تواضع بر سر نهيد، و خودبرتربينى را زير پا افكنيد، حلقه هاى زنجير تكبّر را از گردن فرو نهيد و فروتنى را سنگر ميان خود و دشمنتان; يعنى ابليس و سپاهيانش برگزينيد»; (وَ اعْتَمِدُوا وَضْعَ التَّذَلُّلِ عَلَى رُؤُوسِكُمْ، وَ إِلْقَاءَ التَعَزُّزِ تَحْتَ أَقْدَامِكُمْ، وَ خَلْعَ التَّكَبُّرِ مِنْ أَعْنَاقِكُمْ; وَاتَّخِذُوا التَّوَاضُعَ مَسْلَحَةً(10)بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ عَدُوِّكُمْ إِبْلِيسَ وَ جُنُودِهِ).

در اين عبارت امام(عليه السلام) تواضع را تشبيه به تاج و خودپسندى را به موجود بى ارزشى كه زير پاها مى افتد و تكبّر را به غل و زنجيرى كه بر گردن مى نهند و فروتنى را به سنگرگاه محكمى كه انسان را در برابر دشمن حفظ مى كند، تشبيه كرده است كه هر يك پيام روشنى براى انسانها و مخصوصاً افراد با ايمان دارد.

سپس امام(عليه السلام) دليل روشنى براى اين دستورات بيان كرده، چنين مى فرمايد: «زيرا او از هر امّتى لشكريان و ياورانى، پياده گان و سوارانى دارد، كه با كمك آنها در ميان همه اقوام و گروهها نفوذ مى كند»; (فَإِنَّ لَهُ مِنْ كُلِّ أُمَّة جُنُوداً وَ أَعْوَاناً، وَ رَجِلاً وَ فُرْسَاناً).

به يقين همه آنها از جن نيستند، بلكه گروهى از انسانهاى شيطان صفت و گمراه و گمراه كننده جزو اعوان و انصار او هستند، همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: «(وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِىّ عَدُوّاً شَيَاطِينَ الاِْنسِ وَالْجِنِّ); اين گونه براى هر پيامبرى دشمنانى از شياطين انس و جن قرار داديم».(11)

آن گاه اشاره كوتاه و پر معنايى به داستان قابيل مى كند. دومين نفر (بعد از شيطان) كه گرفتار تكبّر و تعصّب ناروا شد و دست به جنايت عظيمى زد و در گرداب پشيمانى و بدبختى گرفتار شد مى فرمايد: «شما مانند آنها متكبّر (قابيل) نباشيد كه بر فرزند مادرش (برادرش) بى آنكه بر او برترى داشته باشد تكبّر ورزيد و جز خودبرتر بينى به جهت دشمنى برخاسته از حسادت در قلبش چيزى نبود»; (وَ لاَ تَكُونُوا كَالْمُتَكَبِّرِ عَلَى ابْنِ أُمِّهِ مِنْ غَيْرِ مَا فَضْل جَعَلَهُ اللّهُ فِيهِ سِوَى مَا أَلْحَقَتِ الْعَظَمَةُ بِنَفْسِهِ مِنْ عَدَاوَةِ الْحَسَدِ).

تعبير به «ابن ام» (فرزند مادر) به جاى برادر براى اشاره به جنبه عاطفى موضوع است; يعنى با آن همه پيوند عاطفى كه ميان اين دو بود تكبّر و حسادت كار خود را كرد و او را به قتل برادر واداشت. شبيه همين معنا را در داستان موسى و هارون مى خوانيم كه هارون هنگامى كه برادرش موسى سخت از گوساله پرستى بنى اسرائيل خشمگين شده بود و بر سر هارون فرياد مى زد، براى تحريك عواطف برادر گفت: «(يَبْنَؤُمَّ لاَ تَأْخُذْ بِلِحْيَتِى وَلاَبِرَأْسِى); اى پسر مادرم (اى بردار) ريش و سر مرا مگير».(12)

جمله «سِوى ما ألْحَقَتِ» به اصطلاح از قبيل استثناى منقطع است. در اينجا براى شدت مذمت آمده است مثل اينكه مى گوييم: «فلان كس هيچ فضيلتى نداشت جز اينكه دروغ مى گفت و خيانت مى كرد».

تعبير به «عَداوَةُ الْحَسَد» اشاره به اين است كه حسادت انسان را به دشمنى و عداوت مى كشاند، عداوتى كه مى تواند سرچشمه قتل و كشتار برادر گردد.

سپس امام(عليه السلام) به توضيح اين ماجرا پرداخته چنين مى فرمايد: «(سرانجام) آتش غضب بر اثر كبر و تعصب ناروا در دلش شعله ور شد و شيطان، باد كبر و غرور در بينى او دميد همان كبر و غرورى كه در پايان، خداوند به سبب آن براى او پشيمانى به بار آورد و گناه همه قاتلان را تا روز قيامت بر گردن او افكند»; (وَ قَدَحَتِ الْحَمِيَّةُ فِي قَلْبِهِ مِنْ نَارِ الْغَضَبِ، وَ نَفَخَ الشَّيْطَانُ فِي أَنْفِهِ مِنْ رِيحِ الْكِبْرِ الَّذِي أَعْقَبَهُ اللّهُ بِهِ النَّدَامَةَ، وَ أَلْزَمَهُ آثَامَ(13) الْقَاتِلِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيامَةِ).

از جمله هاى بالا به خوبى استفاده مى شود كه انحرافات نخست از درون انسان بر مى خيزد سپس شيطان به آن دامن مى زند و سرانجام آثار شوم آن به فرمان خدا دامان انسان را مى گيرد، بنابراين هر چه هست از درون آلوده خود انسان است و بقيه آثار اعمال اوست و اين پاسخى است براى كسانى كه مى گويند چرا شيطان چنين و چنان مى كند و چرا پروردگار متعال ما را گرفتار فلان حوادث شوم مى سازد.

ابن ابى الحديد در ذيل اين جمله، از طبرى مورخ معروف، از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند كه فرمود: «ما مِنْ نَفْس تُقْتَلُ ظُلْماً إلاّ كانَ عَلى ابْن آدَمَ الأوّلَ كِفْلٌ مِنها وَ ذلِكَ بِأَنَّهُ اَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ; هيچ كس از روى ظلم و ستم كشته نمى شود مگر اين كه بر فرزند نخست آدم (قابيل) سهمى از آن را مى نويسند، زيرا او اوّلين كسى است كه سنّت شوم قتل را گذاشت».

سپس ابن ابى الحديد مى افزايد: اين سخن: كلام اميرالمؤمنين(عليه السلام) را در خطبه بالا تأييد مى كند.(14)

برقرار ساختن سنّت حسنه و سنّت سيئه و آثار آن، بحث دامنه دارى در روايات اسلامى دارد كه در جاى مناسب به خواست خدا از آن سخن خواهيم گفت و در يك جمله كوتاه مى توان گفت: هر كس در امر خير پيشگام شود مردم را در انجام آن تشويق مى كند و سهمى در ايجاد انگيزه براى ديگران و ثواب آنها دارد و هر كس در كار شرّى پيشگام شود به سبب حرمت شكنى و تشويق افراد سست ايمان به گناه، سهمى در گناه آنها دارد.

#####

1. «لعمراللّه» «عَمْر»، به فتح «عين» به معناى عمر، به ضم «عين» است كه در موارد قسم بكار مى رود، بنابراين جمله لعمرى; يعنى به جان خودم سوگند و «لعمراللّه»; يعنى به بقاى ذات پاك خدا سوگند.

2. «حسب» واژه حسب معمولا همراه نسب ذكر مى شود; ولى معناى متفاوتى دارد. حسب در اصل به معناى قدر و منزلت و شرافت چيزى است و چون اصل و نسب نيز در قدر و منزلت انسان تأثير دارد گاه اين واژه، نسب والا و ارجمند را نيز شامل مى شود. به اندازه و مقدار هر چيزى نيز حسب گفته مى شود. اين واژه در واقع از ماده حساب گرفته شده، زيرا افراد افتخارات خود و پدرانشان را به هنگام ذكر حسب خويش شمار مى كنند.

3. «يقتنصون» از «قنص» بر وزن «حبس» به معناى صيد كردن گرفته شده است.

4. «بنان» جمع «بنانة» در لغت هم به معناى انگشتان آمده هم سر انگشتان و كسى كه انگشتان يا سر انگشتان او قطع شود كارآيى خود را از دست مى دهد.

5. «حومة» به معناى بخش اصلى و حساس چيزى است. به بخش اصلى جنگ يا مذلت و خوارى نيز «حومه» گفته مى شود.

6. انفال، آيه 12.

7. «نخوات» جمع «نخوة» به معناى تكبّر است.

8. «نزغات» جمع «نزغة» به معناى فساد است. از ريشه «نزغ» بر وزن «وضع» به معناى وارد شدن در كارى به قصد، افساد گرفته شده است.

9. «نفثات» جمع «نفثة» به معناى مقدار كمى از آب دهان است كه به بيرون ريخته مى شود و در اصل از «نفث» بر وزن «حبس» به معناى دميدن گرفته شده است. و چون به هنگام دميدن به چيزى گاهى آب دهان بيرون مى افتد، در اين معنا به كار رفته است و در جمله بالا كنايه از وسوسه هاى شيطان است، زيرا معمول در ميان ساحران اين بوده كه به هنگام سحر اورادى مى خوانند و به شخص مورد نظر خود مى دميدند، لذا كنايه از وسوسه شدن است.

10. «مسلحة» به معناى محل جمع آورى و به تعبير ديگر زاغه مهمات است و به سنگرگاه نيز گفته مى شود، زيرا معمولا در سنگر مقدار قابل ملاحظه اى اسلحه گردآورى مى كنند و در جمله بالا به همين معنا آمده است.

11. انعام، آيه 112.

12. طه، آيه 94.

13. «آثام» جمع «اثم» به معناى گناه است و در اصل به آن حالتى گفته مى شود كه در روح و عقل انسان به وجود مى آيد و او را از رسيدن به نيكيها و كمالات باز مى دارد.

14. شرح ابن ابى الحديد، جلد 13، صفحه 146.

#####

▲بخش پنجم

ألاَ وَ قَدْ أَمْعَنْتُمْ فِي الْبَغْيِ، وَ أَفْسَدْتُمْ فِي الاَْرْضِ مُصَارَحَةً لِلّهِ بِالْمُنَاصَبَةِ، وَ مُبَارَزَةً لِلْمُؤْمِنينَ بِالْمُحَارَبَةِ. فَاللّهَ اللّهَ فِي كِبْرِ الْحَمِيَّةِ وَ فَخْرِ الْجَاهِلِيَّةِ! فَإِنَّهُ مَلاَقِحُ الشَّنَآنِ، وَ مَنَافِخُ الشَّيْطَانِ، الَّتِي خَدَعَ بِهَا الاُْمَمَ الْمَاضِيَةَ، وَ الْقُرُونَ الْخَالِيَةَ. حَتَّى أَعْنَقُوا فِي حَنَادِسِ جَهَالَتِهِ، وَ مَهَاوِي ضَلاَلَتِهِ، ذُلُلاً عَنْ سِيَاقِهِ، سُلُساً فِي قِيَادِهِ. أَمْراً تَشَابَهَتِ الْقُلُوبُ فِيهِ، وَ تَتَابَعَتِ الْقُرُونُ عَلَيْهِ، وَ كِبْراً تَضَايَقَتِ الصُّدُورُ بِهِ.

أَلاَ فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ مِنْ طَاعَةِ سَادَاتِكُمْ وَ كُبَرَائِكُمْ! الَّذِينَ تَكَبَّرُوا عَنْ حَسَبِهِمْ، وَ تَرَفَّعُوا فَوْقَ نَسَبِهِمْ، وَ أَلْقَوُا الْهَجِينَةَ عَلَى رَبِّهِمْ، وَ جَاحَدُوا اللّهَ عَلَى مَا صَنَعَ بِهِمْ، مُكَابَرَةً لِقَضَائِهِ، وَ مُغَالَبَةً لاِلاَئِهِ. فَإِنَّهُمْ قَوَاعِدُ أَسَاسِ الْعَصَبِيَّةِ، وَ دَعَائِمُ أَرْكَانِ الْفِتْنَةِ، وَ سُيُوفُ اعْتِزَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ. فَاتَّقُوا اللّهَ وَ لاَ تَكُونُوا لِنِعَمِهِ عَلَيْكُمْ أَضْدَاداً، وَ لاَ لِفَضْلِهِ عِنْدَكُمْ حُسَّاداً. وَ لاَ تُطِيعُوا الاَْدْعِيَاءَ الَّذِينَ شَرِبْتُمْ بِصَفْوِكُمْ كَدَرَهُمْ، وَ خَلَطْتُمْ بِصِحَّتِكُمْ مَرَضَهُمْ، وَ أَدْخَلْتُمْ فِي حَقِّكُمْ بَاطِلَهُمْ، وَ هُمْ أَسَاسُ الْفُسُوقِ، وَ أَحْلاَسُ الْعُقُوقِ. اتَّخَذَهُمْ إِبْلِيسُ مَطَايَا ضَلاَل. وَ جُنْداً بِهِمْ يَصُولُ عَلَى النَّاسِ، وَ تَرَاجِمَةً يَنْطِقُ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ، اسْتِرَاقاً لِعُقُولِكُمْ وَ دُخُولاً فِي عُيُونِكُمْ، وَ نَفْثاً فِي أَسْمَاعِكُمْ. فَجَعَلَكُمْ مَرْمَى نَبْلِهِ، وَ مَوْطِئَ قَدَمِهِ، وَ مَأْخَذَ يَدِهِ.

### ترجمه

آگاه باشيد شما در سركشى و ستم افراط كرديد و براى دشمنى آشكار با خدا و مبارزه با مؤمنان راستين به فساد در زمين و ستيز برخاستيد. خدا را ! خدا را ! از كبر و تعصب ناروا و تفاخر جاهليّت بپرهيزيد كه سبب ايجاد كينه و دشمنى و جايگاه وسوسه هاى شيطان است. اينها همان چيزى است كه شيطان به وسيله آن، امتهاى پيشين و اقوام گذشته را فريفت تا آنجا كه در تاريكيهاى جهل فرو رفتند و در گودالها و دامهاى ضلالت او سقوط كردند، به آسانى تسليم او شدند و رهبرى او را پذيرفتند و آنها را به هر جا كه خاطر خواه او بود برد. آنها پيروى از چيزى كردند كه دلها در آن شبيه و هماهنگ بود و قرنها پى در پى بر آن گذشت و كبر و غرورى را پذيرا شدند كه (بر اثر فزونى) سينه ها با آن تنگ شد.

به هوش باشيد، بترسيد و بر حذر باشيد از پيروى و اطاعت (كوركورانه) بزرگترها و رؤسايتان، همانها كه به سبب موقعت خود، تكبّر مىورزند و خويش را بالاتر از نسب خود مى شمرند، اعمال نادرست خود را به خدا نسبت مى دهند و به انكار نعمتهاى او بر مى خيزند تا با قضايش ستيز كنند و بر نعمتهايش چيره شوند، زيرا آنها اساس و بنيان تعصب و ستون و اركان فتنه و فساد و شمشيرهاى تكبّر جاهليّت اند.

از خدا بترسيد و با نعمتهايى كه او به شما ارزانى داشته مخالفت نكنيد و نسبت به فضل و بخشش او به يكديگر حسادت نورزيد. از افراد بى اصل و نسب اطاعت نكنيد همانها كه بر اثر صفاى باطن خويش، آب تيره نفاقشان را نوشيديد و تندرستى خويش را با بيمارى آنها آميختيد و در اعتقاد حق خود، عقيده باطل آنها را راه داديد، آنها اساس گناه و همنشين نافرمانى و عصيانند آنها كسانى هستند كه شيطان آنان را مركبهاى راهوار ضلالت قرار داده و سپاهى كه به وسيله آنان به مردم غافل حمله مى كند و از آنها به عنوان سخنگوى خود (براى بيان مقاصد خوش) بهره مى گيرد تا عقلهايتان را بدزدد، در چشمهاى شما نفوذ كند و در گوشهايتان (اباطيل را) بدمد و به اين ترتيب شما را هدف تيرهاى خود و پايمال قدمهايش قرار داد و گلوى شما را در دست خود فشرد!

###

▲شرح و تفسير

▲از بزرگان متكبر خود پيروى نكنيد

امام(عليه السلام) بعد از مقدماتى كه در فرازهاى قبل درباره خطرات كبر و غرور و تعصبهاى ناروا بيان فرمود، در اين بخش از خطبه به مخاطبان خود مستقيماً هشدار مى دهد و از عواقب سوء پيروى اين خط شيطانى بر حذر مى دارد و كسانى را كه به بهانه هاى واهى تعصّبات قبيلگى و برترى قومى بر قوم ديگر آتش اختلاف و جنگ و جدال را مى افروختند با اخطارهاى كوبنده خود از اين راه باز مى دارد و مى فرمايد: «آگاه باشيد شما در سركشى و ستم افراط كرديد و براى دشمنى آشكار با خدا و مبارزه با مؤمنان راستين به فساد در زمين و ستيز برخاستيد»; (ألاَ وَ قَدْ أَمْعَنْتُمْ(1) فِي الْبَغْيِ، وَ أَفْسَدْتُمْ فِي الاَْرْضِ مُصَارَحَةً(2) لِلّهِ بِالْمُنَاصَبَةِ(3)، وَ مُبَارَزَةً لِلْمُؤْمِنينَ بِالْمُحَارَبَةِ).

بعضى از شارحان نهج البلاغه مخاطبان اين جمله ها را سپاهيان شام و طرفداران معاويه دانستند شايد به جهت اينكه لحن خطاب حضرت را بسيار تند و شديد ديده اند كه متناسب با مردم كوفه و عراق نبوده است، در حالى كه از شأن ورود خطبه و همه خطابهاى آن به خوبى استفاده مى شود مخاطبان همان سركشان كوفه و عراق بودند كه به جهت تعصّبهاى جاهليّت قبائل را به جان هم مى انداختند و منشأ فساد و خونريزى مى شدند. اين كار از يك سو دشمنى صريح با خدا محسوب مى شد و از سوى ديگر مبارزه آشكار با مؤمنان راستين.

سپس لحن كلام را شديدتر مى كند و مى فرمايد: «خدا را ! خدا را ! از كبر و تعصّب ناروا و تفاخر جاهليّت بپرهيزيد كه سبب ايجاد كينه و دشمنى و جايگاه وسوسه هاى شيطان است»; (اللّهَ فِي كِبْرِ الْحَمِيَّةِ وَ فَخْرِ الْجَاهِلِيَّةِ ! فَإِنَّهُ مَلاَقِحُ الشَّنَآنِ، وَ مَنَافِخُ الشَّيْطَانِ).

با توجه به اينكه «ملاقح» جمع «ملقح» بر وزن مجرم، معناى اسم فاعلى دارد، مفهوم جمله اين است كه كبر و تعصّب سبب توليد كينه و عداوت است و نيز «منافخ» جمع «منفخ» بر وزن «مصرف» آلت و ابزارى است كه به وسيله آن مى دمند و مفهوم آن اين است كه شيطان از اين طريق در دلها وسوسه مى كند و آنها را به راه فساد مى كشد.

آن گاه امام(عليه السلام) به آثار و خطرات اين وسوسه ها و نفخات شيطانى اشاره كرده مى فرمايد: «اينها همان چيزى است كه شيطان به وسيله آن، امتهاى پيشين و اقوام گذشته را فريفت تا آنجا كه در تاريكيهاى جهل به سرعت فرو رفتند و در گودالها و دامهاى ضلالت او سقوط كردند، به آسانى تسليم او شدند و رهبرى او را پذيرا گشتند و وى آنها را به هر جا كه خاطر خواهش بود بُرد!»; (الَّتِي خَدَعَ بِهَا الاُْمَمَ الْمَاضِيَةَ، وَ الْقُرُونَ الْخَالِيَةَ. حَتَّى أَعْنَقُوا(4) فِي حَنَادِسِ(5) جَهَالَتِهِ، وَ مَهَاوِي(6) ضَلاَلَتِهِ، ذُلُلاً(7) عَنْ سِيَاقِهِ، سُلُساً(8) فِي قِيَادِهِ).

«آنها پيروى از چيزى كردند كه دلها در آن، شبيه و هماهنگ بود و قرنها پى در پى بر آن گذشت و كبر و غرورى را پذيرا شدند كه (بر اثر فزونى) سينه ها با آن تنگ شد»; (أَمْراً تَشَابَهَتِ الْقُلُوبُ فِيهِ، وَ تَتَابَعَتِ الْقُرُونُ عَلَيْهِ، وَ كِبْراً تَضَايَقَتِ الصُّدُورُ بِهِ).

اشاره به اينكه مسئله كبر و غرور و خطرات و آثار شوم آن، امرى ريشه دار در همه امتها و ملتها و سرچشمه جنگهاى خونين و نزاعهاى دامنه دار و انواع جنايات و غفلتها و بى خبريها بوده است.

برترى جوييها و تعبات كور، چهره تاريخ بشر راتاريك كرده و مهمترين دام شيطان در اعصار و قرون پيشين و در امروز و فرداست.

يكى از شارحان نهج البلاغه (مرحوم مغينه) در شرح خود از فيلسوف معروف انگليسى «راسل» نقل مى كند كه مى گويد هر انسانى دوست دارد خدا باشد و عجيب تر اين كه كمتر كسى است كه باور كند اين امر محال است. سپس اين شارح دانشمند مى افزايد اين سخن، صحيح است ولى آنها كه آرزو مى كنند خدايى كنند و به آن نمى رسند، براى سير كردن درون تشنه خويش از برترى جويى و افتخار به استخوانهاى پوشيده اموات و نياكانشان يا پست و مقامى كه دارند و يا ذكر نامشان در صفحات جرايد بهره مى گيرند.

سپس امام(عليه السلام) انگشت روى نقطه اصلى درد گذارده كه همان پيروى بى قيد و شرط از رؤساى قبائل و سردمداران فساد و متكبران خودخواه است كه مردم را به جهت هوسهاى خود مى كشانند و فتنه و فساد بر پا مى كنند، مى فرمايد: «به هوش باشيد، بترسيد و بر حذر باشيد از پيروى و اطاعت (كوركورانه) بزرگترها و رؤسايتان، همانها كه به سبب موقعيت خود، تكبر مىورزند و خويش را بالاتر از نسب خود مى شمرند، اعمال نادرست خود را به خدا نسبت مى دهند و به انكار نعمتهاى او بر مى خيزند تا با قضايش ستيز كنند و بر نعمت هايش چيره شوند»; (أَلاَ فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ مِنْ طَاعَةِ سَادَاتِكُمْ وَ كُبَرَائِكُمْ ! الَّذِينَ تَكَبَّرُوا عَنْ حَسَبِهِمْ، وَ تَرَفَّعُوا فَوْقَ نَسَبِهِمْ، وَ أَلْقَوُا الْهَجِينَةَ(9) عَلَى رَبِّهِمْ، وَ جَاحَدُوا اللّهَ عَلَى مَا صَنَعَ بِهِمْ، مُكَابَرَةً لِقَضَائِهِ، وَ مُغَالَبَةً لاِلاَئِهِ(10)).

اين سخن در واقع، برگرفته از آيات قرآن مجيد است كه در قيامت از اطاعت سران و بزرگان خود اظهار ندامت مى كنند و عرضه مى دارند «(رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلاَْ * رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنْ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً); پروردگارا! ما از سران و بزرگان خود اطاعت كرديم و ما را گمراه ساختند. پروردگارا آنها را از عذاب دوچندان ده و آنها را شديداً لعن فرما».(11)

هرگاه به دقّت تاريخ گذشته بشر را مشاهده كنيم مى بينيم يكى از سرچشمه هاى عمده جنگها و خون ريزيها برترى جويى هاى نژادى و قومى بوده است كه هنوز هم ادامه دارد و يكى از عوامل مهم جنگ جهانى اوّل و دوم كه بخش عظيمى از جهان را ويران كرد و دهها ميليون انسان را به خاك و خون كشاند همين امر بود.

در حالى كه اگر انسان خوب بنگرد اصل او خاك و اصل و ريشه ديگرش نطفه بى ارزش است و پايان كارش مردارى است گنديده. اسلام تفاخر به آبا و مناصب و به خود بستن القاب غرورآفرين و غفلت زا را نهى كرده; در حديث شريف نبوى مى خوانيم: «حُبُّ الرَّجُلِ دينُهُ وَ مُرُوَّتُهُ، خُلْقُهُ وَ أصْلُهُ عَقْلُهُ; شخصيّت انسان دين او و ارزش او اخلاق او و اصل و ريشه او عقل و خرد اوست».(12)

پيامبر(صلى الله عليه وآله) اين سخن را زمانى گفت كه گروهى براى تحقير سلمان فارسى اصل و نسبش را پرسيدند و او اصل و نسب خود را آزادى از قيد بردگى به كمك پيامبر و هدايت به وسيله او شمرده بود.

جمله «ألْقَوُا الْهَجينَةَ عَلى رَبِّهِمْ» اشاره به اين است كه آنها نسب خود را برتر مى شمرند و ديگران را پست تر، و در واقع زشتى نسب ديگران را به خدا نسبت مى دادند و معتقد بودند خدا خلق برترى آفريده كه آنها بودند و خلق پست ترى كه ديگران هستند، آنها نعمتهاى الهى را به لياقتها و شايستگيهاى خودشان نسبت مى دادند و الطاف والاء الهى را انكار مى كردند.

سپس امام(عليه السلام) به ذكر دليلى براى پرهيز از پيروى اين گونه كسان پرداخته، چنين مى فرمايد: «آنها اساس و بنيان تعصب و ستون و اركان فتنه و فساد و شمشيرهاى تكبّر جاهليّت اند»; (فَإِنَّهُمْ قَوَاعِدُ أَسَاسِ الْعَصَبِيَّةِ، وَ دَعَائِمُ أَرْكَانِ الْفِتْنَةِ، وَ سُيُوفُ اعْتِزَاءِ(13) الْجَاهِلِيَّةِ).

امام(عليه السلام) تعصب و فتنه را به خانه اى تشبيه مى كند كه شالوده آن را سردمداران فاسد و مفسد و ستونهاى آن را متكبّران خودخواه تشكيل مى دهند و همه را از سكونت در چنين خانه اى باز مى دارد و نيز شعارهايى كه در زمان جاهليّت براى تحريك قبايل بر ضد يكديگر مى دادند تشبيه به شمشيرهاى برنده مى كند و سپس سردمداران فساد را به منزله اين شمشيرها مى شمارد.

در زمان جاهليّت، معمول بود كه هر گاه قبيله اى از قبايل مورد تهديد از سوى مخالفان قرار مى گرفت به جاى فكر كردن در طريق اصلاح و آرامش و صلح، رؤساى متعصب و جاهل قبايل دستور مى دادند كه شعارهاى جنگ سر داده شود و از همه وسايلى كه مى توانستند احساسات افراد جاهل و بى خبر را تحريك كنند و آتش جنگ را شعلهور سازند، بهره مى گرفتند و مخصوصاً هر قبيله اى را با نام نياكان و بزرگان پيشين صدا مى زدند و در اينجا سران قبايل به منزله آن شمشيرها شمرده شده اند.

تاريخ نشان مى دهد كه سران مقام پرست در دورانهاى گذشته براى حفظ منافع نامشروع خود مردم بى خبر را با انواع شعارهاى مهيّج، بسيج مى كردند و غافلان را قربانى منافع خويش مى ساختند و امروز نيز رسانه هاى جمعى جهان براى حفظ قدرت مستكبران و منافع سرمايه داران بزرگ از همين روش به صورتى گسترده تر بهره مى گيرند و همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: «(إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً); زمامداران وارد هر شهر و ديارى شوند آنجا را به فساد مى كشند و عزيزانشان را ذليل مى كنند».(14) همين گروه بودند كه پيوسته در برابر پيامبران كه براى آگاه ساختن توده هاى مردم و بر قرار ساختن عدالت اجتماعى مبعوث شده بودند، به دشمنى برمى خاستند: «(وَمَا أَرْسَلْنَا فِى قَرْيَة مِّنْ نَّذِير إِلاَّ قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ); ما در هيچ شهر و ديارى پيامبرى بيم دهنده نفرستاديم مگر اين كه مترفين (آنها كه مست ناز و نعمت بودند) گفتند ما به آنچه شما به آن فرستاده شده ايد، كافريم».(15)

سپس مى افزايد: «از خدا بترسيد و با نعمتهايى كه او به شما ارزانى داشته مخالفت نكنيد و نسبت به فضل و بخشش او به يكديگر حسادت نورزيد»; (فَاتَّقُوا اللّهَ وَ لاَ تَكُونُوا لِنِعَمِهِ عَلَيْكُمْ أَضْدَاداً، وَ لاَ لِفَضْلِهِ عِنْدَكُمْ حُسَّاداً).

در واقع آنها كه نعمتهاى خدا را كفران مى كنند و به جاى بهره گيرى از آن براى خدمت به خلق، راه كبر و غرور و خودبرتربينى را پيش مى گيرند اينها به دشمنى با نعمتهاى خودشان برخاسته و نسبت به مواهب الهى در حق خودشان حسادت ورزيده اند، زيرا كار آنها با كار حسودان و دشمنان در نتيجه يكى است; هر دو مايه سلب نعمت و فضل الهى است. آن گاه امام به نكته ديگرى اشاره مى فرمايد و مى گويد: «از افراد بى اصل و نسب (كه جامه اسلام را بر تن پوشيده و كبر و غرور را پيشه كرده اند و راه فساد را مى روند) اطاعت نكنيد»; (وَ لاَ تُطِيعُوا الاَْدْعِيَاءَ(16)).

بعضى از مفسّران «ادعياء» را به همان معناى اصلى آن (افراد ناپاك زاده و بى اصل و نسب) تفسير كرده اند، در حالى كه بعضى ديگر آن را به معناى منافقان مى دانند، زيرا نفاق نيز از پستى اصل و نسب و گوهر ذات ريشه مى گيرد. برخى ديگر آن را به معناى فرومايگان دانسته اند.

اين نكته نيز قابل دقت است كه تكبّر و خود برتربينى كه موضوع اصلى اين خطبه است در بسيارى از اوقات از عقده حقارت سرچشمه مى گيرد همان طور كه در حديث امام صادق(عليه السلام) آمده است: «ما مِنْ رَجُل تَكَبَّرَ اَوْ تَجَبَّرَ إِلاّ لِذِلَّة وَجَدَها في نَفْسِهِ; هيچ كس تكبّر و فخرفروشى نمى كند جز به جهت حقارتى كه در درون وجود خود مى يابد».(17)

در ادامه اين سخن به شرح اوصاف معناى گروه ادعياء پرداخته و مى فرمايد: «همانها كه به موجب صفاى باطن خويش، آب تيره نفاقشان را نوشيديد و تندرستى خويش را با بيمارى آنها آميختيد و در اعتقاد حق خود، عقيده باطل آنها را راه داديد»; (الَّذِينَ شَرِبْتُمْ بِصَفْوِكُمْ كَدَرَهُمْ، وَ خَلَطْتُمْ بِصِحَّتِكُمْ مَرَضَهُمْ، وَ أَدْخَلْتُمْ فِي حَقِّكُمْ بَاطِلَهُمْ).

اشاره به اينكه اين منافقان مستكبر، از حسن نيت شما سوء استفاده كردند و افكار و نيات آلوده و اعمال بيمار گونه و مطالب باطل و بى اساسشان را در روح و جان و اجتماع شما تزريق كردند; بر همه شما لازم است كه آنها را بشناسيد و حساب خود را از آنها جدا كنيد و اين فاسدان مفسد و افكار و برنامه هاى آنها را از جامعه خود بيرون بريزيد. آن گاه امام در توضيح بيشترى مى افزايد: آنها اساس گناه و همنشين نافرمانى و عصيانند!»; (وَ هُمْ أَسَاسُ الْفُسُوقِ، وَ أَحْلاَسُ(18) الْعُقُوقِ(19)).

با توجه به اينكه «فسوق» در اصل به معناى خروج از اطاعت است و «عقوق» به هر گونه عصيان گفته مى شود مفهوم جمله بالا اين است كه همه گناهان و مفاسد اجتماعى از سردمداران فاسد و مستكبر سرچشمه مى گيرد و به مصداق «النّاسُ عَلى دينِ مُلُوكِهِمْ» اين گروه توده مردم را به دنبال خود مى كشانند.

در ادامه اين سخن از رابطه اين گروه با ابليس و ارتباط افكار و برنامه آنان با وسوسه هاى او سخن مى گويد و چنين مى فرمايد: «شيطان آنها را (سردمداران گمراه قبايل و جوامع را) مركبهاى راهوار ضلالت قرار داده، و سپاهى كه به وسيله آنان به مردم غافل حمله مى كند و از آنها به عنوان سخنگوى خود (براى بيان مقاصد خويش) بهره مى گيرد تا عقلهايتان را بدزدد، در چشم هاى شما نفوذ كند و در گوش هايتان (اباطيل را) بدمد»; (اتَّخَذَهُمْ إِبْلِيسُ مَطَايَا ضَلاَل. وَ جُنْداً بِهِمْ يَصُولُ(20) عَلَى النَّاسِ، وَ تَرَاجِمَةً يَنْطِقُ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ، اسْتِرَاقاً لِعُقُولِكُمْ وَ دُخُولاً(21) فِي عُيُونِكُمْ، وَ نَفْثاً(22) فِي أَسْمَاعِكُمْ).

در واقع ابليس براى گمراهى مردم، نخست بر دوش اين گروه از سران سوار مى شوند و به كمك آنها به توده مردم حمله ور مى گردد. هنگامى كه تسليم شدند با زبان همين سران گمراه مطالب خود را به گوش آنها مى رساند و همه منابع فهم آنها را اعم از عقل و چشم و گوش از كار مى اندازد. با آرزوهاى دور و دراز و انواع هوا و هوسها عقل آنها را مى گيرد و با تزيين زرق و برق دنيا، ديد حقيقى را از آنها سلب مى كند و سخنان ظاهر فريب به گوش آنها مى خواند و وسوسه مى كند و سرنوشت آنها همان مى شود كه امام(عليه السلام)در ادامه اين سخن بيان فرموده است:

«به اين ترتيب شما را هدف تيرهاى خود و پايمال قدمهاى خويش قرار داد و گلوى شما را در دست خود فشرد»; (فَجَعَلَكُمْ مَرْمَى نَبْلِهِ(23)، وَ مَوْطِئَ قَدَمِهِ، وَ مَأْخَذَ يَدِهِ).

بديهى است هنگامى كه انسان، عقل و ديد و ادراك خود را از دست بدهد در زير دست و پاى دشمن لگدمال مى شود و تيرهاى او بدنش را نشانه مى گيرد و گلوى او را مى فشارد.

غالب شارحان نهج البلاغه جمله «وَ مَأْخَذَ» را اشاره به اسارت در چنگال شيطان گرفته اند; بنابراين مفهوم سه جمله چنين مى شود: شيطان شما را نابود و يا ذليل و اسير خود مى سازد; ولى تفسيرى كه در بالا گفتيم با جمله هاى قبل هماهنگ تر است.

سخنان پر معناى امام(عليه السلام) درباره نفوذ شيطان در انسانها در حقيقت با الهام از قرآن مجيد بيان شده است كه مى فرمايد: «(وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ); شياطين به دوستان و پيروان خود مطالبى مخفيانه القا مى كنند تا با شما به مجادله برخيزند، اگر از آنها اطاعت كنيد شما هم مشرك خواهيد بود».(24)

و در آيه 112 انعام مى فرمايد: «(وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِىّ عَدُوّاً شَيَاطِينَ الاِْنسِ وَالْجِنِّ يُوحِى بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْض زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً); اين چنين در برابر هر پيامبرى دشمنى از شياطين انس و جنّ قرار داديم آنها مخفيانه سخنان فريبنده و بى اساسى به يكديگر القا مى كردند».

شبيه آنچه در اين خطبه آمده در خطبه هفتم نيز گذشت كه فرمود: «اتَّخَذُوا الشَّيْطَانَ لاَِمْرِهِمْ مِلاَكاً وَ اتَّخَذَهُمْ لَهُ أَشْرَاكاً... فَنَظَرَ بِأَعْيُنِهِمْ، وَ نَطَقَ بِأَلْسِنَتِهِمْ، فَرَكِبَ بِهِمُ الزَّلَلَ، وَ زَيَّنَ لَهُمُ الْخَطَلَ; آنها شيطان را اساس كار خود قرار دادند و شيطان نيز آنها را به عنوان دامهاى خويش برگزيد... با چشم آنها نگاه كرد و با زبانشان سخن گفت و بر مركبهاى لغزشها سوار نمود و سخنان بيهوده و باطل را در نظرشان زينت بخشيد».

#####

1. «امعنتم» از ريشه «امعان» به معناى زياده روى در انجام چيزى است. در اصل از ريشه «معن» بر وزن «دهن» به معناى سيراب شدن زمين گرفته شده است.

2. «مصارحه» از ريشه «صرح» به معناى وضوح و روشنى گرفته شده و «مصارحه» به معناى مقابله كردن با كسى و چيزى به طور آشكار مى باشد.

3. «مناصبه» از ريشه «نصب» بر وزن «نسب» به معناى تعب و زحمت گرفته شده است و «مناصبه» يعنى تظاهر به عداوت كردن كه موجب رنج و تعب و زحمت طرفين مى شود.

4. «اعنقوا» از ريشه «عنق» به معناى گردن گرفته شده و «عناق» يعنى گردن كشيدن و به سرعت دنبال چيزى رفتن.

5. «حنادس» جمع «حندس» بر وزن «قبرس» به معناى تاريكى است و به همين جهت سه شب آخر ماه كه با تاريكى شديد محاق آميخته مى شود، حنادس گفته مى شود.

6. «مهاوى» جمع «مهواة» يعنى گودال و گاه به معناى گودال عميقى است كه سيل در آن مى افتد و راه فرار ندارد.

7. «ذلل» جمع «ذلول» به معناى شخص منقاد و تسليم و حيوان رام است.

8. «سُلسُل» جمع «سلس» بر وزن «خشن» به معناى رام و فرمانبردار است.

9. «هجينه» به معناى نقص و صفت زشت و قبيح است و از ريشه «هجونه» گرفته شده است.

10. «آلاء» جمع «ألا» بر وزن «جفا» يا «الى» بر وزن «فعل» به معناى نعمت است و گاه به معناى خصوص نعمتهاى معنوى آمده است، مخصوصاً هنگامى كه در كنار واژه نعمت قرار گيرد و گفته شود: «النعم و الآلاء».

11. احزاب، آيه 67 و 68.

12. بحارالانوار، جلد 22، صفحه 381، حديث 16.

13. «اعتزاء» به معناى نسبت دادن از ريشه «عزو» بر وزن «رزم» گرفته شده است.

14. نمل، آيه 34.

15. سبأ، آيه 34.

16. «ادعياء» جمع «دعىّ» بر وزن «جلىّ» در اصل به معناى پسرخوانده است; يعنى فرزندى كه از پدر ديگرى است و شخصى كه او را به خود نسبت مى دهد و چون اين گونه افراد گاه اصل و نسب روشنى ندارد و يا فرزند نامشروع هستند، «دعىّ» به معناى فرومايه، پست، بى اصل و نسب و زنازاده نيز آمده است.

17. الكافى، جلد 2، صفحه 312.

18. «احلاس» جمع «حلس» بر وزن «حرص» به معناى پارچه نازكى است كه روى پشت شتر ر
مى اندازند و غالباً همراه اوست. سپس به هر چيزى كه ملازم و همراه ديگرى باشد «حلس» گفته مى شود و لذا «احلاس البيوت» به كسانى گفته مى شود كه خانه نشين شده باشند.

19. «عقوق» در اصل به معناى چاك زدن و پاره كردن است. سپس اين واژه به مخالفت كردن با پدر و مادر يا ديگران اطلاق شده است و «احلاس العقوق» به معناى كسانى است كه ملازم و همراه سركشى و عصيان اند.

20. «يصول» از ريشه «صولة» به معناى حمله كردن است.

21. «دخول» غالباً به معناى ورود در چيزى مى آيد و گاه به معناى مشوش و معيوب ساختن نيز آمده است و جمله بالا به همين معناست.

22. «نفث» در اصل به معناى ريختن مقدار كمى از آب دهان است و از آنجا كه اين كار با كمى دميدن انجام مى گيرد به معناى نفخ (دميدن) هم آمده است.

23. «نبل» به معناى چوبه تير است.

24. انعام، آيه 121.

#####

▲نكته

▲رابطه تكبّر و تعصّب

«تكبّر» به معناى خود برتر بينى و «تعصّب» به معناى وابستگى و غيرمنطقى به شخص يا چيزى و دفاع بى قيد و شرط از آن است از ماده «عصب» (بر وزن غضب) يعنى رشته هاى مخصوص كه عضلات انسان را به مغز مربوط مى كند و مجموعه آن «سلسله اعصاب» را تشكيل مى دهد.

سپس به گروه و جمعيّتى كه با هم همكارى و همفكرى دارند اطلاق شده و چنين جمعيّتى را «عُصبة» (بر وزن سفره) مى گويند و واژه «تعصّب» معمولا به وابستگيهاى غير منطقى و بى قيد و شرط گفته مى شود و سرچشمه آن غالباً جهل و كوتاه فكرى و خود بزرگ بينى است، زيرا كسى كه مى خواهد بزرگى به خود ببندد سعى مى كند كسانى را كه به او وابستگى دارند يا او به آنها وابستگى دارد بزرگ بشمارد، نقاط ضعف آنها را نبيند و اگر نقاط قوتى دارند بزرگ نمايى كند تا خود از اين طريق بزرگى بفروشد.

اين رذيله اخلاقى مخصوصاً هنگامى كه در شكل تعصب نژادى و قبيلگى ظاهر شود سرچشمه مفاسد بسيارى است و در طول تاريخ همواره منشأ جنگها و خشونتها و درگيريهاى خونين بوده است.

از تاريخ جاهليّت گرفته تا دنياى امروز هيچ يك از آسيبهاى تكبّر و تعصّب در امان نمانده اند; در حوادث شوم عصر جاهليّت مى خوانيم كه دوبار درگيرى شديد بين قبايل عرب واقع شد كه به نام «فجار» در تاريخ مشهور شده است. فجار اوّل زمانى واقع شد كه مردى از طايفه بنى كنانه بدهى قابل ملاحظه اى به مردى از طايفه هوازن داشت. و قادر به پرداختن آن نبود. مرد هوازنى در سوق عكاظ (بازارى كه هر سال يك بار در نزديك طايف تشكيل مى شد) ميمونى مشاهده كرد و گفت چه كسى پيدا مى شود كه اين ميمون را در قبال طلبى كه من از فلان كس دارم بفروشد و مقصودش از اين سخن، تحقير مرد كنانى بود كه از پرداخت بدهى اش عاجز شده بود. در اين هنگام مردى از طايفه بنى كنانه رسيد و با شمشير خود ميمون را كشت. مرد هوازنى فرياد كشيد و مرد كنانى هم طايفه بنى كنانه را به يارى خود طلبيد و دو قبيله به جان هم افتادند و درگيرى شديدى واقع شد كه نزديك بود به جنگ تمام عيارى تبديل شود.

فجار دوم كه مدتى بعد از وفات عبدالمطلب روى داد به اين سبب حاصل شد كه جوان نادانى از قبيله بنى غفار در گوشه اى از بازار عكاظ نشسته بود و پاى خود را دراز كرده بود و مى گفت من برترين مرد عربم و هركس قبول ندارد اين دو پاى مرا قطع كند جوان بى خرد ديگرى همچون او كه از قبيله بنى قيس بود شمشير كشيد و پاى وى را مجروح كرد. فرياد از دو طرف برخاست و قبايل آن دو به جان هم افتادند و درگيرى شديدى بين طرفين اتفاق افتاد و بعد از مدتى عداوت و دشمنى با يكديگر صلح كردند.(1)

در قرن اخير نيز جنگ جهانى دوم همان گونه كه مى دانيم بر اثر نژادپرستيهاى آلمانيهاى نازى رخ داد كه در طول آن دهها ميليون نفر كشته و دهها ميليون مجروح و مفقود الاثر شدند و ويرانيهاى عظيمى در اروپا و نقاط ديگرى از جهان روى داد و حتى امروز نيز عامل اصلى تجاوزهاى مستكبران و جنايتكاران اسرائيلى چيزى جز خودبرتربينى و تعصبهاى نژادى نيست.

با توجه به آنچه در بالا آمد به عمق كلام امام(عليه السلام) در اين خطبه كه اين همه اظهار نگرانى در ظهور و بروز آثار كبر و تعصب مى كند آشناتر مى شويم، لذا در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى خوانيم: «مَنْ كانَ في قَلْبِهِ حَبّةٌ مِنْ خَرْدَل مِنْ عَصَبِيَّة، بَعَثَهُ اللهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَعَ أعْرابِ الْجاهِلِيَّةِ; كسى كه در قلبش به اندازه يك دانه خردل تعصب ناروا باشد خداوند او را روز قيامت با اعراب جاهليّت محشور مى كند».(2)

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «مَنْ تَعصَّبَ اَوْ تُعصِّبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَ الاْيمانِ; كسى كه تعصب بورزد يا براى او تعصب بورزند، رشته ايمان را از گردن خود برداشته است».(3)

#####

1. كامل ابن اثير، جلد 1، صفحه 589 ـ 588 .

2. منهاج البراعة، جلد 11، صفحه 309 .

3. همان.

▲بخش ششم

فَاعْتَبِرُوا بِمَا أَصَابَ الاُْمَمَ الْمُسْتَكْبِرِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنْ بَأْسِ اللّهِ وَصَوْلاَتِهِ، وَ وَقَائِعِهِ وَ مَثُلاَتِهِ، وَ اتَّعِظُوا بِمَثَاوِي خُدُودِهِمْ، وَ مَصَارِعِ جُنُوبِهِمْ، وَ اسْتَعِيذُوا بِاللّهِ مِنْ لَوَاقِحِ الْكِبْرِ، كَمَا تَسْتَعِيذُونَهُ مِنْ طَوَارِقِ الدَّهْرِ.

فَلَوْ رَخَّصَ اللّهُ فِي الْكِبْرِ لاَِحَد مِنْ عِبَادِهِ لَرَخَّصَ فِيهِ لِخَاصَّةِ أَنْبِيَائِهِ وَ أَوْلِيَائِهِ; وَ لكِنَّهُ سُبْحَانَهُ كَرَّهَ إِلَيْهِمُ التَّكَابُرَ، وَ رَضِيَ لَهُمُ التَّوَاضُعَ، فَأَلْصَقُوا بِالاَْرْضِ خُدُودَهُمْ، وَ عَفَّرُوا فِي التُّرَابِ وُجُوهَهُمْ. وَ خَفَضُوا أَجْنِحَتَهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَ كانُوا قَوْماً مُسْتَضْعَفِينَ. قَدِ اخْتَبَرَهُمُ اللّهُ بِالْمَخْمَصَةِ، وَ ابْتَلاَهُمْ بِالْمَجْهَدَةِ، وَ امْتَحَنَهُمْ بِالْمَخَاوِفِ، وَ مَخَضَهُمْ بِالْمَكَارِهِ. فَلاَ تَعْتَبِرُوا الرِّضَى وَ السُّخْطَ بِالْمَالِ وَ الْوَلَدِ جَهْلاً بِمَواقِعِ الْفِتْنَةِ، وَ الاِْخْتِبَارِ فِي مَوْضِعِ الْغِنَى وَ الاِْقْتِدَارِ، فَقَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى: (أَيَحْسَبُونَ أنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَّال وَ بَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لاَّ يَشْعُرُونَ). فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ يَخْتَبِرُ عِبَادَهُ الْمُسْتَكْبِرِينَ فِي أَنْفُسِهِمْ بِأَوْلِيَائِهِ الْمُسْتَضْعَفِينَ فِي أَعْيُنِهِمْ.

### ترجمه

از آنچه به امتهاى مستكبر پيشين از عذاب الهى و كيفرها و مجازاتهاى او رسيد عبرت بگيريد و از قبرهاى آنها و خوابگاهشان در زير خاك پند آموزيد و به خدا از آثار شوم كبر پناه بريد، آن گونه كه از بلاها و مشكلات روزگار به او پناه مى بريد. اگر خدا به كسى از بندگانش اجازه تكبّر ورزيدن مى داد، نخست اجازه آن را به پيامبران و اولياى خاصّش داده بود; ولى خداوند سبحان تكبّر را براى آنها منفور شمرد و تواضع و فروتنى را براى آنان پسنديد. به همين دليل آنها گونه هاى خود را (در پيشگاه او) بر زمين مى نهادند و صورتها را به خاك مى ساييدند; پر و بال خويش را براى مؤمنان فرو مى نهادند و همچون مستضعفان، ساده مى زيستند.

خداوند آنها را با گرسنگى آزمايش كرد و به مشقّت و رنج مبتلا ساخت; با امور خوفناك امتحان نمود و با حوادث ناخوشايند خالص گردانيد.

ثروت و اولاد (بود و نبود يا كم و زياد آن) را دليل بر خشنودى يا خشم خدا نگيريد كه اين ناشى از جهل و بى خبرى نسبت به آزمايشهاى الهى در مورد بى نيازى و قدرت است (همان گونه كه) خداوند سبحان فرموده است: «آيا گمان مى كنند مال و فرزندانى كه به آنها مى بخشيم دليل بر اين است كه نيكيها را به سرعت براى آنان فراهم مى سازيم (چنين نيست)، بلكه آنها درك نمى كنند». (آرى) خداوند كسانى را از بندگانش كه خود را برتر مى بينند به وسيله اولياى خود كه در نظر آنها مستضعفند آزمايش مى كنند.

▲شرح و تفسير

▲تكبّر براى هيچ كس روا نيست

به دنبال هشدارهايى كه امام(عليه السلام) در بخش گذشته اين خطبه درباره پيروى از مستكبران و سركشان بيان فرمود، در اين بخش از خطبه، دست همه مخاطبان را گرفته و به اعماق تاريخ گذشته مى برد و سرگذشت امّتهاى مستكبر و سردمداران كبر و غرور را در آزمايشگاه بزرگ تاريخ به آنها نشان مى دهد و مى فرمايد: «از آنچه به امتهاى مستكبر پيشين از عذاب خدا و كيفرها و مجازاتهاى او رسيد عبرت بگيريد»; (فَاعْتَبِرُوا بِمَا أَصَابَ الاُْمَمَ الْمُسْتَكْبِرِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنْ بَأْسِ اللّهِ وَصَوْلاَتِهِ،(1) وَ وَقَائِعِهِ وَ مَثُلاَتِهِ(2)).

گروهى ـ همچون فرعون و فرعونيان را در ميان امواج خروشان آب غرق كرد و بدنهاى بى جان آنها طعمه ماهيان دريا شد. گروهى را با زلزله هاى شديد و كوبنده و سپس بارانى از سنگ به ديار عدم يا به اعماق زمين فرستاد و شهرهاى آنها چنان زير و رو شد كه جز تل خاكى باقى نماند; همانند قوم لوط و گروهى را با طوفان چنان در هم شكست كه افراد قوى پيكر آنها در برابر تند باد همچون پر كاه به هر سو پرتاب مى شدند مانند قوم عاد و گروهى را گرفتار صاعقه ها كرد كه در يك چشم بر هم زدن بيش از خاكسترى از آنها باقى نمانده بود، همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: «(فَكُلاًّ أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَّنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الاَْرْضَ وَمِنْهُمْ مَّنْ أَغْرَقْنَا وَمَا كَانَ اللهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ); ما هر يك از آنان (سركشان و مستكبران) را به گناهشان گرفتيم بر بعضى از آنها طوفانى از سنگريزه فرستاديم و بعضى از آنها را صيحه آسمانى (صاعقه) فرو گرفت و بعضى ديگر را در زمين فرو برديم و بعضى را غرق كرديم خداوند هرگز به آنها ستم نكرد آنها خودشان بر خويش ستم كردند».(3)

سپس مى فرمايد: «و از قبرهاى آنها و خوابگاهشان در زير خاك پند گيريد و به خدا از آثار شوم كبر پناه بريد، آن گونه كه از بلاها و مشكلات روزگار به او پناه مى بريد»; (وَ اتَّعِظُوا بِمَثَاوِي(4) خُدُودِهِمْ، وَ مَصَارِعِ جُنُوبِهِمْ،(5) وَ اسْتَعِيذُوا بِاللّهِ مِنْ لَوَاقِحِ(6)الْكِبْرِ، كَمَا تَسْتَعِيذُونَهُ مِنْ طَوَارِقِ الدَّهْرِ).

به نظر مى رسد كه اين سه دستور كه امام بيان فرمود: «اعتبروا» و «اتَّعِظُوا» و «اسْتَعِيذُوا» (عبرت بگيريد، پند بياموزيد و به خدا پناه ببريد) مراحل سه گانه اى است كه انسان آگاه در پيمودن راه حق به هنگام مطالعه حالات پيشينيان در پيش دارد: نخست از سرنوشت پيشينيان كه آن همه نعمت و قدرت و عزت داشتند و بر اثر كبر و غرور در گرداب هلاكت فرو رفتند و مقايسه وضع خود با آنان بيدار مى شود، سپس درسها و پندهايى از تاريخ زندگى و مرگ آنها مى آموزد و سرانجام به خدا پناه مى برد كه گرفتار كبر و غرور نشوند.

جمله «كَمَا تَسْتَعِيذُونَهُ مِنْ طَوَارِقِ الدَّهْرِ» اشاره به اين است كه آثار شوم كبر از حوادث دردناكى، همچون زلزله ها و طوفان ها و حوادث دردناك طبيعى، كمتر نيست.

سپس اين معلم بزرگ آسمانى براى ايجاد نفرت هر چه بيشتر در دلها نسبت به كبر و غرور از راه ديگرى وارد مى شود و مى فرمايد: «اگر خدا به كسى از بندگانش اجازه تكبر ورزيدن مى داد، نخست اجازه آن را به پيامبران و اولياى خاصّش داده بود; ولى خداوند سبحان كبر ورزيدن را براى آنها منفور شمرد و تواضع و فروتنى را براى آنان پسنديد. به همين دليل آنها گونه هاى خود را (در پيشگاه او) بر زمين مى نهادند، و صورتها را به خاك مى ساييدند; پر و بال خويش را براى مؤمنان فرو مى نهادند و همچون مستضعفان ساده مى زيستند»; (فَلَوْ رَخَّصَ اللّهُ فِي الْكِبْرِ لاَِحَد مِنْ عِبَادِهِ لَرَخَّصَ فِيهِ لِخَاصَّةِ أَنْبِيَائِهِ وَ أَوْلِيَائِهِ; وَ لكِنَّهُ سُبْحَانَهُ كَرَّهَ إِلَيْهِمُ التَّكَابُرَ، وَ رَضِيَ لَهُمُ التَّوَاضُعَ، فَأَلْصَقُوا بِالاَْرْضِ خُدُودَهُمْ، وَ عَفَّرُوا(7) فِي التُّرَابِ وُجُوهَهُمْ. وَ خَفَضُوا أَجْنِحَتَهُمْ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَ كَانُوا قَوْماً مُسْتَضْعَفِينَ).

ممكن است جمعى از مستكبران چنين پندارند كه اظهار تكبّر نشانه شخصيت است و اين موهبتى از مواهب الهى است. امام در جمله بالا مى فرمايد: اگر اين كار، كار خوبى بود و نعمت و كرامت محسوب مى شد خداوند قبل از هر كس براى انبيا و اوليا مجاز مى شمرد در حالى كه كاملا بر عكس است; كبر و غرور را صفتى نفرت انگيز به آنها معرفى كرده و تواضع را همچون تاج افتخار بر سر آنها نهاده است. به همين دليل هم در پيشگاه خدا خاضع بودند و صورت بر خاك مى نهاد و هم در برابر مؤمنان اظهار فروتنى مى كردند.

جمله «وَ خَفَضُوا أَجْنِحَتَهُمْ» كنايه لطيفى از تواضع است، زيرا مرغ هنگامى كه مى خواهد به جوجه هاى خود محبّتى آميخته با تواضع داشته باشد، پر و بال خود را فرو مى نهد و جوجه ها را زير بال و پر مى گيرد.

جمله «وَ كانُوا قَوْماً مُسْتَضْعَفِينَ» در اينجا به معناى ضعف و ناتوانى نيست، بلكه به اين معناست كه خود را در شكل گروههاى ضعيف جامعه در مى آورند و زندگانى همچون زندگانى آنها داشتند.

آن گاه امام(عليه السلام) براى رفع اشتباه گروهى از مستكبران كه دارا بودن مال و ثروت و فرزندان را نشانه قرب خود در درگاه خدا مى پنداشتند به سراغ زندگى انبيا و اولياى خاص خود مى رود و مشكلات و انواع امتحانات آنها را با تعبيراتى گويا و پر معنا برمى شمرد و بر چهار نوع از آزمونهاى آنان انگشت مى نهد و مى فرمايد: «خداوند آنها را با گرسنگى آزمايش كرد، و به مشقّت و رنج مبتلا ساخت، با امور خوفناك امتحان نمود، و با حوادث ناخوشايند خالص گردانيد»; (قَدِ اخْتَبَرَهُمُ اللّهُ بِالْمَخْمَصَةِ(8)، وَ ابْتَلاَهُمْ بِالْمَجْهَدَةِ(9)، وَ امْتَحَنَهُمْ بِالْمَخَاوِفِ، وَ مَخَضَهُمْ(10) بِالْمَكَارِهِ).

مواد امتحانى خداوند، بى شمار است; گاه با نقمت و گاه با نعمت، گاه با بيمارى و گاه سلامت و گاه با عزّت و گاه سلب عزّت، آزمايش مى كند; ولى اين آزمونها را مى توان به بخشهاى متعددى تقسيم كرد; تنگى معشيت و گرسنگى و تشنگى، حوادث طاقت فرسا; مانند مشكلاتى كه مسلمانان در صدر اسلام از شعب ابى طالب گرفته تا غزوات مختلف و ناامنيها كه حاصل از تهديدات دشمن است و نيز بيمارى ها و مصائب.

زندگى تمام پيامبران الهى گواه بر اين امتحانات است. زندگانى موسى بن عمران از آغاز تولّد تا زمانى كه به خانه شعيب پناهنده شد و در زمانى كه براى دعوت فرعونيان قد علم كرد و حوادث بعد از آن و گرفتاريهايى كه در چنگال بنى اسرائيل داشت و همچنين مراحل مختلف زندگى ابراهيم(عليه السلام) از بابل گرفته تا سرزمين مصر و سپس مكّه و مخصوصاً زندگى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) كه بى نياز از توضيح است همه شاهد و گواه بر اين معناست.

سپس با ذكر اين مقدمه به رفع اشتباه مهمى مى پردازد كه بسيارى از مردم در گذشته و حال به آن گرفتار بوده اند و خيال مى كردند كه فزونى اموال و ثروت، دليل بر خوشبختى و قرب در درگاه الهى است، مى فرمايد: «بنابراين ثروت و اولاد (بود و نبود يا كم و زياد آن) را دليل بر خشنودى يا خشم خدا نگيريد كه اين ناشى از جهل و بى خبرى از آزمايشهاى الهى در مورد بى نيازى به قدرت است»; (فَلاَ تَعْتَبِرُوا الرِّضَى وَ السُّخْطَ بِالْمَالِ وَ الْوَلَدِ جَهْلاً بِمَواقِعِ الْفِتْنَةِ، وَ الاِْخْتِبَارِ فِي مَوْضِعِ الْغِنَى وَ الاِْقْتِدَارِ).

سپس امام(عليه السلام) به آيه اى از قرآن كه در اين مورد صراحت دارد استدلال كرده مى فرمايد: «خداوند سبحان و متعال فرموده است: «آيا گمان مى كنند مال و فرزندانى كه به آنها مى بخشيم (به جهت خشنودى و رضايتى است كه از آنها داريم و) دليل بر اين است كه نيكيها را به سرعت براى آنان فراهم مى سازيم (چنين نيست) بلكه آنها درك نمى كنند»; (فَقَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى: (أَيَحْسَبُونَ أنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَّال وَ بَنِينَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لاَّ يَشْعُرُونَ(11))).

آن گاه به عنوان نتيجه گيرى از اين آيه شريفه مى فرمايد: «(آرى) خداوند كسانى را از بندگانش كه خود را برتر مى بينند به وسيله اولياى خود كه در نظر آنها مستضعفند آزمايش مى كنند»; (فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ يَخْتَبِرُ عِبَادَهُ الْمُسْتَكْبِرِينَ فِي أَنْفُسِهِمْ بِأَوْلِيَائِهِ الْمُسْتَضْعَفِينَ فِي أَعْيُنِهِمْ).

تعبير به «فِي أَنْفُسِهِمْ» در مورد مستكبران اشاره به اين است كه آنها هرگز بزرگ نيستند; بندگان ضعيف و ناتوانى هستند كه خود را بزرگ مى پندارند و تعبير به «فِي أَعْيُنِهِمْ» (با توجه به اينكه ضمير آن به «مستكبران» برمى گردد اشاره به اين است كه اولياءاللّه هرگز ضعيف و ناتوان نيستند، بلكه مستكبران آنها را به موجب زهد و پارسايى و تقوا و پاى بندى آنها به قوانين مستضعف گمان مى كنند و از اينجا روشن مى شود كه واژه مستضعف در اينجا با همين واژه در جمله هاى بالا متفاوت است; در آنجا كه مى فرمايد: «پيامبران مستضعف اند» اشاره به ساده زيستى و تواضع آنهاست و در اينجا كه مى فرمايد: «اولياءاللّه در چشم مستكبران مستضعف اند» اشاره به ناتوانى و ضعف و زبونى است كه آنها مى پندارند.

#####

1. «صولات» جمع «صول» بر وزن «قول» و به معناى پريدن و با قهر و غلبه بر چيزى مسلّط شدن است.

2. «مثلات» جمع «مثله» بر وزن «عضله» به معناى عقوبت و مجازات و از جمله عذابهايى است كه بر امتهاى پيشين نازل شده آنچنان كه به صورت ضرب المثل درآمده است.

3. عنكبوت، آيه 40.

4. «مثاوى» جمع «مثوى» از ريشه «ثواء» به معناى اقامت گزيدن مكانى گرفته شده است، بنابراين مثوى به معناى منزلگاه و مكان و مثاوى به معناى امكنه است.

5. «جنوب» جمع «جنب» بر وزن «جمع» در اصل به معناى پهلو و كناره است.

6. «لواقح» جمع «لاقح» به معناى بارور كننده از ريشه «لقاح» به معناى بارور شده گرفته شده است و در جمله بالا اشاره به عوامل پيدايش كبر و غرور است.

7. «عفّروا» در اصل از «عفر» به معناى خاكمال كردن و خاك آلود نمودن گرفته شده است.

8. «مخمصه» به معناى گرسنگى و خالى بودن شكم از غذاست، و از ريشه «خمص» بر وزن «لمس» به معناى فرو رفتگى و گرسنگى شديد كه باعث فرو رفتن شكم مى شود گرفته شده است.

9. «مجهده» مصدر ميمى به معناى مشقّت از «جهد» بر وزن «مهد» و «جهد» بر وزن «كفر» به معناى خستگى ناشى از تلاش و كوشش است.

10. «مَخَضَ» از ريشه «مخض» بر وزن «مغز» در اصل، يعنى حركت دادن شديد مشكى كه در آن ماست است براى گرفتن كره. سپس به هر گونه حركت شديد و پر زحمت اطلاق شده است.

11. مؤمنون، آيه 55 و 56.

#####

▲نكته

▲رفع يك اشتباه

در بسيارى از آيات قرآن به اين مطلب اشاره شده است كه در ميان اقوام پيشين افرادى بودند كه برترى در مال و ثروت و عده و نفرات را دليل بر قرب در درگاه حق مى دانستند و همين اشتباه سبب مى شد كه به موازات امكانات فراوان مادى، مقامات معنوى براى خود قائل باشند و در اينجا به مغالطه اى دست مى زدند; مى گفتند اين نعمت هاى خداست و اگر خدا كسى را مشمول نعمتهايش قرار دهد حتماً او را دوست داشته و كسى را كه خدا دوست دارد مقرب درگاه اوست و با همين پندار به تحقير مادى و معنوى مؤمنان تهيدست مى پرداختند.

غافل از اينكه بخشيدن امكانات مادى دلايل مختلفى دارد; گاه موهبت الهى است و گاه آزمايش و امتحان است و گاه جنبه عذاب استدراجى دارد; يعنى خداوند به افرادى كه قابل اصلاح نيستند پى در پى نعمت مى دهد و ناگهان نعمت ها را به يكباره از آنها سلب مى كند تا مجازاتشان سخت و دردناك باشد; درست همانند شخص متجاوزى را كه اجازه مى دهند از درخت ميوه بالاتر و بالاتر رود تا هنگام سقوط تمام استخوان هايش در هم بشكند.

▲بخش هفتم

وَ لَقَدْ دَخَلَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ وَ مَعَهُ أَخُوهُ هَارُونَ(عليهما السلام)عَلَى فِرْعَوْنَ، وَ عَلَيْهِمَا مَدَارِعُ الصُّوفِ، وَ بِأَيْدِيهِمَا الْعِصِيُّ، فَشَرَطَا لَهُ ـ إِنْ أَسْلَمَ ـ بَقَاءَ مُلْكِهِ، وَ دَوَامَ عِزِّهِ; فَقَالَ:

«أَلاَ تَعْجَبُونَ مِنْ هذَيْنِ يَشْرِطَانِ لِي دَوَامَ الْعِزِّ، وَ بَقَاءَالْمُلْكِ; وَ هُمَا بِمَا تَرَوْنَ مِنْ حَالِ الْفَقْرِ وَ الذُّلِّ، فَهَلاَّ أُلْقِيَ عَلَيْهِمَا أَسَاوِرَةٌ مِنْ ذَهَب»؟ إِعْظَاماً لِلذَّهَبِ وَ جَمْعِهِ، وَ احْتِقَاراً لِلصُّوفِ وَ لُبْسِهِ! وَ لَوْ أَرَادَ اللّهُ سُبْحَانَهُ لاَِنْبِيَائِهِ حَيْثُ بَعَثَهُمْ أَنْ يَفْتَحَ لَهُمْ كُنُوزَ الذِّهْبَانِ، وَ مَعَادِنَ الْعِقْيَانِ، وَ مَغَارِسَ الْجِنَانِ، وَ أَنْ يَحْشُرَ مَعَهُمْ طُيُورَ السَّماءِ وَ وُحُوشَ الاَْرَضِينَ لَفَعَلَ، وَ لَوْ فَعَلَ لَسَقَطَ الْبَلاَءُ، وَ بَطَلَ الْجَزَاءُ، وَ اضْمَحَلَّتِ الاَْنْبَاءُ، وَ لَمَا وَجَبَ لِلْقَابِلِينَ أُجُورُ الْمُبْتَلِينَ، وَ لاَ اسْتَحَقَّ الْمُؤْمِنُونَ ثَوَابَ الُْمحْسِنِينَ، وَ لاَ لَزِمَتِ الاَْسْمَاءُ مَعَانِيَهَا. وَ لكِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِي قُوَّة فِي عَزَائِمِهِمْ، وَضَعَفَةً فِيَمَا تَرَى الاَْعْيُنُ مِنْ حَالاَتِهِمْ، مَعَ قَنَاعَة تَمْلاَُ الْقُلُوبَ وَ الْعُيُونَ غِنىً، وَ خَصَاصَة تَمْلاَُ الاَْبْصَارَ وَ الاَْسْمَاعَ أَذىً.

### ترجمه

موسى بن عمران با برادرش هارون بر فرعون وارد شدند در حالى كه پيراهنهاى بلند پشمين به تن داشتند و در دست هر كدام عصايى (همچون عصاى چوپانها) بود (او را دعوت به سوى خداوند يگانه كردند و) با او شرط كردند كه اگر تسليم فرمان خدا شود عزّت و قدرتش پايدار و حكومتش بر قرار خواهد بود; ولى فرعون گفت: آيا از اين دو نفر تعجّب نمى كنيد كه بقاى ملك و دوام عزّتم را تضمين مى كنند در حالى كه فقر و ذلّت از سر و وضعشان مى بارد؟! (اگر راست مى گويند) چرا دستبندهايى از طلا (از سوى خدا) به آنها داده نشده است؟

اين سخن را فرعون به جهت بزرگ شمردن طلا و گردآورى آن و تحقير پشم و پوشيدن آن گفت، در حالى كه اگر خداوند سبحان مى خواست به هنگام مبعوث ساختن پيامبرانش درهاى گنجهاى طلا و معادن زر ناب و باغهاى خرّم و سرسبز را به روى آنها بگشايد; مى گشود و اگر اراده مى كرد پرندگان آسمان و وحوش زمين را همراه آنها گسيل دارد; مى داشت; ولى اگر اين كار را مى كرد ارزش آزمايش از ميان مى رفت، پاداش و جزاى نيكوكاران بى اثر مى شد و وعده هاى الهى بى فايده مى گشت، مطيعان، مستحقّ اجر و پاداش امتحان دهندگان نمى شدند و مؤمنان استحقاق ثواب نيكوكاران را نمى يافتند و نامها (نام مسلم، مؤمن، مخلص و...) با معانى خود همراه نمى گشت. اما خداوند سبحان پيامبران خود را از نظر عزم و اراده، قوى و از نظر ظاهر، فقير و تهيدست در چشم مردم قرار داد; ولى فقرى توأم با قناعتى كه قلبها و چشمها را پر از غنا مى كرد، همراه ضعف ظاهرى كه چشمها و گوشها (ى دنياپرستان) را آزار مى داد (در جهات معنوى، قوى و نيرومند و در جهات مادّى، ساده و بى آلايش بودند).

▲شرح و تفسير

▲درس ديگرى از داستان موسى بن عمران

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، نكوهش كبر و غرور و تعصب را كه هدف اصلى مجموع خطبه است از طريق ديگرى كه بسيار آموزنده است، دنبال مى كند و به داستان موسى بن عمران هنگامى كه به اتفاق برادرش در حالى كه لباسهاى بسيار ساده در تن داشتند و بر فرعون وارد شدند و مورد تحقير فرعون متكبّر واقع گشتند اشاره مى كند و مى فرمايد: «موسى بن عمران با برادرش هارون (عليهماالسلام) بر فرعون وارد شدند; در حالى كه جبّه پشمين به تن داشتند و در دست هر كدام عصايى (همچون عصاى چوپانها) بود (او را دعوت به سوى خداوند يگانه كردند و) با او شرط كردند كه اگر تسليم فرمان خداشود عزت و قدرتش پايدار، و حكومتش بر قرار خواهد بود»; (وَ لَقَدْ دَخَلَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ وَ مَعَهُ أَخُوهُ هَارُونَ(عليهما السلام) عَلَى فِرْعَوْنَ، وَ عَلَيْهِمَا مَدَارِعُ(1) الصُّوفِ، وَ بِأَيْدِيهِمَا الْعِصِيُّ،(2) فَشَرَطَا لَهُ ـ إِنْ أَسْلَمَ ـ بَقَاءَ مُلْكِهِ، وَ دَوَامَ عِزِّهِ).

موسى و هارون مخصوصاً با لباس و عصاى خشن چوپانى وارد بر فرعون شدند تا از يكسو خيال بافيهاى او و اطرافيانش را درباره اينكه شخصيّت در گرو مال و ثروت و زر و زينت است، در هم بشكنند و از سوى ديگر اعلام دارند دوران آن گونه زندگى پايان يافته و دوران جديدى از حكومت الهى با كمك مستضعفان آغاز شده است.

در ادامه اين سخن به بيان واكنش فرعون در برابر دعوت موسى و هارون پرداخته مى فرمايد: «فرعون گفت: آيا از اين دو نفر تعجّب نمى كنيد كه بقاى ملك و دوام عزّتم را (به شرط اسلام آوردن) تضمين مى كنند در حالى كه فقر و ذلّت از سر و وضعشان مى بارد (اگر راست مى گويند) چرا دستبندهايى از طلا (از سوى خدا) به آنها داده نشده است. اين سخن را فرعون به جهت بزرگ شمردن طلا و گردآورى آن و تحقير پشم و پوشيدن آن گفت»; (فَقَالَ: «أَلاَ تَعْجَبُونَ مِنْ هذَيْنِ يَشْرِطَانِ لِي دَوَامَ الْعِزِّ، وَ بَقَاءَ الْمُلْكِ; وَ هُمَا بِمَا تَرَوْنَ مِنْ حَالِ الْفَقْرِ وَ الذُّلِّ، فَهَلاَّ أُلْقِيَ عَلَيْهِمَا أَسَاوِرَةٌ(3) مِنْ ذَهَب»؟ إِعْظَاماً لِلذَّهَبِ وَ جَمْعِهِ، وَ احْتِقَاراً لِلصُّوفِ وَ لُبْسِهِ!).

آرى! نظام ارزشى دستگاه فرعون بر همين محور مى چرخيد آنها كه زر و زيور و ثروت بيشترى داشتند شخصيّت والاترى نصيبشان شده بود و پشمينه پوشان پابرهنه، افراد پست و پليدى شمرده مى شدند; يعنى ارزشهاى انسانى و درون ذاتى كمترين نقشى در بيان شخصيّت افراد در آن نظام نداشت. و تنها ارزشهاى اعتبارى و پندارى و برون ذاتى محور شخصيّت بود.

در اينجا امام(عليه السلام) اين حقيقت را كه ارزش واقعى آن نبود و فرعون و فرعونيان مى پنداشتند، با بيان بسيار زيبايى شرح مى دهد و مى فرمايد: «اگر خداوند سبحان مى خواست به هنگام مبعوث ساختن پيامبرانش درهاى گنجهاى طلا و معادن زر ناب، و باغهاى خرّم و سرسبز را به روى آنها بگشايد، مى گشود و اگر اراده مى كرد پرندگان آسمان و وحوش زمين را همراه آنها گسيل دارد، مى داشت (به يقين قادر بر اين امور بود) ولى اگر اين كار را مى كرد ارزش آزمايش از ميان مى رفت; پاداش و جزاى نيكوكاران بى اثر مى شد و وعده هاى الهى بى فايده مى گشت; و مطيعان مستحق اجر و پاداش امتحان دهندگان نمى شدند و مؤمنان استحقاق ثواب نيكوكاران را نمى يافتند و نامها (نام مسلم، مؤمن، مخلص و...) با معانى خود همراه نمى گشت»; (وَ لَوْ أَرَادَ اللّهُ سُبْحَانَهُ لاَِنْبِيَائِهِ حَيْثُ بَعَثَهُمْ أَنْ يَفْتَحَ لَهُمْ كُنُوزَ الذِّهْبَانِ(4)، وَ مَعَادِنَ الْعِقْيَانِ(5)، وَ مَغَارِسَ(6) الْجِنَانِ، وَ أَنْ يَحْشُرَ مَعَهُمْ طُيُورَ السَّماءِ وَ وُحُوشَ الاَْرَضِينَ لَفَعَلَ، وَ لَوْ فَعَلَ لَسَقَطَ الْبَلاَءُ، وَ بَطَلَ الْجَزَاءُ، وَ اضْمَحَلَّتِ الاَْنْبَاءُ، وَ لَمَا وَجَبَ لِلْقَابِلِينَ أُجُورُ الْمُبْتَلِينَ، وَ لاَ اسْتَحَقَّ الْمُؤْمِنُونَ ثَوَابَ الُْمحْسِنِينَ، وَ لاَ لَزِمَتِ الاَْسْمَاءُ مَعَانِيَهَا).

اشاره به اينكه خداوند حكيم به خوبى مى تواند پيامبرانش را با همه نيروهاى مادى بسيج كند و به همه زر و زيورها بيارايد; همه ثروتها، باغها، قصرها و وسايل تجمل را در اختيار آنان بگذارد و چيزى در اختيار يك نفر از پيامبرانش قرار دهد كه حتى همه سلاطين دنيا دسته جمعى آن را نداشته اند ـ زيرا او خالق آسمانها و زمينهاست ـ ولى او حكيم است و مى داند اگر چنين كند هدف اصلى بعثت از دست خواهد رفت، بلكه نتيجه معكوس به بار مى آيد ارزشها تبديل به ضد ارزشها مى شود و ايمان و اخلاق و تربيت به تباهى مى گرايد.

امام(عليه السلام) در بيان آثار سوء چنين امرى به شش مفسده به تفصيل اشاره مى كند:

1ـ آزمون و امتحان بندگان در چنان شرايطى عملا بى اثر مى شد، زيرا افراد بى ايمان نيز به جهت زرق و برق و امكانات فراوان انبيا به دنبال آنها مى شتافتند بى آنكه آيين آنها را پذيرا شده باشند.

2ـ دومين پيامد نامطلوب اينكه ثواب نيكوكاران از بين مى رفت، زيرا ايمان آنها با آن شرايط خالص نبود.

3ـ وعده هاى الهى و اخبار وحى در مورد حلال و حرام انگيزه براى اطاعت مردم نبود، بلكه انگيزه هاى مادّى آنها را به حركت در مى آورد و نيز اخبار زندگى آنها براى آيندگان به عنوان درس و سرمشق، پذيرفته نمى شد.

4ـ كسانى كه به انبيا ايمان مى آوردند پاداش پر ارزش مجاهدان و آزمودگان واقعى را دريافت نمى داشتند.

5ـ مؤمنان راستين مستحق ثواب نيكوكاران نبودند چون زحمتى متحمل نمى شدند.

6ـ ششمين پيامد فاسد اينكه نامهاى پر ارزشى همچون مؤمنان، صالحان، مجاهدان و مخلصان، مصاديق واقعى خود را از دست مى دهد; همچنين اوصافى كه براى پيامبران و اولياءاللّه از زهد و تقوا و بى اعتنايى به دنيا ذكر مى شود مفهوم خود را از دست مى دهد. سپس امام براى تبيين و توضيح همين معنا مى افزايد: «اما خداوند سبحان پيامبران خود را از نظر عزم و اراده، قوى و از نظر ظاهر، فقير و تهيدست در چشم مردم قرار داد، فقرى توأم با قناعتى كه قلبها و چشمها را پر از غنا مى كرد، همراه ضعف ظاهرى كه چشمها و گوشها (ى دنياپرستان) را آزار مى داد (در جهات معنوى، قوى و نيرومند و در جهات مادّى، ساده و بى آلايش بودند)»; (وَ لكِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِي قُوَّة فِي عَزَائِمِهِمْ، وَضَعَفَةً فِيمَا تَرَى الاَْعْيُنُ مِنْ حَالاَتِهِمْ، مَعَ قَنَاعَة تَمْلاَُ الْقُلُوبَ وَ الْعُيُونَ غِنىً، وَ خَصَاصَة(7) تَمْلاَُ الاَْبْصَارَ وَ الاَْسْمَاعَ أَذىً).

در واقع آنها مردان قدرتمندى بودند كه مى توانستند زر و زيور دنيا را براى خود فراهم سازند; اما بى اعتنايى به مظاهر مادّى، به آنها اجازه نمى داد كه به دنبال اين امور بروند، امورى كه سرچشمه كبر و غرور و خودخواهى و خودپسندى است.

#####

1. «مدارع» جمع «مدرع» بر وزن «منبر» به معناى جبّه است.

2. «عصىّ» جمع «عصا».

3. «اساوره» و «اساور» جمع «اسوره» و آن نيز جمع «سُوار»، بر وزن «غبار» يا «سوار» بر وزن «كتاب» در اصل از كلمه فارسى «دستور» به معناى دستبندى كه به عنوان زينت در دست مى كنند گرفته شده است.

4. «ذهبان» جمع «ذهب» به معناى طلاست.

5. «عقيان» مفرد و به معناى طلاى ناب و خالص است.

6. «مغارس» جمع «مغرس» يعنى محلّ غرس درختان درختان.

7. «خصاصه» از «خصاص» بر وزن «اساس» گرفته شده و در اصل به معناى شكافى است كه در ديوار خانه به وجود مى آيد سپس به فقر كه موجب شكاف در زندگى است اطلاق شده است.

#####

▲بخش هشتم

وَ لَوْكَانَتِ الاَْنْبِيَاءُ أَهْلَ قُوَّة لاَ تُرَامُ، وَ عِزَّة لاَتُضَامُ، وَ مُلْك تُمَدُّ نَحْوَهُ أَعْنَاقُ الرِّجَالِ، وَ تُشَدُّ إِلَيْهِ عُقَدُ الرِّحَالِ، لَكَانَ ذلِكَ أَهْوَنَ عَلَى الْخَلْقِ فِي الإِعْتِبَارِ، وَ أَبْعَدَ لَهُمْ فِي الإِسْتِكْبَارِ، وَ لاَمَنُوا عَنْ رَهْبَة قَاهِرَة لَهُمْ، أَوْ رَغْبَة مَائِلَة بِهِمْ، فَكَانَتِ النِّيَّاتُ مُشْتَرَكَةً، وَالْحَسَنَاتُ مُقْتَسَمَةً. وَ لكِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ الاِتِّبَاعُ لِرُسُلِهِ، وَ التَّصْدِيقُ بِكُتُبِهِ، وَ الْخُشُوعُ لِوَجْهِهِ، وَ الاِسْتِكَانَةُ لاَِمْرِهِ، وَ الاِسْتِسْلاَمُ لِطَاعَتِهِ، أُمُوراً لَهُ خَاصَّةً لاَ تَشُوبُهَا مِنْ غَيْرِهَا شَائِبَةٌ.وَ كُلَّمَا كانَتِ الْبَلْوَى وَ الاِخْتِبَارُ أَعْظَمَ كانَتِ الْمَثُوبَةُ وَ الْجَزَاءُ أَجْزَلَ.

### ترجمه

اگر پيامبران داراى قدرتى بودند كه كسى را ياراى مخالفت با آنان نبود، و توانايى و عزتى داشتند كه هيچ گاه مغلوب نمى شدند، و سلطنت و شوكتى كه گردنها به سوى آن كشيده مى شد و از راههاى دور بار سفر به سوى آنان مى بستند ـ اگر چنين بودند ـ پذيرش دعوت آنان براى مردم آسانتر و سركشى در برابر آنان مشكل تر بود. و مردم به جهت ترسى كه بر آنها مستولى مى شد، يا علاقه و انتظارى كه آنان را متمايل به پيامبران مى ساخت به آنها ايمان مى آوردند. در اين حال نيّات و انگيزه ها خالص نبود (و غير خدا در آن شركت داشت) به همين دليل حسنات و پاداش آنان تقسيم مى شد (و اجر كمى داشتند).

ولى خداوند سبحان اراده كرده است كه پيروى از رسولانش و تصديق كتابهايش و خضوع در برابر ذات پاكش و تواضع در برابر فرمانش و تسليم در مقابل اطاعتش امورى باشد كه فقط به جهت او انجام گيرد و چيز ديگرى آن را مشوب و ناخالص نكند، (و به يقين) هر قدر امتحان و آزمايش عظيم تر (و مشكل تر) باشد ثواب و پاداشش فزونتر خواهد بود.

▲شرح و تفسير

▲چرا زندگى انبيا ساده بود؟

امام(عليه السلام) در بخش سابق اين خطبه اشارات پر معنايى به زندگى ساده انبيا از جمله موسى بن عمران داشت و در ادامه آن در اين بخش از خطبه به بيان آثار معنوى وتربيتى آن مى پردازد و مى فرمايد: «اگر پيامبران داراى قدرتى بودند كه كسى را ياراى مخالفت با آنان نبود، و توانايى و عزتى داشتند كه هيچ گاه مغلوب نمى شدند، و سلطنت و شوكتى كه گردنها به سوى آن كشيده مى شد و از راههاى دور، بار سفر به سوى آنان مى بستند ـ اگر چنين بودند ـ پذيرش دعوت آنان بارى مردم آسان تر و سركشى در برابر آنان مشكل تر بود. و مردم به جهت ترسى كه بر آنها مستولى مى شد، يا علاقه و انتظارى كه آنان را متمايل به پيامبران مى ساخت به آنها ايمان مى آوردند. در اين حال نيّات و انگيزه ها خالص نبود (و غير خدا در آن شركت داشت) به همين دليل حسنات و پاداش آنان تقسيم مى شد (و اجر كمى داشتند)»; (وَ لَوْكَانَتِ الاَْنْبِيَاءُ أَهْلَ قُوَّة لاَ تُرَامُ(1)، وَ عِزَّة لاَ تُضَامُ(2)، وَ مُلْك تُمَدُّ نَحْوَهُ أَعْنَاقُ الرِّجَالِ، وَ تُشَدُّ إِلَيْهِ عُقَدُ(3) الرِّحَالِ(4)، لَكَانَ ذلِكَ أَهْوَنَ عَلَى الْخَلْقِ فِي الإِعْتِبَارِ، وَ أَبْعَدَ لَهُمْ فِي الإِسْتِكْبَارِ، وَ لاَمَنُوا عَنْ رَهْبَة قَاهِرَة لَهُمْ، أَوْ رَغْبَة مَائِلَة بِهِمْ، فَكَانَتِ النِّيَّاتُ مُشْتَرَكَةً، وَالْحَسَنَاتُ مُقْتَسَمَةً).

آرى آنچه در برنامه هاى دينى اهميّت فوق العاده دارد اخلاص و خلوص نيت است و به يقين اگر پيشوايان دين جلال و شكوه سلاطين را داشته باشند نيّتها غالباً آلوده مى گردد، گروه كثيرى از مردم براى تأمين دنيا و برخوردارى از امكانات آن پيشوايان به سراغ آنها مى روند كه: «النّاسُ عَبيدُ الدّنيا» و گروه ديگرى با انگيزه هاى دوگانه; انگيزه هاى مادى و معنوى به سراغ آنها مى روند كه اولى به يگانگى از خدا و دومى نوعى از شرك است.

سپس در ادامه اين سخن براى تأكيد اين مطلب مى افزايد:

«ولى خداوند سبحان اراده كرده است كه پيروى از رسولانش و تصديق كتابهايش و خضوع در برابر ذات پاكش و تواضع در برابر فرمانش و تسليم در مقابل اطاعتش، امورى باشد كه فقط به جهت او انجام گيرد و چيز ديگرى آن را مشوب و ناخالص نكند»; (وَ لكِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ الاِتِّبَاعُ لِرُسُلِهِ، وَ التَّصْدِيقُ بِكُتُبِهِ، وَ الْخُشُوعُ لِوَجْهِهِ، وَ الاِسْتِكَانَةُ(5) لاَِمْرِهِ، وَ الاِسْتِسْلاَمُ لِطَاعَتِهِ، أُمُوراً لَهُ خَاصَّةً لاَ تَشُوبُهَا(6) مِنْ غَيْرِهَا شَائِبَةٌ).

در واقع امام(عليه السلام) به پنج چيز اشاره مى كند كه همه آنها بايد با خلوص نيّت انجام گيرد:

1ـ قبول دعوت پيامبران، 2ـ تصديق به كتابهاى آسمانى، 3ـ خشوع عملى در برابر ذات پاك خدا، 4ـ تسليم درونى و قلبى در برابر فرمان او، 5ـ تسليم عملى و انجام اوامر او. به اين ترتيب بايد ايمان و عمل و اخلاق همه خالصانه صورت گيرد ـ قرآن مجيد نيز مى فرمايد: (أَلاَ للهِِ الدِّينُ الْخَالِصُ)(7) و در جاى ديگر مى فرمايد: (وَمَا أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا اللهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ).(8)

آن گاه در ادامه اين سخن نتيجه نهايى اين برنامه را چنين بيان مى فرمايد: «هر قدر امتحان و آزمايش عظيم تر (و مشكل تر) باشد ثواب و پاداشش فزونتر خواهد بود»; (وَ كُلَّمَا كانَتِ الْبَلْوَى وَ الاِخْتِبَارُ أَعْظَمَ كانَتِ الْمَثُوبَةُ وَ الْجَزَاءُ أَجْزَلَ).

اشاره به اينكه ساده بودن زندگى انبيا و دورى آنان از زرق و برق دنيا اهل ايمان را در برابر آزمون سخت ترى قرار مى دهد و بديهى است هر قدر آزمون سخت تر باشد پاداش قبول شدگان در آن سنگين تر خواهد بود، و در واقع اين يك درس بزرگ اخلاص براى همه كسانى است كه مى خواهند در خط انبيا حركت كنند كه آنها نيز همين راه را طى كنند تا پيروان مخلصى تربيت نمايند.

#####

1. «ترام» از ريشه «روم» بر وزن «قوم» به معناى طلب كردن است.

2. «تضام» از ريشه «ضيم» به معناى ذليل كردن است.

3. «عقد» جمع «عقده» يعنى گره.

4. «رحال» جمع «رحل» چيزى است كه بر پشت شتر مى گذارند و روى آن مى نشينند و «شدّ رحال» به معناى آماده شدن براى سفر يا سفر كردن است.

5. «استكانه» به معناى خضوع است.

6. «تشوب» از «شوب» بر وزن «شوق» به معناى خدعه كردن و چيزى را به چيز ديگرى براى فريب آميختن است.

7. زمر، آيه 3.

8. بينه، آيه 5.

#####

▲بخش نهم

أَلاَ تَرَوْنَ أَنَّ اللّهَ، سُبْحَانَهُ، اخْتَبَرَ الاَْوَّلِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ، إِلَى الاْخِرِينَ مِنْ هذَا الْعَالَمِ; بِأَحْجَار لاَ تَضُرُّ وَ لاَ تَنْفَعُ، وَ لاَ تُبْصِرُ وَ لاَ تَسْمَعُ. فَجَعَلَهَا بَيْتَهُ الْحَرَامَ «الَّذِي جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِياماً». ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الاَْرْضِ حَجَراً، وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْيَا مَدَراً، وَ أَضْيَقِ بُطُونِ الاَْوْدِيَةِ قُطْراً. بَيْنَ جِبَال خَشِنَة، وَ رِمَال دَمِثَة، وَ عُيُون وَشِلَة، وَ قُرًى مُنْقَطِعَة; لاَ يَزْكُوبِهَا خُفٌّ، وَ لاَ حَافِرٌ وَ لاَ ظِلْفٌ. ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ وَلَدَهُ أَنْ يَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ، فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ، وَ غَايَةً لِمُلْقَى رِحَالِهِمْ. تَهْوِي إِلَيْهِ ثِمَارُ الاَْفْئِدَةِ مِنْ مَفَاوِزِ قِفَار سَحِيقَة وَ مَهَاوِي فِجَاج عَمِيقَة، وَ جَزَائِرِ بِحَار مُنْقَطِعَة، حَتَّى يَهُزُّوا مَنَاكِبَهُمْ ذُلُلاً يُهَلِّلُونَ لِلّهِ حَوْلَهُ، وَ يَرْمُلُونَ عَلَى أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً غُبْراً لَهُ. قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِيلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ، وَ شَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمْ، ابْتِلاَءً عَظِيماً، وَ امْتِحَاناً شَدِيداً، وَ اخْتِبَاراً مُبِيناً، وَ تَمْحِيصاً بَلِيغاً، جَعَلَهُ اللّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ، وَ وُصْلَةً إِلَى جَنَّتِهِ.

### ترجمه

آيا نمى بينيد خداوند انسانهاى نخستين را از زمان آدم تا آخرين آنها را در اين عالم با سنگهايى (منظور خانه كعبه است) آزمايش نموده كه نه زيان مى رساند نه سودى مى بخشد، نه مى بيند و نه مى شنود، و اين سنگها را خانه محترم خود قرار داده و آن را موجب پايدارى و پابرجايى مردم ساخته است.

سپس آن را در سنگلاخ ترين مكانها و بى گياه ترين ريگزارهاى زمين و تنگ ترين درّه ها، در ميان كوههاى خشن و شنهاى نرم و روان و چشمه هاى كم آب و آباديهاى پراكنده قرار داد كه نه شتر به آسانى در آن پرورش مى يابد و نه اسب و گاو و گوسفند. (نه بناى قابل ملاحظه اى دارد و نه سرزمين پربارى).

سپس آدم و فرزندانش را فرمان داد كه به سوى آن رخت سفر بربندند، آنجا را مركز اجتماع و سرمنزل مقصود و باراندازشان قرار داد، كه ميوه دلها از ميان فلاتها و دشتهاى دور دست و از درون درّه هاى عميق و جزاير از هم پراكنده درياها به سوى آن سرازير مى شود تا شانه ها را متواضعانه حركت دهند و لا اله الاّ اللّه گويان گرد اين خانه طواف كنند و با موهاى آشفته و بدنهاى پر گرد و غبار هروله نمايند، در حالى كه لباسها را به كنارى افكنده و با ترك اصلاح سر و صورت زيباييهاى خود را دگرگون ساخته اند. اين آزمايشى است بزرگ و امتحانى است شديد و آشكار و پاكسازى مؤثرى كه خدا آن را سبب رحمتش و وصول به بهشتش قرار داده است.

▲شرح و تفسير

▲درس عجيب ديگرى از خانه خدا

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه هدف نهايى خود را كه نفى تكبّر و دعوت به ساده زيستى است از طريق ديگرى دنبال مى كند و با تعبيرات بسيار زيبا، گويا و رسا آن را شرح مى دهد، به گونه اى كه هيچ گوينده اى هر چند فصيح و بليغ باشد به گرد او نمى رسد، مى فرمايد: «آيا نمى بينيد كه خداوند انسانهاى نخستين را از زمان آدم تا آخرين آنها در اين عالم با سنگهايى كه نه زيان مى رساند نه سودى مى بخشد، نه مى بيند و نه مى شنود، آزمايش نمود و اين سنگها را خانه محترم خود قرار داده و آن را موجب پايدارى و پابرجايى مردم ساخته است»; (أَلاَ تَرَوْنَ أَنَّ اللّهَ، سُبْحَانَهُ، اخْتَبَرَ الاَْوَّلِينَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ، إِلَى الاْخِرِينَ مِنْ هذَا الْعَالَمِ; بِأَحْجَار لاَ تَضُرُّ وَ لاَ تَنْفَعُ، وَ لاَ تُبْصِرُ وَ لاَ تَسْمَعُ. فَجَعَلَهَا بَيْتَهُ الْحَرَامَ «الَّذِي جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِياماً»).

از اين تعبير به خوبى استفاده مى شود كه خانه كعبه ـ قديمى ترين معبد جهان ـ نخست به دست آدم ساخته شد (سپس در زمان ابراهيم تجديد بنا گرديد) و نيز از آن استفاده مى شود كه سادگى فوق العاده اين خانه و مصالح ظاهراً كم ارزش آن همه براى اين بوده است كه مردم در جنبه مادّى آن خيره نشوند، بلكه يكپارچه به مسائل معنوى آن بينديشند. نيز مى فرمايد: «خانه كعبه چنان مركزيّتى دارد كه توجه به آن و مراسمى كه هر سال گرداگرد آن انجام مى شود، سبب پايدارى مسلمين و قوّت و عزّت و اتحاد و پيشرفت و تعالى آنان در جهات مختلف است».

اين جمله در كلام امام(عليه السلام) برگرفته از آيه شريفه 97 سوره مائده است كه مى فرمايد: «(جَعَلَ اللهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَاماً لِّلنَّاسِ); خداوند كعبه، بيت الحرام را وسيله اى براى سامان بخشيدن به كار مردم قرار داده است».

«قيام» در اينجا مصدرى است كه به معناى اسم فاعل آمده; يعنى زندگى مردم را از جهت مادّى و معنوى بر پا مى دارد، همان گونه كه ستونهاى قوّى، خيمه و خانه برپا مى دارد.

«بيت الله» از يك سو، رمز وحدت و اتحاد مسلمانان و سربلندى و عظمت آنهاست و از سوى ديگر مراسمى دارد كه دلها را از زنگار گناه پاك مى كند و نور معنويت بر آنها مى پاشد.

آن گاه امام(عليه السلام) بعد از ذكر سادگى خانه كعبه به ذكر ويژگيهاى سرزمين مكّه كه اين خانه در آن قرار گرفته است، پرداخته، چنين مى فرمايد: «سپس خداوند آن را در سنگلاخ ترين مكانها و بى گياه ترين ريگزارهاى زمين و تنگ ترين درّه ها در ميان كوههاى خشن و شنهاى نرم و روان و چشمه هاى كم آب و آباديهاى پراكنده قرار داد كه نه شتر به آسانى در آن پرورش مى يابد و نه اسب و گاو و گوسفند. (نه بناى قابل ملاحظه اى دارد و نه سرزمين زراعى و دامدارى)»; (ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ(1) بِقَاعِ الاَْرْضِ حَجَراً، وَ أَقَلِّ نَتَائِق(2)الدُّنْيَا مَدَراً(3). وَ أَضْيَقِ بُطُونِ الاَْوْدِيَةِ قُطْراً(4). بَيْنَ جِبَال خَشِنَة، وَ رِمَال دَمِثَة(5)، وَ عُيُون وَشِلَة(6)، وَ قُرًى مُنْقَطِعَة; لاَ يَزْكُو(7) بِهَا خُفٌّ،(8) وَ لاَ حَافِرٌ(9) وَ لاَ ظِلْفٌ(10)).

امام(عليه السلام) در اين اوصاف هشتگانه اى كه براى سرزمين مكّه بيان فرموده، داد سخن را درباره محروميت اين سرزمين از جهات مختلف سر داده است; نخست از سنگلاخ بودن آن سخن مى گويد كه هر كس به اين سرزمين مشرّف شود مى بيند خانه خدا در درّه تنگى ميان كوههاى خشك و خشن و صعب العبور قرار گرفته كه امروز با زحمت زياد به وسيله حفر تونلهاى فراوان توانسته اند جادّه ها و خيابانهاى مناسبى از درون اين كوهها براى عابران سواره و پياده بسازند.

سپس به كمبود خاك براى زراعت اشاره مى كند كه راستى چنين است; امروز مجبورند براى پرورش مقدارى درخت، خاكهايى از نقاط دور و نزديك به آنجا حمل كنند و سپس به تنگ بودن دره هاى آن اشاره مى كند، مى دانيم دره هاى وسيع كه داراى سرزمين زراعى خوب است يكى از بهترين نقاط براى زندگى بشر است و بسيارى از شهرهاى بزرگ نيز در چنين درّه ها واقع شده است، ولى دره هاى تنگ به هيچ وجه قابل زندگى نيست.

آن گاه به كوههاى خشن مكّه كه كمترين گياهى بر آن مى رويد و شنهاى نرمى كه عبور و مرور بر آن بسيار مشكل است و طوفانها آن را جابه جا مى كند و چشمه هاى كم آب آن و آباديهاى پراكنده اى كه بيابانهايى خشكى در ميان آنها قرار گرفته، اشاره مى كند و سرانجام آماده نبودن اين سرزمين براى پرورش حيوانات اهلى همچون شتر و گاو و گوسفند را از ويژگيهاى آن مى شمارد. به راستى اگر خانه خدا در ميان اين كوهها قرار نداشت هرگز كسى فكر نمى كرد كه مكّه را محلّ زندگى خود قرار دهد; ولى خداوند براى تربيت نفوس و زدودن آثار كبر و غرور چنين منطقه اى را به عنوان برترين معبد روى زمين برگزيده و همه مستطيعان را براى انجام مناسك حج به آنجا فرا خوانده است.

ابراهيم خليل اللّه كه مأمور تجديد بناى كعبه بود نيز طبق آنچه قرآن بيان كرده، به همين حقيقت اعتراف كرد و عرضه داشت: «(رَبَّنَا إِنِّى أَسْكَنتُ مِنْ ذُرِّيَّتِى بِوَاد غَيْرِ ذِى زَرْع عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ); پروردگارا من بعضى از فرزندانم را در سرزمين بى آب و علفى در كنار خانه اى كه حرم توست ساكن ساختم».(11)

سپس امام(عليه السلام) بعد از ذكر موقعيت خانه كعبه و ويژگيهاى سرزمين مكّه به مسئله حجّ و زيارت خانه خدا مى پردازد كه از زمان آفرينش آدم آغاز شده است و تا پايان جهان ادامه دارد، مى فرمايد: «آن گاه آدم و فرزندانش را فرمان داد كه به سوى آن رخت سفر بربندند و آنجا مركز اجتماع و سرمنزل مقصود و باراندازشان قرار داد، كه ميوه دلها از ميان فلاتها و دشتهاى دور دست و از درون درّه هاى عميق و جزائر از هم پراكنده درياها با سرعت به آن جا روى مى آورد»; (ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَ وَلَدَهُ أَنْ يَثْنُوا(12) أَعْطَافَهُمْ(13) نَحْوَهُ،فَصَارَ مَثَابَةً(14) لِمُنْتَجَعِ(15) أَسْفَارِهِمْ، وَ غَايَةً لِمُلْقَى رِحَالِهِمْ(16). تَهْوِي إِلَيْهِ ثِمَارُ الاَْفْئِدَةِ مِنْ مَفَاوِزِ(17) قِفَار(18) سَحِيقَة(19) وَ مَهَاوِي(20) فِجَاج(21) عَمِيقَة، وَ جَزَائِرِ بِحَار مُنْقَطِعَة).

اين تعبيرات زيباى امام برگرفته از آيات شريفه قرآن مجيد است; امام(عليه السلام) مكّه را به عنوان «مثابه» (جايگاه، پناهگاه و مركز اجتماع) شمرده، همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: «(وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً); به خاطر بياوريد هنگامى خانه كعبه را محلّ اجتماع و مركز امن و امان قرار داديم».(22)

از آن تعبير به «منتجع» (محلّى كه براى سود به آنجا مى روند) كرده، همان گونه كه در قرآن مجيد آمده است: «(لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ); مردم به زيارت خانه خدا مى روند تا بهره هاى فراوان از آن گيرند».(23)

جمله «تهوى اليه ثمار الافئده» بر گرفته از آيه شريفه «(فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِى إِلَيْهِمْ); خداوندا دلهاى مردم را به آنها متوجه ساز» مى باشد.(24)

تعبير «من مفاوز قفار» هماهنگ است با آيه شريفه «(وَأَذِّنْ فِى النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالا وَعَلَى كُلِّ ضَامِر يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجّ عَمِيق); و مردم را دعوت عام به حج كن تا پياده ها و سواره ها بر مركبهاى لاغر از هر راه دورى به سوى تو بيايند».(25)

به اين ترتيب حركت اقوام مختلف از مناطق جهان را به سوى مكّه منعكس مى كند و به دنبال آن اشاره اى به اعمال و مناسك آموزنده حج نموده، مى فرمايد: «اين حركت براى آن است كه: «(هنگام سعى) شانه ها را متواضعانه حركت دهند و لا اله الاّ اللّه گويان گِرد خانه كعبه طواف كنند و با موهاى آشفته و بدنهاى پر گرد و غبار هروله نمايند، در حالى كه لباسها را به كنارى افكنده و با ترك اصلاح سر و صورت زيباييهاى خود را دگرگون ساخته اند»; (حَتَّى يَهُزُّوا(26) مَنَاكِبَهُمْ ذُلُلاً يُهَلِّلُونَ لِلّهِ حَوْلَهُ، وَ يَرْمُلُونَ(27) عَلَى أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً(28) غُبْراً(29) لَهُ. قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِيلَ(30) وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ، وَ شَوَّهُوا(31) بِإِعْفَاءِ(32) الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمْ).

امام(عليه السلام) در اين عبارت كوتاه به بخش مهمى از مناسك حج اشاره فرموده از جمله پوشيدن لباس احرام و ترك كردن آنچه به محرم حرام است از زيباييها و همچنين طواف گرد خانه خدا و سعى ميان صفا و مروه با آداب خاص كه هر يك از برنامه و آموزه اى از آموزه هاى حج است و به راستى تا انسان در اين مراسم شركت نكند و از نزديك اين برنامه خود سازى را نبيند نمى تواند به عمق تأثير اين تعليمات آشنا شود. در ادامه اين سخن مى افزايد: «اين آزمايشى بزرگ و امتحانى شديد و آزمونى آشكار و پاكسازى است مؤثر كه خدا آن را سبب رحمتش و وصول به بهشتش قرار داده است»; (ابْتِلاَءً عَظِيماً، وَ امْتِحَاناً شَدِيداً، وَ اخْتِبَاراً مُبِيناً، وَ تَمْحِيصاً بَلِيغاً، جَعَلَهُ اللّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ، وَ وُصْلَةً إِلَى جَنَّتِهِ).

تعبير به ابتلا، امتحان و اختبار هر سه تعبير دلالت بر آزمودن دارد; ولى در يكى با وصف عظيم و ديگرى شديد و ديگرى مبين ذكر شده و مقصود امتحانى بسيار مهم است كه هم بزرگ باشد هم شديد و هم آشكار و آزمون حج داراى اين اوصاف سه گانه است و جمله (تَمْحِيصاً بَلِيغاً) اشاره به نتيجه اين آزمون است كه تأثير عميقى در خالص گردانيدن دلها و نيّات دارد، آن گونه كه در روايات وارد شده است كه زوّار خانه خدا هنگامى كه از اين مراسم بزرگ بر مى گردند، چون انسانى هستند كه از نو تولد يافته اند. همان گونه كه امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: پدرم مى فرمود: «مَنْ أَمَّ هذَا الْبَيْتَ حاجّاً أوْ مُعْتَمِراً مِبْرِأً مِنَ الْكِبْرِ، رَجَعَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهيئَةِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ; كسى كه قصد اين خانه به عنوان حج يا عمره كند در حالى كه دور از كبر و غرور باشد، از گناهان خود پاك مى شود آن گونه كه از مادر متولد شده بود».(33)

تمام اين بيانات در راستاى هدف خطبه است كه همان مبارزه با كبر و غرور و خودخواهى و خودبينى است، زيرا حج لباس غرور و خودبينى را از تن انسان بيرون مى آورد و درس تواضع و اخلاص و فروتنى را به او مى آموزد.

#####

1. «اوعر» از «وعر» بر وزن «قعر» به معناى زمين سفت و سخت است.

2. «نتائق» جمع «نتيقة» به معناى مرتفع از ريشه «نتق»، بر وزن «فتق» به معناى كندن و بلند كردن گرفته شده است.

3. «مدر» به معناى خاكهاى خشكيده به هم چسبيده است و به ملاتهايى كه فاصله ميان سنگها و آجرها را به هنگام بنا مى پوشاند، مدر مى گويند.

4. «قطر» به معناى ناحيه و منطقه است.

5. «دمثة» از ريشه «دماثه» به معناى نرم بودن گرفته شده است.

6. «وشلة» به معناى كمى آب از «وَشْل» بر وزن «حشر» به معناى جريان خفيف آب گرفته شده است.

7. «يزكو» از «زكاة» به معناى نموّ و رويش گرفته شده است.

8. «خف» در اصل به معناى كفش و در اينجا كنايه از شتر است، زيرا قسمت پايين پاى او گويى در كفشى قرار دارد.

9. «حافر» به معناى حفر كننده و در اينجا كنايه از اسب است، زيرا سم او زمين را حفر مى كند.

10. «ظلف» به معناى سمهاى شكافدار و كنايه از گاو و گوسفند است.

11. ابراهيم، آيه 37.

12. «يثنوا» از ريشه «ثنى» به معناى تا كردن و چيزى را به چيزى نزديك كردن گرفته شده است.

13. «اعطاف» جمع «عطف» بر وزن «كتف» به معناى شانه (انسان) است.

14. «مثابة» به معناى محل بازگشت از ريشه «ثوب» بر وزن «فوق» به معناى بازگشتن گرفته شده است.

15. «منتجع» يعنى محل فايده از «نجوع» به معناى مفيد بودن گرفته شده است و لذا به چراگاه و آسايشگاه و محل تفريح نيز منتجع گفته مى شود.

16. «ملقى رحالهم» يعنى بارانداز آنها، از ريشه «القاء» و «رحال» جمع «رحل» گرفته شده است.

17. «مفاوز» جمع «مفازه» به معناى بيابان است.

18. «قفار» جمع «قفر» به معناى خالى بودن از سكنه است.

19. «سحيقة» به معناى دور دست از «سحق» بر وزن «سقف» به معناى كوفتن و نرم كردن و دور ساختن گرفته شده است.

20. «مهاوى» جمع «مهواى» به معناى گرداب و پرتگاه است از «هُوِىّ» بر وزن «حُلِىّ» باضم «ح» و تشديد «ى») به معناى سقوط كردن و پايين افتادن گرفته شده است.

21. «فجاج» جمع «فج» به معناى گردنه و گذرگاه ميان دو كوه است از «فج» بر وزن «حجّ» به معناى پاها را از هم گشادن و دور كردن گرفته شده است.

22. بقره، آيه 125.

23. حج، آيه 28.

24. ابراهيم، آيه 37.

25. حج، آيه 27.

26. «يهزوا» از ريشه «هزّ» بر وزن «حظ» به معناى تكان دادن است.

27. «يرملون» از ريشه «رمل» بر وزن «عمل» به معناى راه رفتن سريع (هروله كردن) گرفته شده است.

28. «شعث» جمع «اشعث» يعنى ژوليده مو.

29. «غبر» جمع «اغبر» به معناى غبار آلود است.

30. «سرابيل» جمع «سربال» به معناى پيراهن است و گاه به هر گونه لباسى اطلاق شده و در خطبه بالا همين معنا مراد است.

31. «شوهوا» از ريشه «شوه» بر وزن «قول» به معناى بد نما و بد منظر شدن است.

32. «اعفاء» به معناى رها ساختن است و «اعفاء الشعور» يعنى رها ساختن موها تا بلند شدن آن.

33. الكافى، جلد 4، صفحه 252، حديث 2 باب فضل الحج و العمرة.

#####

▲بخش دهم

وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَضَعَ بَيْتَهُ الْحَرَامَ، وَ مَشَاعِرَهُ الْعِظَامَ، بَيْنَ جَنَّات وَ أَنْهَار، وَ سَهْل وَ قَرَار، جَمَّ الاَْشْجَارِ، دَانِيَ الثِّمَارِ، مُلْتَفَّ الْبُنَى، مُتَّصِلَ الْقُرَى، بَيْنَ بُرَّة سَمْرَاءَ، وَ رَوْضَة خَضْرَاءَ، وَ أَرْيَاف مُحْدِقَة، وَ عِرَاص مُغْدِقَة، وَ رِيَاض نَاضِرَة، وَ طُرُق عَامِرَة، لَكَانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ الْجَزَاءِ عَلَى حَسَبِ ضَعْفِ الْبَلاَءِ. وَ لَوْ كَانَ الاِْسَاسُ الْمَحْمُولُ عَلَيْهَا، وَ الاَْحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا، بَيْنَ زُمُرُّدَة خَضْرَاءَ، وَ يَاقُوتَة حَمْرَاءَ، وَ نُور وَ ضِيَاء، لَخَفَّفَ ذلِكَ مُصَارَعَةَ الشَّكِّ فِي الصُّدُورِ، وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِيسَ عَنِ الْقُلُوبِ، وَ لَنَفَى مُعْتَلَجَ الرَّيْبِ مِنَ النَّاسِ، وَ لكِنَّ اللّهَ يَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ، وَ يَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ، وَ يَبْتَلِيهِمْ بِضُرُوبِ الْمَكَارِهِ، إِخْرَاجاً لِلتَّكَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ، وَ إِسْكَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِي نُفُوسِهِمْ، وَ لِيَجْعَلَ ذلِكَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَى فَضْلِهِ، وَ أَسْبَاباً ذُلُلاً لِعَفْوِهِ.

### ترجمه

اگر خداوند سبحان مى خواست مى توانست خانه محترم خود و اماكن پر عظمتش را در ميان باغها و نهرها و سرزمينهاى هموار و آرام و پر درخت كه ميوه هايش در دسترس باشد داراى بناهاى فراوان و آباديهاى به هم پيوسته در ميان گندم زارها و باغهاى خرم و پر گل و گياه و روستاهاى سرسبز و زمينهاى پر آب و گلزارهاى پر طراوت و جاده هاى آباد قرار دهد; امّا در اين صورت به همان نسبت كه آزمون، ساده تر بود پاداش و جزا نيز كوچك تر مى شد و اگر پى و بنيانى كه خانه كعبه بر آن نهاده شده و سنگهايى كه بناى آن را بالا برده از زمرد سبز و ياقوت سرخ و درخشنده بود، شك و ترديد در سينه ها كمتر رخنه مى كرد و نيازى براى تلاش ابليس جهت سيطره بر قلوب نبود و وسوسه هاى پنهانى از مردم منتفى مى شد; ولى خداوند، بندگانش را با انواع شدائد مى آزمايد و با انواع مشكلات، متعبّد مى سازد و با اشكال گوناگون گرفتاريها امتحان مى كند تا تكبر را از قلوب آنها خارج سازد و تواضع و فروتنى را در نفوسشان جاى دهد تا درهاى فضل و رحمتش را به روى آنان بگشايد و اسباب آسان عفوش را در اختيارشان قرار دهد.

▲شرح و تفسير

▲چرا كعبه در ميان باغهاى سرسبز نيست؟

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه در تكميل آنچه در بخش پيشين گذشت به اين نكته اشاره مى فرمايد كه خداوند مى توانست خانه كعبه را در خوش آب و هواترين مناطق زمين قرار دهد و بنايش را با سنگهاى گرانبهاى زينتى بسازد; ولى چنين نكرد مبادا مردم متوجه جهات مادى شوند و اجر و پاداششان كم گردد و در بيان اين معنا چنان داد سخن داده كه از آن زيباتر و گوياتر تصور نمى شود، مى فرمايد: «اگر خداوند سبحان مى خواست خانه محترم خود و اماكن پر عظمتش را در ميان باغها و نهرها و سرزمينهاى هموار و آرام و پر درخت كه ميوه هايش در دسترس باشد داراى بناهاى فراوان و آباديهاى به هم پيوسته در ميان گندم زارها و باغهاى خرم و پر گل و گياه و روستاهاى سرسبز و زمين هاى پر آب و گلزارهاى پر طراوت و جاده هاى آباد قرار دهد، مى توانست امّا در اين صورت به همان نسبت كه آزمون، ساده تر بود پاداش و جزا نيز كوچك تر مى شد»; (وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَضَعَ بَيْتَهُ الْحَرَامَ، وَ مَشَاعِرَهُ(1) الْعِظَامَ، بَيْنَ جَنَّات وَ أَنْهَار، وَ سَهْل وَ قَرَار، جَمَّ(2) الاَْشْجَارِ، دَانِيَ الِّثمَارِ، مُلْتَفَّ(3) الْبُنَى،(4) مُتَّصِلَ الْقُرَى، بَيْنَ بُرَّة(5)سَمْرَاءَ،(6) وَ رَوْضَة خَضْرَاءَ، وَ أَرْيَاف(7) مُحْدِقَة(8)، وَ عِرَاص(9) مُغْدِقَة(10)، وَ رِيَاض نَاضِرَة(11)، وَ طُرُق عَامِرَة، لَكَانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ الْجَزَاءِ عَلَى حَسَبِ ضَعْفِ الْبَلاَءِ).

امام(عليه السلام) با ترسيم دقيق و زيبايى كه براى يك منطقه خرم و سرسبز با ذكر دوازده وصف مختلف بيان فرموده، همه گفتنيها را در اين زمينه گفته و به تمام زيباييها كه براى يك سرزمين خرم و آباد است با دقت هر چه تمام تر، اشاره كرده و فصاحت و بلاغت را به اوج رسانده است.

به يقين اگر خانه خدا در سرزمين بسيار خوش آب و هوايى كه امام اوصاف آن را بيان فرموده قرار مى داد، به گردشگاه مهمى تبديل مى شود كه گروهى براى خوشگذرانى به آنجا مى آمدند و درس هاى تربيتى و اخلاقى حج به فراموشى سپرده مى شد.

آن گاه درباره ساختمان خانه كعبه مى فرمايد: «و اگر پى و بنيانى كه خانه كعبه بر آن نهاده شده و سنگهايى كه بناى آن را بالا برده از زمرد سبز و ياقوت سرخ همراه با نور و درخشش بود، سبب مى شد شك و ترديد در سينه ها كمتر رخنه مى كرد و نيازى براى تلاش ابليس جهت سيطره بر قلوب نبود و وسوسه هاى پنهانى از مردم منتفى مى شد»; (وَ لَوْ كَانَ الاِْسَاسُ(12) الْمَحْمُولُ عَلَيْهَا، وَ الاَْحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا، بَيْنَ زُمُرُّدَة خَضْرَاءَ، وَ يَاقُوتَة حَمْرَاءَ، وَ نُور وَ ضِيَاء، لَخَفَّفَ ذلِكَ مُصَارَعَةَ(13) الشَّكِّ فِي الصُّدُورِ، وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِيسَ عَنِ الْقُلُوبِ، وَ لَنَفَى مُعْتَلَجَ(14) الرَّيْبِ مِنَ النَّاسِ).

به يقين برنامه اى همچون حج براى اين تنظيم شده كه انسان در پرتو آن با هواى نفس و وسوسه هاى شيطانى مبارزه كند و هرگاه اين مراسم، منظره جالبى داشته باشد اين مبارزه كم رنگ خواهد شد; ولى هنگامى كه با زحمت و مشقّت و در محيطى خشك و ساده برگزار گردد وسوسه هاى شياطين و هواى نفس، فعّال مى شود و اينجاست كه بازار مبارزه، داغ و بندگان با ايمان، نيرومند و قوى مى شوند و آثار تربيتى حج در آنها آشكار مى گردد. منظور از «مُصَارَعَةَ الشَّكِّ» مبارزه وسوسه ها و شك و ترديدها از درون با قلب مؤمن است و منظور از «مجاهده ابليس» وسوسه هاى او از برون است و مفهوم «مُعْتَلَجَ الرَّيْبِ» تلاطم امواج ترديدهاست كه در تكاليف شاقّ مذهبى، گاهى مؤمنان را تكان مى دهد. و «شكّ» و «ريب» را گرچه به يك معنا تفسير كرده اند; ولى به گفته بعضى از ارباب لغت، «ريب» به معناى شكّ و ترديدى است كه بعداً پرده از روى آن برداشته مى شود، در حالى كه شك ممكن است همچنان باقى بماند.

آنگاه امام در يك نتيجه گيرى كلّى چنين مى فرمايد: «ولى خداوند، بندگانش را با انواع شدايد مى آزمايد و با انواع مشكلات، متعبّد مى سازد و با اقسام گوناگون گرفتاريها امتحان مى كند تا تكبّر را از قلوب آنها خارج سازد و تواضع و فروتنى را در نفوسشان جايگزين نمايد و درهاى فضل و رحمتش را به روى آنان بگشايد و اسباب عفوش را به آسانى در اختيارشان قرار دهد»; (وَ لكِنَّ اللّهَ يَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ، وَ يَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ، وَ يَبْتَلِيهِمْ بِضُرُوبِ الْمَكَارِهِ، إِخْرَاجاً لِلتَّكَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ، وَ إِسْكَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِي نُفُوسِهِمْ، وَ لِيَجْعَلَ ذلِكَ أَبْوَاباً فُتُحاً(15) إِلَى فَضْلِهِ، وَ أَسْبَاباً ذُلُلاً(16) لِعَفْوِهِ).

اشاره به اينكه واجبات شرعى مانند نماز و روزه و حج و جهاد و زكات و خمس و همچنين منهيات و ترك انواع هوا و هوسها، امورى هستند غالباً سنگين و پر زحمت تا صفوف مطيعان و متواضعان در برابر فرمان حق را از هواپرستان خودخواه جدا سازد و اگر غير از اين مى بود هرگز اين جدايى صفوف صورت نمى گرفت.

واژه «شدائد» و «مجاهد» و «مكاره» گرچه مفاهيمى نزديك به هم دارد و همه اشاره به كارهاى سخت و دشوار است; ولى از سه زاويه به آن نگاه شده، شدّتى كه شكيبايى مى طبد و مشقّتى كه تحمل و بردبارى مى خواهد و كراهتى كه صبر و استقامت طلب مى كند.

قابل توجه است كه امام(عليه السلام) چهار نتيجه كه لازم و ملزوم يكديگرند، براى اين امر بيان فرموده است: 1. بيرون راندن تكبّر از دلها. 2. جانشين كردن فروتنى به جاى آن كه هدف اصلى خطبه را تشكيل مى دهد. 3. گشودن درهاى بهشت. 4. شمول عفو و رحمت الهى.

#####

1. «مشاعر» جمع «مشعر» به معناى محلى است كه بعضى از اعمال حج در آنجا انجام مى شود و به جهت آن «مشعر» مى گويند كه شعارهاى اسلامى در آنجا اجرا مى گردد و نيز فكر و شعور و انديشه را به كار مى اندازد.

2. «جم» به معناى فراوان و انبوه است.

3. «ملتف» به معناى مجتمع و تراكم از ريشه «لفّ» بر وزن «كف» به معناى پيچيدن گرفته شده است.

4. «بنى» جمع «بنيه» يعنى بنا.

5. «برّه» و «بُرّ» به معناى گندم.

6. «سمراء» يعنى گندمگون.

7. «ارياف» جمع «ريف» زمينى است كه در آن زراعت مى شود و آباد است و به معناى روستا نيز آمده است.

8. «محدقه» يعنى محلى كه باغ و بوستان دارد.

9. «عراص» جمع «عرصة» حياط خانه است.

10. «مغدقة» يعنى فراوان و زياد و در اصل از «غدق» بر وزن «شفق» به معناى آب فراوان گرفته شده است.

11. «ناضرة» به معناى شاداب و سرسبز از ريشه «نضرة» به معناى شادابى خاصى است كه بر اثر وفور نعمت حاصل مى شود.

12. «اساس» به كسر همزه جمع «اَُِس» (به فتح همزه يا به كسر يا به ضم) به معناى پايه و شالوده است.

13. «مصارعة» به معناى كشتى گرفتن و مبارزه، از «صرع» بر وزن «فرع» به معناى به زمين افكندن گرفته شده است و بيمارى «صرع» را از اين جهت «صرع» گفته اند كه انسان، غش مى كند و او را به زمين مى افكند.

14. «معتلج» به معناى «تلاطم» از ريشه «اعتلاج» يعنى نزاع كردن با يكديگر و برآشفتن و به تلاطم افتادن.

15. «فتح» به معناى مفتوح و گشاده است.

16. «ذلل» جمع «ذلول» به معناى رام و تسليم است.

▲نكته

▲«أفْضَلُ الاْعْمالِ أحْمَزُها» !

آنچه در بالا در كلام امام(عليه السلام) آمده، همان چيزى است كه در روايات اسلامى تحت عنوان «أفْضَلُ الاْعْمالِ أحْمَزُها» ديده مى شود(1); اين حديث كه از پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) نقل شده است نشان مى دهد طاعات و اعمال خير هر قدر انجام آن از نظر جسمانى يا روحى سنگين تر باشد فضيلت و ثواب آن بيشتر است.

«اَحْمَزَ» از ريشه «حَمْز» در لغت به معناى گزندگى و تندى و تيزى و سختى و سوزندگى چيزى است و اين تعبير نشان مى دهد كه اعمال پر زحمت و گزنده و سخت در پيشگاه خدا ارزش بيشترى دارد. دليل آن هم روشن است، زيرا نيروى بيشترى از نظر جسم و روح براى انجام آن لازم است و مى دانيم پاداش اعمال به اندازه نيروهايى است كه براى انجام آن به كار گرفته مى شود.

اين نيرو هميشه جنبه جسمانى ندارد (مانند پاى پياده به زيارت خانه خدا رفتن در شرايطى كه دليل بر عظمت اين برنامه مى شود) در بسيارى از اوقات جنبه روحى دارد; مثلا «اخلاص نيّت» به گونه اى كه كمترين شائبه غير خدا در آن نباشد كار آسانى نيست يا تواضع و خضوع در آنجا كه با روح سركش آدمى نمى سازد كار بسيار سختى است و همين امر سبب شد كه ابليس آن را تحمل نكند و رشته بندگى خدا را براى هميشه بگسلد.

هر كدام از اين سختيها از يك سو سبب پاداش عظيم الهى مى گردد و از سوى ديگر نفوس انسانى را تربيت و تقويت مى كند و اينكه رياضتها سبب صفاى نفس و قوّت و قدرت آن است از همين جا سرچشمه مى گيرد.

مبارزه با كبر و تعصّب كه موضوع اصلى اين خطبه است از روشن ترين مصاديق «أفْضَلُ الاْعْمالِ أحْمَزُها» است و نيز زيارت خانه خدا در آن سرزمين خشك و سوزان; با برنامه هايى خاص بر نفس آدمى شاقّ و سنگين است; از تروك احرام گرفته تا سعى صفا و مروه و طواف خانه خدا و وقوف در بيابان عرفات و مشعر و منا و حلق رأس، مصداق روشن ديگرى از آن است.

#####

1. بحارالانوار، جلد 67، صفحه 191.

#####

▲بخش يازدهم

فَاللّهَ اللّهَ فِي عَاجِلِ الْبَغْيِ، وَ آجِلِ وَخَامَةِ الظُّلْمِ، وَ سُوءِ عَاقِبَةِ الْكِبْرِ، فَإِنَّهَا مَصْيَدَةُ إِبْلِيسَ الْعُظْمَى، وَ مَكِيدَتَهُ الْكُبْرَى، الَّتي تُسَاوِرُ قُلُوبَ الرِّجَالِ مُسَاوَرَةَ السُّمُومِ الْقَاتِلَةِ، فَما تُكْدِي أَبَداً، وَ لاَ تُشْوِي أَحَداً، لاَ عَالِماً لِعِلْمِهِ، وَ لاَ مُقِلاًّ فِي طِمْرِهِ. وَ عَنْ ذلِكَ مَا حَرَسَ اللّهُ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِالصَّلَوَاتِ وَ الزَّكَوَاتِ، وَ مُجَاهَدَةِ الصِّيَامِ فِي الاَْيَّامِ الْمَفْرُوضَاتِ، تَسْكِيناً لاَِطْرَافِهِمْ، وَ تَخْشِيعاً لاَِبْصَارِهِمْ، وَ تَذْلِيلاً لِنُفُوسِهِمْ، وَ تَخْفِيضاً لِقُلُوبِهِمْ، وَ إِذْهَاباً لِلْخُيَلاَءِ عَنْهُمْ، وَ لِمَا فِي ذلِكَ مِنْ تَعْفِيرِ عِتَاقِ الْوُجُوهِ بِالتُّرَابِ تَوَاضُعاً، وَ الْتِصَاقِ كَرَائِمِ الْجَوَارِحِ بِالاَْرْضِ تَصَاغُراً، وَ لُحُوقِ الْبُطُونِ بِالْمُتُونِ مِنَ الصِّيَامِ تَذَلُّلاً; مَعَ مَا فِي الزَّكَاةِ مِنْ صَرْفِ ثَمَرَاتِ الاَْرْضِ وَ غَيْرِ ذلِكَ إِلَى أَهْلِ الْمَسْكَنَةِ وَ الْفَقْرِ.

اُنْظُرُوا إِلَى مَا فِي هذِهِ الاَْفْعَالِ مِنْ قَمْعِ نَوَاجِمِ الْفَخْرِ، وَ قَدْعِ طَوَالِعِ الْكِبْرِ.

### ترجمه

خدا را خدا را ! از كيفر سريع سركشى و سرانجام وخيم ظلم و ستم و سوء عاقبت تكبّر بر حذر باشيد، زيرا اين امور دام بزرگ ابليس و نيرنگ عظيم اوست كه همچون زهرهاى كشنده در قلوب مردان نفوذ مى كند. هرگز از تأثير فرو نمى ماند و كسى از هلاكتش جان سالم به در نمى برد، نه عالم به جهت علم و دانشش و نه فقير به سبب لباس كهنه اش، و به همين جهت خداوند بندگان با ايمان خود را با نمازها و زكاتها و مجاهدتها به وسيله روزه هاى واجب (از بغى و ظلم و كبر) حراست فرموده، تا اعضا و جوارحشان آرام شود، چشمانشان خاضع و نفوس آنان رام گردد، قلبهايشان خضوع پذيرد و تكبّر را از آنان بزدايد.

و به همين دليل ساييدن پيشانيها كه بهترين جاى صورت است بر خاك، موجب تواضع و فروتنى است و گذاردن اعضاى پر ارزش بدن بر زمين دليل بر كوچكى و چسبيدن شكمها به پشت به هنگام روزه مايه تواضع است و نيز پرداخت زكات موجب صرف ثمرات و درآمدهاى زمين و غير آن براى نيازمندان و مستمندان مى گردد (و همه اين امور بندگان را از آفت كبر و غرور باز مى دارد و به تواضع و فرتنى دعوت مى كند) به آثار اين اعمال بنگريد كه چگونه شاخه هاى درخت تفاخر را درهم مى شكند و از جوانه زدن كبر و خودپسندى (در دلها) جلوگيرى مى كند.

▲شرح و تفسير

▲هيچ كس از كبر و غرور در امان نيست

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه باز به دنبال هدف اصلى مجموع خطبه; يعنى نكوهش كبر و غرور و نشان دادن آثار سوء آن است; ولى اين هدف را از مسير جالب ديگرى دنبال مى كند و به سراغ عبادت و واجبات و فرايض الهى مى رود و نشان مى دهد كه آنها چگونه براى زدودن آثار كبر و غرور، مؤثراند.

ابتدا مقدّمتاً به طور كلّى به عواقب سوء بغى و ظلم، هشدار مى دهد و مى فرمايد: «خدا را خدا را! از كيفر سريع سركشى و سرانجام وخيم ظلم و ستم و سوء عاقبت تكبّر بر حذر باشيد»; (فَاللّهَ اللّهَ فِي عَاجِلِ الْبَغْيِ، وَ آجِلِ وَخَامَةِ الظُّلْمِ، وَ سُوءِ عَاقِبَةِ الْكِبْرِ).

سپس به ذكر دليل روشنى براى اين هشدار پرداخته، مى فرمايد: «زيرا (اين امور سه گانه) دام بزرگ ابليس و نيرنگ عظيم اوست كه همچون زهرهاى كشنده در قلوب مردان نفوذ مى كند. هرگز از تأثير فرو نمى ماند و كسى از هلاكتش جان سالم به در نمى برد، نه عالم به جهت علم و دانشش و نه فقير به سبب لباس كهنه اش»; (فَإِنَّهَا مَصْيَدَةُ(1) إِبْلِيسَ الْعُظْمَى، وَ مَكِيدَتَهُ الْكُبْرَى، الَّتِي تُسَاوِرُ(2) قُلُوبَ الرِّجَالِ مُسَاوَرَةَ السُّمُومِ الْقَاتِلَةِ، فَمَا تُكْدِي(3) أَبَداً، وَ لاَ تُشْوِي(4) أَحَداً، لاَ عَالِماً لِعِلْمِهِ، وَ لاَ مُقِلاًّ(5) فِي طِمْرِهِ(6)).

امور سه گانه اى كه امام(عليه السلام) در آغاز اين سخن به آن هشدار مى دهد، بعضى به معناى تجاوز از حد به معناى ستم كردن و تكبّر و خود برتربينى است لازم و ملزوم يكديگرند.

افراد متكبّر تنها خودشان را مى بينند و به همين جهت براى حقوق ديگران ارزشى قائل نيستند و دست به ظلم و ستم مى زنند و نيز بعضى به معناى تجاوز از حد، به ظلم و ستم مى انجامد و همه اينها سموم كشنده و دامهاى خطرناكى از دامهاى شيطانند كه جز اولياء اللّه و افراد صلح با ايمان را از آن گريزى نيست.

جمله «فَمَا تُكْدِي أَبَداً...» اشاره به فراگير بودن اين هشدار است; مبادا دانشمندى تصوّر كند كه تنها با علم و دانشش مى تواند از اين دام شيطان رهايى يابد و يا شخص فقيرى با فقرش ممكن است از آسيب آن در امان بماند; هركس ـ بدون استثنا ـ آلوده بغى و ظلم و كبر گردد عاقبت شوم و تاريكى خواهد داشت.

آن گاه امام عبادت اسلامى را مطرح و روى بسيارى از آنها انگشت مى گذارد و تأثير مثبت آنها را در زدودن آثار كبر و غرور و زنده كردن روح تواضع و فروتنى شرح مى دهد و مى فرمايد: «و به همين جهت است كه خداوند، بندگان با ايمان خود را با نمازها و زكاتها و مجاهدتها به وسيله روزه واجب (از بغى و ظلم و كبر) حراست فرموده، تا اعضا و جوارحشان آرام شود; چشمانشان خاضع، و نفوس آنان رام گردد; قلبهايشان خضوع پذيرد و تكبّر را از آنان بزدايد»; (وَ عَنْ ذلِكَ مَا حَرَسَ اللّهُ(7) عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ بِالصَّلَوَاتِ وَ الزَّكَوَاتِ، وَ مُجَاهَدَةِ الصِّيَامِ فِي الاَْيَّامِ الْمَفْرُوضَاتِ، تَسْكِيناً لاَِطْرَافِهِمْ،(8) وَ تَخْشِيعاً لاَِبْصَارِهِمْ، وَ تَذْلِيلاً لِنُفُوسِهِمْ، وَ تَخْفِيضاً(9) لِقُلُوبِهِمْ، وَ إِذْهَاباً لِلْخُيَلاَءِ(10)عَنْهُمْ).

اشاره به اينكه يكى از فلسفه هاى مهم اين عبادات، در هم شكستن انگيزه هاى كبر و غرور است كه سرچشمه تجاوز و ظلم مى شود. اركان و آداب نماز به طور كامل، انسان را به تواضع دعوت مى كند. ايستادن همچون عبد خاضع در برابر خداوند و سپس ركوع و از همه مهم تر سجده از يك سو روح تواضع را در انسان پرورش مى دهد و از سوى ديگر او را از هرگونه گناه باز مى دارد (إِنَّ الصَّلَوةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنْكَرِ)(11).

همچنين زكات كه در واقع اكرام و احترامى به نيازمندان و مستمندان است، كبر و غرور را از روح و جان ثروتمندان و متمكّنان مى زدايد و نيز روزه كه انسان را با تشنگى و گرسنگى در صف فقرا و نيازمندان قرار مى دهد، در هم شكننده كبر و غرور است; هر چند فلسفه اين عبادات به اين منحصر نمى شود; ولى به يقين يكى از فلسفه هايش همين است كه امام(عليه السلام)در اينجا بدان اشاره فرموده است.

در ساير روايات اسلامى نيز به اين معنا اشاره شده است; مثلا در حديثى از امام على بن موسى الرضا(عليه السلام) مى خوانيم: «إنَّ عِلَّةَ الصَّلاةِ أنَّها إقْرارٌ بِالرُّبُوبِيَّةِ للهِِ تَعالى وَ خَلْعُ الاَْنْدادِ وَ قِيامُ بَيْنَ يَدَىِ الْجَبّارِ جَلَّ جَلالُهُ بِالذُّلِ وَ الْمَسْكَنَةِ وَ الْخُضُوعِ...; فلسفه نماز اقرار به ربوبيت خداوند متعال و نفى هرگونه شرك و قيام در برابر ذات پاك خداوند با تسليم و تواضع و خضوع است».(12)

و نيز درباره فلسفه زكات از همان حضرت نقل شده است كه مى فرمايد: «وَ هُوَ مَوْعِظَةٌ لاِهْلِ الْغِنى وَ عِبْرَةٌ لَهُمْ لِيَسْتَدَلُّوا عَلى فُقَراءِ الاْخِرَةِ بِهِمْ; اداى زكات پند و اندرزى است براى اغنيا و درس عبرتى است براى آنها تا از اين طريق به فقر و نيازمندى خود در آخرت آشنا شوند».(13)

نيز از همان حضرت درباره فلسفه صوم چنين مى خوانيم: «عِلَّةُ الصَّوْمِ عِرْفانُ مَسِّ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ لِيَكُونَ ذَليلا مُسْتَكيناً...; فلسفه روزه اين است كه گرسنگى و تشنگى را احساس كند تا متواضع و خاضع گردد...».(14)

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به شرح آنچه در جمله هاى بالا به صورت اجمال درباره فلسفه نماز و روزه و زكات بيان كرده بود، پرداخته چنين مى فرمايد: «(خداوند نماز را واجب كرد) به اين جهت كه ساييدن پيشانيها كه بهترين جاى صورت است بر خاك،
موجب تواضع و فروتنى است و گذاردن اعضاى پر ارزش بدن بر زمين دليل بر كوچكى، و چسبيدن شكمها به پشت، به هنگام روزه، مايه تواضع است و نيز پرداخت زكات، موجب صرف ثمرات زمين و غير آن براى نيازمندان و مستمندان مى گردد (و همه اين امور، بندگان را از آفت كبر و غرور باز مى دارد و به تواضع و فرتنى دعوت مى كند)»; (وَ لِمَا فِي ذلِكَ مِنْ تَعْفِيرِ(15) عِتَاقِ(16) الْوُجُوهِ بِالتُّرَابِ تَوَاضُعاً، وَ الْتِصَاقِ كَرَائِمِ(17) الْجَوَارِحِ بِالاَْرْضِ تَصَاغُراً(18)، وَ لُحُوقِ الْبُطُونِ بِالْمُتُونِ(19) مِنَ الصِّيَامِ تَذَلُّلاً; مَعَ مَا فِي الزَّكَاةِ مِنْ صَرْفِ ثَمَرَاتِ الاَْرْضِ وَ غَيْرِ ذلِكَ إِلَى أَهْلِ الْمَسْكَنَةِ وَ الْفَقْرِ).

به يقين آنچه در بالا آمد، بخشى از فلسفه هاى اين عبادات مهم اسلامى است، زيرا عبادات، فلسفه هاى مهمى دارد كه يكى از مهمترين آنها همان پرورش روح تواضع و فروتنى و مبارزه با كبر و غرور است. فلسفه نهى از فحشاء و منكر و معراج مؤمن بودن در نماز و نيز پرورش روح تقوا و اخلاص در سايه روزه و مبارزه با آفت اختلاف طبقاتى در زكات و غير اينها، غير قابل انكار است.

در ساير روايات اسلامى نيز اشارات روشنى به اين امور ديده مى شود. در حديثى از امام باقر(عليه السلام) مى خوانيم كه خداوند به موسى بن عمران وحى كرد: آيا ميدانى چرا من تو را از ميان خلقم براى سخن گفتن با او برگزيدم؟ موسى عرض كرد: پروردگارا نمى دانم، فرمود: «يا مُوسى إنّي قَلَّبْتُ عِبادى ظَهْراً وَ بَطْناً فَلَمْ أَجِدْ أَحَداً أذلَّ لي نَفْساً مِنْكَ يا مُوسى إِنَّكَ إذا صَلَّيْتَ وَضَعْتَ خَدَّيْكَ عَلَى التُّرابِ; اى موسى من تمام بندگانم را زير و رو كردم احدى را مثل تو متواضع در برابر خود نديدم; اى موسى! هنگامى تو نماز مى خوانى دو طرف صورت خود را بر خاك مى نهى».(20)

در پايان اين فقره در يك نتيجه گيرى كلى مى فرمايد: «به آثار اين اعمال (نماز و روزه و زكات و سجده) بيگريد كه چگونه شاخه هاى درخت تفاخر را در هم مى شكند و از جوانه زدن كبر و خودپسندى (در دل ها) جلوگيرى مى كند»; (اُنْظُرُوا إِلى مَا فِي هذِهِ الاَْفْعَالِ مِنْ قَمْعِ(21) نَوَاجِمِ(22) الْفَخْرِ وَ قَدْعِ(23) طَوَالِعِ الْكِبْرِ).

قابل توجه است كه بعضى از اين عبادات همه روز تكرار مى شود تا روزى خالى از برنامه «كبرزدايى» بر انسان نگذرد.

#####

1. «مصيدة» (به سكون صاد و فتح ياء) و بعضى به كسر ميم خوانده اند به معناى آلت صيد دام است.

2. «تساور» از «سور»، بر وزن «غور» به معناى پريدن بر چيزى و حمله كردن است و در اينجا به معناى نفوذ سموم در دلها آمده است.

3. «تكدى» از ريشه «كَدْى» بر وزن «كسب» به معناى بخل ورزيدن و محبوس ساختن و از اثر انداختن است.

4. «تشوى» از ريشه «شىّ» بر وزن «شرّ» گاه به معناى بريان كردن و پختن و گاه به معناى دست و پا و اطراف بدن آمده و هنگامى كه به باب افعال برود به ضرباتى گفته مى شود كه به نقطه حساس وارد نگردد و خطا كند و به اطراف وارد شود.

5. «مقلأ» «مقلّ» به معناى فقير است و از ريشه «قليل» گرفته شده است.

6. «طمر» به معناى لباس كهنه و مندرس است.

7. «عَنْ ذلِكَ ما حَرَسَ اللهُ» در تركيب و تفسير اين جمله، شارحان اختلاف كرده اند. ابن ابى الحديد مى گويد «ما» در اين جمله زايده و «ذلك» اشاره به بغى و ظلم و كبر است، بنابراين مفهوم جمله چنين مى شود: خداوند بندگانش را از اين امور سه گانه به وسيله نماز و روزه و زكات حفظ فرموده است و بعضى ديگر مانند شارح خوئى گفته اند كه «عن» در اينجا براى بيان علت است و «ما» مصدريه است و معناى جمله اين مى شود كه خداوند بدين سبب بندگانش را با نماز و زكات و روزه از كبر و غرور و ظلم، حراست كرده است.

8. «اطراف» اين واژه در فارسى امروز به معناى جوانب است; ولى در لغت عرب طرف، بر وزن «هدف» به معناى قطعه و پاره اى از هر چيز است و به هنگامى اطراف بدن گفته مى شود مراد دست و پا و انگشتان است.

9. «تخفيض» از «خفض» بر وزن «لفظ» به معناى سهولت و نرمش و پايين آوردن گرفته شده است.

10. «خيلاء» به معناى تكبّر و خودبينى است.

11. عنكبوت، آيه 45 .

12. وسائل الشيعة، جلد 3، صفحه 4، كتاب الصلاة، باب وجوب الصلاة، حديث 7.

13. همان مدرك، جلد 6، صفحه 5، كتاب الزكاة، ابواب ما يجب فيه و ما تستجب، باب 1، حديث 7.

14. من لا يحضره الفقيه، جلد 2، صفحه 73، حديث 1767.

15. «تعفير» به معناى به خاك ماليدن است از «عفر» به معناى خاك و غبار است.

16. «عتاق» جمع «عتيق» شىء پر ارزش و گرانبهاست و به اشياى قديمى پر ارزش، عتيقه مى گويند، و «عتاق الوجوه» اشاره به بخشهاى پر ارزش صورت يعنى پيشانى است.

17. «كرائم» جمع «كريمه» يعنى گرانقدر، با ارزش، شريف و بزرگوار.

18. «تصاغر» به معناى كوچكى كردن از ريشه «صغر» بر وزن «پسر» به معناى كوچكى شده است.

19. «متون» جمع «متن» به معناى پشت و گاه به معناى اصل مى آيد و در اينجا معناى اوّل مراد است.

20. من لا يحضره الفقيه، جلد 2، صفحه 363.

21. «قمع» به معناى غلبه كردن و ريشه كن نمودن است.

22. «نواجم» جمع «ناجمه» به معناى هر چيزى است كه در ابتدا ظاهر مى شود. از «نجم» بر وزن «حجم» به معناى طلوع و ظهور گرفته شده است.

23. «قدع» به معناى باز داشتن است.

▲نكته

▲فلسفه عبادات

بى شك، خداوند بزرگ از عبادت ما و فرشتگان بى نياز است و اگر تمام جهانيان، راه ايمان يا كفر را پيش گيرند چيزى بر جلال او افزوده يا از آن كاسته نمى شود. (إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِى الاَْرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللهَ لَغَنِىٌّ حَمِيدٌ).(1) و نيز مى فرمايد: (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ).(2)

هر كس هر چيز دارد از بركات ذات پاك پروردگار و رشحه اى از رشحات وجود اوست بنابراين مخلوق كارى نمى تواند انجام دهد كه بر عظمت خالق بيفزايد و از اينجا به خوبى مى تواند نتيجه گرفت كه فلسفه و فايده احكام عموماً و عبادات خصوصاً به خود انسانها باز مى گردد.

عبادات، فلسفه مشترك و فلسفه خاص دارد; فلسفه مشترك عبادات، خضوع و تواضع در پيشگاه خدا و شكستن بت كبر و غرور و سركشى و طغيان است. افزون بر اين، عبادات انسان را به ياد خدا مى اندازد و قلب و روح را زنده نگاه مى دارد و آثار غفلت و بى خبرى را مى زدايد و بدين ترتيب عبادات انسان را هميشه در مسير عبوديت و بندگى حق نگاه مى دارد.

اضافه بر اين، هر يك از عبادات، فلسفه ويژه خود را نيز دارد; نماز نهى از فحشا و منكر مى كند و روزه مبارزه با هواى نفس را تقويت مى نمايد و زكات، اختلاف طبقاتى را از بين مى برد يا كاهش مى دهد، حج باعث اتحاد صفوف مسلمانان و قوت و قدرت اسلام مى گردد و در روايات اسلامى كه در باب فلسفه احكام آمده به همه اين امور اشاره شده است.(3)

#####

1. ابراهيم، آيه 8.

2. آل عمران، آيه 97.

3. به كلمات قصار نهج البلاغه، كلمه 252 مراجعه فرماييد.

#####

▲بخش دوازدهم

وَ لَقَدْ نَظَرْتُ فَمَا وَجَدْتُ أَحَداً مِنَ الْعَالَمِينَ يَتَعَصَّبُ لِشَيْء مِنَ الأَشْيَاءِ إِلاَّ عَنْ عِلَّةِ تَحْتَمِلُ تَمْوِيهَ الْجُهَلاَءِ، أوْ حُجَّة تَلِيطُ بِعُقُولِ السُّفَهَاءِ غَيْرَكُمْ. فَإِنَّكُمْ تَتَعَصَّبُونَ لاَِمْر مَا يُعْرَفُ لَهُ سَبَبٌ وَ لاَ عِلَّةٌ. أَمَّا إِبْلِيسُ فَتَعَصَّبَ عَلَى آدَمَ لاَِصْلِهِ، وَ طَعَنَ عَلَيْهِ فِي خِلْقَتِهِ، فَقَالَ: أَنَا نَارِيٌّ وَ أَنْتَ طِينِيٌّ.

وَ أَمَّا الاَْغْنِيَاءُ مِنْ مُتْرَفَةِ الاُْمَمِ، فَتَعَصَّبُوا لاِثَارِ مَوَاقِعِ النِّعَمِ، فَقَالُوا: (نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالاً وَ أَوْلاَداً وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ).

### ترجمه

من در رفتار و كردار مردم جهان نظر افكندم، هيچ كس را نيافتم كه درباره چيزى تعصّب به خرج دهد جز اينكه دليل و هدفى براى خويش دارد يا مى خواهد حقيقت را بر جاهلان مشتبه سازد يا با دليلى در فكر و انديشه سفيهان نفوذ كند، جز شما كه درباره چيزى تعصّب مىورزند كه نه سببى دارد و نه هدفى.

ابليس در برابر آدم به سبب اصل و ريشه خود تعصّب و تكبّر ورزيد; آفرينش آدم را مورد طعن قرار داد و گفت: من از آتشم و تو از گِل. و اما ثروتمندان عيّاش و متكبّر امّتهاى پيشين، تعصّبشان به سبب نعمتهاى گوناگون (و زر و زيورها) و فزونى نفراتشان بود; آنها مى گفتند: ثروت و فرزندان ما از همه بيشتر است و هرگز كيفر (الهى) را نمى بينيم. (امّا شما حتى اين بهانه ها را هم براى تعصب كوركورانه خود نداريد).

▲شرح و تفسير

▲تعصب بى دليل

امام(عليه السلام) در اين فقره براى مبارزه با كبر و غرور و تعصبات جاهلى به بيان نكته ديگرى مى پردازد كه حاصلش اين است كه افراد متعصب براى خود دلايلى دارند، هر چند ضعيف و نادرست; اما تعصبهاى زشت شما كه سبب نزاع و خونريزى مى شود هيچ دليلى ندارد و اين نشان مى دهد كه تعصب شما از آنها زشت تر و بدتر است.

مى فرمايد: «من در رفتار و كردار مردم جهان نظر افكندم هيچ كس را نيافتم كه درباره چيزى تعصّب و تكبّر به خرج دهد جز اينكه (ظاهراً) دليل و هدفى براى خويش دارد يا مى خواهد حقيقت را بر جاهلان مشتبه سازد يا با دليلى در فكر و انديشه سفيهان نفوذ كند جز شما كه درباره چيزى تعصّب مىورزيد كه نه سببى دارد و نه هدفى»; (وَ لَقَدْ نَظَرْتُ فَمَا وَجَدْتُ أَحَداً مِنَ الْعَالَمِينَ يَتَعَصَّبُ لِشَيْء مِنَ الأَشْيَاءِ إِلاَّ عن عِلَّةِ تَحْتَمِلُ تَمْوِيهَ(1) الْجُهَلاَءِ، أوْ حُجَّة تَلِيطُ(2) بِعُقُولِ السُّفَهَاءِ غَيْرَكُمْ. فَإِنَّكُمْ تَتَعَصَّبُونَ لاَِمْر مَا يُعْرَفُ لَهُ سَبَبٌ وَ لاَ عِلَّةٌ).

اشاره به اينكه هر چه تاريخ گذشتگان و اقوام امروز را مطالعه مى كنم به اين نتيجه مى رسم كه آنها بهانه اى براى تعصب خود داشتند يا پوشاندن حقيقت بر جاهلان و يا نفوذ در افكار سفيهان و ساده لوحان و در نتيجه رسيدن به يك سلسله منافع مادى; ولى تعصبات شما اثر و فايده و هيچ دليل مقبول و يا نيمه مقبولى ندارد، جز سخنانى ناروا و سپس ديوانهوار به جان هم افتادن و احياناً خون ريختن. تفاوت جاهلان و سفيهان در اين است كه جاهلان هيچ آگاهى ندارند; ولى سفيهان نيمه آگاهند و هر دو گروه با دلايل دروغين ممكن است. در مسير منافع متعصبان و مستكبران گام بردارند.

بديهى است منظور امام اين نيست كه تعصب شما معلول بدون علت است، زيرا هر چيزى در جهان از نظر فلسفى علتى دارد، بلكه منظور اين است كه متعصبان پيشين بهانه هاى ظاهر فريبى داشتند شما آن را هم نداريد چنان كه تعصب مخاطبان حضرت از پايين بودن فرهنگ و خيالات واهى جاهلى سرچشمه مى گرفت كه حتى در قالب يك بهانه قابل طرح، نمى گنجيد.

آن گاه امام(عليه السلام) به دو نمونه از تعصبهايى كه ظاهراً با دلايلى ـ هر چند نادرست ـ همراه بوده اشاره مى فرمايد: يكى تعصب و استكبار ابليس و ديگرى تعصب ثروتمندان مستكبر پيشين.

مى فرمايد: «اما ابليس در برابر آدم به سبب اصل و ريشه خود تعصّب و تكبّر ورزيد، آفرينش آدم را مورد طعن قرار داد و گفت: من از آتشم و تو از گل»; (أَمَّا إِبْلِيسُ فَتَعَصَّبَ عَلَى آدَمَ لاَِصْلِهِ، وَ طَعَنَ عَلَيْهِ فِي خِلْقَتِهِ، فَقَالَ: أَنَا نَارِيٌّ وَ أَنْتَ طِينِيٌّ).

ابليس به يقين از آتش آفريده شده بود، زيرا او از جن بود و آفرينش طايفه جن از آتش بود و آدم نيز از خاك و گل و در ظاهر آتش داراى نور و روشنايى است، در حالى كه گل تيره و تاريك است و اين مى تواند بهانه اى براى خود برتربينى ابليس باشد، در حالى كه اوّلا آتش سوزنده است و خاك احياكننده. افزون بر اين، فضيلت آدم در روح الهى او بود و لذا خداوند مى فرمايد: (فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ)(3) ولى ابليس در اثر خودخواهى و تعصب نمى خواست اين حقيقت را دريابد.

آن گاه به گروه دوم پرداخته مى فرمايد: «اما خود ثروتمندان عيّاش و متكبّر امّتهاى پيشين، تعصّبشان به سبب نعمتهاى گوناگون (و زر و زيورها) و فزونى نفراتشان بود; آنها مى گفتند: ثروت و فرزندان ما از همه بيشتر است و هرگز كيفر نمى بينيم (اما شما حتى اين بهانه ها را هم براى تعصب خود نداريد)»; (وَ أَمَّا الاَْغْنِيَاءَ مِنْ مُتْرَفَةِ(4) الاُْمَمِ، فَتَعَصَّبُوا لاِثَارِ مَوَاقِعِ(5) النِّعَمِ، فَقَالُوا: (نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالاً وَ أَوْلاَداً وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ)(6)).

اشاره به اينكه آنها نعمتهاى پروردگار را در جنبه هاى مادّى كه شامل نيروى انسانى و اموال سرشار مى شد وسيله برترى جويى و تعصّب قرار دادند و از پذيرش دعوت انبيا سرباز زدند و سرانجام به كيفر الهى گرفتار شدند; ولى تعصّب مخاطبان آن حضرت كه به بهانه هاى واهى و كودكانه به نزاع و درگيرى مى پرداختند، نه مثل تعصّب شيطان و نه مثل تعصّب مترفان و مستكبران پيشين، بلكه بر محور مسائلى دور مى زد كه حتّى ارزش بهانه جويى را هم نداشت و اين بدترين نوع تعصّب است.

#####

1. «تمويه» يعنى مشتبه ساختن و در اصل به معناى دادن آب طلا به روى مس براى فريب جاهلان بوده است.

2. «تليط» از ريشه «لوط» بر وزن «موت» به معناى چسبيدن چيزى به چيزى است و هنگامى كه مطلبى مورد علاقه قلبى كسى باشد كه گويى به آن چسبيده و از آن جدا نمى شود جمله «لاطَ بِقَلْبي» را به كار مى برند. اين واژه هم به صورت اجوف واوى و هم به صورت اجوف يايى به كار مى رود.

3. حجر، آيه 29.

4. «مترفه» و «مترف» به طورى كه در لسان العرب آمده از ريشه «ترف» بر وزن «هدف» به معناى تنعّم گرفته شده و معمولا به كسى مى گويند كه فزونى نعمت او را مست و مغرور كرده و به طغيان واداشته است.

5. «متواضع» جمع «موقع» به معناى محلّ است و مواقع النعم اشاره به نعمتهايى است كه مورد بهره بردارى قرار مى گيرد و منظور از آثار لذّاتى است كه از آن براى صاحبان نعمت فراهم مى شود.

6. سبأ، آيه 35 .

#####

▲بخش سيزدهم

فَإِنْ كَانَ لاَبُدَّ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ فَلْيَكُنْ تَعَصُّبُكُمْ لِمَكَارِمِ الْخِصَالِ، وَ مَحَامِدِ الاَْفْعَالِ، وَ مَحَاسِنِ الاُْمُورِ، الَّتي تَفَاضَلَتْ فِيهَا الْمُجَدَاءُ وَ النُّجَدَاءُ مِنْ بُيُوتَاتِ الْعَرَبِ وَ يَعَاسِيبِ الْقَبَائِلِ; بِالاَْخْلاَقِ الرَّغِيبَةِ، وَالاَْحْلاَمِ الْعَظِيمَةِ، وَ الاَْخْطَارِ الْجَلِيلَةِ، وَ الاْثَارِ الْمَحْمُودَةِ. فَتَعَصَّبُوا لِخِلاَلِ الْحَمْدِ مِنَ الْحِفْظِ لِلْجِوَارِ، وَ الْوَفَاءِ بِالذِّمَامِ، وَالطَّاعَةِ لِلْبِرِّ، وَ الْمَعْصِيَةِ لِلْكِبْرِ، وَ الاَْخْذِ بِالْفَضْلِ، وَ الْكَفِّ عَنِ الْبَغْيِ، وَ الاِْعْظَامِ لِلْقَتْلِ، وَ الاِْنْصَافِ لِلْخَلْقِ، وَ الْكَظْمِ لِلْغَيْظِ، وَ اجْتِنَابِ الْفَسَادِ فِي الاَْرْضِ.

### ترجمه

اگر قرار است تعصّبى انجام گيرد، بايد تعصّب شما براى اخلاق پسنديده، كارهاى نيك و امور خوب و شايسته باشد. همان افعال و امورى كه مردان بزرگوار و شجاع از خاندانهاى با ارزش عرب و سران با شخصيّت قبايل در آنها بر يكديگر پيشى مى جستند (يعنى) در صفات پسنديده و انديشه هاى والا و مقامهاى بلند و آثار ستوده (آرى! اگر مى خواهيد تعصّبى داشته باشيد) درباره خصلتهاى مطلوب، تعصّب به خرج دهيد; از جمله حفظ حقوق همسايگان، وفاى به عهد و پيمان، انجام كارهاى نيك، مخالفت با تكبّر، اقدام به جود و بخشش، خوددارى از ستم، بزرگ شمردن قتل نفس (و پرهيز شديد از آن)، انصاف درباره مردم، فرو خوردن خشم و اجتناب از فساد در زمين.

▲شرح و تفسير

▲جاى تعصب اينجاست!

تعصّب ـ چنان كه قبلا نيز اشاره شد ـ به معناى پاى بندى و وابستگى شديد به چيزى است كه به دو شكل ظهور مى كند; در شكل منفى كه همان وابستگيهاى شديد دور از منطق و بى قيد و شرط به مسائل كم ارزش و گاه بى ارزش و موهوم است كه سرچشمه بسيارى از نزاعهاى خونين و كشمكشهاى پر دردسر است.

در شكل مثبت; يعنى ايستادگى و پايمردى بر امورى كه ارزشهاى والاى انسانى و اخلاقى و اجتماعى را تشكيل مى دهد و اين نوع تعصّب نه تنها عيب نيست، بلكه يكى از نقاط قوّت و مثبت است; مانند كسى كه براى حفظ دين و ايمان و يا حفظ كشور و ناموس و آبرويش پافشارى به خرج مى دهد.

به همين جهت امام(عليه السلام) براى اينكه مخاطبان متعصّب خود را از تعصّبهاى منفى و زشت نجات دهد پيشنهاد تعصّبهاى مثبت به آنها مى كند تا خلاء عاطفى آنها را بر طرف سازد و نيروهاى درونى آنان را به سوى يك برنامه مثبت سوق دهد و اين كارى است كه همه رهبران آگاه در اجتماعات براى اصلاح مفاسد اجتماعى بايد انجام دهند; به جاى آنكه در مقابل امواج سهمگين انگيزه هاى منفى بايستند، شكل آنها را تغيير دهند و به سوى كانالهاى مثبت سوق دهند و لذا مى فرمايد:

«اگر قرار است تعصّبى صورت گيرد بايد تعصّب شما براى اخلاق پسنديده، كارهاى نيك و امور خوب و شايسته باشد، همان افعال و امورى كه مردان بزرگوار و شجاع از خاندان عرب و سران با شخصيّت قبايل در آنها بر يكديگر پيشى مى جستند»; (فَإِنْ كانَ لاَبُدَّ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ فَلْيَكُنْ تَعَصُّبُكُمْ لِمَكَارِمِ الْخِصَالِ، وَ مَحَامِدِ الاَْفْعَالِ، وَ مَحَاسِنِ الاُْمُورِ، الَّتي تَفَاضَلَتْ فِيهَا الْمُجَدَاءُ(1) وَ النُّجَدَاءُ(2) مِنْ بُيُوتَاتِ الْعَرَبِ وَ يَعَاسِيبِ(3) الْقَبَائِلِ).

اشاره به اينكه سرمشق شما در اين امور نبايد جاهلان بى منطق باشد، بلكه به افراد با شخصيّت و عاقل و هوشيار اقتدا كنيد همانها كه در كسب فضايل و مكارم اخلاق از يكديگر پيشى مى گرفتند و نيروهاى خود را در اين ميدان مسابقه انسانى به كار مى بردند.

سپس در چند جمله كوتاه به شرح آن پرداخته مى فرمايد: «(يعنى) در صفات پسنديده و انديشه هاى والا و مقامهاى بلند و آثار ستوده (در كسب اين امور تعصب به خرج دهيد)»; (بِالاَْخْلاَقِ الرَّغِيبَةِ، وَالاَْحْلاَمِ الْعَظِيمَةِ، وَ الاَْخْطَارِ الْجَلِيلَةِ، وَ الاْثَارِ الْمَحْمُودَةِ).

اين امور چهارگانه كه در كلام حضرت آمده است در واقع ابعاد شخيت انسان را بيان مى كند، اخلاق شايسته، فكر بلند، مقام والا، و آثار نيك. (مانند آثار علمى و خدمات اجتماعى). كسى كه اين امور را در خود جمع كند به يقين انسان شايسته و پر ارزشى است كه مى تواند الگو براى ديگران باشد.

آن گاه در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) انگشت روى جزئيات مسائل اخلاقى گذاشته، به ده نمونه از مكارم اخلاق و صفات بارز انسانى اشاره كرده و همگان را به آن دعوت مى كند، مى فرمايد: «(اگر مى خواهيد تعصّبى داشته باشيد) درباره خصلت هاى مطلوب تعصب به خرج دهيد; از جمله حفظ حقوق همسايگان، وفاى به عهد و پيمان، انجام كار نيك، مخالفت با تكبّر، اقدام به جود و بخشش، خوددارى از ستم، بزرگ شمردن قتل نفس (و پرهيز شديد از آن)، انصاف درباره مردم، فرو خوردن خشم و اجتناب از فساد در زمين»; (فَتَعَصَّبُوا لِخِلاَلِ الْحَمْدِ مِنَ الْحِفْظِ لِلْجِوَارِ، وَ الْوَفَاءِ بِالذِّمَامِ،(4) وَالطَّاعَةِ لِلْبِرِّ، وَ الْمَعْصِيَةِ لِلْكِبْرِ، وَ الاَْخْذِ بِالْفَضْلِ، وَ الْكَفِّ عَنِ الْبَغْيِ، وَ الاِْعْظَامِ لِلْقَتْلِ، وَ الاِْنْصَافِ لِلْخَلْقِ، وَ الْكَظْمِ لِلْغَيْظِ، وَ اجْتِنَابِ الْفَسَادِ فِي الاَْرْضِ).

بى شك انسانى كه جامع اين صفات دهگانه باشد، انسان شايسته و پرارزشى است و جامعه اى كه اين اصول در آن حكمفرما گردد، جامعه اى است از هر نظر سالم و سعادتمند و پيشرو.

شايان ذكر است صفات مزبور بر دوگونه است: بعضى اشاره به پرهيز مفاسد فردى و جمعى مى كند; مانند «اعظام قتل» و «مخالف با تكبّر» و «اجتناب از فساد در زمين» بخشى ديگر به كارهاى مفيد و سازنده، ناظر است مانند «حفظ حقوق»، «وفاى به عهد»، «انجام نيكيها» و «جود و بخشش».

«حفظ جوار» به معناى رعايت حقوق همسايگان، در اسلام مورد تأكيد قرار گرفته است. در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «حُسْنُ الْجَوارِ يَعْمُرُ الدِّيارِ وَ يَزيدُ فِي الاْعْمارِ; نيكى به همسايگان سبب آبادى و فزونى در عمر است».(5) «حسن جوار» تنها به اين نيست كه انسان توليد مزاحمتى براى همسايگان نكند بلكه در مشكلات به يارى آنها بشتابد و اگر احياناً مزاحمتى از سوى آنها شد با رفق و مدارا برخورد كند و به يقين اگر اين دستور اسلامى را همه رعايت كنند موجى از محبّت و دوستى در سرتاسر شهرها و آباديها پيدا مى شود.

«وفاء به ذمام» اشاره به وفاى به عهد و پيمان است كه در اسلام اهميّت فوق العاده اى دارد و انصاف درباره خلق، اشاره به اين است كه حقوق خود و ديگران را به يك چشم نگاه كند; آنچه براى خود مى خواهد براى ديگران نيز بخواهد و آنچه براى خود نمى خواهد براى ديگران نيز نپسندد.

#####

1. «مجداء» جمع «مجيد» به معناى عزيز و بزرگوار و والا مقام است.

2. «نجداء» جمع «نجيد» به معناى شجاع از «نجد» به معناى زمين مرتفع گرفته شده است.

3. «يعاسيب» جمع «يعسوب» در اصل به معناى ملكه زنبورهاست. سپس به رؤسا و افراد با شخصيت اطلاق شده است.

4. «ذمام» به معناى عهد و پيمان و حقّ و حرمت است.

5. الكافى، جلد 2، صفحه 667، حديث 8.

#####

###

▲نكته

▲تعصّبهاى منفى و مثبت

در وجود انسان انگيزه هاى گوناگون و پيچيده اى است كه اگر بر اثر جهل و نادانى به كانالهاى نامطلوبى سوق داده شود نتايج آن بسيار منفى و گاه مرگبار است. در اين گونه موارد رهبران جامعه نبايد به فكر نابود كردن انگيزه ها باشند، بلكه بايد آنها را به مسيرهاى مفيد و سازنده هدايت كنند و به تعبير ديگر با انتخاب جايگزينهاى مثبت نه تنها با انگيزه ها مقابله نكنند، بلكه از آن بهره بگيرند.

يك سيلاب عظيم اگر مهار نشود سبب ويرانى و نابودى جان و اموال مردم است; ولى اگر سدّى قوى در برابر آن بكشند و مهارش كنند و آب از دريچه هاى معيّنى بيرون آيد، سبب عمران و آبادى است; مقادير عظيمى برق توليد مى كند، كارخانه هاى بزرگى را به راه مى اندازد، آب را براى تمام مدت سال ذخيره مى كند و كشاورزى را رونق مى بخشد.

در تعبيرات اسلامى، اين مطلب به خوبى نمايان است; مثلا در خطبه نكاح مى خوانيم: «اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذى أَحَلَّ النِّكاحَ وَ حَرَّمَ الزِّنا وَ السِّفاحِ» اشاره به اينكه خداوند هرگز دستور به سركوبى غريزه جنسى نمى دهد، بلكه مسير صحيح نكاح را تعيين فرموده تا به اعمال منافى عفّت كشيده نشوند. حضرت لوط پيامبر هنگامى كه قوم خود را از اعمال منافى عفّت نهى مى كند به آنهاپيشنهاد ازدواج با دخترانش را مى دهد و مى فرمايد: (هَؤُلاَءِ بَنَاتِى هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ).(1)

در سوره نور در كنار حدّ زنا: (الزَّانِيَةُ وَالزَّانِى فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِد مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَة)(2)به همكارى عمومى جامعه براى ازدواج سالم جوانان دستور مى دهد و مى فرمايد: (وَأَنكِحُوا الاَْيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ).(3)

در بعضى از روايات اسلامى آمده است: «شُومُ الْمَرْأَةِ كَثْرَةُ مَهْرِها...»(4) و در بعضى ديگر آمده: «شُومُها شِدَّةُ مَؤُونَتِها»(5) يعنى بد قدمى زن در سنگينى مهريه و زيادى هزينه هاى زندگى است.

در ميان مردم چيزى به نام خوش قدمى و بد قدمى وجود دارد كه به شكل خرافى بسيار زيانبار است; ولى اسلام به آن يك لباس منطقى پوشانده، بى آنكه اصل آن را نابود كند.

در مورد تعصّب نيز مطلب از همين قرار است; انگيزه هايى در درون انسان است كه او را به سوى تعصّب مى كشاند و هرگاه رها شود، به جنبه هاى منفى كه مايه كبر غرور و گاه نزاعهاى خونين است، كشيده مى شود; ولى امام(عليه السلام) سعى مى كند آن را به سوى مى كند آن را به سوى جنبه هاى مثبت هدايت كند، مى فرمايد: اگر بناست كه افراد، قبائل و اقوام تعصّبى به خرج دهند، چه بهتر كه اين تعصّب در مكارم الاخلاق و محاسن افعال حمايت از مظلومان، مبارزه با ظالمان و نيكى درباره همگان صورت گيرد.

#####

1. هود، آيه 78.

2. نور، آيه 2.

3. نور، آيه 32.

4. وسائل الشيعة، ابواب المهور، باب 5، حديث 11 و 10.

5. همان.

#####

▲بخش چهاردهم

وَ احْذَرُوا مَا نَزَلَ بِالاُْمَمِ قَبْلَكُمْ مِنَ الْمَثُلاَتِ بِسُوءِ الاَْفْعَالِ، وَ ذَمِيمِ الاَْعْمَالِ. فَتَذَكَّرُوا فِي الْخَيْرِ وَ الشَّرِّ أَحْوَالَهُمْ، وَ احْذَرُوا أَنْ تَكُونُوا أَمْثَالَهُمْ.

فَإِذَا تَفَكَّرْتُمْ فِي تَفَاوُتِ حَالَيْهِمْ، فَالْزَمُوا كُلَّ أَمْر لَزِمَتِ الْعِزَّةُ بِهِ شَأْنَهُمْ، وَ زَاحَتِ الاَْعْدَاءُ لَهُ عَنْهُمْ، وَ مُدَّتِ الْعَافِيَةُ بِهِ عَلَيْهِمْ، وَ انْقَادَتِ النِّعْمَةُ لَهُ مَعَهُمْ، وَ وَصَلَتِ الْكَرَامَةُ عَلَيْهِ حَبْلَهُمْ مِنَ الاِْجْتِنَابِ لِلْفُرْقَةِ، وَ اللُّزُومِ لِلاُْلْفَةِ، وَ التَّحَاضِّ عَلَيْهَا، وَ التَّوَاصِي بِهَا، وَ اجْتَنِبُوا كُلَّ أَمْر كَسَرَ فِقْرَتَهُمْ، وَ أَوْهَنَ مُنَّتَهُمْ; مِنْ تَضَاغُنِ الْقُلُوبِ، وَ تَشَاحُنِ الصُّدُورِ، وَ تَدَابُرِ النُّفُوسِ، وَ تَخَاذُلِ الاَْيْدِي.

### ترجمه

از كيفرهايى كه بر اثر سوء افعال و اعمال ناپسند بر امتهاى پيشين وارد شد، برحذر باشيد، حالات آنها را در خوبى و بدى به ياد آريد و بترسيد از اينكه شما هم مانند آنان شويد، هرگاه به تفاوت دو حال آنها (پيروزى و شكست) مى انديشيد به سراغ امورى برويد كه موجب عزّت و اقتدار آنان شد; دشمنان را از آنها دور كرد; عافيت و سلامت را بر آنان گسترش داد; نعمتها مطيعشان شد و كرامت و شخصيت، رشته خود را به آنان پيوست. عامل اين خوشبختى پرهيز از تفرقه، تأكيد بر الفت و اتحاد، تشويق يكديگر به آن و سفارش نمودن به انجام آن بود. از هر كارى كه ستون فقرات آنها را در هم شكست و قدرتشان را سست كرد اجتناب كنيد: از كينه هاى درونى، بدخواهى، پشت به هم كردن و دست از يارى هم برداشتن بپرهيزيد.

###

▲شرح و تفسير

▲از سرگذشت پيشينيان عبرت بگيريد

امام(عليه السلام) در اين بخش و چند بخش آينده، مخاطبان خود را به مطالعه در احوال پيشينيان دعوت مى كند عوامل ضعف و قدرت آنها را بر مى شمرد و اسباب پيروزى و شكست را در جاى جاى زندگى آنان به مخاطبان خود نشان مى دهد، تا از تجارب آنان بهره گيرند و در پرتو هدايتهاى تاريخ، راه صحيح زندگى را پيدا كنند. اين نوع آموزش (آموزش از طريق مطالعه تاريخ پيشينيان) چيزى است كه قرآن مجيد در اكثر سوره ها بر آن تأكيد مى كند و بسيار مؤثر و تكان دهنده است.

مى فرمايد: «كيفرهايى كه بر اثر سوء افعال و اعمال ناپسند بر امتهاى پيشين وارد شد برحذر باشيد، حالات آنها را در خوبى و بدى به ياد آريد و بترسيد از اينكه شما مانند آنان آنان باشيد»; (وَ احْذَرُوا مَا نَزَلَ بِالاُْمَمِ قَبْلَكُمْ مِنَ الْمَثُلاَتِ بِسُوءِ الاَْفْعَالِ، وَ ذَمِيمِ الاَْعْمَالِ. فَتَذَكَّرُوا فِي الْخَيْرِ وَ الشَّرِّ أَحْوَالَهُمْ، وَ احْذَرُوا أَنْ تَكُونُوا أَمْثَالَهُمْ).

در اين جمله امام(عليه السلام) به سرنوشت اقوامى، همچون قوم عاد، ثمود و قوم نوح و قوم لوط و سرنوشت فرعونها و نمرودها عذابهايى كه بر اثر اعمال زشتشان بر سر آنها فرو آمد اشاره مى كند و همه را از مبتلا شدن به چنان سرنوشتى برحذر مى دارد.

تعبير به «سُوءِ الاَْفْعَالِ وَ ذَمِيمِ الاَْعْمَالِ» ممكن است تأكيد بر روى يك معنا باشد و آن كارهاى زشت و ناپسند است. اين احتمال نيز وجود دارد كه «سوء افعال» اشاره به اعمال گناه آلوده باشد و «ذميم اعمال» ناظر به كارهاى ناپسند، هر چند به مرحله گناه نيز گناه نيز نرسد; مانند غفلت از جان محرومان و ترك انصاف وجود و بخشش و ايثار كه مورد نكوهش عقل و خرد است.

آن گاه بعد از بيان اين اجمال به تفصيل مى پردازد، همان روشى كه قرآن مجيد، كراراً از آن براى بيان مسائل مهم استفاده مى كند، مى فرمايد: «هرگاه به تفاوت دو حال آنها (پيروزى و شكست) بينديشيد به سراغ امورى برويد كه موجب عزّت و اقتدار آنان شد; دشمنان را از آنها دور كرد; عافيت و سلامت را براى آنان گسترش داد; نعمتها مطيعشان شد و كرامت و شخصيت، رشته خود را به آنان پيوست»; (فَإِذَا تَفَكَّرْتُمْ فِي تَفَاوُتِ حَالَيْهِمْ، فَالْزَمُوا كُلَّ أَمْر لَزِمَتِ الْعِزَّةُ بِهِ شَأْنَهُمْ، وَ زَاحَتِ الاَْعْدَاءُ لَهُ عَنْهُمْ، وَ مُدَّتِ الْعَافِيَةُ بِهِ عَلَيْهِمْ، وَ انْقَادَتِ النِّعْمَةُ لَهُ مَعَهُمْ، وَ وَصَلَتِ الْكَرَامَةُ عَلَيْهِ حَبْلَهُمْ).

سپس امام، عواملى را كه باعث فراهم شدن اين امور پنجگانه (عزّت، شكست دشمن، عافيت، نعمت و كرامت) شد به اين صورت بيان مى فرمايد: «(اين امور عبارتند از) پرهيز از تفرقه و پراكندگى، تأكيد بر الفت و اتحاد، تشويق يكديگر به آن و سفارش نمودن به انجام آن است»; (مِنَ الاِْجْتِنَابِ لِلْفُرْقَةِ، وَ اللُّزُومِ لِلاُْلْفَةِ، وَ التَّحَاضِّ عَلَيْهَا، وَ التَّوَاصِي بِهَا).

اين عوامل چهارگانه گرچه همه به مسئله اتحاد و وحدت باز مى گردد; ولى هر يك از تعبيرات ناظر به نكته اى است; اجتناب از فرقه ناظر به نفى عوامل تفرقه است و لزوم الفت، ناظر به اثبات عوامل وحدت است. «تحاض» اشاره به تشويق است (احتمالا تشويقهاى عملى) و «تواصى» اشاره به سفارش كردن از طريق بيان است. و همه اينها در مسير اتحاد صفوف و يكدلى است.

سپس امام(عليه السلام) به جنبه منفى اين مسئله; يعنى تفرقه و عوامل آن مى پردازد و با تعبيرى پر معنا به آنها هشدار مى دهد كه از عوامل اختلاف به شدت بپرهيزند، مى فرمايد: «از هر كارى كه ستون فقرات آنها را در هم شكست و قدرتشان را سست كرد اجتناب كنيد»; (وَ اجْتَنِبُوا كُلَّ أَمْر كَسَرَ فِقْرَتَهُمْ(1)، وَ أَوْهَنَ مُنَّتَهُمْ(2)).

در ادامه اين سخن بعد از ذكر اين اصل كلى، انگشت بر عوامل خاص آن مى گذارد و مى فرمايد: «(عوامل اختلاف آنها) از كينه هاى درونى، بدخواهى، پشت به هم كردن و دست از يارى هم برداشتن بود»; (مِنْ تَضَاغُنِ الْقُلُوبِ، وَ تَشَاحُنِ الصُّدُورِ، وَ تَدَابُرِ النُّفُوسِ، وَ تَخَاذُلِ الاَْيْدِي).

اين چهار عامل، عوامل اصلى اختلافند كه بعضى جنبه باطنى دارد; مانند كينه هايى كه در سينه ها پنهان است و حسادت و بخل، و بعضى جنبه ظاهرى دارد; مانند پشت به يكديگر كردن و در برابر حوادث برادران و دوستان و مؤمنان را تنها گذاشتن. آرى! اين امور در هر قوم و ملتى پيدا شود پشتشان را مى شكند و قدرتشان را مى گيرد.

#####

1. «فقره» به معناى مهره پشت است كه جمع آن «فقرات» است و به منزله ستونى است كه پشت انسان را نگه مى دارد و به او اجازه خم و راست شدن مى دهد.

2. «منّه» به معناى قوّت است و «منّت» بر وزن «عزّت» به معناى نعمت بزرگ است كه موجب قدرت و قوت مى شود و به گفته راغب در مفردات در اصل از «منّ» كه واحد وزن است گرفته شده است.

#####

▲بخش پانزدهم

وَ تَدَبَّرُوا أَحْوَالَ الْمَاضِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَكُمْ، كَيْفَ كَانُوا فِي حَالِ التَّمْحِيصِ وَ الْبَلاَءِ. أَلَمْ يَكُونُوا أَثْقَلَ الْخَلاَئِقِ أَعْبَاءً، وَ أَجْهَدَ العِبَادِ بَلاَءً، وَ أَضْيَقَ أَهْلِ الدُّنْيَا حَالاً. اتَّخَذَتْهُمُ الْفَرَاعِنَةُ عَبِيداً فَسَامُوهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ، وَجَرَّ عُوهُمُ الْمُرَارَ، فَلَمْ تَبْرَحِ الْحَالُ بِهِمْ فِي ذُلِّ الْهَلَكَةِ وَ قَهْرِ الْغَلَبَةِ، لاَ يَجِدُونَ حِيلَةً فِي امْتِنَاع، وَ لاَ سَبِيلاً إِلَى دِفَاع. حَتَّى إِذَا رَأَى اللّهُ سُبْحَانَهُ جِدَّ الصَّبْرِ مِنْهُمْ عَلَى الاَْذَى فِي مَحَبَّتِهِ، وَ الاِْحْتِمَالَ لِلْمَكْرُوهِ مِنْ خَوْفِهِ، جَعَلَ لَهُمْ مِنْ مَضَايِقِ الْبَلاَءِ فَرَجاً، فَأَبْدَلَهُمُ الْعِزَّ مَكَانَ الذُّلِّ، وَ الاَْمْنَ مَكانَ الْخَوْفِ، فَصَارُوا مُلُوكاً حُكَّاماً، وَ أئِمَّةً أَعْلاَماً، وَ قَدْ بَلَغَتِ الْكَرَامَةُ مِنَ اللّهِ لَهُمْ مَا لَمْ تَذْهَبِ الاْمَالُ إِلَيْهِ بِهِمْ.

### ترجمه

در احوال مؤمنان پيشين بينديشيد كه در حال آزمايش و امتحان چگونه بودند؟ آيا آنها بيش از همه مردم بار مشكلات را بر دوش نكشيدند و بيش از همه بندگان (خدا) در شدت و زحمت نبودند و از همه جهانيان در تنگناى سخت ترى قرار نداشتند؟ فرعونها آنان را برده خويش ساختند و پيوسته آنها را در بدترين شكنجه ها قرار دادند و تلخيهاى روزگار را جرعه جرعه به آنها نوشاندند و همچنان اين وضع با ذلّت و هلاكت به سبب قهر و غلبه ظالمان ادامه يافت.

نه چاره اى داشتند كه از آن وضع سرباز زنند و نه راهى براى دفاع از خود مى يافتند، تا زمانى كه خداوند سبحان جدّيت آنها را در صبر و استقامت در برابر ناملايمات در مسير محبّتش و تحمّل ناراحتيها را به جهت خوف و خشيتش در آنها مشاهده كرد. در اين هنگام گشايشى از تنگناهاى بلا براى آنان فراهم ساخت; ذلّت را به عزّت، و ترس و ناامنى را به امنيّت مبدّل كرد و آنها زمامداران فرمانروا و پيشوايان برجسته شدند و آن قدر لطف و كرامت الهى شامل حالشان شد كه هيچ كس فكر آن را هم درباره آنان نمى كرد.

▲شرح و تفسير

▲عوامل پيروزى مؤمنان پيشين

با توجه به اينكه موضوع اصلى اين خطبه مبارزه با كبر و غرور و تعصبهاى منفى است و در فصل سابق امام(عليه السلام) توجه مخاطبان خود را به احوال امتهاى پيشين و پيروزيهاى آنها در سايه اتحاد و اتفاق بيان نمود، در اين فصل بار ديگر مخاطبان را به مطالعه احوال پيشينيان و امتحانات سخت و سنگين آنان جلب مى كند و نشان مى دهد چگونه در برابر امتحانات الهى بر دشمن پيروز شدند و عزت و عظمت و امنيّت را خداوند به آنها بازگرداند و مى فرمايد : «در احوال مؤمنان پيشين بينديشيد كه در حال آزمايش و امتحان چگونه بودند؟»; (وَ تَدَبَّرُوا أَحْوَالَ الْمَاضِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَكُمْ، كَيْفَ كَانُوا فِي حَالِ التَّمْحِيصِ وَ الْبَلاَءِ).

در ادامه اين بحث، به شرح امتحانات سخت آنها پرداخته، مى فرمايد: «آيا آنها بيش از همه مردم بار مشكلات را بر دوش نكشيدند و بيش از همه بندگان (خدا) در شدت و زحمت نبودند و از همه جهانيان در تنگناى سخت ترى قرار نداشتند؟»; (أَلَمْ يَكُونُوا أَثْقَلَ الْخَلاَئِقِ أَعْبَاءً(1)، وَ أَجْهَدَ العِبَادِ بَلاَءً، وَ أَضْيَقَ أَهْلِ الدُّنْيَا حَالاً).

سپس به شرح بيشترى در اين زمينه پرداخته و انگشت بر مشكلات سخت زندگى آنها گذارده، مى افزايد : «فرعونها آنان را برده خويش ساختند و پيوسته ايشان را در بدترين شكنجه ها قرار دادند، تلخيهاى روزگار را جرعه جرعه به آنها نوشاندند و همچنان اين وضع با ذلّت و هلاكت به سبب سلطه و قهر ظالمان ادامه يافت; نه چاره اى داشتند كه از آن وضع سرباز زنند و نه راهى براى دفاع از خود مى يافتند!»; (اتَّخَذَتْهُمُ الْفَرَاعِنَةُ عَبِيداً فَسَامُوهُمْ(2) سُوءَ الْعَذَابِ، وَجَرَّ عُوهُمُ الْمُرَارَ(3)، فَلَمْ تَبْرَحِ الْحَالُ بِهِمْ فِي ذُلِّ الْهَلَكَةِ وَ قَهْرِ الْغَلَبَةِ، لاَ يَجِدُونَ حِيلَةً فِي امْتِنَاع، وَ لاَ سَبِيلاً إِلَى دِفَاع).

گرچه مشكلات زندگى اقوام پيشين و امتحانات سخت و سنگين آنها محدود به زمان فراعنه نبود; ولى از آنجا كه در قرآن مجيد بارها به مشكلات عظيم بنى اسرائيل در زمان فرعون اشاره شده و همه مسلمانان با آنها آشنا هستند، امام(عليه السلام) مخصوصاً به زندگى آنها اشاره مى كند كه از يك سو همه آنان را به صورت بردگان درآورده بودند و سخت ترين كارها را از آنها مى كشيدند و كمترين امكانات را در اختيارشان مى نهادند و در صورت احساس خطر مردانشان را مى كشتند و زنان را براى خدمتكارى و كنيزى زنده نگاه مى داشتند. ساليان دراز بر آنها گذشت و هيچ راهى براى نجات نيافتند ولى سرانجام لطف خداوند شامل حال آنها شد و به طرز معجزه آسايى بر دشمنان پيروز شدند. و فراعنه و اعوان آنها را به ديار عدم فرستاد، همان طور كه در ادامه سخن مى فرمايد: «(اين صف همچنان ادامه يافت) تا زمانى كه خداوند سبحان جدّيت آنها را در صبر و استقامت در برابر ناملايمات در مسير محبّتش و تحمّل ناراحتيها را به جهت خوف و خشيتش در آنها مشاهده كرد. در اين هنگام گشايشى از تنگناهاى بلا براى آنان قرار داد»; (حَتَّى إِذَا رَأَى اللّهُ سُبْحَانَهُ جِدَّ الصَّبْرِ مِنْهُمْ عَلَى الاَْذَى فِي مَحَبَّتِهِ، وَ الاِْحْتِمَالَ لِلْمَكْرُوهِ مِنْ خَوْفِهِ، جَعَلَ لَهُمْ مِنْ مَضَايِقِ الْبَلاَءِ فَرَجاً).

آرى! هنگامى كه انسان از ميدان امتحان سربلند درآيد خداوند ابرهاى تيره و تار مشكلات را كنار مى زند و آفتاب درخشان پيروزى چهره خود را نمايان مى سازد. آن گونه كه درباره حضرت موسى و يارانش و اقوام ديگرى همانند آنها واقع شد.

امام(عليه السلام) در اين جمله تنها اشاره اى كلى به پيروزى آنها كرده، سپس در ادامه سخن، آن را شرح مى دهد و مى فرمايد: «ذلّت را براى آنها به عزّت، و ترس و ناامنى را به امنيّت مبدّل ساخت; (و با اين عنايت الهى) و آنها زمامداران فرمانروا و پيشوايان برجسته شدند و آن قدر لطف و كرامت الهى شامل حالشان شد كه هيچ كس فكر آن را هم درباره آنان نمى كرد»; (فَأَبْدَلَهُمُ الْعِزَّ مَكَانَ الذُّلِّ، وَ الاَْمْنَ مَكانَ الْخَوْفِ، فَصَارُوا مُلُوكاً حُكَّاماً، وَ أئِمَّةً أَعْلاَماً، وَ قَدْ بَلَغَتِ الْكَرَامَةُ مِنَ اللّهِ لَهُمْ مَا لَمْ تَذْهَبِ الاْمَالُ إِلَيْهِ بِهِمْ).

قرآن مجيد در مورد بنى اسرائيل و فرعونيان در اين زمينه توضيح بيشترى دارد كه زواياى اين پيروزى را نشان مى دهد، مى فرمايد: «(كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّات وَعُيُون * وَزُرُوع وَمَقَام كَرِيم * وَنَعْمَة كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ * كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْماً آخَرِينَ); چه بسيار باغها و چشمه ها كه از خود به جاى گذاشتند و زراعتها و قصرهاى زيبا و گران قيمت و نعمت هاى فراوان ديگر كه در آن غرق بودند اين گونه ما آن (اموال و حكومت) را ميراث براى اقوام ديگرى قرار داديم».(4)

در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَنُرِيدُ أَنْ نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِى الاَْرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ); ما مى خواستيم بر مستضعفان زمين منّت نهيم و آنان را پيشوايان و وارثان روى زمين قرار دهيم».(5)

#####

1. «اعباء» جمع «عِبْأ» بر وزن «فكر» به معناى بار سنگين است.

2. «ساموا» از ريشه «سوْم» بر وزن «قوم» در اصل به معناى جستجوى چيزى كردن و يا تحميل كار به ديگرى آمده و از آن يك نوع ادامه و استمرار نيز استفاده مى شود، بنابراين جمله «ساموهم...» مفهومش آن است كه پيوسته آنها را شكنجه مى دادند.

3. «مرار» در اصل نوعى درخت با برگ و چوب بسيار تلخ است. سپس به هر حادثه تلخ و ناگوارى اطلاق شده است.

4. دخان، آيه 25-28.

5. قصص، آيه 5 .

▲بخش شانزدهم

فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانُوا حَيْثُ كَانَتِ الاَْمْلاَءُ مُجْتَمِعَةً، وَ الاَْهْوَاءُ مُؤْتَلِفَةً، وَ الْقُلُوبُ مُعْتَدِلَةً، وَ الاَْيْدِي مُتَرَادِفَةً، وَ السُّيُوفُ مُتَنَاصِرَةً، وَ الْبَصَائِرُ نَافِذَةً، وَ الْعَزَائِمُ وَاحِدَةً. أَلَمْ يَكُونُوا أَرْبَاباً فِي أَقْطَارِ الاَْرَضِينَ، وَ مُلُوكاً عَلَى رِقَابِ الْعَالَمِينَ! فَانْظُرُوا إِلَى مَا صَارُوا إِلَيْهِ فِي آخِرِ أُمُورِهِمْ، حِينَ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ، وَ تَشَتَّتَتِ الاُْلْفَةُ، وَ اخْتَلَفَتِ الْكَلِمَةُ وَالاَْفْئِدَةُ، وَ تَشَعَّبُوا مُخْتَلِفِينَ، وَ تَفَرَّقُوا مُتَحَارِبِينَ، قَدْ خَلَعَ اللّهُ عَنْهُمْ لِبَاسَ كَرَامَتِهِ، وَ سَلَبَهُمْ غَضَارَةَ نِعْمَتِهِ، وَ بَقِيَ قَصَصُ أَخْبَارِهِمْ فِيكُمْ عِبَراً لِلْمُعْتَبِرِينَ.

### ترجمه

بنگريد (اقوام پيشين در آن هنگام كه جمعيّتهايشان متّحد، خواسته ها هماهنگ، انديشه ها معتدل، دستها پشتيبان هم، شمشيرها يارى كننده يكديگر، ديده ها نافذ و تصميم ها يكى بود چگونه بودند آيا (در آن روز) آنها زمامدار اقطار زمين نبودند و بر مردم جهان حكومت نمى كردند، حال بنگريد كه پايان كارشان به كجا كشيد. در آن هنگام كه در ميان آنها جدايى افتاد; الفتشان به پراكندگى و اهداف و دلهايشان از هم دور شد و به گروه هاى مختلفى تقسيم شدند و در پراكندگى به نبرد با هم پرداختند (در اين هنگام بود كه) خدا لباس كرامت خود را از تنشان بيرون كرد و وسعت و شادابى نعمت را از آنها گرفت، تنها چيزى كه از آنها باقى ماند سرگذشتشان در ميان شما بود كه درس عبرتى است براى عبرت گيرندگان.

▲شرح و تفسير

▲اتحاد و پراكندگى، مهم ترين عامل پيروزى و شكست

امام(عليه السلام) پس از سخنان پرمعنايى كه درباره اقوام پيشين و سرنوشت عبرت انگيز آنها بيان فرمود، در اين بخش از خطبه به نتيجه گيرى پرداخته و روى عامل اصلى پيروزى و شكست كه همان اتحاد صفوف و اختلاف است. انگشت مى نهد و با تعبيرات گوناگونى در ضمن هفت جمله ابعاد وحدت كلمه را منعكس مى كند و مى فرمايد: «بنگريد (اقوام پيشين) در آن هنگام كه جمعيتهايشان متّحد، خواسته ها هماهنگ، انديشه ها معتدل، دستها پشتيبان هم، شمشيرها يارى كننده يكديگر، ديده ها نافذ و تصميمها يكى بود، چگونه بودند؟ آيا (در آن روز) آنها زمامدار اقطار زمين نبودند و بر مردم جهان حكومت نمى كردند»; (فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانُوا حَيْثُ كَانَتِ الاَْمْلاَءُ(1) مُجْتَمِعَةً، وَ الاَْهْوَاءُ مُؤْتَلِفَةً، وَ الْقُلُوبُ مُعْتَدِلَةً، وَ الاَْيْدِي مُتَرَادِفَةً، وَ السُّيُوفُ مُتَنَاصِرَةً، وَ الْبَصَائِرُ نَافِذَةً، وَ الْعَزَائِمُ وَاحِدَةً. أَلَمْ يَكُونُوا أَرْبَاباً فِي أَقْطَارِ الاَْرَضِينَ، وَ مُلُوكاً عَلَى رِقَابِ الْعَالَمِينَ).

امام(عليه السلام) در اين عبارات زيبا و پرمعنا اتحاد و اتفاق را در همه مظاهرش بيان كرده، آن را عامل سربلندى و حاكميت و قدرت عظيم شمرده است; اتفاق در خواسته ها، اتفاق در برنامه ها و تصميمها، اتفاق در عمل، اتفاق به هنگام صلح و جنگ و در يك كلمه، اتحاد صفوف در جميع مظاهر حيات.

دليل اين سخن كاملا روشن است; افراد هر كدام به تنهايى قدرت زيادى ندارند و همچون قطره اى هستند كه اگر در بيابانى قرار گيرند با يك تابش آفتاب و وزش باد بخار مى شوند; ولى همين قطرها هنگامى كه به هم پيوستند درياى خروشانى را تشكيل مى دهند كه مى تواند منبع هر گونه خير و بركت باشد. تار عنكبوت به تنهايى به قدرى ضعيف و كم دوام است كه در برابر يك نسيم مقاومت نمى كند; اما امروز آنها را به هم مى تابند و جليقه هاى ضدّ گلوله درست مى كنند كه مقاومتش از هر چيز بيشتر است و اين است نقش اتحاد و اتفاق.

صد هزاران خيط يكتا را نباشد قوّتى *** چون به هم برتافتى اسفنديارش نگسلد!

ممكن است جمله هاى فوق درباره بنى اسرائيل باشد. در آن زمانى كه موسى بن عمران قيام كرد و صفوف آنها را متحد ساخت و عنايات الهى نيز شامل حال آنها شد و بر پهنه كشور مصر و سرزمينهاى اطراف آن حاكم شدند و بعد از موسى حكومتهاى عظيمى; مانند حكومت داود و سليمان تشكيل دادند. نيز ممكن است يك اصل كلى و عمومى باشد كه بارها در تاريخ پيشينيان به وقوع پيوسته است كه هر زمان اتحاد صفوف و اتفاق نظر و تصميم و برنامه حاصل شد پيروزى به دنبال آن بود.

به هر حال بيان امام(عليه السلام) اين حقيقت را منعكس مى كند كه گرچه براى پيروزى و پيشرفت و ترقّى، عوامل زيادى وجود دارد; ولى از همه مهم تر مسئله اتحاد و اتفاق است.

در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) عامل اصلى شكست را يادآور مى شود كه همان اختلاف نظر و تشتّت صفوف است و در ضمن پنج جمله به ابعاد مختلف آن اشاره كرده، مى فرمايد: «حال بنگريد كه پايان كارشان به كجا كشيد. در آن هنگام كه در ميان آنها جدايى افتاد; الفتشان به پراكندگى گراييد و اهداف و دلهايشان از هم دور شد و به گروه هاى مختلفى تقسيم شدند و در پراكندگى به نبرد با هم پرداختند (آرى در اين هنگام بود كه) خدا لباس كرامت خود را از تنشان بيرون كرد و وسعت و شادابى نعمت را از آنها برگرفت، تنها چيزى كه از آنها باقى ماند سرگذشتشان در ميان شما بود كه درس عبرتى است براى عبرت گيرندگان»; (فَانْظُرُوا إِلَى مَا صَارُوا إِلَيْهِ فِي آخِرِ أُمُورِهِمْ، حِينَ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ، وَ تَشَتَّتَتِ الاُْلْفَةُ، وَ اخْتَلَفَتِ الْكَلِمَةُ وَالاَْفْئِدَةُ، وَ تَشَعَّبُوا مُخْتَلِفِينَ، وَ تَفَرَّقُوا مُتَحَارِبِينَ، قَدْ خَلَعَ اللّهُ عَنْهُمْ لِبَاسَ كَرَامَتِهِ، وَ سَلَبَهُمْ غَضَارَةَ(2)نِعْمَتِهِ، وَ بَقِيَ قَصَصُ أَخْبَارِهِمْ فِيكُمْ عِبَراً لِلْمُعْتَبِرِينَ).

آرى! هنگامى كه نيروهاى يك ملت در مسير اختلاف گام بر دارند، الفت و محبت به پراكندگى و عداوت تبديل شود و آتش اختلاف كلمه و تفرّق افكار از ميان آنها زبانه كشد. به جاى اينكه با دشمنى كه قصد نابودى آنها را دارد بجنگند، به جنگ با خود مى پردازند و نيروهايشان در اين راه به هدر مى رود. خداوند نيز دست مرحمتش را از سر آنها بر مى دارد و لباس ذلّت بر اندامشان مى پوشاند.

اين بخش از كلام امام(عليه السلام) نيز مى تواند اشاره به سرگذشت بنى اسرائيل بعد از پيروزى هاى پى در پى باشد كه بر اثر اختلاف و پراكندگى قدرت خويش را از دست دادند و در دنيا پراكنده و در به در شدند و نيز مى تواند اشاره به همه اقوامى باشد كه بعد از پيروزى در سايه اتحاد، دوران نكبت آنها به سبب كفران نعمت و اختلاف شروع شد و در سراشيبى سقوط قرار گرفتند.

#####

1. «املاء» جمع «ملأ» به معناى جمعيت و گاه به معناى جمعيت خاصّى مانند اشراف يك قوم است.

2. «غَضارَة» به معناى خوبى و شادابى و وسعت است.

#####

▲بخش هفدهم

فَاعْتَبِرُوا بِحَالِ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ وَ بَنيِ إِسْحَاقَ وَ بَنِي إِسْرَائِيلَ(عليهم السلام) . فَمَا أَشَدَّ اعْتِدَالَ الاَْحْوَالِ، وَ أَقْرَبَ اشْتِبَاهَ الاَْمْثَالِ!

تَأَمَّلُوا أَمْرَهُمْ فِي حَالِ تَشَتُّتِهِمْ وَ تَفَرُّقِهِمْ، لَيَالِيَ كَانَتِ الاَْكَاسِرَةُ وَ الْقَيَاصِرَةُ أَرْبَاباً لَهُمْ، يَحْتَازُونَهُمْ عَنْ رِيفِ الاْفَاقِ، وَ بَحْرِ الْعِرَاقِ، وَ خُضْرَةِ الدُّنْيَا، إِلَى مَنابِتِ الشِّيحِ، وَ مَهَافِي الرِّيحِ، وَ نَكَدِ الْمَعَاشِ، فَتَرَكُوهُمْ عَالَةً مَسَاكِينَ إِخْوَانَ دَبَر وَ وَبَر، أَذَلَّ الاُْمَمِ دَاراً، وَ أَجْدَبَهُمْ قَرَاراً، لاَ يَأْوُونَ إِلَى جَنَاحِ دَعْوَة يَعْتَصِمُونَ بِها، وَ لاَ إِلَى ظِلِّ أُلْفَة يَعْتَمِدُونَ عَلَى عِزِّهَا. فَالاَْحْوَالُ مُضْطَرِبَةٌ، وَ الاَْيْدِي مُخْتَلِفَةٌ، وَ الْكَثْرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ; فِي بِلاَءِ أَزْل، وَ أَطْبَاقِ جَهْل! مِنْ بَنَات مَوْؤُودَة، وَ أَصْنَام مَعْبُودَة، وَ أَرْحَام مَقْطُوعَة، وَ غَارَات مَشْنُونَة.

### ترجمه

اكنون از سرنوشت فرزندان اسماعيل و اولاد اسحاق و يعقوب درس عبرت بگيرند. چقدر احوال امتها يكسان و سرنوشتها شبيه يكديگر است! در كار آنها در آن زمان كه گرفتار تشتّت و پراكندگى بودند بينديشيد، آن زمان كه كسراها و قيصرها مالك و ارباب آنان بودند و آنها را از سرزمينهاى آباد و كناره هاى درياى عراق (دجله و فرات) و مناطق سرسبز و خرم به نقاط بى آب و علف، محل وزش تندبادها و مكانهايى كه زندگى در آن سخت و مشكل بود تبعيد كردند، و آنها را به صورت گروهى فقير و مسكين همنشين شتران مجروح و لباسهاى پشمين خشن ساختند. آنها را ذليل ترين امتها از نظر محل سكنا قرار دادند و در بى حاصل ترين زمينها ساكن كردند. نه در پناه كسى بودند كه از حمايت او كمك گيرند و نه در سايه الفت و اتحادى كه بر عزتش تكيه كنند، وضع آنها ناآرام، قدرتها پراكنده، جمعيّت انبوهشان متفرق شد. در بلايى شديد و جهلى فراگير فرو رفتند، دختران زنده به گور شده، بتهاى مورد پرستش، قطع رحمها و جنگها و غارتهاى پى در پى از آثار آن دوران بود.

▲شرح و تفسير

▲از سرنوشت فرزندان اسماعيل و اسحاق عبرت بگيريد!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دنبال بحث مشروحى كه در بخشهاى قبل درباره عوامل پيروزى و شكست اقوام پيشين بيان فرمود، انگشت روى مصاديق عينى اين مطلب مى گذارد و دست مخاطبان خويش را گرفته، به اعماق تاريخ گذشته مى برد و سرگذشت فرزندان اسماعيل و اسحاق و بنى اسرائيل را به آنها نشان مى دهد تا از آن عبرت بگيرند، مى فرمايد: «حال كه چنين است از سرنوشت فرزندان اسماعيل و اولاد اسحاق و يعقوب، درس عبرت بياموزيد، و چقدر احوال امتها يكسان و سرنوشتها شبيه يكديگر است»; (فَاعْتَبِرُوا بِحَالِ وَلَدِ إِسْمَاعِيلَ وَ بَنيِ إِسْحَاقَ وَ بَنِي إِسْرَائِيلَ(عليهم السلام) . فَمَا أَشَدَّ اعْتِدَالَ(1) الاَْحْوَالِ، وَ أَقْرَبَ اشْتِبَاهَ(2) الاَْمْثَالِ!).

به اين ترتيب امام به آنها توصيه مى كند كه با مقايسه حال خود به پيشينيان، عوامل پيروزى را از شكست بشناسند و در دام شيطان و هواى نفس و تعصب و غرور گرفتار نشوند.

بايد توجه داشت كه فرزندان ابراهيم به سه شاخه تقسيم شدند. يك شاخه بنى اسماعيل بودند كه اجداد پيامبر اكرم را تشكيل مى دادند و ديگر بنى اسحاق بودند كه به دو شاخه تقسيم شدند; گروهى فرزندان يعقوب بودند كه بنى اسرائيل را تشكيل مى دهند و گروهى فرزندان «عيسو» كه «ادوميان» از نسل آنها هستند (ادوميان قوم نيرومندى بودند كه در منطقه «ادوم» بخش جنوبى بحر الميّت تا شمال عربستان زندگى مى كردند.

اين احتمال نيز در تفسير جمله هاى بالا وجود دارد كه امام يك قانون كلى بيان مى كند و مى فرمايد: «تاريخ پيوسته تكرار مى شود و اقوام و امت ها همواره، شرايط مشابهى دارند كه هر ملتى از آن مى تواند به سرنوشت خودش پى ببرد».

آن گاه به شرح و بسط اين سخن پرداخته و از روش اجمال و تفصيل كه روش مؤثّرى براى بيان حقايق است بهره مى گيرد، مى فرمايد: «در كار آنها كه گرفتار تشتّت و پراكندگى بودند، بينديشيد، آن زمان كه كسراها و قيصرها مالك و اربابشان بودند و آنها را از سرزمينهاى آباد و كناره هاى درياى عراق (دجله و فرات) و مناطق سرسبز و خرم به نقاط بى آب و علف، محل وزش تندبادها و مكانهايى كه زندگى در آن سخت و مشكل بود تبعيد كردند»; (تَأَمَّلُوا أَمْرَهُمْ فِي حَالِ تَشَتُّتِهِمْ وَ تَفَرُّقِهِمْ، لَيَالِيَ كَانَتِ الاَْكَاسِرَةُ(3) وَ الْقَيَاصِرَةُ(4) أَرْبَاباً لَهُمْ، يَحْتَازُونَهُمْ(5) عَنْ رِيفِ(6) الاْفَاقِ، وَ بَحْرِ الْعِرَاقِ، وَ خُضْرَةِ الدُّنْيَا، إِلَى مَنَابِتِ الشِّيحِ(7)، وَ مَهَافِي(8) الرِّيحِ، وَ نَكَدِ(9) الْمَعَاشِ).

اشاره به اينكه زندگى پربركت شهرى و روستايى را از آنها گرفتند و آنان را به بيابانها راندند و در محيط هاى بى آب و علف آواره ساختند.

در ادامه مى افزايد: «آنان را به صورت گروهى فقير و مسكين، همنشين شتران مجروح و لباسهاى پشمين خشن ساختند. (شغلشان ساربانى، خوراكشان شير شتر، لباس و خيمه هايشان از پشمهاى خشن تهيه مى شد) آنها را ذليل ترين امتها از نظر محل سكنا قرار دادند و در بى حاصل ترين زمينها ساكن كردند. نه در پناه كسى بودند كه از حمايت او كمك گيرند و نه در سايه الفت و اتحادى كه بر عزتش تكيه كنند»; (فَتَرَكُوهُمْ عَالَةً(10)مَسَاكِينَ إِخْوَانَ دَبَر(11) وَ وَبَر(12)، أَذَلَّ الاُْمَمِ دَاراً، وَ أَجْدَبَهُمْ قَرَاراً لاَ يَأْوُونَ(13) إِلَى جَنَاحِ دَعْوَة يَعْتَصِمُونَ بِها، وَ لاَ إِلَى ظِلِّ أُلْفَة يَعْتَمِدُونَ عَلَى عِزِّهَا).

سپس امام به شرح نتيجه اين وضع پرداخته، مى فرمايد: «حالات آنها ناآرام، قدرتها پراكنده، جمعيت انبوهشان متفرق شد. در بلايى شديد و جهلى فراگير فرو رفتند، دختران زنده به گور شده، بتهاى مورد پرستش، قطع رحمها و جنگها و غارتهاى پى در پى از آثار آن بود»; (فَالاَْحْوَالُ مُضْطَرِبَةٌ، وَ الاَْيْدِي مُخْتَلِفَةٌ، وَ الْكَثْرَةُ مُتَفَرِّقَةٌ، فِي بِلاَءِ أَزْل(14)، وَ أَطْبَاقِ جَهْل! مِنْ بَنَات مَوْؤُودَة(15)، وَ أَصْنَام مَعْبُودَة، وَ أَرْحَام مَقْطُوعَة، وَ غَارَات(16) مَشْنُونَة(17)).

اشاره به اينكه اختلاف و پراكندگى و تشتّت آرا و افكار، هميشه بلاهاى شديدى بر سر جوامع انسانى نازل مى كند و آنها را در جهل و نادانى فرو مى برد، همان گونه كه تاريخ درباره جاهليّت عرب نشان مى دهد كه دست به اعمال ضدّ انسانى وحشتناكى مى زدند كه امام به چهارنمونه آن اشاره فرموده است; دخترانشان را به بهانه حفظ حرمت و ابراز غيرت و يا نجات از ننگ زنده به گور مى كردند و سنگ و چوبهايى را كه با دست خود ساخته و پرداخته بودند، مى پرستيدند. هر قبيله اى بتى مخصوص به خود داشتند. قريش، بنى كنانه، اوس و خزرج بت «منات» پرستش مى كردند. بنى ثقيف، بتهاى «لات و عزّى» و هُذيل بت «سواع» و قبيله بنى كلب بت «ودّ» و طوايف ديگر بتهاى ديگر را، بت «هبل» به عنوان بزرگترين بت بر فراز كعبه نصب شده بود و بتهاى «اساف» و «نائله» بر صفا و مروه قرار داشت و همه در برابر اين سه بت تعظيم مى كردند و خانه كعبه كه كانون توحيد و يگانه پرستى بود تبديل به بتخانه اى بزرگ شده بود.

قطع رحم، در كلام امام مى تواند اشاره به كشتن فرزندان به علت فقر يا به عنوان عبادت در مقابل بتها بوده باشد و «غارات مشنونه» اشاره به جنگهاى متعددى است كه در عصر جاهليّت ميان قبائل عرب به بهانه هاى واهى در مى گرفت و به گفته بعضى از مورّخان هيچ گاه آتش اين جنگها خاموش نشد تا اسلام ظهور كرد و به جنگهاى قبيلگى و كشتن پسران و دختران و پرستش بتها پايان داد.

اين است سرنوشت كسانى كه رشته اتحاد را پاره كنند و به پراكندگى و نفاق روى آورند كه در ميان هر قوم و ملتى به شكلى ظهور مى كند و منحصر به عصر جاهليّت نيست.

#####

1. «اعتدال» معناى معروفى دارد و آن ميان حدّ افراط و تفريط است و معناى ديگرى و آن مساوات دو چيز و شباهت آنها به يكديگر است (هر كدام عِدل ديگرى است) و در عبارت بالا همين معنا مراد است.

2. «اشتباه» نيز دو معنا دارد; نخست در فهم يا انجام چيزى راه خطا رفتن و دوم شباهت دو چيزى به يكديگر است و در اينجا معناى دوم اراده شده است.

3. «اكاسرة» جمع «كسرى» (به كسر و فتح كاف) لقب عمومى براى پادشاهان ايرانى پيش از اسلام بوده است. (مثل واژه شاه)

4. «قياصره» جمع «قيصر» بر وزن «حيدر» لقب عمومى پادشاهان روم; مانند فرعون كه لقب عمومى پادشاهان مصر بوده است.

5. «يحتازونهم» از ريشه «حيازت» به معناى در اختيار گرفتن و تملك كردن چيزى است و در اينجا به معناى برگرفتن آن افراد از سرزمينهاى آباد و سرسبز و تبعيد كردنشان به جاى ديگر است.

6. «ريف» يعنى زمين حاصلخيز و پربركت.

7. «شيح» گياه تلخ و خوشبويى است كه در بيابانها مى رويد و در فارسى به آن درمنه مى گويند.

8. «مهافى» جمع «مهفى» به معناى محلّى است كه تندبادها در آن مىوزد.

9. «نكد» به معناى شىء قليل است.

10. «عالة» جمع «عائل» به معناى فقير است و «عيلولة» برطرف ساختن نيازهاى ديگرى است.

11. «دبر» جمع «دبرة» بر وزن «شجره» يعنى جراحت و زخم پشت حيوان.

12. «وبر» پشم شتر (و گاه به خصوص كُرك گفته مى شود) و منظور از اخوان وبر در عبارت بالا، ساربانى شتر است.

13. «يأوون» از ريشه «اواء» بر وزن «كتاب» به معناى وارد شدن و سكنا گزيدن در مكانى است.

14. «ازل» به معناى تنگ و سخت است; به معناى حبس كردن نيز آمده است.

15. «موؤدة» از «وأد» بر وزن «رعد» در اصل به معناى ثقل و سنگينى است. سپس به دخترانى كه در زير خاك در عصر جاهليت پنهان مى كردند نيز اطلاق شده، زيرا آنها را در زير خاك پنهان مى كردند و انبوهى خاك و سنگ به روى آنها مى ريختند.

16. «غارات» جمع «غارة» در اصل به معناى هجوم بردن است و هنگامى كه هجوم از هر طرف باشد «غارات مشنونة» گفته مى شود و چون حملات در بسيارى از اوقات توأم با بردن اموال است واژه غارتگرى در فارسى به معناى بردن اموال اطلاق شده; ولى ظاهراً در عربى به اين معنا نيامده است.

17. «مشنونة» از «شَنّ» بر وزن «ظنّ» به معناى هجوم بردن از هر طرف است.

#####

###

▲نكته

▲قطره ها و دريا!

شايد اين سخن را كراراً شنيده باشيد كه قطره هاى باران هر كدام به تنهايى قوت و قدرتى ندارند، اما هنگامى كه به هم پيوستند و تشكيل نهر عظيمى دادند و پشت سر نيرومندى متراكم شدند مى توانند كارهاى بزرگى را انجام دهند از جمله نيروى مهم برق توليد مى كنند كه كارخانه هاى عظيمى را به حركت در مى آورد، فضاى شهرها و روستاها را روشن مى سازد و مزارع و باغهاى گسترده اى را آبيارى مى كند و در يك كلام حيات و زندگى مى بخشد.

انسانها نيز همين گونه اند; هر انسانى هر قدر قوىّ و نيرومند باشد به تنهايى كارى از او ساخته نيست، همچون يك قطره درشت باران; ولى هنگامى كه اين نيروهاى كوچك به هم پيوستند دنيا را تكان مى دهند. نه تنها در ميدان نبرد با دشمن سدّ عظيمى ايجاد مى كنند، در عالم اقتصاد و علم و دانش نيز سبب پيشرفت هاى عظيمى مى شوند. اگر قطرات علم دانشمندان در طول تاريخ و در جوامع بشرى به هم نمى پيوست امروز شاهد و ناظر اين پيشرفتهاى علمى نبوديم و تمدّن بشر همچون تمدّن دوران حجر بود.

هنگامى كه اختلاف در جوامع انسانى ظاهر شود نه تنها پيشرفتى حاصل نمى گردد، بلكه همه قدرت و قوّت در مبارزه با يكديگر نابود مى گردد و اثرى جز ويرانى و عقب ماندگى نخواهد داشت.

امام(عليه السلام) در اين خطبه شريفه بارها بر اين معنا تأكيد فرمود و مخاطبان خود را به اعماق تاريخ بشريت برده و نتيجه اتحاد و اختلاف را آشكارا به آنها نشان مى دهد.

در آيات قرآن مجيد و روايات اسلامى بر اين موضوع تأكيد بسيار زيادى شده است; ولى هميشه به دست آوردن اتحاد صفوف كارآسانى نيست. آفات زيادى دارد; از جمله تعصّبها و تكبّر و خودبرزگ بينى و ترجيح منافع محدود كوتاه مدت، بر منافع گسترده درازمدت كه امام(عليه السلام) در اين خطبه به آن اشاره فرموده از آفات مهمّ وحدت است.

امام(عليه السلام) در خطبه هاى ديگر نهج البلاغه نيز بر اين معنا تأكيد كرده است; از جمله در خطبه 127 خوانديم كه مى فرمايد: «وَ إيّاكُمْ وَ الْفُرْقَةَ فَإنَّ الشّاذَّ مِنَ النّاسِ لِلشَّيْطانِ كَما أنّ الشّاذّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ; از جدايى و تفرقه بپرهيزيد، زيرا افراد تنها و جدا از جمعيّت نصيب شيطانند، همان گونه كه گوسفند جدا از گله طعمه گرگ است».

در خطبه 86 نيز تعبير گوياى ديگرى دارد كه مى فرمايد: «وَ لا تَباغَضُوا فَإنّها الْحالِقَةُ; با هم دشمنى نكنيد كه دشمنى و عداوت هر خير و بركتى را از بين مى برد».

اين سخن را با پيام مهمى از قرآن مجيد پايان مى دهيم كه مى فرمايد: «(وَلاَ تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللهَ مَعَ الصَّابِرِينَ); نزاع مكنيد كه سست خواهيد شد و قوّت و قدرت شما از دست خواهد رفت و صبر و استقامت (در برابر عوامل نفاق) داشته باشيد كه خدا با صابران است».(1)

#####

1. انفال، آيه 46 .

#####

▲بخش هيجدهم

فَانْظُرُوا إِلَى مَوَاقِعِ نِعَمِ اللّهِ عَلَيْهِمْ حِينَ بَعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولاً، فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طَاعَتَهُمْ، وَ جَمَعَ عَلَى دَعْوَتِهِ أُلْفَتَهُمْ: كَيْفَ نَشَرَتِ النِّعْمَةُ عَلَيْهِمْ جَنَاحَ كَرَامَتِهَا، وَ أَسَالَتْ لَهُمْ جَدَاوِلَ نَعِيمِهَا، وَ الْتَفَّتِ الْمِلَّةُ بِهِمْ فِي عَوَائِدِ بَرَكَتِهَا، فَأَصْبَحُوا فِي نِعْمَتِهَا غَرِقِينَ، وَ فِي خُضْرَةِ عَيْشِهَا فَكِهِينَ. قَدْ تَرَبَّعَتِ الاُْمُورُ بِهِمْ، فِي ظِلِّ سُلْطَان قَاهِر، وَ آوَتْهُمُ الْحَالُ إِلَى كَنَفِ عِزٍّ غَالِب، وَ تَعَطَّفَتِ الاُْمُورُ عَلَيْهِمْ فِي ذُرَى مُلْك ثَابت. فَهُمْ حُكَّامٌ عَلَى الْعَالَمِينَ، وَ مُلُوكٌ فِي أَطْرَافِ الاَْرَضِينَ. يَمْلِكُونَ الاُْمُورَ عَلَى مَنْ كَانَ يَمْلِكُهَا عَلَيْهِمْ، وَ يُمْضُونَ الاَْحْكامَ فِيمَنْ كَانَ يُمْضِيهَا فِيهِمْ! لاَ تُغْمَزُ لَهُمْ قَنَاةٌ، وَ لاَ تُقْرَعُ لَهُمْ صَفَاةٌ.

### ترجمه

اكنون به نعمتهاى بزرگى كه خداوند هنگام بعثت پيامبر اسلام به آنها ارزانى داشت بنگريد كه در سايه آيين خود آنها را مطيع فرمان ساخت و با دعوتش آنان را متحد كرد (بنگريد) چگونه نعمت (الهى) پر و بال كرامت خود را بر آنها گسترد و نهرهاى مواهب خويش را به سوى آنها جارى ساخت، آيين حقّ با همه بركاتش آنان را در بر گرفت تا آنجا كه در ميان نعمتهاى اين آيين غرق شدند و در زندگى خرّمش شادمان گشتند.

امور آنها در سايه حكومت قدرتمندى استوار شد و تحت حمايت عزّت پيروزمندى قرار گرفتند و كارهايشان بر قلّه هاى حكومتى پايدار، سامان يافت.

در سايه اين امور آنها زمامداران جهانيان شدند و سلاطين گرداگرد زمين و بر كسانى كه پيش از آن بر آنها فرمانروايى داشتند حكم راندند و احكام را درباره كسانى به اجرا درآوردند كه درگذشته آنها مجريان امور بودند، نه نيزه هاى آنها كج مى شد و نه سنگ آنان در هم مى شكست (قدرتشان ثابت و نيروهايشان شكست ناپذير بود).

▲شرح و تفسير

▲اسلام به شما قدرت و عظمت داد

به دنبال بحثى كه امام(عليه السلام) در بخش گذشته اين خطبه درباره بدبختيهاى عصر جاهليّت و مشكلات و نابسامانيها و فقر و ناامنى بيان فرمود، در اين بخش از خطبه به شرح بركاتى كه در سايه قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اتحاد و اتفاق و الفت مردم به يكديگر نصيب آنها شد، پرداخته و با عباراتى بسيار گويا و زيبا آن را تشريح مى كند و مى فرمايد: «به نعمتهاى بزرگى كه خداوند هنگام بعثت پيامبر به آنها ارزانى داشت بنگريد كه در سايه آيين خود آنها را مطيع فرمان ساخت و با دعوتش آنان را متحد كرد»; (فَانْظُرُوا إِلَى مَوَاقِعِ نِعَمِ اللّهِ عَلَيْهِمْ حِينَ بَعَثَ إِلَيْهِمْ رَسُولاً، فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ طَاعَتَهُمْ، وَ جَمَعَ عَلَى دَعْوَتِهِ أُلْفَتَهُمْ).

آرى در عصر جاهليت، هر قوم و قبيله اى، بلكه هر فردى دنبال منافع و هوا و هوس خويش بود و اختلاف و پراكندگى عظيمى بر آنها حاكم شده بود; ولى خداوند در سايه توحيد و آيين اسلام همه را در زير يك پرچم گردآورى كرد و تحت يك فرمان قرار داد و در سايه همين امر همه چيز دگرگون شد.

آن گاه به شرح اين نعمتها پرداخته و با تشبيهات و استعارات زيبايى آنها را يك به يك بر مى شمارد و مى افزايد: «(بنگريد) چگونه نعمت (الهى) پر و بال كرامت خود را بر آنها گسترد و نهرهاى مواهب خويش را به سوى آنها جارى ساخت و آيين حقّ با همه بركاتش آنان را در بر گرفت تا آنجا كه در ميان نعمتهاى اين آيين غرق شدند و در زندگى خرّمش شادمان گشتند»; (كَيْفَ نَشَرَتِ النِّعْمَةُ عَلَيْهِمْ جَنَاحَ كَرَامَتِهَا، وَ أَسَالَتْ لَهُمْ جَدَاوِلَ(1)نَعِيمِهَا، وَ الْتَفَّتِ الْمِلَّةُ بِهِمْ فِي عَوَائِدِ بَرَكَتِهَا، فَأَصْبَحُوا فِي نِعْمَتِهَا غَرِقِينَ، وَ فِي خُضْرَةِ عَيْشِهَا فَكِهِينَ(2)).

امام(عليه السلام) نخست نعمتهاى الهى را به پرنده اى تشبيه مى كند كه جوجه هاى خود را زير بال و پر مى گيرد و به آنها گرمى و آرامش و امنيّت مى بخشد، سپس آن را به نهرهاى آب زلالى تشبيه مى كند كه به سوى مزارع و باغها در حركت است و آنها را خرم و سرسبز و شاداب مى سازد و نتيجه آن را غرق شدن در نعمتها و آسوده زيستن در يك زندگى شيرين و آرام ذكر مى كند.

در ادامه اين سخن، به نعمت مهم حكمت اسلامى، حكومتى مقتدر و سرفراز اشاره كرده، مى فرمايد: «امور آنها در سايه حكومت قدرتمندى استوار شد، و تحت حمايت عزّت پيروزمندى قرار گرفتند و كارهايشان بر قلّه هاى حكومتى پايدار، سامان يافت»; (قَدْ تَرَبَّعَتِ(3) الاُْمُورُ بِهِمْ، فِي ظِلِّ سُلْطَان قَاهِر، وَ آوَتْهُمُ الْحَالُ إِلَى كَنَفِ عِزٍّ غَالِب، وَ تَعَطَّفَتِ الاُْمُورُ عَلَيْهِمْ فِي ذُرَى(4) مُلْك ثَابت).

تاريخ اسلام، بهترين گواه بر صدق تمام تعبيرات امام(عليه السلام) در زمينه پيروزى عرب بالخصوص و مسلمانان عموماً در سايه اسلام است، چيزى كه مورخان شرق و غرب همه به آن معتقدند.

در پايان اين سخن اشاره به پيروزى مطلق مسلمانان بر دشمنان كرده و با تعبيرى رسا مى فرمايد: «در سايه اين امور آنها زمامداران جهانيان شدند و سلاطين گرداگرد زمين و بر كسانى كه پيش از آن بر آنها فرمانروايى داشتند حكم راندند، و احكام را درباره كسانى به اجرا درآوردند كه در گذشته مجريان امور بودند، نه نيزه هاى آنها كج مى شد و نه سنگ آنان در هم مى شكست (قدرتشان ثابت و نيروهايشان شكست ناپذير بود)»; (فَهُمْ حُكَّامٌ عَلَى الْعَالَمِينَ، وَ مُلُوكٌ فِي أَطْرَافِ الاَْرَضِينَ. يَمْلِكُونَ الاُْمُورَ عَلَى مَنْ كَانَ يَمْلِكُهَا عَلَيْهِمْ، وَ يُمْضُونَ الاَْحْكامَ فِيمَنْ كَانَ يُمْضِيهَا فِيهِمْ! لاَ تُغْمَزُ(5) لَهُمْ قَنَاةٌ(6)، وَ لاَ تُقْرَعُ(7)لَهُمْ صَفَاةٌ(8)).

اشاره به اينكه پادشاهان و حاكمانى كه در دوران قبل آنها را بر اثر اختلاف و پراكندگى و ضعف و ناتوانى به بند مى كشيدند و برده و بنده خود مى ساختند، در سايه اتحاد و قدرتى كه مسلمين از ايمان گرفته بودند در برابر آنان زانو زدند و به نيروى شكست ناپذيرى مبدّل شدند.

يكى از مستشرقين مى گويد: قدرت مسلمين به جايى رسيده بود كه اگر كسى به فكر مبارزه با آنها مى افتاد، مى گفتند: ديوانه است و عقل خود را از دست داده است.

#####

1. «جداول» جمع «جدول» به معناى جوى آب است.

2. «فكهين» جمع «فكه» بر وزن «خشن» به معناى شادمان و خندان است و در اصل از «فكاهه» بر وزن قباله به معناى مزاح كردن و خنديدن گرفته شده است. بعضى معتقدند ريشه اصلى آن «فاكهه» به معناى ميوه است گويى شوخيها و مزاحها همچون ميوه هاى شيرينى است كه از آن لذّت مى برند.

3. «تربّعت» از «تربّع» به معناى چهارزانو نشستن است. سپس به معناى اقامت در مكانى با آرامش و اطمينان به كار رفته است.

4. «ذرى» جمع «ذروة» (به ضم ذال و كسر آن) قسمت بالاى هر چيزى است و به كوهان شتر و قلّه كوهها گفته مى شود.

5. «تغمز» از ريشه «غمز» بر وزن «طنز» به معناى اشاره با چشم و دست براى عيب جويى است و گاه به معناى كج و معوج شدن به كار مى رود و در جمله بالا معناى دوم مراد است.

6. «قناة» به معناى نيزه و گاه به معناى عصا آمده است و به كاريز و مسير آبها كه به صورت مستقيم كشيده مى شود، قنات مى گويند و در اينجا به معناى نيزه است.

7. «لا تقرع» از ريشه «قرع» بر وزن «فرع» يعنى كوبيدن چيزى بر روى چيزى به گونه اى كه صداى شديد از آن برخيزد.

8. «صفاة» به معناى تخته سنگ پهن و صاف و در جمله بالا كنايه از قدرت است.

#####

▲بخش نوزدهم

أَلاَ وَ إِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَيْدِيَكُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَةِ، وَ ثَلَمْتُمْ حِصْنَ اللّهِ الْمَضْرُوبَ عَلَيْكُمْ، بِأَحْكامِ الْجَاهِلِيَّةِ. فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ امْتَنَّ عَلَى جَمَاعَةِ هذِهِ الاُْمَّةِ فِيمَا عَقَدَ بَيْنَهُمْ مِنْ حَبْلِ هذِهِ الاُْلْفَةِ الَّتِي يَنْتَقِلُونَ فِي ظِلِّهَا، وَ يَأْوُونَ إِلَى كَنَفِهَا، بِنِعْمَة لاَ يَعْرِفُ أَحَدٌ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَهَا قِيمَةً، لاَِنَّها أَرْجَحُ مِنْ كُلِّ ثَمَن، وَ أَجَلُّ مِنْ كُلِّ خَطَر.

وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ أَعْرَاباً، وَ بَعْدَ الْمُوَالاَةِ أَحْزَاباً. مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الاِْسْلاَمِ إِلاَّ بِاسْمِهِ، وَ لاَ تَعْرِفُونَ مِنَ الاِْيمَانِ إلاَّ رَسْمَهُ.

تَقُولُونَ: النَّارَ وَ لاَ الْعَارَ! كَأَنَّكُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُكْفِئُوا الاِْسلاَمَ عَلَى وَجْهِهِ انْتِهَاكاً لِحَرِيمِهِ، وَ نَقْضاً لِمِيثَاقِهِ الَّذِي وَضَعَهُ اللّهُ لَكُمْ حَرَماً فِي أَرْضِهِ، وَ أَمْناً بَيْنَ خَلْقِهِ. وَ إِنَّكُمْ إِنْ لَجَأْتُمْ إِلَى غَيْرِهِ حَارَبَكُمْ أَهْلُ الْكُفْرِ، ثُمَّ لاَ جَبْرَائِيلُ وَلاَ مِيكائِيلُ وَ لاَ مُهَاجِرُونَ وَ لاَ أَنْصَارٌ يَنْصُرُونَكُمْ إِلاَّ الْمُقَارَعَةَ بِالسَّيْفِ حَتَّى يَحْكُمَ اللّهُ بَيْنَكُمْ.

وَ إِنَّ عِنْدَكُمُ الاَْمْثَالَ مِنْ بَأْسِ اللّهِ وَ قَوَارِعِهِ، وَ أَيَّامِهِ وَ وَقَائِعِهِ، فَلاَ تَسْتَبْطِئُوا وَعِيدَهُ جَهْلاً بِأَخْذِهِ، وَ تَهَاوُناً بِبَطْشِهِ، وَ يَأْساً مِنْ بَأْسِهِ. فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِيَ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ إِلاَّ لِتَرْكِهِمُ الاَْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ. فَلَعَنَ اللّهُ السُّفَهَاءَ لِرُكُوبِ الْمَعَاصِي، وَ الْحُلَمَاءَ لِتَرْكِ التَّنَاهِي.

أَلاَ وَ قَدْ قَطَعْتُمْ قَيْدَ الاِْسْلاَمِ، وَ عَطَّلْتُمْ حُدُودَهُ، وَ أَمَتُّمْ أَحْكَامَهُ.

### ترجمه

###### آينده تاريكى در انتظار شماست!

آگاه باشيد شما دست از ريسمان اطاعت خدا كشيديد و با احياى احكام جاهليّت دژ محكم الهى را كه گرداگرد شما بود درهم شكستيد، خداوند سبحان بر اين امّت منّت نهاده و پيوند الفت و اتحاد را ميان آنان برقرار ساخته، الفتى كه در سايه آن (در نهايت امنيّت) رفت و آمد كنند و در كنف حمايت آن قرار گيرند; نعمتى كه هيچ كس از مردم نمى تواند بهايى براى آن بشناسد، زيرا از هر بهايى برتر و از هر چيز با ارزشى پرارزش تر است.

بدانيد شما بعد از هجرت (به سوى اسلام) به خوى اعراب باديه نشين (قبل از اسلام) بازگشتيد و بعد از دوستى و محبّت (رشته الفت را گسستيد و) به صورت گروه هاى پراكنده درآمديد. از اسلام تنها به نامش قناعت كرديد و از ايمان جز صورتى نمى شناسيد. شما مى گوييد: «النار و لا العار» (آتش دوزخ آرى! اما ننگ و عار نه!) گويا مى خواهيد با اين شعارتان اسلام را واژگون كنيد و حرمت آن را بشكنيد و پيمان الهى را كه خداوند آن را حرمى براى شما در زمين قرار داده و وسيله امنيّت خلقش شمرده، نقض كنيد.

شما اگر به غير اسلام پناه بريد كافران با شما نبرد خواهند كرد و در آن هنگام نه جبرئيل و ميكائيل به يارى شما مى آيند و نه مهاجرين و انصار و راهى جز پيكار با شمشير نخواهيد داشت تا خداوند ميان شما حكم كند و شكست و زبونى شما فرا رسد.

نمونه هايى از كيفرهاى الهى و عذابهاى كوبنده او و روزهايى كه مجازات وى دامن گنهكاران را گرفت و وقايعى كه در اين زمينه اتفاق افتاد (در قرآن مجيد) در دسترس شماست، بنابراين تهديدهاى الهى را به جهت جهل و سبك شمردن خشم پروردگار و ايمنى از كيفر او دور نشمريد، زيرا خداوند سبحان مردم قرون پيشين را از رحمت خود دور نساخت جز به اين سبب كه امر به معروف و نهى از منكر را ترك كردند، لذا افراد نادان را به سبب گناه و دانايان را به علت ترك نهى از منكر از رحمت خود دور ساخت. آگاه باشيد شما رشته اسلام را قطع كرديد و حدود آن را تعطيل نموديد و احكامش را به نابودى كشانديد (با اين حال انتظار نجات داريد؟!).

▲شرح و تفسير

▲از تعصّب و تفرقه بپرهيزيد

به دنبال بحثى كه در فرازهاى گذشته درباره بنى اسرائيل و ضعف آنها قبل از قيام موسى(عليه السلام) سپس قدرت و قوّت آنان در سايه اين قيام وحدت ساز و آن گاه ضعف و ذلّت مجدّد به جهت پشت كردن به آيين موسى بيان فرمود، همين مراحل سه گانه را درباره مسلمانان يادآور مى شود: مرحله اوّل كه مربوط به عصر جاهليت بود و مرحله دوم كه ارتباط با عصر قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و آن همه موفقيّت ها و پيروزى ها داشت، در بخش هاى سابق اين خطبه گذشت. اكنون امام در اين بخش به بيان مرحله سوم كه دوران عقب گرد مسلمانان از وحدت و پيروزى پيشينه است، پرداخته چنين مى فرمايد: «آگاه باشيد شما دست از ريسمان اطاعت خدا كشيديد و با احياى احكام جاهليّت دژ محكم الهى را كه گرداگرد شما بود درهم شكستيد»; (أَلاَ وَ إِنَّكُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ(1) أَيْدِيَكُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَةِ، وَ ثَلَمْتُمْ(2) حِصْنَ اللّهِ الْمَضْرُوبَ عَلَيْكُمْ، بِأَحْكامِ الْجَاهِلِيَّةِ).

سپس به شرح اين سخن پرداخته، مى افزايد: «چنان كه خداوند سبحان بر اين امّت منّت نهاده و پيوند الفت و اتحاد را ميان آنان برقرار ساخته، الفتى كه در سايه آن (در امنيّت) رفت و آمد كنند و در كنف حمايت آن قرار گيرند; نعمتى كه هيچ كس از مردم نمى تواند بهايى براى آن بشناسد، زيرا از هر بهايى برتر و از هر چيز با ارزشى پرارزش تر است»; (فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ امْتَنَّ عَلَى جَمَاعَةِ هذِهِ الاُْمَّةِ فِيمَا عَقَدَ بَيْنَهُمْ مِنْ حَبْلِ هذِهِ الاُْلْفَةِ الَّتي يَنْتَقِلُونَ فِي ظِلِّهَا، وَ يَأْوُونَ إِلَى كَنَفِهَا(3)، بِنِعْمَة لاَ يَعْرِفُ أَحَدٌ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَهَا قِيمَةً، لاَِنَّها أَرْجَحُ مِنْ كُلِّ ثَمَن، وَ أَجَلُّ مِنْ كُلِّ خَطَر).

اين تعبيرات بلند و بالا، همه درباره اهميّت اتحاد و الفت است، همان چيزى كه قرآن بارها بر آن تأكيد كرده از جمله مى فرمايد: «(وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً); و همگى به ريسمان خدا (= قرآن و اسلام، و هرگونه وسيله وحدت) چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت (بزرگ) خدا را بر خود، به ياد آريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد و او ميان دلهاى شما، الفت ايجاد كرد و به بركت نعمتش، برادر شديد».(4)(5)

در ادامه اين سخن با صراحت بيشترى مى فرمايد: «بدانيد شما بعد از هجرت (به سوى اسلام) به خوى اعراب باديه نشين (قبل از اسلام) بازگشتيد و بعد از دوستى و محبّت (رشته الفت را گسستيد و) به صورت گروه هاى پراكنده درآمديد. از اسلام تنها به نامش قناعت كرده ايد و از ايمان جز صورتى نمى شناسيد»; (وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ أَعْرَاباً، وَ بَعْدَ الْمُوَالاَةِ أَحْزَاباً. مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الاِْسْلاَمِ إِلاَّ بِاسْمِهِ، وَ لاَ تَعْرِفُونَ مِنَ الاِْيمَانِ إلاَّ رَسْمَهُ).

امام در اين چند جمله نگرانى شديد خود را از وضع مسلمانان آن زمان ابراز مى دارد كه چگونه تعصّبات قبيلگى در ميان آنها به شدت آشكار شده بود، همان چيزى كه پيامبر اسلام آن را در سايه تعليمات عالى اسلامى محو كرد و اين تعصّبات سرچشمه درگيرى و خونريزى شد، لذا امام(عليه السلام) به آنها مى فرمايد: «شما دم از اسلام و ايمان مى زنيد; ولى تنها از اسلام نامى برخود نهاده ايد و از ايمان به تشريفاتى بسنده كرده ايد. آرى! شما شهادتين را بر زبان جارى مى كنيد و نماز و روزه اى در ظاهر انجام مى دهيد; ولى از اصول تعليمات اسلام بى خبريد».

سپس امام به شرح اين جمله سربسته پرداخته، مى فرمايد: «شما مى گوييد: «النّارَ وَ لاَ الْعارَ» (آتش دوزخ آرى! اما ننگ و عار نه!) گويا مى خواهيد با اين شعارتان اسلام را واژگون كنيد و حرمت آن را بشكنيد و پيمان الهى را كه خداوند آن را حرمى براى شما در زمين قرار داده و وسيله امنيّت خلقش شمرده، نقض كنيد»; (تَقُولُونَ: النَّارَ وَ لاَ الْعَارَ! كَأَنَّكُمْ تُرِيدُونَ أَنْ تُكْفِئُوا(6) الاِْسلاَمَ عَلَى وَجْهِهِ انْتِهَاكاً لِحَرِيمِهِ، وَ نَقْضاً لِمِيثَاقِهِ الَّذِي وَضَعَهُ اللّهُ لَكُمْ حَرَماً فِي أَرْضِهِ، وَ أَمْناً بَيْنَ خَلْقِهِ).

جمله شعارگونه «اَلنّارَ وَ لاَ الْعارَ» كه به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه اوّلين بار از زبان «اوس بن حارثه»(7) شنيده شد و مفهومش اين است كه «ما از آتش استقبال مى كنيم ولى ننگ را نمى پذيريم» در واقع از شعارهاى متعصّبين دور از اسلام است; آنها مى گفتند: «حاضريم به دوزخ برويم; اما حاضر نيستيم مثلا فلان قبيله بر ما پيشى گيرد يا خونى از ما بريزد و انتقامش را دو چندان نگيريم». امام مى فرمايد: «مفهوم اين سخن پشت كردن به اسلام و نقض پيمانهاى الهى است».

جمعى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: جمله «اَلنّارَ وَ لاَ الْعارَ» اگر در مورد اهداف مقدّس باشد جمله خوبى است; ولى اگر درباره افتخارات موهوم قبيلگى باشد سخن زشت و نادرستى است.

اين سخن در صورتى صحيح است كه «النار» به معناى آتش دوزخ نباشد، بلكه به معناى وسيعى باشد كه شامل آتش مشكلات دنيوى نيز بشود. مثلا گفته شود: «تن به مشكلات و حتى مرگ مى دهيم اما ننگ سيطره كفّار را بر بلاد اسلامى نمى پذيريم». به يقين اين شعار صحيحى است; اما اگر گفته شود «تن به آتش دوزخ مى سپاريم; اما ننگ برترى جويى فلان قبيله را نمى پذيريم» شعارى بسيار نادرست و همگون با تعصّبات جاهليت است.

بر اين اساس آنچه در شرح نهج البلاغه محقّق تسترى آمده است كه اين تقسيم را سخن مضحكى مى داند، درست به نظر نمى رسد، زيرا گويندگان اين سخن نار را به معناى وسيع تفسير كرده اند، هر چند آنچه در كلام امام(عليه السلام) از زبان متعصّبان آن زمان آمده، منظور همان قسم منفى اين شعار است.

آن گاه امام به عاقبت شوم اين روش اشاره كرده، مى فرمايد: «شما اگر به غير اسلام پناه بريد كافران با شما نبرد خواهند كرد و در آن هنگام نه جبرئيل و ميكائيل به يارى شما مى آيند و نه مهاجرين و انصار و راهى جز پيكار با شمشير نخواهيد داشت تا خداوند ميان شما حكم كند (و شكست و زبونى شما فرا رسد)»; (وَ إِنَّكُمْ إِنْ لَجَأْتُمْ إِلَى غَيْرِهِ(8)حَارَبَكُمْ أَهْلُ الْكُفْرِ، ثُمَّ لاَ جَبْرَائِيلُ وَلاَ مِيكائِيلُ وَ لاَ مُهَاجِرُونَ وَ لاَ أَنْصَارٌ(9)يَنْصُرُونَكُمْ إِلاَّ الْمُقَارَعَةَ(10) بِالسَّيْفِ(11) حَتَّى يَحْكُمَ اللّهُ بَيْنَكُمْ).

اشاره به اينكه آن روز كه متمسّك به اسلام بوديد، خداوند فرشتگان آسمان را به يارى شما فرستاد و امدادهاى غيبى شامل حال مهاجران و انصار شد; دشمنان را عقب رانديد و پيروزى و امنيت و عزّت را براى خود فراهم ساختيد; ولى اگر به اسلام پشت كنيد همه اينها از شما گرفته خواهد شد; شما مى مانيد و دشمنان خون آشام و به يقين بدون يارى خداوند راه به جايى نخواهيد برد، بنابراين به اسلام راستين بازگرديد، باد كِبر و غرور از سر به در كنيد و تعصّبهاى جاهليّت را كنار بگذاريد و آتش اختلاف را فرو بنشانيد تا دست لطف الهى بر سر شما باشد.

آن گاه امام(عليه السلام) به آنها هشدار مى دهد كه درسرگذشت دردناك متمرّدان پيشين بينديشيد و حال خود را با آنها قياس كنيد، مى فرمايد: «(در قرآن مجيد) نمونه هايى از كيفرهاى الهى و عذابهاى كوبنده او و روزهايى كه مجازات وى دامن گنهكاران را گرفت و وقايعى كه در اين زمينه اتفاق افتاد در دسترس شماست»; (وَ إِنَّ عِنْدَكُمُ الاَْمْثَالَ مِنْ بَأْسِ اللّهِ وَ قَوَارِعِهِ، وَ أَيَّامِهِ وَ وَقَائِعِهِ).

تعبيرات چهارگانه «بأس» و «قوارع» و «ايام» و «وقايع» همه، اشاره به مجازاتهاى سخت و سنگين امتهاى تبه كار پيشين است; ولى هر يك از اين تعبيرات مفهوم خاص خود را دارد; «بأس» به معناى جنگ و پيكار و عذاب است و «قوارع» اشاره به كيفرهاى كوبنده است; مانند طوفان نوح و زلزله ويرانگر قوم لوط و صاعقه عاد و ثمود. «ايّام» اشاره به مجموعه روزهايى است كه اين حوادث در آن اتفاق افتاد و «وقايع» مجموعه اين حوادث اعم از مقدمات و ذى المقدمه و آثار و نتايج آن است.

«ايّام الله» در اينجا اشاره به روزهاى سخت و وحشتناك امتهاى پيشين است. در قرآن مجيد درباره قوم عاد آمده است: «(إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً فِى يَوْمِ نَحْس مُّسْتَمِرّ); مانند باد وحشتناك و سردى را در يك روز شوم طولانى بر آنان فرستاديم».(12) و به دنبال آن مى فرمايد: «(تَنزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْل مُّنْقَعِر); كه مردم را همچون تنه هاى نخل ريشه كن شده از جايشان بر مى كند».(13) و آيات فراوان ديگرى كه درباره قوم فرعون و قوم نوح و مانند آنها آمده است.

سپس امام به دنبال آن مى افزايد: «بنابراين تهديدهاى الهى را به جهت جهل نسبت به آن و سبك شمردن خشم پروردگار و ايمنى از كيفر او دور نشمريد»; (فَلاَ تَسْتَبْطِئُوا(14)وَعِيدَهُ جَهْلاً بِأَخْذِهِ، وَ تَهَاوُناً بِبَطْشِهِ(15)، وَ يَأْساً مِنْ بَأْسِهِ).

اشاره به اينكه اگر چند روز يا چند ماهى مجازات عاصيان و گردنكشان به تأخير افتد آن را دليل بر عدم نگيريد، زيرا تاريخ نشان داده اين امر «گرچه دير آيد بيايد» و اصولا اين گونه فاصله هاى زمانى در مقياس عمر جهان فاصله اى محسوب نمى شود.

آن گاه امام به ذكر دليل براى اين موضوع (همگونى سرنوشتها) پرداخته و انگشت بر يكى از مهم ترين خطاهاى آنان گذارده، مى فرمايد: «خداوند سبحان مردم قرون پيشين را از رحمت خود دور نساخت جز به اين سبب كه امر به معروف و نهى از منكر را ترك كردند، لذا افراد سفيه و نادان را به سبب گناه و دانايان را به علت ترك نهى از منكر از رحمت خود دور ساخت»; (فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَلْعَنِ الْقَرْنَ الْمَاضِيَ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ إِلاَّ لِتَرْكِهِمُ الاَْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ. فَلَعَنَ اللّهُ السُّفَهَاءَ لِرُكُوبِ الْمَعَاصِي، وَ الْحُلَمَاءَ(16) لِتَرْكِ التَّنَاهِي).

اين سخن اشاره به آيات شريفه قرآن مجيد است، آنجا كه مى فرمايد: «(لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِى إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ * كَانُوا لاَ يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُّنكَر فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ); كافران بنى اسرائيل از زبان داود و عيسى بن مريم لعن و نفرين شدند. اين به جهت آن بود كه گناه كردند و تجاوز نمى نمودند; آنها از اعمال زشتى كه انجام مى دادند يكديگر را نهى نمى كردند، چه بدكارى انجام مى دادند».(17)

البتّه در بخش آينده خطبه، به عوامل ديگر سقوط آنها اشاره شده; ولى تعبير امام نشان مى دهد كه مهم ترين خطاى آنها ترك امر به معروف و نهى از منكر بود، زيرا اجراى همه احكام الهى وابسته به زنده نگه داشتن اين دو وظيفه الهى است و هر گاه اين دو فريضه برپا داشته شود همه فرايض برپا خواهد بود و اگر رها شود فرايض ديگر نيز دستخوش فنا و نابودى خواهد شد، لذا در حديث امام باقر(عليه السلام)مى خوانيم: «إنَّ الاَْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْىَ عَنِ الْمُنْكَرِ... فَريضَةٌ عَظيمَةٌ بِها تُقامُ الْفَرائِضُ».(18)

درباره اهميّت فوق العاده امر به معروف و نهى از منكر در اسلام، ذيل خطبه هاى ديگرى كه با صراحت از اين موضوع سخن مى گويد به خواست خدا بحث خواهيم كرد.

سپس امام(عليه السلام) سخنش را در اين فراز از خطبه با اين جمله پايان مى دهد، مى فرمايد: «به هوش باشيد شما رشته اسلام را قطع كرديد، حدود آن را تعطيل نموديد و احكامش را به نابودى كشانديد»; (أَلاَ وَ قَدْ قَطَعْتُمْ قَيْدَ الاِْسْلاَمِ، وَ عَطَّلْتُمْ حُدُودَهُ، وَ أَمَتُّمْ أَحْكامَهُ).

اشاره به اينكه كه تنها نام اسلام يا تشريفات ظاهريش سبب نجات كسى نيست، بلكه بايد احكامش اجرا شود، حدودش برقرار گردد و پيوند با اسلام در همه زمينه ها محكم باشد و شما چنين نيستيد. نام اسلام را يدك مى كشيد و از افكار و رفتار جاهلى پيروى مى كنيد و باز هم انتظار داريد سربلند و عزيز و مقتدر باشيد.

#####

1. «نفضتم» از ريشه «نفض» بر وزن «نبض» به معناى تكان دادن چيزى است براى فروريختن اشيايى كه در آن است و تعبير بالا به معناى رها ساختن رشته طاعت الهى است.

2. «ثلمتم» از ريشه «ثلم» بر وزن «عزم» به معناى شكستن و سوراخ كردن و شكاف دادن است.

3. «كنف» به معناى حمايت و حفاظت و سايه و پناه است.

4. آل عمران، آيه 103.

5. نمونه هاى عينى اين فرمان قرآنى و تعليمات امام(عليه السلام) را در اين خطبه با چشم خود در ايّام مشاهده كرديم. دشمنان اسلام و استعمارگران غرب نقشه هاى خطرناكى براى كشورهاى اسلامى لبنان كشيده بودند كه آن را به وسيله عمّال نفوذى خود تحت سيطره قرار دهند; هم فكر اسرائيل را از اين ناحيه آسوده كنند و هم سكويى باشد براى دست انداختن به ساير كشورهاى اسلامى; ولى ملّت لبنان در يك روز تاريخى (روز 26 محرم الحرام 1426) دست اتحاد به هم دادند و گردهمايى عظيم ميليونى به راه انداختند و با يك زبان، بيزارى خود را از دشمنان ابراز داشتند و نقشه هاى آنها را نقش بر آب كردند : (وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللهُ وَاللهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ).

6. «تكفئوا» از ريشه «اكفاء» به معناى واژگون كردن است.

7. او مردى بود كه در عصر جاهليّت مى زيست; ولى مطابق نقل نوه او «حميد بن منهب» جدّش اوس بن حارثه با هفتاد نفر از قبيله «طىّ» خدمت پيامبر رسيد و با آن حضرت بيعت كرد. (اسد الغابة، ج 1، ص 141)

8. مرجع ضمير در «غيره» اسلام است كه قبلا ذكر شده، هر چند بعضى احتمال دادند كه منظور خداست.

9. واژه «لا» در چهار مورد كه در اين جمله آمده است، اگر «لا» نافيه جنس باشد بايد جبرائيل و ميكائيل و مهاجرون و انصار به صورت منصوب خوانده شود، آن گونه كه در بعضى از نسخ نيز وارد شده است و اگر آن را «لا»ى نفى بدانيم (لاى مشبهه به ليس) بايد هر چهار كلمه به صورت مرفوع خوانده شود، آن گونه كه در نسخه موجود است.

10. «المقارعة» به معناى زد و خورد و نبرد و كشمكش است.

11. جمله «إلاّ المُقارَعَةَ بِالسَّيْفِ» احتمال دارد از قبيل استثناى منقطع باشد، اشاره به اينكه شما هيچ يار و ياورى نخواهيد داشت، جز زد و خورد با شمشير كه آن نيز نمى تواند با اين پراكندگى كه داريد سبب پيروزى شما شود، بنابراين محكوم به شكست خواهيد شد. اين احتمال نيز از سوى جمعى از شارحان داده شده كه جمله مزبور استثناى متّصل است; يعنى يار و ياور شما تنها شمشيرهاى شماست كه احتمال پيروزى و شكست، هر دو را دارد; ولى پيداست كه اين احتمال با سياق عبارت امام سازگار نيست.

12. قمر، آيه 19.

13. قمر، آيه 20 .

14. «تستبطئوا» از ريشه «استبطاء» به معناى كُند شمردن و انتظار كشيدن است. از «بُطئ» بر وزن «قفل» به معناى كُندى گرفته شده است.

15. «بطش» در اصل به معناى گرفتن چيزى با قدرت است و چون به هنگام مجازات مجرم، نخست او را با قدرت مى گيرند، اين واژه به معناى مجازات نيز آمده است.

16. «الحلماء» جمع «حليم» به معناى عاقل است و از ريشه «حُلُم» بر وزن «شتر» به معناى عقل گرفته شده است.

17. مائده، آيه 78-79.

18. الكافى، جلد 5، صفحه 56 .

#####

#####

###

▲بخش بيستم

أَلاَ وَ قَدْ أَمَرَنِي اللّهُ بِقِتَالِ أَهْلِ الْبَغْيِ وَ النَّكْثِ وَالْفَسَادِ فِي الاَْرْضِ، فَأَمَّا النَّاكِثُونَ فَقَدْ قَاتَلْتُ، وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَقَدْ جَاهَدْتُ، وَ أَمَّا الْمَارِقَةُ فَقَدْ دَوَّخْتُ، وَ أَمَّا شَيْطَانُ الرَّدْهَةِ فَقَدْ كُفِيتُهُ بِصَعْقَة سُمِعَتْ لَهَا وَجْبَةُ قَلْبِهِ وَ رَجَّةُ صَدْرِهِ، وَ بَقِيَتْ بَقِيَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْبَغْيِ. وَ لَئِنْ أَذِنَ اللّهُ فِي الْكَرَّةِ عَلَيْهِمْ لاَُدِيلَنَّ مِنْهُمْ إِلاَّ مَا يَتَشَذَّرُ فِي أَطْرَافِ الْبِلاَدِ تَشَذُّراً.

### ترجمه

آگاه باشيد! خداوند مرا به نبرد با ستمگران، پيمان شكنان و مفسدان در ارض امر فرموده است، با ناكثين و پيمان شكنان (اشاره به اصحاب جمل) نبرد كردم (و آنها را در هم شكستم) و با قاسطين (ستمگران شام و اصحاب معاويه) جهاد نمودم (و ضعف و زبونى آنها را نشان دادم) و مارقين (خوارج نهروان) را بر خاك مذلت نشاندم; اما شيطان ردهه (ذوالثديه رييس خوارج) با صاعقه اى كه بر او فرود آمد به گونه كه تپش قلب و لرزش سينه اش شنيده شد، شرّ او از من دفع گرديد ولى گروه ديگرى از ستمگران باقى مانده اند كه اگر خداوند به من اجازه حمله ديگرى به آنها دهد (و مرا باقى بگذارد) آنها را از ميان برداشته و دولت حق را به جاى آنها قرار مى دهم، جز افراد قليلى از آنان كه (ممكن است از دست ما بگريزند و) در اطراف بلاد پراكنده مى شوند.

▲شرح و تفسير

▲من مأمور به مبارزه با فاسدان و مفسدانم

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اشاره به نبردهاى معروف خود با گروه هاى ستمگر و پيمان شكن در جنگ هاى جمل و صفين و نهروان مى كند كه چگونه قدرت و توان خود را به آنها نشان داد، گويى مى خواهد با اين سخن، بعضى از قبايل شورشى را كه بر اثر تعصبات واهى به جان هم مى افتادند (و بحث آنها در بخشهاى پيشين آمد) بر سر جاى خود بنشاند و به آنها بفهماند كه اگر به اين حركت نادرست خود ادامه دهند با حمله شديدى مجازات خواهند شد، مى فرمايد: «آگاه باشيد! خداوند مرا به نبرد با ستمگران، پيمان شكنان و مفسدان در ارض امر فرموده، اما با ناكثين و پيمان شكنان (اشاره به اصحاب جمل) نبرد كردم (و آنها را در هم شكستم) و با قاسطين (ستمگران شام و اصحاب معاويه) جهاد نمودم (و ضعف و زبونى آنها را نشان دادم) و مارقين (خوارج نهروان) را بر خاك مذلت نشاندم»; (أَلاَ وَ قَدْ أَمَرَنِي اللّهُ بِقِتَالِ أَهْلِ الْبَغْيِ وَ النَّكْثِ(1)وَالْفَسَادِ فِي الاَْرْضِ، فَأَمَّا النَّاكِثُونَ فَقَدْ قَاتَلْتُ، وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ(2) فَقَدْ جَاهَدْتُ، وَ أَمَّا الْمَارِقَةُ(3) فَقَدْ دَوَّخْتُ(4)).

اشاره به اينكه اولا آنچه را من در پيكار با اين سه گروه انجام دادم به فرمان خدا بود. اين سخن ناظر به روايتى است كه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه به اميرمؤمنان على(عليه السلام) فرمود: «وَ إنَّكَ سَتُقاتِلُ بَعْدى النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ وَ الْمارِقينَ».(5)

همين سخن به تعبير ديگرى در اسدالغابة آمده است، كه امام(عليه السلام) فرمود: «عَهْدٌ إلى رَسُولِ اللهِ أنْ أقاتِلَ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ وَ الْمارِقينَ».(6)

ثانياً اشاره به اين است كه هر سه گروه را درهم شكستم; اما اصحاب جمل تار و مار شدند و خوارج نهروان متلاشى گشتند و اصحاب معاويه نيز در نبرد مغلوب شدند، اما با حيله اى كه عمروعاص پيشنهاد كرد خود را از شكست كامل نجات دادند.

در ادامه اين سخن، انگشت روى رييس خوارج كه نامش حرقوص بن زهير و كنيه اش ذوالثدية بود، گذارده كه به طرز فجيعى در ميدان جنگ نهروان جان داد، مى فرمايد: «اما شيطان ردهه (اشاره به ذوالثديه رييس خوارج است كه جسم بى جان او بعد از جنگ نهروان در گودال آبى افتاده بود) با صاعقه اى كه بر او فرود آمد به گونه كه تپش قلب و لرزش سينه اش شنيده شد، شرّ او از من دفع گرديد»; (وَ أَمَّا شَيْطَانُ الرَّدْهَةِ(7) فَقَدْ كُفِيتُهُ بِصَعْقَة(8) سُمِعَتْ لَهَا وَجْبَةُ(9) قَلْبِهِ وَ رَجَّةُ(10) صَدْرِهِ).

در ميان شارحان نهج البلاغه درباره اين صاعقه، گفت و گوست; بعضى معتقدند كه واقعاً صاعقه اى آسمانى رييس خوارج ذوالثديه را نابود ساخت و جسم بى جانش در گودال آبى افتاد («ردهة» به معناى گودال آب است) ولى جمعى ديگر عقيده دارند كه اين صاعقه كنايه از آن فرياد شجاعانه اى است كه امام(عليه السلام) در آغاز جنگ از سينه بركشيد، اين فرياد گروهى را به لرزه در آورد و از جمله ذوالثديه چنان ترسيد كه قلبش از كار افتاد به

روى زمين غلتيد و در گودال آبى سرازير شد. آن گاه بعضى از بازماندگان مخالفين را با اين جمله مورد تهديد قرار مى دهد و مى فرمايد: «و گروه ديگرى از ستمگران باقى مانده اند كه اگر خداوند به من اجازه حمله ديگرى به آنها دهد (و مرا باقى بگذارد) آنها را از ميان برداشته و دولت حق را به جاى آنها قرار مى دهم، جز افراد قليلى از آنان كه (ممكن است از دست ما بگريزند و) در اطراف بلاد پراكنده شوند»; (وَ بَقِيَتْ بَقِيَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْبَغْيِ. وَ لَئِنْ أَذِنَ اللّهُ فِي الْكَرَّةِ عَلَيْهِمْ لاَُدِيلَنَّ(11) مِنْهُمْ إِلاَّ مَا يَتَشَذَّرُ فِي أَطْرَافِ الْبِلاَدِ تَشَذُّراً(12)).

تعبير به «أَهْلِ الْبَغْيِ» اشاره به ستمگران شام و اصحاب معاويه است كه اگر داستان حكمين در ميدان صفين پيش نيامده بود تار و مار مى شدند. امام(عليه السلام)مى فرمايد: «اگر توفيقى نصيب من شود قدرت آنها را در هم مى شكنم و حكومت حق و عدالت را در سراسر كشور اسلامى برپا مى دارم».

ذكر اين معنا به صورت جمله شرطيه، شايد اشاره به اين است كه امام(عليه السلام)مى دانسته است توفيق حمله ديگر به آنان نخواهد يافت و پيش از آن كه دست به چنين كارى زند شهيد خواهد شد; ولى به هر حال آمادگى خود را براى مبارزه با ستمگران تا آخرين نفس اعلام مى دارد و در ضمن برنامه آينده را به ياران خود تعليم مى دهد.

#####

1. «نكث» به معناى پيمان شكنى است و اهل نكث اشاره به طلحه و زبير و مانند آنهاست كه با امام(عليه السلام)بيعت كردند. سپس بيعت خود را شكستند و جنگ جمل را به راه انداختند و سرانجام كشته شدند و به آنها ناكثون گفته مى شود.

2. «قاسطون» از ريشه «قسط» است كه گاه به معناى ظلم و گاه به معناى عدالت مى آيد، زيرا اصل معناى آن همان سهم و نصيب است كه اگر پرداخته شود عدالت و اگر باز گرفته شود ظلم است. در اينجا اشاره به اصحاب معاويه است كه انواع ستمها را بر مردم روا مى داشتند.

3. «مارقة» از ريشه «مروق» بر وزن «غروب» خروج از چيزى است مخصوصاً هنگامى كه تير از كمان خارج شود و فراتر از هدف برود از آن تعبير به مروق مى كنند و خوارج نهروان را از اين جهت «مارقة» يا «مارقين» گفته اند كه آنها افرادى بسيار افراطى و خشك و متعصب بودند و به همين دليل همه را جز خودشان كافر مى دانستند (مانند وهابيها).

4. «دوّخت» از ريشه «دوخ» بر وزن «فوق» به معناى ذليل كردن و به تسليم كشاندن است.

5. شرح ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 130 .

6. اسد الغابة، جلد 4، صفحه 33 .

7. «ردهة» گودالى است كه آب باران در آن جمع مى شود. به اتاقها يا حياط وسيع و سالن نيز اطلاق مى شود.

8. «صعقة» در اصل از صاعقه گرفته شده كه سبب هلاكت مى شود. سپس به معناى هلاكت يا وحشتى كه قلب را به لرزه در مى آورد استعمال شده است.

9. «وجبة» به معناى سقوط و خفقان و از كار افتادن و ساكت شدن است. واژه «وجبة» گاه به يك وعده غذا اطلاق مى شود. شايد به اين دليل كه خوردن غذا باعث سكون و سكوت آدمى مى گردد.

10. «رجّة» از ريشه «رجّ» بر وزن «حج» به معناى به لرزه درآوردن است.

11. «اديلن» از ريشه «دولة» كه گاه به معناى جابجايى و گاه به معناى ضعف و سُستى است گرفته شده و در اينجا به همان معناى اوّل است; يعنى قدرت را از آنان مى گيرم.

12. «يتشذر» از «تشذر» يعنى پراكنده شدن.

▲نكته

▲ذوالثدية كيست؟

نام اصلى وى حرقوص بن زهير سعدى تميمى است كه به ذوالخويصره، ذوالثديه و مُخدج معروف است. وجه نامگذارى وى به ذوالخويصرة روشن نيست; ولى به اعتبار آنكه گوشت زائدى همانند پستان بر بازو داشت، به ذوالثديه معروف شد و به جهت نقص در دست، به مُخدج اليد نيز شناخته شده است.

در تفاسير در ذيل آيه 58 سوره توبه آمده است: «(وَمِنْهُمْ مَّنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَّمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ); در ميان آنها كسانى هستند كه در (تقسيم) غنايم به تو خرده مى گيرند، اگر از آن (غنايم، سهمى) به آنها داده شود، راضى مى شوند; و اگر داده نشود، خشم مى گيرند». و در منابع تاريخى در نقل ماجراى غزوه چنين آمده است كه پس از پايان جنگ حنين، به هنگام تقسيم غنايم، در محلى به نام «جعرانه» ابوسفيان و برخى از تازه مسلمانان قريش، غنايم بيشترى را از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) طلب كردند; آن حضرت نيز با اذن الهى و براى تأليف قلوب، اموال فراوانى را به آنان بخشيد. در گير و دار اين تقسيم ذوالثديه نزد پيامبر آمد و معترضانه گفت: «اى رسول خدا! عدالت پيشه كن». پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «واى بر تو! اگر من به عدالت رفتار نكنم، چه كسى به عدالت رفتار خواهد كرد؟». در اين هنگام يكى از حاضران (عمر بن خطاب) از پيامبر اجازه خواست كه گردن او را بزند; ولى پيامبر وى را از اين كار بازداشت و فرمود: «دَعْهُ، فَسَيَخْرُجُ مِنْ ضِئْضِئِ هذا قَوْمٌ يَمْرُقُونَ مِنَ الدّينِ كَما يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرِّمْيَةِ،... تُحْتَقَرُ صَلاَتُكُمْ فى جَنْبِ صَلاَتِهِمْ، وَ صَوْمُكُمْ عِنْدَ صَوْمِهِمْ، يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجاوِزُ تَراقيهِمْ، آيَتُهُمْ رَجُلٌ أسْوَدٌ مُخْدَجُ الْيَدِ، إحدى يَدَيْهِ كَأنَّها ثُدْىُ امْرَأَة أوْ بَضْعَةٌ تَدَرْدَر; رهايش كنيد! او پيروانى خواهد يافت كه از دين به در خواهند شد; همان گونه كه تير از كمان به در مى شود. شما نماز و روزه خويش را در برابر نماز و روزه آنان ناچيز خواهيد شمرد. آنان قرآن مى خوانند; ولى از شانه و گلوگاهشان فراتر نخواهد رفت. نشانه آنان وجود مردى سياه چرده، با دست ناقص است كه بر يكى از دستانش (پاره گوشتى) چون پستان زنان دارد و در ميان آنان است».(1)

مطابق اين پيش بينى، گروهى در امت اسلامى پديد مى آمدند كه قرآن مى خواندند و اهل تهجّد و عبادت بودند; ولى در واقع از دين خارج و از حقيقت آن اطلاعى نداشتند.

اين حقيقت به اندازه اى ميان مسلمانان معروف بود كه حتّى عايشه كه به على(عليه السلام)كينه داشت، پس از ماجراى نهروان و كشته شدن ذوالثديه گفت: من از پيامبر شنيدم كه درباره اين گروه فرمود: آنان بدترين مردمند كه به دست بهترين افراد كشته مى شوند.(2)

اين پيش بينى رسول خدا(صلى الله عليه وآله) محقّق شد و پس از ماجراى جنگ صفين و ماجراى حكميّت، خوارج در منزل عبدالله بن وهب راسبى اجتماع كردند، ذوالثديه در آن جمع خطبه اى آتشين خواند و دوستان و پيروان خود را به قيام بر ضدّ مسلمانان ـ كه به زعم او گمراه شده بودند ـ فراخواند. رهبرى آن گروه را عبدالله بن وهب راسبى به عهده داشت (هر چند رهبرى فكرى و عقيدتى آنها به عهده ذوالثديه بود).(3)

آن گروه گمراه جنگ نهروانى را به راه انداختند و اميرمؤمنان(عليه السلام) قبل از پيكار با آنها فرمود: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: قومى از دين خارج مى شوند و با مسلمانان جنگ مى كنند و علامت آنان مردى است كه نقصى در دست اوست (مُخدج اليد).(4)

در اثناى جنگ و همچنين پس از پايان آن مردم به دنبال ذوالثديه و يا همان مُخدج بودند; ولى هر چه گشتند، او را پيدا نكردند. كم كم برخى از بهانه جويان زبان به طعن گشودند و گفتند: «پسر ابوطالب، ما را فريب داد تا با برادران خويش بجنگيم».(5)

يافتن او كار دشوارى شد و همه در جستجوى آن بودند، ولى على(عليه السلام) پيوسته مى فرمود: «ما كَذِبتُ وَ لاَ كُذِبْتُ; نه دروغ گفته ام و نه بر من دروغ گفته شد».

حضرت دستور داد با نى تك تك جنازه ها را علامت گذارى كردند، تا آنكه داخل لجنزارى جنازه اى را ديدند كه فقط پاهايش پيدا بود. جنازه را خارج ساختند و بى درنگ دستهاى او را بررسى كردند و ديدند او همان مردى است كه اميرمؤمنان به نقل از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) ويژگيهاى او را پيش بينى كرده بود. على(عليه السلام) تكبير گفت و مردم نيز تكبير گفتند و آن حضرت سجده شكر به جاى آورد.(6)

#####

1. اين ماجرا و پيش بينى رسول خدا (با اختلاف در تعبيرات) درباره آنان در منابع معتبر اهل سنّت آمده است، از جمله: صحيح بخارى، جلد 7، صفحه 111 و جلد 8، صفحه 52; صحيح مسلم، جلد 3، صفحه 112; مسند احمد، جلد 3، صفحه 56 و 65 ; مصنف ابن ابى شيبه، جلد 8، صفحه 741; شرح ابن ابى الحديد،جلد 2، صفحه 266; تاريخ طبرى، جلد 2، صفحه 360; اسد الغابة، جلد 2، صفحه 139 و كنزالعمال، جلد 11، صفحه 307 به بعد.

2. شرح ابن ابى الحديد جلد 2، صفحه 267 و 268 و البداية و النهاية، جلد 7، صفحه 337.

3. رجوع كنيد به : تاريخ طبرى، جلد 4، صفحه 54-55.

4. مصنف ابن ابى شيبه، جلد 10، صفحه 740 .

5. مصنف ابن ابى شيبه، جلد 10، صفحه 737 .

6. شرح ابن ابى الحديد،جلد 2، صفحه 275-277.

#####

▲بخش بيست و يكم

أَنَا وَضَعْتُ فِي الصِّغَرِ بِكَلاَكِلِ الْعَرَبِ، وَ كَسَرْتُ نَوَاجِمَ قُرُونِ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ. وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِي مِنْ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ بِالْقَرَابَةِ الْقَرِيبَةِ، وَ الْمَنْزِلَةِ الْخَصيصَةِ. وَضَعَنِي فِي حِجْرِهِ وَ أَنَا وَلَدٌ يَضُمُّنِي إِلَى صَدْرِهِ، وَ يَكْنُفُنِي فِي فِرَاشِهِ، وَ يُمِسُّنِي جَسَدَهُ، وَ يُشِمُّنِي عَرْفَهُ. وَ كَانَ يَمْضَغُ الشَّيْءَ ثُمَّ يُلْقِمُنِيهِ، وَ مَا وَجَدَ لِي كَذْبَةً فِي قَوْل، وَ لاَ خَطْلَةً فِي فِعْل. وَ لَقَدْ قَرَنَ اللّهُ بِهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ مِنْ لَدُنْ أَنْ كَانَ فَطِيماً أَعْظَمَ مَلَك مِنْ مَلاَئِكَتِهِ يَسْلُكُ بِهِ طَرِيقَ الْمَكَارِمِ، وَ مَحَاسِنَ أَخْلاَقِ الْعَالَمِ، لَيْلَهُ وَ نَهَارَهُ. وَ لَقَدْ كُنْتُ أَتَّبِعُهُ اتِّبَاعَ الْفَصِيلِ أَثَرَ أُمِّهِ، يَرْفَعُ لِي فِي كُلِّ يَوْم مِنْ أَخْلاَقِهِ عَلَماً، وَ يَأْمُرُنِي بِالاِْقْتِدَاءِ بِهِ. وَ لَقَدْ كَانَ يُجَاوِرُ فِي كُلِّ سَنَة بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ، وَ لاَ يَرَاهُ غَيْرِي. وَ لَمْ يَجْمَعْ بَيْتٌ وَاحِدٌ يَوْمَئِذ فِي الاِْسْلاَمِ غَيْرَ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ وَ خَدِيجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا. أَرَى نُورَ الْوَحْيِ وَ الرِّسَالَةِ، وَ أَشُمُّ رِيحَ النُّبُوَّةِ.

وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّيْطَانِ حِينَ نَزَلَ الْوَحْيُ عَلَيْهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ مَا هذِهِ الرَّنَّةُ؟ فَقَالَ: «هذَا الشَّيْطَانُ قَدْ أَيِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ. إِنَّكَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ، وَ تَرَى مَا أَرَى، إِلاَّ أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ، وَ لكِنَّكَ لَوَزِيرٌ وَ إِنَّكَ لَعَلَى خَيْر».

### ترجمه

من در دوران جوانى بزرگان و شجاعان عرب را به خاك افكندم و شاخهاى بلند قبيله ربيعه و مضر را درهم شكستم (و سران گردنكش آنها را به خاك نشاندم) و شما به خوبى موقعيّت مرا از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) از نظر خويشاوندى نزديك و منزلت و مقام ويژه مى دانيد.

او مرا در دامان خويش در حالى كه كودك (خردسالى) بودم مى نشاند و (همانند فرزندش) مرا به سينه خود مى فشرد و در بستر خويش در كنار خود مى خوابانيد، به گونه اى كه بدن خود را (همچون يك پدر مهربان) به بدن من مى چسبانيد و بوى خوش خود را به مشام من مى رساند و (چون بسيار كوچك بودم و توان جويدن غذاى سخت را نداشتم) غذا را مى جويد و در دهان من مى گذاشت.

او هرگز دروغى در گفتار من نيافت و در كردارم خطا و اشتباهى نديد.

از همان زمان كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) از شير بازگرفته شد، خداوند بزرگ ترين فرشته از فرشتگان خود را مأمور ساخت تا در طول شب و روز وى را به راههاى فضيلت و محاسن اخلاق جهانيان وادارد و من هم مانند كودكى كه به دنبال مادرش حركت مى كند از او پيروى مى كردم. هر روز نكته تازه اى از اخلاق برجسته خود براى من آشكار مى ساخت و مرا فرمان مى داد كه به او اقتدا كنم.

او در هر سال مدتى را در مجاورت غار حرا به سر مى برد (و به عبادت خدا مى پرداخت) من او را مى ديدم و كسى ديگر او را نمى ديد (و از برنامه عبادت او خبر نداشت و هنگامى كه آن حضرت به نبوت مبعوث شد) در آن روز خانه اى كه اسلام در آن راه يافته باشد، جز خانه پيامبر نبود تنها او و خديجه در آن بودند و من نفر سوم بودم. من نور وحى و رسالت را مى ديدم و بوى نبوّت را استشمام مى كردم. من صداى ناله شيطان را در آغاز نزول وحى بر آن حضرت شنيدم و گفتم اى رسول خدا اين ناله (از كيست و براى) چيست؟ فرمود: اين ناله شيطان است، زيرا از اينكه پيرويش كنند مأيوس شده است.

(سپس پيامبر(صلى الله عليه وآله)به من فرمود:) تو آنچه را من مى شنوم مى شنوى و آنچه من مى بينم مى بينى (و چشم و گوش تو حقايق عالم غيب را درك مى كند) جز اينكه تو پيامبر نيستى; ولى وزير منى و در مسير خير و سعادت قرار دارى!

###

▲شرح و تفسير

▲پرورش در آغوش پيامبر

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه براى تقويت روحيه ياران خود و در مقابل دشمنان و غوغاسالاران و فتنه جويان قبايل، به دو نكته مهم اشاره مى فرمايد. نخست به موقف خود در جنگهاى اسلامى در برابر شجاعان عرب و ضربات سنگينى كه به آنها وارد ساخت، اشاره مى كند تا دشمنان و غوغاگران بر سر جاى خود بنشينند و ديگر رابطه نزديك خود را با پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) كه امتياز منحصر به فردى براى آن حضرت بود بيان مى كند تا همه مؤمنان راستين، با علاقه و اخلاص بيشتر به فرمانش گردن نهند، بنابراين هرگز نبايد تصوّر كرد كه امام در اين بخش از خطبه به خودستايى پرداخته است; چيزى كه با بخش هاى پيشين خطبه در تضاد است، بلكه امام هدف مهمى را دنبال مى كند كه فراتر از اين گونه پندارهاست.

در قسمت اوّل مى فرمايد: «من در دوران جوانى بزرگان و شجاعان عرب را به خاك افكندم و شاخهاى بلند قبيله ربيعه و مضر را درهم شكستم (و سران گردنكش آنها را به خاك نشاندم)»; (أَنَا وَضَعْتُ فِي الصِّغَرِ بِكَلاَكِلِ الْعَرَبِ، وَ كَسَرْتُ نَوَاجِمَ(1) قُرُونِ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ).

تعبير به «صغر» در جمله بالا نقطه مقابل «كبر»، اشاره به دوران جوانى حضرت است; نه كودكى، و اين تعبير متعارفى است كه افرادى كه سنّ و سالى از آنها گذشته، هنگامى كه مى خواهند به دوران جوانى خود اشاره كند، مى گويد: «هنگامى كه كوچك بودم چنين و چنان كردم».

به هر حال امام(عليه السلام) در اين عبارت كوتاه خاطره پرشكوه پيروزيهايش را در جنگهاى اسلامى در نظرها مجسّم مى كند; ضرباتى را كه در ميدان «بَدْر» بر پيكر «عتبه» و «وليد» و «حنظله» وارد كرد و دفاع جانانه اى را كه در ميدان «اُحُد» از پيامبر اكرم در برابر انبوه دشمنان فرمود و ضربه سهمگينى را كه در جنگ «احزاب» بر بزرگترين شجاع عرب «عمروبن عبدود» وارد ساخت و آوازه اش در همه جزيرة العرب پيچيد و سپس قدرت نماييهاى او در فتح «مكه» و جنگ «حنين» و همچنين غزوات و سراياى ديگر كه اندكى مطالعه درباره آنها نشان مى دهد. امام از نظر روح و جسم تا چه حد قدرتمند بوده است. يادآورى اين امور لرزه بر پيكر دشمنان او مى افكند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه تحليل جالبى در اينجا دارند، مى گويند: پيامبر اسلام سه دوران مختلف را بعد از بعثت، پشت سر گذاشت; نخست دوران سيزه ساله مكه بود كه دست به شمشير نبرد و تنها به مقاومت در برابر دشمنان و تعليم و تربيت دوستان پرداخت. دوران دوم از آغاز هجرت شروع مى شود تا جنگ احزاب كه پيغمبر اكرم و مسلمانان غالباً در برابر دشمن حالت دفاعى داشتند و دوران سوم دوران فتح مكه و جنگ حنين بود كه بيشتر جنبه تهاجمى داشت، هر چند هدف خاموش كردن آتش فتنه بود.

على(عليه السلام) در همه اين دورانها، در كنار پيامبر به فداكارى پرداخت. در دوران اوّل «ليلة المبيت» را پشت سر گذاشت كه در بستر پيامبر خوابيد و جان خود را سپر بلاى او ساخت. در دوران دوم فداكارى هاى امام در جنگ بدر و احد و احزاب در كنار پيامبر فراموش ناشدنى است. در دوران سوم يعنى فتح مكّه و جنگ حنين نيز در صف اوّل در برابر دشمن قرار داشت.(2)

بعضى از نويسندگان از اين هم فراتر رفته و گفته اند: اميرمؤمنان حتى قبل از بعثت نيز مدافع پيامبر اكرم بود و در اينجا اشاره به داستانى كرده اند كه از دوران هشت سالگى آن حضرت رخ مى دهد; امام در آن سن و سال با كودكان مكّه چنين مى گفت: محمّد(صلى الله عليه وآله) در خانه اش سخنى از بردگان نمى گويد و كنيز و غلامان (خديجه) را به عنوان جوانان خطاب مى كند و هرگز در برابر كارهاى خلاف آنها تندى نمى كند و حتى كلمه «افّ» را نيز به آنها نمى گويد.(3)

تعبير به «كَلاَكِلْ» (جمع كلكل به معناى استخوان سينه) اشاره به افراد نيرومند و سركردگان است و «قرون» جمع «قرن» به معناى شاخ كنايه از افراد نيرومند است، زيرا شاخ حيوان از محكمترين اعضاى اوست.

سپس امام(عليه السلام) به بيان نكته دوم از اين بخش; يعنى رابطه بسيار نزديك او با پيامبر(صلى الله عليه وآله) پرداخته و نشان مى دهد كه اين رابطه از آغاز طفوليت تا پايان عمر بوده و امام تربيت يافته دامان پيامبر اكرم است، مى فرمايد: «شما به خوبى موقعيت مرا از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)از نظر خويشاوندى نزديك، و منزلت و مقام ويژه، مى دانيد»; (وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِي مِنْ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ بِالْقَرَابَةِ الْقَرِيبَةِ، وَ الْمَنْزِلَةِ الْخَصيصَةِ).

آن گاه براى توضيح بيشتر مى افزايد: «او مرا در دامان خويش در حالى كه كودك (خردسالى) بودم مى نشاند و (همانند فرزندش) مرا به سينه خود مى فشرد و در بستر خويش در كنار خود مى خوابانيد، به گونه اى كه بدن خود را (همچون يك پدر بسيار مهربان) به بدن من مى چسبانيد و بوى خوش خود را به مشام من مى رساند و (چون بسيار كوچك بودم و توان جويدن غذاى سخت را نداشتم) غذا را مى جويد و در دهان من مى گذاشت»; (وَضَعَنِي فِي حِجْرِهِ وَ أَنَا وَلَدٌ يَضُمُّني إِلَى صَدْرِهِ، وَ يَكْنُفُنِي فِي فِرَاشِهِ، وَ يُمِسُّنِي جَسَدَهُ، وَ يُشِمُّنِي عَرْفَهُ(4). وَ كَانَ يَمْضَغُ الشَّيْءَ ثُمَّ يُلْقِمُنِيهِ).

اين تعبيرات نشان مى دهد كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) هيچ تفاوتى ميان على(عليه السلام) و فرزندان خود نمى گذاشت و از آن موقع كه آن حضرت بسيار كم سن و سال بود او را در دامان و آغوش خود پرورش مى داد و نهايت محبّت را درباره او ابراز مى فرمود.

در ادامه مى افزايد: «رسول خدا هرگز دروغى در گفتار من نيافت و در كردارم خطا و اشتباهى نديد»; (وَ مَا وَجَدَ لِي كَذْبَةً فِي قَوْل، وَ لاَ خَطْلَةً(5) فِي فِعْل).

اشاره به اينكه من مدارج تربيت را در سايه او به طور كامل پيمودم، به گونه اى كه گفتار و رفتارم كاملا صادقانه و در مسير حق بود و كمترين انحرافى نداشتم.

آن گاه امام(عليه السلام) به بيان اين نكته مى پردازد كه من اگر در دوران قبل از بعثت نيز از آن حضرت پيروى مى كردم و اين را افتخار و فرصت مهمى براى خود مى شمردم، به اين دليل بود كه آن حضرت از آغاز عمر تحت هدايت و عنايت پروردگار قرار داشت، مى فرمايد: «از همان زمان كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله)از شير بازگرفته شد، خداوند بزرگ ترين فرشته از فرشتگان خود را مأمور ساخت تا در طول شب و روز وى را به راههاى فضيلت و محاسن اخلاق جهانيان وادارد و من هم مانند كودكى كه به دنبال مادرش حركت مى كند از او پيروى مى كردم. هر روز نكته تازه اى از اخلاق برجسته خود براى من آشكار مى ساخت و مرا فرمان مى داد كه به او اقتدا مى كنم»; (وَ لَقَدْ قَرَنَ اللّهُ بِهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ مِنْ لَدُنْ أَنْ كَانَ فَطِيماً(6) أَعْظَمَ مَلَك مِنْ مَلاَئِكَتِهِ يَسْلُكُ بِهِ طَرِيقَ الْمَكَارِمِ، وَ مَحَاسِنَ أَخْلاَقِ الْعَالَمِ، لَيْلَهُ وَ نَهَارَهُ. وَ لَقَدْ كُنْتُ أَتَّبِعُهُ اتِّبَاعَ الْفَصِيلِ(7)أَثَرَ أُمِّهِ، يَرْفَعُ لِي فِي كُلِّ يَوْم مِنْ أَخْلاَقِهِ عَلَماً، وَ يَأْمُرُنِي بِالاِْقْتِدَاءِ بِهِ).

اشاره به اينكه سرپرستى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نسبت به من، تنها در جهات ظاهرى و معمولى نبود، بلكه هر روز اين معلم بزرگ درس، تازه اى از اخلاق و فضيلت به من آموخت و من نيز پذيرا مى شدم.

تعبير به «علماً» اشاره به پرچمها و نشانه هايى است كه سابقاً در مسير راهها در بيابانها مى گذاردند تا مسافران و رهگذران راه خود را گم نكنند و با اطمينان خاطر و گامهاى استوار به سوى سرمنزل مقصود، پيش روند. اين هدايت كننده راه حق نيز درباره على(عليه السلام)همين موقعيت را داشت.

آن گاه به يكى از فصول مهم زندگى پيامبر(صلى الله عليه وآله) قبل از بعثت; يعنى داستان عبادتهاى او در غار حراء اشاره كرده، چنين مى فرمايد: «او در هر سال مدتى را در مجاورت غار حرا به سر مى برد (و به عبادت خدا مى پرداخت) من او را مى ديدم و كسى ديگر او را نمى ديد (و از برنامه عبادت او خبر نداشت) و هنگامى كه آن حضرت به نبوّت مبعوث شد در آن روز خانه اى كه اسلام در آن راه يافته باشد، جز خانه پيامبر نبود كه او و خديجه در آن بودند و من نفر سوم بودم. من نور وحى و رسالت را مى ديدم و بوى نبوّت را استشمام مى كردم»; (وَ لَقَدْ كَانَ يُجَاوِرُ فِي كُلِّ سَنَة بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ، وَ لاَ يَرَاهُ غَيْرِي. وَ لَمْ يَجْمَعْ بَيْتٌ وَاحِدٌ يَوْمَئِذ فِي الاِْسْلاَمِ غَيْرَ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ وَ خَدِيجَةَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا. أَرَى نُورَ الْوَحْيِ وَ الرِّسَالَةِ، وَ أَشُمُّ رِيحَ النُّبُوَّةِ).

اين عبارت نشان مى دهد كه داستان عبادت پيامبر در غار حراء سالها تكرار مى شد، به طورى كه امام مى فرمايد: «هر سال آن حضرت به حراء مى رفت» و نيز نشان مى دهد كه تنها على(عليه السلام) با او بود. افزون بر اين، در آغاز اسلام مدتها گذشت كه تنها سه نفر پيرو اين آيين پاك بودند: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) خديجه و على(عليه السلام).

در اينكه منظور از ديدن نور وحى و استشمام بوى نبوّت چيست؟ بعضى از شارحان نهج البلاغه آن را بر جنبه هاى معنوى حمل كرده اند، در حالى كه بعضى ديگر مى گويند: مانعى ندارد كه حمل بر جنبه ظاهرى و مادى بشود; يعنى به هنگام وحى واقعاً نورى ساطع مى كشد كه تنها پيامبر اكرم و اميرمؤمنان آن را مى ديدند و بوى خوشى فضا را عطرآگين مى كرد كه تنها به مشام اين دو بزرگوار مى رسيد و هيچ مانعى ندارد كه بعضى از موجودات مادى را افرادى كه احساس قوى ترى دارند درك كنند و ديگران درك نكنند; مثلا گفته مى شود: اشعه ماوراى بنفش يا مادون قرمز كه براى ما انسانها قابل ادراك نيست براى بعضى از پرندگان كه حسن قويترى دارند قابل ادراك است.

درباره برنامه هاى پيامبر در غار حراء و ايمان خديجه و على(عليه السلام) به عنوان اوّلين نفر از زنان و مردان در ذيل همين بخش در بحث نكات، سخن خواهيم گفت.

سپس امام به نكته مهم ديگرى در رابطه او با پيامبر اكرم اشاره كرده، مى فرمايد: «من صداى ناله شيطان را در آغاز نزول وحى بر آن حضرت شنيدم و گفتم اى رسول خدا اين ناله (از كيست و براى) چيست؟ فرمود: اين ناله شيطان است، زيرا از اينكه پيرويش كنند مأيوس شده است»; (وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ(8) الشَّيْطَانِ حِينَ نَزَلَ الْوَحْيُ عَلَيْهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ مَا هذِهِ الرَّنَّةُ؟ فَقَالَ: «هذَا الشَّيْطَانُ قَدْ أَيِسَ مِنْ عِبَادَتِهِ).

آن گاه اضافه مى كند كه پيامبر در ادامه اين سخن فرمود: «تو آنچه را من مى شنوم مى شنوى و آنچه من مى بينم مى بينى (چشم و گوش تو همچون چشم و گوش من حقايق عالم غيب را ادراك مى كند) جز اينكه تو پيامبر نيستى; ولى وزير (من) هستى و در طريق خير قرار دارى»; (إِنَّكَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ، وَ تَرَى مَا أَرَى، إِلاَّ أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ، وَ لكِنَّكَ لَوَزِيرٌ وَ إِنَّكَ لَعَلَى خَيْر»).

ممكن است كسى بگويد: بعد از ظهور اسلام و پيامبر اكرم باز هم گروه كثيرى سر بر فرمان شيطان دارند. اين سخن چگونه با مطلب بالا سازگار است؟ پاسخ اين است كه با ظهور اسلام آن اطاعت مطلق و بى قيد و شرط عصر جاهليّت در همه چيز از شيطان، كه شامل بت پرستى و آلودگى هاى اخلاقى و مظالم شديد اجتماعى مى شد درهم شكست و گروه كثيرى از مؤمنان راستين در هر قرن پيدا شدند كه اگر جمعيّت آنها از پيروان شيطان بيشتر نباشد كيفيت وجودى و مقامات آنها بسيار برتر است.

به تعبير ديگر: شيطان در روز نخست گفته بود: (وَلاَُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلاَّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ).(9) اين معنا با ظهور پيامبر اكرم از ميان رفت، زيرا غير از «مخلصين» كه منظور اولياى خاص خدا هستند، گروهى از مؤمنان قوىّ الايمان و صالح العمل نيز از پيروى شيطان سرباز زدند.

به هر حال اين گفتار، همانند روايات متعدّد ديگر كه بعداً به آن اشاره خواهد شد، نشان مى دهد كه موقعيت على(عليه السلام) نسبت به پيامبر اكرم تا چه اندازه والا بوده است ـ او در همه چيز دوش به دوش پيامبر پيش مى رفت، فقط مقام نبوّت نداشت.

اين همان حقيقتى است كه در حديث «منزلت» كه به طور گسترده در كتب شيعه و اهل سنّت نقل شده، آمده است كه در جنگ تبوك هنگامى كه پيامبر، على(عليه السلام) را به جاى خود در مدينه قرار داد و امام از جهت عدم شركت در جهاد ناراحت بود پيامبر حديث منزلت را بيان فرمود.

اين حديث طبق نقل ابن عباس كه در كتب معتبر اهل سنّت به عنوان يك حديث صحيح شناخته شده است، چنين است: «هنگامى كه رسول خدا براى غزوه تبوك آماده حركت شد و گروهى از مردم با آن حضرت بودند على(عليه السلام) عرض كرد: من هم با شما بيايم، پيامبر فرمود: نه! على(عليه السلام) گريست، رسول خدا فرمود: «أما تَرْضى أنْ تَكُونَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسى إلاّ أنَّهُ لَيْسَ بَعْدى نَبِىّ; آيا تو راضى نيستى كه نسبت به من همچون هارون (برادر موسى) نسبت به موسى باشى جز اينكه بعد از من پيامبرى نيست (اشاره به اينكه تمام مزاياى من جز مقام نبوت را دارا هستى)». سپس افزود: «إنّهُ لا يَنْبَغى أنْ أذْهَبَ إلاّ وَ أنْتَ خَليفَتي; سزاوار نيست من بروم جز اينكه تو جانشين من باشى».

اين حديث را حاكم در مستدرك ذكر كرده و گفته است: سند حديث صحيح است و نيز ذهبى در تلخيص المستدرك آن را آورده و تصريح به صحّت آن كرده است. در كتب بسيار ديگرى; مانند مسند احمد، ذخائرالعقبى، مناقب خوارزمى، الاصابة ابن حجر عسقلانى و كتب بسيار ديگرى كه نقل تمام اسناد آن بسيار به طول مى انجامد، آمده است.(10)

#####

1. «نواجم» جمع «ناجمة» از «نجم» بر وزن «حجم» به معناى طلوع و ظهور است و به شاخهاى بلند كه ظهور و بروز زيادى دارد نواجم قرون گفته مى شود، و از قبيل اضافه صفت به موصوف است.

2. فى ظلال نهج البلاغه (شرح محمد جواد مغنيه بر نهج البلاغه)، جلد 3، صفحه 151-155.

3. در فى ظلال نهج البلاغه (شرح محمد جواد مغنيه بر نهج البلاغه)، جلد 3، صفحه 151-155، اين جمله از عبدالرحمن شرقاوى نقل شده است.

4. «عرف» به معناى بوى خوش است.

5. «خطلة» از ريشه «خطل» بر وزن «خطر» به معناى انحراف از مسير صواب است.

6. «فطيم» از «فطام» به معناى از شير بازگرفتن است و فطيم به كسى گفته مى شود كه از شير بازگرفته شده باشد.

7. «فصيل» بچه شتر است بعد از آنكه از شير باز گرفته شود.

8. «رَنَّة» به معناى صداى غم انگيز و ناله است و گاه به فرياد شديد نيز گفته مى شود.

9. حجر، آيه 39-40 .

10. مرحوم سيّد شرف الدين در كتاب «المراجعات» و محققان كتاب المراجعات در پاورقيهاى آن به مصادر مختلف اين حديث اشاره كرده اند. (المراجعات، صفحه 261، مراجعه 26). در كتاب احقاق الحق بيش از يكصد صفحه پيرامون مصادر اين حديث و اسناد آن از كتب اهل سنّت بحث شده است. (احقاق الحق، جلد 5، صفحه 132 تا 238).

▲نكته ها

▲1ـ رابطه بسيار نزديك على (عليه السلام) با پيامبر(صلى الله عليه وآله)

اين رابطه از زمانى آغاز شد كه على(عليه السلام) كودك بسيار خردسالى بود و بحران شديد اقتصادى و قحطى در مكّه پيدا شد. ابوطالب فرزندان زيادى داشت و سخت به زحمت افتاد. پيامبر اكرم كه هنوز به مقام نبوت نرسيده بود به عباس كه مرد ثروتمندى بود، فرمود: برادرت ابوطالب، كثيرالعيال است و مشكلات موجود را مى بينى. همراه من بيا نزد او برويم. يكى از فرزندانش را تو سرپرستى كن و يكى را من. عباس پذيرفت، هر دو نزد ابوطالب آمدند و مقصود خود را بازگو كردند، ابوطالب گفت: عقيل را نزد من بگذاريد و هر يك از ساير فرزندانم را خواستيد انتخاب كنيد، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) على(عليه السلام) را برگزيد و عباس جعفر را و از آن به بعد على بن ابى طالب با رسول خدا بود تا زمان بعثت كه در آن زمان نيز از او پيروى كرد و به او ايمان آورد و تصديقش نمود.(1)

گويا دست تقدير اين حادثه را به وجود آورد تا بزرگ ترين مرد جهان بعد از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از آغاز عمر شب و روز در كنار آن حضرت باشد و تحت تعليم و تربيت او قرار گيرد و اين شاگرد در محضر آن استاد تا آنجا پيش برود كه نور وحى را ببيند و بوى وحى را استشمام كند و صداى جبرئيل را بشنود و حتى ناله شيطان را كه به هنگام بعثت از حلقوم او برخاست، درك كند و در يك كلام با جهان غيب كاملا در ارتباط باشد و تا آنجا پيش برود كه پيامبر اكرم خطاب به او بفرمايد: «إِنَّكَ تَسْمَعُ ما أَسْمَعُ وَ تَرَى ما أَرَى إلاّ أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ; آنچه را كه من مى شنوم، مى شنوى و آنچه را كه من مى بينم مى بينى جز اينكه پيامبر نيستى».(2)

#####

1. تاريخ طبرى، جلد 2، صفحه 57-58.

2. درباره اينكه على(عليه السلام) نخستين كسى بود كه ايمان آورد و ايمانش پذيرفته شد به طور مشروح در جلد 3، از همين كتاب، صفحه 169-174 بحث شد.

#####

▲2ـ داستان غار حرا

غار حرا بر فراز كوهى قرار دارد كه امروز جبل النور ناميده مى شود. سابقاً اين كوه در خارج مكه بود; ولى امروز به سبب گسترش شهر مكّه جبل النور و غار حرا در داخل مكّه قرار دارد و پيمون آن از پاى كوه تا فراز آن حدود يك ساعت به طول مى انجامد.

غار مزبور غار كوچكى است كه گنجايش يك نفر ايستاده در حال عبادت و دو سه نفر نشسته را دارد; ولى در كنار آن محل نسبتاً وسيعى است كه جاى نشستن گروهى است. جالب اينكه دو طرف غار باز است و هواى لطيفى در غار جريان دارد و در گرم ترين اوقات سال، انسان احساس گرما نمى كند و از همه گذشته، جاى خلوت و مملوّ از روحانيت است.

پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) قبل از بعثت و حتى گاه بعد از بعثت براى دورماندن از غوغاى بت پرستان جاهل و جامعه مملوّ از خرافات آن عصر، به غار حرا مى رفت و ساعتها و روزها به راز و نياز با خدا مى پرداخت و در اسرار آسمان و زمين مى انديشيد. قابل توجه است كه داخل غار اگر كسى رو به دهانه شمالى غار بايستد هم رو به كعبه ايستاده و هم رو به بيت المقدس.

از پاره اى از روايات استفاده مى شود كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) حتى بعد از نبوّت، گاهى به غار حراء مى رفت و دور از اذيت و آزار مشركان متعصب، به عبادت و راز و نياز با خدا مى پرداخت و على(عليه السلام) و خديجه گاه با آن حضرت بودند و مى دانيم نخستين شعاع وحى در همانجا درخشيد.

ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود مى گويد: داستان مجاورت پيامبر اكرم به غار حرا مشهور است و در كتب صحاح آمده كه او در هر سال يك ماه در جوار حراء بود و در آن ماه نيازمندانى به سراغ آن حضرت مى آمدند و آنها را اطعام مى كرد، هنگامى كه اين مدت پايان مى پذيرفت و پيامبر اكرم از آنجا باز مى گشت به سراغ كعبه مى آمد و هفت دور يا بيشتر طواف مى كرد. سپس به خانه خود باز مى گشت تا سال بعثت فرا رسيد. پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ماه مبارك را در آن سال به اتفاق خديجه و على بن ابى طالب و خادمى كه داشتند در آنجا بود و در اين زمان بود كه جبرئيل فرمان نبوّت و رسالت را براى آن حضرت آورد و (اين حديث ظاهراً اشاره به نزول دفعى و يك پارچه قرآن بر پيامبر اكرم در ماه رمضان است و منافاتى با نزول تدريجى كه آغاز آن 27 رجب است، ندارد).(1)

#####

#####

1. شرح ابن ابى الحديد،جلد 13، صفحه 208.

▲3ـ برنامه ويژه پيامبر (صلى الله عليه وآله) قبل از بعثت

بسيارى سؤال مى كنند كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) قبل از بعثت چه آيينى داشته است، در حالى كه هنوز آيين اسلام نازل نشده بود؟

گاه گفته مى شود او بر آيين شيخ الانبياء، ابراهيم خليل(عليه السلام) بود. اين سخن از يك نظر صحيح است و آن اينكه حضرت، موحد و يگانه پرست بود و يگانه پرستى از بارزترين ويژگيهاى آيين ابراهيم است، هر چند همه انبيا يگانه پرست بودند; ولى اين دليل بر آن نمى شود كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در همه فروع دين، متعبّد به شريعت ابراهيم(عليه السلام) باشد.

از كتاب غنيه مرحوم ابن زهره بر مى آيد كه اين سؤال از آن زمان نيز مطرح بوده است، زيرا ايشان فصلى براى اين مطلب كه آيا پيامبر متعبّد به شريعت انبياى پيشين بوده يا نه منعقد نموده، هر چند سخن بسيار كوتاهى در ذيل آن بيان كرده است. وى تنها به اين مطلب قناعت كرده كه ممكن است رسول خدا قبل از بعثت نيز به آيين خود عمل مى كرده بى آنكه كوچك ترين دليلى بر آن ذكر كند.

در پاورقيهاى چاپ اخير اين كتاب آمده است كه اين مسئله از زمان سيّد مرتضى و شيخ طوسى نيز مطرح بوده و بعضى به طور سربسته گفته اند كه آن حضرت پيرو آيينهاى قبل از خود بوده است و بعضى گفته اند: نبوده، و بعضى توقف كرده اند. از شيخ طوسى نقل شده كه مى گويد: اعتقاد شيعه بر اين است كه او قبل از نبوّت به برنامه ويژه اى عمل مى كرده كه از طريق وحى بر او نازل مى شده است، بى آنكه پيرو آيين انبياى پيشين باشد.

علامه مجلسى معتقد است كه پيامبر اسلام قبل از رسالت داراى مقام نبوّت بوده گاه فرشتگان با او سخن مى گفتند و صداى آنها را مى شنيد و گاه در رؤياى صادقه به او الهام الهى مى شد و بعد از چهل سال به مقام رسالت رسيد و قرآن و اسلام رسماً بر او نازل گرديد. او شش دليل بر اين معنا ذكر مى كند.(1)

و چه خوب بود دانشمندان ما به خطبه قاصعه و كلام اميرالمؤمنين(عليه السلام) كه در مورد برنامه ويژه پيامبر توسط بزرگ ترين فرشته الهى سخن مى گويد و مى فرمايد: «خداوند از همان زمان كه رسول خدا از شير بازگرفته شد، بزرگترين فرشته از فرشتگان خود را مأمور او ساخت تا در طول شب و روز وى را به راههاى فضيلت و محاسن اخلاق وادار كند.

اين سخن به خوبى نشان مى دهد كه پيامبر اكرم قبل از بعثت پيرو آيينهاى پيشين نبود، بلكه برنامه اى مخصوص خود داشت كه از طريق الهام فرشته بزرگ خدا به او اعلام مى شد و آن حضرت مطابق اين برنامه ويژه عمل مى كرد.

چگونه ممكن است فرشته بزرگ الهى طرق مكارم اخلاق را به او بياموزد; اما واجبات را به او نياموزد و به اين ترتيب پاسخ سؤال درباره تعبّد پيامبر به آيينهاى پيشين يا عدم آن در زمان قبل از بعثت روشن مى شود.(2)

#####

#####

1. بحارالانوار، جلد 18، صفحه 277 به بعد.

#####

2. مرحوم علامه مجلسى نيز در كتاب بحارالانوار بحثى در اين زمينه دارد و معتقد است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)قبل از بعثت نبى بود، ولى رسول نبود (جلد 17، صفحه 277-281) و فخر رازى نيز در كتاب المحصول (جلد 1، صفحه 426، چاپ دارالكتب العلمية) بحثى در اين زمينه آورده است.

#####

▲بخش بيست و دوم

وَ لَقَدْ كُنْتُ مَعَهُ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ لَمَّا أَتَاهُ الْمَلاَُ مِنْ قُرَيْش، فَقَالُوا لَهُ: يَا مُحَمَّدُ، إِنَّكَ قَدِ ادَّعَيْتَ عَظِيماً لَمْ يَدَّعِهِ آبَاؤُكَ وَ لاَ أَحَدٌ مِنْ بَيْتِكَ، وَ نَحْنُ نَسْأَلُكَ أَمْراً إِنْ أَنْتَ أَجَبْتَنَا إِلَيْهِ وَ أَرَيْتَنَاهُ، عَلِمْنَا أَنَّكَ نَبِيٌّ وَ رَسُولٌ، وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ عَلِمْنَا أَنَّكَ سَاحِرٌ كَذَّابٌ. فَقَالَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: «وَ مَا تَسْأَلُونَ؟» قَالُوا: تَدْعُو لَنَا هذِهِ الشَّجَرَةَ حَتَّى تَنْقَلِعَ بِعُرُوقِهَا وَ تَقِفَ بَيْنَ يَدَيْكَ، فَقَالَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: «إِنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْء قَدِيرٌ، فَإِنْ فَعَلَ اللّهُ لَكُمْ ذلِكَ، أَتُؤْمِنُونَ وَ تَشْهَدُونَ بِالْحَقِّ؟» قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: «فَإنِّي سَأُرِيكُمْ مَا تَطْلُبُونَ، وَ إِنِّي لاََعْلَمُ أَنَّكُمْ لاَ تَفِيئُونَ إِلَى خَيْر، وَ إِنَّ فِيكُمْ مَنْ يُطْرَحُ فِي الْقَلِيبِ، وَ مَنْ يُحَزِّبُ الاَْحْزَابَ». ثُمَّ قَالَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: «ياأيَّتُهَا الشَّجَرَةُ إِنْ كُنْتِ تُؤْمِنِينَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ، وَ تَعْلَمِينَ أَنِّي رَسُولُ اللّهِ، فَانْقَلِعِي بِعُرُوقِكِ حَتَّى تَقِفِي بَيْنَ يَدَيَّ بِإِذْنِ اللّهِ». فَوَالَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لاَنْقَلَعَتْ بِعُرُوقِهَا، وَ جَاءَتْ وَ لَهَا دَوِيٌّ شَدِيدٌ، وَ قَصْفٌ كَقَصْفِ أَجْنِحَةِ الطَّيْرِ; حَتَّى وَقَفَتْ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ مُرَفْرِفَةً، وَ أَلْقَتْ بِغُصْنِهَا الاَْعْلَى عَلَى رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ ، وَ بِبَعْضِ أَغْصَانِهَا عَلَى مَنْكِبِي، وَ كُنْتُ عَنْ يَمِينِهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ ، فَلَمَّا نَظَرَ الْقَوْمُ إِلَى ذلِكَ قَالُوا ـ عُلُوًّا وَاسْتِكْبَاراً ـ : فَمُرْهَا فَلْيَأْتِكَ نِصْفُهَا وَ يَبْقَى نِصْفُهَا، فَأَمَرَهَا بِذلِكَ، فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ نِصْفُهَا كَأَعْجَبِ إِقْبَال وَ أَشَدِّهِ دَوِيّاً، فَكَادَتْ تَلْتَفُّ بِرَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ ، فَقَالُوا ـ كُفْراً وَ عُتُوّاً ـ : فَمُرْ هذَا النِّصْفَ فَلْيَرْجِعْ إِلَى نِصْفِهِ كَمَا كَانَ، فَأَمَرَهُ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ فَرَجَعَ; فقُلْتُ أَنَا: لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ; إِنِّي أَوَّلُ مُؤْمِن بِكَ يَا رَسُولَ اللّهِ، وَ أَوَّلُ مَنْ أَقَرَّ بِأَنَّ الشَّجَرَةَ فَعَلَتْ مَا فَعَلَتْ بِأَمْرِ اللّهِ تَعَالَى تَصْدِيقاً بِنُبُوَّتِكَ، وَ إِجْلاَلاً لِكَلِمَتِكَ. فَقَالَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ: بَلْ سَاحِرٌ كَذَّابٌ، عَجِيبُ السِّحْرِ خفِيفٌ فِيهِ، وَ هَلْ يُصَدِّقُكَ فِي أَمْرِكَ إِلاَّ مِثْلُ هذَا! (يَعْنُونَنِي).

### ترجمه

من با آن حضرت ـ صلى الله عليه و آله ـ بودم; كه سران قريش نزد او آمدند و گفتند: اى محمّد تو ادعاى بزرگى كرده اى; ادعايى كه هيچ يك از پدران و خاندانت نكردند. ما از تو معجزه اى مى خواهيم كه اگر پاسخ مثبت پيش چشم ما به انجام برسانى، مى دانيم كه تو پيامبر و فرستاده خدايى و اگر انجام ندهى، خواهيم دانست، ساحر دروغگويى هستى.

پيامبر ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ فرمود : خواسته شما چيست؟ گفتند: اين درخت را (اشاره به درختى كردند كه در آنجا بود) براى ما صدا زن، تا با تمام ريشه هايش كنده شود و پيش روى تو بايستد، پيامبر ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: خداوند بر هر چيزى تواناست. آيا اگر اين كار را براى شما انجام دهم، ايمان مى آوريد و شهادت به حق خواهيد داد، عرض كردند : آرى، فرمود: من به زودى آنچه را مى خواهيد به شما نشان مى دهم; ولى مى دانم كه شما به خير و نيكى (و ايمان و تسليم در برابر حق) باز نمى گرديد، و نيز مى دانم در ميان شما كسى است كه درون چاه (در سرزمين بدر) افكنده مى شود (اشاره به جنازه هاى ابوجهل و عتبه و شيبه و امية بن خلف است كه در ميدان بدر به چاه افكنده شدند) و نيز كسى است كه احزاب را (براى جنگ با مسلمين) بسيج مى كند (اشاره به ابوسفيان است).

سپس فرمود: اى درخت اگر به خدا و روز واپسين ايمان دارى و مى دانى كه من رسول خدا هستم با ريشه ها از زمين كنده شو و نزد من آى و به فرمان خدا پيش روى من بايست!

سوگند به خدايى كه او را به حق مبعوث كرد (با چشم خود ديدم) درخت با ريشه هايش از زمين كنده شد و حركت كرد، در حالى كه (بر اثر سرعت حركت) طنين شديدى داشت و صدايى همچون صداى بال پرندگان (در هنگام پرواز) از آن بر مى خاست و در برابر رسول خدا ـ صلى الله عليه و آله ـ قرار گرفت، در حالى كه مانند پرندگان بال مى زد و بعضى از شاخه هاى بالاى آن، بر سر رسول خدا ـ صلى الله عليه و آله ـ سايه افكنده بود و بعضى ديگر بر دوش من، در حالى كه در طرف راست پيامبر ايستاده بودم.

هنگامى كه آن قوم (لجوج) اين صحنه را مشاهده كردند، از روى برترى جويى و تكبّر گفتند : (اگر راست مى گويى) دستور ده (درخت به جاى خود برگردد و) نيمى از آن نزد تو آيد و نيم ديگر در جاى خود باقى بماند. (رسول خدا) به درخت امر فرمود كه چنين كند، بلافاصله نيمى از آن درخت، با منظره اى شگفت آور و صدايى شديدتر به سوى آن حضرت، حركت كرد و آن قدر پيش آمد كه نزديك بود به آن حضرت ـ صلى الله عليه و آله وسلم ـ بپيچد.

(بار ديگر) آنها از روى كفر و سركشى گفتند : دستور ده اين نصف بازگردد و به نصف ديگر ملحق شود و به صورت نخستين درآيد، پيامبر اكرم ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ دستور داد و آن نصف به جاى نخستين بازگشت.

در اين هنگام من گفتم: لا اله الا الله; اى رسول خدا! من نخستين كسى هستم كه به تو ايمان آورده ام و نخستين كسى هستم كه اقرار مى كنم كه آن درخت آنچه را انجام داد به فرمان خدا و براى تصديق نبوّت تو و بزرگداشت سخن و برنامه ات بود; ولى تمام آن گروه گفتند: او ساحرى دروغگوست، كه سحر شگفت آور و ماهرانه اى دارد (سپس افزودند:) آيا تو را در اين كار كسى جز امثال اين ـ منظورشان من بودم ـ تصديق مى كند؟!

▲شرح و تفسير

▲معجزه حركت درخت

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه كه يكى از مهم ترين بخش هاى آن مسحوب مى شود، اشاره به يكى از معجزات مهم پيامبر كه در مكه واقع شده و امام شاهد و ناظر آن بوده، مى كند تا تأكيدى بر رابطه نزديك خود با آن حضرت و ايمان پيشين خويش نمايد. معجزه اى كه كمتر كسى از مسلمانان شاهد و ناظر آن بوده و مى فرمايد: «من با آن حضرت ـ صلى الله عليه و آله ـ بودم; در آن هنگام كه سران قريش نزد او آمدند و گفتند : اى محمّد تو ادعاى بزرگى كرده اى، ادعايى كه هيچ يك از پدران و خاندانت چنين ادعايى نكردند. ما از تو معجزه اى مى خواهيم كه اگر پاسخ مثبت به آن دهى، و آن را پيش چشم ما به انجام برسانى، مى دانيم كه تو پيامبر و فرستاده خدايى و اگر انجام ندهى، خواهيم دانست، ساحر دروغگويى هستى»; (وَ لَقَدْ كُنْتُ مَعَهُ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ لَمَّا أَتَاهُ الْمَلاَُ(1) مِنْ قُرَيْش، فَقَالُوا لَهُ: يَا مُحَمَّدُ، إِنَّكَ قَدِ ادَّعَيْتَ عَظِيماً لَمْ يَدَّعِهِ آبَاؤُكَ وَ لاَ أَحَدٌ مِنْ بَيْتِكَ، وَ نَحْنُ نَسْأَلُكَ أَمْراً إِنْ أَنْتَ أَجَبْتَنَا إِلَيْهِ وَ أَرَيْتَنَاهُ، عَلِمْنَا أَنَّكَ نَبِيٌّ وَ رَسُولٌ، وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ عَلِمْنَا أَنَّكَ سَاحِرٌ كَذَّابٌ).

تعبير به «الْمَلاَُ مِنْ قُرَيْش» (= سران قريش) نشان مى دهد كه اين معجزه در مكّه واقع شده و در زمانى بوده كه دعوت پيامبر آشكار شده بود و به گوش بسيارى رسيده بود; ولى هنوز مسلمانان قوت و قدرتى نداشتند و گرنه مخالفان، با چنين لحن شديد و جسورانه اى با آن حضرت سخن نمى گفتند.

به هر حال آنها به گمان خود در مقام آزمون پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) برآمده اند و فرصت خوبى به دست رسول الله افتاد تا حقانيّت خود را از طريق معجزه اى كه آنها مى خواهند (نه آنچه را خودش مى خواهد) به اثبات رساند، لذا در ادامه اين خطبه مى خوانيم: «پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: خواسته شما چيست؟ گفتند: اين درخت را (اشاره به درختى كردند كه در آنجا بود) براى ما صدا زن، تا با همه ريشه هايش كنده شود و پيش روى تو بايستد»; (فَقَالَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: «وَ مَا تَسْأَلُونَ؟» قَالُوا: تَدْعُو لَنَا هذِهِ الشَّجَرَةَ حَتَّى تَنْقَلِعَ بِعُرُوقِهَا وَ تَقِفَ بَيْنَ يَدَيْكَ).

پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود : «خداوند بر هر چيزى تواناست؟ آيا اين كار را براى شما انجام دهم، ايمان مى آوريد و به حق شهادت به حق خواهيد داد، عرض كردند: آرى»; (فَقَالَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: «إِنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْء قَدِيرٌ، فَإِنْ فَعَلَ اللّهُ لَكُمْ ذلِكَ، أَتُؤْمِنُونَ وَ تَشْهَدُونَ بِالْحَقِّ؟» قَالُوا: نَعَمْ).

شايان توجه است كه حضرت مى فرمايد : «فَإِنْ فَعَلَ اللّهُ ; اگر خدا اين كار را انجام دهد». و نمى گويد : «فَإِنْ فَعَلْتُ; اگر اين كار را من انجام دهم» اشاره به اينكه معجزه در حقيقت كار خداست، هر چند بر دست پيامبر(صلى الله عليه وآله) ظاهر مى شود.

تعبير «أَتُؤْمِنُونَ» و «تَشْهَدُونَ» اشاره به اين است كه هم قلباً ايمان بياوريد و هم در ظاهر شهادت به حق بدهيد.

به هر حال آنها هر دو را پذيرفتند و در اينجا بود كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود : «من به زودى آنچه را مى خواهيد به شما نشان مى دهم; ولى مى دانم كه شما به خير و نيكى (و ايمان و تسليم در برابر حق) باز نمى گرديد. و نيز مى دانم در ميان شما كسى است كه درون چاه (در سرزمين بدر) افكنده مى شود و نيز كسى است كه احزاب را (براى جنگ) بسيج مى كند»; (قَالَ: «فَإنِّي سَأُرِيكُمْ مَا تَطْلُبُونَ، وَ إِنِّي لاََعْلَمُ أَنَّكُمْ لاَ تَفِيئُونَ إِلَى خَيْر، وَ إِنَّ فِيكُمْ مَنْ يُطْرَحُ فِي الْقَلِيبِ(2)، وَ مَنْ يُحَزِّبُ الاَْحْزَابَ»).

جمله «وَ إِنَّ فِيكُمْ...» اشاره به ابوجهل و عتبه و شيبه و امية بن خلف است كه در ميدان جنگ بدر كشته شدند و بدن بى جان آنها را در چاهى كه آنجا بود، افكندند و جمله «مَنْ يُحَزِّبُ الاَْحْزَابَ» اشاره به ابوسفيان است. در واقع پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)معجزه مورد تقاضاى آنها را با سه خبر غيبى كه هر يك معجزه اى محسوب مى شود، تكميل فرمود : عدم ايمان آنها و داستان افكندن جنازه بعضى از آنها در چاه و مسئله جنگ احزاب كه ساليان درازى بعد از آن واقع شد.

سپس پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به سراغ اصل تقاضاى آنها رفت و رو به درخت كرده : «فرمود : اى درخت اگر به خدا و روز واپسين ايمان دارى و مى دانى كه من رسول خدا هستم با ريشه ها از زمين كنده شو و نزد من آى و به فرمان خدا پيش روى من بايست»; (ثُمَّ قَالَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ: «ياأيَّتُهَا الشَّجَرَةُ إِنْ كُنْتِ تُؤْمِنِينَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ، وَ تَعْلَمِينَ أَنِّي رَسُولُ اللّهِ، فَانْقَلِعِي بِعُرُوقِكِ حَتَّى تَقِفِي بَيْنَ يَدَيَّ بِإِذْنِ اللّهِ»).

خطاب پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به آن درخت نشان مى دهد كه نباتات و جمادات نيز از نوعى شعور خداداد برخوردارند و جمله بعد از آن، نشان مى دهد كه آنها هم داراى ايمان به خدا و روز جزا هستند; اما اين ايمان و آن هوشيارى چگونه است و آيا جنبه اختيارى دارد يا اجبارى، مطالبى است كه دقيقاً بر ما روشن نيست. آيات متعددى در قرآن مجيد نيز داريم كه اشاره به نوعى هوشيارى و ايمان در همه چيز حتى جمادات مى كند و مى گويد: آنها نيز تسبيح و حمد خدا مى گويند كه مفسّران به طور مشروح درباره آن بحث كرده اند.(3)

در اينجا اميرمؤمنان على(عليه السلام) رشته سخن را به دست مى گيرد و مى فرمايد : «قسم به كسى كه او را به حق مبعوث كرد (كه با چشم خود ديدم) درخت با ريشه هايش از زمين كنده شد و حركت كرد، در حالى كه (بر اثر سرعت حركت) طنين شديدى داشت و صدايى همچون صداى بال پرندگان (در هنگام پرواز). تا در برابر رسول خدا ـ صلى الله عليه و آله ـ قرار گرفت، در حالى كه مانند پرندگان بال مى زد و بعضى از شاخه هاى بالاى آن، بر سر رسول خدا ـ صلى الله عليه و آله ـ سايه افكنده بود و بعضى ديگر بر دوش من، كه در طرف راست پيامبر ايستاده بودم»; (فَوَالَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لاَنْقَلَعَتْ بِعُرُوقِهَا، وَ جَاءَتْ وَ لَهَا دَوِيٌّ(4) شَدِيدٌ، وَ قَصْفٌ(5) كَقَصْفِ أَجْنِحَةِ الطَّيْرِ; حَتَّى وَقَفَتْ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ مُرَفْرِفَةً(6)، وَ أَلْقَتْ بِغُصْنِهَا الاَْعْلَى عَلَى رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ ، وَ بِبَعْضِ أَغْصَانِهَا عَلَى مَنْكِبِي، وَ كُنْتُ عَنْ يَمِينِهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ ).

از تعبيرات فوق به خوبى استفاده مى شود كه درخت مزبور درخت تنومندى بوده است كه حركت شاخ و برگهاى آن در آسمان توليد صدا و همهمه مى كرد و بعضى از شاخه هاى آن بالاى سر پيامبر و بعضى بر دوش على(عليه السلام) و اين معجزه بزرگى است كه درختى آن چنان، با يك اشاره پيامبر به اذن الله از ريشه كنده شود و در برابر او قرار گيرد.

آيا اين معجزه آشكار سبب بيدارى و ايمان آن مشركان متعصّب شد؟ نه! بلكه همان گونه كه عادت متعصّبان لجوج است به بهانه جويى پرداختند كه امام(عليه السلام) در ادامه سخن به آن اشاره كرده، مى فرمايد: «هنگامى كه آن قوم (لجوج) اين صحنه را مشاهده كردند، از روى برترى جويى و تكبّر گفتند: (اگر راست مى گويى) دستور ده (درخت به جاى خود برگردد و) نيمى از آن نزد تو آيد و نيم ديگر آن در جاى خود باقى بماند! (رسول خدا) به درخت امر فرمود كه چنين كند، بلافاصله نيمى از آن درخت، با منظره اى شگفت آور و صدايى شديدتر به سوى آن حضرت، حركت كرد و آن قدر پيش آمد كه نزديك بود به آن حضرت ـ صلى الله عليه و آله وسلم ـ بپيچد»; (فَلَمَّا نَظَرَ الْقَوْمُ إِلَى ذلِكَ قَالُوا ـ عُلُوًّا وَاسْتِكْبَاراً ـ : فَمُرْهَا فَلْيَأْتِكَ نِصْفُهَا وَ يَبْقَى نِصْفُهَا، فَأَمَرَهَا بِذلِكَ، فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ نِصْفُهَا كَأَعْجَبِ إِقْبَال وَ أَشَدِّهِ دَوِيّاً، فَكَادَتْ تَلْتَفُّ بِرَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ ).

از تعبير بالا استفاده مى شود كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در اينجا دو معجزه ديگر به آنها نشان داد: نخست امر فرمود كه درخت به جاى خود برگردد. سپس دستور داد تا نيمى از آن به اذن الله نزد او آيد.

آيا با اين همه آن قوم مشرك لجوج تسليم شدند؟ متأسفانه نه! آن گونه كه امام در ادامه سخن مى فرمايد : «آنها از روى كفر و سركشى گفتند: دستور ده اين نصف بازگردد و به نصف ديگر ملحق شود. به صورت نخستين درآيد، پيامبر اكرم ـ صلى الله عليه و آله و سلم ـ دستور داد و آن نصف به جاى نخستين بازگشت. در اين هنگام من گفتم : لا اله الا الله; اى رسول خدا! من نخستين كسى هستم كه به تو ايمان آورده ام و نخستين كسى هستم كه اقرار مى كنم كه آن درخت آن چه را انجام داد به فرمان خدا و براى تصديق نبوّت تو و بزرگداشت سخن و برنامه ات بود»; (فَقَالُوا ـ كُفْراً وَ عُتُوّاً ـ : فَمُرْ هذَا النِّصْفَ فَلْيَرْجِعْ إِلَى نِصْفِهِ كَمَا كَانَ، فَأَمَرَهُ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ فَرَجَعَ; فقُلْتُ أَنَا: لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ; إِنِّي أَوَّلُ مُؤْمِن بِكَ يَا رَسُولَ اللّهِ، وَ أَوَّلُ مَنْ أَقَرَّ بِأَنَّ الشَّجَرَةَ فَعَلَتْ مَا فَعَلَتْ بِأَمْرِ اللّهِ تَعَالَى تَصْدِيقاً بِنُبُوَّتِكَ، وَ إِجْلاَلاً لِكَلِمَتِكَ).

آيا بعد از مشاهده اين معجزات چهارگانه و خوارق عادات شگفت انگيز كه همه به پيشنهاد آنها واقع شد; نه به خواست پيغمبر و انتخاب او، آن گروه ايمان آوردند؟ متأسفانه نه تنها ايمان نياوردند، بلكه سخنى كفرآميز و جسورانه و دور از منطق گفتند، آن گونه كه امام در ادامه سخن مى فرمايد : «تمام آن گروه گفتند: او ساحرى دروغگوست، كه سحر شگفت آور، و توأم با مهارت دارد (سپس افزودند:) آيا تو را در اين كار كسى جز امثال اين ـ منظورشان من بودم ـ تصديق مى كند»; (فَقَالَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ: بَلْ سَاحِرٌ كَذَّابٌ، عَجِيبُ السِّحْرِ خفِيفٌ(7) فِيهِ، وَ هَلْ يُصَدِّقُكَ فِي أَمْرِكَ إِلاَّ مِثْلُ هذَا! ـ يَعْنُونَنِي ـ ).

اشاره به اينكه ما كه در عمر خود ساحران بسيار ديده ايم و مى دانيم كه كار تو همانند كار آنها بلكه از نوع برتر آن است و تنها امثال اين كودكِ خوش باور تو را تصديق مى كنند!

عجب اينكه صدر و ذيل سخنانشان كاملا متناقض است! خودشان پيشنهاد معجزه مى دهند و اظهار مى دارند، در همان اوّلين مرحله معجزه قانع مى شويم و ايمان مى آوريم; ولى هنگامى كه اين معجزه چهار بار تكرار مى شود، تازه مى گويند تو ساحرى! هر كس در اينجا مى پرسد اگر آنها سحر و معجزه را از هم نمى شناختند و احتمال ساحر بودن را درباره پيامبر مى دادند، چرا از آغاز پيشنهاد معجزه كردند؟ مى توانستند اين نسبت دروغين را در آغاز بگويند.

آرى افراد لجوج و متعصّب نه منطق صحيح دارند و نه وجدان و انصاف.

#####

1. «ملاء» در لغت به چيزى گفته مى شود كه چشم را پر مى كند و شگفتى بيننده را بر مى انگيزد، به همين جهت به سران و بزرگان هر جمعيّتى «ملاء» مى گويند.

2. «قليب» از ريشه «قلب» به معناى دگرگون ساختن گرفته شده، اين واژه به معناى چاه است به جهت اين كه خاك هاى آن را بر مى گردانند.

3. براى آگاهى بيشتر در مورد اين آيات به تفسير نمونه، جلد 12، ذيل آيه 44 سوره اسراء (تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالاَْرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِّنْ شَىْء إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لاَّ تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيماً غَفُوراً) مراجعه كنيد.

4. «دوّى» به معناى صدا و طنين و انعكاس صوت استعمال مى شود.

5. «قصف» در اصل به معناى شكستن است، و لذا به بادهاى شكننده «قاصف» گفته مى شود و چون به هنگام شكستن چيزى يا وزيدن طوفان ها صداى شديدى به گوش مى رسد، اين واژه به معناى صداى شديد نيز آمده است.

6. «مرفرف» از ريشه «رفرف» در اصل به معناى برگ هاى گسترده درختان است و به پارچه هاى زيبا و رنگارنگ نيز «رفرف» اطلاق مى شود و «مرفرفه» پرنده اى است كه بال و پر مى زند، گويى در عبارت بالا هدف امام اين است كه بگويد : هنگامى كه درخت نزد پيامبر اكرم آمد شاخه هايش همچنان تكان مى خورد مانند بال پرندگان .

7. «خفيف» در اصل به معناى سبك است و به حركات سريعى كه به هنگام تردستى با مهارت انجام مى دهند، نيز خفيف گفته مى شود.

#####

▲نكته ها

▲1ـ معجزه شجره در روايات اسلامى

پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) معجزات بسيارى داشت كه معجزه بالا يكى از بارزترين آنهاست و تنها در اين خطبه نيست كه اشاره به اين مطلب شده است، بلكه اين معجزه در تواريخ و روايات اسلامى بازتاب گسترده اى دارد.

در اينجا كافى است به سخنى كه ابن ابى الحديد در شرح اين خطبه دارد، توجه شود. او چنين مى گويد: «اما درختى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آن را فراخواند (و به صورت اعجاز نزد آن حضرت آمد) احاديث وارده درباره آن بسيار است و به حدّ استفاضه رسيده و محدّثان در كتب حديث و متكلّمان در باب معجزات رسول خدا آن را نقل كرده اند و غالباً روايات آنها به همان صورتى است كه در خطبه قاصعه (خطبه مورد بحث) آمده است، هر چند بعضى آن را به صورت مختصر ذكر كرده اند و چنين گفته اند : «إنَّهُ دَعا شَجَرَةً فَأَقْبَلَتْ تَخِدُّ إلَيْهِ الاَْرْضَ خَدّاً ; آن حضرت درخت را فراخواند و درخت زمين را شكافت و نزد او آمد».

سپس مى افزايد: «بيهقى در كتاب دلائل النبوة داستان درخت را آورده و همچنين محمد بن اسحاق بن يسار در كتاب السيرة و المغازى به گونه ديگرى آن را ذكر نموده است.(1)

مرحوم علاّمه تسترى نيز در شرح نهج البلاغه خود مى گويد : ابن اثير در كتاب كامل و در اسدالغابه و بلاذرى در انساب الاشراف و كراجكى در كنزالفوائد نيز حديث درخت را به گونه مختصرى آورده اند.(2)

البتّه كسانى كه آشنايى با معجزات انبيا عموماً و معجزه رسول خدا خصوصاً دارند، مى دانند كه اين گونه معجزات و برتر از آن براى اثبات حق بودن دعوت نبوّت چيز عجيبى نيست، همانگونه كه لجاجت افراد نادان و متعصب و لجوج نيز در برابر آنها مطلب تازه اى نيست.

#####

1. شرح ابن ابى الحديد، جلد 13، صفحه 214 .

2. شرح نهج البلاغه علامه تسترى، جلد 2، صفحه 469 .

▲2ـ فرق ميان سحر و معجزه

همان گونه كه در بالا اشاره شد بى شك انبيا و پيامبران و همچنين امامان معصوم(عليهم السلام)خارق عاداتى كه از انسان عادى امكان پذير نيست داشته اند; يعنى امورى كه برخلاف قوانين معمول طبيعت بوده و انجام آن جز با استمداد از يك نيروى مافوق طبيعى ممكن نبوده است; مانند زنده كردن مردگان، شفا دادن بيماران غير قابل علاج، اخبار از امور پنهانى كه در قرآن مجيد درباره حضرت مسيح(عليه السلام) آمده يا معجزه عصا و يد بيضاى حضرت موسى و ناقه صالح و خاموش و سرد شدن آتش نمرود در مورد ابراهيم(عليهم السلام) و معجزه شقّ القمر و از همه بالاتر اعجاز قرآن از جهات مختلف در مورد پيامبر(صلى الله عليه وآله) .

واضح است كه هرگز معجزه به معناى تحقّق معلول بى علت نيست تا افرادى آن را انكار كنند، بلكه به معناى استمداد از علل ناشناخته فوق طبيعى است و اين ادعا كه ما تمام علل طبيعى و مافوق طبيعى را شناخته ايم، ادعايى است كه هيچ كس آن را نمى پذيرد.

از سوى ديگر سحر يك واقعيت است، هر چند با خرافات زيادى آميخته شده است. ساحران معمولا از علل طبيعى استفاده مى كنند; ولى علل و اسبابى كه مردم عادى از آن اطلاعى ندارند، مثلا درباره سحر ساحران عصر موسى(عليه السلام) گفته اند : آنها چيزى شبيه مار ساختند و درون آن را «جيوه» ريختند. هنگامى كه آفتاب بر آن تابيد به علت «فرّار بودن» جيوه آن مارهاى ساختگى به حركت درآمد، بنابراين كار آنها خارق عادت بود; اما با استفاده از اسباب ناشناخته براى توده مردم.

اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه مردم از كجا تفاوت سحر را از معجزه بفهمند تا بتوانند پيامبران را از ساحران دروغگو بشناسند؟

فرق ميان اين دو واضح است، زيرا اوّلا سحر ساحران چون متّكى به علوم محدود بشرى است طبعاً محدود است، و لذا ساحران خارق عادتى را كه خود مى خواهند انجام مى دهند نه خارق عادتى را كه مردم پيشنهاد مى كنند، زيرا كار آنها متّكى به تجربيات و تمرينات و رياضت هاى قبلى است.

اما در مورد اعجاز، انبيا به سراغ امورى مى رفتند كه مردم پيشنهاد مى كردند; مانند معجزه بالا و معجزه شق القمر و معجزات مختلفى كه از موسى بن عمران درخواست كرده اند، هر چند بعضى از انبيا در آغاز معجزاتى نيز با خود داشتند; مانند معجزه قرآن و معجزه عصا و يد بيضا.

ثانياً معجزات انبيا توأم با ادّعاى نبوّت بود، در حالى كه خارق عادات ساحران هرگز با چنين ادعايى همراه نبوده و نيست، زيرا حكمت الهى اجازه نمى دهد كه كار خارق عادتى بر دست كذّاب و دروغگويى حاصل شود و ادعاى نبوت كند و مردم ناآگاه را به گمراهى بكشاند. حكمت الهيه ايجاب مى كند كه اين قبيل افراد رسوا شوند، لذا هر وقت ساحرى به فكر چنين ادعايى افتاده، رسوا شده است.

ثالثاً از آنجا كه سحر امرى انحرافى است، افراد منحرف و نادرست به دنبال آن مى روند; افرادى كه رفتار و كردارشان گواه بر نادرستى آنان است. به اين ترتيب هنگامى كه خارق عادتى از كسى ديده شود بايد زندگى او را بررسى كرد، اگر زندگى او سراسر پاكى و تقوا بوده، اين نشان معجزه بودن آن خارق عادت است و اگر آثار نادرستى در او نمايان بود و پرونده تاريك يا مبهمى از نظر زندگى داشت، روشن مى شود كه آن خارق عادت سحر است، چرا كه ساحران از مصداقهاى بارز افراد متقلّب و دروغگو هستند.

▲بخش بيست و سوم

وَ إِنِّي لَمِنْ قَوْم لاَ تَأْخُذُهُمْ فِي اللّهِ لَوْمَةُ لاَئِم، سِيمَاهُمْ سِيمَا الصِّدِّيقِينَ، وَ كَلاَمُهُمْ كَلاَمُ الاَْبْرَارِ، عُمَّارُ اللَّيْلِ وَ مَنَارُ النَّهَارِ. مُتَمَسِّكُونَ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ، يُحْيُونَ سُنَنَ اللّهِ وَ سُنَنَ رَسُولِهِ; لاَ يَسْتَكْبِرُونَ وَ لاَ يَعْلُونَ، وَ لاَ يَغُلُّونَ وَ لاَ يُفْسِدُونَ. قُلُوبُهُمْ فِي الْجِنَانِ، وَ أَجْسَادُهُمْ فِي الْعَمَلِ.

### ترجمه

من از كسانى هستم كه در راه خدا از هيچ ملامتى هراس ندارند، از كسانى كه سيمايشان سيماى صديقان و گفتارشان گفتار نيكان است. از كسانى كه شبها را با عبادت آباد مى كنند و (در طريق هدايت مردم) روشنى بخش روزهايند، از كسانى كه دست به ريسمان قرآن زده و سنّتهاى خدا و رسولش را احيا مى كنند، تكبّر نمىورزند و برترى جويى ندارند، خيانت نمى كنند و فساد به راه نمى اندازند، دلهايشان در بهشت و بدنهايشان در ميدان عمل است.

▲شرح و تفسير

▲من از اين گروهم!

سرانجام امام(عليه السلام) در بخش نهايى خطبه به معرّفى خويش مى پردازد، و آنچه را در سابق براى معرفى خود فرموده بود كامل مى كند تا از يك سو به آنچه در اين خطبه آمده، قوّت و عمق و اتقان بيشترى ببخشد، زيرا ايمان به گوينده و عمق علم و تقوا و بينش و آگاهى او به خواننده پيام مى دهد كه سخنانش را جدّى تر بگيرد و از سوى ديگر نسل جوانى كه در ميان ياران او بودند و از سوابق امام آگاهى نداشتند، آگاهى پيدا كنند و از سوى سوم همه بدانند كه اين بيانات نه به جهت دنيا بوده، نه تقويت پايه هاى حكومت، بلكه هدفى جز هدايت امّت به صراط مستقيم در آن نبوده است. حضرت در اينجا دوازده وصف براى خويشتن بيان مى كند كه هر يك فضيلت بزرگى از فضايل انسانى است.

نخست مى فرمايد : «من از كسانى هستم كه در راه خدا از هيچ سرزنشى هراس ندارم»; (وَ إِنِّي لَمِنْ قَوْم لاَ تَأْخُذُهُمْ فِي اللّهِ لَوْمَةُ لاَئِم).

گاه انجام وظيفه، مخالف افكار و خواسته هاى گروهى از افراد جامعه است، در اينجا افراد سودجو و عافيت طلب يا ترسو از انجام وظيفه سرباز مى زنند، مبادا هدف تيرهاى ملامت و سرزنش قرار گيرند. مرد خدا كسى است كه اگر همه مردم به راه خطا بروند و او راه صواب را در برابر خود ببيند از پيمودن آن نهراسد و رضاى خدا را بر رضاى خلق مقدّم دارد و در رأس چنين جمعيّتى اميرمؤمنان على(عليه السلام) ـ بعد از پيامبر اكرم ـ قرار داشت و اين ويژگى در همه اهل بيت عصمت بود كه يكى از نمونه هاى بارز آن امام حسين(عليه السلام) و قيامش در كربلاست.

قرآن مجيد نيز درباره گروهى از مجاهدان راه خدا اين وصف را بيان كرده، مى فرمايد : «(يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللهِ وَلاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لاَئِم ذَلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ); آنها در راه خدا جهاد مى كنند و از سرزنش هيچ ملامت گرى هراسى ندارند، اين فضل خداست كه به هر كس بخواهد (و شايسته ببيند) مى دهد».(1)

در دومين و سومين وصف مى فرمايد : «از كسانى كه سيمايشان سيماى صديقان و گفتارشان گفتار نيكان است»; (سِيمَاهُمْ سِيمَا الصِّدِّيقِينَ، وَ كَلاَمُهُمْ كَلاَمُ الاَْبْرَارِ).

«صدّيقين» همان راستگويانى هستند كه در صف مقدّم تصديق كنندگان پيامبران درآمده اند و اعمالشان گفتارشان را تصديق مى كند و در آيه 69 سوره نساء هم رديف پيامبران ذكر شده اند; آنجا كه مى فرمايد : (فَأُوْلَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِمْ مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ...).

«ابرار» كسانى هستند كه در سوره «هل اتى» هيجده وصف براى آنها بيان شده است، اوصافى كه دارنده آن را به بالاترين مقام قرب خدا مى رساند و مى دانيم اين اوصاف درباره پنج تن، (على(عليه السلام) و فاطمه زهرا و حسن و حسين(عليهم السلام)) وارد شده است.

سپس در چهارمين و پنجمين وصف مى فرمايد : «از كسانى كه شبها را با عبادت آباد مى كنند و (در طريق هدايت مردم) روشنى بخش روزهايند»; (عُمَّارُ اللَّيْلِ وَ مَنَارُ النَّهَارِ).

تعبير به «عمّار» جمع عامر يعنى آبادگر به جهت آن است كه شب زنده دارى و عبادات شبانه روح و جان انسان را آباد مى كند و به آن صفا و روحانيّت مى بخشد و دلهاى مرده از گناه را با آب حيات بخش توبه زنده مى سازد و تعبير به «منار» اشاره به برجهاى بلندى است كه سابقاً در مسير راههاى بيابانى قرار مى دادند و بر فراز آنها چراغى روشن مى كردند تا مسافران گمراه نشوند (شبيه علائم راهنمايى امروز). آرى اين قوم همانند آنها مردم را در مسير راه به سوى خدا و سعادت و خوشبختى راهنمايى مى كنند تا به بيراهه ها نيفتند و گرفتار غولهاى بيابان نشوند.

در بيان ششمين و هفتمين وصف مى فرمايد : «از كسانى كه دست به ريسمان قرآن زده و سنّتهاى خدا و رسولش را احيا مى كنند»; (مُتَمَسِّكُونَ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ; يُحْيُونَ سُنَنَ اللّهِ وَ سُنَنَ رَسُولِهِ).

منظور از تمسّك به «حبل قرآن» يا اين است كه به آن توسّل جسته شود تا انسان از چاه طبيعت و هواى نفس بيرون آيد و به اوج قرب خدا صعود كند و يا اينكه به وسيله آن، آب حيات، از درون زمين وجود انسانى بيرون كشيده شود و يا در گذرگاه هاى خطرناك دنيا با تمسّك به حبل قرآن از سقوط در دره گمراهى نجات حاصل گردد.

در روايتى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه به هنگام ايراد حديث ثقلين، در توضيح اهميّت قرآن فرمود : «كِتابُ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّماءِ إلَى الاَْرْضِ; كتاب خدا ريسمانى است كشيده شده از آسمان به زمين (كه عالم مُلك با ملكوت را پيوند مى دهد و وسيله ارتقا را فراهم مى سازد).(2)

«احياى سنّت خدا و سنّت پيامبر» عمل كردن به واجبات الهى كه در قرآن آمده و فرايضى است كه پيامبر فرض نموده است ; نه فقط عمل كردن، بلكه دعوت عامه مردم به سوى آن نيز لازم است.

در هشتمين و نهمين و دهمين و يازدهمين وصف مى فرمايد: «از كسانى كه تكبّر نمىورزند و برترى جويى ندارند و خيانت نمى كنند و فساد به راه نمى اندازند»; (لاَ يَسْتَكْبِرُونَ وَ لاَ يَعْلُونَ، وَ لاَ يَغُلُّونَ(3) وَ لاَ يُفْسِدُونَ).

اين چهار وصف در واقع به يكديگر مرتبط اند; مستكبران دائماً به سوى برترى جويى مى روند و براى رسيدن به اهداف نامشروع خود دست به خيانت و فساد مى زنند، قرآن مجيد مى گويد : «(إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا); شاهان جبّار هنگامى كه وارد منطقه آبادى شوند، آنجا را به فساد مى كشند»(4)، و نيز مى فرمايد : «(تِلْكَ الدَّارُ الاْخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الاَْرْضِ وَلاَ فَسَاداً); اين سراى آخرت را تنها براى كسانى قرار مى دهيم كه اراده برترى جويى در زمين و فساد را ندارند».(5)

با توجه به اينكه خيانت و فساد در اينجا به صورت مطلق آمده، خيانت و فساد در عقايد و اخلاق و اموال و تمام شؤون زندگى را شامل مى شود.

سرانجام در دوازدهمين وصف كه جامعيّت فوق العاده اى دارد، مى فرمايد : «ما از كسانى هستيم كه دل هايشان در بهشت و بدن هايشان در ميدان عمل است»; (قُلُوبُهُمْ فِي الْجِنَانِ، وَ أَجْسَادُهُمْ فِي الْعَمَلِ).

اشاره به اينكه هدف آنها بسيار والاست و جز به رضاى خدا و بهشت جاويدان او نمى انديشند و به همين دليل بدنهايشان پيوسته در مسير طاعت حق و عمل به وظايف الهى و انسانى است.

قابل توجّه است كه خطبه با نفى تكبّر و استكبار آغاز مى شود و با همان پايان مى يابد و اين يكى از شئون فصاحت و بلاغت است كه پايان سخن با آغاز آن پيوند بخورد.

به راستى قوم و جمعيت يا افرادى كه واجد اين اوصاف دوازده گانه باشند، برترين انسان ها هستند; وجودشان در دنيا پربها و در آخرت مايه افتخار و نجات براى پيروانشان است.

بارالها ما را در خط و مسير آنها قرار ده و توفيق پيروى از برنامه هاى آنها عنايت فرما و دست ما را از دامنشان در دنيا و آخرت كوتاه مفرما!

#####

1. مائده، آيه 54 .

2. مجمع البيان، ذيل آيه 103 سوره آل عمران: (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً).

3. «يغلّون» از «غلل» بر وزن «اجل» يا «غلول» بر وزن «غروب» به معناى خيانت گرفته شده; يعنى آنها خيانت نمى كنند.

4. نمل، آيه 34 .

5. قصص، آيه 83 .

#####

▲خطبه 193(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يَصِفُ فِيهَا الْمُتَّقينَ

رُوي أنّ صاحِباً لأَميرالمُؤمنِينَ(عليه السلام) يُقالَ لَهُ هَمّامُ كانَ رَجُلاً عابِداً، فَقالَ لَهُ: يا أَميرالمُؤمنينَ، صِفْ لِي الْمُتَّقينَ حَتّى كَأَنى أَنظُرُ إِلَيْهِمْ. فَتَثاقَلَ(عليه السلام) عَنْ جَوابِهِ ثُمَّ قالَ: يا همَّام ! اِتَّقِ اللهَ وَ أَحْسِنْ: فَـ (ـإِنَّ اللهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَّ الَّذينَ هُمْ مُّحْسِنُونَ). فَلَمْ يَقْنَعْ هَمّامُ بِهذَا الْقَولُ حَتّى عَزَمَ عَلَيْه، فَحَمِداللهَ و أَثنى عَلَيهِ، وَ صلّى عَلَى النَّبِىِّ(صلى الله عليه وآله) ثُمَّ قالَ(عليه السلام):

#####

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

كه در آن صفات و روحيات پرهيزكاران را شرح مى دهد.

(شأن ورود خطبه از اين قرار است كه) يكى از ياران اميرمؤمنان على(عليه السلام) به نام «همام»(2) كه مرد عابد و پرهيزكارى بود، به آن حضرت عرض كرد : اى اميرمؤمنان! پرهيزكاران را برايم آنچنان وصف كن كه گويى آنها را با چشم مى نگرم. امام(عليه السلام) در پاسخ او درنگ كرد و آن گاه فرمود : اى همام تقواى الهى پيشه ساز و نيكى كن كه خداوند با كسانى است كه تقوا پيشه كنند و كسانى كه نيكوكارند; ولى همام به اين مقدار قانع نشد (و توضيح بيشتر خواست و اصرار ورزيد) تا اينكه امام(عليه السلام) تصميم گرفت صفات متقين را مشروحاً براى او بازگو كند، پس حمد خداى را بجا آورد و ثنا نمود و بر پيامبرش صلى الله عليه و آله درود فرستاد. سپس فرمود.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه از خطبه هاى بسيار معروف و معتبر است كه با سندهاى مختلف (غير از نهج البلاغه) نقل شده است. گروهى از راويان آن قبل از سيّد رضى و گروهى بعد از او مى زيسته اند .

صاحب كتاب مصادر نهج البلاغه مى گويد: از كسانى كه قبل از سيّد رضى اين خطبه را نقل كرده اند مرحوم صدوق در امالى و ابن شعبه (معاصر شيخ صدوق) در تحف العقول و سليم بن قيس در كتاب خود آورده است. ابن قتيبه (متوفاى قرن سوم) نيز مقدارى از اين خطبه را در كتاب الزهد از كتاب عيون الاخبار نقل كرده است.

از جمله كسانى كه بعد از سيّد رضى اين خطبه را با اسناد ديگرى نقل كرده اند و متن آن، نشان مى دهد از منبعى غير از نهج البلاغه گرفته شده است، سبط ابن جوزى در تذكرة و ابن طلحه شافعى در مطالب السؤول و كراجكى در كنزالفوائد هستند كه با تفاوتهايى آن را نقل كرده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 65).

2. «همّام» از ماده «هم» به معناى اراده و تصميم و گاه به معناى غم است و ناميدن افراد به اين نام به اين اميد است كه شخص صاحب اراده اى گردد. در اينكه «همّام» كيست، ميان شارحان نهج البلاغه گفت و گوست; ابن ابى الحديد معتزلى گويد: همّام بن شريح است، در حالى كه علامه مجلسى گويد اظهر اين است كه او همام بن عبادة بن خيثم باشد كه پسر برادر ربيع بن خيثم محسوب مى شود (معروف است كه ربيع بن خيثم، همان خواجه ربيع است كه نزديك شهر مشهد مدفون است).

به هر حال، او از شيعيان خاص اميرمؤمنان و از عارفان و عابدان و زاهدان بود. (شرح ابن ابى الحديد،جلد 10، صفحه 134) .

▲خطبه در يك نگاه

از يك نگاه خطبه يك مطلب را دنبال مى كند و آن صفات پرهيزكاران است كه امام در حدود يك صد و ده صفت در اين خطبه براى پرهيزكاران بيان فرموده است; ولى اگر درست در جزئيات خطبه دقت كنيم مى بينيم كه اين صفات ناظر به ابعاد مختلفى از زندگى پرهيزكاران است.

بخشى از آن از صفات اخلاق فردى آنها سخن مى گويد.

بخش ديگرى از اخلاق اجتماعى آنها بحث مى كند.

قسمتى از خطبه، ناظر به علو شأن آنها در مباحث اعتقادى و معارف دين است، در حالى كه در بخش ديگرى به مقام پرهيزكارى آنها از نظر گفتار و رفتار اشاره دارد.

در بخش ديگرى از خطبه علامتها و نشانه هاى آنها بحث شده كه اگر بخواهيم اهل تقوا را در ميان جمع بشناسيم با چه اوصافى مى توان شناخت.

در بخش پايانى خطبه سخن از حادثه عجيبى به ميان آمده كه براى همام ـ همان پرسشگرى كه با اصرار و تأكيد، بيان اوصاف متقين را خواسته بود ـ اتفاق افتاد كه صيحه اى زد و مدهوش شد. سپس جان به جان آفرين تسليم كرد و به دنبال آن امام(عليه السلام)فرمود : مواعظ بالغه در كسانى كه اهل آن هستند چنين اثر مى گذارد. به دنبال آن شخص جسورى سؤال كرد، چرا اين حادثه درباره شخص شما اتفاق نمى افتد، و امام جواب قانع كننده اى دادند.

از بعضى طرق روايت استفاده مى شود كه امام(عليه السلام) اين خطبه را به عنوان صفات شيعه ايراد فرمود.(1)

#####

1. به مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 65 رجوع شود.

▲پاسخ به يك سؤال

با توجه به آنچه در صدر اين خطبه آمده، اين سؤال مطرح مى شود كه چرا امام در آغاز از بيان و پاسخ مشروح به سؤال همام خوددارى كرد و پس از اصرار به اين كار تن در داد؟

درباره علت تأمل آن حضرت در جواب، وجوهى گفته شده از جمله اينكه:

1ـ امام(عليه السلام) مى دانستند كه او مردى بسيار حساس و نسبت به مواعظ پذيراست و بيم آن مى رود كه بر اثر حساسيت فوق العاده و تأثر شديد، قالب تهى كند، لذا امام(عليه السلام) به پاسخ اجمالى قناعت فرمود و ذيل خطبه گواه بر آن است.

2ـ در آن مجلس، افراد بيگانه و اغيارى بودند كه امام(عليه السلام) مصلحت نمى ديد اين گوهرهاى گرانبها در اختيار آنان قرار گيرد (گوش نامحرم نباشد جاى پيغام سروش) ذيل خطبه نيز مى تواند گواه بر اين معنا باشد، زيرا سؤال آن سائل و جواب امام(عليه السلام)دليل بر وجود بعضى از نامحرمان در آن جمع است.

3ـ امام(عليه السلام) با اين تأمل و سكوت، شوق همام را براى شنيدن پاسخ سؤال بيشتر كرد تا اين سخنان در عمق جانش به خوبى جاى گيرد:

وعده وصل چون شود نزديك *** آتش عشق شعلهور گردد

4ـ ادب در مقام سؤال و جواب، ايجاب مى كند كه پاسخ دهنده عجولانه به جواب نپردازد، بلكه با تأمل و درنگ سخن را آغاز كند تا شنونده را به اهميّت مطلب آشناتر سازد. در حديثى مى خوانيم كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در پاسخ سؤال پرسشگرى، مقدارى سكوت و تأمل فرمود، كسى عرض كرد آيا مى خواستيد درباره اين مسئله فكر كنيد؟ فرمود: نه، سكوت و تأمل من براى ارج نهادن به عمل و دانش بود.(1)

#####

1. مستدرك سفينة البحار، باب التدبير، جلد 3، صفحه 421 .

#####

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللّهَ ـ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى ـ خَلَقَ الْخَلْقَ حِينَ خَلَقَهُمْ غَنِيًّا عَنْ طَاعَتِهِمْ، آمِناً مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ، لاَِنَّهُ لاَ تَضُرُّهُ مَعْصِيَةُ مَنْ عَصَاهُ، وَ لاَ تَنْفَعُهُ طَاعَةُ مَنْ أَطَاعَهُ. فَقَسَمَ بَيْنَهُمْ مَعَايِشَهُمْ، وَ وَضَعَهُمْ مِنَ الدُّنْيَا مَوَاضِعَهُمْ. فَالْمُتَّقُونَ فِيهَا هُمْ أَهْلُ الْفَضَائِلِ: مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ، وَ مَلْبَسُهُمُ الاِقْتِصَادُ، وَ مَشْيُهُمُ التَّوَاضُعُ. غَضُّوا أَبْصَارَهُمْ عَمَّا حَرَّمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ، وَ وَقَفَوا أَسْمَاعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النَّافِعِ لَهُمْ. نُزِّلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِي الْبَلاَءِ كَالَّتِي نُزِّلَتْ فِي الرَّخَاءِ. وَ لَوْلاَ الاَْجَلُ الَّذِي كَتَبَ اللّهُ عَلَيْهِمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَادِهِمْ طَرْفَةَ عَيْن، شَوْقاً إِلَى الثَّوَابِ، وَ خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ. عَظُمَ الْخَالِقُ فِي أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَادُونَهُ فِي أَعْيُنِهِمْ، فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِيهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِيهَا مُعَذَّبُونَ. قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ، وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ، وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِيفَةٌ، وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِيفَةٌ، وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِيفَةٌ. صَبَرُوا أَيَّاماً قَصِيرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِيلَةً. تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ يَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ. أَرَادَتْهُمُ الدُّنْيَا فَلَمْ يُرِيدُوهَا، وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا.

### ترجمه

اما بعد (از حمد و ثناى الهى)، خداوند منزه و والا خلق را آفريد در حالى كه از اطاعتشان بى نياز و از معصيتشان ايمن بود، زيرا نه عصيان گنه كاران به او زيان مى رساند (و بر دامان كبريايى اش گردى مى نشاند) و نه اطاعت مطيعان به او نفعى مى بخشد. پس از آفرينش آنان، روزى و معيشتشان را (با روش حكيمانه اى) در ميان آنان تقسيم كرد و هر يك را در جايگاه دنيوى اش جاى داد. (ولى) پرهيزكاران در اين دنيا صاحب فضايلى هستند: گفتارشان راست، لباسشان ميانه روى و راه رفتنشان تواضع و فروتنى است. چشمان خويش را از آنچه خداوند بر آنان حرام كرده فرو نهاده اند و گوشهاى خود را وقف شنيدن علم و دانشى كرده اند كه براى آنان سودمند است، حال آنان در بلا همچون حالشان در آسايش و رفاه است و اگر سرآمد معيّنى كه خداوند براى (زندگى) آنها مقرّر داشته نبود يك چشم بر هم زدن، ارواحشان از شوق پاداش الهى و ترس از كيفر او در جسمشان قرار نمى گرفت. آفريدگار در روح و جانشان بزرگ جلوه كرده، به همين دليل غير او در چشمانشان كوچك است. آنها به كسانى مى مانند كه بهشت را با چشم خود ديده و در آن متنعم اند و همچون كسانى هستند كه آتش دوزخ را مشاهده كرده و در آن معذّبند! قلبهاى آنها اندوهگين و مردم از شرّشان درامانند. اندامشان لاغر و نيازهايشان اندك و نفوسشان عفيف و پاك است. آنها براى مدتى كوتاهى در اين جهان صبر و شكيبايى پيشه كردند و به دنبال آن آسايشى طولانى نصيبشان شد. اين تجارتى پر سود است كه پروردگارشان براى آنها فراهم ساخته است. دنيا (با جلوه گريهايش) به سراغ آنها آمد; ولى آنها فريبش را نخوردند و آن را نخواستند. دنيا مى رفت كه آنها را اسير خود سازد ولى آنان به بهاى جان، خويش را از اسارتش آزاد ساختند!

▲شرح و تفسير

▲صفات والاى پرهيزكاران

پيش از آن كه به تفسير بخش اوّل خطبه بپردازيم، لازم است به سراغ اين نكته برويم كه جواب كوتاه نخستين امام(عليه السلام) چگونه با سؤال همّام ارتباط داشت؟ او تقاضاى بيان اوصاف متقيان كرد و امام به جاى بيان اوصاف، امر به تقوا و احسان نمود و سپس فايده تقوا را بيان فرمود كه در بدو نظر، نه امر به تقوا پاسخ همام است و نه ذكر فوايد آن.

ظاهر اين است كه امام(عليه السلام) با اين سخن مى خواهد به او بفهماند كه مفهوم تقوا به طور اجمال روشن است تو مرد عمل باش، مشكلى در كار نيست. امام(عليه السلام) براى تشويق او به تقوا به بيان نتيجه مى پردازد.

به هر حال امام(عليه السلام) در آغاز خطبه به بيان اين نكته مهم مى پردازد كه خدا از همگان بى نياز است و اگر دستورات سنگين و متعددى درباره تقوا در اين خطبه مى آيد، براى افزودن به جاه و جلال خدا نيست، بلكه براى پيمودن راه تكامل انسان است، مى فرمايد: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى)، خداوند منزّه و والا خلق را آفريد در حالى كه از اطاعتشان بى نياز بود و از معصيتشان ايمن، زيرا نه عصيان گنه كاران به او زيان مى رساند (و بر دامان كبريايى اش گردى مى نشاند) و نه اطاعت مطيعان به او نفعى مى بخشد»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللّهَ ـ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى ـ خَلَقَ الْخَلْقَ حِينَ خَلَقَهُمْ غَنِيًّا عَنْ طَاعَتِهِمْ، آمِناً مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ، لاَِنَّهُ لاَ تَضُرُّهُ مَعْصِيَةُ مَنْ عَصَاهُ، وَ لاَ تَنْفَعُهُ طَاعَةُ مَنْ أَطَاعَهُ).

دليل آن روشن است، زيرا اوّلا خداوند وجودى است بى نهايت از هر جهت و كامل مطلق و چنين وجودى كمبود و نقصانى ندارد كه بخواهد از طريق ستايش و اطاعت بندگان كمالى بپذيرد و اگر همه كائنات هم كافر شوند بر دامن كبرياييش گردى نمى نشيند، زيرا مخلوقات ناتوان تر از آنند كه بتوانند زيانى به ذات پاكش برسانند. ثانياً مخلوقات هر چه دارند از اوست و از بركات فيض او و بازگرداندن فيض او به او معنا ندارد.

همگى ريزه خوار خوان نعمت او، بلكه وابسته به وجود اويند كه اگر لحظه اى رابطه آنها با خدا قطع شود، نابود مى شوند: (اگر نازى كند از هم، فرو ريزند قالبها).

آن گاه امام(عليه السلام) به وضع مادى مردم در دنيا مى پردازد كه در واقع مقدمه اى است براى بيان جنبه هاى معنوى كه بعد از آن ذكر شده است و با دو جمله، همه چيز را در جهات زندگى مادى مردم بيان كرده است، مى فرمايد : «(خدا بعد از آفرينش خلق)، روزى و معيشت آنان را (با روش حكيمانه اى) در ميان آنان تقسيم كرد و هر يك را در جايگاه دنيوى اش جاى داد»; (فَقَسَمَ بَيْنَهُمْ مَعَايِشَهُمْ، وَ وَضَعَهُمْ مِنَ الدُّنْيَا مَوَاضِعَهُمْ).

اشاره به اينكه خداوند تمام نيازهاى مادى انسان را در اختيار او قرار داد و هر كدام را بر حسب لياقت، جايگاهى بخشيد.

اين همان چيزى است كه در قرآن مجيد در آيه 32 زخرف آمده است، مى فرمايد: «(نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَّعِيشَتَهُمْ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْض دَرَجَات); ما اسباب معيشت آنها را در زندگى دنيا در ميانشان تقسيم كرديم و بعضى را بر بعضى برترى داديم».

بديهى است معناى تقسيم معيشت اين نيست كه بدون سعى و كوشش همه چيز به خانه انسان بيايد، از آنجا كه روزى بر سعى و كوشش، مايه تباهى و تنبلى و بى اعتنايى به روزيهاست، خداوند مواد همه را آفريده و همگان را به سعى و عمل دعوت كرده است. مقامات ظاهرى نيز كه خداوند به بندگان بخشيده، بدون سعى و كوشش به دست نمى آيد.

اين نكته نيز قابل توجه است كه اگر گروهى در دنياى امروز بر اثر گرسنگى جان مى دهند، نه به علت كمبودهاست، بلكه به سبب ظلم و ستم گروهى خودخواه و سودجو و انحصارطلب است. حتى در سخت ترين سال هاى قحطى اگر تقسيم عادلانه اى در ارزاق شود، كسى گرسنه نمى ماند.

نه تنها ارزاق انسانها، بلكه روزه همه جانداران و حيوانات را به گونه شگفت آورى براى آنها فراهم ساخته است; نه نطفه ها را در جنين به فراموشى سپرده، نه جاندار كوچكى كه درون تخم پرندگان، يا دانه گياهان وجود دارد، محروم ساخته است. داستان تقسيم روزى در طرق بسيار مختلف آن، داستانى است بسيار شگفت انگيز كه درباره آن كتابها مى توان نوشت و حتى شرح كوتاه آن به درازا مى كشد.

سپس به بيان فضايل و صفات برجسته پرهيزكاران پرداخته و سخن را با ذكر سه صفت برجسته آغاز مى كند، مى فرمايد : «پرهيزكاران در اين دنيا صاحب فضايلى هستند: گفتارشان راست، لباسشان ميانه روى و راه رفتنشان تواضع و فروتنى است»; (فَالْمُتَّقُونَ فِيهَا هُمْ أَهْلُ الْفَضَائِلِ، مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ، وَ مَلْبَسُهُمُ الاِقْتِصَادُ، وَ مَشْيُهُمُ التَّوَاضُعُ).

جمله «مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ» اشاره به نخستين گام در خودسازى و تربيت انسانهاست و آن اصلاح زبان است; زبانى كه بيشترين گناهان كبيره با آن انجام مى شود و بهترين عبادات به وسيله آن صورت مى گيرد و اگر اصلاح شود، همه وجود انسان رو به صلاح مى رود و اگر فاسد شود، همه رو به ويرانى مى گذارند.

واژه «صواب»، در اينجا، مفهوم بسيار گسترده اى دارد و هر سخن حق و مفيدى را شامل مى شود. آرى، پرهيزكاران قبل از هر كار به اصلاح گفتار خويش مى پردازند و به همين دليل، سالكان طريق الى الله معتقدند كه اوّلين گام در اصلاح خويشتن، اصلاح زبان است كه اصلاح آن مايه اصلاح ساير اركان است. قرآن مجيد مى فرمايد : «(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيداً * يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ); اى كسانى كه ايمان آورده ايد پرهيزكارى پيشه كنيد و سخن صحيح بگوييد تا خداوند اعمال شما را اصلاح كند و گناهانتان را ببخشد».(1)

اصلاح اعمال و غفران ذنوب به دنبال تقوا و قول سديد، قرينه خوبى بر رابطه اينها با يكديگر است.

تعبير به «ملبس» در جمله «وَ مَلْبَسُهُمُ الاِقْتِصَادُ»(2) كه به عنوان دومين فضيلت مهم پرهيزكاران ذكر شده است اگر در معناى حقيقى به كار رود، اشاره به همان لباس ظاهرى است كه بايد نه اسراف و تبذير در آن باشد و نه سخت گيرى و خساست، همان گونه كه بسيارى از شارحان نهج البلاغه فهميده اند.

اما اگر به قرينه آياتى كه لباس را در معناى كنايى وسيع به كار برده است; مانند (وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذلِكَ خَيْرٌ)(3) و (وَهُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الَّيْلَ لِبَاساً)(4) و (هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ)(5) معناى لباس را منحصر در پوشش ظاهرى ندانيم، مفهوم گسترده اى پيدا مى كند كه همه زندگى انسان را شامل مى شود; يعنى اعتدال و ميانه روى تمام زندگى آنان را در برگرفته و همچون لباسى است بر قامت آنان، همان گونه كه در جمله سوم تعبير به «مَشْيُهُمُ التَّوَاضُعُ» تنها اشاره به راه رفتن ظاهرى نيست، زيرا راه رفتن متواضعانه هر چند كار خوبى است اما در رديف نخستين صفات برجسته پرهيزكاران قرار نمى گيرد; ولى هرگاه اشاره به معناى وسيع مشى باشد مفهومش اين است كه همه رفتارهاى آنها آميخته با تواضع است.

در واقع امام(عليه السلام) به سه اصل اساسى در آغاز اين خطبه اشاره فرموده است: درستكارى، ميانه روى و تواضع كه بر سراسر زندگى پرهيزكاران حاكم است.

در روايات اسلامى نيز راجع به اين سه اصل، تأكيدهاى فراوانى ديده مى شود; در حديثى از امام باقر(عليه السلام) مى خوانيم : «إنَّ هذَا اللِّسانَ مِفْتاحُ كُلّ خَيْر وَ شَرٍّ فَيَنْبَغى لِلْمُؤْمِنِ اَنْ يَخْتِمَ عَلى لِسانِهِ كَما يَخْتِمُ عَلى ذَهَبِهِ وَ فِضَتِهِ ; اين زبان كليد هر خير و شرّى است، پس سزاوار است كه مؤمن مهر بر زبانش زند همان گونه بر طلا و نقره اش مهر مى زند (و در صندوق محفوظى نگاه مى دارد)».(6)

در حديث ديگرى از اميرالمؤمنين(عليه السلام) مى خوانيم : «ما عالَ مَنِ اقْتَصَدَ; آن كس كه ميانه روى را پيشه كند هرگز تنگدست نمى شود».(7)در حديثى از امام صادق(عليه السلام) چنين مى خوانيم : «فيما اَوْحَى اللهُ عَزَّ وَجَلَّ إلى داوُدِ(عليه السلام) : يا داوُدُ كَما أنَّ أقْرَبَ النّاسِ مِنَ اللهِ الْمُتَواضِعُونَ كَذلِكَ أبْعَدُ النّاسِ مِنَ اللهِ الْمُتَكِبِّرُونَ; در بين سخنانى كه خداوند عز و جل به حضرت داود(عليه السلام)وحى كرد اين سخن بود: اى داود همان گونه كه نزديك ترين مردم به خداوند، افراد متواضع هستند، دورترين مردم از خداوند نيز متكبران هستند».(8)

سپس به بيان دو وصف ديگر پرداخته، مى فرمايد: «آنها چشمان خويش را از آنچه خداوند بر آنان حرام كرده فرو نهاده اند و گوشهاى خود را وقف شنيدن علم و دانشى كه براى آنان سودمند است، ساخته اند»; (غَضُّوا(9) أَبْصَارَهُمْ عَمَّا حَرَّمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ، وَ وَقَفَوا أَسْمَاعَهُمْ عَلَى الْعِلْمِ النَّافِعِ لَهُمْ).

«غَضُّوا» از ريشه «غضّ» در اصل به معناى كم كردن است و هنگامى كه در مورد چشم به كار مى رود، معناى فروافكندن مى دهد; يعنى سر را به زير اندازد و نگاه نكند، كه ما در تعبيرات فارسى به جاى آن چشم پوشى به كار مى بريم.

«وَقَفُوا» از ريشه «وقف» در لغت به معناى متوقف ساختن است; ولى گاه به معناى اصطلاحى فقهى يعنى چيزى را براى چيزى وقف كردن يا از آن گسترده تر، چيزى را اختصاص به چيزى دادن، به كار مى رود.

بنابراين هر گاه در دو جمله بالا معانى حقيقى كلمه را در نظر بگيريم مفهومش آن است كه آنها نگاه به صحنه هاى حرام نمى كنند و پيوسته گوش به علم نافع مى دهند و اگر معناى وسيع و كنايى آنها را در نظر بگيريم، مفهوم جمله اوّل اين است كه آنها از همه محرمات چشم پوشى و صرف نظر مى كنند و گوشهاى آنها وقف بر علم نافع است.

مقصود از «علم نافع» در درجه اوّل، علومى است كه براى دين و ارزشهاى معنوى و زندگى سعادت بخش در جهان ديگر، سودمند است و در درجه بعد، همه علوم و دانشهايى را كه براى عزت و عظمت و استقلال و سربلندى انسانها در اين دنيا لازم است; اعم از علوم مربوط به سلامت انسان يا صنايع و كشاورزى يا علوم سياسى و مانند آن.

بى شك رابطه انسان با جهان خارج، جهان امروز و گذشته به طور عمده از طريق اين دو موهبت الهى; يعنى چشم و گوش است، حقايق را با چشم مى بيند، تاريخ مكتوب را با چشم مى خواند، پيام الهى و پيشوايان دين و تجربيات بزرگان پيشين را با گوش خود مى شنود و با اين دو وسيله با همه چيز در اطراف خود رابطه برقرار مى كند كه اگر اين دو موهبت از انسان گرفته شود، چيزى براى او باقى نمى ماند و عقل و شعورش در حدّ طفل غير مميز متوقف خواهد ماند و حتى زبان و ساير حواس در صورت سلامت اين دو فعال مى شوند. به همين دليل افراد كر و كور هميشه لال هستند هر چند زبانشان سالم باشد.

در حديثى از امام باقر(عليه السلام) مى خوانيم: «كُلُّ عَيْن باكِيَةٌ يَوْمَ الْقِيامَةِ غَيْرُ ثَلاث; عَيْنٌ سَهِرَتْ فى سَبيلِ اللهِ، وَ عَيْنٌ فاضَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ، وَ عَيْنٌ غَضَّتْ مِنْ مَحارِمِ اللهِ; تمام چشمها در روز قيامت گريان است، جز سه چشم، چشمى كه در راه خدا بيدار بماند و چشمى كه از خوف خدا گريان شود و چشمى كه از حرام پوشيده شود».(10)

در حديث ديگرى از امام حسن مجتبى(عليه السلام) مى خوانيم : «إِنَّ أبْصَرَ الاْبْصارِ ما نَفَذَ فِى الْخَيْرِ مَذْهَبَهُ وَ أسْمَعُ الاْسْماعِ ما وَعَى التَّذْكيرَ وَ انْتَفَعَ بِهِ; بيناترين ديده ها، ديده اى است كه نظر و ديد آن در مسير خير باشد و شنواترين گوشها گوشى است كه تذكرات و پندها را اخذ كند و از آنها نفع ببرد».(11)

سپس امام(عليه السلام) به يكى ديگر از اوصاف پرهيزكاران كه صفت رضا و تسليم است، پرداخته، مى فرمايد: «حال آنها در بلا همچون حالشان در آسايش و رفاه است»; (نُزِّلَتْ أَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فِي الْبَلاَءِ كَالَّتِي نُزِّلَتْ فِي الرَّخَاءِ(12)).

در حال نعمت مست و مغرور نمى شوند و در بلا و مشكلات بى تابى و جزع ندارند; در همه حال راضى به رضاى خدا و تسليم در برابر اراده او هستند. به يقين از تلاش و كوشش براى مبارزه با مشكلات و فراهم كردن اسباب نعمتها فروگذار نمى كنند; ولى آنجا كه از تحت اراده آنها بيرون است، جز تسليم و رضا عكس العملى نشان نمى دهند; زيرا از يك سو مى دانند خداوند حكيم است و مهربان; از هر كس، حتى از مادر مهربان تر و جز آنچه كه مصلحت بنده با ايمان اوست، مقدّر نمى فرمايد.

از سوى ديگر مى دانند بى تابى در برابر بلا و حوادث ناگوار نه تنها مشكلى را حل نمى كند، بلكه اجر و پاداش آنها را بر باد مى دهد و گاه بر مشكلات نيز مى افزايد و سبب يأس و نوميدى وانفعال در برابر هر حادثه اى مى شود.

درباره اهميّت مقام تسليم و رضا، روايات فراوانى از معصومين(عليهم السلام) وارد شده است; از جمله در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم : «رَأْسُ طاعَةِ اللهِ الصبرُ وَ الرِّضا عَنِ الله فيما اَحَبَّ الْعَبْدُ اَوْ كَرِهَ، وَ لا يَرْضى عَبْدٌ عَنِ اللهِ فيما اَحَبَّ أوْ كَرِهَ إلاّ كانَ خَيْراً لَهُ فيما أحَبَّ أوْ كَرِهَ; برترين مرتبه اطاعت خداوند، صبر و رضا در همه چيزهايى است كه بندگان دوست دارند، يا دوست ندارند و هيچ بنده اى در همه اين امور از خدا راضى نمى شود، مگر اينكه خير او در آن است».(13)

مرحوم كلينى بعد از نقل اين روايت در كافى، دوازده روايت ديگر دراهميّت تسليم و رضا و مقامات مؤمنان راضى و تسليم در برابر اراده پروردگار ذكر كرده است.

امام(عليه السلام) بعد از ذكر اوصاف فوق به يك وصف ديگر مهم پرهيزكاران مى پردازد كه نشانه ايمان قوىّ و اطمينان آنها به وعده هاى الهى است، مى فرمايد: «اگر سرآمد معيّنى كه خداوند براى (زندگى) آنها مقرّر داشته نبود يك چشم بر هم زدن، ارواحشان از شوق پاداش الهى و ترس از كيفر او در جسمشان قرار نمى گرفت»; (وَ لَوْلاَ الاَْجَلُ الَّذِي كَتَبَ اللّهُ عَلَيْهِمْ لَمْ تَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِي أَجْسَادِهِمْ طَرْفَةَ عَيْن، شَوْقاً إِلَى الثَّوَابِ، وَ خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ).

روح آنها به كبوترى مى ماند كه در قفس گرفتار است; در يك سوى خود، باغى خرم و سرسبز با انواع گلها و گياهان و ميوه ها مى بيند و در طرف ديگر خود آتشى سوزان. در درون قفس، بال و پر مى زند و شديداً طالب آزادى است تا پرواز كند و بر شاخسار باغ قرار گيرد و در ضمن از آتش سوزانى كه در يك طرف ديگر قفس بود، رهايى يابد.

پرهيزكاران راستين چنين اند. عشق به ثواب از يك سو و خوف از عقاب (بر اثر سوء عاقبت) از سوى ديگر، روح ناآرام آنها را به جهان ديگر جذب مى كند; ولى اجلى كه خداوند براى آنها مقرر ساخته آنان را از اين امر باز مى دارد.

در ضمن اين تعبير، حاكميت صفت خوف و رجا را بر وجود آنها روشن مى سازد; از يك سو اميدوار به لطف و ثواب الهى هستند و از سوى ديگر از اين بيم دارند كه در دنيا پايشان بلغزد و در دام شيطان و هواى نفس، گرفتار شوند و با سوء عاقبت از دنيا بروند.

در حديثى از لقمان حكيم مى خوانيم كه خطاب به فرزندش مى گفت : «يا بَنِىَّ خَفِ اللهِ خَوْفاً لَوْ أَتَيْتَ يَوْمَ الْقِيامَةِ بِبَرِّ الثَقَلَيْنِ خِفْتَ أنْ يُعذّبَكَ وَ ارْجِ اللهَ رَجاءً لَوْ وافَيْتَ الْقِيامَةَ بِإِثْمِ الثَّقَلَيْنِ رَجَوْتَ أَنْ يَغْفِرَاللهُ لَكَ ; فرزندم آن گونه از خدا بترس كه اگر در روز قيامت در صحنه قيامت وارد شوى، در حالى كه اعمال نيك انس و جن را با خود داشته باشى باز از عذاب خدا بترسى و آن قدر اميدوار به لطف او باش كه اگر روز قيامت با گناه جن و انس وارد محشر شوى باز اميد به عفو او داشته باشى».(14)

سپس امام(عليه السلام) به سراغ يكى ديگر از اوصاف بسيار برجسته پرهيزكاران مى رود، مى فرمايد : «آفريدگار در روح و جانشان بزرگ جلوه كرده، به همين دليل غير او در چشمانشان كوچك است»; (عَظُمَ الْخَالِقُ فِي أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَادُونَهُ فِي أَعْيُنِهِمْ).

هر گاه كسى در كنار اقيانوس پهناور و بى كرانى باشد، طبيعى است كه يك قطره آب در نظرش بسيار حقير و ناچيز است و آن كس كه چشم به آفتاب عالمتاب دوخته، پرتو شمع كوچكى در نظرش بى مقدار است. آرى پرهيزكاران با آفريدگار جهان هستى، با قدرت و علم بى پايان او آشنا شده اند و به قدر استعداد خود، عظمت ذات پاك او را دريافته اند. بديهى است كه غير او در نظرشان كوچك و بى مقدار است و يكى از دلايل تقوا و پرهيزكارى و بالاتر از آن، عصمت و مصونيت از گناه همين است. هر قدر معرفت انسان به خدا بيشتر شود، ما سوى الله در نظرش كوچك تر مى شود و به اين اشياى حقير و ناچيز، دل نمى بندد و به جهت آنها گناه نمى كند.

از اينجا مى فهميم كه اگر على(عليه السلام) مى فرمايد : «وَاللهِ لَوْ أُعْطيتُ الاَْقاليمُ السَّبْعَةِ بِما تَحْتَ أفْلاكِها عَلى أنْ أعصِى اللهَ فى نَمْلَة أسْلُبُها جُلْبُ شَعيرَة ما فَعَلْتُهُ; به خدا سوگند اگر هفت اقليم را با آنچه در زير آسمانش قرار دارد به من دهند براى اينكه خدا را در مورد مورچه اى نافرمانى كنم و پوست جوى را از دهانش برگيرم، هرگز چنين كارى را نخواهم كرد»(15) دليلش همين است.

اگر در ادامه اين سخن، مى افزايد : «وَ إنَّ دُنْياكُمْ عِنْدى لاََهْوَنَ مِنْ وَرَقَة فى فَمِ جَرادَة تَقْمِضُها; به يقين دنياى شما (با همه ثروتها و زرق و برقهايش) نزد من از برگى كه در دهان ملخى است و آن را مى جَوَد پست تر است». به دليل عرفان والاى مولا نسبت به خداست. آرى، هر قدر معرفة الله بيشتر شود، دنيا در نظر انسان، كوچك تر مى گردد، اسباب گناه نزد او ضعيف تر مى شود و آرامش بيشترى مى يابد. يكى از آثار آن، حضور قلب فوق العاده در عبادت و نماز است، به گونه اى كه اگر پيكان تيرى از پاى او بركشند متوجه نمى شود.

آن گاه امام(عليه السلام) به سراغ وصف برجسته ديگرى مى رود كه آن مقام يقين شهودى پرهيزگاران والامقام است، مى فرمايد : «آنها به كسانى مى مانند كه بهشت را با چشم خود ديده و در آن متنعم اند، و همچون كسانى هستند كه آتش دوزخ را مشاهده كرده و در آن معذّبند»; (فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِيهَا مُنَعَّمُونَ، وَ هُمْ وَ النَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا، فَهُمْ فِيهَا مُعَذَّبُونَ).

ايمان و يقين، مراحلى دارد; گروهى ايمانشان برخاسته از ادله عقلى است و دلايل كافى و شافى بر آن دارند. بزرگان اخلاق و عرفان با اقتباس از آيات قرآن از اين مرحله به علم اليقين تعبير كرده اند.

مرحله والاتر، مرحله شهود است. در اين مرحله انسان، استدلالات عقلى را پشت سر مى گذارد و به مقام شهود مى رسد و با چشم دل، خدا را مى بيند و عظمت او را مشاهده مى كند و هرگونه شك و ترديد و وسوسه هايى كه گاهى در اعماق استدلالات عقلى نيز وجود دارد از او زايل مى شود و آن را مقام عين اليقين گويند.

مرحله سوم كه مخصوص خاصان و مقربان است مرحله حق اليقين است و آن، اين است كه انسان به جايى مى رسد كه خويشتن خويش را فراموش مى كند، آنچه مى بيند خداست و غير او از نظرش محو مى شود.

در حقيقت مرحله اوّل، جنبه عمومى دارد و همه مؤمنان راستين را شامل مى شود. مرحله دوم ويژه پرهيزكاران مخلص و مجاهد است و مرحله سوم ويژه گروه خاصى از اولياء الله، همچون معصومان(عليهم السلام) است و هر يك از اينها آثارى دارد.

يكى از آثار مرحله شهود كه درباره پرهيزكاران در اين خطبه به آن اشاره شده اين است كه خود را در حضور دائم در برابر حق مى بينند و پيوسته سر بر فرمان او هستند و قداست زندگى آنها گواه بر ايمان شهودى آنهاست.

در حديث معروفى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود يك روز پيامبر(صلى الله عليه وآله) بعد از نماز صبح، چشمش به جوانى افتاد كه بسيار خواب آلود بود، اندامش نحيف و لاغر به نظر مى رسيد، رسول خدا(صلى الله عليه وآله) او را با نام صدا زد و فرمود : «كَيْفَ أصْبَحْتَ يا فُلانَ؟; چگونه

صبح كردى (و حالت چگونه است؟)». عرض كرد : «اَصْبَحْتُ يا رَسُولُ اللهِ مُوقِناً ; صبح كردم اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در حالى كه به مقام يقين رسيدم». رسول خدا(صلى الله عليه وآله) از اين پاسخ صريح او در شگفتى فرو رفت و به او فرمود : «إنَّ لِكُلِّ يَقين حَقيقَةً فَما حَقيقَةُ يَقينِكَ؟; هر يقينى نشانه روشنى دارد، نشانه روشن يقين تو چيست؟» عرض كرد: اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)نشانه آن، اين است كه مرا در اندوهى عميق فرو برده و به شب زنده دارى و روزه گرفتن روزها واداشته است و روح من به دنيا و آنچه در آن است بى اعتناست... .

«كَأنّى أنْظُر إلى اَهْلِ الْجَنَّةِ يَتَنَعَّمُونَ فِى الْجَنَّةِ وَ يَتَعارَفُونَ، عَلَى الاَْرائِكِ مُتَّكِئُونَ، وَ كَأنّى أنْظُرُ إلى أهْلِ النّارِ وَ هُمْ فيها مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ وَ كَأنّى الاْنَ اَسْمَعُ زَفيرَ النّارِ يَدُورُ فى مَسامِعى; گويى من اهل بهشت را مى بينم كه در آغوش بهشت متنعم اند و با هم در گفت و گوى دوستانه اند و بر تختها تكيه زده اند و گويى اهل دوزخ را مى بينم كه در آن، عذاب مى شوند و فرياد مى كشند و گويى الآن، صداى شعله هاى آتش در گوش من مى پيچد». پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود : «هذا عَبْدٌ نَوَّر اللهُ قَلْبَه بِالاْيمانِ; اين بنده اى است كه خداوند قلب او را با نور ايمان روشن ساخته است». سپس فرمود : اين حالت را حفظ كن، جوان عرضه داشت: دعايى در حق من كنيد كه خداوند شهادت را در ركاب شما براى من فراهم سازد، پيامبر(صلى الله عليه وآله) در حق او دعا كرد، طولى نكشيد كه در يكى از غزوات، همراه پيامبر(صلى الله عليه وآله) شركت كرد و در آن غزوه ده نفر شهيد شدند كه دهمين آنها اين جوان بود.(16)

داستانهاى فراوانى شبيه آنچه در بالا آمد از پرهيزكارانى كه در طول تاريخ به مقام شهود رسيده اند نقل شده كه بر گفتار مولا على(عليه السلام) تأكيد مى نهد.

در ادامه اين سخن به پنج وصف ديگر از اوصاف پرهيزكاران پرداخته، مى فرمايد: «قلب هاى آنها اندوهگين و مردم از شرّشان درامانند. اندامشان لاغر و نيازهايشان اندك و نفوسشان عفيف و پاك است»; (قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ، وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ، وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِيفَةٌ، وَ حَاجَاتُهُمْ خَفِيفَةٌ، وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِيفَةٌ).

اين صفات مجموعه اى از صفات پرهيزكاران است، زيرا حزن و اندوه آنها كه در نخستين وصف آمده، اشاره به خوف از خدا و كوتاهى در انجام مسؤوليت هاست. در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «اَلْحُزْنُ مِنْ شِعارِ الْعارفينَ» و در ادامه اين سخن مى فرمايد: «وَ لَوْ حَجَبَ الْحُزنُ عَنْ قُلُوبِ الْعارِفينَ ساعةً لاسْتَغاثُوا; اگر ساعتى حزن از دلهاى اهل معرفت پوشيده گردد به درگاه خدا استغاثه مى كنند و آن را از او مى خواهند».(17)

آرى آنها پيوسته در برابر مسؤوليت هايشان نگرانند و از اين نظر بر دل آن ها اندوهى سايه افكنده، مبادا در گرفتن حق مظلومى كوتاهى كرده باشند يا اندك ظلمى از آنها سرزده باشد يا به غير خدا انديشيده باشند. افزون بر اين، غم عشق و اندوه دورى از قرب پروردگار كه طالب آنند نيز از آنها جدا نمى شود; ولى در هر حال آنها غم دنيا ندارند، چون عاشق دنيا نيستند، بنابراين اگر قرآن مجيد مى گويد : «(أَلاَ إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ); بدانيد دوستان خدا نه ترس دارند و نه غمگين مى شوند».(18) منافاتى با آنچه در اين خطبه آمده ندارد، زيرا اين خطبه مربوط به خوف از غير خدا و غم دنياى مادى است.

لذت داغ غمت بر دل ما باد حرام *** اگر از جور غم عشق تو داغى طلبيم

در وصف دوم كه مى فرمايد : «مردم از شر آنها در امانند به اين نكته اشاره مى كند كه وجود آنها براى همه خير و بركت است; نه موجب درد و عذاب». در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «إنّ شَرَّ النّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَاللهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ مَنْ يَخافُ النّاسُ شَرَّهُ; بدترين مردم در پيشگاه خدا در روز قيامت كسى است كه مردم از شر او ترسان باشند».(19)

در وصف سوم مى فرمايد : جسم آنها نحيف است. البتّه نحيف نه به آن معنا كه امروز در فارسى ما از آن مى فهميم، بلكه به معناى لاغر است كه از يكسو نشانه زهد و پارسايى و روزه گرفتن و از سوى ديگر دلالت بر چابكى و آمادگى براى انجام وظايف الهى دارد.

در هر حال اين وصف مانند بعضى از اوصاف ديگر همواره استثنايى دارد كه بعضى از افرادى كه بر حسب ساختمان جسمانى لاغر نيستند، در صف پرهيزكاران هستند.

در وصف چهارم اشاره به نيازهاى محدود آنها شده است; نه همچون دنيا پرستان زراندوز كه مانند جهنم هر چه بيابند باز هم «هل من مزيد» مى گويند. به يقين روح قناعت و حاجات خفيف، انسان را از بسيارى از گناهان در امان مى دارد و فكر او را براى پيمودن راه حق راحت تر مى كند و همان گونه كه امام(عليه السلام) در يكى از گفتارهاى كوتاه و پرمعنوى فرموده، سبكبار مى شوند و ملحق مى گردند.(20)

در حديث ديگرى مى خوانيم: امام صادق(عليه السلام) وارد حمام شد. صاحب حمام به آن حضرت عرض كرد : اجازه مى دهيد براى شما حمام را قُرُق كنيم. فرمود : «لا إِنَّ الْمُؤْمِنَ خَفيفُ الْمَؤُونَةِ; نه، مؤمن خفيف المؤونة است (و زندگى ساده و بى تكلّفى دارد)».(21)

در پنجمين وصف اشاره به مقام عفت آنها مى كند و روح آنها را عفيف مى شمارد، همان عفتى كه انسان را وادار به چشم پوشى از هوا و هوس و گناه مى كند و به تعبير ديگر هواپرستى و گناه در نظر آنها بى رنگ مى شود، به گونه اى كه از مشاهده صحنه هاى زشت و آلوده متنفر مى شوند.

در كلمات قصار نهج البلاغه مى فرمايد : «مَا الْمُجاهِدُ الشَّهيدُ في سَبيلِ اللهِ بِأَعْظَمَ اَجْراً مِمَّنْ قَدَرَ فَعَفَّ ; لَكادُ الْعَفيفُ أنْ يَكُونَ مَلَكاً مِنَ الْمَلائِكَةِ; پاداش كسانى كه در راه خدا جهاد كنند و شهيد شوند، بيشتر از كسى كه قادر (بر گناه و حرام و اعمال ناشايست) شود و عفت و پاكدامنى پيشه كند، نيست; نزديك است كه فرد پاكدامن و عفيف، فرشته اى از فرشتگان الهى شود».

چرا چنين نباشد در حالى كه در ميدان جهاداكبر بر دشمن خطرناكى همچون هواى نفس و شيطان غالب شده است.

سپس در وصف مهم ديگرى از پرهيزگاران مى فرمايد : «آنها براى مدتى كوتاهى در اين جهان صبر و شكيبايى پيشه كردند و به دنبال آن آسايشى طولانى نصيبشان شد. اين تجارتى پر سود است كه پروردگارشان براى آنها فراهم ساخته است»; (صَبَرُوا أَيَّاماً قَصِيرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِيلَةً. تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ يَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ).

صبر و شكيبايى خواه در مسير طاعت باشد يا در برابر وسوسه هاى گناه و يا در مقابل مصيبت، از صفات برجسته پرهيزگاران است.

هيچ كس به هيچ هدف مهمى خواه مادى باشد يا معنوى، بدون صبر و استقامت نمى رسد و اگر انسان اين صفت را از دست دهد دين و ايمان و شرف و آبروى او به خطر خواهد افتاد و به همين دليل در عبارت ديگرى از مولا صبر، نسبت به ايمان همچون سر نسبت به بدن شمرده شده است: «وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاْيمانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ».(22)

در حديثى كه مرحوم كلينى در كافى از امام باقر(عليه السلام) نقل مى كند، مى خوانيم : «اَلْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَكارِهِ وَ الصَّبرِ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَكارِهِ فِى الدُّنْيا دَخَلَ الْجَنَّةَ; وَ جَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذاتِ وَ الشَّهَواتِ فَمَن أَعْطى نَفْسَه لَذَّتَها وَ شَهْوَتَها دَخَلَ النّارَ; بهشت در لابه لاى ناملايمات و شكيبايى پيچيده شده، پس آن كس كه در دنيا در برابر ناملايمات شكيبايى كند (و از وسوسه هاى گناه و شهوات صرف نظر نمايد) داخل بهشت مى شود و جهنم در لابه لاى لذّات و شهوات گناه آلود پيچيده شده، پس هر كس نفس خود را در برابر اينگونه لذات و شهوات آزاد بگذارد، داخل آتش مى شود».(23)

امام در جمله هاى بالا اين كار را; يعنى صبر و شكيبايى كوتاه مدت در برابر نيل به سعادت دراز مدت را تجارتى پرسود مى شمرد كه با لطف الهى براى پرهيزكاران فراهم شده است.

قرآن مجيد مى گويد : «(إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللهِ وَأَقَامُوا الصَّلوةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرّاً وَعَلاَنِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَّنْ تَبُورَ); كسانى كه كتاب الهى را تلاوت مى كنند و نماز را بر پا مى دارند واز آنچه به آنان روزى داده ايم پنهان و آشكار، انفاق مى كنند، تجارتى (پر سود و) بى زيان و خالى از كساد را اميد دارند».(24)

نيز مى فرمايد : «هنگامى كه مؤمنان صالح و صابر مى خواهند وارد بهشت شوند، در آستان بهشت، فرشتگان به آنها سلام و درود مى گويند كه: «(سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ); سلام بر شما به جهت صبر و استقامتتان».(25)

آنگاه در بيان دو وصف ديگر از اوصاف پرهيزكاران مى فرمايد : «دنيا (با جلوه گريهايش) به سراغ آنها آمد; ولى آنها فريبش را نخوردند و آن را نخواستند. دنيا مى رفت كه آنها را اسير خود سازد ولى آنان به بهاى جان، خويش را از اسارتش آزاد ساختند»; (أَرَادَتْهُمُ الدُّنْيَا فَلَمْ يُرِيدُوهَا، وَ أَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا).

اشاره به اينكه دنيا با زرق و برق هايى كه دارد به سراغ همه مى رود و خود را چنان مى آرايد كه نفوس انسانى را به سوى خود جلب كند. آنها كه ناآگاه يا هوسبازند، در دام دنيا گرفتار مى شوند; ولى پرهيزگاران كه سراب بودن متاع دنيا را مى دانند، هرگز فريب آن را نمى خورند. همچنين دنيا از طريق مال و ثروت و جاه و مقام و شهوات گوناگون انسان هاى بسيارى را در دام خود اسير مى سازد و راه آزادى و نجات را بر آنها مى بندد; ولى پرهيزگاران در همان گام هاى نخستين به اين معنا پى مى برند و به بهاى جان خود را از اين اسارت رهايى مى بخشند.

به راستى ما بسيارى را مى بينيم كه چنان اسير مقامند كه براى حفظ آن به هر گناه و جنايت و ذلّتى تن در مى دهند، و بعضى چنان اسير مال و شهوتند كه براى حفظ آن همه كرامت انسانى خود را بر باد مى دهند; ولى پرهيزگاران كه در خط معصومان گام بر مى دارند، حتى از جان خويش مى گذرند و فرياد «هَيْهاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ» سر مى دهند.

#####

1. احزاب، آيه 70 و 71 .

2. «اقتصاد» از ريشه «قصد» به معناى ميانه روى است و اعتدال در هر چيزى را شامل مى شود.

3. اعراف، آيه 26 .

4. فرقان، آيه 47 .

5. بقره، آيه 187 .

6. تحف العقول، بخش سخنان امام باقر(عليه السلام)، ص 218 .

7. نهج البلاغه، كلمات قصار، 140 .

8. وسائل الشيعة، كتاب الجهاد، ابواب جهاد النفس، باب 28، حديث 2.

9. «غضّوا» از ماده «غضّ» بر وزن «خزّ» چنان كه در بالا آمد در اصل به معناى كم يا كوتاه كردن است ; هنگامى كه در مورد چشم به كار مى رود به معناى فروافكندن چشم است يعنى سر به زير انداختن و نگاه نكردن است و «غمض» به معناى فروبستن و چشم را برهم گذاردن است.

10. الكافى، جلد 2، صفحه 80، باب اجتناب المحارم، حديث 2 .

11. ميزان الحكمة، جلد 4، صفحه 551 نقل از بحارالانوار، جلد 78، صفحه 109 .

12. «رخاء» و «رخوه» در اصل به معناى سستى و نرمى است و هنگامى كه در مورد زندگى به كار رود به معناى زندگى توأم با آرامش و آسايش و وسعت است.

13. الكافى، جلد 2، صفحه 60، باب الرضا بالقضاء، حديث 1 .

14. بحارالانوار، جلد 13، صفحه 412 .

15. نهج البلاغه، خطبه 224 .

16. اين حديث را مرحوم كلينى در باب حقيقة الايمان (الكافى، جلد 2، صفحه 52) آورده است. مرحوم علامه مجلسى نيز در بحارالانوار، جلد 67، صفحه 174 از كتاب محاسن، اين حديث را نقل كرده است.

17. بحارالانوار، جلد 69، صفحه 70 .

18. يونس، آيه 62 .

19. كنزالعمال، جلد 3، صفحه 502، حديث شماره 7613 .

20. نهج البلاغه، خطبه 21 .

21. وسائل الشيعة، جلد 1، صفحه 381، ابواب آداب دخول الحمام، باب 22، حديث 3 .

22. نهج البلاغه، كلمات قصار، 82 .

23. الكافى، جلد 2، صفحه 89، باب الصبر، حديث 7 .

24. فاطر، آيه 29 .

25. رعد، آيه 24 .

#####

▲نكته

▲محورهاى اين بخش از خطبه

اين بخش از خطبه كه در آن قريب بيست صفت از صفات پرهيزكاران آمده، عمدتاً بر چند محور دور مى زند; ايمان فوق العاده پرهيزكاران، ايمانى كه در سر حد شهود و مشاهده عالم ماوراى طبيعت است. مسئله بى اعتنايى به زرق و برق دنيا و عدم اسارت در چنگال هوا و هوسها و شهوات، جوياى علم و دانش بودن، پرهيز از هرگونه گناه مخصوصاً آلودگيهاى زبان، تواضع و فروتنى و عدم آزار خلق.

اگر در برنامه پرهيزكاران جز همين فراز نبود براى اينكه از اينها انسان كاملى بسازد، كافى بود تا چه رسد به اين كه بخشهاى بعدى خطبه نيز به آن ضميمه گردد.

صفات مزبور، صفاتى جدا و بيگانه از يكديگر نيست، بلكه همه با هم پيوسته است و برنامه اى جامع براى سالكان الى الله و كسانى كه طالب قرب به خدا هستند، تشكيل مى دهد.

آن كسى كه ايمان او به حدى رسيده كه گويى آينده هاى دور را مى بيند و از پشت پرده ضخيم طبيعت، بهشت و جهنم را مشاهده مى كند، طبيعى است كه ماسوى الله در چشم او كوچك شود، فريب زرق و برق دنيا را نخورد، و در برابر خلق متواضع باشد و آزارش به كسى نرسد.

اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه اين ايمان شهودى چگونه تحصيل مى شود و اين هماى سعادت بر سر چه كسى خواهد نشست؟

پاسخ اين سؤال را با تشبيهات روشن مى شود; آيينه قلب تا زنگار هوا و هوس دارد، چهره حقيقت در آن منعكس نمى شود و تا انسان در سياهچال طبيعت زندانى است به آسمان حقيقت پرواز نمى كند و تا گرد و غبار فضاى اطراف او را پر كرده، جمال دل آراى يار را هر چند به او نزديك باشد، نمى بيند و چه زيبا مى گويد، حافظ:

تو كز سراى طبيعت نمى روى بيرون *** كجا به كوى طريقت گذر توانى كرد

جمال يار ندارد نقاب و پرده ولى *** غبار ره بنشان تا نظر توانى كرد

▲بخش دوم

أَمَّا اللَّيْلُ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، تَالِينَ لاَِجْزَاءِ الْقُرْآنِ يُرَتِّلُونَهَا تَرْتِيلاً. يُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ يَسْتَثِيرُونَ بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ. فَإِذَا مَرُّوا بِآيَة فِيهَا تَشْوِيقٌ رَكَنُوا إِلَيْهَا طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَيْهَا شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّها نُصْبَ أَعْيُنِهِمْ. وَ إِذَا مَرُّوا بِآيَة فِيهَا تَخْوِيفٌ أَصْغَوْا إِلَيْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِيرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِيقَهَا فِي أُصُولِ آذَانِهِمْ، فَهُمْ حَانُونَ عَلَى أَوْسَاطِهِمْ، مُفْتَرِشُونَ لِجِبَاهِهِمْ وَ أَكُفِّهِمْ وَ رُكَبِهِمْ، وَ أَطْرَافِ أَقْدَامِهِمْ، يَطْلُبُونَ إِلَى اللّهِ تَعَالَى فِي فَكَاكِ رِقَابِهِمْ.

### ترجمه

اما شب هنگام بر پاى خود (به نماز) مى ايستند و آيات قرآن را شمرده و با تدبر مى خوانند، به وسيله آن، جان خويش را محزون مى سازند و داروى درد خود را از آن مى طلبند. هنگامى كه به آيه اى مى رسند كه در آن، تشويق است (تشويق به پاداشهاى بزرگ الهى در برابر ايمان و عمل صالح) با اشتياق فراوان بر آن تكيه مى كنند و چشم جانشان با علاقه بسيار در آن خيره مى شود و گويى آن بشارت را در برابر چشم خود مى بينند و هنگامى كه به آيه اى مى رسند كه بيم و انذار در آن است (انذار در برابر گناهان) گوشهاى دل خويش را براى شنيدن آن باز مى كنند و گويى فريادها و ناله هاى زبانه هاى آتش دوزخ در درون گوششان طنين انداز است! آنها قامت خود را در پيشگاه خدا خم مى كنند (و به ركوع مى روند) و پيشانى و كف دست ها و سر زانوها و نوك انگشتان پا را (به هنگام سجده) بر زمين مى گسترانند و آزادى خويش را از پيشگاه خداوند متعال درخواست مى كنند.

###

▲شرح و تفسير

▲برنامه شبانه پرهيزكاران

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به ذكر برنامه شبانه پرهيزكاران مى پردازد و انگشت بر جزئيات آن مى نهد و راه را براى پيمودن جهت همگان هموار مى سازد و مى فرمايد : «اما در شب بر پاى خود (به نماز) مى ايستند و آيات قرآن را شمرده و با تدبر تلاوت مى كنند. به وسيله آن، جان خويش را محزون مى سازند و داروى درد خود را از آن مى طلبند»; (أَمَّا اللَّيْلُ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، تَالِينَ لاَِجْزَاءِ الْقُرْآنِ يُرَتِّلُونَهَا تَرْتِيلاً. يُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَ يَسْتَثِيرُونَ(1) بِهِ دَوَاءَ دَائِهِمْ).

اين جمله ممكن است اشاره به تلاوت قرآن در نماز شب باشد، زيرا قرآن را در حال قيام و بعد از سوره حمد نماز مى خوانند و نيز ممكن است اين دو جداى از هم باشد; يعنى به هنگام شب هم به نماز بر مى خيزند و هم تلاوت قرآن دارند.

شايان ذكر است كه امام روش قرآن خواندن پرهيزكاران را در عبارت كوتاه و پرمعنايى بيان كرده است ; اوّلا قرآن را به صورت «ترتيل» مى خوانند و معناى «ترتيل» شمرده خواندن و تأمل در مفاهيم آيات است. افزون بر اين مى فرمايد: آنها خود را كاملا مخاطب قرآن مى دانند، از بشارات قرآن، شاد و از انذارهاى قرآن در اندوه فرو مى روند و داروى همه دردهاى اخلاقى و معنوى خود را در جاى جاى آيات قرآن جستجو مى كنند كه هم طبيب است و هم داروساز.

سپس در تشريح اين معنا مى فرمايد : «هنگامى كه به آيه اى مى رسند كه در آ ن تشويق است (تشويق به پاداش هاى بزرگ الهى در برابر ايمان و عمل صالح) با اشتياق فراوان بر آن تكيه مى كنند و چشم جانشان با علاقه بسيار در آن خيره مى شود و گويى آن بشارت را در برابر چشم خود مى بينند»; (فَإِذَا مَرُّوا بِآيَة فِيهَا تَشْوِيقٌ رَكَنُوا إِلَيْهَا طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ(2) نُفُوسُهُمْ إِلَيْهَا شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّها نُصْبَ أَعْيُنِهِمْ).

آرى! آنها قرآن را سرسرى نمى خوانند و همان گونه كه در بالا گفته شد خود را مخاطبان واقعى آن مى دانند; بشارت هاى الهى آتش شوق را در دل هاى آنها شعلهور مى سازد و آنچه را در آخرت است در اين دنيا با چشم دل مى بينند و همين امر انگيزه آنها در برنامه «سير الى الله» است.

«و نيز هنگامى كه به آيه اى مى رساند كه بيم و انذار در آن است (انذار در برابر گناهان) گوش هاى دل خويش را براى شنيدن آن باز مى كنند و گويى فريادها و ناله هاى زبانه هاى آتش دوزخ در درون گوششان طنين انداز است»; (وَ إِذَا مَرُّوا بِآيَة فِيهَا تَخْوِيفٌ أَصْغَوْا إِلَيْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِيرَ(3) جَهَنَّمَ وَ شَهِيقَهَا فِي أُصُولِ آذَانِهِمْ).

آرى ايمان آنها به مرحله شهود رسيده و حقايق عالم غيب و جهان آخرت را با چشم مى بينند و با همه وجودشان لمس مى كنند و هر گاه خواندن آيات قرآن بدين گونه باشد بهترين وسيله تربيت انسانهاست.

در يكى از سخنان مولا آمده است : «ألا لا خَيْرَ فى قِراءَة لَيْسَ فيها تَدَبُّرٌ ألا لا خَيْرَ فى عِبادَة لَيْسَ فِيها تَفَقُّهٌ ; آگاه باشيد تلاوتى كه در آن تدبّر نيست منشأ خير و بركتى نيست و عبادتى كه در آن فهم و آگاهى نباشد، خيرى ندارد».(4)

در حديث ديگرى از امام سجاد(عليه السلام) آمده است : «آياتُ الْقُرْآنِ خَزائِنُ فَكُلَّما فُتِحَتْ خَزينَةٌ يَنْبَغى لَكَ اَنْ تَنْظُرَ ما فيها; آيات قرآن گنجينه هاى الهى است هر گاه گنجينه اى گشوده شود، سزاوار است با دقّت در آن نظرافكنى (و از گوهرهاى گرانبهايش بهره گيرى)».(5)

از آنجا كه امام(عليه السلام) در جمله هاى قبل كيفيّت نماز پرهيزكاران را در حال قيام بيان فرمود كه با تلاوت آيات قرآن و توأم با خضوع و خشوع و تدبّر و حضور قلب همراه است، در جمله هاى بعد به بيان دو ركن ديگر; يعنى ركوع و سجود مى پردازد و مى فرمايد: «آنها قامت خود را در پيشگاه خدا خم مى كنند (و به ركوع مى روند) و پيشانى و كف دستها و سر زانوها و نوك انگشتان پا را (به هنگام سجده) بر زمين مى گسترانند و آزادى خويش را از پيشگاه خداوند متعال درخواست مى كنند»; (فَهُمْ حَانُونَ(6) عَلَى أَوْسَاطِهِمْ(7)، مُفْتَرِشُونَ لِجِبَاهِهِمْ(8) وَ أَكُفِّهِمْ وَ رُكَبِهِمْ، وَ أَطْرَافِ(9) أَقْدَامِهِمْ، يَطْلُبُونَ إِلَى اللّهِ تَعَالَى فِي فَكَاكِ(10) رِقَابِهِمْ).

تعبيراتى كه امام(عليه السلام) درباره ركوع و سجود بيان فرموده، تعبيرات زيبا و جالبى است كه انسان را به عمق اين عبادات آشناتر مى سازد; خم شدن در پيشگاه خدا و فرش كردن پيشانى و دست و پاها بر زمين در برابر عظمت او با توجه و حضور قلب، دنيايى از معنويت را به همراه دارد و جالب اين كه هدف نهايى آن را آزادسازى گردنها از زنجير اسارت بيان فرموده است; آيا تنها آزاد ساختن از اسارت در چنگال آتش دوزخ است يا آزادسازى از هر گونه اسارت در چنگال هواى نفس و شيطان و انسانهاى شيطان صفت؟ تعبير امام، مطلق است و همه را شامل مى شود، هر چند در دعاها يا روايات، كراراً ديده شده كه بعد از «فِكاكَ رَقَبَة» واژه «مِنَ النّارِ» ذكر مى شود.

آرى! آزادى انسان تنها در بندگى خداست، هم در دنيا و هم در آخرت و ناپرهيزكاران اسير چنگال هوا و هوس و شيطان و مال و ثروت و مقام و شهوت اند.

آنچه امام(عليه السلام) در اين فراز درباره پرهيزگاران بيان فرموده در واقع برگرفته از صفاتى است كه قرآن مجيد در بخش آخر سوره فرقان درباره «عباد الرحمان» بيان كرده است. آنجا كه مى فرمايد : «(وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِيَاماً * وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَاماً); كسانى كه شبانگاه براى پروردگارشان سجده و قيام مى كنند و كسانى كه مى گويند، پروردگارا! عذاب جهنّم را از ما برطرف گردان كه عذابش سخت و پر دوام است».(11)

#####

1. «يستثيرون» از ريشه «ثور» بر وزن «غور» و «ثوران» بر وزن «فوران» در اصل به معناى به هيجان آمدن و «استثارة» به معناى به هيجان درآوردن است و در جمله بالا به معناى جستجوگرى در آيات قرآن براى يافتن داروى بيماريهاى اخلاقى و معنوى است.

2. «تطلعت» از طلوع گرفته شده و «تطلع» به معناى سركشيدن براى يافتن چيزى است.

3. «زفير» و «شهيق» : «زفير» در اصل به معناى بازدم (بيرون فرستادن نفس) و «شهيق» به معناى دَم (فرو بردن نفس) است; ولى بعضى گفته اند: «زفير»، بيرون فرستادن نفس توأم با فرياد كشيدن و «شهيق» فرو بردن نفس توأم با ناله است.

4. بحارالانوار، جلد 92، صفحه 211 .

5. الكافى، جلد 2، كتاب فضل القرآن، باب فى قرائته، حديث 2 .

6. «حانون» از ريشه «حنو» به معناى پيچيدن و دو لا كردن چيزى است، بنابراين «حانون» جمع «حانى» به معناى كسى است كه كمر خود را خم مى كند. ماده انحنا از همين ريشه گرفته شده است.

7. «اوساط» جمع «وسط» در اينجا به معناى كمر است.

8. «جباه» جمع «جبهه» يعنى پيشانى.

9. «اطراف» جمع «طرف» به معناى كرانه و نوك هر چيزى را مى گويند و در اينجا، يعنى نوك انگشتان كه در موقع سجده بر زمين مى گذارند.

10. «فكاك» و «فك» به معناى رها ساختن و آزاد نمودن و جدا كردن است.

11. فرقان، آيه 64 و 65 .

▲نكته

امام(عليه السلام) بعد از اوصاف ويژه اى كه براى پرهيزكاران در ابتداى اين خطبه بيان كرده، به برنامه شبانه روزانه آنها اشاره مى كند، برنامه اى كه مملوّ از درس هاى سعادت است.

نخست برنامه شبانه آنها را شرح مى دهد كه به طور كامل در جهت خودسازى و قرب به خدا پيش مى روند.

اساس اين برنامه را در دو چيز ذكر مى كند: 1ـ نماز با حضور قلب كامل، نمازى كه معراج مؤمن و نردبان ترقّى و «قُرْبانُ كُلُّ تَقِىٍّ» و سبب قرب پرهيزكاران در دادگاه خدا و نهى كننده از فحشا و منكر است.

2ـ تلاوت قرآن در نماز و خارج نماز در دل شب، در سكوت مطلق و شرايطى كه هيچ چيز مانع از حضور در محضر قرآن نيست، همراه با تدبّر در جاى جاى قرآن، به گونه اى كه خود را مخاطب آيات ثواب و عقاب بداند، سرنوشت بهشتيان و دوزخيان را در لابه لاى آياتش با چشم خود ببيند، از معارفش درس بياموزد، از مواعظش پند بگيرد و از احكامش برنامه زندگى بسازد.

به يقين چنين نماز و تلاوت قرآنى در دل شب آنها را آنگونه تربيت مى كند كه به هنگام روز بتوانند برنامه هاى سازنده و درخشان خود را به نحو احسن اجرا كنند و برنامه روزانه آنها در بخش بعد خواهد آمد.

▲بخش سوم

وَ أَمَّا النَّهَارَ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ، أَبْرَارٌ أَتْقِيَاءُ. قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ بَرْيَ الْقِدَاحِ يَنْظُرُ إِلَيْهِمُ النَّاظِرُ فَيَحْسَبُهُمْ مَرْضَى، وَ مَا بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَض; وَ يَقُولُ: لَقَدْ خُولِطُوا !.

وَ لَقَدْ خَالَطَهُمْ أَمْرٌ عَظِيمٌ! لاَ يَرْضَوْنَ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَلِيلَ، وَ لاَ يَسْتَكْثِرُونَ الْكَثِيرَ. فَهُمْ لاَِنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ، وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ إِذَا زُكِّيَ أَحَدٌ مِنْهُمْ خَافَ مِمَّا يُقَالُ لَهُ، فَيَقُولُ: أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِي مِنْ غَيْرِي، وَ رَبِّي أَعْلَمُ بِي مِنِّي بِنَفْسِي! اللَّهُمَّ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِما يَقُولُونَ، وَ اجْعَلْنِي أَفْضَلَ مِمَّا يَظُنُّونَ، وَاغْفِرْ لي مَا لاَ يَعْلَمُونَ!

### ترجمه

پرهيزگاران به هنگام روز، دانشمندانى بردبار و نيكوكارانى با تقوا هستند، ترس و خوف (در برابر مسؤوليتهاى الهى) بدنهاى آنها را همچون چوبه هاى تير، تراشيده و لاغر ساخته است، آن گونه كه بينندگان (ناآگاه) آنها را بيمار مى پندارند، در حالى كه هيچ بيمارى در وجودشان نيست و گوينده (بى خبر وغافل) مى گويد: افكارشان به هم ريخته و بيمار دل اند، در حالى كه انديشه اى بس بزرگ با فكر آنان آميخته است. از اعمال اندك، خشنود نمى شوند و اعمال فراوان خود را زياد نمى شمارند، بلكه پيوسته خود را (به كوتاهى و قصور) متّهم مى سازند، و از اعمال خود نگرانند، هر گاه يكى از آنها را مدح و ستايش كنند. از آنچه درباره او گفته شده به هراس مى افتد و مى گويد : من از ديگران نسبت به خود آگاه ترم و پروردگارم به اعمال من از من آگاه تر است. بارالها! مرا به جهت نيكيهايى كه به من نسبت مى دهند مؤاخذه مفرما! و مرا برتر از آنچه آنها گمان مى كنند قرار ده و گناهانى را كه من دارم و آنها نمى دانند ببخش!

###

▲شرح و تفسير

▲برنامه روزانه پرهيزكاران

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به برنامه روزانه پرهيزكاران مى پردازد (در برابر بخش گذشته كه برنامه شبانه آنها را تشريح مى كرد) و در آغاز به پنج وصف از اوصاف آنها اشاره مى كند و مى فرمايد:

«پرهيزگاران به هنگام روز، دانشمندانى بردبار و نيكوكارانى با تقوا هستند. ترس و خوف (در برابر مسئوليتهاى الهى) بدنهاى آنها را همچون چوبه هاى تير، تراشيده و لاغر ساخته، آن گونه كه بينندگان (ناآگاه) آنها را بيمار مى پندارند در حالى كه هيچ بيمارى در وجودشان نيست و گوينده (بى خبر وغافل) مى گويند: آنها افكارشان به هم ريخته و بيمار دل اند، در حالى كه انديشه اى بس بزرگ با فكر آنان آميخته است (انديشه مسئوليت در برابر فرمانهاى الهى)»; (وَ أَمَّا النَّهَارَ فَحُلَمَاءُ عُلَمَاءُ، أَبْرَارٌ أَتْقِيَاءُ. قَدْ بَرَاهُمُ(1) الْخَوْفُ بَرْيَ الْقِدَاحِ(2) يَنْظُرُ إِلَيْهِمُ النَّاظِرُ فَيَحْسَبُهُمْ مَرْضَى، وَ مَا بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَض; وَ يَقُولُ: لَقَدْ خُولِطُوا !(3). وَ لَقَدْ خَالَطَهُمْ أَمْرٌ عَظِيمٌ!).

اوصاف پنج گانه اى كه امام(عليه السلام) در برنامه روزانه پرهيزكاران بيان فرمود، نشانه روشنى بر اين حقيقت است كه پرهيزكارى مورد نظر، هرگز پرهيزگارى منفى و جداى از جامعه نيست، بلكه پرهيزگارى توأم با علم و دانش، مديريت و مسئوليت پذيرى و نيكوكارى و زندگى در دل جامعه است.

«حلماء» از ماده «حلم» به گفته راغب در اصل به معناى خويشتن دارى به هنگام غصب است و از آنجا كه اين حالت از عقل و خرد سرچشمه مى گيرد، اين واژه (حلم) گاه به معناى عقل و خرد نيز به كار مى رود، لذا «حليم» هم به افراد بردبار و خويشتن دار مى گويند و هم به افراد عالم و دانشمند.

علماى اخلاق گفته اند كه صفت «حلم» حد وسط در ميان دو صفت رذيله است; يكى تن به ذلت دادن و ديگرى افراط در غضب.

به هر حال اين صفت در برخورد با جاهلان و بى خردان غالباً ظاهر مى شود، شخص حليم تا آنجا كه سبب سوء استفاده نشود در برابر آنان ملايمت و مدارا به خرج مى دهد، شايد به راه آيند و دست از خيره سرى بردارند.

تعبير به «علماء» منحصر به عالمانى نيست كه علوم رسمى را خوانده اند، بلكه شامل افراد آگاهى مى شود كه داراى معرفت بالا و قدرت درك حقايق اند.

تعبير به «قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ بَرْيَ الْقِدَاحِ» تنها مقصودش اين نيست كه پرهيزگاران از خوف مسئوليتها لاغر اندامند، بلكه آنها بر اثر اين خوف فعاليت قوى تر و قاطع ترى در راه انجام وظيفه دارند، زيرا وقتى چوبه تير را مى تراشند براى خوردن به هدف، پرواز بهتر و نوك تيزترى دارد.

تعبير به اينكه «ناظران آنها را بيمار مى پندارند» اشاره به اين است كه همواره عالمان بردبار و پرهيزگاران نيكوكار ـ در چشم افراد ساده لوح، انسان هاى غير قاطع با مديريت ضعيف محسوب مى شوند، به همين دليل مى بينيم غالب پيامبران از سوى امت هاى نادان به جهل و جنون متّهم شدند به خصوص اين كه آنها همرنگ جماعت نيستند و آن كس كه هم رنگ جماعت نباشند از نظر جاهلان سند رسوايى خود را امضا كرده و چنين كسى كه نان به نرخ روز نمى خورد، عاقل نيست.

قرآن مجيد درباره پيشگامان در خيرات مى گويد : «(وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا اتَوا وَّ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ); آنها كسانى هستند كه نهايت كوشش را در انجام طاعات به خرج مى دهند و با اين حال دلهايشان هراسان است از اينكه به سوى پروردگارشان باز مى گردند».(4)

در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد در ذيل اين آيه شريفه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه سؤال كردند : آيا منظور از آيه كسانى هستند كه معصيت مى كنند و از گناه خود مى ترسند؟ فرمود : نه! «بَلِ الرَّجُلُ يَصُومُ وَ يَتَصَدَّقُ وَ يَخافُ أنْ لا يَقْبَلَ مِنْهُ; منظور كسى است كه روزه مى گيرد و در راه خدا انفاق مى كنند و در عين حال از اين بيم دارد كه از او پذيرفته نشود».(5)

سپس امام(عليه السلام) به ذكر همت عالى پرهيزكاران مى پردازد و مى فرمايد: «از اعمال اندك، خشنود نمى شوند، و اعمال فراوان خود را زياد نمى شمارند، بلكه پيوسته خود را (به كوتاهى و قصور) متّهم مى سازند (هر چند عبادات و طاعات و كارهاى مهم اجتماعى فراوانى كرده باشند و به همين دليل) از اعمال خود نگرانند (مبادا حق خدا و خلق را ادا نكرده باشند)»; (لاَ يَرْضَوْنَ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْقَلِيلَ، وَ لاَ يَسْتَكْثِرُونَ الْكَثِيرَ. فَهُمْ لاَِنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ، وَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ مُشْفِقُونَ(6)).

علوّ همت آنها و معرفت بالايشان به آنها اجازه نمى دهد كه به اعمال كم راضى شوند و يا اعمال فراوان را بسيار ببينند برخلاف كوته فكران مغرور كه به اندك عملى چنان از خود راضى مى شوند كه گويى برترين خلق خدايند.

گذشته از اين، آنها داراى صفت برجسته انتقاد از خويشتن اند كه غالب افراد از آن گريزانند نه انتقاد ديگران را مى پذيرند و به طريق اولى نه از خود انتقاد مى كنند و كارى را كه سبب تكامل و پيشرفت انسان است رها مى سازند.

آنها پيوسته از اين بيم دارند كه حق نعمت خدا را ادا نكرده باشند و راه و رسم عبوديت پروردگار را ترك گفته باشند و در برابر خلق خدا مسئول باشند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، «اعمال» در اينجا را تنها به عبادات تفسير كرده اند و روايات مربوط به عبادات فراوان پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اميرمؤمنان(عليه السلام) و امام سجاد(عليه السلام)را در اينجا آورده اند. درست است كه عبادت يكى از وظايف مهم بندگان است; ولى هيچ دليلى نداريم كه واژه «اعمال» كه در بالا آمده منحصر به عبادت باشد و مسئوليتهاى اجتماعى را شامل نشود.

پيشوايان بزرگ ما با اعمال فوق العاده وسيع و گسترده و پاكى كه داشتند، باز در برابر پروردگار اظهار انفعال مى كردند. امام سجاد(عليه السلام) در دعاى ابوحمزه عرض مى كند : «وَ ما قَدْرُ أعْمالِنا فى جَنْبِ نِعَمِكَ وَ كَيْفَ نَسْتَكْثِرُ أعْمالا نُقابِلُ بِها كَرَمَكَ; اعمال ما در برابر نعمتهاى عظيم تو چه ارزشى دارد و چگونه در برابر كرم تو اعمال خود را زياد بشمريم؟!»

در كتاب الغارات از بعضى ياران اميرمؤمنان على(عليه السلام) نقل شده كه به او عرض كرد : چقدر در راه خدا صدقه مى دهى و انفاق مى كنى؟! آيا دست نگه نمى دارى؟ فرمود : «لَوْ أعْلَمُ أَنَّ اللهَ قَبِلَ مِنّى فَرْضاً واحِداً لأمْسَكْتُ وَ لكنّى وَاللهِ ما أدْرى أقَبِلَ اللهُ مِنّى شَيْئاً أمْ لا؟; اگر مى دانستم خداوند يكى از اينها را از من قبول كرده دست نگه مى داشتم; ولى به خدا سوگند نمى دانم آيا چيزى را از من قبول كرده يا نه؟».(7)

اين در واقع درسى است براى عموم مردم كه به اعمال خويش، مغرور نشوند، هر چند زياد باشد، زيرا مسئله اخلاص بسيار مشكل و پيچيده است.

در حديث ديگرى از امام باقر(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود : «ثَلاثٌ قاصِماتُ الظَّهْرِ; رَجُلُ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسِىَ ذُنُوبَهُ وَ أعْجَبَ بِرَأْيِهِ; سه چيز پشت انسان را مى شكند; كسى كه اعمال خود را بسيار ببيند و گناهان خود را به فراموشى بسپارد و فكر خود را بسيار بپسندند (و افكار ديگران را به هيچ انگارد)».(8)

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه همان مسئله انتقاد از خويشتن به نكته زيباى ديگرى اشاره مى كند، مى فرمايد : «هر گاه يكى از آنها را مدح و ستايش كنند. از آنچه درباره او گفته شده به هراس مى افتد و مى گويد : من از ديگران نسبت به خود آگاهترم و پروردگارم به اعمال من از من آگاهتر است. بارالها! مرا به سبب نيكيهايى كه به من نسبت مى دهند مؤاخذه مفرما! و مرا برتر از آنچه آنها گمان مى كنند قرار ده و گناهانى را كه من دارم و آنها نمى دانند ببخش»; (إِذَا زُكِّيَ أَحَدٌ مِنْهُمْ خَافَ مِمَّا يُقَالُ لَهُ، فَيَقُولُ: أَنَا أَعْلَمُ بِنَفْسِي مِنْ غَيْرِي، وَ رَبِّي أَعْلَمُ بِي مِنِّي بِنَفْسِي! اللَّهُمَّ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِما يَقُولُونَ، وَ اجْعَلْنِي أَفْضَلَ مِمَّا يَظُنُّونَ، وَاغْفِرْ لي مَا لاَ يَعْلَمُونَ!).

مى دانيم يكى از موانع راه پيشرفت در درگاه خدا و در جامعه بشرى، مدح مداحان و تملق متملقان است كه بسيارى از سران جهان را به خطا افكنده و گمراه ساخته است. پرهيزكاران پيوسته از ستايش ستايشگران بيمناكند، نكند سبب غرور و عجب آنها گردد و مورد مؤاخذه پروردگار واقع شوند. در عين حال از خدا مى خواهند كه برتر از ستايش آنها باشند و اگر خطا و گناه مخفيانه اى دارند، خدا آنها را ببخشد.

#####

1. «براهم» از ريشه «برى» بر وزن «سعى» به معناى تراشيدن قلم يا تير و يا هر چوبى است و در محل كلام به معناى لاغر ساختن است.

2. «قداح» جمع «قدح» بر وزن «قشر» به معناى چوبه تير است. پيش از آن كه آن را بتراشند و به پيكان نهند.

3. «خولطوا» از «خلط» به معناى مخلوط كردن گرفته شده و در اينجا به معناى درهم ريخته شدن فكر است كه در تعبيرات عوامانه مى گويند : فلان كس قاطى كرده است.

4. مؤمنون، آيه 60 .

5. شرح ابن ابى الحديد جلد 10، صفحه 146 .

6. «مشفقون» از «اشفاق» به معناى علاقه آميخته با ترس است; يعنى كسى به ديگرى علاقه دارد و درباره بروز حوادثى نسبت به او بيمناك است.

7. الغارات، جلد 1، صفحه 90 .

8. وسائل الشيعة، جلد 1، صفحه 73، ابواب مقدمات العبادات، باب 22، حديث 6 .

#####

▲نكته

▲آنها نقّادان عمل خويشند

در حالى كه برنامه شبانه پرهيزگاران، خودسازى در سايه نيايش و عبادت و راز و نياز با خداست، روزانه آنها برنامه اى كاملا مردمى و اجتماعى دارند; تكيه بر علم و حلم و نيكوكارى و خوف در برابر انجام مسؤوليت ها دليل روشنى بر اين معناست.

عالم اند و با علم خود جامعه را هدايت مى كنند.

حليم اند و در مقابل تعصّب و لجاجت و ندانم كارى هاى افراد جاهل صبر مى كنند.

نيكوكارند و به اندازه توان خود به نيازمندان خدمت مى كنند.

خائف اند و نسبت به انجام مسئوليتها سختگير; خوف آنها خوفى است مثبت كه انگيزه كار بهتر و بيشتر است; نه خوف منفى كه سبب گوشه گيرى و ترك فعاليت است، لذا مى فرمايد : خوف، آنها را ضعيف نكرده، بلكه كارآمدتر ساخته است، همچون چوبه تيرى كه آن را مى تراشند و آماده براى هدف گيرى مى كنند.

از ويژگيهاى آنها اين است كه مانند دنياپرستان نان را به نرخ روز نمى خورند و همچون فرصت طلبان براى رسيدن به اهداف مادى با هر كس در هر شرايطى سازش ندارند و به همين دليل از ديدگاه اين گروه، افراد كم عقل، محسوب مى شوند، بالاخره آنها نقّادان اعمال خويشند و پيش از آنكه مردم اعمال آنها را زير ذرّه بين نقد بگذارند خودشان در اين راه پيشگامند.

به يقين چنين افرادى هستند كه مى توانند جامعه بشرى را از ظلم و ستم، نجات دهند و حق را به حق دار برسانند.

▲بخش چهارم

فَمِنْ عَلاَمَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّكَ تَرَى لَهُ قُوَّةً فِي دِين، وَ حَزْماً فِي لِين، وَ إِيماناً فِي يَقِين، وَ حِرْصاً فِي عِلْم، وَ عِلْماً فِي حِلْم، وَ قَصْداً في غِنىً، وَ خُشُوعاً فِي عِبَادَة، وَ تَجَمُّلاً فِي فَاقَة، وَ صَبْراً فِي شِدَّة، وَ طَلَباً فِي حَلاَل، وَ نَشَاطاً فِي هُدًى، وَ تَحَرُّجاً عَنْ طَمَع. يَعْمَلُ الاَْعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَ هُوَ عَلَى وَجَل. يُمْسِي وَ هَمُّهُ الشُّكْرُ، وَ يُصْبِحُ وَهَمُّهُ الذِّكْرُ. يَبِيتُ حَذِراً وَ يُصْبِحُ فَرِحاً; حَذِراً لَمَّا حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَةِ، وَ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَةِ. إِنِ اسْتَصْعَبَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ فِيما تَكْرَهُ لَمْ يُعْطِهَا سُؤْلَهَا فِيمَا تُحِبُّ. قُرَّةُ عَيْنِهِ فِيمَا لاَ يَزُولُ، وَ زَهَادَتُهُ فِيمَا لاَ يَبْقَى، يَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ، وَ الْقَوْلَ بِالْعَمَلِ.

### ترجمه

از نشانه هاى هر يك از آنها اين است كه او را در دين خود قوى مى بينى و در عين قاطعيت، نرم خوست، داراى ايمانى مملوّ از يقين، و حرص در كسب دانش، و آگاهى در عين بردبارى، و ميانه روى در حال غنا و ثروت، و خشوع در عبادت، و آراستگى در عين تهيدستى، و شكيبايى در شدائد، و طلب روزى حلال، و نشاط در راه هدايت و دورى از طمع است. پيوسته عمل صالح انجام مى دهد و با اين حال ترسان است (كه از او پذيرفته نشود) روز را به پايان مى برند در حالى كه همّ او سپاسگزارى و شكر (خداوند) است، و صبح مى كند در حالى كه همه همّش ياد خداست. شب را سپرى مى كند در حالى كه ترسان است، و صبح بر مى خيزد در حالى كه شادمان است; ترسان از غفلتهايى است كه از آن برحذر داشته شده و شادمان براى فضل و رحمتى است كه به او رسيده (زيرا روز ديگرى از خدا عمر گرفته و درهاى سعى و تلاش را به روى او گشوده است). هرگاه نفس او در انجام وظايفى كه از آن ناخشنود است سركشى كند، او نيز نفس خود را از آنچه دوست دارد محروم مى سازد. چشم روشنى او در چيزى است كه زوال در آن راه ندارد و زهد و بى اعتنايى اش نسبت به چيزى است كه بقا و دوامى در آن نيست. علم را با حلم مى آميزد و گفتار را با كردار!

▲شرح و تفسير

▲دوازده وصف ديگر

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دوازده وصف ديگر از اوصاف برجسته پرهيزكاران، در عباراتى كوتاه و پرمعنا اشاره كرده از قوّت آنها در دين آغاز مى كند و به دورى آنان از طمع ختم مى نمايد، مى فرمايد : «از نشانه هاى هر يك از آنها اين است كه آنها را در دين خود نيرومند مى بينى و در عين محكم كارى و قاطعيت، نرم خو، و داراى ايمانى مملوّ از يقين، و حرص در كسب دانش، و آگاهى در عين بردبارى، و ميانه روى در حال غنا و ثروت، و خشوع در عبادت، و آراستگى در عين تهيدستى، و شكيبايى در شدائد و طلب روزى حلال و نشاط در راه هدايت، و دورى از طمع هستند»; (فَمِنْ عَلاَمَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّكَ تَرَى لَهُ قُوَّةً فِي دِين، وَ حَزْماً(1) فِي لِين، وَ إِيماناً فِي يَقِين، وَ حِرْصاً فِي عِلْم، وَ عِلْماً فِي حِلْم، وَ قَصْداً في غِنىً، وَ خُشُوعاً فِي عِبَادَة، وَ تَجَمُّلاً(2) فِي فَاقَة، وَ صَبْراً فِي شِدَّة، وَ طَلَباً فِي حَلاَل، وَ نَشَاطاً(3) فِي هُدًى، وَ تَحَرُّجاً(4) عَنْ طَمَع).

تعبير به قوّت در دين، اشاره به اين است كه وسوسه گران و شبهه افكنان و منافقان نمى توانند در آنها نفوذ كنند و طوفانها و حوادث سخت زندگى، ايمان آنها را متزلزل نمى سازد.

و «حَزم در لين» اشاره به اين است كه آنها در عين دورانديشى كه لازمه آن غالباً سختگيرى است ـ برخلاف «روزمرگى» كه كارها را آسان مى كند ـ نرمخويى را فراموش نمى كنند و با كسانى كه در انجام يك هدف اجتماعى با آنها همراه هستند رفتارى با رفق و محبت دارند و مطابق ضرب المثل معروف عرب كه مى گويد : «لا تَكُنْ حُلْواً فَتَسْتَرِطُ وَ لامُرّاٌ فَتَلْفَظُ; آن قدر شيرين نباش كه تو را ببلعند و نه آن قدر تلخ كه تو را دورافكنند»، رفتار مى كنند.

تعبير به «ايمان در يقين» اشاره به اين است كه ايمان مراتبى دارد و اعلى درجه آن، علم اليقين و حق اليقين است كه گاه از طريق استدلالهاى قوى و محكم، حاصل مى شود و گاه از آن برتر; يعنى از راه شهود به دست مى آيد.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم : «إنَّ الاْيمانَ أفْضَلُ مِنَ الإسْلامِ وَ إنَّ الْيَقينَ أفْضَلُ مِنَ الاْيمانِ وَ ما مِنْ شَىْء أعزُّ مِنَ الْيَقينِ; ايمان از اسلام برتر است (زيرا اسلام، اقرار در ظاهر است و ايمان، تصديق به قلب) و يقين، افضل از ايمان است (زيرا درجه عالى ايمان است) و هيچ چيز كمياب تر از يقين نيست».(5) آرى پرهيزكاران واقعى به اين گوهر گران بهاى كمياب دست يافته اند.

تعبير به «حِرْصاً فِي عِلْم» با اينكه واژه حرص معمولا بار منفى دارد، اشاره به اين است كه آنها شديداً به دنبال فراگيرى علم اند و روزى بر آنها نمى گذرد كه دانش تازه اى كسب نكنند، در حالى كه دنياپرستان، حريص در جمع اموال اند. پرهيزكاران حريص در جمع علم اند، زيرا پرهيزكارى بدون علم، عمق و ريشه اى ندارد.

منظور از آميختن علم با حلم، اين است كه عالم در برابر جهل جاهلان نبايد خشمگين شود و تندخويى كند، بلكه با بردبارى و به صورت تدريجى در آنها نفوذ نمايد و جهلشان را بزدايد.

در حديث مفصلى كه مرحوم علامه مجلسى در گفتگوى امام صادق(عليه السلام) با عنوان بصرى كه براى درك علم به محضر آن حضرت آمده بود نقل مى كند، مى خوانيم كه فرمود: حلم و بردبارى تو بايد به قدرى باشد كه اگر كسى به تو بگويد اگر سخن نسنجيده اى درباره من بگويى ده برابر آن به تو مى گويم، تو در جواب بگويى اگر تو ده سخن ناسنجيده بگويى من يكى نخواهم گفت: «فَمَنْ قالَ لَكَ إنْ قُلْتَ واحِدَةً سَمِعْتَ عَشْراً فَقُلْ إنْ قُلْتَ عَشْراً لَمْ تَسْمَعْ واحِدَةً» و در مورد علم به او مى فرمايد : آنچه را نمى دانى از علما بپرس و از اينكه براى بهانه جويى و آزار يا آزمودن افراد از آنها سؤال كنى بپرهيز و از عمل به آراى شخصى و ظنى دورى كن: «فَأسْأَلِ الْعُلَماء ما جَهِلْتَ وَ إيّاكَ أنْ تَسْأَلَهُمْ تَعَنُّتاً وَ تَجْرِبَةً وَ إيّاكَ أنْ تَعْمَلَ بِرَأْيِكَ شَيْئاً».(6)

تعبير به «قَصْداً في غِنىً» اشاره به اين است كه آنها اگر غنى و ثروتمند شوند اعتدال و ميانه روى را فراموش نمى كنند و از اسراف و تبذير، پرهيز دارند و اضافه اموال خويش را در اختيار نيازمندان مى گذارند.

جمله «وَ خُشُوعاً فِي عِبَادَة» اشاره به اين است كه عبادت آنها سرسرى و بى روح نيست، بلكه حالت خضوع و خشوع و حضور قلب كه روح عبادات است در اعمال عبادى آنها موج مى زند و هر نمازى از آنها نردبانى است براى صعود به اوج قرب خدا; و به همين دليل قرآن مجيد در وصف مؤمنان رستگار مى فرمايد : (الَّذِينَ هُمْ فِى صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ).(7)

جمله «تَجَمُّلاً فِي فَاقَة» در واقع نقطه مقابل «قَصْداً في غِنىً» است. اشاره به اينكه پرهيزگاران نه به هنگام تبذير و اسراف و طغيان دارند و نه به هنگام فقر زبان به شكوه و شكايت مى گشايند.

تعبير به «تجمّل» مفهومش اين است كه آنها هر چند فقير و نادار باشند، ظاهر خود را حفظ مى كنند، همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد : (يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ).(8)

اين گروه از فقيران آنچنان زندگى مى كنند كه افراد نادان بر اثر خويشتن دارى، آنها را اغنيا مى پندارند.

جمله «صَبْراً فِي شِدَّة» اشاره به استقامت و شكيبايى آنها در برابر شدائد روزگار و حوادث ناگوار است كه به مصداق (إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُّصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا للهِِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ)(9)خود را از آن خدا مى دانند و جايگاه امن و امان و روح و ريحان را سراى آخرت مى شمرند; نه اين دنيا را. در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه فرمود : «إنَّ الصَّبْرَ نِصْفُ الإيمانِ»(10) و در حديث ديگرى از آن حضرت آمده است كه فرمود: «الإيمانُ نِصْفانِ; نِصْفٌ فِى الصَّبْرِ وَ نِصْفٌ فِي الشُّكْرِ; ايمان دو نصف است; نيمى از آن صبر است و نيمى از آن شكر (صبر در برابر مشكلات و ناملايمات و شكر در برابر نعمتها)».(11)

جمله «طَلَباً فِي حَلاَل» نشان مى دهد كه پرهيزگاران افرادى گوشه گير و بيگانه از فعاليتهاى زندگى نيستند، بلكه تلاش و كوشش براى معاش و پيشرفت جامعه اسلامى جزو برنامه هاى اصلى آنهاست. با اين قيد كه دنياپرستان در فكر حلال و حرام نيستند و آنها پيوسته طالب حلال اند و اگر كارى بسيار پردرآمد باشد ولى بوى حرام دهد از آن مى گريزند. در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم : «اَلْعِبادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً أفْضَلُها طَلَبُ الْحَلالِ ; عبادت هفتاد جزء دارد كه از همه برتر، به دنبال روزى حلال بودن است».(12)

قرآن مجيد مى گويد: «(يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً) ; اى رسولان الهى از غذاى پاكيزه و حلال تناول كنيد و عمل صالح به جاى آوريد».(13) اين تعبير ممكن است، نشان آن باشد كه عمل صالح زاييده غذاى حلال و طيّب است.

تعبير به «نَشَاطاً فِي هُدًى» ناظر به اين است كه پيمودن راه هدايت براى آنها برخلاف افراد كوتاه فكر و كم معرفت مايه نشاط و شادى است; هرگز از پيمودن اين راه خسته نمى شوند و سلوك سبيل الهى هر دم بر نشاط آنها مى افزايد.

منظور از جمله «وَ تَحَرُّجاً عَنْ طَمَع» اين است كه پرهيزكاران به كلّى از طمع دورند، زيرا طمع نتيجه وابستگى شديد به دنيا و سبب توجه به غير خدا و موجب مفاسد زيادى مى گردد. از جمله يكى از عوامل ذلّت و كينه و عداوت و حقد و حسد است ; طمعكاران هرگز از مال دنيا سير نمى شوند و پيوسته براى به دست آوردن آن از هر راهى كه باشد تلاش مى كنند و در واقع گرفتار اسارت دائم اند، همان گونه كه امام(عليه السلام) در كلمات قصارش فرموده: «اَلطَّمَعُ رِقُّ مُؤَبَّدٌ ; طمع سبب بردگى جاويدان است».(14)

به علاوه، طمع فكر و عقل را از كار مى اندازد و انسان را گرفتار لغزش هاى بزرگ مى كند، همان گونه كه مولا در يكى ديگر از كلمات قصارش فرموده: «أكْثَرُ مَصارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطامِعِ; بيشترين زمين خوردن عقلها، زير برقهاى طمع است».(15)

سپس امام(عليه السلام) به بيان سه وصف ديگر از اوصاف برجسته شخص پرهيزكار پرداخته مى فرمايد : «پيوسته عمل صالح انجام مى دهد، با اين حال ترسان است (كه از او پذيرفته نشود.) روز را به پايان مى برد در حالى كه همّ او سپاسگزارى (نعمتهاى الهى) است و صبح مى كند در حالى كه تمام همّش ياد خداست» (يَعْمَلُ الاَْعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَ هُوَ عَلَى وَجَل(16). يُمْسِي وَ هَمُّهُ الشُّكْرُ، وَ يُصْبِحُ وَهَمُّهُ الذِّكْرُ).

آرى! اولياءالله اگر تمام اعمال صالح را انجام داده باشند باز از اين بيم دارند كه حق عبوديت پروردگار را ادا نكرده و در انجام وظيفه خود كوتاهى كرده باشند، همان گونه كه در حديث آمده است: شخصى از امام صادق(عليه السلام) پرسيد چه چيز مهمّى در وصيّت لقمان بود؟ فرمود : «امور مهم و شگفت آورى، گفت و از همه شگفت آورتر اين كه به فرزندش گفت : آن گونه از خدا بترس كه اگر تمام اعمال نيك انس و جنّ را انجام داده باشى باز از اين بترسى كه كوتاهى كرده اى و خداوند مجازاتت مى كند و آن قدر به رحمت خدا اميدوار باش كه اگر تمام گناهان انس و جنّ را انجام داده اى، باز اميد به رحمت او داشته باشى».(17)

قرآن مجيد در اين زمينه تعبير گويايى دارد; در بيان اوصاف پيشگامان در اعمال خير مى فرمايد: «(وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا اتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ) ; آنها كسانى هستند كه نهايت كوشش را در انجام طاعات به خرج مى دهند و با اين حال دلهايشان هراسناك است از اينكه سرانجام به سوى پروردگارشان باز مى گردند».(18)

تعبير به «عيسى...» اشاره به اين است كه آنها در آغاز روز كه تلاش و كوشش را شروع مى كنند، با نام خدا آغاز مى كنند و در پايان روز كه از مواهب الهى بهره كافى مى گرفتند، به شكر خدا مى پردازند. درست همچون نشستن بر سر سفره غذا كه با نام خدا شروع مى شود و با شكر پروردگار پايان مى پذيرد، هر چند بعضى از شارحان(19) نهج البلاغه در تفسير اين دو جمله گفته اند كه اين اختلاف در تعبير از باب تنوّع در عبارت است و منظور آن است كه صبح و شام و در جميع حالات، هم ذاكرند و هم شاكر; ولى آنچه كه در بالا گرفته شد، صحيح تر به نظر مى رسد.

درباره اهميّت ذكر الله در آيات و روايات، تعبيرات بسيار پرمعنايى وارد شده است; مثلا در حديثى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد : «ثَلاثَةٌ مَعْصُومُونَ مِنْ إبْليسَ وَ جُنُودِهِ: الذّاكِرُونَ للهِِ، وَ الْباكُونَ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ، وَ الْمُسْتَغْفِرُونَ بِالاْسْحارِ; سه گروهند كه از شيطان و لشكريانش در امانند، آنها كه پيوسته ياد خدا مى كنند، و آنها كه از ترس (كيفر خداوند) اشك مى ريزند (و احساس مسؤوليت مى كنند)، و آن ها كه در سحرگاهان استغفار مى نمايند».(20)

درباره اهميّت شكر نيز در آيات و روايات، تأكيدات فراوانى ديده مى شود; از جمله در حديثى از اميرمؤمنان كه در غررالحكم آمده است، مى خوانيم : «شُكْرُ النِّعْمَةِ اَمانٌ مِنْ حُلُولِ النِّقْمَةِ; شكر نعمت انسان را از بلاها و حوادث ناگوار در امان مى دارد».(21)

آن گاه اشاره به دو وصف مهم ديگر از اوصاف اين پاك مردان مى كند و مى فرمايد: «شب را سپرى مى كند، در حالى كه ترسان است و صبح بر مى خيزد، در حالى كه شادمان است. ترسان از غفلتهايى است كه از آن برحذر داشته شده، و شادمان براى فضل و رحمتى است كه به او رسيده (زيرا روز ديگرى از خدا عمر گرفته و درهاى سعى و تلاش را به روى او گشوده است)»; (يَبِيتُ حَذِراً وَ يُصْبِحُ فَرِحاً; حَذِراً لَمَّا حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَةِ، وَ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَةِ).

مفهوم اين سخن آن نيست كه براى مسئله خوف و رجا تقسيم زمانى بيان كند; خوف و رجا در هر زمان و در هر حال در دل پرهيزكاران است، بلكه از آنجا كه پرهيزكاران بعد از پايان كار روزانه به محاسبه خويش مى پردازند و از اين نگرانند كه در برنامه روزى كه گذشت خطاها و لغزش هايى باشد، سخن از خوف آنها به ميان آمده و لذا به ما دستور داده شده است كه شب هنگام قبل از آنكه به بستر استراحت رويم، استغفار كنيم. در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم : «مَنِ اسْتَغْفَرَاللهَ حينَ يَأْوِي إلى فِراشِهِ مِأَةَ مَرَّة تَحاتَتْ ذُنُوبُهُ كَما يَسْقُطُ وَرَقَ الشَّجَرِ; كسى كه شب هنگام وقتى به بستر استراحت مى رود يك صد مرتبه استغفار كند، گناهان او فرو مى ريزد آن گونه كه برگ درختان (هنگام پاييز) فرو مى ريزد».(22)

و از آنجا كه روز آغاز فعاليتى نوين و اعمال صالح جديدى است فعاليتى كه بايد با اميد آغاز گردد تجلى گاه صفت رجا و شادمانى است.

در اينكه ميان فضل و رحمت چه تفاوتى است مفسّران قرآن در ذيل آيه (قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَبِرَحْمَتِهِ)(23) گفت و گو بسيار دارند; بعضى فضل الهى را اشاره به نعمت هاى ظاهرى و مادى و رحمت را اشاره به نعمتهاى باطنى و معنوى دانسته اند و بعضى ديگر فضل را آغاز نعمت و رحمت را دوام نعمت دانسته اند. اين احتمال نيز داده شده كه فضل اشاره به نعمت عام پروردگار به همه انسانها و رحمت اشاره به رحمت ويژه مؤمنان است.

البتّه اين تفسيرها منافاتى با هم ندارند و ممكن است در مفهوم عبارت بالا گنجانيده شوند.

آن گاه امام(عليه السلام) به بيان يكى ديگر از اوصاف برجسته انسان پرهيزگار كه در ارتباط با تهذيب نفس و خودسازى است، پرداخته، مى فرمايد : «هر گاه نفس او در انجام وظايفى كه از آن ناخشنود است سركشى كند، او نيز از آنچه نفس دوست دارد محرومش مى سازد»; (إِنِ اسْتَصْعَبَتْ(24) عَلَيْهِ نَفْسُهُ فِيمَا تَكْرَهُ لَمْ يُعْطِهَا سُؤْلَهَا فِيمَا تُحِبُّ).

اين در واقع يكى از مراحل سلوك راهيان الى الله است كه آن را مرحله «معاقبه» مى نامند كه بعد از مراحل «مشارطه» و «مراقبه» و «محاسبه» قرار دارد; يعنى صبحگاهان كه برنامه تازه اى را در زندگى خود شروع مى كنند با نفس خويش شرط مى كنند كه از هرگونه گناه بپرهيزد. سپس در طول روز مراقب آن هستند و شبانگاه قبل از آنكه به بستر استراحت بروند به حساب اعمال روزانه رسيدگى مى كنند و اگر خلافى از آنها سرزده بود نفس خود را مجازات مى كنند. به اين صورت كه او را از آنچه به آن تمايل دارد موقّتاً باز مى دارد; مثلا از غذاى خوب، بستر نرم، خواب كافى و مانند آن محروم مى سازد تا نفس سركش رام گردد و براى روزهاى آينده در مسير اطاعت خداوند قرار گيرد. اين برنامه براى تهذيب نفس، بسيار مؤثر و كارساز است و به يقين هرگاه انسان مدّتى بر آن مداومت كند، آثار و بركات عجيب آن را در جان و روح خويش مى بيند.

در ادامه اين سخن به چهار وصف مهم ديگر اشاره كرده، مى فرمايد : «روشنى چشم او در چيزى است كه زوال در آن راه ندارد و زهد و بى اعتنايى اش نسبت به چيزى است كه بقا و دوامى در آن نيست. علم را با حلم مى آميزد و گفتار را با كردار»; (قُرَّةُ عَيْنِهِ فِيمَا لاَ يَزُولُ، وَ زَهَادَتُهُ فِيمَا لاَ يَبْقَى، يَمْزُجُ الْحِلْمَ بِالْعِلْمِ، وَ الْقَوْلَ بِالْعَمَلِ).

تعبير به «قرّة عينه» با توجه به اينكه «قرّه» در اصل از ريشه «قرّ» (بر وزن حرّ) به معناى سردى گرفته شده و عرب معتقد بوده كه اشك شوق همواره سرد و خنك و اشك غم داغ و سوزان است، اين تعبير در جايى گفته مى شود كه مايه شادى و خوشحالى است و معادل آن در فارسى «چشم روشنى» است. به اين ترتيب مفهوم جمله بالا اين است كه چشم پرهيزگاران به جهان آخرت روشن است، زيرا جهانى است پايدار و برقرار، همان گونه كه قرآن مجيد درباره بهشتيان مى گويد : (خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّموَاتُ وَالاَْرْضُ)(25) و نيز مى فرمايد : «(فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِىَ لَهُمْ مِّنْ قُرَّةِ أَعْيُن جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ); هيچ كس نمى داند چه پاداشهاى مهمّى كه مايه روشنى چشمهاست براى آنها نهفته شده، اين جزاى كارهايى است كه انجام مى دادند».(26) و با توجه به اينكه طبق آنچه در بخشهاى قبل اين خطبه گذشت، آنها در همين دنياگويى بهشت و نعمتهاى بهشتى را با چشم خود مى بينند، اين حالت شادمانى و قرة العين در برابر بهشت، در همين جا براى آنها حاصل است. به عكس چون دنياى ناپايدار را آن گونه كه هست دريافته اند، هرگز دل به آن نمى بندند. آميختن حلم با علم و بردبارى با دانش و همچنين گفتار با كردار از برجسته ترين نقاط قوّت آنهاست، زيرا اگر عالم در برابر جهل جاهلان بردبار نباشد نجات دادن آنها براى او غير ممكن است و اگر گفتار آنها با عمل همراه نگردد تأثيرى در سخن آنها نخواهد بود. همان گونه كه در حديث امام صادق(عليه السلام)آمده است : «إنَّ الْعالِمَ إذا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَما يَزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفا; هرگاه عالم به علمش عمل نكند موعظه و اندرز او از دلها فرو مى ريزد، آن گونه كه دانه هاى باران از سنگ سخت فرو مى ريزد».(27)

#####

1. «حزم» به معناى محكم كردن و متقن ساختن است و ريشه اصلى آن «حزام»، تنگ حيوان است (نوار محكمى كه زين يا پالان را به وسيله آن زير شكم حيوان، محكم مى بندند و به معناى هرگونه كمربند نيز آمده است).

2. «تجمّل» از «جمال» گرفته شده و به معناى اظهار زيبايى و جمال است و «تجمل» در حال فقر به اين معناست كه شخص فقير ظاهراً خود را بى نياز نشان دهد.

3. «نشاط» فعاليت صادقانه است و «نشاطات» علمى به معناى فعاليت هاى علمى است.

4. «تحرّج» از ريشه «حرج» به معناى مشقّت گرفته شده است. اين واژه هنگامى كه با «عن» متعدى شود به معناى دورى كردن و خود را گرفتار نمودن است.

5. الكافى، جلد 2، صفحه 51، باب فضل الايمان على الاسلام، حديث 1 .

6. بحارالانوار، جلد 1، صفحه 226 .

7. مؤمنون، آيه 2 .

8. بقره، آيه 273 .

9. بقره، آيه 156 .

10. شرح ابن ابى الحديد، جلد 1، صفحه 319 و بحارالانوار، جلد 79، صفحه 137، حديث 22 .

11. بحارالانوار، جلد 74، صفحه 151 .

12. الكافى، جلد 5، صفحه 78 .

13. مؤمنون، آيه 51 .

14. نهج البلاغه، كلمات قصار، 180 .

15. نهج البلاغه، كلمات قصار، 219 .

16. «وجل» به معناى خوف و ترس است و «وَجِل» بر وزن «خجل» به معناى شخص ترسان است.

17. الكافى، جلد 2، صفحه 67 .

18. مؤمنون، آيه 60 .

19. فى ظلال نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 169 .

20. مستدرك الوسائل، جلد 12، صفحه 146، حديث 5 .

21. غرر الحكم، 5664 .

22. وسائل الشيعة، جلد 4، صفحه 1028، حديث 7 .

23. يونس، آيه 58 .

24. «استصعب» از «صعوبت» گرفته شده و «استصعاب» به معناى مشكل شدن و زير بار نرفتن است.

25. هود، آيه 107 .

26. سجده، آيه 17 .

27. بحارالانوار، جلد 2، صفحه 39، حديث 68 .

#####

▲بخش پنجم

تَرَاهُ قَرِيباً أَمَلُهُ، قَلِيلاً زَلَلُهُ، خَاشِعاً قَلْبُهُ، قَانِعَةً نَفْسُهُ، مَنْزُوراً أَكْلُهُ، سَهْلاً أَمْرُهُ، حَرِيزاً دِينُهُ، مَيِّتَةً شَهْوَتُهُ، مَكْظُوماً غَيْظُهُ. اَلْخَيرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ، وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ، إِنْ كَانَ فِي الْغَافِلِينَ كُتِبَ فِي الذَّاكِرِينَ، وَ إِنْ كانَ في الذَّاكِرِينَ لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغَافِلِينَ.

يَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَهُ، وَ يُعْطِي مَنْ حَرَمَهُ، وَ يَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ، بَعِيداً فُحْشُهُ، لَيِّناً قَوْلُهُ، غَائِباً مُنْكَرُهُ، حَاضِراً مَعْرُوفُهُ، مُقْبِلاً خَيْرُهُ، مُدْبِراً شَرُّهُ. فِي الزَّلاَزِلِ وَ قُورٌ، وَ فِي الْمَكَارِهِ صَبُورٌ، وَ فِي الرَّخَاءِ شَكُورٌ. لاَ يَحِيفُ عَلَى مَنْ يُبْغِضُ، وَ لاَ يَأْثَمُ فِيمَنْ يُحِبُّ. يَعْتَرِفُ بِالْحَقِّ قَبْلَ أَنْ يُشْهَدَ عَلَيْهِ، لاَ يُضِيعُ مَا اسْتُحْفِظَ، وَ لاَ يَنْسَى مَا ذُكِّرَ، وَ لاَ يُنَابِزُ بِالاَْلْقَابِ، وَ لاَ يُضَارُّ بِالْجَارِ، وَ لاَ يَشْمَتُ بِالْمَصَائِبِ، وَ لاَ يَدْخُلُ فِي الْبَاطِلِ، وَ لاَ يَخْرُجُ مِنَ الْحَقِّ. إِنْ صَمَتَ لَمْ يَغُمَّهُ صَمْتُهُ، وَ إِنْ ضَحِكَ لَمْ يَعْلُ صَوْتُهُ، وَ إِنْ بُغِيَ عَلَيْهِ صَبَرَ حَتَّى يَكُونَ اللّهُ هُوَ الَّذِي يَنْتَقِمُ لَهُ. نَفْسُهُ مِنْهُ فِي عَنَاء. وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَة. أَتْعَبَ نَفْسَهُ لاِخِرَتِهِ، وَ أَرَاحَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ. بُعْدُهُ عَمَّنْ تَبَاعَدَ عَنْهُ زُهْدٌ وَ نَزَاهَةٌ، وَ دُنُوُّهُ مِمَّنْ دَنَا مِنْهُ لِينٌ وَ رَحْمَةٌ. لَيْسَ تَبَاعُدُهُ بِكِبْر وَ عَظَمَة، وَلاَ دُنُوُّهُ بِمَكْر وَ خَدِيعَة.

### ترجمه

او (پرهيزكار) را مى بينى كه آرزويش نزديك، لغزشش كم، قلبش خاشع، نفسش قانع، خوراكش اندك، امورش آسان، دينش محفوظ، شهوت سركشش مرده و خشمش فرو خورده شده است. (مردم) به خير او اميدوار و از شرّش در امانند. اگر در ميان غافلان باشد جزو ذاكران محسوب مى شود و اگر در ميان ذاكران باشد در زمره غافلان نوشته نمى شود. كسى را كه به او ستم كرده (و پشيمان است) مى بخشد و به آن كس كه محرومش ساخته عطا مى كند و به كسى كه پيوندش را با وى قطع كرده است، مى پيوندد. سخن زشت و خشونت آميز از او دور است، گفتارش نرم و ملايم، منكرات ازاو غايب، و معروف و كارهاى شايسته او حاضر. نيكى اش روى آورده و شرّش پشت كرده است. در برابر حوادث سخت، استوار و در حوادث ناگوار، شكيبا و به هنگام فزونى نعمت شكرگزار است. به كسى كه با او دشمنى دارد ستم نمى كند و به سبب دوستى با كسى مرتكب گناه نمى شود و پيش از آنكه شاهدى بر ضدّش اقامه شود اعتراف به حق مى كند. آنچه حفظش را به او سپرده اند تباه نمى سازد و آنچه را به او تذكّر داده اند فراموش نمى كند. مردم را با نام هاى زشت نمى خواند و به همسايگان زيان نمى رساند. مصيبت زده را شماتت نمى كند. در امور باطل وارد نمى شود و از دائره حق بيرون نمى رود. هر گاه سكوت كند سكوتش وى را غمگين نمى سازد واگر بخندد صدايش به قهقهه بلند نمى شود و هر گاه به او ستمى شود (حتى الامكان) صبر مى كند تا خدا انتقامش را بگيرد. نفس خود را به زحمت مى افكند; ولى مردم از دست او راحتند. خويشتن را براى آخرت به تعب مى اندازند و مردم را از ناحيه خود آسوده مى سازد. دورى اش از كسانى كه دورى مى كند، به سبب زهد و حفظ پاكى است و نزديكى اش به كسانى كه نزديك مى شود، مهربانى و رحمت است; نه اينكه دورى اش از روى تكبّر و خودبزرگ بينى و نزديكى اش براى مكر و خدعه (و بهره گيرى مادى) باشد.

▲شرح و تفسير

▲نُه وصف مهم ديگر

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه نخست به بيان نه وصف ديگر از اوصاف برجسته پرهيزگاران مى پردازد و مى فرمايد : «او را مى بينى كه آرزويش نزديك، لغزشش كم، قلبش خاشع، نفسش قانع، خوراكش اندك، امورش آسان، دينش محفوظ، شهوت سركشش مرده، و خشمش فرو خورده شده است»; (تَرَاهُ قَرِيباً أَمَلُهُ، قَلِيلاً زَلَلُهُ، خَاشِعاً قَلْبُهُ، قَانِعَةً نَفْسُهُ، مَنْزُوراً(1) أَكْلُهُ، سَهْلاً أَمْرُهُ، حَرِيزاً(2) دِينُهُ، مَيِّتَةً شَهْوَتُهُ، مَكْظُوماً(3)غَيْظُهُ).

در اين عبارت، امام نخست از كوتاهى آرزوها سخن مى گويد، زيرا آرزوهاى دور و دراز ـ همان گونه كه در روايات وارد شده ـ سبب فراموشى آخرت مى گردد و نسيان آخرت، بلاى بزرگى است كه سرچشمه انواع گناهان و خطاهاست.

درست است كه وجود اميد و آرزو در انسان، انگيزه حركت و فعاليت است، همان گونه كه در حديث نبوى آمده است : «الاَْمَلُ رَحْمَةٌ لاُِمَّتى وَ لَوْلا الاَْمَلُ ما رَضَعَتْ والِدَةٌ وَلَدَها وَ لا غَرَسَ غارِسٌ شَجَراً; اميد و آرزو مايه رحمت است براى امت من و اگر نبود، هيچ مادرى فرزندش را شير نمى داد و هيچ باغبانى درختى نمى نشاند».(4) ولى هرگاه از حد بگذرد و به صورت آرزوهاى دور و دراز درآيد تمام نيروها و افكار انسان را مجذوب دنيا مى كند و همه چيز به فراموشى سپرده مى شود و حتى انسان با چنين حالتى از دنياى خود نيز بهره نمى برد.

اما كم بودن لغزشهاى پرهيزگاران به جهت آن است كه خود را از صحنه هاى گناه دور مى دارند و پيوسته به ياد خدا هستند.

و خشوع قلب آنان نتيجه معرفت آنها نسبت به خداست، چون هر قدر انسان عظمت معبود را بيشتر درك كند در برابر او خاضع تر مى شود.

قانع بودن پرهيزگاران نتيجه بينش آنها به مواهب مادى و زرق و برق دنياست. و چون آن را ناپايدار و فانى مى بينند خود را براى وصول به آن به خطر نمى افكند و به مقدار لازم قناعت مى كنند.

اندك بودن خوراك آنها بدين جهت است كه مى دانند پرخورى، علاوه بر اينكه سبب انواع بيماريهاست، حال عبادت و راز و نياز با خدا را از بين مى برد. افزون بر اين، آنها را از ياد مستمندان غافل مى سازد. در حديثى در غررالحكم از كلمات مولا مى خوانيم : «مَنِ اقْتَصَدَ فى أكْلِهِ كَثُرَتْ صِحَّتُهُ وَ صَلُحَتْ فِكْرَتُهُ; كسى كه ميانه روى در خوردن را پيشه كند، سلامتى او افزون و فكرش به صلاح و درستى مى گرايد».

جمله «سَهْلاً أَمْرُهُ» اشاره به اين است كه هم در مورد كارهاى شخصى خود آسان مى گيرد و هم در برابر مردم سهل المؤونه است. كسانى را مى بينيم كه براى يك مسافرت و يا حتى يك مهمانى چه تكلّفاتى قائل مى شوند و عذاب اليم براى خود فراهم مى سازند و يا در برابر مردم براى اندك حقّى ماهها و سالها به كشمكش ادامه مى دهند، در حالى كه آسان گيران هم در زندگى شخصى راحتند و هم در روابطشان با ساير مردم.

تعبير به «حَرِيزاً دِينُهُ» اشاره به اين است كه او بيش از هر چيز به حفظ ايمان و عقيده و اصول مكتب خود اهميّت مى دهد و آن را در برابر مال و مقام و شهوت، قربانى نمى كنند. جمله «مَيِّتَةً شَهْوَتُهُ» به اين معنا نيست كه آنها خالى از هرگونه شهواتى هستند، بلكه شهوت آنها در كنترل عقل و ايمانشان است، همان تعبير جالبى كه قرآن درباره يوسف دارد: (وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَّءا بُرْهَانَ رَبِّهِ).(5)

و اما جمله «مَكْظُوماً غَيْظُهُ» بعد از صفات گذشته، اشاره به اين است كه حفظ دين و انجام مسئوليتها، گاه سبب عكس العملهاى ناروايى از سوى جاهلان مى شود كه آتش خشم را در دل پرهيزگاران بر مى افروزد; ولى آنها بر نفس خويش مسلّطند و خشم خود را فرو مى برند.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه سخن به چهار وصف ديگر از اوصاف برجسته پرهيزگاران اشاره كرده، مى فرمايد : «(مردم) به خير او اميدوار و از شرّش درامانند، اگر در ميان غافلان باشد جزو ذاكران محسوب مى شود و اگر در ميان ذاكران باشد در زمره غافلان نوشته نمى شود»; (اَلْخَيْرُ مِنْهُ مَأْمُولٌ، وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ، إِنْ كانَ فِي الْغَافِلِينَ كُتِبَ فِي الذَّاكِرِينَ، وَ إِنْ كانَ في الذَّاكِرِينَ لَمْ يُكْتَبْ مِنَ الْغَافِلِينَ).

در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه فرمود : «ألا أُنَبِّئُكُم لِمَ سُمِّيَ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً؟ لاِيمانِهِ النّاسُ عَلى أنْفُسِهِمْ وَ أمْوالِهِمْ، ألا أُنَبِّئُكُمْ مِنَ الْمُسْلِمِ؟ اَلْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ النّاسُ مِنْ يَدِهِ وَ لِسانِهِ; آيا به شما خبر دهم چرا مؤمن مؤمن ناميده شده؟ به سبب اين كه مردم را بر جان و مالشان امان بخشيده. آيا به شما خبر دهم چه كسى مسلمان است؟ كسى كه مردم از دست و زبانش در سلامت باشند».(6)

هرگاه مؤمنان و مسلمانان عادى بايد چنين باشند، پرهيزگاران كه نخبگان مؤمنان و مسلمانان اند به طور مسلم چنين خواهند بود; آنها منبع خيرات و بركات و همه مردم از شر آنان در امانند.

در حديث ديگرى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم : «إِنَّ مَثَلَ الْمُؤمِنِ كَمَثَلِ النِّحْلَةِ إنْ صاحَبْتَهُ نَفَعَكَ وَ إنْ شاوَرْتَهُ نَفَعَكَ وَ إنْ جالَسْتَهُ نَفَعَكَ وَ كُلّ شَأْنِهِ مَنافِعُ وَ كَذلِكَ النِّحْلَة كُلّ شَأْنِها نِحْلَة; مؤمن همچون زنبور عسل است (سرتا پا مفيد است) اگر با او رفيق بشوى به تو سود مى رساند و اگر مشورت كنى به تو منفعت مى بخشد و اگر با او هم نشين گردى براى تو سودمند است و همه كار او منفعت است، همان گونه كه زنبور عسل همه چيزش داراى منفعت است».(7)

بعضى از دانشمندان گفته اند: تشبيه مؤمن به زنبور عسل مى تواند به جهت هوشيارى فوق العاده، و منافع گسترده، سعى و كوشش فراوان، پرهيز از مناطق آلوده، استفاده از غذاى پاك و بهره گرفتن از دسترنج خود باشد.(8) اضافه بر اين زنبور عسل هم شهدى را كه توليد مى كند بسيار پرفائده است و هم انبارى را كه از موم مى سازد كارآيى بسيار دارد و هم با گردش روى گلها سبب گردافشانى و بارورى انواع گياهان مى شود و حتى نيش او نيز كه وسيله اى دفاعى در برابر دشمن است براى درمان بعضى از بيمارى ها مفيد است.

واژه خير و شر مفهوم بسيار گسترده اى دارد كه همه نيكيهاى مادّى و معنوى و همه شرور مادى و معنوى را شامل مى شود.

جمله «إِنْ كَانَ فِي الْغَافِلِينَ...» اشاره به اين است كه او در ميان افراد غافل و بى خبر، هم رنگ جماعت نمى شود و همچنان به ياد خدا و روز قيامت مشغول است و در ميان ذاكران از جمع آنها عقب نمى ماند و غفلت دامن او را نخواهد گرفت.

سپس امام(عليه السلام) اشاره به سه وصف مهم ديگر كه از كرامات پرهيزگاران است كرده، مى فرمايد : «كسى را كه به او ستم كرده (و پشيمان است) مى بخشد و به آن كس كه محرومش ساخته عطا مى كند و به كسى كه پيوندش را با وى قطع كرده است، مى پيوندد»; (يَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَهُ، وَ يُعْطِي مَنْ حَرَمَهُ، وَ يَصِلُ مَنْ قَطَعَهُ).

گاه انسان در برابر بديهاى ديگران مقابله به مثل مى كند كه غالباً زاييده خوى انتقامجويى است; ولى گاه مقابله به ضدّ مى كند كه اين روش اولياء الله و پرهيزگاران است; از ظلم ظالمان مى گذرد در حالى كه قدرت انتقامجويى دارد و اين نوعى شجاعت است و چون از موضع قدرت انجام مى شود تسليم در برابر ظلم نيست و در برابر كسانى كه او را هنگامى محروم ساخته اند عكس العملش بخشش به هنگام نياز آنهاست كه اين دليل بر سخاوت است. با آنهايى كه از وى قهر كرده اند آشتى مى كند و آنها را مشمول كمك هاى خود مى سازد و اين هم شجاعت است و هم سخاوت.

در حديثى از امام زين العابدين(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: «روز قيامت كه مى شود ندا دهنده اى ندا مى دهد : اهل فضل كجايند، جماعتى از مردم بر مى خيزند (كه ما هستيم) فرشتگان رو به آنها مى كنند و مى گويند : فضل شما در چه بود، مى گويند: «كُنّا نَصِلُ مَنْ قَطَعَنا وَ نُعْطى مَنْ حَرَمَنا وَ نَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَنا; ما با كسانى كه از ما قطع رابطه كرده بودند پيوند برقرار ساختيم و به كسانى كه ما را محروم ساخته بودند عطا مى كرديم و از كسانى كه به ما ستم كرده بودند، گذشت مى كرديم». در اين هنگام به آنها گفته مى شود : «صَدَقْتُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ; راست گفتيد (شما اهل فضيلت ايد) همگى داخل بهشت شويد».(9)

قرآن مجيد نيز اين دستور را به طور عام و گسترده به ما داده است; خطاب به پيامبر مى فرمايد: «(ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ); بدى را به بهترين راه و روش دفع كن (و پاسخ بدى را به نيكى ده)».(10)

آن گاه امام(عليه السلام) شش وصف برجسته ديگر پرهيزگاران را در عبارتى بسيار كوتاه و پرمعنا بيان كرده، مى فرمايد : «سخن زشت و خشونت آميز از او دور است، گفتارش نرم و ملايم، منكرات ازاو غايب، و معروف و كارهاى شايسته او حاضر و آشكار، نيكى اش روى آورده و شرّش پشت كرده است»; (بَعِيداً فُحْشُهُ(11)، لَيِّناً قَوْلُهُ، غَائِباً مُنْكَرُهُ، حَاضِراً مَعْرُوفُهُ، مُقْبِلاً خَيْرُهُ، مُدْبِراً شَرُّهُ).

اين اوصاف ششگانه كه دو به دو در مقابل هم قرار گرفته اند و يكديگر را تفسير مى كنند، اشاره به برخوردهاى اجتماعى پرهيزگاران است.

دو جمله «بَعِيداً فُحْشُهُ، لَيِّناً قَوْلُهُ» اشاره به اين است كه برخورد آنان با همه مردم با زبان خوب و تعبيرات محبّت آميز است و خشونت در گفتار و سخنان زشت از آنها دور است. نه تنها چنين سخنانى نمى گويند، بلكه با آنها فاصله زيادى دارند. در حديثى از امام صادق(عليه السلام) در برابر اين سؤال كه حدّ حسن خلق چيست؟ آمده است : «أنْ تَلينَ جِناحَكَ، وَ تَطيبَ كَلامَكَ، وَ تَلقى أخاكَ بِبُشْر حَسَن; حد حسن خلق اين است كه نرمخو باشى و سخنت را پاك و پاكيزه كنى و برادرت را با چهره گشاده ملاقات نمايى».(12)

«غايب بودن منكر» اشاره به معدوم بودن آن است; يعنى منكرى از آنها سر نمى زند كه در برابر مردم خود را نشان دهد.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اگر لغزشى از آنان سر زند، حداقل لغزش آشكارى نيست تا جامعه را آلوده سازد.

«معروف» اشاره به همه خوبيهاست كه عقل و وجدان و شرع آن را مى شناسد و با آن بيگانه نيست (از ماده عرفان به معناى شناخت است).

منظور از «اقبال خير و ادبار شرّ» آن است كه آنها در انجام نيكيها پيوسته رو به پيش مى روند و اگر بديهايى در گذشته داشته اند، همواره از آن فاصله مى گيرند.

سپس امام(عليه السلام) سه وصف ديگر از اوصاف حميده آنها را بيان مى دارد و مى فرمايد : «در برابر حوادث سخت، استوار، و در حوادث ناگوار، شكيبا و به هنگام فراوانى نعمت شكرگزار است»; (فِي الزَّلاَزِلِ(13) وَقُورٌ(14)، وَ فِي الْمَكَارِهِ صَبُورٌ، وَ فِي الرَّخَاءِ شَكُورٌ).

«زلازل» در اصل به معناى زلزله هاست; ولى در اينجا رويدادهاى سخت و فتنه هاى بزرگى مراد است كه دلها را تكان مى دهد. پرهيزكاران در برابر اين گونه حوادث، روحيه خود را از دست نمى دهند و مانند كوه در برابر اين طوفانها به مضمون «اَلْمُؤْمنُ أصْلَبُ مِنَ الْجَبَلِ»(15) ايستادگى به خرج مى دهند و اين نشان مى دهد كه پرهيزكارى به معناى كناره گيرى از اجتماع و عافيت طلبى نيست، بلكه پرهيزكاران واقعى كسانى هستند كه در مقابل حوادث سخت، سينه سپر مى كنند و با شجاعت براى نجات خود و جامعه در حل مشكلات مى كوشند.

صبر در مكاره، يكى از شاخه هاى صبر است كه شامل هر گونه مصيبت و حادثه ناگوار مى شود. پرهيزكاران در اين ميدان هم سربلند و پراستقامتند، زيرا بى تابى در برابر مصائب و مشكلات از يك سو انسان را به گناه و سخنان نادرست مى كشاند و از سوى ديگر راه پيدا كردن حل مشكل را به روى انسان مى بندد.

شكرگزارى آنها، به هنگام فزونى نعمت، ناشى از تواضع آنان در برابر خدا و خلق است; نه همچون مغروران متكبّر كه وقتى به مال و مقام و ثروتى مى رسند همه چيز را فراموش كرده، سركشى را در برابر خالق و مخلوق آغاز مى كنند.

سپس امام(عليه السلام) به سه وصف ديگر از اين اوصاف فضيلت اشاره كرده، مى فرمايد : «به كسى كه او با وى دشمنى دارد ستم نمى كند، و به سبب دوستى با كسى مرتكب گناه نمى شود، و پيش از آنكه شاهدى بر ضدّش اقامه شود اعتراف به حق مى كند»; (لاَ يَحِيفُ(16) عَلَى مَنْ يُبْغِضُ، وَ لاَ يَأْثَمُ فِيمَنْ يُحِبُّ. يَعْتَرِفُ بِالْحَقِّ قَبْلَ أَنْ يُشْهَدَ عَلَيْهِ).

اين سه وصف، همه ناشى از روح حق طلبى و عدالت خواهى پرهيزگاران است. عادل كسى است كه نه حق دشمنش را از او دريغ دارد، همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: «(وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنئَانُ قَوْم عَلَى أَلاَّ تَعْدِلُوا); دشمنى با گروهى سبب نشود كه عدالت را درباره آنان اجرا نكنيد».(17)

و نه به دوستانش بيش از آنكه حق دارند بدهد و سبب تضييع حق ديگران شود، همان گونه كه قرآن كريم در اين باره مى فرمايد : «(وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَاقُرْبَى); هنگامى كه سخنى مى گوييد عدالت را رعايت كنيد، هر چند درباره بستگان نزديك شما باشد».(18)

اعتراف آنها به حق قبل از اقامه شهود نيز از همين جا سرچشمه مى گيرد، زيرا كسانى در مقابل شهود تسليم مى شوند كه تسليم حق نيستند و اقامه شهود، آنها را مجبور به تسليم مى كند; اما كسى كه خواهان حق و عدالت است شخصاً به دنبال صاحب حق مى رود تا او را بيابد و حق او را ادا كند و پشت خود را از بار مظلمه ديگران سبك سازد. در اين ميدان بدهكاران به دنبال طلبكاران مى روند و افراد امانتدار در جستجوى صاحبان امانتند به عكس آنچه در جوامع بى تقوا ديده مى شود.

آرى، پرهيزگاران واقعى آنهايى هستند كه نه دوستيها و نه دشمنيها هيچ يك آنها را از مرز حق و عدالت دور نمى كند و براى اداى حقوق نياز به دادگاه و دادستانى ندارند.

پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در حديثى مى فرمايد : «أَتْقَى النّاسُ مَنْ قالَ الْحَقَّ فيما لَهُ وَ عَلَيْهِ; باتقواترين مردم كسى است كه حق را بگويد چه به نفع او باشد يا به زيان او».(19)

در ادامه اين سخن، امام(عليه السلام) به هفت وصف برجسته ديگر از صفات پارسايان در عباراتى هماهنگ اشاره كرده، مى فرمايد: «آنچه حفظش را به او سپرده اند تباه نمى سازد و آنچه را به او تذكّر داده اند، فراموش نمى كند. مردم را با نامهاى زشت نمى خواند و به همسايگان زيان نمى رساند. مصيبت زده را شماتت نمى كند. در امور باطل وارد نمى شود و از دائره حق بيرون نمى رود»; (لاَ يُضِيعُ مَا اسْتُحْفِظَ، وَ لاَ يَنْسَى مَا ذُكِّرَ، وَ لاَ يُنَابِزُ(20)بِالاَْلْقَابِ، وَ لاَ يُضَارُّ بِالْجَارِ، وَ لاَ يَشْمَتُ(21) بِالْمَصَائِبِ، وَ لاَ يَدْخُلُ فِي الْبَاطِلِ، وَ لاَ يَخْرُجُ مِنَ الْحَقِّ).

جمله «لاَ يُضِيعُ مَا اسْتُحْفِظَ» مفهوم وسيعى دارد كه همه امانت هاى الهى و مردمى را شامل مى شود. از نماز گرفته كه قرآن درباره آن مى گويد «(وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ); مؤمنان كسانى هستند كه بر نمازهاى خود محافظت دارند (از ريا و سمعه و هركارى كه به صحت نماز و يا قبول آن لطمه مى زند)».(22)

همچنين امانتهاى ديگرى; مانند قرآن مجيد و احكام اسلام، فرزندانى كه خدا به آنها داده و امانتهاى مختلفى كه مردم به آنها مى سپارند براى حفظ آنها سخت مى كوشند و هرگز به سبب سهل انگارى و غفلت و كوتاهى، آنها را تباه نمى كنند.

جمله «لاَ يَنْسَى مَا ذُكِّرَ» اشاره به همه تذكّرات و يادآورى هاى مفيدى است كه از سوى خداوند و اولياءالله و معلّمان راستين و دوستان بيدار نسبت به آنها شده است ; آرى آنها افراد فراموشكارى نيستند كه درس هاى هدايت را ناديده بگيرند و به آن پاى بند نباشند و هر گاه وسوسه هاى شيطان به سراغ آنها بيايد بى فاصله به ياد خدا و اندرزهاى اندرزگويان با ايمان مى افتند و به راه باز مى گردند. قرآن مجيد مى گويد : «(إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُّبْصِرُونَ) ; پرهيزگاران هنگامى كه گرفتار وسوسه هاى شيطان مى شوند به ياد (خدا و پاداش و كيفر او) مى افتند، ناگهان بيدار مى شوند».(23)

جمله «وَ لاَ يُنَابِزُ بِالاَْلْقَابِ» اشاره به همان چيزى است كه در قرآن مجيد آمده، مى فرمايد : «(وَلاَ تَنَابَزُوا بِالاَْلْقَابِ); يكديگر را با لقب هاى زشت و ناپسند خطاب نكنيد».(24) زيرا ذكر اين گونه القاب، آتش كينه و عداوت را در دل ها بر مى انگيزد و طرف مقابل را به عكس العمل وا مى دارد و فضاى جامعه را مسموم مى كند و شخصيت افراد را در هم مى شكند.

آزار نرساندن به همسايگان و شماتت نكردن مصيبت زدگان كه به دنبال مسئله «تنابز به القاب» آمده، اشاره به رعايت حقوق اجتماعى و احترام انسان ها در همه جوانب است. قرآن مجيد و پيامبر اكرم و ائمه معصومين(عليهم السلام) بارها سفارش رعايت حقوق همسايگان را كرده اند تا آنجا كه در سخنى ديگرى از اميرمؤمنان على(عليه السلام)مى خوانيم كه فرمود : «اللهَ اللهَ في جيرانِكُمْ فَإنَّهُمْ وَصيَّةُ نَبِيِّكُمْ ما زالَ يُوصي بِهِمْ حَتّى ظَنَّنا أَنَّهُمْ سَيُورِّثُهُمْ; خدا را خدا را در مورد همسايگانتان فراموش نكنيد، زيرا پيامبر اكرم پيوسته سفارش آن ها را مى كرد تا آنجا كه ما گمان برديم آنها را در زمره وارثان قرار خواهد داد».(25)

از سوى ديگر مى دانيم مصيبت زده، همچون انسان مجروحى است كه نياز مبرم به تسليت دارد و شماتت مانند نمك پاشيدن بر زخم اوست و هيچ انسان باوجدانى چنين اجازه اى را به خود نمى دهد كه بر زخم كسى نمك بپاشد. در حديثى از امام صادق(عليه السلام)مى خوانيم : «مَنْ شَمَتَ بِمُصيبَة نُزِلَتْ بِأَخيهِ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الدُّنْيا حَتّى يُفْتَتَنُ; كسى كه برادر مسلمانش را در برابر مصيبتى كه به او وارد شده شماتت كند از دنيا بيرون نمى رود مگر اينكه خود به همان مصيبت گرفتار مى شود».(26)

آخرين اوصاف در جمله هاى بالا عدم ورود پرهيزگاران در باطل و عدم خروج از دائره حق است كه مفهوم وسيعى دارد و به مقتضاى آن پرهيزگار، در افكار باطل رفتار باطل و گفتار باطل وارد نمى شود و در همه چيز و همه جا و نسبت به هر كس و هر كار، تابع حق است و مطلقاً از حق عدول نخواهد كرد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه همين اوصاف به سه وصف ديگر در عبارتى هماهنگ اشاره مى كند و مى فرمايد: «هر گاه سكوت كند سكوتش وى را غمگين نمى سازد واگر بخندد صدايش به قهقهه بلند نمى شود، و هر گاه به او ستمى شود (حتى الامكان) صبر مى كند تا خدا انتقامش را بگيرد»; (إِنْ صَمَتَ لَمْ يَغُمَّهُ صَمْتُهُ، وَ إِنْ ضَحِكَ لَمْ يَعْلُ صَوْتُهُ، وَ إِنْ بُغِيَ عَلَيْهِ صَبَرَ حَتَّى يَكُونَ اللّهُ هُوَ الَّذِي يَنْتَقِمُ لَهُ).

پرهيزگاران از سكوت خود غمگين نمى شوند، با اينكه سكوت در بسيارى از مواقع سبب پژمردگى و اندوه است، زيرا سكوت مايه نجات از بسيارى از آفات لسان است، به علاوه سبب تفكّر در اين امور دين و دنياست. در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مى خوانيم: «طُوبى لِمَنْ... أنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مالِهِ وَ أمْسَكَ الْفَضْلَ مِنْ قَوْلِهِ; خوشا به حال كسى كه فزونى مالش را انفاق كرده است و زياده گويى را از سخنش فرو گرفته است».(27)

پرهيزگاران با صداى بلند نمى خندند، زيرا قهقهه هاى بلند، راه و رسم ثروتمندان مغرور و افراد بى خيال است. در حديثى از آن حضرت كه در غررالحكم آمده است، مى خوانيم: «خَيْرُ الضِّحْكِ التَّبَسُّمْ; بهترين خنده تبسّم است».

جمله «وَ إِنْ بُغِيَ عَلَيْهِ...» اشاره به اين است كه گاهى دوستان و بستگان و حتى برادران ممكن است ستمى بر انسان وارد كنند كه اگر بخواهند به انتقامجويى برخيزد، درگيرى ها ادامه مى يابد و چه بسا به جاى خطرناك و غير قابل جبران برسد. هر گاه در اين گونه موارد انسان راه شكيبايى و تحمّل پيش گيرد و طرف مقابل را به خدا واگذارد، هم خودش از وسوسه هاى خطرناك شيطان رهايى مى يابد و هم آرامش جامعه را حفظ مى كند; ولى بديهى است اين سخن ناظر به دشمنان لجوج و بى رحم نيست كه در برابر آنها صبر و سكوت، سبب طغيان و ظلم بيشتر است: (اشك كباب مايه طغيان آتش است).

سپس امام(عليه السلام) به چهار وصف برجسته ديگر از اوصاف پارسايان اشاره مى كند كه هر يك مكمّل ديگرى است، مى فرمايد : «نفس خود را به زحمت مى افكند; ولى مردم از دست او راحتند، خويشتن را براى آخرت به تعب مى اندازد و مردم را از ناحيه خود آسوده مى سازد»; (نَفْسُهُ مِنْهُ فِي عَنَاء. وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَة).

اشاره به اين است كه مشكلات را براى ناراحتى ديگران پذيرا مى شود; مثلا هر گاه مشكلى در جامعه پيدا شود او براى حل آن خويشتن را به زحمت مى افكند تا ديگران راحت باشند و در واقع اين نوعى ايثار و فداكارى است كه انسان براى راحتى بندگان خدا، مشكلات اجتماعى را تحمل كند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله سوم و چهارم «أَتْعَبَ نَفْسَهُ...» را به منزله دليل براى دو جمله قبل دانسته اند; يعنى اگر نفس او از ناحيه خودش در زحمت است به سبب اين است كه پيوسته براى آماده كردن سراى آخرت مى كوشد و اگر مردم از دست او راحتند به واسطه اين است كه او براى اين كار تصميم گرفته است.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اين دو جمله، ناظر به مسئله ديگرى باشد; دو جمله قبل، اشاره به امور مادى و اين دو جمله اشاره به امور معنوى باشد.

اميرمؤمنان(عليه السلام) مى فرمايد : «مَنْ عَمَّرَ دارَ إِقامَتِهِ فَهُوَ الْعاقِلُ; عاقل كسى است كه خانه اقامت خود را آباد سازد».(28)

قرآن مجيد با صراحت مى گويد : «(وَإِنَّ الاْخِرَةَ هِىَ دَارُ الْقَرَارِ); سراى باقى و اقامتگاه ابدى آخرت است».(29)

حضرت سرانجام با ذكر چهار فضيلت برجسته ديگر صفات پرهيزكاران را پايان مى بخشد. (پايانى كه اگر حادثه مربوط به همام پيش نمى آمد شايد نقطه پايان نبود

مطالب برجسته ديگرى در اين رابطه بيان مى كرد) مى فرمايد : «دورى اش از كسانى كه دورى مى كند به سبب زهد و حفظ پاكى است و نزديكى اش به كسانى كه نزديك مى شود مهربانى و رحمت است، نه اينكه دورى اش از روى تكبّر و خودبزرگ بينى باشد و نزديكى اش براى مكر و خدعه (و بهره گيرى مادى)»; (أَتْعَبَ نَفْسَهُ لاِخِرَتِهِ، وَ أَرَاحَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ. بُعْدُهُ عَمَّنْ تَبَاعَدَ عَنْهُ زُهْدٌ وَ نَزَاهَةٌ; وَ دُنُوُّهُ مِمَّنْ دَنَا مِنْهُ لِينٌ وَ رَحْمَةٌ، لَيْسَ تَبَاعُدُهُ بِكِبْر وَ عَظَمَة، وَلاَ دُنُوُّهُ بِمَكْر وَ خَدِيعَة).

امام(عليه السلام) در ذكر اين اوصاف به نكته مهمى اشاره مى كند و آن اينكه: پارسايان در پيوندهاى اجتماعى، دوستيها و دشمنيها، برقرار ساختن رابطه ها يا قطع كردن ارتباط كه در تعامل افراد جامعه نسبت به يكديگر اجتناب ناپذير است، اهداف مقدّسى را دنبال مى كنند; اگر از كسى دور مى شوند به جهت آلودگى او يا براى آن است كه نزديك شدن به او آنها را گرفتار زرق و برق دنيا مى سازد كه آنها به آن مبتلا گشته اند. نزديك شدن آنان به افراد براى اين است كه ارشاد جاهلى كنند يا تنبيه غافلى و يا كمك به ضعيف و دردمندى، به عكس دنياپرستان كه دورى آنها از افراد به سبب خودبزرگ بينى است و نزديك شدن براى گرفتن بهره هاى مادى و فريب دادن و نيرنگ است.

#####

1. «منزور» از ريشه «نزر» بر وزن «نذر» به معناى كم و اندك است.

2. «حريز» از ريشه «حَرْز» بر وزن «قرض» به معناى حفظ كردن گرفته شده و «حريز» به چيزى مى گويند كه محفوظ است.

3. «مكظوم» از ريشه «كظم» بر وزن «هضم» به معناى گلوگاه است و «مكظوم» به كسى گفته مى شود كه بسيار خشمگين يا غمناك باشد و در عين حال خويشتندارى مى كند، گويى گلويش دارد فشرده مى شود.

4. سفينة البحار، جلد 1، صفحه 30، ماده «امل» و بحارالانوار، جلد 74، صفحه 173 .

5. يوسف، آيه 24 .

6. بحارالانوار، جلد 64، صفحه 60، حديث 3 .

7. بحارالانوار، جلد 61، صفحه 238 .

8. بحارالانوار، جلد 61، صفحه 238 .

9. الكافى، جلد 3، صفحه 149 .

10. مؤمنون، آيه 96 .

11. «فحشه» فحش به هر كارى گفته مى شود كه از حدّ اعتدال خارج شود و به اصطلاح در حدّ فاحش قرار گيرد. بدين جهت سخنانِ زشت و اعمال قبيح و منكر را كه قبح و زشتى آنها آشكار است فحش مى گويند. كلمه فاحشه و فحشا نيز از همين معنا گرفته شده است.

12. الكافى، جلد 2، صفحه 103 .

13. «زلازل» جمع «زلزله» و «زلزال» به معناى حركت سخت و شديد است. به حوادث تكان دهنده و مشقت بار اجتماعى «زلازل» گفته مى شود.

14. «وقور» از «وقر» بر وزن «فقر» در اصل به معناى سنگينى است و به اشخاص متين و سنگين وقور گفته مى شود.

15. الكافى، جلد 2، صفحه 241 .

16. «يحيف» از ريشه «حيف» در اصل به معناى جور و ستم است، بنابراين «لا يحيف» به اين معناست كه ستم نمى كند.

17. مائده، آيه 8 .

18. انعام، آيه 152 .

19. بحارالانوار، جلد 74، صفحه 112 .

20. «ينابز» از ريشه «نبز» بر وزن «نبض» به معناى لقب بد نهادن بر كسى است و «تنابز بالالقاب» اين است كه دو يا چند نفر يكديگر را با لقب هاى زشت ياد كنند.

21. «يشمت» از «شماتت» گرفته شده كه به معناى سرزنش كردن و در غم ديگرى شادى نمودن است.

22. مؤمنون، آيه 9 .

23. اعراف، آيه 201 .

24. حجرات، آيه 11 .

25. نهج البلاغه، نامه ها، 47 .

26. الكافى، جلد 2، صفحه 359 .

27. الكافى، جلد 2، صفحه 144 .

28. غررالحكم.

29. غافر، آيه 39 .

#####

▲سرنوشت همّام پس از شنيدن اين خطبه تكان دهنده

در ذيل اين خطبه در نهج البلاغه آمده است: راوى اين خطبه مى گويد: «(هنگامى كه سخن اميرمؤمنان به اينجا رسيد) همام فريادى كشيد و مدهوش شد و جان داد»; (قَالَ: فَصَعِقَ هَمَّامٌ صَعْقَةً كانَتْ نَفْسُهُ فِيهَا).

«در اين هنگام اميرمؤمنان(عليه السلام) فرمود، به خدا سوگند من از اين پيشامد بر او مى ترسيدم. سپس فرمود: اين گونه اندرزهاى رسا به آنها كه اهل موعظه اند، اثر مى گذارد»;

(فَقَالَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ(عليه السلام): أَمَا وَ اللّهِ لَقَدْ كُنْتُ أَخَافُهَا عَلَيْهِ. ثُمَّ قَالَ: أَهكَذَا(1) تَصْنَعُ الْمَوَاعِظُ الْبَالِغَةُ بِأَهْلِهَا).

«در اينجا كسى به امام عرض كرد: پس چرا اين مواعظ با شما چنين نمى كند»; (فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ: فَمَا بَالُكَ يَا أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ!).

«امام در پاسخ او فرمود: واى بر تو هر اجل و سرآمدى وقت معيّنى دارد كه از آن نمى گذرد و سبب خاصّى دارد كه از آن تجاوز نمى كند»; (فَقَالَ(عليه السلام): وَيْحَكَ، إِنَّ لِكُلِّ أَجَل وَقْتاً لاَ يَعْدُوهُ، وَ سَبَباً لاَ يَتَجَاوَزُهُ).

سپس افزود : «آرام باش ديگر چنين سخنى مگو! اين سخنى بود كه شيطان بر زبان تو جارى ساخت»; (فَمَهْلاً ! لاَ تَعُدْ لِمِثْلِهَا، فَإِنَّمَا نَفَثَ الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِكَ!).

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه چرا همّام به چنين سرنوشتى دچار شد و چرا براى امام كه گوينده اين سخنان است، چنين حادثه اى رخ نداد؟

در پاسخ سؤال اوّل بايد به اين نكته توجّه داشت كه همام، گرچه مرد عابد و زاهدى بود (همان گونه كه در آغاز خطبه آمده است: «كانَ رَجُلا عابِداً») و گرچه قلبش مملوّ از حكمت و روحش سرشار از زيركى و ذكاوت بود (همانگونه كه از سؤالش پيداست); ولى هر قدر روح او وسيع باشد در برابر روح اميرمؤمنان على(عليه السلام)كه چون اقيانوس ناپيدا كرانه اى است، قابل مقايسه نيست. به همين دليل قلب همّام تاب تحمل فشار آن همه معلومات را نداشت، زيرا اقيانوس را نمى توان در استخر كوچكى ريخت، بنابراين جاى تعجّب نيست كه همّام صيحه اى زند و از هوش برود، آن هم از هوش رفتنى كه جان خود را با آن از دست بدهد.

در قران مجيد در داستان موسى و بنى اسرائيل و تجلى نور الهى بر كوه چنين مى خوانيم : «(فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكّاً وَخَرَّ مُوسَى صَعِقاً); هنگامى كه پروردگارش بر كوه تجلى كرد آن را در هم كوبيد و موسى افتاد و مدهوش شد».(1)

نه تنها موسى نتوانست مقاومت كند، كوه با آن عظمت نيز درهم كوبيده شد.

آرى! مواعظى كه از دل برخيزد اين گونه بر دل مى نشيند و مهم آن است كه انسان اهل «مواعظ بالغه» باشد و گرنه انسانهاى سنگدل و آلوده اى كه در دام شيطان گرفتارند نه گوش شنوايى براى اندرزها دارند و نه قلب آرامى براى پذيرش.

به تعبير ديگر: همام گرچه پارسايى والا مقام بود; ولى صفاتى را كه امام در اين خطبه بيان فرمود به طور تمام و كمال در خود نديد. آتش حسرت در عمق جان او افتاد و بى قرار شد و از شدّت تأسف جان داد.

در طول تاريخ اسلام نيز نمونه هايى از اين قبيل ديده شده است كه گاهى گنهكاران بيدار شده و پارسايان بى قرار. سخنان كوبنده اى را شنيدند و طاقت نياوردند و جان دادند.(2)

احتمال سومى نيز در اينجا وجود دارد و آن اينكه هنگامى كه همّام بشارتهاى ضمنى اميرمؤمنان على(عليه السلام) را به پرهيزكاران شنيد روحش از شوق معبود و محبوبش پرواز كرد و به عالم جنان رهسپار شد.

بلى رسم و ره عشّاق اين است *** طريق جان فشانى شان چنين است

در حديثى آمده است كه «ربيع بن خُثَيم» در آن جلسه حاضر بود. هنگامى كه روح همّام از بدنش پرواز كرد اشك از چشمان او جارى شد و عرض كرد: اى اميرمؤمنان چقدر زود موعظه تو در فرزند برادرم اثر گذاشت. اى كاش من جاى او بودم! امام(عليه السلام) فرمود: آرى موعظه هاى رسا اين گونه در اهلش اثر مى گذارد!(3)

پاسخ سؤال دوم همان است كه امام(عليه السلام) بيان فرمود كه هر كسى اجلى دارد تا اجلش فرا نرسد، از دنيا نمى رود; ولى به هنگام فرا رسيدن اجل عامل نهايى ممكن است امور مختلفى باشد. در اين جا عامل نهايى، سخنان پرمايه اميرمؤمنان بود. به علاوه نمى توان روح امام را با روح همّام مقايسه كرد، روح او اقيانوسى است كه اين گونه امواج را در خود پذيرا مى شود; نه همچون استخرى كه تلاطم شديد آب وضع آن را به كلى در هم بريزد.

از آنچه در بالا آمد پاسخ سؤال سوّم نيز روشن مى شود و آن اين كه چگونه اميرمؤمنان على(عليه السلام) درخواست همّام را پذيرفت و آن اندرزهاى شافى و كافى و بلند و بالا را براى او بيان كرد، در حالى كه خودش مى گويد: من بيم اين داشتم كه همام به چنين سرنوشتى دچار مى شود؟ زيرا هنگامى كه اجل او فرا رسيده باشد عامل نهايى مى تواند يك دگرگونى دستگاه هاى مختلف بدن باشد يا امواج خروشان معنوى در درون جان.

اما اينكه امام به شخص اعتراض كننده مى فرمايد: «ديگر از اين قبيل سخنان مگوى! و شيطان آن را بر زبان تو جارى ساخت» به سبب آن است كه او سؤال خود را به عنوان تحقيق براى فهم مطلبى مطرح نكرد، بلكه هدفش اين بود كه سخنان امام را نقض، يا به تعبير ديگر به پندار خود ابطال نمايد و به يقين چنين سؤالى با چنين هدف سؤال شيطانى است.

#####

1. در نسخه بالا همزه استفهام بر سر «هكذا» آمده; ولى در بسيارى از نسخ قديم و شروح نهج البلاغه همزه استفهام ذكر نشده است و مناسب معنا نيز همين است.

1. اعراف، آيه 143 .

2. مرحوم علامه تسترى در شرح نهج البلاغه خود، جلد 10، صفحه 459 نمونه هايى از آن را آورده است.

3. شرح نهج البلاغه تسترى، جلد 12، صفحه 462 .

#####

▲نكته

▲نگاه ديگرى به خطبه همّام

اين خطبه در واقع دوره اى كامل از اخلاق اسلامى است كه به كليه زواياى زندگى فردى واجتماعى، مادى و معنوى انسان نظر مى افكند و براى كسانى كه مى خواهند مراحل سير و سلوك را بپيماند، نسخه كاملى است. در اين خطبه اوصاف پارسايان به سبك بديعى در يك صد و ده صفت بيان شده (گويى عدد را به نام مبارك خودش انتخاب كرده است) از اصلاح زبان شروع مى شود و به آيين مردمدارى و احترام به حقوق انسانها پايان مى يابد. كسانى هستند كه بر اثر ضعف ايمان و اراده در همان گام اوّل فرو مى مانند; ولى افرادى همچون همّام با پيمودن اين يك صد و ده گام به ديدار معبود مى رسند.

از مزاياى اين خطبه اين است كه تقوا را از صورت منفى آن كه در اذهان بعضى است بيرون برده و به صورت مثبتش كه در آيات و روايت اسلامى است، معرفى مى كند. اين خطبه نمى گويد براى اينكه پاك بمانى از همه چيز دورى گزين، مبادا آلوده شوى، بلكه مى گويد در دل جامعه و در ميان امواج خروشان زندگى دنياپرستان آنچنان باش كه گردى بر دامان تو ننشيند، همچون انسان قوىّ البنيه اى كه در جمع بيماران، سالم مى ماند و همه ميكروبهاى بيمارى زا را خنثى مى سازد.

مرحوم علامه شهيد مطهرى در «ده گفتار» خود از عهده بيان اين سخن به خوبى برآمده و ضمن اينكه تقوا را به دو نوع تقسيم مى كند; تقوايى كه ضعف است و تقوايى كه قوّت است در بيان نوع اول مى گويد: «تقواى ضعف اين است كه انسان براى اينكه خود را از آلودگيهاى معاصى حفظ كند از موجبات آنها فرار كند و نوع دوم آن است كه در روح خود چنان حالت و قوّتى به وجود آورد كه به او مصونيت روحى و اخلاقى ببخشد.

سپس مى افزايد: «ادبيات منظوم و منثور ما، تعليماتى ديده مى شود كه كم و بيش تقوا را به صورت اوّل كه ضعف است نشان مى دهد، آن گونه كه در اشعار سعدى مى خوانيم:

بديدم عابدى در كوهسارى *** قناعت كرده از دنيا به غارى

چرا گفتم به شهر اندر نيايى *** كه بارى بند از دل برگشايى

بگفت آنجا پريرويان نغزند *** چو گِل بسيار شد پيلان بلغزند

آن گاه به شرح تقواى قوّت مى پردازد و مى گويد: «در آثار دينى خصوصاً نهج البلاغه همه جا تقوا به معناى آن ملكه مقدس است كه به روح، قوت و قدرت و نيرو مى دهد و نفس امّاره و احساسات سركش را رام و مطيع مى سازد».(1)

آرى به غارى پناه بردن و از گناه مصون ماندن افتخار نيست. افتخار از آن يوسف است كه در برابر شديدترين امواج تمايلات جنسى قرار مى گيرد و «برهان ربّ» كه همان تقواى سطح بالاست او را حفظ مى كند.

البتّه انكار نمى كنيم! كسانى كه به اين مرحله از تقوا نرسيده اند، چه بسا براى خود ناچار باشند راه اوّل را برگزينند.

#####

1. رجوع شود به ده گفتار، صفحه 7-11 .

#####

▲خطبه 194(1)

وَ مِنْ خُطْبَـة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يَصِفُ فيهَا الْمُنافِقِينَ

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است.

كه درباره اوصاف منافقان ايراد فرموده است.

#####

1. سند خطبه:

در مصادر نهج البلاغه براى اثبات اينكه خطبه مورد بحث را غير از مرحوم سيّد رضى نيز نقل كرده اند، به دو مدرك اشاره مى كند; نخست به چيزى كه ميريحيى علوى در كتاب طراز آورده كه بخشهايى از اين خطبه را با تفاوتهايى ذكر كرده است و نشان مى دهد از جاى ديگرى آن را گرفته است. ديگر اين كه آمدى در كتاب غررالحكم بخشهاى مختلفى از خطبه را با تفاوتهايى ذكر كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 69)

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه همان گونه كه از عنوانش پيداست درباره منافقان و اوصاف آنها سخن مى گويد و در مجموع از دو بخش تشكيل شده است.

بخش اوّل، از حمد و ثناى الهى و شهادت به نبوت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آغاز مى شود و در ذيل همين بخش، مشكلات طاقت فرساى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و توطئه هاى خطرناكى كه از سوى منافقان و دشمنان، بر ضد آن حضرت شد، مورد توجه قرار گرفته است.

از آنجا كه خط نفاق بعد از آن حضرت و در عصر امام(عليه السلام) نيز با شدت ادامه داشت، امام(عليه السلام) در بخش دوم اين خطبه، درباره خطر منافقان هشدار مى دهد و صفات آنها را يكى پس از ديگرى با بيانى روشن براى جامعه اسلامى ذكر مى كند تا همه مسلمانان راستين، آنها را بشناسند و توطئه هاى آنها را خنثى كرده و در نطفه خفه كنند.

▲بخش اوّل

نَحْمَدُهُ عَلَى مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ، وَذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ، وَ نَسْأَلُهُ لِمِنَّتِهِ تَمَاماً، وَ بِحَبْلِهِ اعْتِصَاماً. وَ نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، خَاضَ إِلَى رِضْوَانِ اللّهِ كُلَّ غَمْرَة، وَ تَجَرَّعَ فِيهِ كُلَّ غُصَّة. وَ قَدْ تَلَوَّنَ لَهُ الاَْدْنَوْنَ، وَ تَأَلَّبَ عَلَيْهِ الاَْقْصَوْنَ، وَ خَلَعَتْ إِلَيْهِ الْعَرَبُ أَعِنَّتَهَا، وَ ضَرَبَتْ إِلى مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا، حَتَّى أَنْزَلَتْ بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَها، مِنْ أَبْعَدِ الدَّارِ، وَ أَسْحَقِ الْمَزَارِ.

### ترجمه

خداوند را جهت توفيقى كه بر اطاعتش داده و حمايتى كه در جلوگيرى از معصيتش نموده، سپاس مى گوييم و از او مى خواهيم كه نعمتش را (بر ما) كامل كند و چنگ زدن به ريسمان محكمش را نصيب ما گرداند و گواهى مى دهيم كه محمّد(صلى الله عليه وآله)بنده و فرستاده اوست، همان كسى كه در راه رضاى خدا در درياى مشكلات غوطهور شد و جام هر مصيبتى را جرعه جرعه نوشيد. نزديكانش ناپايدار، و بيگانگان در دشمنى اش مصمّم بودند. عرب براى نبرد با او زمام مركبها را رها ساخت و با شتاب به سوى او راند تا از دورترين نقطه و دورافتاده ترين خانه، عداوت خويش را در برابر او ظاهر ساختند.

▲شرح و تفسير

▲مشكلات عظيم رسالت

امام(عليه السلام) اين خطبه را، مانند بسيارى از خطبه هاى ديگر، با حمد و ثناى الهى و شهادت بر رسالت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آغاز مى كند و در اينجا حمد و ثنا را با تقاضا و دعا مى آميزد و مى فرمايد: «خداوند را سپاس مى گوييم و ستايش مى كنيم بر توفيقى كه بر اطاعتش داده و حمايتى كه در جلوگيرى از معصيتش نموده، و از او مى خواهيم كه نعمتش را (بر ما) كامل و چنگ زدن به ريسمان محكمش را نصيب ما گرداند»; (نَحْمَدُهُ عَلَى مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ، وَذَادَ(1) عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِيَةِ، وَ نَسْأَلُهُ لِمِنَّتِهِ تَمَاماً، وَ بِحَبْلِهِ اعْتِصَاماً).

از آنجا كه برترين افتخار انسان توفيق اطاعت و ترك معصيت است، امام(عليه السلام) در كلام بالا بر اين دو تكيه مى كند و منظور از توفيق در اينجا فراهم كردن اسباب اطاعت و ترك معصيت است، زيرا خداوند به ما عقل و هوش داده، وجدان بيدار مرحمت كرده، پيامبران الهى را فرستاده و كتب آسمانى را نازل كرده كه تمام اينها ما را به طاعتش نزديك و از معصيتش دور گرداند و اگر اين اسباب وجود نداشت در گرداب گناه و ترك طاعت غوطهور مى شديم، بنابراين سزاوار است همواره خدا را بر اين نعمتهاى بزرگ سپاس گوييم.

اما دعايى كه امام در دو جمله در ذيل اين حمد و ثنا آورده، يكى مربوط به تقاضاى تكميل نعمتها و ديگرى توفيق اعتصام به حبل الله است كه منظور از آن يا دين و آيين الهى است، آن گونه كه از آيه (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا)(2) استفاده مى شود، و يا منظور قرآن مجيد است، آن گونه كه از حديث ثقلين بر مى آيد كه مى فرمايد: «كِتابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّماءِ اِلَى الاَْرْضِ»(3) و يا منظور، هر دو است، زيرا در واقع تفاوتى با هم ندارند.

به يقين اگر اين توفيق الهى شامل حال ما گردد، كه نعمتهاى او در حق ما كامل و چنگ زدن ما به حبل الله، قوىّ شود، خوشبخت ترين انسان خواهيم بود.

بعضى از شارحان نهج البلاغه در اينجا اشكالى مطرح كرده اند، كه چگونه امام تقاضاى اتمام نعمت مى كند، در حالى كه قرآن مى گويد: (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللهِ لاَ تُحْصُوهَا)(4)اشاره به اينكه نعمتهاى الهى قابل شمارش نيست و حد و مرز ندارد؟

ولى بايد توجه داشت كه تكميل نعمت درجات و مراحلى دارد; اگر به مرحله نهايى آن هيچ كس نمى رسد، مراحل ديگرش قابل وصول است و امام آن را از خدا تقاضا مى كند. سپس حضرت شهادت به نبوّت پيامبر را با ذكر اوصاف برجسته آن حضرت مطرح مى كند و مى فرمايد: «و گواهى مى دهيم كه محمّد بنده و فرستاده اوست، همان كسى كه در راه رضاى خدا در درياى مشكلات غوطهور شد، و جام هر مصيبتى را جرعه جرعه نوشيد»; (وَ نَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، خَاضَ إِلَى رِضْوَانِ اللّهِ كُلَّ غَمْرَة(5)، وَ تَجَرَّعَ فِيهِ كُلَّ غُصَّة(6)).

اين دو وصفى كه امام(عليه السلام) درباره پيامبر(صلى الله عليه وآله) بيان فرموده، جامع همه اوصاف خير است; ايستادن در برابر مشكلات و تحمّل در برابر مصائب. تا آن مقاومت و تحمّل نباشد هيچ كار مهمى به سامان نمى رسد.

جمله «تَجَرَّعَ فِيهِ كُلَّ غُصَّة» نشان مى دهد كه حوادث گلوگير در برابر پيامبر يكى، دو تا نبود، بلكه او جرعه جرعه از جام مصائب مى نوشيد و تحمّل مى كرد; جمعى از بهترين يارانش را از او گرفتند صبر كرد، انواع مشكلات و موانع بر سر راه او ايجاد كردند; ولى از همه آنها عبور نمود و اين در واقع درسى است براى همه كسانى كه مى خواهند با طاغوت ها مبارزه كنند و به اصلاح جامعه خويش بپردازند.

سپس امام(عليه السلام) بخشى از مشكلات عظيم پيامبر اسلام را در دوران رسالتش در چند جمله كوتاه و پرمعنا بيان مى كند و مى فرمايد: «بستگان و نزديكانش را ناپايدار و بيگانگان در دشمنى اش مصمّم بودند، عرب براى نبرد با او زمام مركب ها را رها ساخت و با شتاب، به سوى او راند تا از دورترين نقطه و پرفاصله ترين خانه عداوت خويش را در برابر وى ظاهر سازند»; (وَ قَدْ تَلَوَّنَ لَهُ الاَْدْنَوْنَ(7)، وَ تَأَلَّبَ(8) عَلَيْهِ الاَْقْصَوْنَ، وَ خَلَعَتْ إِلَيْهِ الْعَرَبُ أَعِنَّتَهَا(9)، وَ ضَرَبَتْ إِلى مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا،(10) حَتَّى أَنْزَلَتْ بِسَاحَتِهِ عَدَاوَتَها، مِنْ أَبْعَدِ الدَّارِ، وَ أَسْحَقِ(11) الْمَزَارِ).

جمله «تَلَوَّنَ لَهُ الاَْدْنَوْنَ» اشاره به اين است كه جمعى از بستگان نزديك پيامبر(صلى الله عليه وآله)مانند عباس كه تمايل به حمايت از او داشتند، در كار خود ثابت قدم نبودند.

جمله «تَأَلَّبَ عَلَيْهِ الاَْقْصَوْنَ» اشاره به شاخه هاى دورتر قبيله قريش است كه دست به دست هم دادند و قبائل ديگر را نيز تحريك كردند تا در برابر پيامبر اسلام بايستند و در چنين شرايطى كه نه نزديكان جرأت حمايت شجاعانه اى داشته باشند و نه دوران، در عداوت و دشمنى كوتاهى كنند مشكلات عظيمى پيدا مى شود كه ايستادگى در برابر آن بسيار سخت است.

جمله «خَلَعَتْ إِلَيْهِ الْعَرَبُ أَعِنَّتَهَا، وَ ضَرَبَتْ إِلى مُحَارَبَتِهِ بُطُونَ رَوَاحِلِهَا» اشاره به سرعت و شتاب شديد مخالفان در عداوت و دشمنى با آن حضرت است، زيرا هنگامى كه بخواهند مركب به سرعت پيش برود افسار آن سست مى كنند و با شلاّق بر پهلوها و شكم آن مى زنند. تاريخ اسلام نيز در همه فصول خود به اين حقيقت گواهى مى دهد كه دشمنان از هيچ كارى كه فكر مى كردند به شكست اسلام و پيامبر بينجامد خوددارى نكردند; ولى خدا مى خواست اين نور الهى خاموش نشود و روز به روز درخشش بيشترى پيدا كند، لذا نقشه هاى آنها را نقش بر آب كرد و آتشهايى را كه افروخته بودند، با باران لطف و عنايتش خاموش ساخت و پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از اين معركه هاى خطرناك پيروز و سربلند بر آمد و اسلام، شرق و غرب جهان را تسخير كرد.

ولى از آنجا كه منافقان داخلى ـ همان كسانى كه اظهار اسلام كردند و ظاهراً به مسلمانان پيوستند; ولى دلهاى آنها بوى كفر مى داد و مملوّ از عداوت بود ـ نيز در اين ميان نقش مهمى داشتند و خط آنها همچنان در ميان مسلمانان و حتى در عصر امام(عليه السلام)ادامه داشت. امام در ادامه اين سخن، هشدار اكيدى به مسلمانان درباره خط نفاق مى دهد و در بخش بعد ـ چنانكه خواهد آمد ـ اوصاف و خطرات منافقان را شرح مى كند. ابن ابى الحديد در اينجا نگاهى كوتاه و گذرا به مشكلات و دشواريهايى كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در دوران رسالت خود پشت سر گذاشت، افكنده، چنين مى گويد:

«كسى كه كتب تاريخ و سيره را مطالعه مى كند، مى داند كه رسول الله(صلى الله عليه وآله) در راه خدا چه دشواريهايى را تحمل كرد; از استهزاى قريش در آغاز دعوت گرفته تا سنگسار كردن، تا آنجا كه از پشت پاى او خون فرو مى ريخت و كودكان را به مخالفت و آزار او وادار مى كردند. شكمبه شتر بر سر او مى ريختند. لباس آن حضرت را بر گردنش پيچيده و مى فشردند. او را چند سال در شعب بنى هاشم (ابوطالب) محاصره كردند. خريد و فروش با او و مسلمانان اندك آن زمان را تحريم كردند و از ازدواج با آنان و سخن گفتن خوددارى نمودند تا آنجا كه نزديك بود مسلمانان از گرسنگى هلاك شوند، و اگر بعضى از ارحام و علاقه مندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) مخفيانه كمى آرد و خرما در تاريكى شب به آنها نمى رساندند، از گرسنگى هلاك شده بودند. اصحاب و يارانش را مى گرفتند و مى زدند و در برابر آفتاب به بند مى كشيدند و از خانه خود دور مى ساختند تا آنجا كه گروهى مجبور شدند به حبشه مهاجرت كنند و خود پيامبر(صلى الله عليه وآله) گاهى به قبيله ثقيف و گاهى به بنى عامر و گاه به ربيعه و غير آنها پناه برد (ولى هيچ يك فايده اى نداشت). سپس همگى تصميم گرفتند كه آن حضرت را شبانه به قتل برسانند و پيامبر(صلى الله عليه وآله) ناچار شد از چنگال آنها فرار كند و به مدينه رود و به طايفه اوس و خزرج بپيوندد، در حالى كه همسر و فرزندان خود و تمام وسايل زندگيش را در مكه رها كرده بود و با زحمت شديد توانست خود را به مدينه برساند. در آنجا نيز آن حضرت را آسوده نگذاشتند، جنگها پشت سر يكديگر روى داد و لشكرها پشت سر يكديگر به سوى او حركت كردند، به گونه اى كه هميشه در زحمت بود و جنگها يكى پس از ديگرى مسلمانان را در فشار قرار مى داد; ولى سرانجام خدا او را يارى كرد و آيينش جهانگير شد و كسى كه آشنا به تاريخ اسلام باشد شرح اين مشكلات را مى داند(12)(اينها همان چيزى است كه امام(عليه السلام) در جمله هاى كوتاه و پر معناى بالا به آن اشاره كرده است).

#####

1. «ذاد» از ريشه «ذود» بر وزن «ذوق» به معناى راندن و طرد كردن است.

2. آل عمران، آيه 103 .

3. مجمع البيان، ذيل آيه 103، سوره آل عمران اين حديث را از ابوسعيد خدرى، از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل كرده است.

4. ابراهيم، آيه 34 .

5. «غمره» در اصل از «غمر» بر وزن «خمر» به معناى از بين بردن اثر چيزى است. سپس به آب زيادى كه همه چهره چيزى را مى پوشاند و مسير خود را مى شويد و پيش مى رود «غمره» و «غامر» گفته مى شود.

6. «غصّه» در اصل به معناى غذا، آب و يا شىء ديگرى است كه در گلو گير مى كند. انسان چون هنگام غم و اندوه، احساس مى كند چيزى در گلويش گير كرده است از آن تعبير به غصّه مى شود.

7. «ادنون» جمع «أدنى» به معناى نزديك است، بنابراين «أدنون» يعنى نزديكان و در مقابل «أقصون» به معناى افراد دور است.

8. «تألّب» از ماده «ألب» بر وزن «امر» به معناى جمع شدن و از هر سو گرد آمدن است و به معناى شورانيدن و بسيج كردن بر ضدّ شخص يا گروهى نيز به كار مى رود.

9. «أعنّة» جمع «عنان» يعنى زمام و لجام.

10. «رواحل» جمع «راحله» به معناى مركب و در بسيارى از مواقع به معناى شتر باربر است.

11. «أسحق» از ريشه «سحق» بر وزن «قفل» يعنى دور شدن و اسحق به معناى دورترين نقطه است.

12. شرح ابن ابى الحديد، جلد 10، صفحه 165 .

#####

▲بخش دوم

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللّهِ بِتَقْوَى اللّهِ، وَ أُحَذِّرُكُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ، فَإِنَّهُمُ الضَّالُّونَ الْمُضِلُّونَ، وَ الزَّالُّونَ الْمُزِلُّونَ، يَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً، وَ يَفْتَنُّونَ افْتِنَاناً، وَ يَعْمِدُونَكُمْ بِكُلِّ عِمَاد، وَ يَرْصُدُونَكُمْ بِكُلِّ مِرْصَاد. قُلُوبُهُمْ دَوِيَّةٌ، وَ صِفَاحُهُمْ نَقِيَّةٌ. يَمْشُونَ الْخَفَاءَ، وِ يَدِبُّونَ الضَّرَاءَ. وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ، وَ قَوْلُهُمْ شِفَاءٌ، وَ فِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَيَاءُ. حَسَدَةُ الرَّخَاءِ، وَ مُؤَكِّدُو الْبَلاَءِ، وَ مُقْنِطُو الرَّجَاءِ. لَهُمْ بِكُلِّ طَرِيق صَرِيعٌ، وَ إِلَى كُلِّ قَلْب شَفِيعٌ، وَ لِكُلِّ شَجْو دُمُوعٌ. يَتَقَارَضُونَ الثَّنَاءَ، وَ يَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ: إِنْ سَأَلُوا أَلْحَفُوا، وَ إِنْ عَذَلُوا كَشَفُوا، وَ إِنْ حَكَمُوا أَسْرَفُوا.

### ترجمه

اى بندگان خدا! شما را به پرهيزكارى سفارش مى كنم و از منافقان بر حذر مى دارم، زيرا آنها گمراه و گمراه كننده، خطاكارند و به خطاانداز، هر زمان به رنگى در مى آيند و به قيافه هاى ديگرى خودنمايى مى نمايند. از هر وسيله اى براى فريفتن شما استفاده مى كنند، و در هر كمينگاهى به كمين شما مى نشينند، دلهايشان آلوده و بيمار، و ظاهرشان را (براى فريب شما) پاك نگه مى دارند، در پنهانى گام بر مى دارند، و همچون خزنده اى كه در ميان بوته هاى درهم پيچيده خود را مخفى ساخته، پيش مى روند. بيانشان در ظاهر درمان، گفتارشان شفابخش; ولى كردارشان درد بى درمان است. آنان بر رفاه و آسايش مردم حسد مىورزند و بر بلا و ناراحتى آنان مى افزايند و پيوسته تخم نااميدى بر دلها مى پاشند. آنها در هر راهى كشته اى را به خاك افكنده اند و به هر دلى راهى دارند، و بر هر مصيبتى اشك دروغينى مى ريزند، پيوسته مدح و ثنا به هم وام مى دهند، و انتظار پاداش و جزا مى كشند، هر گاه چيزى را طلب كنند اصرار مىورزند، اگر كسى را ملامت كنند پرده درى مى كنند، و اگر مقامى به آنها سپرده شود راه اسراف پيش مى گيرند.

▲شرح و تفسير

▲خطر منافقان!

همان گونه كه در پايان بخش قبل گفتيم، امام(عليه السلام) در اين بخش، اشاره به صفات منافقان مى كند و مسلمانها را از خطرات آنها آگاه مى سازد و به همگان هشدار مى دهد و چنان وصف دقيقى براى آنها ذكر مى كند كه هيچ كس با اين دقت اوصاف اهل نفاق را بيان نكرده است.

در آغاز شش وصف آنها را به اين صورت بيان مى كند كه مى فرمايد: «اى بندگان خدا شما را به تقوا و پرهيزكارى سفارش مى كنم، و از منافقان بر حذر مى دارم، زيرا آنها گمراهند و گمراه كننده، خطاكارند و به خطاانداز، هر زمان به رنگى در مى آيند و به قيافه هاى ديگرى خودنمايى مى كنند»; (أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللّهِ بِتَقْوَى اللّهِ، وَ أُحَذِّرُكُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ، فَإِنَّهُمُ الضَّالُّونَ الْمُضِلُّونَ، وَ الزَّالُّونَ(1) الْمُزِلُّونَ، يَتَلَوَّنُونَ أَلْوَاناً، وَ يَفْتَنُّونَ(2) افْتِنَاناً).

نخستين صفتى كه امام(عليه السلام) در اينجا براى اهل نفاق مى شمرد گمراهى آنان است; نه تنها گمراهند كه اصرار بر گمراه ساختن ديگران نيز دارند، اضافه بر اين خطاكارند; نه تنها خطاكار كه ديگران را نيز به خطا مى افكنند.

در ضمن تفاوت بين «ضالّون» و «زالّون» روشن شد; اوّلى اشاره به كسانى است كه آگاهانه در گمراهى گام مى نهند و دومى اشاره به كسانى است كه اشتباه و خطاى فراوان دارند. آرى! چون از نور علم و ايمان بى بهره اند اشتباهات آنها نيز فراوان است.

افزون بر اين صفات چهارگانه آنها افراد متلوّنى هستند كه هر روز به رنگى و هر زمان به شكلى در مى آيند تا منافع نامشروع خود را از اين طريق تأمين كنند; در جمع نمازگزاران به نماز مى ايستند و در ميان شرابخواران به شرب خمر مى نشينند و مطابق توصيف قرآن «(وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ); و هنگامى كه افراد با ايمان را ملاقات كنند مى گويند ما ايمان آورديم; ولى هنگامى كه با افراد شيطان صفت خود خلوت مى كنند مى گويند: ما با شماييم ما فقط آنها را مسخره مى كنيم».(3)

تفاوت «يتلّونون» و «يفتنّون» ممكن است از اين جهت باشد كه اوّلى اشاره به جهات ظاهرى آنها مى كند كه هر روز به رنگى در مى آيند و دومى اشاره به نقشه هاى پنهانى آنها دارد كه هر روز به سراغ نقشه مرموز تازه اى مى روند و طبيعت نفاق در هر صورت دوگانگى در گفتار و رفتار و برنامه ها است.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به شش وصف ديگر از اوصاف خطرناك آنها در عبارتى كوتاه و پرمعنا اشاره مى كند، مى فرمايد: «از هر وسيله اى براى فريفتن شما استفاده مى كنند، و در هر كمينگاهى به كمين شما مى نشينند. دلهايشان آلوده و بيمار، و ظاهرشان را (براى فريب شما) پاك نگه مى دارند، در پنهانى گام بر مى دارند، و همچون خزنده اى در لابه لاى بوته هاى درهم پيچيده خود را مخفى ساخته، پيش مى روند، بيان آنها درمان، گفتارشان (به ظاهر) شفابخش; ولى كردارشان درد بى درمان است!»; (وَ يَعْمِدُونَكُمْ(4) بِكُلِّ عِمَاد، وَ يَرْصُدُونَكُمْ(5) بِكُلِّ مِرْصَاد. قُلُوبُهُمْ دَوِيَّةٌ(6)، وَ صِفَاحُهُمْ(7)نَقِيَّةٌ. يَمْشُونَ الْخَفَاءَ، وِ يَدِبُّونَ(8) الضَّرَاءَ(9)، وَصْفُهُمْ دَوَاءٌ، وَ قَوْلُهُمْ شِفَاءٌ، وَ فِعْلُهُمُ الدَّاءُ الْعَيَاءُ(10)).

جمله «وَ يَعْمِدُونَكُمْ بِكُلِّ عِمَاد» اشاره به اين است كه آنها براى درهم شكستن شما از هر وسيله اى استفاده مى كنند; شايعه افكنى، ايجاد ترديد و تزلزل در صفوف مؤمنان، پاشيدن تخم بدبينى و فساد و... .

جمله «وَ يَرْصُدُونَكُمْ بِكُلِّ مِرْصَاد» اشاره به اين است كه آنها از هيچ فرصتى براى ضربه زدن به شما غافل نمى مانند. پيوسته در كمين هستند تا فرصتى بيابند و زهر خود را در كام شما بريزند.

جمله هاى بعد از آن، همگى حكايت از دوگانگى شخصيت آنها و تفاوت ظاهر و باطن آنان مى نمايد و مى فرمايد : دلهايشان بيمار و ظاهرشان سالم، گفتارشان به ظاهر شفابخش; اما رفتارشان درد بى درمان و تمام كارهايشان آميخته با توطئه هاى مخفيانه و نقشه هاى پنهانى شيطانى است.

سپس در ادامه سخن به بيان سه وصف ديگر پرداخته، مى فرمايد : «بر رفاه و آسايش مردم حسد مىورزند و بر بلا و ناراحتى آنان مى افزايند و پيوسته تخم نااميدى و يأس بر دل ها مى پاشند»; (حَسَدَةُ(11) الرَّخَاءِ، وَ مُؤَكِّدُو الْبَلاَءِ، وَ مُقْنِطُو الرَّجَاءِ).

قرآن مجيد مى گويد : «(إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا); هر گاه نيكى به شما برسد ناراحت مى شوند و هر گاه مصيبتى بر شما وارد گردد خوشحال مى شوند»(12) و اين طبيعت منافقان در هر عصر و در هر زمان است.

ايجاد يأس و بدبينى براى تضعيف اراده ها و در هم شكستن قدرت جهاد و مقاومت، يكى ديگر از حيله هاى خطرناك منافقان است كه اگر كارگر شود آثار بسيار زيانبارى دارد. اين موضوع در دنياى امروز كه فعاليت رسانه هاى جمعى بر همه جا سايه افكنده از گذشته خطرناك تر است. منافقانى كه در بيرون و درون كشورهاى اسلامى هستند با استفاده از اين وسائل براى مأيوس كردن مسلمانان از برنامه هاى اصلاحى و از هر گونه پيشرفت و موفقيّت، وسائل شكست آنها را فراهم مى سازند. بايد در برابر اين شيطان صفتان با تمام قدرت ايستاد و پيوسته مردم را به الطاف خفيّه و جليّه الهى و پيشرفت و پيروزى اميدوار ساخت و شعارهاى (إِنْ تَنصُرُوا اللهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ)(13)(وَلاَ تَهِنُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُم مُّؤْمِنِينَ)(14) را همه جا سر داد.

در ادامه به سه وصف ديگر اشاره كرده، مى فرمايد: «آنها در هر راهى كشته اى را به خاك افكنده اند، و به هر دلى راهى دارند، و بر هر مصيبتى اشك دروغينى مى ريزند»; (لَهُمْ بِكُلِّ طَرِيق صَرِيعٌ(15)، وَ إِلَى كُلِّ قَلْب شَفِيعٌ، وَ لِكُلِّ شَجْو(16) دُمُوعٌ).

جمله اوّل، كنايه كثرت افرادى است كه به دست آنها و با توطئه هاى آنها كشته مى شوند يا شديداً آزاد مى بينند.

جمله دوم، اشاره به اين است كه منافقان با انواع حيله ها و تملّقها تلاش مى كنند در تمام دل ها نفوذ كنند و خود را دوست همه كس قلمداد كنند، حتى كسانى كه با هم اختلاف دارند و در دو قطب مختلف اند و از اين طريق به فتنه انگيزى ادامه دهند. جمله سوم، اشاره به همدردى هاى دروغين آنها و اشك تمساح ريختن در مصائب مؤمنان است تا كينه ها و عداوتهاى درونى خود را به اين طريق بپوشانند و مردم را بفريبند و به دنبال خود به پرتگاه بكشانند و آنها را بيچاره كنند.

جمله چهارم، اشاره به كثرت كسانى است كه از آنها ضربه خورده و از كار افتاده اند و يا هلاك شده اند. اشاره به اين كه قربانيان آنها محدود نيست كه به آسانى بتوان از كنار آنها گذشت; به قدرى گسترده است كه گويى در هر كوچه و برزنى كشته اى بر اثر توطئه هاى آنها افتاده است. به اين ترتيب اگر مسلمانان به موقع نقشه هاى آنها را نقش بر آب نكنند، هيچ كس از ضربه هاى آنان در امان نخواهد بود.

جمله پنجم، از نيرنگهاى آنها براى نفوذ در دلها خبر مى دهد آنها همواره شريك دزد و رفيق قافله اند و نشانه هاى قافله را در اختيار سارقان مى گذارند و با آنها همكارى تنگاتنگ دارند و به همين دليل سعى مى كنند به هر كسى وانمود كنند دوست صميمى او هستند. ششمين جمله نيز تكميل و تأكيدى است براى آنچه در جمله قبل آمد. آنها سعى دارند خود را شريك غم مردم نشان دهند و بر مصائب آنان اشك تمساح بريزند، هر چند در دل مى خندند و خوشحالند آرى اين است راه و رسم نفاق.

آن گاه امام(عليه السلام) در ادامه سخن به دو صفت زشت و شوم ديگر آنان اشاره مى كند و مى فرمايد: «آنها پيوسته مدح و ثنا به هم وام مى دهند، و انتظار پاداش و جزا مى كشند»; (يَتَقَارَضُونَ الثَّنَاءَ، وَ يَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ).

آرى هر كدام از آنها در مجلسى به مدّاحى و ثناخوانى ديگرى مى پردازد و صفاتى را كه هرگز در او وجود ندارد بر مى شمرد، به اين قصد كه او هم در مجلس ديگرى همين گونه از او مدح و ثناى دروغين بگويد. هرگز مدح و ثناى آنها به نيّت حق گويى و تقدير از پاكان و نيكان نيست، بلكه هدف آن است كه شبيه آن دروغها را در حق خود بشنود.

جمله «يَتَرَاقَبُونَ الْجَزَاءَ» نيز تأكيدى بر اين مطلب و يا چهره ديگرى از اين خلق و خوى زشت است; يعنى هرگز خدمت بى ريايى به كسى نمى كنند، بلكه دائماً در برابر خدمت انتظار خدمت دارند; نه فقط در ثناخوانى در همه جا و در هر كار.

سرانجام امام(عليه السلام) اين بخش را به بيان سه قسمت ديگر از رذائل اخلاقى منافقان پايان مى بخشد و مى فرمايد : «هر گاه چيزى را طلب كنند اصرار مىورزند، اگر كسى را ملامت كنند پرده درى مى كنند، اگر مقامى به آنها سپرده شود راه اسراف پيش مى گيرند»; (إِنْ سَأَلُوا أَلْحَفُوا(17)، وَ إِنْ عَذَلُوا(18) كَشَفُوا، وَ إِنْ حَكَمُوا أَسْرَفُوا).

نياز انسانها به يكديگر قابل انكار نيست و گاه اين نياز سبب مى شود كه انسان چيزى يا حلّ مشكلى را از ديگر بخواهد; ولى اصرار كردن، كار زشتى است، زيرا ممكن است طرف نخواهد يا نتواند آن كار را انجام دهد و با آن خواسته موافقت نمايد و از اصرار شرمنده و ناراحت شود. قرآن مجيد در اوصاف مؤمنان نيازمند و تهى دست مى فرمايد: «(لاَ يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافاً); آنها هرگز با اصرار چيزى از مردم تقاضا نمى كنند»(19); ولى منافقان مى خواهند به مقصود خود برسند، هر چند ديگرى را مأخوذ به حيا كنند و مجبور سازند كه برخلاف ميلش عمل كند.

همچنين اگر به اصطلاح بخواهند كسى را نصيحت و امر به معروف كنند كارى مى كنند كه در ميان جمع آبرويش بريزد، در حالى كه اسلام دستور مى دهد اين كار با ظرافت و دقت انجام شود; نه آبروى مسلمانى بريزد و نه در دل ناراحت شود و غمگين گردد.

جمله «وَ إِنْ حَكَمُوا أَسْرَفُوا» اشاره به اين است كه منافقان هر گاه به مقامى برسند نه تنها حق آن مقام را ادا نمى كنند، بلكه راه اسراف، پيش مى گيرند; هم خدا را ناراضى مى كنند و هم مردم را و سعى دارند كيسه ها براى منافع نامشروع خود بدوزند. قرآن مجيد درباره بعضى از منافقان مى گويد: «(وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِى الاَْرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللهُ لاَ يُحِبُّ الْفَسَادَ); هنگامى كه به مقامى مى رسد در راه فساد در زمين گام بر مى دارد و سعى دارد زراعتها و چهارپايان را نابود كند (با اينكه مى داند) خدا فساد را دوست ندارد».(20)

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از «إنْ حَكَمُوا» اين باشد كه اگر آنها را در كارى به داورى بطلبند هرگز داورى عادلانه اى نخواهند داشت و از مرز عدالت و دادگرى تجاوز خواهند كرد. و مانعى ندارد كه هر دو تفسير در مفهوم جمله جمع باشد.

#####

##### 1. «الزالّون المزلون» از ريشه «زلت» به معناى لغزش و خطاست.

##### 2. «يفتنون» از «افتنان» از ريشه «فنّ» به معناى زينت بخشيدن گرفته شده، بنابراين «يفتنّون افتناناً» به اين معناست كه آنها اعمال خود را به اشكال مختلف تزيين مى كنند تا ديگران را بفريبند.

##### 3. بقره، آيه 14 .

##### 4. «يعمدونكم» از ريشه «عمد» به معناى ستون زدن گرفته شده و منظور در اينجا اين است كه آنها از هر وسيله اى بر ضد شما استفاده مى كنند.

##### 5. «يرصدونكم» از «رصد» بر وزن «صدف» در اصل به معناى آمادگى براى مراقبت از چيزى است و به معناى كمين كردن آمده است.

##### 6. «دوية» از ريشه «دوّىً» از «دواً» به معناى بيمارى گرفته شده و دوّى (صفت مشبهه بر وزن فعيل) به معناى آلوده و بيمار و مؤنث آن دوّيه است; ولى «دواء» بر وزن دمار از همين ماده گرفته شده و به معناى دارو و درمان و چيزى است كه درد را زايل مى كند.

##### 7. «صفاح» جمع «صفح» به معناى پهنه صورت يا كاغذ و امثال آن است و در اين جا اشاره به اين است كه ظاهر منافقان پاك و درونشان آلوده است.

##### 8. «يدبّون» از «دبيب» به معناى آهسته راه رفتن و قدم هاى كوتاه برداشتن است و از نظر مفهوم لغوى هر جنبنده اى را شامل مى شود; خواه سريع، راه برود يا آهسته.

##### 9. «ضرّاء» يعنى بيشه و زمين گسترده اى كه درختان به هم پيچيده اى در آن وجود دارد و حيوانات بيابان براى مخفى كردن خود به آن پناه مى برند.

##### 10. «عياء» از «عىّ» به معناى عجز و ناتوانى گرفته شده و «داء عياء» به معناى بيمارى غير قابل علاجى است كه اطبّا از درمان آن عاجزند (عياء در اينجا مصدرى است كه معناى وصفى دارد).

##### 11. «حسدة» جمع «حاسد» مانند «قتله» جمع «قاتل» به معناى كسى است كه حسد مىورزد.

##### 12. آل عمران، آيه 120 .

##### 13. محمد، آيه 7 .

##### 14. آل عمران، آيه 139 .

##### 15. «صريع» از «صرع» بر وزن «فرع» به معناى به خاك افكندن گرفته شده و معناى مفعولى دارد يعنى به خاك افتاده، و به معناى كشته اى كه به خاك افتاده به كار مى رود.

##### 16. «شجو» به معناى غم و غصه است.

##### 17. «الحفوا» از «الحاف» به معناى اصرار و الحاح براى طلب چيزى است.

##### 18. «عذلوا» از «عذل» بر وزن «هزل» به معناى ملامت كردن است.

##### 19. بقره، آيه 273 .

##### 20. بقره، آيه 205. البته تفسير بالا يكى از تفاسير آيه است.

#####

▲بخش سوم

قَدْ أَعَدُّوا لِكُلِّ حَقٍّ بَاطِلاً، وَ لِكُلِّ قَائِم مَائِلاً،وَ لِكُلِّ حَيٍّ قَاتِلاً، وَ لِكُلِّ بَاب مِفْتَاحاً، وَ لِكُلِّ لَيْل مِصْبَاحاً. يَتَوَصَّلُونَ إِلَى الطَّمَعِ بِالْيَأَسِ لِيُقِيمُوا بِهِ أَسْوَاقَهُمْ، وَ يُنْفِقُوا بِهِ أَعْلاَقَهُمْ، يَقُولُونَ فَيُشَبِّهُونَ، وَ يَصِفُونَ فَيُمَوِّهُونَ. قَدْ هَوَّنُوا الطَّرِيقَ، وَ أَضْلَعُوا الْمَضِيقَ، فَهُمْ لُمَةُ الشَّيْطَانِ، وَ حُمَةُ النِّيْرَانِ: (أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلاَ إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ).

### ترجمه

(منافقان) در برابر هر حقى باطلى آماده ساخته اند، و در برابر هر دليل محكمى شبهه اى، و براى هر زنده اى قاتلى، و براى هر درى كليدى، و براى هر شبى چراغى (تا به مقاصد شوم خود نائل شوند). آنها با اظهار يأس و بى رغبتى (به دنيا) تلاش مى كنند به مطامع خويش برسند و بازار خود را گرم كنند و كالاى مورد علاقه خويش (ضلالت و گمراهى) را به فروش برسانند.

آنان سخنانى مى گويند و مردم را به اشتباه مى افكنند، و بيانات فريبنده اى دارند تا ديگران را بفريبند. راه ورود به خواسته هاى خود را آسان، و طريق خروج از آن را تنگ و پر پيچ و خم مى سازند (تا مردم را در دام خود گرفتار كنند) آنها دار و دسته شيطانند و شراره هاى آتش دوزخ. (همان گونه خدا مى فرمايد) آنها حزب شيطانند و بدانيد حزب شيطان زيان كارند.

▲شرح و تفسير

▲برنامه ريزى دقيق منافقان!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه كه بخش پايانى است، اشاره مهمى دارد به اينكه منافقان با برنامه ريزى كامل به سوى اهداف خود پيش مى روند و براى حلّ هر مشكلى از مشكلات خود چاره اى انديشيده و براى نابود كردن مخالفان برنامه ريزى نموده اند، مى فرمايد: «آنها در برابر هر حقى باطلى آماده ساخته اند، و در برابر هر دليل محكمى، شبهه اى و براى هر زنده اى قاتلى، و براى هر درى كليدى، و براى هر شبى چراغى تهيه كرده اند»; (قَدْ أَعَدُّوا لِكُلِّ حَقٍّ بَاطِلاً، وَ لِكُلِّ قَائِم مَائِلاً،وَ لِكُلِّ حَيٍّ قَاتِلاً، وَ لِكُلِّ بَاب مِفْتَاحاً، وَ لِكُلِّ لَيْل مِصْبَاحاً).

در اين پنج جمله با توجه به واژه «أَعَدُّوا» (= آماده كرده اند) امام(عليه السلام) از اين حقيقت پرده بر مى دارد كه منافقان، همه مسائل مثبت جامعه را زير نظر مى گيرند و براى تخريب آن برنامه ريزى مى كنند و براى بن بستهايى كه بر سر راه دارند راه حلهايى در نظر مى گيرند تا بتوانند درهاى بسته را بگشايند و موانع را از سر راه بردارند، حتى در شب تاريك با چراغ آيند تا گزيده تر برند كالا!

در طول تاريخ مخصوصاً قرنهاى نخستين اسلام، شواهد زنده اى براى كلام پرمعناى امام(عليه السلام) ديده مى شود; از بهانه اى كه براى كنار زدن امام از صحنه خلافت (جوان بودن و يا شوخ طبع بودن) گرفته تا آتش زدن در بيت وحى، بعد از پيامبر اكرم، به بهانه مخالفت با اجماع مسلمين (اجماعى كه وجود خارجى نداشت) و سپس خونخواهى عثمان، آن هم از سوى كسانى كه دستشان به خون عثمان آلوده بود و بالا بردن قرآنها بر سر نيزه ها در زمانى كه در آستانه شكستن بودند و مانند آن.

جالب اين است كه گاه به امورى متوسل مى شدند كه هر انسان آگاهى را شديداً در تعجّب فرو مى برد; مثلا هنگامى كه به لشكريان معاويه گفتند شما «فئه باغيه» (گروه ستمگر) هستيد كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در حديث معروف درباره عمار خبر داده بود و بيش از سى سال قبل، به عمّار خطاب كرد و گفت : «تو را فئه باغيه خواهند كشت» آنها در برابر اين استدلال محكم و روشن گفتند «قاتل عمّار على است، زيرا او عمّار را به همراه خود آورد! اگر نياورده بود ما او را نمى كشتيم».(1)

سپس امام(عليه السلام) به يكى ديگر از نيرنگهاى آنها براى نفوذ در دلها اشاره كرده مى فرمايد : «آنها با اظهار يأس و بى رغبتى (به دنيا) تلاش مى كنند به مطامع خويش برسند و بازار خود را گرم كرده. كالاى مورد علاقه خويش (ضلالت و گمراهى) را به فروش برسانند»; (يَتَوَصَّلُونَ إِلَى الطَّمَعِ بِالْيَأَسِ لِيُقِيمُوا بِهِ أَسْوَاقَهُمْ، وَ يُنْفِقُوا بِهِ أَعْلاَقَهُمْ(2)).

آنها سوداگران مرموزى هستند كه سرمايه آنان كفر و نفاق و ضلالت و مشتريانشان افراد ساده انديش و بهاى اين معامله از دست دادن دين و ايمان است.

همان گونه كه گاه بعضى از تجّار براى گرم كردن بازار خويش، نسبت به فروش جنس به مشتريان بى اعتنايى نشان مى دهند تا به مقتضاى «الانْسانُ حَريصٌ عَلى ما مُنِعَ» آتش شوق را در دل آنها بيفروزند و بازار خود را گرم كنند و متاع كاسد و فاسد خود را به اعلى القيم بفروشند.

آن گاه مى افزايد: «آنان سخنانى مى گويند و مردم را به اشتباه مى افكنند، توصيف مى كنند تا مردم را بفريبند»; (يَقُولُونَ فَيُشَبِّهُونَ، وَ يَصِفُونَ فَيُمَوِّهُونَ(3)).

آرى! آنها پيوسته كفر و نفاق و گمراهى و ضلال را در لباس حق جلوه مى دهند تا توده هاى مردم كه به طور فطرى و طبيعى خواهان حق اند، باطل آنها را بپذيرند و در طريق گمراهى گام بردارند.

در وصف ديگر مى افزايد : «آنها راه ورود به خواسته هاى خود را آسان، و طريق خروج از آن را تنگ و پر پيچ و خم مى سازند (تا مردم را در دام خود گرفتار سازند)»; (قَدْ هَوَّنُوا الطَّرِيقَ، وَ أَضْلَعُوا(4) الْمَضِيقَ).

اين روش را امروز هم در منافقان عصر خويش مى بينيم كه با شرايط سهلى افراد را وارد گروه خويش مى سازند، آن گاه چنان دست و پاى با انواع تعهدات و بدهكاريها مى بندند كه خروج از جرگه آنان بسيار سخت است. جهانخواران عصر ما براى گرفتار ساختن ملت ها و كشورها، نخست با شرايط ساده اى وام هاى سخاوتمندانه به آنها مى دهند. هنگامى كه آنها را گرفتار ساختند فشارها را پى در پى بر آنها وارد مى سازند و خواسته هاى خود را بر آنان تحميل مى كنند، در حالى كه چنان دست و پاى آنها بسته كه راه خروج و بازگشت ندارند.

سرانجام امام(عليه السلام) در پايان اين خطبه، هشدار مى دهد و مى فرمايد : «آنها دار و دسته شيطانند و شراره هاى آتش دوزخ (همان گونه كه خدا مى فرمايد) آنها حزب شيطانند، و بدانيد حزب شيطان زيان كارانند»; (فَهُمْ لُمَةُ(5) الشَّيْطَانِ، وَ حُمَةُ(6) النِّيْرَانِ: (أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ، أَلاَ إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ)(7)).

#####

1. صحيح مسلم، جلد 8، صفحه 185 و سفينة البحار، «عمر» و بسيارى از كتب ديگر شيعه و اهل سنّت.

2. «اعلاق» جمع «عِلْق» بر وزن «حزب» به معناى اشياى مورد علاقه است.

3. «يمّوهون» از «تمويه» به معناى تزيين كردن براى گمراه ساختن و آميختن حق به باطل است.

4. «اضلعوا» در اصل از ريشه «ضلع» به معناى دنده گرفته شده و چون دنده ها معمولا كج است «اضلاع» به معناى كج و معوج ساختن آمده است.

5. «لُمة» جمعيّتى است از مردان و زنان و بعضى تعداد آن را سه تا ده ذكر كرده اند و ممكن است در اينجا اشاره به اين باشد كه نفرات آنها كم و خطراتشان زياد است.

6. «حمة» به معناى سم و زهر است و به هر چيز گزنده اى «حمة» اطلاق مى شود، مانند سوزش و حرارت آفتاب.

7. مجادله، آيه 19 .

#####

▲نكته

▲نفاق و منافقان در طول تاريخ

هيچ كس نمى تواند تاريخچه اى براى نفاق و منافقان تعيين كنند. در جوامعى كه افراد فاسد و مفسدى وجود داشته اند، تا زمانى كه قدرت بر مبارزه آشكار در خود مى ديدند; به مبارزه ادامه مى دادند; ولى هنگامى كه شكست مى خوردند، لباس نفاق در تن مى پوشيدند و به صورت جمعيّتهاى زيرزمينى در مى آمدند و اهداف شوم خود را از اين طريق ادامه مى دادند. در ظاهر تسليم شده و اعلام وفادارى و پيوستن به توده هاى مردم مى كردند; ولى در باطن اهداف شوم خود را با برنامه ريزى دقيق دنبال مى كردند.

ويژگى اصلى منافقان، داشتن شخصيت دو گانه است. دوگانگى ظاهر و باطن، گفتار و رفتار، جلسات خصوصى و عمومى و دوگانگى در همه چيز، كه شرح آن را امام اميرمؤمنان(عليه السلام) در اين خطبه به صورتى بسيار دقيق بيان فرموده است.

آنها خود را اصلاح طلب مى خوانند، در حالى كه مفسدان واقعى هستند. خود را عاقل و هوشيار و ديگران را ابله و نادان مى دانند، در حالى كه واقعاً ابلهانى شيطان صفتند.

آنها شريك دزد و دوست قافله، رفيق مردم و عامل بيگانه، غمخوار كشور و عامل استعمارند.

آنها به هنگام بروز طوفانها و رسيدن وقت فداكارى به بهانه هاى واهى و گفتن (إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَة)(1) ميدان را خالى مى كنند و معمولا در اين هنگام است كه پرده نفاق بر اثر طوفان از چهره هاى آنها كنار مى رود و شناخته مى شوند.

برخلاف آنچه گروهى از ساده انديشان اهل سنّت فكر مى كنند كه هر كس پيامبر خدا را ملاقات كرد و در خدمت او بود و سخنان او را شنيد و چشم او بر صورت پيامبر(صلى الله عليه وآله)افتاد، در هاله قداستى به نام «صحابى» قرار مى گيرد و صدق و عدالت او مسلّم مى شود، برخلاف اين پندار در ميان معاصران پيامبر(صلى الله عليه وآله)، منافقان خطرناكى بودند كه در سوره «منافقين» و از آن آشكارتر و گسترده تر در سوره «احزاب» و «توبه» و بعضى سوره هاى ديگر قرآن با صراحت به آنها اشاره شده و پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در مقابل آنها موضع گيرى سختى داشته است.

كسى كه اين سوره ها را با دقت بررسى كند مى داند كه موج نفاق و منافقگرى، حتى در سالهاى آخر عمر پيامبر(صلى الله عليه وآله)، شديد بوده; اما نفوذ و قدرت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پيروزى آشكار مؤمنان راستين، ابتكار عمل را از دست آنها گرفته بود.

آنها بعد از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به جنب و جوش درآمدند و با نقشه هاى بسيار مرموز، آن قدر تلاش كردند كه در عصر بنى اميّه بر جاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) به عنوان خليفه رسول الله(صلى الله عليه وآله)تكيه زدند و كسى كه در اواخر عمر پيامبر(صلى الله عليه وآله) اسلام را پذيرفته بود و فرزند دشمن شماره يك اسلام; يعنى ابوسفيان به شمار مى رفت بر جاى رسول الله(صلى الله عليه وآله)نشست و «خال المؤمنين» شد. اين داستان سر دراز دارد كه فعلا از آن مى گذريم.

در دنياى امروز نفاق بيش از هر زمان ديگرى ديده مى شود. منافقان با برنامه ريزى بسيار حساب شده و ابزار و سرمايه فراوان و عمّال وسيع در همه جاى دنيا و حتى با بهره گيرى از وسايل مدرن به شيطنتهاى گسترده خود مشغولند.

دولتهاى استعمارى كه حيات آنها به مكيدن خون ديگران وابسته است، در پناه عناوينى مانند حقوق بشر و آزادى و دموكراسى، بدترين جنايات را انجام مى دهند. اگر در كشورى كه مورد پسند آنها نيست در صورتى كه كمترين خشونتى بايك زندانى شود فرياد بر مى كشند; ولى در زندانهايى، همچون زندان «ابوغريب» عراق و «گوانتانامو» جناياتى انجام مى دهند كه در تاريخ بى سابقه بوده است و اخبار تكان دهنده آنها در عصر و زمان ما همه جا منتشر شده است.

در پناه لفظ آزادى، آزادى عمل و عقيده را از همه مخالفان خود مى گيرند و سعى دارند همه جا حكومتهاى وابسته به خود به وجود آورند و گاه با صراحت مى گويند بهترين گزينه براى ما حكومتهايى است كه حافظ منافع ما باشد.

آنها دم از حكومتهاى مردمى مى زنند; ولى در هر نقطه اى از جهان كه مردم حكومتى بر پا كردند كه حافظ منافع آنها نبود با تمام قوا سعى مى كنند آن را ساقط كنند.

گاه از طريق كمكهاى مردم و وامهاى با عوض و بلاعوض وارد مى شوند; ولى هدف اصلى آنها وابسته كردن ملتها و دولتهاست; زيرا هنگامى كه وابسته شدند به حكم اجبار آنچه را به آنها ديكته كنند بايد بپذيرند و اين داستان بسيار مفصل ترى دارد كه شرح آن را در يك كتاب و چند كتاب نمى توان نوشت.

تنها راه رهايى از چنگال اين منافقان دژخيم و خطرناك و چندين چهره، اتحاد ملتهاى مظلوم و در بند است كه نخست پرده از چهره آنها بر گيرند و آنها را معرفى كنند و سپس به گونه اى هماهنگ با آنها بستيزند و به يقين چون منافقان، تنها دنبال اهداف مادى هستند هرگز روح فداكارى ندارند. سرانجام شكست مى خورند و عقب نشينى مى كنند.

#####

1. احزاب، آيه 13 .

#####

▲خطبه 195(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

كه در آن پس از ستايش خدا و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مردم را نصيحت مى فرمايد.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه از معدود خطبه هايى است كه مدركى جز نهج البلاغه براى آن نيست.

▲خطبه در يك نگاه

بحثهايى را كه امام(عليه السلام) در اين خطبه بيان فرموده است مى توان در سه بخش خلاصه كرد: نخست حمد و ثناى پروردگار با ذكر آثارى از آن ذات مقدّس، از عجايب جهان هستى و سپس شهادت به نبوت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اشاره به اوصاف ديگرى از صفات بارز آن حضرت.

در بخش دوم اشاره به هدف آفرينش انسان مى كند و مراقبت الهى را بر او با عبارات بسيار زيبايى شرح مى دهد.

در بخش سوم اندرزهايى درباره تقوا و آماده شدن براى سفر آخرت و حضور در دادگاه عدل الهى آمده است.

#####

▲بخش اوّل

اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ، وَ جَلاَلِ كِبْرِيَائِهِ، مَا حَيَّرَ مُقَلَ الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ، وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ كُنْهِ صِفَتِهِ.

وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ، شَهَادَةَ إِيمان وَ إِيقَان، وَ إِخْلاَص وَ إِذْعَان. وَ أَشْهَدُ أَنَّ محَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ وَ أَعْلاَمُ الْهُدَى دَارِسَةٌ، وَ مَنَاهِجُ الدِّينِ طَامِسَةٌ، فَصَدَعَ بِالْحَقِّ; وَ نَصَحَ لِلْخَلْقِ، وَ هَدَى إِلَى الرُّشْدِ، وَ أَمَرَ بِالْقَصْدِ، صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ.

### ترجمه

حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه از آثار عظمت و جلال كبرياييش آن قدر آشكار ساخته كه ديده عقول را از شگفتى هاى قدرتش در حيرت فرو برده، و انديشه هاى بلند انسان ها را از شناخت كنه صفاتش باز داشته است، و گواهى مى دهم كه معبودى جز خداوند يكتا نيست; گواهىِ برگرفته از ايمان و يقين و اخلاص و اذعان، و گواهى مى دهم كه محمد(صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده اوست. هنگامى او را فرستاد كه نشانه هاى هدايت كهنه و فرسوده و جادّه هاى دين محو شده بود. او حق را آشكار ساخت و براى مردم دلسوزى و خيرخواهى كرد و آنان به سوى كمال، هدايت نمود و به عدل و داد، امر فرمود. رحمت و سلام خدا بر او و خاندانش باد.

▲شرح و تفسير

▲قيام پيامبر در شرايط بسيار سخت

همان گونه كه در آغاز خطبه اشاره شد، امام(عليه السلام) اين خطبه را ـ مانند بسيارى از خطبه هاى ديگر ـ با حمد و ثناى الهى شروع مى كند; ولى با تغييراتى تازه و تشبيهاتى نوين و روح پرور.

مى فرمايد : «حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه از آثار عظمت و جلال كبرياييش آن قدر آشكار ساخته كه ديده عقول را از شگفتى هاى قدرتش در حيرت فرو برده، و انديشه هاى بلند انسان ها را از شناخت كنه صفاتش باز داشته است»; (اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ، وَ جَلاَلِ كِبْرِيَائِهِ، مَا حَيَّرَ مُقَلَ(1) الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ، وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ(2) النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ كُنْهِ صِفَتِهِ).

به راستى اگر كسى در جهان آفرينش از ذرات اتم گرفته تا منظومه هاى آسمانى و كهكشانها و از انواع گياهان و گلها و ميوه ها گرفته تا اقسام شگفت انگيز حيوانات، پرنده ها و درنده ها و ماهيان درياها و وحوش بيابانها و انواع عجيب حشرات و جانداران ذره بينى، دقت كند هر روز عجايب تازه و شگفتيهاى نوينى در آنها مى بيند و پيشرفت علم و دانش بشرى نيز هر روز پرده جديدى از اين شگفتيها را نشان مى دهد، به گونه اى كه انسان در قدرت آفريدگار حيران مى شود و روز به روز اين حقيقت آشكارتر مى گردد كه او بالاتر از خيال و قياس و وهم ماست و بالاتر است از آنچه ديده ايم و خوانده ايم و نوشته ايم.

سپس امام(عليه السلام) به سراغ اقرار به شهادتين مى رود; ولى هر يك از آن دو را با تعبيراتى تازه بيان مى كند و مى فرمايد: «و گواهى مى دهم كه معبودى جز خداوند يكتا نيست، گواهى برگرفته از ايمان و يقين و اخلاص و اذعان»; (وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ، شَهَادَةَ إِيمان وَ إِيقَان، وَ إِخْلاَص وَ إِذْعَان(3)).

اين چهار تعبير (ايمان و ايقان و اخلاص و اذعان) اشاره به چهار مرحله از باورهاى دينى است; ايمان مرحله اوّل است كه انسان چيزى را مى پذيرد و باور مى كند، هر چند ممكن است در اطراف آن، شكوك و شبهات جزئى وجود داشته باشد; ولى مرحله ايقان مرحله اى است كه گرد و غبار آن شبهات و شكها زدوده مى شود و باورهاى قلبى شفاف و درخشنده مى گردد.

مرحله اخلاص مرحله نفى ما سوى الله است كه همه چيز را غير خدا كنار مى زند، تنها او را مى بيند و به او عشق مىورزد و با او سخن مى گويد و از او طلب مى كند و سرانجام مرحله اذعان فرا مى رسد كه به گفته اهل لغت به معناى اقرار آميخته با خضوع است; يعنى ايمان او در جاى جاى اعمال و گفتار و رفتار او آشكار مى شود و همه زندگى او به رنگ الهى در مى آيد و مصداق (صِبْغَةَ اللهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً)(4) مى شود.

بديهى است هر گاه ايمان و يقين و اخلاص در وجود انسان ريشه دار شود ثمره نهايى آن همان اعمال انسان است.

آن گاه امام بعد از شهادت به يكتايى پروردگار، به شهادت نبوّت با ذكر صفات برجسته اى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اشاراتى به اهداف نبوّت مى پردازد و مى فرمايد: «و گواهى مى دهم كه محمّد بنده و فرستاده اوست، هنگامى او را فرستاد كه نشانه هاى هدايت كهنه و فرسوده، و جادّه هاى دين محو شده بود. او حق را آشكار ساخت و براى مردم دلسوزى و خيرخواهى كرد و به سوى كمال هدايت نمود، و به عدل و داد امر فرمود. رحمت و سلام خدا بر او و خاندانش باد»; (وَ أَشْهَدُ أَنَّ محَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ وَ أَعْلاَمُ الْهُدَى دَارِسَةٌ(5)، وَ مَنَاهِجُ الدِّينِ طَامِسَةٌ(6)، فَصَدَعَ(7) بِالْحَقِّ; وَ نَصَحَ لِلْخَلْقِ، وَ هَدَى إِلَى الرُّشْدِ، وَ أَمَرَ بِالْقَصْدِ، صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ).

اعلام هدى به معناى نشانه هايى است كه در مسير راه مسافران قرار مى دهند تا جاده را گم نكنند (مانند علائم راهنمايى امروز كه بر سر راهها مى گذراند تا هر كس مقصد خويش را بشناسد و پيش گيرد) و در اينجا اشاره به تعليمات آنها و پيشوايان دين و آموزه هاى كتب آسمانى است.

جمله «وَ مَنَاهِجُ الدِّينِ طَامِسَةٌ» اشاره به قوانين آسمانى است كه در عصر جاهليّت به فراموشى سپرده شده بود.

آرى در چنين شرايط و چنين محيطى كه ظلمت كفر، همه جا را فرا گرفته بود، پيغمبر اسلام قيام كرد و چهار برنامه را اجرا فرمود: نخست حق را در معارف دينى آشكارا بيان كرد. سپس به خير خواهى مردم بر خاست و با اندرزها و نصايح خود آنها را به ترك گناه و فساد و زشتيها و نامرديها فرا خواند و در مرحله سوم آنها را به آنچه مايه تكامل انسان بود هدايت كرد و در چهارمين مرحله دعوت به عدل و داد و ميانه روى و اعتدال در همه چيز فرمود (درود و سلام پروردگار بر او و آلش باد).

امام در اين عبارات كوتاه، هم ترسيم واضحى از وضع عصر جاهليت نموده و هم اركان دعوت پيغمبر اسلام را بيان كرده است.

#####

1. «مقل» جمع «مقله» بر وزن «غرفه» به معناى قسمت دورى چشم اعم از سياهى و سفيدى است و در اينجا امام(عليه السلام) عقل را تشبيه به انسانى كرده كه داراى چشمى است كه به اشياى شگفت انگيزى خيره شده و در آن حيران شده است.

2. «هماهم» جمع «همهمه» به معناى صداى آهسته يا صدايى است كه به گوش مى خورد اما معنا و مفهوم آن درك نمى شود.

3. «اذعان» از «ذعن» بر وزن «وطن» به معناى خضوع و فرمانبردارى و اطاعت است، لذا در عبارت بالا امام(عليه السلام) آن را در چهارمين مرحله قرار داده است. نخست ايمان و بعد يقين و بعد مرحله اخلاص فرا مى رسد و نتيجه آن اطاعت و فرمانبردارى حق است.

4. بقره، آيه 138 .

5. «دارسة» از ريشه «دراست» در اصل به معناى تكرار چيزى است و از آنجا كه به هنگام فرا گرفتن چيزى، استاد مطالب را تكرار مى كند به آن درس مى گويند و چون حوادث پى در پى، و باد و باران سبب فرسودگى و كهنگى بناها مى شود اين تعبير به معناى فرسودگى نيز به كار مى رود و در خطبه بالا اشاره به همين معناست.

6. «طامسة» از «طمس» بر وزن «شمس» به معناى محو شدن و از بين رفتن آثار چيزى است و به معناى محو كردن نيز آمده است.

7. «صدع» از ريشه «صدع» بر وزن «صبر» در اصل به معناى مطلق شكافتن يا شكافتن اجسام محكم است و چون با شكافتن چيزى درونش آشكار مى شود اين واژه به معناى آشكار كردن نيز به كار مى رود و در خطبه بالا همين معنا اراده شده است.

#####

▲بخش دوم

وَ اعْلَمُوا، عِبَادَ اللّهِ، أَنَّهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً، وَ لَمْ يُرْسِلْكُمْ هَمَلاً، عَلِمَ مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَيْكُمْ، وَ أَحْصَى إِحْسَانَهُ إِلَيْكُمْ، فَاسْتَفْتِحُوهُ، وَ اسْتَنْجِحُوهُ، وَ اطْلُبُوا إِلَيْهِ وَ اسْتَمْنِحُوهُ، فَما قَطَعَكُمْ عَنْهُ حِجَابٌ، وَ لاَ أُغْلِقَ عَنْكُمْ دُونَهُ بَابٌ، وَ إِنَّهُ لَبِكُلِّ مَكَان، وَ فِي كُلِّ حِين وَ أَوَان، وَ مَعَ كُلِّ إِنْس وَ جَانٍّ; لاَ يَثْلِمُهُ الْعَطَاءُ، وَ لاَ يَنْقُصُهُ الْحِبَاءُ، وَ لاَ يَسْتَنْفِدُهُ سَائِلٌ، وَ لاَ يَسْتَقْصِيهِ نَائِلٌ، وَ لاَ يَلْوِيهِ شَخْصٌ عَنْ شَخْص، وَ لاَ يُلْهِيهِ صَوْتٌ عَنْ صَوْت، وَ لاَ تَحْجُزُهُ هِبَةٌ عَنْ سَلْب، وَ لاَ يَشْغَلُهُ غَضَبٌ عَنْ رَحْمَة، وَ لاَ تُولِهُهُ رَحْمَةٌ عَنْ عِقَاب، وَ لاَ يُجِنُّهُ الْبُطُونُ عَنِ الظُّهُورِ، وَ لاَ يَقْطَعُهُ الظُّهُورُ عَنِ الْبُطُونِ. قَرُبَ فَنَأَى، وَ عَلاَ فَدَنَا، وَ ظَهَرَ فَبَطَنَ، وَ بَطَنَ فَعَلَنَ، وَدَانَ وَ لَمْ يُدَنْ. لَمْ يَذْرَءِ الْخَلْقَ بِاحْتِيَال، وَ لاَ اسْتَعَانَ بِهِمْ لِكَلاَل.

### ترجمه

بدانيد اى بندگان خدا كه خداوند شما را بيهوده نيافريده و بى سرپرست رها نساخته است. خدا از مقدار و اندازه نعمتهايش بر شما آگاه است و مراتب احسان و نيكى خود را بر شما شماره فرموده است. (و همه كارهايش از روى حكمت است) حال كه چنين است از او درخواست گشايش و پيروزى (و گشودن درهاى سعادت) كنيد. دست نياز به سوى او دراز كرده، عطا و بخشش را از او بخواهيد، زيرا ميان شما و او حجابى نيست و درى بين او و شما بسته نشده است. او در همه جا و در هر لحظه و با هر كس از انس و جنّ همراه است. نه بخشش از دارايى اش مى كاهد و نه عطايا آسيبى به خزاين او مى رساند. نه درخواست كنندگان، نعمتش را تمام مى كند و نه بهره مندان از عطايش، به مواهب او پايان مى دهند. و توجه او به كسى وى را از ديگرى غافل نمى سازد و شنيدن صدايى او را از شنيدن صداى ديگرى باز نمى دارد. عطا و بخشش او به كسى مانع از سلب نعمت (در آنجا كه مصلحت باشد) نمى گردد و غضبش او را از رحمت باز نمى دارد و رحمتش او را از عذاب و كيفر (به هنگام لزوم) غافل نمى سازد. نه آنچه پنهان است او را از آنچه آشكار است باز مى دارد و نه آنچه آشكار است او را از آنچه نهان است جدا مى سازد. او نزديك است و در عين حال دور; بلندمرتبه است و در همان حال نزديك; آشكار است و پنهان; پنهان است و آشكار. همه را (در برابر اعمالشان) جزا مى دهد و كسى به او جزايى نخواهد داد. در آفرينش مخلوقات نياز به فكر و انديشه نداشته و به جهت خستگى از كسى كمك نخواسته است.

▲شرح و تفسير

▲خوان نعمت بى دريغش همه جا گسترده است

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به سه نكته اساسى اشاره مى فرمايد: نخست مسئله هدف آفرينش. سپس نعمت هاى فراوان الهى كه شامل حال همه بندگان مى شود و سرانجام، بر مراقبت دائمى و حضور الهى در همه جا و همه حال تأكيد مى نهد.

در قسمت اوّل مى فرمايد: «بدانيد اى بندگان خدا كه خدا شما را بيهوده نيافريده و بى سرپرست رها نساخته است»; (وَ اعْلَمُوا، عِبَادَ اللّهِ، أَنَّهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً، وَ لَمْ يُرْسِلْكُمْ هَمَلاً(1)).

اين سخن در واقع برگرفته از كلام خداست كه مى فرمايد: «(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لاَ تُرْجَعُونَ); آيا چنين پنداشته ايد كه ما شما را بيهوده آفريده ايم و به سوى ما باز نمى گرديد».(2)

به يقين خداوند حكيم و دانا هرگز كارى عبث و بيهوده انجام نمى دهد، گرچه منافع و سودهاى افعال خدا به خدا باز نمى گردد، چون او بى نياز مطلق است; ولى به يقين افعال او آثار و بركاتى دارد كه به بندگانش باز مى گردد.

چون داشتن هادى و راهنما، نخستين شرط براى وصول به هدف است، به دنبال جمله «لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً» جمله «لَمْ يُرْسِلْكُمْ هَمَلاً» آمده است، زيرا ارسال در اين گونه موارد به معناى رها ساختن و «همل» در اصل به گله بى چوپان گفته مى شود. بدين ترتيب، مسئوليت انسان با اين اشاره در برابر اهداف آفرينش و هدايت رهبران، روشن مى گردد.

در قسمت دوّم مى فرمايد : «خدا از مقدار و اندازه نعمت هايش بر شما آگاه است و مراتب احسان و نيكى خود را بر شما شماره فرموده است (و همه كارهايش از روى حكمت است)»; (عَلِمَ مَبْلَغَ نِعَمِهِ عَلَيْكُمْ، وَ أَحْصَى إِحْسَانَهُ إِلَيْكُمْ).

نعمت و احسان، شامل تمام نعمت هاى مادى و معنوى و حتى استعدادهاى گوناگون درونى مى شود و اين بدان معناست كه مردم از نعمت هاى او بهره گيرند و طريق ناسپاسى پيش نگيرند و نعمتهاى الهى را بيهوده به هدر ندهند و از سستى و تنبلى در بهره گيرى از آن بپرهيزند و بدانند براى رسيدن به هدف آفرينش و كمال مطلوب، همه اسباب و وسائل آماده است.

آن گاه سومين مطلب را عنوان مى كند و مى فرمايد: «حال كه چنين است (و همه وسائل سعادت آماده شده) از او درخواست گشايش و پيروزى بطلبيد، دست نياز را به سوى او دراز كرده و عطا و بخشش را از او بخواهيد، چرا كه ميان شما و او حجابى نيست و درى بين او و شما بسته نشده است»; (فَاسْتَفْتِحُوهُ(3)، وَ اسْتَنْجِحُوهُ(4)، وَ اطْلُبُوا إِلَيْهِ وَ اسْتَمْنِحُوهُ(5)، فَما قَطَعَكُمْ عَنْهُ حِجَابٌ، وَ لاَ أُغْلِقَ عَنْكُمْ دُونَهُ بَابٌ).

اشاره به اينكه فيض از مبدأ فيّاض آماده شده، اكنون نوبت شماست كه دست طلب به دامان لطفش بزنيد و درهاى رحمتش را بگشاييد و رستگارى را از او بطلبيد و مى دانيم هنگامى كه فاعليت فاعل با قابليت قابل بياميزد نتيجه قطعى و حتمى است.

حضرت برخلاف پندار بت پرستان و مشركان و پيروان آنها در عصر و زمان ما، كه گمان مى كنند مستقيماً نبايد به درگاه خدا رفت، بلكه بايد غير او را پرستيد تا او راه را بگشايد، مى فرمايد: هيچ رادع و مانعى بر سر راه نيست و همه بندگان مى توانند به درگاه خدا بروند و اگر گاهى از آبروى شفيعان بهره مى گيرند آن هم تأكيد ديگرى است بر ارتباط مستقيم به ذات پاك خدا و عمل به دستور او.

آن گاه در توضيح اين سخن اشاره به سه نكته ديگر مى كند و تفاوت عطا و بخشش الهى را با ديگران در اين سه نكته روشن مى سازد و مى فرمايد : «او در همه جا و در هر لحظه و با هر كس از انس و جنّ همراه است. نه بخشش از دارايى اش مى كاهد و نه عطايا آسيبى به خزاين او مى رساند. نه درخواست كنندگان، نعمتش را تمام مى كند و نه بهره مندان از عطايش، به مواهب او پايان مى دهند»; (وَ إِنَّهُ لَبِكُلِّ مَكَان، وَ فِي كُلِّ حِين وَ أَوَان، وَ مَعَ كُلِّ إِنْس وَ جَانٍّ; لاَ يَثْلِمُهُ(6) الْعَطَاءُ، وَ لاَ يَنْقُصُهُ الْحِبَاءُ(7)، وَ لاَ يَسْتَنْفِدُهُ سَائِلٌ، وَ لاَ يَسْتَقْصِيهِ نَائِلٌ).

به اين ترتيب، خداوند بخشنده اى است كه در همه جا حضور دارد و دست همه نيازمندان به دامان كبريايى اش مى رسد، بلكه در همه جا با هر كسى همراه است و از سوى ديگر، عطاياى او حدّ و مرز و نهايتى ندارد و بيم اين نمى رود كه اگر به افرادى ببخشد ديگران درمضيقه قرار گيرند:

دست حاجت چو برى پيش خداوندى بر *** كه كريم است و رحيم است و غفور و ودود

كرمش نامتناهى نعمش بى پايان *** هيچ خواهنده از اين در نرود بى مقصود

زيرا او وجودى است از هر نظر نامتناهى، به همين دليل كرمش نامتناهى است و نعمت و عطايش نيز نامتناهى، بلكه مطابق آنچه در دعاى افتتاح آمده است: «وَ لا تَزيدُهُ كَثْرَةُ الْعَطاءِ إِلاَّ جُوداً وَ كَرَماً; فزونى بخشش جز بر جود و كرم او نمى افزايد»، اشاره به اينكه هر قدر بيشتر ببخشد مردم بيشتر به جود و كرمش اميدوار مى شوند.

آن گاه به نكته سوم پرداخته، مى فرمايد : « (او همانند مخلوقاتش نيست) و توجه به كسى وى را از ديگرى غافل نمى سازد و شنيدن صدايى او را از شنيدن صداى ديگر باز نمى دارد. عطا و بخشش او به كسى مانع از سلب نعمت (در آنجا كه مصلحت باشد) نمى گردد، و غضبش او را از رحمت باز نمى دارد، و رحمتش او را از عذاب و كيفر (به هنگام لزوم) غافل نمى سازد، نه آنچه پنهان است او را از آنچه آشكار است باز مى دارد، و نه آنچه آشكار است او را از آنچه نهان است جدا مى سازد»; (وَ لاَ يَلْوِيهِ(8) شَخْصٌ عَنْ شَخْص، وَ لاَ يُلْهِيهِ صَوْتٌ عَنْ صَوْت، وَ لاَ تَحْجُزُهُ هِبَةٌ عَنْ سَلْب، وَ لاَ يَشْغَلُهُ غَضَبٌ عَنْ رَحْمَة، وَ لاَ تُولِهُهُ(9) رَحْمَةٌ عَنْ عِقَاب، وَ لاَ يُجِنُّهُ(10) الْبُطُونُ عَنِ الظُّهُورِ، وَ لاَ يَقْطَعُهُ الظُّهُورُ عَنِ الْبُطُونِ).

اين جمله هاى هفت گانه، از يك سو تشويقى است براى بندگان كه هر چه مى خواهند ازا و بخواهند و بدانند. اگر همه مخلوقاتى كه در پهنه جهان آفرينش وجود دارند، دست به دعا بردارند و همزمان خواسته هايى را مطرح كنند، او از همه خواسته هاى اين افراد آگاه و با خبر است. چيزى كه در غير خداوند مطلقاً ديده نمى شود، حتى گاه سؤال يك نفر آنها را از سؤال نفر دوم غافل مى كند.

از سوى ديگر، هشدارى است به همه بندگان، كه مراقب حضور ذات پروردگار در همه حال باشند و بدانند همان گونه كه نعمت و عطايش بى پايان است و هيچ خواننده اى از در او بى مقصود باز نمى گردد، همچنين رحمتش مانع غضب، و نعمتش مانع كيفر بدكاران و ظالمان نيست و آنچه در خلوت و جلوت و آشكار و نهان انجام مى دهند براى او نمايان است. اساساً آشكار ونهان، دور و نزديك درباره آن ذات نامتناهى، مفهوم ندارد. اين مخلوقانند كه محدودند و دور و نزديك و آشكار و نهان دارند.

آن گاه امام(عليه السلام) با ذكر هفت جمله ديگر مربوط به اوصاف خداوند متعال، آنچه را در جمله هاى قبل آمد تشريح كرده و بر آن تأكيد مى نهد و مى فرمايد: «او نزديك است و در عين حال دور، بلندمرتبه است و در همان حال نزديك، آشكار است و پنهان و پنهان است و آشكار. همه را (در برابر اعمالشان) جزا مى دهد و كسى به او جزا نخواهد داد. در آفرينش مخلوقات نياز به فكر و انديشه نداشته، و به جهت خستگى از كسى كمك نخواسته است»; (قَرُبَ فَنَأَى، وَ عَلاَ فَدَنَا، وَ ظَهَرَ فَبَطَنَ، وَ بَطَنَ فَعَلَنَ، وَ دَانَ(11) وَ لَمْ يُدَنْ. لَمْ يَذْرَءِ(12) الْخَلْقَ بِاحْتِيَال، وَ لاَ اسْتَعَانَ بِهِمْ لِكَلاَل(13)).

همه اين اوصاف هفتگانه، در واقع از يك نقطه سر چشمه مى گيرد و آن اينكه او وجودى است نامتناهى از هر نظر و به همين دليل همه جا حضور دارد و در عين حال كنه ذات بى انتهايش از دسترس افكار دور است. ظاهر و باطن، دور و نزديك، براى او يكسان است و با توجه به علم بى پايانش نيازى به فكر و انديشه به هنگام آفرينش ندارد و نيز به همين دليل خستگى و كلال در ذات او راه نمى يابد، زيرا اين از اوصاف مخلوقات است كه قدرت و توان محدودى دارند به هنگامى كه قدرتشان پايان گيرد خسته و ناتوان و وامانده مى شوند.

امام(عليه السلام) نهايت فصاحت و بلاغت را در اين جمله ها به كار گرفته كه حقيقت واحدى را در چهره هاى گوناگونى و با عباراتى زيبا و متنوّع منعكس ساخته است.

#####

1. «همل» از ريشه «همل» بر وزن «حمل» در اصل به معناى رها ساختن شتران بدون ساربان است. سپس به هر شخص يا هر كار بدون سرپرست اطلاق شده است.

2. مؤمنون، آيه 115 .

3. «استفتحوا» از ريشه «فتح» در اصل به معناى گشودن است، بنابراين استفتاح به معناى طلب گشايش و فتح و يارى است.

4. «استنجحوا» از «نجاح» در اصل به معناى سهل و آسان شدن و به مقصود رسيدن است.

5. «استمنحوا» از ريشه «منح» بر وزن «منع» در اصل به معناى واگذار كردن شير حيوان به خود حيوان است. سپس به هر گونه عطيّه و بخشش اطلاق شده، بنابراين استمناح به معناى طلب عطاياست.

6. «يثلم» از ريشه «ثلم» بر وزن «صبر» و «ثلمه» بر وزن «ضربه» در اصل به معناى لبه چيزى شكستن است. سپس به هر كارى كه صدمه اى بر كسى يا چيزى وارد كند اطلاق شده است.

7. «حباء» از ريشه «حبو» بر وزن «ختم» در اصل به معناى بخشش چيزى بدون انتظار پاداش است و در جمله بالا نيز به همين معناست.

8. «يلوى» از ريشه «لىّ» بر وزن «حىّ» به معناى اعراض كردن و سر بر گرداندن و منحرف ساختن است.

9. «توله» از «وله» بر وزن «فرح» به معناى حيرت و سرگردانى از شدّت غم و اندوه است و لذا به شخص عاشق غمگين «واله» گفته مى شود.

10. «يجن» از ريشه «جنّ» بر وزن «فنّ» به معناى مستور ساختن و پوشاندن است، لذا به كسى كه عقلش پوشيده شده، مجنون گفته مى شود و بر طايفه جن به جهت مستور بودن، اين لفظ اطلاق شده است و به بچه اى كه در رحم مادر است جنين گفته مى شود و باغ هايى را كه زمينش پوشيده از درختان است «جنّت» مى گويند.

11. «دان» از ريشه «دين» بر وزن «غير» گاه به معناى وام دادن و گاه به معناى جزا دادن آمده و در اينجا منظور معناى دوم است.

12. «لم يذرأ» از «ذرأ» بر وزن زرع; يعنى آفريدن.

13. «كلال» معناى مصدرى و اسم مصدرى دارد و مفهوم آن خسته شدن و خستگى است.

#####

▲بخش سوم

أُوصِيكُمْ، عِبَادَ اللّهِ، بِتَقْوَى اللّهِ، فَإِنَّهَا الزِّمَامُ وَ الْقِوَامُ، فَتَمَسَّكُوا بِوَثَائِقِهَا، وَ اعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا، تَؤُلْ بِكُمْ إِلَى أَكْنَانِ الدَّعَةِ وَ أَوْطَانِ السَّعَةِ، وَ مَعَاقِلِ الْحِرْزِ وَ مَنَازِلِ الْعِزِّ، (يَوْم تَشْخَصُ فِيهِ الاَْبْصَارُ)، وَ تُظْلِمُ لَهُ الاَْقْطَارُ، وَ تُعَطَّلُ فِيهِ صُرُومُ الْعِشَارِ. وَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، فَتُزْهَقُ كُلُّ مُهْجَة، وَ تَبْكَمُ كُلُّ لَهْجَة، وَ تَذِلُّ الشُّمُّ الشَّوَامِخُ، وَالصُّمُّ الرَّوَاسِخُ، فَيَصِيرُ صَلْدُهَا سَرَاباً رَقْرَقاً، وَ مَعْهَدُهَا قَاعاً سَمْلَقاً، فَلاَ شَفِيعٌ يَشْفَعُ، وَ لاَ حَمِيمٌ يَنْفَعُ، وَ لاَ مَعْذِرَةٌ تَدْفَعُ.

### ترجمه

اى بندگان خدا! شما را به تقوا سفارش مى كنم كه زمام و مهار انسان و قوام زندگى اوست، پس به وسيله هاى مطمئن تقوا، تمسك جوييد و به حقايق آن، چنگ زنيد تا شما را به سر منزل آرامش و جايگاههاى پر وسعت و قلعه هاى محكم و سراهاى عزت برساند. در آن روز كه چشمها در آن خيره شود و از حركت باز ايستد و همه اقطار جهان تيره و تار گردد و گله هاى شتران (نفيس ترين ثروتهاى عرب) بى صاحب مى ماند (و به فراموشى سپرده خواهد شد) در آن هنگام در صور دميده مى شود، قلبها از كار مى افتد، زبانها بند مى آيد، كوههاى بلند فرو مى ريزند و سنگهاى محكم در هم مى شكنند و آن سنگهاى سخت چنان متلاشى و صاف مى شوند كه همچون سرابى لرزان به نظر مى آيند و جاى آنها، صاف و هموار مى گردد، چنان كه گويى هرگز كوهى در آنجا وجود نداشته است (در آن روز) نه شفيعى وجود دارد كه شفاعت كند و نه دوستى كه سودى بخشد و نه عذر موجهى كه عذاب الهى را برطرف سازد.

###

▲شرح و تفسير

▲دورنماى هول انگيز قيامت

در اين بخش از خطبه همه انسان ها را به تقواى الهى سفارش مى كند و آثار مهم تقوا را بر مى شمرد و مى فرمايد: «اى بندگان خدا، شما را به تقوا سفارش مى كنم كه زمام و مهار انسان و قوام زندگى اوست»; (أُوصِيكُمْ، عِبَادَ اللّهِ، بِتَقْوَى اللّهِ، فَإِنَّها الزِّمامُ وَ الْقِوَامُ).

تعبير به «زمام» كه در اصل به معناى افسار است، اشاره به نيروى بازدارندگى تقواست كه انسان را در برابر گناهان مهار مى كند و از سقوط در پرتگاه هاى فساد و گناه و گرفتار شدن در دام شيطان و هواى نفس باز مى دارد. «قوام» اشاره به اين است كه پايه هاى زندگى پاك و آميخته با سعادت، بر آن استوار است و به تعبير ديگر : تقوا از يك سو جنبه بازدارندگى دارد و از سوى ديگر جنبه سازندگى و هر گاه اين دو، دست به دست هم بدهد سعادت و نجات انسان كامل مى شود و در يك كلام با وجود تقوا، سعادت انسان از نظر مادى و معنوى كامل است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، «زمام» و «قوام» را مربوط به عبادات دانستند، در حالى كه جمله از قبيل حذف متعلق است كه عموميت به مفهوم آن مى بخشد و آيات قرآن نيز گواه بر اين است كه تقوا، هم سبب نجات در آخرت و هم مايه بركت در زندگى مادى دنياست. از يك سو مى فرمايد: (تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِى نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيّاً)(1) و از سوى ديگر مى فرمايد : (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَات مِّنَ السَّمَاءِ وَالاَْرْضِ).(2)

در ادامه سخن به عنوان توضيح و تأكيد مى افزايد: «به وسيله هاى مطمئن تقوا، تمسّك جوييد و به حقايق آن، چنگ زنيد تا شما را به سر منزل آرامش و جايگاه هاى پر وسعت و قلعه هاى محكم و سراهاى عزت برساند»; (فَتَمَسَّكُوا بِوَثَائِقِها(3)، وَ اعْتَصِمُوا بِحَقَائِقِهَا(4)، تَؤُلْ(5) بِكُمْ إِلَى أَكْنَانِ(6) الدَّعَةِ(7) وَ أَوْطَانِ السَّعَةِ، وَ مَعَاقِلِ(8) الْحِرْزِ وَ مَنَازِلِ الْعِزِّ).

تعبير به «وثائق» جمع وثيقه به معناى دستگيره محكم، اشاره به جنبه هاى ظاهرى تقواست و تعبير به «حقائق» جمع حقيقت اشاره به جنبه هاى واقعى آن است.

جمله هاى چهارگانه اى كه در عبارت بالا به عنوان نتيجه (و جزاى شرط مقدّر) ذكر شده، نشان مى دهد كه تمسّك به تقوا هم سبب آرامش است و هم گشايش و هم محفوظ ماندن از خطرات و هم برخوردارى از عزّت.

آرى! هنگامى كه تقوا به معناى احساس مسئوليت الهى، بر جامعه حاكم شود، كمتر كسى به حقوق ديگرى تجاوز مى كند و دست به ظلم و ستم مى آلايد كه نتيجه آن آرامش است و هنگامى كه تقوا به معناى وظيفه شناسى حاكم شود، جامعه روز به روز گسترش پيدامى كند و هنگامى كه تقوا به معناى حالت بازدارندگى در مقابل دشمن، حاكم گردد، جامعه از شرّ آنان مصون خواهد ماند و مجموعه اين امور مايه عزّت و آبرو و سربلندى است.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى افزايد : اين آثار چهارگانه به طور كامل در آخرت تحقّق مى يابد، نه به اين معنا كه اين آثار، در زندگى دنيا هم نباشد، بلكه يعنى هدف اصلى و نهايى آنجاست. مى فرمايد : «اين در روزى است كه چشمها در آن خيره شود و از حركت باز ايستد و همه اقطار جهان تيره و تار گردد و گله هاى شتران (نفيس ترين ثروت هاى عرب) بى صاحب ماند»; ((يَوْم تَشْخَصُ(9) فِيهِ الاَْبْصَارُ)، وَ تُظْلِمُ لَهُ الاَْقْطَارُ، وَ تُعَطَّلُ فِيهِ صُرُومُ(10) الْعِشَارِ(11)).

اين اوصاف سه گانه مربوط به صيحه نخستين و زلزله پايان جهان است زيرا به قدرى وحشتناك و دهشت آفرين است كه همه كس همه چيز را جز خود فراموش مى كند همانگونه كه قرآن در ترسيمى گويا مى گويد : «(يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَة عَمَّآ أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْل حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلكِنَّ عَذَابَ اللهِ شَدِيدٌ); روزى كه آن (زلزله رستاخيز) را مى بينيد هر مادر شيردهى، كودكى شيرخوارش را فراموش مى كند و هر باردارى جنين خود را بر زمين مى نهد، و مردم را مست مى بينى در حالى كه مست نيستند ولى عذاب الهى شديد است».(12)

در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) گوشه هاى ديگرى از آغاز رستاخيز را شرح مى دهد كه دلها را مى لرزاند و افكار را حيران مى سازد، مى فرمايد: «در آن هنگام در صور دميده مى شود، قلبها از كار مى افتد، زبانها بند مى آيد، كوههاى بلند فرو مى ريزند و سنگهاى محكم درهم مى شكنند و آن سنگهاى سخت چنان متلاشى و صاف مى شود كه همچون سرابى لرزان و متلألئى به نظر مى آيد و جاى آنها، صاف و هموار مى گردد كه گويى هرگز كوهى در آنجا وجود نداشته است»; (وَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، فَتُزْهَقُ(13) كُلُّ مُهْجَة(14)، وَ تَبْكَمُ(15)كُلُّ لَهْجَة، وَ تَذِلُّ الشُّمُّ(16) الشَّوَامِخُ(17)، وَالصُّمُّ(18) الرَّوَاسِخُ(19)، فَيَصِيرُ صَلْدُهَا(20) سَرَاباً رَقْرَقاً(21)، وَ مَعْهَدُهَا(22) قَاعاً(23) سَمْلَقاً(24)).

از مجموع آيات قرآن به خوبى استفاده مى شود كه دو نوع تحوّل شديد و تكان دهنده در پايان جهان و آستانه رستاخيز رخ مى دهد كه از آنها تعبير به نفخ صور (دميدن در شيپور) شده است، زيرا در گذشته هنگامى كه مى خواستند لشكر را به حركت درآورند يا اعلام جنگ كنند يا از خواب بيدار نمايند شيپور بيدارى يا شيپور حركت يا جنگ نواخته مى شد و با آهنگ هاى مختلفى كه صداى شيپور داشت، مطلب به گوش مى رسيد، بنابراين نفخ صور به معناى آغاز تحوّلى عظيم است.

از آيات قرآن استفاده مى شود كه همراه نفخ صور اوّل، زلزله عظيمى در سراسر جهان رخ مى دهد و همه موجودات زنده بر اثر شدّت آن، قالب تهى مى كنند كه اين شيپور مرگ است. آيه شريفه (إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظِيمٌ * يَوْمَ تَرَوْنَهَا...)(25) نيز آيه (وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّمواتِ وَمَنْ فِى الاَْرْضِ...)(26) اشاره به همين نفخ صور است.

در نفخ صور دوم كه همان شيپور تجديد حيات و زندگى است، تحوّل تازه اى رخ مى دهد و بر ويرانه هاى جهان پيشين جهانى نو پديدار مى شود و مردگان از قبرها بر مى خيزند و آماده حساب مى شوند. در سوره «زلزال» اشاره به نفخه دوم شده، مى فرمايد: (إِذَا زُلْزِلَتِ الاَْرْضُ زِلْزَالَهَا * وَأَخْرَجَتِ الاَْرْضُ أَثْقَالَهَا * وَقَالَ الاِْنسَانُ مَا لَهَا * يَوْمَئِذ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا). همچنين در ادامه آيه 68 سوره زمر كه در بالا آمد، مى فرمايد:«(ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ); سپس بار ديگر در صور دميده مى شود، ناگهان همه مردگان از قبر بر مى خيزد و در انتظارند». آنچه امام در اين بخش از خطبه بيان فرمود، اشاره به همان نفخ صور اوّل است كه سبب ويرانى جهان، درهم شكستن كوه ها و محو شدن آثار آن و تحيّر عجيب انسان ها و سپس مرگ آنان مى شود.

آنچه در ذيل اين خطبه آمده اشاره به حوادث بعد از نفخ دوم است كه مى فرمايد : «(در آن روز) نه شفيعى است كه شفاعت كند و نه دوستى كه سودى بخشد و نه عذر موجّهى كه عذاب الهى را برطرف سازد»; (فَلاَ شَفِيعٌ يَشْفَعُ، وَ لاَ حَمِيمٌ يَنْفَعُ، وَ لاَ مَعْذِرَةٌ تَدْفَعُ).

اين سخن نيز برگرفته از آيات قرآن مجيد است كه مى فرمايد : «(مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيم وَلاَ شَفِيع يُطَاعُ); براى ستمگران نه دوست پر محبّتى است و نه شفاعت كننده اى كه شفاعتش پذيرفته شود».(27) نيز مى فرمايد : «(فَيَوْمَئِذ لاَّ يَنفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلاَ هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ); آن روز عذرخواهى ظالمان سودى به حالشان ندارد و توبه آنان پذيرفته نمى شود».(28)

بديهى است عدم پذيرش معذرت همان گونه كه از آيات بالا بر مى آيد، مخصوص كسانى است كه با اعمال خود پلهاى ارتباطى شفاعت پشت سر خود را ويران كرده اند; ولى آنان كه راه شفاعت را بازگردانده اند، مشمول شفاعت خواهند شد. قرآن مجيد مى فرمايد : «(وَلاَ يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضَى); و (شافعان) شفاعت نمى كنند مگر براى كسانى كه خداوند راضى به شفاعت آنان است».(29)

#####

1. مريم، آيه 63 .

2. اعراف، آيه 96 .

3. «وثائق» جمع «وثيقه» چيزى است كه بر آن تكيه و اعتماد مى كنند.

4. «حقائق» جمع حقيقت، معناى آن معروف و مشهور است; ولى بعضى از شارحان نهج البلاغه (ابن ابى الحديد) آن را به معناى رايت (پرچم) گرفته كه در هيچ يك از منابع لغت پيدا نشده است.

5. «تؤل» (كه در اصل «تؤول» بوده و به جهت جزاى شرط مقدّر واقع شدن، مجزوم شده و به صورت تؤلْ درآمده) از ريشه «اول» بر وزن «قول» به معناى بازگشت، گرفته شده است، بنابراين جمله «تؤل بكم» مفهومش اين است كه شما را باز مى گرداند.

6. «اكنان» جمع «كنّ» بر وزن «جن» به معناى ستر و پرده است.

7. «دعة» به معناى استراحت و آرامش است.

8. «معاقل» جمع «معقل» بر وزن «مسجد» به معناى ملجأ و پناهگاه و گاه به معناى كوه هاى بلند آمده كه مى تواند انسان را از خطر سيلاب و مانند آن نجات دهد.

9. «تشخص» از ريشه «شخوص» به معناى خيره شدن چشم به يك نقطه است، به طورى كه از حركت باز ايستد. اين تعبير معمولا كنايه از رعب و وحشت است.

10. «صروم» جمع «صرم» بر وزن «فعل» در اصل به معناى گله شتران است سپس به مجموعه هاى ديگر انسانى و غير انسانى اطلاق شده است.

11. «عشار» جمع «عشراء» بر وزن «وكلا» در اصل به معناى شتر باردار ده ماهه است و از آنجا كه چنين شترى هم به جهت خودش و هم به جهت بچه كاملى كه در شكم دارد پر ارزش است اين واژه، كنايه از اموال نفيس است.

12. حج، آيه 2 .

13. «تزهق» از «زهوق» بر وزن «غروب» به معناى هلاكت و نابودى است.

14. «مهجه» در اصل به معناى خونى است كه در درون قلب وجود دارد و حيات آدمى به آن بسته است. سپس به خود قلب اطلاق شده است.

15. «تبكم» از «بكم» بر وزن «قلم» به معناى لال شدن و از كار افتادن زبان گرفته شده و «بكم» بر وزن «قفل» جمع «ابكم» يعنى شخص گنگ و لال.

16. «شمّ» جمع «أشمّ» به معناى مرتفع است.

17. «شوامخ» جمع «شامخ» به معناى بلند است، بنابراين «الشمّ الشوامخ» به عنوان تأكيد براى كوه هاى بلند ذكر شده است.

18. «صمّ» جمع «أصم» گاه به معناى ناشنوا و گاه به معناى سنگهاى سخت مى آيد و در جمله بالا در معناى دوم استعمال شده است.

19. «رواسخ» جمع «راسخ» به معناى محكم و پابرجاست.

20. «صلد» در اصل سنگ صاف و سختى را گويند كه چيزى بر آن نمى رويد. سپس به معناى بخيل و انعطاف ناپذير نيز استعمال شده و در اينجا همان معناى اوّل مراد است.

21. «رقرق» به معناى اشك خفيفى است كه در چشم حلقه مى زند و مى درخشد و از آن خارج نمى شود. سپس به هر چيز كم و خفيفى اطلاق شده و نيز به معناى برق زدن و تلألؤ نيز بكار رفته است و در جمله بالا به همين معناى اخير است.

22. «معهد» جايگاهى است كه به سوى آن باز مى گردند و در تعبيرات امروز به آموزشگاه نيز اطلاق مى شود و «معهدها» در اين خطبه به معناى جايگاه كوه هاست.

23. «قاع» يعنى زمين صاف و مستوى.

24. «سملق» زمين صافى است كه هيچ جاى آن بلندتر از جاى ديگر نباشد.

25. حج، آيه 1 و 2 .

26. زمر، آيه 68.

27. غافر، آيه 18 .

28. روم، آيه 57 .

29. انبياء، آيه 28 .

▲خطبه 196(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را ـ افزون بر مرحوم سيّد رضى ـ در بعضى منابع ديگر مى توان يافت; از جمله آمدى بخشى از اين خطبه را (در غرر الحكم در حرف الف) آورده است و نيز بخش هايى از خطبه 192 را همراه بخشهايى از خطبه مورد بحث و بخشهايى از خطبه مورد بحث را همراه خطبه 191 آورده است و اين نشان مى دهد هر دو خطبه يكى بوده (و آمدى آن را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه اخذ كرده است). (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 74).

▲خطبه در يك نگاه

طرز چينش اين خطبه نشان مى دهد كه بخشى از خطبه مفصل ترى بوده و مرحوم سيّد رضى طبق روش گل چينى مخصوص خود، اين بخش را از بخش هاى ديگر را برگزيده و به آن استقلال بخشيده است. به هر حال اين خطبه از سه بخش تقسيم شده است:

در بخش نخست امام اشارات كوتاه و پرمعنايى به دوران قيام پيامبر و در نتيجه خدمات بزرگ او به جهان انسانيت به ويژه جامعه عرب مى كند.

#####

در بخش دوم بعد از توصيه به تقوا، همه مخاطبان خويش را از فريفته شدن در برابر زرق و برق دنيا بر حذر مى دارد و با عباراتى زيبا و پرمعنا و تشبيهاتى جالب، ناپايدارى و بى اعتبارى دنيا را روشن مى سازد.

در بخش سوّم، راه نجات را به همگان نشان مى دهد و تأكيد مى كند كه تا توان داريد از فرصت بهره گيريد و پيش از آن كه مرگ دامان شما را بگيرد شما دامان سعادت را بگيريد.

▲بخش اوّل

بَعَثَهُ حِينَ لاَ عَلَمٌ قَائِمٌ، وَ لاَ مَنَارٌ سَاطِعٌ، وَ لاَ مَنْهَجٌ وَاضِحٌ.

أُوصِيكُمْ، عِبَادَاللّهِ، بِتَقْوَى اللّهِ، وَ أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا، فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوص، وَ مَحَلَّةُ تَنْغِيص، سَاكِنُهَا ظَاعِنٌ، وَ قَاطِنُهَا بَائِنٌ، تَمِيدُ بِأَهْلِهَا مَيَدَانَ السَّفِينَةِ تَقْصِفُهَا الْعَوَاصِفُ فِي لُجَجِ الْبِحَارِ، فَمِنْهُمُ الْغَرِقُ الْوَبِقُ، وَ مِنْهُمُ النَّاجِي عَلَى بُطُونِ الاَْمْوَاجِ، تَحْفِزُهُ الرِّيَاحُ بِأَذْيَالِهَا، وَ تَحْمِلُهُ عَلَى أَهْوَالِهَا، فَمَا غَرِقَ مِنْهَا فَلَيْسَ بِمُسْتَدْرَك، وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَى مَهْلَك!

### ترجمه

خداوند پيامبرش را زمانى مبعوث كرد كه نشانه اى (از دين و ايمان) برپا نبود; نه چراغ هدايتى روشن، و نه طريق حقى آشكار بود.

اى بندگان خدا ! شما را به تقواى الهى سفارش مى كنم و از دنياى فريبنده بر حذر مى دارم، زيرا سرايى است ناپايدار، و جايگاه سختى و مشقت است، ساكنانش آماده سفر و مقيمانش ناگزير از جدايى از آن هستند. ساكنان دنيا همچون سرنشينان يك كشتى مى باشند كه در دل اقيانوس عميقى گرفتار امواج كوبنده و سنگينى شده و پيوسته طوفانها و امواج آنها را مضطرب مى سازد. (و سرانجام آن كشتى در هم مى شكند) گروهى از سرنشينانش غرق و هلاك مى گردند و بعضى كه نجات مى يابند (و به قطعاتى از چوب هاى كشتى مى چسبند) بادها آنها را به اين سو و آن سو مى برند و بر فراز امواج هولناك مى كشند (و چندين بار مى ميرند و زنده مى شوند تا به ساحل برسند) آنها كه غرق شده اند باز يافتنشان ممكن نيست و آنها كه نجات يافته اند نيز در شرف هلاكتند.

###

▲شرح و تفسير

▲درياى هولناك دنيا

امام(عليه السلام) در قسمت اوّل اين خطبه هنگامى كه مى خواهد دورانى را كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در آن مبعوث شد يعنى عصر جاهليت را توضيح مى دهد، در سه جمله كوتاه چنين مى فرمايد: «خداوند پيامبرش را زمانى مبعوث كرد كه نه نشانه اى (از دين و ايمان) برپا بود، نه چراغ هدايتى روشن، و نه طريق حقى آشكار»; (بَعَثَهُ حِينَ لاَ عَلَمٌ قَائِمٌ، وَ لاَ مَنَارٌ سَاطِعٌ(1)، وَ لاَ مَنْهَجٌ وَاضِحٌ).

در زمانهاى گذشته جادّه هاى بيابانى و كوهستانى، مانند امروز روشن نبود. البتّه شاهراه ها به علت عبور و مرور زياد مشخص بود; ولى راههاى فرعى نامشخص بود براى اينكه مسافران راهها را گم نكنند روزها نشانه هايى به صورت ستون و مانند آن در جاى جاى جاده از ابتدا تا مقصد قرار مى دادند كه آن را «علم» مى ناميدند و شبها چراغى بالاى آن روشن مى كردند و به اين جهت نام منار به خود گرفت»، بنابراين اگر نشانه روزانه و چراغ شبانه و شاهراه واضح نبود، احتمال گمراهى رهروان راه بسيار زياد بود.

امام(عليه السلام) مسير زندگى مردم را در عصر جاهليت به كوره راهى تشبيه مى كند كه نه نشانه اى در آن برپاست و نه چراغ روشنى بخش، و نتيجه آن همان ضلال مبين است كه درباره آنها قرآن بيان فرموده است : «(وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِى ضَلاَل مُبِين)(2); و به يقين (مردم عصر جاهليّت قبل از قيام پيامبر اكرم) در گمراهى آشكار بودند». سپس امام در ادامه اين سخن، همه انسانها را مخاطب ساخته مى فرمايد: «اى بندگان خدا شما را به تقواى الهى سفارش مى كنم، و از دنياى فريبنده بر حذر مى دارم، زيرا سرايى است ناپايدار، و جايگاه سختى و مشقت است. ساكنانش آماده سفر و مقيمانش ناگزير جدايى از آن هستند»; (أُوصِيكُمْ، عِبَادَاللّهِ، بِتَقْوَى اللّهِ، وَ أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا، فَإِنَّهَا دَارُ شُخُوص،(3) وَ مَحَلَّةُ تَنْغِيص، سَاكِنُهَا ظَاعِنٌ، وَ قَاطِنُهَا بَائِنٌ). اين تعبيرات چهارگانه همگى اشاره به ناپايدارى دنيا و بى قرار بودن آن است، آن هم آميخته با رنج و درد، و شگفت آنكه با آشكار بودن نشانه هاى ناپايدارى و درد و رنجها از همه جاى آن، باز هم گروهى عملا جاويدانش مى دانند و براى آن سر و دست مى شكنند.

آن گاه امام(عليه السلام) مثال بسيار گويا و تكان دهنده اى براى اين دنياى فريبنده بيان مى كند كه از آن بهتر تصور نمى شود و مى فرمايد : «ساكنان دنيا همچون سرنشينان يك كشتى هستند كه در دل اقيانوسى عميق گرفتار امواج كوبنده و سنگينى شده كه پيوسته طوفان ها و امواج آنها را مضطرب مى سازد. (و سرانجام آن كشتى در هم مى شكند)، گروهى از سرنشينانش غرق شده و هلاك مى گردند. و بعضى كه نجات مى يابند (و به قطعاتى از چوبهاى درهم شكسته كشتى مى چسبند) بادها آنها را به اين سو و آن سو مى برند و بر فراز امواج هولناك به هر طرف مى كشانند (و چندين بار مى ميرند و زنده مى شوند تا به ساحل برسند) آنها كه غرق شده اند باز يافتنشان ممكن نيست و آنها كه نجات يافته اند نيز در شرف هلاكتند»; (تَمِيدُ بِأَهْلِهَا مَيَدَانَ السَّفِينَةِ تَقْصِفُهَا(4) الْعَوَاصِفُ فِي لُجَجِ(5) الْبِحَارِ، فَمِنْهُمُ الْغَرِقُ الْوَبِقُ(6)، وَ مِنْهُمُ النَّاجِي عَلَى بُطُونِ الاَْمْوَاجِ، تَحْفِزُهُ(7) الرِّيَاحُ بِأَذْيَالِها، وَ تَحْمِلُهُ عَلَى أَهْوَالِها، فَما غَرِقَ مِنْهَا فَلَيْسَ بِمُسْتَدْرَك، وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَى مَهْلَك!).

تشبيه دنيا به دريا و تشبيه ساكنانش به سرنشينان كشتى، آن هم به هنگام طوفان سخت كه نتيجه آن غرق شدن گروهى است پيش از اين خطبه مولا اميرمؤمنان(عليه السلام)، در كلمات لقمان حكيم آمده است، هر چند تعبيرات وى هرگز به اين زيبايى نيست. لقمان مطابق آنچه امام موسى بن جعفر(عليه السلام) در حديث پر محتواى خود از او نقل مى فرمايد، مى گويد: «يا بُنَىَّ إِنَّ الدُّنْيا بَحْرٌ عَميقٌ قَدْ غَرِقَ فيها عالَمٌ كَثيرٌ فَلْتَكُنْ سَفينَتُكَ فيها تَقْوَى اللهِ وَ حَشْوُهَا الاْيمانُ وَ شَرائُهَا التَّوَكَّلُ وَ قيّمُهَا الْعَقْلُ وَ دَليلُهَا الْعِلْمُ وَ سُكّانُهَا الصَّبْرُ(8); فرزندم! دنيا درياى عميقى است كه انسانهاى بسيارى در آن غرق شده اند. كشتى خود را در اين دنيا تقوا قرار ده، و ذخاير آن را ايمان و بادبان آن راتوكل، ناخداى آن را عقل، راهنماى آن را علم، و سكّان آن را صبر قرار ده».(9)

امام(عليه السلام) در ادامه همين خطبه نجات از اين درياى مخوف را بيان كرده است.

به هر حال، آنچه امام(عليه السلام) در اين تشبيه گويا و زيبا بيان فرموده حال مردم دنيا را ترسيم مى كند كه چگونه در لابه لاى انواع مصائب و ناراحتيها و بلاها قرار دارند، پيوسته امنيت به ناامنى، سلامت به بيمارى; غنى به فقر; و جمعيّت به پراكندگى تبديل مى شود و هر زمان در حوادث گوناگون گروهى را در كام امواج خود مى بلعد. با اين حال تعجب است از كسانى كه بر آن دل مى نهند و به وفادارى آن اميدوارند.

#####

1. «سطوع» به معناى بالا آمدن و گسترده شدن است و نور ساطع آن است كه اطراف خود را روشن مى سازد.

2. جمعه، آيه 2 .

3. «شخوص» به معناى برآمدن وطلوع كردن و يا از محلى به محل ديگر رفتن است و در اينجا به همين معناى اخير آمده است.

4. «تقصفها» از ريشه «قصف» بر وزن «حذف» به معناى شكستن آمده است.

5. «لجج» جمع «لجّه» درياى عميق و پهناور را گويند.

6. «وبق» از ريشه «وبق» بر وزن «فقر» به معناى هلاكت گرفته شده و صيغه «وبق» بر وزن «خشن» معناى وصفى دارد و به معناى هلاك شده است.

7. «تحفزه» از ريشه «حفز» بر وزن «لفظ» به معناى حركت دادن و به پيش راندن گرفته شده است.

8. الكافى، جلد 1، صفحه 16 .

9. «سكّان» چيزى شبيه فرمان اتومبيل است كه كشتى را به واسطه آن چپ و راست هدايت مى كنند.

#####

▲بخش دوم

عِبَادَ اللّهِ، الاْنَ فَاعْلَمُوا، وَ الاَْلْسُنُ مُطْلَقَةٌ، وَ الاَْبْدَانُ صَحِيحَةٌ، وَ الاَْعْضَاءُ لَدْنَةٌ، وَ الْمُنْقَلَبُ فَسِيحٌ، وَ الْمَجَالُ عَرِيضٌ، قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ، وَ حُلُولِ الْمَوْتِ. فَحَقِّقُوا عَلَيْكُمْ نُزُولَهُ، وَ لاَ تَنْتَظِرُوا قُدُومَهُ.

### ترجمه

اى بندگان خدا ! هم اكنون (به هوش باشيد و) اعمال صالح انجام دهيد، در حالى كه زبانها آزاد، بدنها سالم، اعضا و جوارح نرم و آماده، ميدان عمل وسيع و فرصت باقى است. (آرى) پيش از آنكه اين فرصت از دست برود و مرگ فرا رسد (از آن بهره گيريد); نزول مرگ را حق بشمريد و در انتظار آن (در آينده دور دست) نباشيد.

▲شرح و تفسير

▲تا فرصت باقى است كارى كنيد

امام(عليه السلام) در شرح اين بخش از خطبه ـ همان گونه كه قبلا اشاره كرديم ـ طريق نجات از حوادث خطرناكى را كه در بخش قبل به آن اشاره فرمود، به وضوح نشان مى دهد كه هر گاه اين دستورات به كار گرفته شود نجات از امواج خطرناك دنياى پر زرق و برق و فريبنده حتمى است، مى فرمايد: «اى بندگان خدا! هم اكنون (به هوش باشيد و) اعمال صالح انجام دهيد، در حالى كه زبان ها آزاد، بدنها سالم، اعضا و جوارح نرم و آماده، ميدان عمل عمل وسيع و فرصت باقى است. پيش از آنكه اين فرصت را از دست برود و مرگ فرا رسد (از آن بهره گيريد); نزول مرگ را حق بشمريد و در انتظار آن (در آينده دور دست) نباشيد»; (عِبَادَ اللّهِ، الاْنَ فَاعْلَمُوا، وَ الاَْلْسُنُ مُطْلَقَةٌ، وَ الاَْبْدَانُ صَحِيحَةٌ، وَ الاَْعْضَاءُ لَدْنَةٌ(1)، وَ الْمُنْقَلَبُ(2) فَسِيحٌ(3)، وَ الْمَجَالُ عَرِيضٌ، قَبْلَ إِرْهَاقِ(4) الْفَوْتِ، وَ حُلُولِ الْمَوْتِ. فَحَقِّقُوا عَلَيْكُمْ نُزُولَهُ، وَ لاَ تَنْتَظِرُوا قُدُومَهُ).

امام(عليه السلام) در اين عبارات پرمعنا به همگان مخصوصاً جوانان و پيران، هشدار مى دهد پيش از آنكه دوران پيرى و فرسودگى فرا رسد زبانها كند شود، بدنها بيمار، اعضا خشك و ميدان تنگ و مجال كوتاه، آرى پيش از اينكه اين امور رخ دهد، در فرصت خوبى كه در اختيار داريد عمل كنيد عمل كه بهترين ذخيره و وسيله نجات، اعمال صالحه است.

همچنين تأكيد مى كند كه در هر سن و سالى كه هستيد، مرگ را دور دست نبينيد. حتى در جوانى و شادابى و سلامت مانند غافلانى نباشيد كه وقتى به آنها گفته مى شود گناه بس است به درگاه خدا روى آوريد، مى گويند: هنوز فرصت باقى است. زمان توبه و عمل صالح بعداً فرا مى رسد چه كسى مى داند فردا چه خواهد شد و چه كسى تضمين مى كند كه تا يك ساعت ديگر چه پيش مى آيد. و كدامين نفر از ما زنده است و كدامين زنده نيست. شبيه همين معنا در آغاز خطبه 237 نيز آمده است كه مى فرمايد: «فَاعْلَمُوا وَ اَنْتُمْ في نَفْسِ الْبَقاءِ وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ وَ التَّوْبَةُ مَبْسُوطَةٌ; اكنون كه در متن زندگى و حيات هستيد و پرونده ها باز و بساط توبه گسترده است عمل كنيد».

قابل توجه اينكه اكثر نسخه هاى نهج البلاغه در آغاز بخش اين خطبه «الآنَ فَاعْلَمُوا» نوشته اند (به جاى فاعلموا) و قرائن، شهادت بر صحت همين نسخه مى دهد. انسجام مطالب و تناسب اندرزها هم حكايت از لزوم عمل دارد. خطبه 237 نيز گواه بر آن است.

#####

1. «لَدْنَه» از ريشه «لدانه» بر وزن «شبانه» به معناى نرمى گرفته شده، يعنى پيش از آن كه انسان به پيرى برسد و اعضاى او خشك و كم تحرّك شود.

2. «منقلب» به معناى محلّ بازگشت، در اينجا اشاره به ميدان عمل است.

3. «فسيح» از ريشه «فسح» بر وزن «مسح» به معناى گستردن و فسيح به معناى گسترده و وسيع است.

4. «ارهاق» از «رهق» بر وزن «شفق» به معناى كسى را تحت فشار قراردادن و نيز به معناى نزديك شدن آمده است; بنابراين «ارهاق الفوت» ممكن است اشاره به تحت فشار قرار گرفتن از ناحيه مرگ باشد و يا نزديك شدن به مرگ.

#####

▲خطبه 197(1)

وَ مِنْ كَلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يُنَبِّهُ فيهِ عَلى فَضيلَتِهِ لِقَبُولِ قَوْلِهِ وَ اَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ

از سخنان امام(عليه السلام) است

كه در آن فضايل خويش و لزوم پذيرش سخنان و امر و نهيش را يادآور مى شود.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را مرحوم شيخ مفيد پيش از مرحوم سيّد رضى در كتاب مجالس با تفاوت مختصرى آورده است; همچنين «آمِدى» در حرف «واو» غرر الحكم قسمت عمده اين خطبه را ذكر كرده است. روايت «آمِدى» اضافاتى دارد كه نشان مى دهد خطبه را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 75-76).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از سه بخش تقسيم مى شود:

در بخش نخست امام(عليه السلام) اشاره به اطاعت خالصانه خود و دفاع بى قيد و شرط از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى كند و مى فرمايد: اصحاب و ياران محمّد همگى شاهد و ناظر اين صحنه ها بودند و به خوبى از آن آگاهند.

در بخش دوم اشاره به حوادث مهمى از لحظه جان دادن پيامبر تا زمان غسل و نماز بر او و دفن آن حضرت مى كند و نشان مى دهد كه آن امام(عليه السلام) به حضرت از همه نزديك تر بوده است.

در بخش سوم در يك نتيجه گيرى روشن، اطاعت فرمانش را به دليل آن همه سوابق و فضايل و افتخارات بر همه واجب مى شمرد و از مخاطبان دعوت مى كند كه در حفظ آيين اسلام و ميراث پيامبر با او همراه باشند و فرمان او را نسبت به جهاد با دشمن (لشكر معاويه و شام) اجرا كنند و هيچ ترديدى به خود راه ندهند كه آنها بر حقّند و دشمنانشان بر باطل.

▲بخش اوّل

وَ لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّد ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ أَنِّي لَمْ أَرُدَّ عَلَى اللّهِ وَ لاَ عَلَى رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ. وَ لَقَدْ وَاسَيْتُهُ بِنَفْسِي فِي الْمَوَاطِنِ الَّتِي تَنْكُصُ فِيهَا الاَْبْطَالُ، وَ تَتَأَخَّرُ فِيهَا الاَْقْدَامُ، نَجْدَةً أَكْرَمَنِي اللّهُ بِهَا.

### ترجمه

اصحاب و ياران راز دار محمّد(صلى الله عليه وآله) به خوبى مى دانند كه من هرگز به معارضه با (احكام و دستورات) خدا و پيامبرش بر نخاستم (بلكه پيوسته چشم بر امر و گوش بر فرمان بودم) من با جان خود در صحنه هاى نبردى كه شجاعان فرار مى كردند و گام هايشان به عقب بر مى گشت او را يارى كردم. اين شجاعتى است كه خداوند مرا به آن اكرام فرمود.

▲شرح و تفسير

▲پيوسته گوش بر فرمان بودم!

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه اشاره به دو نكته مهم مى كند: نخست اين كه هميشه و در همه جا و بدون هيچ قيد و شرط، مطيع فرمان خدا و پيامبر بوده است، در حالى كه گاه و بى گاه بعضى از افراد عادى يا سرشناسِ ياران پيامبر بر آن حضرت خرده مى گرفتند، مى فرمايد: «اصحاب و ياران راز دار محمد(صلى الله عليه وآله) به خوبى مى دانند كه من هرگز به معارضه با (احكام و دستورات) خدا و پيامبرش بر نخاستم (بلكه پيوسته چشم بر امر و گوش بر فرمان بودم)»; (وَ لَقَدْ(1) عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّد ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ أَنِّي لَمْ أَرُدَّ عَلَى اللّهِ وَ لاَ عَلَى رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ).

«مستحفظون» (به صورت صيغه اسم مفعول) اشاره به آن گروهى است كه اسرار پيامبر و تاريخ صحيح اسلام به آنها سپرده شده بود و اين به خوبى نشان مى دهد كه تنها گروهى از ياران آن حضرت بودند كه به دقّت و خالى از هر گونه غرض و سوء نيّت، حافظ اسرار اسلام و حوادث تاريخى بودند و مردم آنها را به دقّت و امانت مى شناختند. در برابر گروهى در دوران معاويه كه دين خود را به دنيا فروختند و احاديثى جعل كردند و با فضايل على(عليه السلام) به مبارزه برخاستند و حتى نقايصى را به كذب و دروغ به آن حضرت نسبت دادند، تا دنياى خود را با اين گناهان آباد كنند.

اين جمله در عين حال اشاره به كسانى دارد كه گاهى زبان اعتراض مى گشودند، همان گونه كه در قرآن مجيد آمده است: «(وَمِنْهُمْ مَّنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَّمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ); و در ميان آنها كسانى هستند كه در تقسيم غنايم به تو خرده مى گيرند. اگر از آن غنايم سهمى به آنها داده شود راضى مى شوند و اگر داده نشود خشم مى گيرند».(2)

نيز اشاره به افراد سرشناسى مانند عمر است كه در روايات اهل سنّت نيز آمده كه در روز حديبيّه ـ طبق نقل مصنّف عبدالرزّاق صنعانى، عالم معروف اهل سنّت ـ به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اعتراض كرد و گفت: آيا تو رسول بر حقّ خدا نيستى؟! پيامبر فرمود: آرى! عمر گفت: آيا ما بر حق نيستيم و دشمنان ما بر باطل نيستند؟ پيامبر فرمود : آرى! گفت: چرا ما در دين خود تسليم پستى شويم (و صلحى كه شبيه تسليم است با دشمن داشته باشيم)؟ پيامبر فرمود : من رسول خدا هستم و گوش به فرمان او و او مرا يارى خواهد كرد، عمر اعتراض خود را ادامه داد و عرض كرد: مگر نفرمودى ما به زيارت خانه خدا مشرّف مى شويم؟ فرمود: آيا من گفتم امسال مشرّف مى شويد؟ عرض كرد: نه! فرمود: الآن هم مى گويم به زودى مشرّف خواهيد شد».(3)

از روايت استفاده مى شود تنها خليفه دوم نبود كه زبان به اعتراض گشود. گروه هاى ديگرى نيز با وى همراهى كردند.

ولى در هيچ تاريخى نمى خوانيم كه در جايى على(عليه السلام) نسبت به يكى از كارهاى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اعتراض كرده باشد، بلكه همه جا تابع آن حضرت و سر بر فرمانش بود.

امام در ادامه سخن، به شرح فداكارى هاى خود در راه اسلام و پيامبر پرداخته، مى فرمايد: «من با جان خود او را يارى كردم، در صحنه هاى نبردى كه شجاعان فرار مى كردند و گامهايشان به عقب بر مى گشت; اين شجاعتى است كه خداوند مرا به آن اكرام فرمود»; (وَ لَقَدْ وَاسَيْتُهُ(4) بِنَفْسِي فِي الْمَوَاطِنِ الَّتِي تَنْكُصُ(5) فِيهَا الاَْبْطَالُ، وَ تَتَأَخَّرُ فِيهَا الاَْقْدَامُ، نَجْدَةً أَكْرَمَنِي اللّهُ بِهَا).

اين جمله هاى كوتاه اشاره به فداكاريهاى آن حضرت در غزوات مهم اسلامى، همچون احد و خيبر و احزاب و حنين است.

مى دانيم در احد طبق تصريح مورّخين هنگامى كه دشمن خبر دروغين كشته شدن پيامبر را منتشر كرد و عده زيادى از مسلمانان شهيد شدند باقى مانده لشكر عقب نشينى كردند تنها كسى كه در كنار پيامبر باقى ماند و همچون پروانه گرد شمع وجود او مى گشت و دفاع مى نمود على(عليه السلام) بود.(6)

نيز مى دانيم در جنگ احزاب همه در برابر «عمرو بن عبدود» به اصطلاح، سپر انداختند و هيچ كس جز اميرمؤمنان على(عليه السلام) آماده مبارزه با او نشد.(7)

در جنگ خيبر پيامبر هر روز پرچم جنگ را به دست يكى از مدّعيان مى داد; ولى كارى از پيش نمى برد تا اينكه در آخرين روز پرچم را به دست على(عليه السلام) سپرد و قلعه هاى خيبر به دست مبارك او يكى پس از ديگرى فتح شد.(7)

در جنگ حنين هنگامى كه لشكر اسلام مورد هجوم غافلگيرانه دشمن قرار گرفت بسيارى از ترس و وحشت فرار كردند. يكى از كسانى كه محكم ايستاد و از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)دفاع كرد، على(عليه السلام) بود.(9)

به يقين فداكارى هاى على(عليه السلام) منحصر به ميدان نبرد نبود، بلكه در موارد ديگرى كه كمتر كسى جرأت مى كرد در آن گام نهد، على(عليه السلام) بود كه شجاعانه وارد مى شد; مانند داستان «ليلة المبيت» (شبى كه على(عليه السلام) در بستر پيامبر خوابيد و سبب نجات آن حضرت از چنگال دشمنان خونخوار شد).

#####

1. در اين خطبه پنج بار تعبير «و لقد» آمده است كه هر كدام براى تأكيد بر مطلب تازه اى است. بعضى از شارحان نهج البلاغه معتقدند كه واو در اينجا واو قسم است; ولى بعضى از اساتيد فن ادب عربى «واو» را مستأنفه دانسته و لام را لام جواب قسم گرفته اند و معتقدند كه قسم، محذوف آن است. در تقدير «و أقسم بالله لقد...» بوده است. در كتاب مغنى اللبيب آمده است: مشهور اين است كه در اين گونه موارد لام، لام قسم است; ولى از ابوحيان نقل مى كند كه در آيه (و لقد علمتم...) لام را لام ابتدا دانسته كه براى تأكيد است و ممكن است قبل از آن قسم محذوفى باشد. (مغنى اللبيب، حرف «لام»). اين احتمال نيز وجود دارد كه اساساً اينجا قسمى در كار نباشد، بلكه «لام» و «قد» هر دو براى تأكيد است و لذا غالب مترجمان در ترجمه هاى خود معناى قسم را نياورده اند.

2. توبه، آيه 58 .

3. مصنّف عبدالرزاق صنعانى، جلد 5، صفحه 339. همين حديث را سيوطى در درالمنثور، جلد 6، صفحه 77 ذيل آيه 26 سوره فتح و طبرى در تاريخ معروف خود در جلد 2، صفحه 280 در حوادث سنه شش هجرى نيز آورده اند.

4. «واسيت» و «آسيت» هر دو از يك ريشه و به يك معناست; هر دو از «أسْى» بر وزن «سعى» گرفته شده و به معناى شركت دادن ديگرى در چيزى است و «مواسات» به معناى شريك ساختن ديگران در مال و امكانات زندگى است.

5. «تنكص» از ريشه «نكص» بر وزن «عكس» يعنى به عقب بازگشتن و در ميدان جنگ به عقب نشينى لشكر اطلاق مى شود. «نجده» به معناى شجاعت و ايستادگى در برابر دشمن يا حادثه است.

6. تاريخ طبرى، جلد 2، صفحه 197 (حوادث سال سوم).

7. همان، صفحه 239 (حوادث سال پنجم).

8. همان، صفحه 300 (حوادث سال هفتم).

9. همان، صفحه 347 (حوادث سال هشتم).

#####

▲بخش دوم

وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَى صَدْرِي. وَ لَقَدْ سَالَتْ نَفْسُهُ فِي كَفِّي، فَأَمْرَرْتُهَا عَلَى وَجْهِي. وَ لَقَدْ وُلِّيتُ غُسْلَه ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ وَالْمَلاَئِكَةُ أَعْوَانِي، فَضَجَّتِ الدَّارُ وَ الاَْفْنِيَةُ. مَلاٌَ يَهْبِطُ، وَ مَلاٌَ يَعْرُجُ، وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِي هَيْنَمَةٌ مِنْهُمْ. يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّى وَارَيْنَاهُ فِي ضَرِيحِهِ. فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّي حَيًّا وَ مَيِّتاً؟ فَانْفُذُوا عَلَى بَصَائِرِكُمْ، وَلْتَصْدُقْ نِيَّاتُكُمْ فِي جِهَادِ عَدُوِّكُمْ. فَوَالَّذِي لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ إِنِّي لَعَلَى جَادَّةِ الْحَقِّ، وَ إِنَّهُمْ لَعَلَى مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ. أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ، وَ أَسْتَغْفِرُ اللّهَ لِي وَلَكُمْ!

### ترجمه :

رسول خدا (صلى الله عليه و آله) در حالى كه سرش بر سينه ام قرار داشت، قبض روح شد، نفس او در دستم روان گشت. سپس آن را به چهره كشيدم. من عهده دار غسل او بودم، در حالى كه فرشتگان مرا يارى مى كردند. (گويى) در و ديوار و صحن و خانه، به ضجّه درآمده بودند. گروهى (از فرشتگان) به زمين مى آمدند و گروهى به آسمان مى رفتند و گوش من از صداى آنان كه آهسته بر آن حضرت نماز مى خواندند، خالى نمى شد ! تا زمانى كه او را در قبر به خاك سپرديم. چه كسى به آن حضرت در حيات و مرگش از من سزاوارتر است؟، بنابراين با بينش خود حركت كنيد و صدق نيّت خود را در جهاد با دشمن اثبات نماييد; زيرا به خدايى كه معبودى جز او نيست قسم ياد مى كند كه من در جاده حق قرار دارم و آنها (مخالفان من) در لغزشگاه باطل اند من سخنانم را آشكارا مى گويم و همگى مى شنويد (و به همه شما اتمام حجّت مى كنم) و براى خود و شما از درگاه خدا درخواست غفران و آمرزش دارم.

▲شرح و تفسير

▲چه كسى از من سزاوارتر است

بعد از بيان رابطه نزديك و خالصانه و مخلصانه امام(عليه السلام) با پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در حيات او، امام روابط نزديك خود با آن حضرت، پس از وفات را يادآور مى شود و نشان مى دهد كه احدى از مسلمانان چنين ارتباطى را با پيامبر اكرم نداشت، مى فرمايد : «رسول خدا ـ صلى الله عليه و آله ـ در حالى كه سرش بر سينه ام قرار داشت قبض روح شد و نفس او در دستم روان گشت، سپس آن را به چهره كشيدم»; (وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَى صَدْرِي. وَ لَقَدْ سَالَتْ نَفْسُهُ فِي كَفِّي، فَأَمْرَرْتُهَا عَلَى وَجْهِي).

تعبير «إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَى صَدْرِي» ممكن است اشاره به اين باشد كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) سر پيامبر را از زمين بلند كرد و در آن لحظه به سينه چسبانيد كه هم مايه آرامش پيامبر بود و هم سبب آرامش على(عليه السلام) و در اين حال، نفس كشيدن هم آسان تر است. اين احتمال نيز داده شده كه سر پيامبر اكرم بر دامان على(عليه السلام) بود و على(عليه السلام) خم شد و سينه آن حضرت با سر پيامبر تماس داشت; ولى اين احتمال با تعبير «على صدرى» سازگار نيست. در اينكه منظور از «نفس» در جمله «سَالَتْ نَفْسُهُ» چيست؟ در ميان شارحان و مترجمان نهج البلاغه گفت و گوى بسيارى است و اين گفت و گوها بر محور دو تفسير دور مى زند:

نخست اينكه منظور از نفس خون است كه در بسيارى از عبارات فقها و ادبا به اين معنا آمده; «نفس سائله» در كتب فقهى به معناى خون جهنده است و در اشعار عرب نيز به اين معنا استعمال شده است و گفته اند: «پيامبر اكرم در آخرين ساعت عمر، مقدارى خون از حلق مباركش بيرون آمد و از دهان بيرون ريخت و طبق اين خطبه آن خون در كف دست مبارك على(عليه السلام) قرار گرفت و آن حضرت به عنوان تبرّك بر صورت خود ماليد».(1)

تفسير ديگر اين كه نفس همان روح مقدّس انسانى است كه در قرآن مجيد بارها به آن اشاره شده است: «(اللهُ يَتَوَفَّى الاَْنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا); خداوند روح انسان ها را در هنگام مرگ مى گيرد».(2) بنابراين مفهوم جمله اين مى شود كه روح مقدّس و پاك پيامبر به هنگام جدا شدن از بدن بر دست على(عليه السلام) قرار گرفت و آن حضرت آن را به صورت خود كشيد.(3)

ولى در اينجا جمله اى كه براى بسيارى از شارحان يا مترجمان مبهم مانده تعبير «أَمْرَرْتُهَا عَلَى وَجْهِي» است; مى گويند: مگر روح چيزى است كه بتوان آن را بر صورت ماليد؟!

براى حل اين اشكال مى توان گفت كه «كفّ» مؤنّث است، زيرا اعضاى جفت بدن جنبه تأنيث دارد و اعضايى كه يكى بيشتر نيست مذكر شمرده مى شود. شاعر عرب نيز مى گويد: «وَ كَفٍّ خَضيب زُيِّنَتْ بِبَنانى»، بنابراين معناى جمله اين مى شود كه دست من با روح مقدّس پيامبر تماس گرفت. سپس دست را به عنوان تبرّك به صورت كشيدم. به اين ترتيب مشكل تفسير جمله بالا حل مى شود.

سپس امام به ساير مراسم پيامبر اكرم از غسل و دفن پرداخته، مى فرمايد : «من متصدّى غسل او بودم، در حالى كه فرشتگان مرا يارى مى كردند. (گويى) در و ديوار و صحن و خانه به ضجّه درآمده بودند، گروهى (از فرشتگان) به زمين مى آمدند و گروهى به آسمان مى رفتند و گوش من از صداى آنان كه آهسته بر آنان نماز مى خواندند، خالى نمى شد تا زمانى كه او را در قبر به خاك سپرديم»; (وَ لَقَدْ وُلِّيتُ غُسْلَه ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ وَالْمَلاَئِكَةُ أَعْوَانِي، فَضَجَّتِ الدَّارُ وَ الاَْفْنِيَةُ(4). مَلاٌَ يَهْبِطُ، وَ مَلاٌَ يَعْرُجُ، وَ مَا فَارَقَتْ سَمْعِي هَيْنَمَةٌ(5) مِنْهُمْ. يُصَلُّونَ عَلَيْهِ حَتَّى وَارَيْنَاهُ(6) فِي ضَرِيحِهِ).

جمله «وُلّيت غسله» ممكن است اشاره به اين باشد كه پيامبر اكرم مرا مسئول و متولّى اين كار ساخته بود و يارى فرشتگان به منظور احترام و تعظيم و تكريم پيامبر اكرم بود. ضجّه و فرياد در و ديوار خانه ممكن است به معناى حقيقى آن باشد، همان گونه كه در مورد تسبيح جمادات در تفسير آيات تسبيح در قرآن مجيد ذكر كرده اند و ممكن است به معناى مجازى باشد و اشاره باشد به فضاى غم و اندوه عظيمى كه بر فضاى خانه پيامبر سايه افكنده بود. اين احتمال نيز داده شده كه در اينجا واژه ملائكه محذوف شده كه جمله قرينه بر آن است بنابراين معناى جمله «فضجّت...» اين مى شود فرشتگانى كه در خانه حضور داشتند فرياد و ضجّه برآوردند; ولى اين احتمال بعيد به نظر مى رسيد.

احتمال چهارمى نيز وجود دارد و آن اين كه مردمى كه در اطراف خانه حضور داشتند فرياد مى كشيدند.

تعبير به هبوط و عروج فرشتگان اشاره به اين است كه گروه گروه مى آمدند و بر آن حضرت نماز مى گزاردند و مى رفتند و در اين ميان گوش مبارك على(عليه السلام) بود كه صداى آنها را به هنگام نماز و درود فرستادن بر آن حضرت درك مى كرد و اين نماز و درود فرشتگان تا هنگام دفن ادامه داشت.

تعبير به «ضريح» اشاره به شكافى است كه در زمين براى دفن آن حضرت ايجاد كردند; زيرا «ضريح» در لغت به همين معناست، هر چند امروز ضريح به آن چيزى كه روى قبر مى گذارند، اطلاق مى شود.

در روايات شيعه و اهل سنّت نيز آمده است : تنها متولّى غسل و دفن پيامبر، على(عليه السلام)بود از جمله مرحوم علامه مجلسى در بحارالانوار از كتاب الوصيه «شيخ عيسى ضرير» از امام كاظم(عليه السلام) چنين نقل مى كند: «قالَ رَسُولُ اللهِ يا عَلى! أَضَمِنْتَ دَيْنى تَقْضيهِ عَنِّى! قالَ نَعَمْ. قالَ اللّهُمَّ فَاشْهَدْ. ثُمَّ قالَ يا عَلى تَغْسِلْنى وَ لا يَغْسِلْنى غَيْرُكَ فَيَعْمى بَصَرَهُ... قالَ عَلى(عليه السلام)فَكَيْفَ أقْوى عَلَيْكَ وَحْدى؟ قالَ يَعْنيكَ جِبْرَئيلُ وَ ميكائيلُ وَ إسْرافيلُ...; پيامبر اكرم فرمود: اى على! آيا تو ضمانت كردى كه بدهى هاى مرا بپردازى؟ عرض كرد آرى! فرمود خدايا گواه باش! سپس فرمود: اى على! مرا غسل بده و غير تو نبايد مرا غسل دهد كه نابينا خواهد شد... على(عليه السلام) عرض كرد چگونه من به تنهايى قادر بر اين كار خواهم شد؟ فرمود: جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و... تو را يارى خواهند كرد».(7)

آن گاه امام(عليه السلام) به نتيجه گيرى از مجموع بحثهاى گذشته پرداخته و قرب خود را به پيامبر در حال حيات و وفات دليل روشنى بر سزاوارتر بودن به امر خلافت مى شمرد و به دنبال آن، همگان را براى جهاد با دشمن بسيج مى كند و مى فرمايد: «(با توجه به آنچه گفتم) چه كسى به آن حضرت در حيات و مرگش از من سزاوارتر است»; (فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّي حَيًّا وَ مَيِّتاً؟).

ممكن است سؤال شود كه اين امور چه ارتباطى به مسئله خلافت دارد؟ پاسخ اين سؤال روشن است; مقصود على(عليه السلام) اين است كه اگر خلافت پيامبر ـ به فرض ـ منصوص نباشد بايد به شايسته ترين و نزديك ترين افراد سپرده شود. آيا كسى كه هميشه تسليم فرمان پيامبر بود و در همه غزوات اسلامى ايثار و فداكاريش فزون تر بود و كسى كه زمزمه هاى غيب را مى شنيد و هبوط و عروج فرشتگان را با چشم مى ديد و مراسم خاصّ غسل و كفن و دفن پيامبر را طبق وصيت آن حضرت بر عهده داشت، آيا از همه شايسته تر نيست؟ علم و آگاهى از يك سو، فداكارى بى نظير از سوى ديگر، قرب به رسول الله از سوى سوم و وصيت به غسل و كفن و دفن از سوى چهارم، همه اينها امتيازاتى است كه هر گاه در كفه ترازو گذارده شود، بر همه چيز ترجيح پيدا مى كند.

سپس حضرت نتيجه گيرى ديگرى كرده، مى فرمايد: «بنابراين با بينش خود حركت كنيد و صدق نيّت خود را در جهاد با دشمن اثبات نماييد، زيرا به خدايى كه معبودى جز او نيست سوگند كه من در جاده حق قرار دارم و آنها (مخالفان من) در لغزشگاه باطل اند»; (فَانْفُذُوا عَلَى بَصَائِرِكُمْ، وَلْتَصْدُقْ نِيَّاتُكُمْ فِي جِهَادِ عَدُوِّكُمْ. فَوَالَّذِي لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ إِنِّي لَعَلَى جَادَّةِ الْحَقِّ، وَ إِنَّهُمْ لَعَلَى مَزَلَّةِ(8) الْبَاطِلِ).

امام در واقع منطق منظّمى را كه به صورت علّت و معلول هاى زنجيره اى است در اين خطبه دنبال كرده است; نخست قرب و فداكارى خود را به پيامبر در حال حيات و نزديكى خود را بعد از وفات به آن حضرت ثابت كرده و به دنبال آن شايستگى خويش را براى احراز مقام خلافت، از همه بيشتر مى شمرد. سپس به نتيجه گيرى نهايى پرداخته، همه را دعوت به جهاد با دشمن مى كند كه منظور در اينجا مبارزه با معاويه و لشكريانش اوست و به آنها اطمينان خاطر مى دهد كه راه حق همين است.(9)

تعبير به «جادَةِ الْحَقِّ وَ مَزَلَّةِ الْباطِلِ» تعبير جالب و حساب شده اى است، زيرا حق همچون جاده مستقيم و روشنى است كه انسان را به مقصد مى رساند; ولى باطل، جاده نيست، بلكه لغزشگاه و پرتگاه است.

سرانجام امام(عليه السلام) خطبه را با دو جمله ديگر پايان مى دهد، مى فرمايد : «من سخنانم را آشكارا مى گويم و همگى مى شنويد (و به همه شما اتمام حجّت مى كنم) و براى خود و شما از درگاه خدا درخواست غفران و آمرزش دارم»; (أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ، وَ أَسْتَغْفِرُ اللّهَ لِي وَلَكُمْ!).

امام(عليه السلام) با اين جمله با مردم اتمام حجت مى كند و بر عمل كردن به دستوراتش تأكيد مىورزد و براى حسن ختام از خداوند براى همه طلب آمرزش مى كند تا اگر يارانش مرتكب خطاهايى شده باشند مشمول عنايت الهى شوند.

#####

1. شرح نهج البلاغه ابن ميثم و ابن ابى الحديد و فى ظلال (ذيل خطبه مورد بحث).

2. زمر، آيه 42 .

3. منهاج البراعه محقق خويى و بهج الصباغه محقق تسترى (ذيل خطبه مورد بحث).

4. «افنيه» جمع «فناء» بر وزن «غناء» به معناى صحن خانه و جوانب آن است.

5. «هينمه» به معناى صداى آهسته است.

6. «و ارينا» از ريشه «موارات» و از ريشه «ورى» بر وزن «نَفْى» به معناى پوشاندن و پنهان ساختن گرفته شده و در اينجا به معناى دفن كردن است.

7. بحارالانوار، جلد 22، صفحه 492 .

8. «مزلّة» از ريشه «زلل» بر وزن «ضرر» به معناى لغزش گرفته شده، اسم مكان و به معناى لغزشگاه خطرناك است.

9. مرحوم علامه شوشترى در شرح نهج البلاغه خود (جلد 4، صفحه 88) مى نويسد: اين خطبه از خطبه هايى است كه مطابق نقل نصر بن مزاحم در كتاب صفّين، اميرمؤمنان على(عليه السلام)آن را در صفّين ايراد كرد.

#####

▲حوادث دردناك هنگام رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله) و بعد از آن

امام(عليه السلام) در خطبه بالا اشاره به حادثه ناگوار رحلت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و ضجه فرشتگان مى كند كه حاكى از عظمت اين مصيبت عظماست.

اين حادثه هنگامى دردناك تر مى شود كه حوادث ناگوار ديگرى را كه مقارن و همراه آن يا بعد از آن واقع شد، مورد بررسى قرار دهيم كه عمق فاجعه را بيشتر مى كند.

جمعى از شارحان نهج البلاغه در اينجا به ذكر بخشى از اين حوادث پرداخته اند; ولى ما بهتر آن ديديم كه عناين قلم را به دست «شهرستانى» دانشمند معروف و متعصب اهل سنّت، از علماى قرن ششم در كتاب ملل و نحل بسپاريم.

او اشاره به ده اختلاف مهم مى كند كه هر كدام براى جهان مصائبى به بار آورد، هر چند مى كوشد آن را با اجتهاد اصحاب توجيه كند; ولى بديهى است اعمال خلاف انجام شده به قدرى آشكار است كه توجيه آن با مسئله اجتهاد يا اشتباه غير قابل قبول است.

نخستين اختلاف را نزاعى مى داند كه در بيمارى آخر عمر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) واقع شد. او از صحيح بخارى از «ابن عباس» نقل مى كند هنگامى كه بيمارى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) كه در آن بدرود حيات گفت، شديد شد، فرمود : «ايتُونى بِدَواةِ وَ قِرْطاس أكْتُبُ لَكُمْ كِتاباً لا تَضِلُّوا بَعْدى; دوات و كاغذى بياوريد براى شما نامه اى بنويسم تا با عمل كردن به آن بعد از من گمراه نشويد».

عمر گفت : «بيمارى بر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) غلبه كرده (و آنچه مى گويد از هوش و حواس كافى سرچشمه نمى گيرد)، كتاب خدا ما را كافى است».

در اين هنگام سر و صداى زيادى در ميان اصحاب بلند شد، پيغمبر فرمود : «قُومُوا عَنّى لا يَنْبَغى عِنْدى التَّنازُعُ; از نزد من برخيزيد و برويد، نزاع نزد من سزاوار نيست».

ابن عباس بعد از نقل اين حديث افزود: «الرَّزِيَّةُ كُلُّ الرَّزِيَّهِ ما حالَ بَيْنَنا وَ بَيْنَ كِتابِ رَسُولِ اللهِ; مصيبت بزرگ اين بود كه ميان ما و نامه پيامبر جدايى افكندند».(1)

سپس به اختلاف دوم در همان بيمارى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) اشاره مى كند كه فرمود: «جَهِّزُوا جيشَ أُسامَةِ لَعَنَ اللهُ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ; لشكر اسامه را آماده كنيد و همراه آن برويد، لعنت خدا بر كسى كه از آن تخلف كند».

در اين هنگام جمعى گفتند امتثال امر پيغمبر بر ما واجب است و اسامة در خارج مدينه آماده حركت (به سوى شام براى مبارزه با فتنه شاميان) است. عده ديگرى گفتند: بيمارى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) شديد است، قلوب ما اجازه جدايى از او را نمى دهد، بايد صبر كنيم ببينيم كار به كجا مى كشد.

اختلاف سوم نيز هنگام رحلت پيغمبر اتفاق افتاد. عمر بن خطاب گفت: «مَنْ قالَ أَنَّ مُحَمّداً قَدْ ماتَ قَتَلْتُهُ بِسَيْفي هذا وَ إِنَّما رُفِعَ إلَى السَّماءِ كَما رُفِعَ عيسى(عليه السلام); هر كس بگويد محمد از دنيا رفته، من او را با اين شمشمير به قتل مى رسانم، خدا او را به آسمان برد، همان گونه كه عيسى(عليه السلام) را برد».

ابوبكر (گفتار او را شكست و) گفت: هر كس محمّد(صلى الله عليه وآله) را پرستش مى كرد، محمد(صلى الله عليه وآله)از دنيا ديده فرو بست و هر كس خداى محمّد را پرستش مى كند او نمرده و نخواهد مرد، سپس اين آيه را تلاوت كرد: «(وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ...); محمّد فقط فرستاده خداست و پيش از او فرستادگان ديگرى نيز بودند آيا اگر او بميرد و يا كشته شود شما به عقب (به دوران جاهليّت و كفر) باز مى گرديد...».(2)

در اين هنگام مردم گفتار او را پذيرفتند، و عمر گفت: گويا تاكنون آيه اى را كه ابوبكر تلاوت كرد، نشنيده بودم.(3)

اختلاف چهارم در مورد محل دفن پيامبر بود، مهاجران مكّه مى خواستند جسد حضرت را به مكّه ببرند، چون زادگاه او بود و انصار مدينه مى خواستند در مدينه دفن شود، چون دارالهجرة بود. گروهى علاقه داشتند حضرت را به بيت المقدس ببرند كه محل دفن انبياست. سپس همگى اتفاق بر اين كردند كه در مدينه دفن شود چون روايتى از آن حضرت بود كه «اَلاَْنْبِياءُ يُدْفَنُونَ حَيْثُ يَمُوتُونَ; پيامبران در همانجا كه از دنيا مى روند بايد دفن شوند».(4)

پنجمين اختلاف در مسئله امامت بروز كرد كه به گفته همين دانشمند مهم ترين اختلاف بين امت، اختلاف در امامت وخلافت بود: «إِذْ ما سَلَّ سيفٌ فِي الاِْسْلامِ عَلى قاعِدَة دينية مِثْلَ ما سَلَّ عَلَى الاِْمامَةِ في كُلِّ زَمان; زيرا در هيچ برنامه دينى شمشيرى همچون شمشيرى كه در امامت و خلافت در هر زمان كشيده شد، كشيده نشد».

سپس داستان سقيفه بنى ساعده و اختلافاتى را كه در آن روى داد و سرانجام با ابوبكر بيعت كردند، نقل مى كند.

ششمين اختلاف را به امر فدك اختصاص مى دهد و اشاره به سخن فاطمه زهرا(عليها السلام)مى كند كه آن را به عنوان هبه پيامبر و يا لااقل ارث پيامبر مطالبه مى فرمود; ولى ابوبكر با روايت (مجعول): «نَحْنُ مَعاشِرَ الاَْنْبِياءِ لا نُوَرِّثْ، ما تَرَكْناهُ صَدَقَةٌ; ما پيامبران چيزى را به ارث نمى گذاريم و هر چه را از ما بماند صدقه در راه خداست»، با وى مخالفت مىورزيدند.

آنگاه به هفتمين اختلاف درباره مانعان زكات كه بعضى آنها را كافر مى دانستند و بعضى غير كافر و اختلاف هشتم كه تصريح ابوبكر به خلافت عمر در وقت وفاتش بود، مى كند كه گروهى از مردم به او گفتند: «وَلَّيْتَ عَلَيْنا فظّاً غَليظاً; شخص خشنى را بر ما گماشتى»; ولى گروهى او را پذيرا شدند.

نهمين اختلاف در امر شوراى شش نفره عمر بود كه براى تعيين خليفه بعد از خودش ترتيب داده بود و دهمين اختلاف در زمان اميرمؤمنان على(عليه السلام) رخ داد كه بعد از اتفاق عموم مسلمين نسبت به خلافت و بيعت با آن حضرت روى داد، طلحه و زبير و عايشه شعله جنگ جمل را برافروختند و معاويه جنگ صفين و خوارج جنگ نهروان را.(5)

#####

1. صحيح بخارى، كتاب العلم، حديث 114 و كتاب المرضى، حديث 5669 .

2. آل عمران، آيه 144 .

3. از تاريخ طبرى استفاده مى شود كه هنگام وفات رسول خدا(صلى الله عليه وآله) ابوبكر در «سُخ» يكى از آباديهاى اطراف مدينه بود، هنگامى كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از دنيا رفت عمر برخاست و گفت: گروهى از منافقان گمان مى كنند پيامبر مرده است به خدا سوگند او نمرده و به سوى پروردگارش رفته است، همان گونه كه موسى بن عمران چهل شب رفت و سپس بازگشت (پيامبر هم باز مى گردد) ابوبكر با خبر شد و به خانه پيامبر اكرم رفت و از رحلت او آگاه شد و به مسجد بازگشت، عمر همچنان براى مردم سخن مى گفت او رشته سخن را به دست گرفت و گفتارى را كه در بالا ذكر كرديم بيان نمود (تاريخ طبرى، جلد 2، صفحه 442 حوادث سنه 11).

بعضى معتقدند هدف عمر از اين گفت و گوها اين بود كه مردم را مشغول كند تا ابوبكر خود را در ميان جمع حاضر كند و مسئله خلافت را سامان دهد.

4. در منابع حديث اهل بيت آمده است كه على(عليه السلام) فرمود: شريف ترين موضع همان موضعى است كه خداوند پيامبرش را در آنجا قبض روح كرده، و به همين دليل آن حضرت در همان خانه خودش دفن شد. (كامل بهايى، جلد 1، صفحه 285، تأليف عماد الدين طبرى).

5. ملل و نحل شهرستانى، صفحه 16-19، چاپ دارالفكر بيروت، (با تلخيص).

#####

▲خطبه 198(1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يُنَبِّهُ عَلى إحاطَةِ عِلْمِ اللهِ بِالْجُزْئِيّاتِ، ثُمَّ يَحُثُّ عَلَى التَّقْوى،

وَ يُبَيِّنُ فَضْلَ الاِْسْلامِ وَ الْقُرْآنِ

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است

كه درباره احاطه علم خداوند به همه جزئيات و سپس تشويق به تقوا و به دنبال آن بيان برترى اسلام و قرآن ايراد فرموده است.

#####

1. سند خطبه:

نويسنده كتاب مصادر نهج البلاغه مى گويد: آنچه را مرحوم سيّد رضى در اينجا آورده با آنچه در خطبه 104 (106 طبق آنچه در اين كتاب آمده است) يك خطبه است كه با دقّت در عبارات، اين مطلب روشن مى شود. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 82); ولى مدرك و منبع ديگرى غير از نهج البلاغه براى آن ذكر نكرده است با بررسيهايى كه به وسيله رايانه انجام شد نيز مدركى غير از نهج البلاغه براى آن نيافتيم. متأسفانه در بعضى از كتب (مانند نهج البلاغه نسخه معجم مفهرس از انتشارات نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسين) شش منبع غير از نهج البلاغه براى اين خطبه ذكر شده كه حتى يكى از آنها صحيح نيست; امّا بلنداى مضمون و محتواى خطبه به قدرى است كه ممكن نيست از غير امام صادر شود و اين خود دليلى بر قوّت سند آن است.

#####

###

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از چند بخش تشكيل شده است: در بخش نخست، امام(عليه السلام) با تعبيرات زيبايى از علم بى پايان خداوند سخن مى گويد و به نبوّت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) گواهى مى دهد كه در واقع، شهادتين را با تعبير جديدى تكميل مى كند.

در بخش دوم، سفارش به تقوا و پرهيزگارى مى فرمايد و آن را داروى همه دردها و شفاى تمام بيماريها و وسيله اصلاح همه مفاسد و پاكيزگى روح و روشنى چشم مى شمرد. در اين بخش نكاتى درباره تقوا بيان شده كه در خطبه هاى ديگر كمتر آمده است.

در بخش سوّم، با تعبيراتى شوق انگيز كه دلها را به سوى خود جذب مى كند، از اهميّت دين اسلام و مزاياى آن سخن مى گويد.

در بخش چهارم از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و خدمات برجسته او در آن دوران تاريك جاهليّت و رهبرى انقلاب اسلام سخن گفته شده است.

در بخش پنجم كه بخش پايانى خطبه است، سخن از قرآن كريم به ميان آورده و با ذكر چهل وصف از اوصاف و ويژگى هاى قرآن كه مى توان گفت جامع ترين تمجيد درباره قرآن مجيد است، خطبه را به پايان برده است. درود و رحمت بى انتهاى الهى بر روان پاكش باد.

▲بخش اوّل

يَعْلَمُ عَجِيجَ الْوُحُوشِ فِي الْفَلَوَاتِ، وَ مَعَاصِيَ الْعِبَادِ فِي الْخَلَوَاتِ، وَ اخْتِلاَفَ النِّينَانِ فِي الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ، وَ تَلاَطُمَ الْمَاءِ بِالرِّيَاحِ الْعَاصِفَاتِ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِيبُ اللّهِ، وَ سَفِيرُ وَحْيِهِ، وَ رَسُولُ رَحْمَتِهِ.

### ترجمه

(خداوند) صداى نعره حيوانات وحشى را در بيابانها، و گناهان بندگان را در خلوتگاهها، و رفت و آمد ماهيان را در درياهاى ژرف، و تلاطم امواج آب را بر اثر وزش تندبادها، مى داند (و از تمام اين جزئيات آگاه و با خبر است) و گواهى مى دهم كه محمّد برگزيده خدا و سفير وحى و رسول رحمت اوست.

▲شرح و تفسير

▲احاطه علمى پروردگار

چون اين خطبه عمدتاً پيرامون اسلام و قرآن و تقوا سخن مى گويد، امام در آغاز از ايمان به مبدأ و معاد شروع مى كند; ايمانى كه انگيزه براى همه خيرات و وسيله براى همه بركات است.

هنگامى كه مى خواهد سخن از معرفة الله بگويد روى علم بى پايان خدا كه از مهم ترين اوصاف حقّ است، تكيه مى كند و مى فرمايد: «(خداوند) صداى نعره حيوانات وحشى را در بيابانها و گناهان بندگان را در خلوتگاهها و رفت و آمد ماهيان را در درياهاى ژرف، و تلاطم امواج آب را بر اثر وزش تندبادها مى داند (و از تمام اين جزئيات آگاه و با خبر است)»; (يَعْلَمُ عَجِيجَ(1) الْوُحُوشِ فِي الْفَلَوَاتِ(2)، وَ مَعَاصِيَ الْعِبَادِ فِي الْخَلَوَاتِ، وَ اخْتِلاَفَ النِّينَانِ(3) فِي الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ(4)، وَ تَلاَطُمَ الْمَاءِ بِالرِّيَاحِ الْعَاصِفَاتِ(5)).

امام در اين قسمت از خطبه روى چهار پديده از پديده هاى جهان كه بسيار متنوّع است و در عين حال چندان مورد توجّه نيست، انگشت گذارده و علم خداوند را به آنها بيان مى كند:

نخست اينكه مى دانيم در بيابانهاى سر تا سر دنيا، حيوانات وحشى فراوانى وجود دارند كه نعره ها و ضجّه هاى آنها به گوش ما شهرنشينان نمى رسد; ولى خداوند از آن با خبر است و مى داند كدام حيوان در كدام مكان و كدام زمان نعره اى كشيد و كميت و كيفيّت آن چگونه بود؟

ديگر اينكه گناهان زيادى در خلوتگاه و دور از چشم توده هاى مردم انجام مى گيرد كه همه ما از آن بى خبريم; ولى خدا مى داند كه كدام انسان در چه زمان و در چه مكان، چه گناهى را مرتكب شده است.

نيز مى داند در اعماق درياها دور از چشم انسانها كدام يك از ماهيان در چه زمانى و چه مكانى رفت و آمد دارند.

نيز مى داند امواجى كه در صفحه اقيانوسها، هر شب و روز به حركت در مى آيند و ما انسان ها جزء بسيار كوچكى از آن را مى بينيم در چه زمانى و چه مكانى حركت مى كند و كى آرام مى گيرد.

اگر بر همه اينها اين نكته را بيفزاييم كه علم خداوند درباره اين امور، منحصر به امروز و ديروز نيست، بلكه در طول ميليونها سال كه اين حوادث شب و روز واقع شده (به استثناى گناه انسانها كه زمان محدودترى دارد) خدا مى داند كه كدام يك از اين پديده ها در كجا و به چه صورت تحقق يافته است.

نيز اگر بر اينها بيفزاييم كه تنها كره زمين نيست كه مركز حوادث گوناگون است، بلكه ميلياردها ستاره تنها در كهكشان ماست كه مركز حوادث گوناگون دائمى است به اضافه كهكشانهاى ديگر كه سر به ميلياردها مى گذارد.

آرى! مجموعه اينها در علم خدا جمع است و اينجاست كه باور مى كنيم آنچه را قرآن مجيد در آيه 27 سوره لقمان فرموده است : «(وَلَوْ أَنَّمَا فِى الاَْرْضِ مِنْ شَجَرَة أَقْلاَمٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُر مَّا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللهِ إِنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ); و اگر همه درختان روى زمين قلم شوند و دريا براى آن مركب گردد و هفت دريا به آن افزوده شود (اينها همه تمام مى شود ولى) كلمات خدا پايان نمى پذيرد، خداوند عزيز و حكيم است». عين واقعيت است و نه تنها اين آيه اغراق نيست، بلكه نسبت به دايره گسترده خداوند چيز مهمى محسوب نمى شود.

در ادامه اين سخن و بعد از بيان علم و دانايى مبدأ جهان آفرينش، درباره گواهى بر نبوّت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد و با سه وصف مهم او را مى ستايد و مى فرمايد : «و گواهى مى دهم كه محمّد برگزيده خدا و سفير وحى او و رسول رحمت وى است»; (وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً نَجِيبُ(6) اللّهِ، وَ سَفِيرُ وَحْيِهِ، وَ رَسُولُ رَحْمَتِهِ).

آرى! او انسانى والامقام و فوق العاده برجسته بود كه خداوند او را براى مقام ختم نبوّت برگزيد و وحى خود را بر او نازل كرد و او را كانون رحمت خويش ساخت.

اين رحمت در چهره هاى مختلف تجلى كرد; گاه از طريق بيان معارف والاى دينى و گاه شرح قوانين حياتبخش و گاه طلب رحخمت از سوى خدا براى امت و سرانجام اين رحمت در شكل شفاعت در قيامت ظاهر خواهد شد و اميد داريم كه ما هم مشمول رحمت واسعه او بشويم.

در حديثى آمده است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) هنگامى كه آيه (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ)(7) كه مظهرى از رحمت عامه توست نازل شد، به جبرئيل فرمود: آيا چيزى از اين رحمت نصيب تو هم شده است عرض كرد: آرى! من از پايان كار خود بيمناك بودم. هنگامى كه اين آيه (درباره من) بر تو نازل شد: (ذِى قُوَّة عِنْدَ ذِى الْعَرْشِ مَكِين)(8) و خداوند مرا به اين وسيله ستود من آرامش يافتم.(9)

#####

1. «عجيج» از ريشه «عجّ» بر وزن «حج» به معناى فرياد كشيدن و نعره زدن است و معمولا درباره حيوانات به كار مى رود.

2. «فلوات» جمع «فلات» به معناى زمين گسترده بى آب و علف است و گاه به مطلق دشتها و بيابانها گفته مى شود.

3. «نينان» جمع «نون» به معناى ماهى بزرگ است و گاه به «نهنگ» اطلاق مى شود.

4. «غامرات» از ريشه «غمر» بر وزن «عمد» به معناى از بين بردن اثر چيزى است. سپس به آبهاى زيادى كه تمام چهره زمين يا موجودات درون آن را مى پوشاند، اطلاق شده است و درياى «غامر» همان درياى عميق است.

5. «عاصفات» جمع «عاصفه» از ريشه «عصف» بر وزن «حذف» به معناى كاه است و «عاصف» به تندبادى گفته مى شود كه برگهاى خشكيده و كاه مانند را به هر طرف پراكنده مى كند و يا اشيا را همچون كاه از هم متلاشى مى سازد.

6. «نجيب» از نجابت گرفته شده و به معناى هر موجود با ارزش و نفيس برگزيده است، هر چند در فارسى امروز به خصوص كسانى گفته مى شود كه در امور جنسى پاك و پاكدامن هستند.

7. انبياء، آيه 107 .

8. تكوير، آيه 20 .

9. مجمع البيان، ذيل آيه 107 سوره انبياء.

#####

▲بخش دوّم

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أُوْصِيكُمْ بِتَقْوَى اللّهِ الَّذِي ابْتَدَأَ خَلْقَكُمْ، وَ إِلَيْهِ يَكُونُ مَعَادُكُمْ، وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِكُمْ، وَ إِلَيْهِ مُنْتَهَى رَغْبَتِكُمْ، وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِيلِكُمْ، وَ إِلَيْهِ مَرَامِي مَفْزَعِكُمْ. فَإِنَّ تَقْوَى اللّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِكُمْ، وَ بَصَرُ عَمَى أَفْئِدَتِكُمْ، وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِكُمْ، وَ صَلاَحُ فَسَادِ صُدُورِكُمْ، وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِكُمْ، وَ جَلاَءُ عَشَا أَبْصَارِكُمْ، وَ أَمْنُ فَزَعِ جَأْشِكُمْ، وَ ضِيَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِكُمْ. فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِكُمْ، وَ دَخِيلاً دُونَ شِعَارِكُمْ، وَ لَطِيفاً بَيْنَ أَضْلاَعِكُمْ، وَ أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ، وَ مَنْهَلاً لِحِينِ وُرُودِكُمْ، وَ شَفِيعاً لِدَرَكِ طَلِبَتِكُمْ،وَ جُنَّةً لِيَوْمِ فَزَعِكُمْ، وَ مَصَابِيحَ لِبُطُونِ قُبُورِكُمْ، وَ سَكَناً لِطُولِ وَحْشَتِكُمْ، وَ نَفَساً لِكَرْبِ مَوَاطِنِكُمْ. فَإِنَّ طَاعَةَ اللّهِ حِرْزٌ مِنْ مَتَالِفَ مُكْتَنِفَة، وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقَّعَة، وَ أُوَارِ نِيرَان مُوقَدَة. فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَى عَزَبَتْ عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوِّهَا، وَ احْلَوْلَتْ لَهُ الاُْمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِها، وَ انْفَرَجَتْ عَنْهُ الاَْمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاكُمِهَا، وَ أَسْهَلَتْ لَهُ الصِّعَابُ بَعْدَ اِنْصَابِهَا، وَ هَطَلَتْ عَلَيْهِ الْكَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا، وَ تَحَدَّبَتْ عَلَيْهِ الرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا، وَ تَفَجَّرَتْ عَلَيْهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبِهَا، وَ وَبَلَتْ عَلَيْهِ الْبَرَكَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا.

فَاتَّقُوا اللّهَ الَّذِي نَفَعَكُمْ بِمَوْعِظَتِهِ، وَ وَعَظَكُمْ، بِرِسالَتِهِ، وَ امْتَنَّ عَلَيْكُمْ بِنِعْمَتِهِ. فَعَبِّدُوا أَنْفُسَكُمْ لِعِبَادَتِهِ، وَاخْرُجُوا إِلَيْهِ مِنْ حَقِّ طَاعَتِهِ.

### ترجمه

اما بعد، من شما را به تقواى الهى توصيه مى كنم، همان خداوندى كه آفرينش شما را آغاز كرد و بازگشت شما نيز به سوى اوست. خدايى كه برآورنده حاجات شما و آخرين نقطه اميد و آرزويتان است. راه راست شما به او ختم مى شود و به هنگام ترس و وحشت پناهگاهتان تنها اوست. تقوا پيشه كنيد كه تقواى الهى داروى بيماريهاى دلهاى شماست و سبب بينايى قلبها و شفاى امراض جسمانى و موجب اصلاح فساد جانها و پاكيزگى از آلودگى ارواح و جلاى نابينايى چشم ها و سبب امنيّت در برابر اضطراب ها و روشنايى تيرگيهاى شماست. حال كه چنين است اطاعت خدا را جامه زيرين قرار دهيد; نه رويين، بلكه آن را درون وجود خود سازيد; نه جامه زيرين (و از آن بالاتر) آن را در درون قلب خود وارد كنيد و فرماندهى امور خود را به او بسپاريد و راهى براى ورود به آبگاه (زندگى) و شفيعى براى نيل به خواسته ها و سپرى براى روز اضطرار و چراغ پرفروغى براى درون قبرها و مايه آرامشى در برابر وحشتهاى طولانى و راه گشايشى براى لحظات سخت زندگى، زيرا اطاعت خداوند وسيله حفظ از حوادث مرگبارى است كه اطراف انسان را فرا گرفته و وحشتهايى كه (هر لحظه) انتظار آن مى رود و حفظ از حرارت آتشهاى برافروخته (جهان ديگر) است. هر كس دست به دامن تقوا زند شدائد و سختيهاى نزديك، از وى دور مى گردد، تلخيهاى حوادث ناراحت كننده به شيرينى مبدّل مى شود، امواج متراكم ناراحتى از او دور و مشكلات پى در پى و خسته كننده آسان مى گردد، و مجد، عظمت از دست رفته، همچون بارانهاى پرپشت بر او فرو مى بارد و رحمت قطع شده الهى به سوى او باز مى گردد. نعمتهايى كه فرو نشسته بود به جوشش در مى آيد و بركتهاى كم شده به فراوانى بر او ريزش مى كند. حال كه چنين است (و تقوا و اطاعت پروردگار سرچشمه اين همه بركات است) تقواى الهى پيشه كنيد، همان خداوندى كه با پند و اندرزش به شما سود بخشيده و با رسالتش شما را اندرز داده و با نعمتش بر شما منّت نهاده است، بنابراين خود را براى پرستش او آماده كنيد و با انجام وظايف، حق طاعتش را بجا آوريد.

###

▲شرح و تفسير

▲تقواى الهى سرچشمه تمام خوشبختيها

امام(عليه السلام) بعد از اشاره به علم بى پايان خداوند و شهادت به نبوّت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در بخش گذشته، كه در واقع جنبه مقدمه داشت، در اين بخش وارد ذى المقدمه مى شود كه در درجه اوّل توصيه به تقواى الهى است و آن را با اوصافى از پروردگار همراه مى كند تا شعله عشق به تقوا را در دل ها بر مى افروزد، مى فرمايد: «اما بعد من شما را به تقواى الهى توصيه مى كنم، همان خداوندى كه آفرينش شما را آغاز كرد و بازگشت شما نيز به سوى اوست. خدايى كه برآورنده حاجات شما و آخرين نقطه اميد و آرزويتان است. راه راست شما به او ختم مى شود و به هنگام ترس و وحشت پناهگاهتان تنها اوست»; (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أُوْصِيكُمْ بِتَقْوَى اللّهِ الَّذِي ابْتَدَأَ خَلْقَكُمْ، وَ إِلَيْهِ يَكُونُ مَعَادُكُمْ، وَ بِهِ نَجَاحُ طَلِبَتِكُمْ، وَ إِلَيْهِ مُنْتَهَى رَغْبَتِكُمْ، وَ نَحْوَهُ قَصْدُ سَبِيلِكُمْ، وَ إِلَيْهِ مَرَامِي مَفْزَعِكُمْ(1)).

قرآن مجيد نيز مى گويد: «(وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللهُ بِضُرّ فَلاَ كَاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ); و اگر خداوند زيانى به تو برساند هيچ كس جز او آن را برطرف نمى سازد».(2) و نيز مى فرمايد : «(ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ); و هنگامى كه ناراحتى به شما رسد فقط او را مى خوانيد».(3)

سپس امام(عليه السلام) به دنبال توصيه به تقوا، به ذكر آثار تقوا در هشت جمله كوتاه و پر معنا مى پردازد و مى فرمايد : «(تقوا پيشه كنيد) تقواى الهى داروى بيماريهاى دلهاى شماست و سبب بينايى قلبها و شفاى امراض جسمانى و موجب اصلاح فساد جانها و پاكيزگى از آلودگى ارواح و جلاى نابينايى چشمها و سبب امنيّت در برابر اضطرابها و روشنايى تيرگيهاى شماست»; (فَإِنَّ تَقْوَى اللّهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِكُمْ، وَ بَصَرُ عَمَى أَفْئِدَتِكُمْ، وَ شِفَاءُ مَرَضِ أَجْسَادِكُمْ، وَ صَلاَحُ فَسَادِ صُدُورِكُمْ، وَ طُهُورُ دَنَسِ أَنْفُسِكُمْ، وَ جَلاَءُ عَشَا(4) أَبْصَارِكُمْ، وَ أَمْنُ فَزَعِ جَأْشِكُمْ(5)، وَ ضِيَاءُ سَوَادِ ظُلْمَتِكُمْ).

جمله اوّل اشاره به بيماريهاى فكرى و روحانى، همچون گمراهى و ضلالت است و جمله دوم اشاره به برطرف شدن موانع و حجابهاى شناخت در پرتو تقواست.

جمله سوم اشاره به كم خورى و رعايت اعتدال در مصرف غذاها در سايه تقواست، زيرا مى دانيم همان گونه كه در روايت معروف نبوى «اَلْمِعْدَةُ رَأْسُ كُلِّ داء وَ الْحِمْيَةُ رَأْسُ كُلِّ دَواء; معده خانه تمام بيماريها و كم خوردن سرآغاز تمام درمانهاست»(6) آمده و پزشكان امروز عموماً آن را تأييد مى كنند، قسمت مهمى از بيماريها بر اثر پرخورى است و سلامت و طول عمر از آن كسانى است كه كمتر غذا مى خورند. جمله چهارم و پنجم هر دو اشاره به پاكسازى درون از رذائل اخلاقى، همچون كبر و حسد و كينه و مانند آن است منتها جمله چهارم ناظر به آنجايى است كه اين صفات زشت آنچنان در جان آدمى رسوخ كرده كه آن را به فساد كشانده است، در حالى كه جمله پنجم اشاره به آلودگيهاى سطحى و كم عمق تر است كه با آب تقوا شستشو مى شود. جمله ششم، اشاره به اين است كه تقوا بينش درونى انسان را تيزتر و چشم بصيرت را روشن مى سازد و تفاوت آن با جمله «وَ بَصَرُ عَمَى أَفْئِدَتِكُمْ» ظاهراً اين است كه در آن جمله سخن از نابينايى مطلق بود كه تقوا آن را درمان مى كند و در اينجا اشاره به كمى نور بصيرت است كه در سايه تقوا افزونى مى يابد.

جمله هفتم، اشاره به اضطرابهايى است كه انسان بر اثر آلودگى به گناه پيدا مى كند; ترس از عذابهاى الهى در دنيا و آخرت و ناراحتى وجدان كه در طبيعت گناه وجود دارد. تقوا همه اينها را برطرف مى سازد.

قرآن مجيد مى گويد: «(مَنْ جَآءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِّنْهَا وَهُمْ مِّنْ فَزَع يَوْمَئِذ امِنُونَ); كسانى كه كار نيكى انجام دهند پاداشى بهتر از آن خواهند داشت و آنان از وحشت و اضطراب آن روز در امانند».(7)

آخرين جمله، اشاره به تأثير تقوا در برطرف ساختن ظلمت جهالتها و بى عدالتيهاست. به اين ترتيب تقوا، همه خير و سعادتهاى دنيا و آخرت را براى انسان به ارمغان مى آورد.

سپس امام(عليه السلام) بعد از ذكر تقوا و آثار مهم آن در زندگى معنوى و مادى انسانها، اطاعت پروردگار را كه از آثار پربار تقواست مطرح مى كند و در ده جمله كوتاه و پرمعنا موضع طاعت خدا را در زندگى افراد با ايمان روشن مى سازد و مى فرمايد: «حال كه چنين است اطاعت خدا را جامه زيرين قرار دهيد; نه رويين، بلكه آن را درون وجود خود بسازيد; نه جامه زيرين بلكه آن را در درون قلب خود وارد كنيد و فرماندهى امور خود را به او بسپاريد و راهى براى ورود به آبگاه (زندگى) و شفيعى براى نيل به خواسته ها، و سپرى براى روز اضطراب، و چراغ پرفروغى براى درون قبرها، و مايه آرامشى در برابر وحشت هاى طولانى، و راه گشايشى براى لحظات سخت زندگى»; (فَاجْعَلُوا طَاعَةَ اللّهِ شِعَاراً دُونَ دِثَارِكُمْ، وَ دَخِيلاً دُونَ شِعَارِكُمْ، وَ لَطِيفاً بَيْنَ أَضْلاَعِكُمْ، وَ أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ، وَ مَنْهَلاً(8) لِحِينِ وُرُودِكُمْ(9)، وَ شَفِيعاً لِدَرَكِ(10) طَلِبَتِكُمْ،وَ جُنَّةً لِيَوْمِ فَزَعِكُمْ، وَ مَصَابِيحَ لِبُطُونِ قُبُورِكُمْ، وَ سَكَناً لِطُولِ وَحْشَتِكُمْ، وَ نَفَساً لِكَرْبِ مَوَاطِنِكُمْ).

امام(عليه السلام) در سه جمله نخست، جايگاه اطاعت خدا را در وجود انسان مشخص مى كند; ابتدا آن را به صورت لباس زيرين، نه لباس رويين كه تنها جنبه خودنمايى و ظاهرسازى و رياكارى داشته باشد، معرّفى مى كند آن گاه از آن فراتر رفته و آن را به درون جسم مى كشاند كه از لباس زيرين هم پايين تر است و باز از آن فراتر مى رود و جايگاه آن را قلب انسان معرفى مى كند.

توجه داشته باشيد كه «بين اضلاع» مفهوم دقيقش «ميان دنده ها»ست و از آنجا كه قلب در درون سينه قرار دارد و دنده ها از هر طرف آن را احاطه كرده، اشاره لطيفى به قلب است.

البتّه بايد توجه داشت كه قلب، مركز ادراكات نيست; ولى رابطه نزديكى با مغز و روح انسان دارد و هر پديده اى كه در روح ظاهر مى شود. نخستين اثرش در قلب نمايان مى گردد.

جمله «أَمِيراً فَوْقَ أُمُورِكُمْ» اشاره به اين است كه حاكميت فرمان خدا بايد در تمام مسائل زندگى اعم از فردى و اجتماعى و سياسى جارى باشد.

جمله هاى «وَ مَنْهَلاً لِحِينِ وُرُودِكُمْ...» اشاره به آثار مثبت و بركات فراوان اطاعت خدا در زندگى مادى و معنوى انسانهاست روح را سيراب مى كند و انسان ها را به اهداف والاى خود مى رساند، در مقابل مشكلات از او دفاع مى كند و در عالم برزخ و قبر و روز قيامت مايه آرامش است. سپس حضرت در ادامه به ذكر علّت لزوم اطاعت پروردگار پرداخته، مى فرمايد: «زيرا اطاعت خداوند وسيله حفظ از حوادث مرگبارى است كه اطراف انسان را فرا گرفته و وحشت هايى كه (هر لحظه) انتظار آن مى رود، و (نيز) حفظ از حرارت آتش هاى برافروخته (جهان ديگر) است»; (فَإِنَّ طَاعَةَ اللّهِ حِرْزٌ مِنْ مَتَالِفَ مُكْتَنِفَة، وَ مَخَاوِفَ مُتَوَقَّعَة، وَ أُوَارِ(11) نِيرَان مُوقَدَة).

در واقع جمله اوّل و دوم اشاره به بركات اطاعت خداوند در دنيا و جمله سوم اشاره به آثار آن در آخرت است; در دنيا انسان را از خطرات موجود و خطرات آينده حفظ مى كند و در آخرت از آتش سوزان دوزخ.

بعضى از شارحان نهج البلاغه اين خطرات را اشاره به مفاسد اخلاقى و درونى دانسته اند كه هلاكتهاى ناشى از آن همان دور ماندن از هدايت هاى الهى است در حالى كه اين خطرات مى تواند شامل خطرات مادّى هم بشود، زيرا اطاعت الهى، جامعه بشرى را در امنيّت فرو مى برد، بركات آسمان و زمين را شامل حال آنها مى كند و مرگ و ميرها را تقليل مى دهد، همان گونه كه در آيات سوره نوح به آن اشاره شده است: (فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّاراً * يُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَيْكُمْ مِّدْرَاراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَال وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَّكُمْ جَنَّات وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَاراً).(12)

آن گاه بار ديگر امام به مسئله تقوا و پرهيزگارى و آثار آن باز مى گردد، زيرا طاعت پروردگار و تقوا لازم و ملزوم يكديگرند; تقواى درونى سبب طاعت مى شود، همان گونه كه طاعت عامل پرورش تقوا در درون مى گردد. امام(عليه السلام) در اينجا به هشت قسمت از آثار تقوا، ضمن جمله هايى كوتاه و پرمعنا اشاره مى كند و مى فرمايد : «هر كس دست به دامن تقوا زند شدائد و سختيها پس از نزديكى، از وى دور مى گردد، تلخيهاى حوادث ناراحت كننده به شيرينى مبدّل مى شود، امواج متراكم ناراحتى از او دور و مشكلات پى در پى و خسته كننده، آسان مى گردد و مجد و عظمت از دست رفته، همچون بارانهاى پرپشت بر او فرو مى بارد و رحمت قطع شده الهى به سوى او باز مى گردد. نعمتهايى كه فرو نشسته بود به جوشش در مى آيد و بركتهاى كم شده به فراوانى بر او ريزش مى كند»; (فَمَنْ أَخَذَ بِالتَّقْوَى عَزَبَتْ(13) عَنْهُ الشَّدَائِدُ بَعْدَ دُنُوِّهَا، وَ احْلَوْلَتْ(14) لَهُ الاُْمُورُ بَعْدَ مَرَارَتِها، وَ انْفَرَجَتْ عَنْهُ الاَْمْوَاجُ بَعْدَ تَرَاكُمِهَا، وَ أَسْهَلَتْ لَهُ الصِّعَابُ بَعْدَ اِنْصَابِهَا(15)، وَ هَطَلَتْ(16)عَلَيْهِ الْكَرَامَةُ بَعْدَ قُحُوطِهَا(17)، وَ تَحَدَّبَتْ(18) عَلَيْهِ الرَّحْمَةُ بَعْدَ نُفُورِهَا، وَ تَفَجَّرَتْ عَلَيْهِ النِّعَمُ بَعْدَ نُضُوبِهَا(19)، وَ وَبَلَتْ(20) عَلَيْهِ الْبَرَكَةُ بَعْدَ إِرْذَاذِهَا(21)).

از مجموعه اين آثار هشت گانه اى كه امام براى تقوا بيان فرمود، به خوبى ارزش تقوا در صحنه زندگى مادى و معنوى بشر آشكار مى شود. آرى! در سايه تقوا بلاها برطرف مى گردد و فيض رحمت الهى بر پرهيزگاران و جوامع پرهيزگار مى بارد، فساد و تباهى رخت بر مى بندد، آرامش و امنيت و نعمت و بركت، شامل حال آنها مى شود. قرآن مجيد مى گويد: «(وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَات مِّنَ السَّمَآءِ وَالاَْرْضِ); اگر مردمى كه در شهرها و آبادى ها زندگى مى كنند ايمان مى آوردند و تقوا پيشه مى كردند، درهاى بركات آسمان و زمين را بر آنها مى گشوديم».(22) و نيز مى فرمايد: «(وَمَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَّهُ مَخْرَجاً * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ); آن كس كه تقوا پيشه كند خداوند راه نجات از مشكلات را به روى او مى گشايد و از آنجا كه انتظار آن ندارد، به او روزى مى دهد».(23)

رابطه تقوا با اين امور تنها رابطه اى معنوى نيست. از نظر تحليل هاى عقلى نيز همين گونه است.

جوامعى را مى شناسيم كه بر اثر رعايت تقوا و اعتماد به يكديگر توانستند با همكارى يكديگر مشكلات عظيم را حل كنند و اختلافات و منازعات و پرونده هاى جزايى و كيفرى در آنها به حداقل رسيده است.

جالب است كه در ماه مبارك رمضان كه روزه داران به مقتضاى (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)(24) از تقواى بيشترى برخوردار مى شوند، آمار جرائم و جنايات به شدت كاهش مى يابد و به هنگامى كه مردم به سفرهاى معنوى، همچون زيارت خانه خدا مى روند مشكلات اجتماعى ناشى از مشكلات اخلاقى به سرعت فروكش مى كند، زيرا تقوا عامل بازدارنده اى در برابر تمام اين مشكلات است.

در يك جامعه با تقوا بدهكاران به دنبال طلبكاران مى گردند و اغنيا به سراغ نيازمندان مى روند; افرادى كه سنگينى حقوق ديگران را بر دوش خود احساس مى كنند راه نجات از آن را جستجو مى كنند و به اين ترتيب رابطه تقوا و فرونشستن مشكلات و فزونى بركات هم تفسير معنوى دارد و هم تفسير مادّى.

سپس امام(عليه السلام) در پايان اين بخش از خطبه بار ديگر به مسئله تقوا باز مى گردد و بر آن چيزى كه اين بخش با آن آغاز شده بود بار ديگر تأكيد مىورزد و مى فرمايد : «حال كه چنين است (و تقوا و اطاعت پروردگار اين همه بركات بى مانند و گسترده دارد) تقواى خداوند پيشه كنيد، همان خداوندى كه با پند و اندرزش به شما سود بخشيده و به وسيله رسالتش شما را اندرز داده و با نعمتش بر شما منّت نهاده است»; (فَاتَّقُوا اللّهَ الَّذِي نَفَعَكُمْ بِمَوْعِظَتِهِ، وَ وَعَظَكُمْ، بِرِسالَتِهِ، وَ امْتَنَّ عَلَيْكُمْ بِنِعْمَتِهِ).

اين اوصاف سه گانه اى را كه امام براى خداوند ذكر كرده، همگى انگيزه هايى است براى پيمودن طريق تقوا، زيرا شامل تمام نعمت هاى مادى و معنوى مى شود، مواعظ الهى آن هم مواعظى كه از طريق رسالت انبيا مخصوصاً پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) به صورت گسترده در اختيار تمام اهل ايمان گذارده، و انواع نعمتهاى مادى و معنوى ديگر كه به انسانها بخشيده و در سايه آن مى توان به اوج قلّه عبوديت و تقوا و كمال معنوى و مادّى رسيد، سبب مى شود كه حسّ شكرگزارى در برابر بخشنده اين نعمتها در انسان تحريك گردد و او را به سوى تقوا و اطاعت پروردگار ببرد.

در آخرين جمله مى فرمايد: «اكنون كه چنين است خود را براى پرستش او آماده كنيد و با انجام وظايف، حق طاعتش را بجا آوريد»; (فَعَبِّدُوا أَنْفُسَكُمْ لِعِبَادَتِهِ، وَاخْرُجُوا إِلَيْهِ مِنْ حَقِّ طَاعَتِهِ).

«عبّدوا» گرچه از ريشه عبادت اخذ شده; ولى در اين گونه موارد به معناى مهيّا ساختن و تسليم نمودن است و همان گونه كه گفته مى شود «عبدالطريق» يعنى جاده را آماده ساخت.

روشن است كه آماده ساختن خويشتن براى بندگى خدا مقدمه اى است براى اداى حق اطاعت و اين آمادگى از طريق ايمان و معارف الهى و خودسازى و تهذيب نفس و آگاهى بر اسرار عبادات ميسّر خواهد شد.

#####

1. «مفزع» از ريشه «فزع» به معناى ترس و وحشت گرفته شده و اين واژه (مفزع) به معناى پناهگاه به كار مى رود، زيرا انسان به هنگام ترس و وحشت به آنجا پناه مى برد.

2. يونس، آيه 107 .

3. نحل، آيه 53 .

4. «عشا» از «عشو» بر وزن «نشر» به معناى ضعيف شدن چشم يا جستجو كردن با چشمان ضعيف است و «عشا» كه اسم مصدر است به معناى ضعف ديده به كار مى رود.

5. «جأش» به معناى اضطراب ناشى از اندوه يا ترس است و از آنجا كه قلب انسان (روح انسان) مركز اين امور است گاهى به خود قلب نيز جأش گفته مى شود و در جمله بالا هر دو معنا ممكن است.

6. بحارالانوار، جلد 59، صفحه 291 .

7. نمل، آيه 89 .

8. «منهل» به معناى محلّى است كه از آنجا در كنار آب قرار مى گيرند و در فارسى به آن آبشخور گفته مى شود و از ريشه «نهل» بر وزن «محل» به معناى ابتداى نوشيدن آب است.

9. «ورود» در اصل به معناى رفتن در كنار آب است. سپس معناى وسيعى پيدا كرده و به داخل شدن در هر چيزى اطلاق مى شود.

10. «درك» بر وزن «نمك» به معناى رسيدن و دريافتن است و تدارك به جبران كردن چيزى اطلاق مى شود.

11. «أوار» بر وزن «غبار» به معناى حرارت آتش و آفتاب است و گاهى به تشنگى حاصل از آن نيز اطلاق مى شود.

12. نوح، آيات 10-12 .

13. «عزبت» از ريشه «عزوب» بر وزن «غروب» در اصل به معناى دور شدن از خانواده براى يافتن مرتع جهت چهارپايان است. سپس به هر نوع دور شدن و پنهان گشتن اطلاق شده است. به مردان و زنانى كه از همسران خود دورمانده، يا اصلا همسرى انتخاب نكرده اند «عزب» بر وزن «عَرَب» گفته مى شود.

14. «احلولت» در اصل از «حلو» بر وزن «حكم» به معناى شيرينى است و «احلولت» كه از باب مزيد فيه است، معناى كثرت و فزونى را پيدا كرده است، بنابراين «احلول» يعنى بسيار شيرين شد; مانند «اعشوشب» كه به معناى پر گياه شدن است.

15. «انصاب» مصدر باب افعال به معناى خسته كردن است و از ريشه «نصب» بر وزن «نَسَب» به معناى خسته شدن گرفته شده است.

16. «هطل» يعنى ريزش پى در پى باران.

17. «قحوط» به معناى قحطى است.

18. «تحدبت» از ريشه «حدب» بر وزن «ادب» در اصل به معناى بلنديهايى است كه ميان پستيها قرار گيرد و به برآمدگى پشت انسان نيز «حدب» گفته مى شود و هنگامى كه چيزى احاطه بر چيز ديگر كند اين واژه در آنجا نيز به كار مى رود و در خطبه بالا به همين معناست.

19. «نضوب» در اصل به معناى فروكش كردن آب در زمين است. سپس به از بين رفتن هر چيزى اطلاق شده است.

20. «وبلت» از ريشه «وبل» بر وزن «جبل» به معناى باران شديد و دانه درشت گرفته شده است و در اينجا به معناى ريزش فراوان بركات الهى است.

21. «ارذاذ» به معناى باريدن خفيف باران است (نم نم باريدن).

22. اعراف، آيه 96 .

23. طلاق، آيه 2 و 3 .

24. بقره، آيه 183 .

#####

▲بخش سوم

ثُمَّ إِنَّ هذَا الاِْسْلاَمَ دِينُ اللّهِ الَّذِي اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ، وَ اصْطَنَعَهُ عَلَى عَيْنِهِ، وَ أَصْفَاهُ خِيَرَةَ خَلْقِهِ، وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَى مَحَبَّتِهِ. أَذَلَّ الاَْدْيَانَ بِعِزَّتِهِ، وَ وَضَعَ الْمِلَلَ بِرَفْعِهِ، وَ أَهَانَ أَعْدَاءَهُ بِكَرَامَتِهِ، وَ خَذَلَ مُحَادِّيهِ بِنَصْرِهِ، وَ هَدَمَ أَرْكَانَ الضَّلاَلَةِ بِرُكْنِهِ. وَ سَقَى مَنْ عَطِشَ مِنْ حِيَاضِهِ، وَ أَتْأَقَ الْحِيَاضَ بِمَواتِحِهِ. ثُمَّ جَعَلَهُ لاَ انْفِصَامَ لِعُرْوَتِهِ، وَ لاَ فَكَّ لِحَلْقَتِهِ، وَ لاَانْهِدَامَ لاَِساسِهِ، وَ لاَ زَوَالَ لِدَعَائِمِهِ، وَ لاَ انْقِلاَعَ لِشَجَرَتِهِ، وَ لاَ انْقِطَاعَ لِمُدَّتِهِ، وَ لاَ عَفَاءَ لِشَرَائِعِهِ،وَ لاَ جَذَّ لِفُرُوعِهِ، وَ لاَ ضَنْكَ لِطُرُقِهِ، وَلاَ وُعُوثَةَ لِسُهُولَتِهِ، وَ لاَ سَوَادَ لِوَضَحِهِ، وَ لاَ عِوَجَ لاِنْتِصَابِهِ، وَ لاَ عَصَلَ فِي عُودِهِ، وَ لاَ وَعَثَ لِفَجِّهِ، وَ لاَ انْطِفَاءَ لِمَصَابِيحِهِ، وَ لاَ مَرَارَةَ لِحَلاَوَتِهِ. فَهُوَ دَعَائِمُ أَسَاخَ فِي الْحَقِّ أَسْنَاخَهَا، وَ ثَبَّتَ لَهَا أَسَاسَهَا، وَ يَنَابِيعُ غَزُرَتْ عُيُونُهَا، وَ مَصَابِيحُ شَبَّتْ نِيرَانُهَا; وَ مَنَارٌ اقْتَدَى بِها سُفَّارُهَا، وَ أَعْلاَمٌ قُصِدَ بِهَا فِجَاجُهَا، وَ مَنَاهِلُ رُوِيَ بِهَا وُرَّادُهَا. جَعَلَ اللّهُ فِيهِ مُنْتَهَى رِضْوَانِهِ، وَ ذِرْوَةَ دَعَائِمِهِ، وَ سَنَامَ طَاعَتِهِ; فَهُوَ عِنْدَ اللّهِ وَثِيقُ الاَْرْكانِ، رَفِيعُ الْبُنْيَانِ، مُنِيرُ الْبُرْهَانِ، مُضِيءُ النِّيرَانِ، عَزِيزُ السُّلْطَانِ، مُشْرِفُ الْمَنَارِ، مُعْوِذُ الْمَثَارِ. فَشَرِّفُوهُ وَ اتَّبِعُوهُ، وَ أَدُّوا إِلَيْهِ حَقَّهُ، وَضَعُوهُ مَوَاضِعَهُ.

### ترجمه

(آگاه باشيد) اين اسلام آيينى است كه خداوند آن را براى خود برگزيده و با عنايت خاص خويش آماده ساخته (و به آن فوق العاده اهميّت داده است) بهترين خلق خود (محمّد صلى الله عليه و آله) را براى تبليغ آن برگزيد و پايه هاى آن را بر محبّت خويش بنا نهاده، اديان و مذاهب ديگر را با عزّت و قدرت اسلام ضعيف كرد و ملل ديگر را با اعتلاى اسلام فرود آورد و با احترام و نفوذ آن، دشمنانش را خوار نمود. با يارى اسلام مخالفان سرسختش را درمانده ساخت و با تقويت آن اركان ضلالت را در هم كوبيد. تشنگان را از سرچشمه زلال آن سيراب كرد و آبگاهش را پر آب نمود. سپس اسلام را چنان قرار داد كه هرگز دستگيره اش شكسته نشود و حلقه هايش از هم باز نگردد. اساسش ويرانى نپذيرد و ستونهايش فرو نريزد، درخت وجودش بركنده نشود، مدّتش پايان نگيرد، بر احكامش غبار كهنگى ننشيند و شاخه هايش قطع نگردد، راههايش خالى از تنگنا، آسان بودنش خالى از سستى و روشنايى اش خالى از تيرگى است. در طريق مستقيمش كژى راه نيابد و ستونش اعوجاج نپذيرد، در جاده هاى وسيع آن لغزندگى نباشد، چراغهايش هرگز خاموش نشود و شيرينى اش هيچ گاه تلخى ندارد، اسلام داراى ستونهايى است كه خداوند آن را در اعماق حق استوار ساخته و اساس آن را ثابت قرار داده است. چشمه سارهايش پر آب و چراغهايش پرفروغ است. نشانه هاى هدايتى دارد كه مسافران راه حق را رهنمون مى شود و پرچم هايى كه براى هدايت پويندگان راه خدا نصب شده و آبگاه هايى كه واردان بر آن سيراب مى شوند. خداوند منتهاى خشنودى خود و بالاترين قلّه رفيع اطاعتش را در آن قرار داده است، لذا اسلام نزد خدا داراى پايه هاى محكم، بناى رفيع، دليل روشن، شعله اى نورافشان، قدرتى غير قابل شكست و نشانه هايى آشكار است و ستيز و مبارزه با آن امكان پذير نيست، بنابراين آن را گرامى داريد، از آن تبعيت كنيد، حقش را ادا نماييد و آن را در جايگاه شايسته اش قرار دهيد.

▲شرح و تفسير

▲ارزش والاى اسلام

امام(عليه السلام) در اين قسمت از خطبه، به بيان اهميّت اسلام و عظمت اين آيين مقدس مى پردازد و در واقع با اين بخش آنچه را كه درباره اطاعت و تقوا در بخش گذشته آمده بود، تكميل مى كند، زيرا اطاعت و تقوا به پيروى آيين اسلام حاصل مى شود. در قسمت نخست اين بخش، يازده صفت از اوصاف عظمت اسلام را بيان كرده، مى فرمايد: «سپس (آگاه باشيد) اين اسلام آيينى است كه خداوند آن را براى خود برگزيده و با عنايت خاص خويش آماده ساخته (و به آن فوق العاده اهميّت داده است). بهترين خلق خود (محمد صلى الله عليه و آله) را براى تبليغ آن برگزيد و پايه هاى آن را بر محبّت خويش قرار داد»; (ثُمَّ إِنَّ هذَا الاِْسْلاَمَ دِينُ اللّهِ الَّذِي اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ، وَ اصْطَنَعَهُ(1) عَلَى عَيْنِهِ، وَ أَصْفَاهُ خِيَرَةَ خَلْقِهِ، وَ أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَى مَحَبَّتِهِ).

در اين پنج وصف نخستين، در حقيقت اركان اصلى اين دين مقدس تبيين شده كه تشريع آن به دست خداست و با نهايت دقت صورت گرفته، و ابلاغ كننده آن بهترين خلق خدا پيامبر اسلام است و پايه هاى اصلى آن بر اساس محبّت خدا قرار گرفته است.

جمله (اصْطَفَاهُ لِنَفْسِهِ) اشاره به اين است كه راه رسيدن به قرب خداوند، تنهايى آيين اسلام است: «(وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلاَمِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ); هر كس غير دين اسلام را بپذيرد از او پذيرفته نيست».(2) جمله «وَ اصْطَنَعَهُ عَلَى عَيْنِهِ» در مورد امورى گفته مى شود كه شخص به هنگام انجام گرفتن آن حاضر و ناظر باشد و به عبارت ديگر در برابر چشمان او انجام گيرد. و در مورد خداوند، كنايه از نهايت عنايت و مراقبت الهى نسبت به آن است. قرآن مجيد درباره حضرت موسى(عليه السلام)مى فرمايد: «(وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى); تو بايد در حضور من و تحت مراقبت من پرورش يابى».(3)

جمله «أَقَامَ دَعَائِمَهُ عَلَى مَحَبَّتِهِ» (با توجّه به اينكه ضمير محبته به خدا باز مى گردد اشاره به اين است كه اساس اسلام را محبّت تشكيل مى دهد و اين يكى از افتخارات ماست كه آيينمان بر پايه محبت است و لذا در روايت آمده است: «هَلِ الدِّينُ إِلاَّ الْحُبِّ إنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونى يُحْبِبْكُمُ اللهُ); آيا دين چيزى غير از محبّت است؟ خداوند عز و جل مى گويد: بگو (اى پيامبر(صلى الله عليه وآله)) اگر خدا را دوست مى داريد از من پيروى كنيد تا خداوند شما را دوست بدارد».(4)

به اين ترتيب پايه دين محبّت بندگان نسبت به خدا از يك سو و محبّت خدا به بندگان از سوى ديگر است.

در ادامه اين سخن شش وصف ديگر را بيان كرده، مى گويد: «خداوند اديان و مذاهب ديگر را با عزّت و قدرت بخشيدن به اسلام ضعيف كرد و ملل ديگر را با اعتلاى اسلام فرود آورد، و با احترام و نفوذ آن، دشمنانش را خوار نمود. با يارى اسلام مخالفان سرسختش را درمانده ساخت و با تقويت آن، اركان ضلالت را در هم كوبيد. تشنگان را از سرچشمه زلال آن سيراب كرد، و آبگاهش را پر آب نمود»; (أَذَلَّ الاَْدْيَانَ بِعِزَّتِهِ، وَ وَضَعَ الْمِلَلَ بِرَفْعِهِ، وَ أَهَانَ أَعْدَاءَهُ بِكَرَامَتِهِ، وَ خَذَلَ مُحَادِّيهِ(5) بِنَصْرِهِ، وَ هَدَمَ أَرْكَانَ الضَّلاَلَةِ بِرُكْنِهِ. وَ سَقَى مَنْ عَطِشَ مِنْ حِيَاضِهِ، وَ أَتْأَقَ(6) الْحِيَاضَ بِمَواتِحِهِ(7)).

جمله هاى «أَذَلَّ الاَْدْيَانَ بِعِزَّتِهِ، وَ وَضَعَ الْمِلَلَ بِرَفْعِهِ...» با توجه به اينكه ضمير در آنها به اسلام بر مى گردد) اشاره به همان چيزى است كه در قرآن مجيد آمده است: «(هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ); او كسى است كه رسول خدا را با هدايت و دين حق فرستاد تا او را بر همه اديان غالب سازد، هر چند مشركان كراهت داشته باشند».(8)

در آيه قبل از آن مى خوانيم : «(يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ); آنها مى خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند; ولى خدا نور خود را كامل مى كند، هر چند كافران خوش نداشته باشند».(9)

پيروزى اسلام بر اديان ديگر در دو جبهه بود; يكى جبهه ظاهرى از نظر سياسى و نظامى و ديگر جبهه باطنى از نظر منطق و استدلال و برهان، زيرا قرآن مجيد قوى ترين دلايل را براى اثبات معارف دينى اقامه كرده كه هر فرد منصفى را وادار به پذيرش مى كند و همان گونه كه مولا در جمله هاى بالا فرمود، تشنگان را از چشمه هاى جوشان خود سيراب و آبگاه هاى علم و معرفت را با دلايل خويش پر مى سازد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به بيان امتيازات مهم ديگرى از امتيازات اسلام مى پردازد و نخست جاودانگى اين آيين مقدّس را بيان مى دارد و با هشت جمله پرمعنا اين جاودانگى را به زيباترين وجهى ترسيم مى كند و مى فرمايد: «خداوند اسلام را چنان قرار داده كه هرگز دستگيره اش شكسته نشود و حلقه هايش از هم باز نگردد، اساسش ويرانى نپذيرد و ستونهايش فرو نريزد، درخت وجودش بركنده نشود، مدّتش پايان نگيرد، بر احكامش غبار كهنگى ننشيند و شاخه هايش قطع نگردد»; (ثُمَّ جَعَلَهُ لاَ انْفِصَامَ لِعُرْوَتِهِ، وَ لاَ فَكَّ لِحَلْقَتِهِ، وَ لاَانْهِدَامَ لاَِساسِهِ، وَ لاَ زَوَالَ لِدَعَائِمِهِ، وَ لاَ انْقِلاَعَ لِشَجَرَتِهِ، وَ لاَ انْقِطَاعَ لِمُدَّتِهِ، وَ لاَ عَفَاءَ(10) لِشَرَائِعِهِ،وَ لاَ جَذَّ لِفُرُوعِهِ).

اين همان چيزى است كه قرآن مجيد درباره پيامبر فرموده : «(مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَد مِّنْ رِّجَالِكُمْ وَلكِنْ رَّسُولَ اللهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ..); محمّد پدر هيچ يك از مردان شما نبوده و نيست; ولى رسول خدا و آخرين پيامبران است...».(11)

اصول و اركان اسلام چنان از سوى خداوند تنظيم شده كه با گذشت زمان متزلزل نمى شود و نيازهاى هر زمان و هر مكان در احكام ثابت و متغيّرش (باتغيير موضوعات) پيش بينى شده و همين جامعيّت آن را جاودانه ساخته است.

سپس امام بعد از جاودانگى اسلام به بيان اوصاف ديگرى از قبيل سهل و آسان بودن و صاف و مستقيم و روشن بودن قوانين اسلام مى پردازد و در ضمن هشت جمله مى فرمايد : «راههايش خالى از تنگنا، آسان بودنش خالى از سستى و روشنايى اش خالى از تيرگى است. در طريق مستقيمش كژى راه نيابد و ستونش اعوجاج نپذيرد، در جاده هاى وسيع آن لغزندگى نباشد، چراغهايش هرگز خاموش نشود و شيرينى اش هيچ گاه تلخى ندارد»; (وَ لاَ ضَنْكَ(12) لِطُرُقِهِ، وَلاَ وُعُوثَةَ(13) لِسُهُولَتِهِ، وَ لاَ سَوَادَ لِوَضَحِهِ(14)، وَ لاَ عِوَجَ لاِنْتِصَابِهِ(15)، وَ لاَ عَصَلَ(16) فِي عُودِهِ، وَ لاَ وَعَثَ لِفَجِّهِ(17)، وَ لاَ انْطِفَاءَ لِمَصَابِيحِهِ، وَ لاَ مَرَارَةَ لِحَلاَوَتِهِ).

جمله اوّل (وَ لاَ ضَنْكَ لِطُرُقِهِ) اشاره به همان چيزى است كه در روايت نبوى آمده است: «بُعِثْتُ بِالْحَنَفيّةِ السَّهْلَةِ السَّمْحَةِ; من به شريعت سهل و آسمان مبعوث شده ام».(18)

شريعتى كه پيمودن آن براى سالكان الى الله سختى ندارد و قوانينش سهل و آسان است.

از آنجا كه گاهى افراط در سهولت سبب سستى مى گردد، در جمله بعد (وَلاَ وُعُوثَةَ لِسُهُولَتِهِ) مى فرمايد: اين آسانى و سهله و سمحه بودن شريعت، هرگز به افراط نمى گرايد، بلكه در سر حد اعتدال است. در جمله سوم اشاره به اين حقيقت دارد كه روشنايى جاده اسلام هميشگى است و چنان نيست كه گاهى تاريكى بر آن غلبه يابد. فرق ميان جمله چهارم و پنجم كه هر دو اشاره به صاف و مستقيم بودن آيين اسلام و عدم كژى در آن است، ممكن است از اين نظر باشد كه در جمله چهارم به صاف بودن مسير اشاره مى كند و در جمله پنجم به صاف بودن ستون هاى اين بناى پر شكوه نظر دارد.

در جمله ششم (وَ لاَ وَعَثَ لِفَجِّهِ) اشاره به اين دارد كه سطح اين جادّه محكم است و پيمودن آن براى رهروان آسان، نه همچون جاده هاى پر خاك و شن كه پاى در آن فرو مى رود و پيمودنش بر رهروان مشكل است.

جمعى از شارحان نهج البلاغه جمله هفتم (وَ لاَ انْطِفَاءَ لِمَصَابِيحِهِ) را اشاره به وجود علما در هر عصر و زمان دانسته اند كه به لطف پروردگار، اين چراغ هاى روشن در هر زمانى بوده و هستند و راه ها را به همگان نشان مى دهند. بعضى نيز آن را اشاره به امامان معصوم دانسته اند كه زمين از وجود آنان خالى نمى شود. نيز ممكن است مفهوم عامّى داشته باشد كه شامل دلايل روشن و نشانه هاى حقانيت و آثار عظمت در هر عصر و زمان مى شود.

آخرين جمله (وَ لاَ مَرَارَةَ لِحَلاَوَتِهِ) اشاره به اين است كه بسيارى از شيرينيهاى دنياست كه تلخيهاى فراوانى به آن آميخته و يا در پايان آن است، همچون مال و ثروت و مقام و بهره گيرى از لذّات كه غالباً توأم با ناراحتى ها و نگرانى هاست; ولى شيرينى اسلام هيچ گاه آميخته با تلخى نخواهد بود.

آن گاه امام در ادامه سخن بعد از بيان جاودانگى اسلام و سهولت احكام، اشاره به قوّت و قدرت و اقتدار اسلام كرده و ضمن هفت جمله، حق مطلب را ادا نموده، مى فرمايد: «بنابراين اسلام داراى ستونهايى است كه خداوند آن را در اعماق حق استوار ساخته و اساس آن را ثابت قرار داده و چشمه سارهايش پر آب و چراغهايش پرفروغ است. نشانه هاى هدايتى دارد كه مسافران راه حق را رهنمون مى شود و پرچمهايى كه براى هدايت پويندگان راه خدا نصب شده و آبگاه هايى كه واردان بر آن سيراب مى شوند»; (فَهُوَ دَعَائِمُ أَسَاخَ(19) فِي الْحَقِّ أَسْنَاخَهَا(20)، وَ ثَبَّتَ لَهَا أَسَاسَهَا(21)، وَ يَنَابِيعُ غَزُرَتْ(22) عُيُونُهَا، وَ مَصَابِيحُ شَبَّتْ نِيرَانُهَا; وَ مَنَارٌ اقْتَدَى بِهَا سُفَّارُهَا(23)، وَ أَعْلاَمٌ قُصِدَ بِهَا فِجَاجُهَا، وَ مَنَاهِلُ رُوِيَ بِهَا وُرَّادُهَا).

به اين ترتيب اسلام به كاخ عظيمى تشبيه شده كه داراى شالوده هاى محكم و ستون هاى قوى است و در كنار آن باغستان و چشمه هاى پرآبى قرار دارد و براى رسيدن به آن در مسير راه چراغهايى در شب تاريك و نشانه هايى در روز قرار داده شده، به گونه اى كه پويندگان اين راه نه در شبها گمراه مى شوند و نه در روزها، و در مسير راه آبگاه هايى است كه مسافران تشنه را سيراب مى كند.

اين ستونها و پايه ها مى تواند اشاره به همان چيزى باشد كه در حديث «بُنِىَ الاْسْلامُ عَلى خَمْسَة; عَلَى الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الصَّوْمِ وَالْحَجِّ وَ الْوِلايَةِ وَ لَمْ يُنادَ بِشَيْء كَما نُودِىَ بِالْوِلايَةِ; اسلام بر پنج پايه بنا شده است بر نماز و زكات و روزه و حج و ولايت و حاكميت امامان، و به چيزى همچون ولايت، دعوت نشده است (زيرا پايه همه واجبات است).(24)

اما چشمه هايى كه در سومين جمله به آن اشاره شده، مى تواند ناظر به آيات قرآن مجيد و سنّت پيامبر اكرم و امامان معصوم(عليهم السلام) باشد. چراغ ها و نشانه هاى راه، اشاره به معجزات و كراماتى است كه از آن بزرگواران صادر شده و آبگاه هاى سيراب كننده، اشاره به علوم معصومين است كه همه را سيراب مى كند.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به سه ويژگى ديگر از ويژگى هاى اسلام اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند منتهاى خشنودى خود و بالاترين قلّه رفيع اطاعتش را در آن قرار داده است»; (جَعَلَ اللّهُ فِيهِ مُنْتَهَى رِضْوَانِهِ، وَ ذِرْوَةَ دَعَائِمِهِ، وَ سَنَامَ طَاعَتِهِ).

جمله اول در واقع اشاره به همان چيزى است كه در قرآن مجيد آمده كه مى فرمايد: (وَرَضِيتُ لَكُمُ الاِْسْلاَمَ دِيناً).(25)

جمله دوم مى تواند اشاره به آيه شريفه «(وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلاَمِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ); هر كس جز اسلام را دين خود قرار دهد از او پذيرفته نيست»(26) باشد.

و جمله سوم مطابق بعضى از روايات اشاره به جهاد است. در حديثى از امام باقر(عليه السلام)مى خوانيم كه به يكى از ياران خود فرمود : «ألا اُخْبِرُكَ بِأصْلِ الاِْسْلامِ وَ فَرْعَهُ وَ ذَوْرَةِ سَنامِهِ; آيا تو را از اصل و فرع اسلام و قله رفيع آن با خبر نسازم». راوى عرض مى كند: آرى! فدايت شوم، فرمود: «أمّا أصْلُهُ الصَّلاةُ وَ فَرْعُهُ الزَّكاةُ وَ ذَرْوَةُ سَنامِهِ الْجِهادُ; اصلش نماز و فرعش زكات و قله رفيع آن جهاد است».(27)

سرانجام امام(عليه السلام) در پايان اين بخش به هفت وصف ديگر از اوصاف اسلام در عباراتى كوتاه و پرمعنا اشاره كرده، مى فرمايد: «بنابر آنچه گفته شد، اسلام نزد خدا داراى پايه هاى محكم، بناى رفيع، دليلى روشن، شعله اى نورافشان، قدرتى غير قابل شكست و نشانه هايى آشكار است، و ستيز و مبارزه با آن امكان پذير نيست»; (فَهُوَ عِنْدَ اللّهِ وَثِيقُ الاَْرْكانِ، رَفِيعُ الْبُنْيَانِ، مُنِيرُ الْبُرْهَانِ، مُضِيءُ النِّيرَانِ، عَزِيزُ السُّلْطَانِ، مُشْرِفُ الْمَنَارِ، مُعْوِذُ(28) الْمَثَارِ).

جمله اوّل (فَهُوَ عِنْدَ اللّهِ...) اشاره به اين است كه اسلام بر پايه هاى محكمى از دلايل عقلى و منطقى و معجزات روشن پيامبر اكرم قرار دارد.

و جمله «رَفيعُ الْبُنْيانِ» اشاره به گستردگى و عظمت برنامه هاى اسلام است كه شامل همه اصول و فروع زندگى مادى و معنوى انسانها مى شود.

جمله سوم «مُنيرُ الْبُرهان» اشاره به دلايل روشنى است كه مى توان بر حقانيت اسلام اقامه كرد.

جمله چهارم «مُضِيءُ النِّيرَانِ» ناظر به علوم و دانشهاى روشنى بخشى است كه از اسلام سرچشمه مى گيرد. همان گونه كه تاريخ مى گويد: اسلام در قرون تاريك وسطى، چنان حركتى در پيشرفت تمام رشته هاى علوم انسانى و تجربى ايجاد كرد كه فرآورده هاى علمى مسلمانان به همه جهان آن روز صادر شد و به گفته بعضى از دانشمندان غرب به منزله ماهتابى بود كه فضاى ظلمانى شبهاى قرون وسطاى اروپا را روشن ساخت.

جمله پنجم «عَزيزُ السُّلْطانِ» مى تواند اشاره به شكست ناپذيرى حاكميت اسلام باشد يا اشاره به شكست ناپذيرى دلايل و براهين متقن و قوىّ آن.

جمله ششم «مُشْرِفُ الْمَنَارِ» ـ با توجه به اينكه «منار» ستونهاى بلندى بود كه برفراز آن چراغ روشن مى كردند تا مسافران در بيابانها راه مقصد را گم نكنند و هر قدر اين منار بلندتر بود و اشراف بيشترى داشت دور افتادگان را بهتر هدايت مى كرد ـ اشاره به اين است كه هدايتهاى قرآن و اسلام آن قدر قوى است كه دور افتادگان را از همه جا به سوى خود دعوت مى كند.

هفتمين جمله «مُعْوِذُ الْمَثَارِ» ـ با توجه به اينكه «مثار» مصدر ميمى است و به معناى حركت دادن و برانگيختن و بيرون راندن است ـ اشاره به اين است كه هيچ كس قدرت ستيز با اسلام راستين را ندارد.

به دنبال اين اوصاف، چهار دستور كه در واقع لازمه اوصاف سابق است، صادر مى فرمايد و مى گويد: «اكنون كه چنين است آن را گرامى داريد، از آن تبعيت كنيد، حقش را ادا نماييد و آن را در جايگاه شايسته اش قرار دهيد»; (فَشَرِّفُوهُ وَ اتَّبِعُوهُ، وَ أَدُّوا إِلَيْهِ حَقَّهُ، وَضَعُوهُ مَوَاضِعَهُ).

بديهى است چيزى كه داراى اين اوصاف با عظمت باشد هر عاقلى بايد آن را گرامى بدارد و آيينى كه اين گونه دلايل قوى و روشن دارد، بايد از آن پيروى شود و حقش را ادا كنند و اداى حق آن، گوش بر امر و چشم بر فرمان آن دوختن است و آن را در جايگاه خويش قراردادن اين است كه آن را سرمشق زندگى در همه امور قرار داده و كمترين تحريف، در آن روا مدارند.

#####

1. «اصطنع» از ريشه «اصطناع» از باب افتعال است كه به معناى ساخته و پرداخته كردن و برگزيدن و پرورش دادن چيزى است.

2. آل عمران، آيه 85 .

3. طه، آيه 39 .

4. بحارالانوار، جلد 66، صفحه 237، حديث 5. ضمناً آيه اى كه آمده، آيه 31 سوره آل عمران است.

5. «محادّى» از «محادّه» از معناى دشمنى كردن و ستيزه نمودن، گرفته شده و ريشه اصلى آن «حدّ» است كه به معناى طرف و نهايت چيزى است و چون دشمن در طرف مقابل قرار مى گيرد. «محادّه» به معناى دشمنى كردن آمده است (توجه داشته باشيد «محادّى» در اصل «محادّين» اسم فاعل صيغه جمع بوده كه نون آن به هنگام اضافه، افتاده است).

6. «أتاق» از ريشه «تأق» به معناى پر شدن گرفته شده و هنگامى كه به باب افعال برود به معناى پر كردن است.

7. «مواتح» جمع «ماتح» به معناى كسى است كه آب از چاه بر مى كشد.

8. صف، آيه 9 .

9. صف، آيه 8 .

10. «عفاء» به معناى كهنه و مندرس شدن و در اصل از عفو به معناى صرف نظر كردن است و چون صرف نظر كردن از چيزى سبب پوسيدگى و اندراس مى شود اين واژه در معناى بالا به كار رفته است.

11. احزاب، آيه 40 .

12. «ضنك» به معناى ضيق و سختى است و اين واژه هميشه به صورت مفرد به كار مى رود.

13. «وعوثه» به معناى مشقّت و سختى است.

14. «وضح» از ريشه «وضوح» به معناى ظهور و آشكار شدن است.

15. «انتصاب» از ريشه «نصب» يعنى برخاستن و ايستادن.

16. «عصل» به معناى اعوجاج و خميدگى است.

17. «فجّ» در اصل به معناى درّه; يعنى فاصله ميان دو كوه است. سپس به جاده هاى وسيع اطلاق شده است.

18. اين حديث و مضمون آن در بسيارى از كتب شيعه و اهل سنت آمده است از جمله در المحصول فخر رازى 175-5 و شرح ابن ابى الحديد، جلد 15، صفحه 144; الكافى، جلد 5، صفحه 494 .

19. «اساخ» از ريشه «سوخ» بر وزن «صوت» به معناى فرو رفتن در چيزى است و هنگامى كه به باب اِفعال برود به معناى فرو بردن مى آيد.

20. «اسناخ» جمع «سنخ» بر وزن «صبر» به معناى اصل و پايه هر چيزى است.

21. «آساس» جمع «اساس» به معناى شالوده و ريشه ساختمان است.

22. «غزرت» از ريشه «غزارت» به معناى كثرت و فروانى گرفته شده است.

23. «سفّار» جمع «سافر» به معناى مسافر است.

24. الكافى، جلد 2، صفحه 18، باب دعائم الاسلام، حديث 1 .

25. مائده، آيه 3 .

26. آل عمران، آيه 85 .

27. منهاج البراعه، جلد 12، صفحه 294 .

28. «معوز» از ريشه «اعوزاز» به معناى كمبود و ناياب شدن گرفته شده است.

#####

▲بخش چهارم

ثُمَّ إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ بِالْحَقِّ حِينَ دَنَا مِنَ الدُّنْيَا الاِْنْقِطَاعُ، وَ أَقْبَلَ مِنَ الاْخِرَةِ الاِْطِّلاَعُ، وَ أَظْلَمَتْ بَهْجَتُهَا بَعْدَ إِشْرَاق، وَ قَامَتْ بِأَهْلِهَا عَلَى سَاق، وَ خَشُنَ مِنْهَا مِهَادٌ، وَ أَزِفَ مِنْهَا قِيَادٌ، فِي انْقِطَاع مِنْ مُدَّتِهَا، وَاقْتِرَاب مِنْ أَشْرَاطِهَا، وَ تَصَرُّم مِنْ أَهْلِهَا، وَ انْفِصَام مِنْ حَلْقَتِهَا، وَ انْتِشَار مِنْ سَبَبِهَا، وَ عَفَاء مِنْ أَعْلاَمِهَا، وَ تَكَشُّف مِنْ عَوْرَاتِهَا، وَ قِصَر مِنْ طُولِهَا.

جَعَلَهُ اللّهُ بَلاَغاً لِرِسَالَتِهِ، وَ كَرَامَةً لاُِمَّتِهِ، وَ رَبِيعاً لاَِهْلِ زَمَانِهِ، وَ رِفْعَةً لاَِعْوَانِهِ، وَ شَرَفاً لاَِنْصَارِهِ.

### ترجمه

خداوند سبحان محمّد(عليه السلام) را زمانى به حق مبعوث ساخت كه دنيا به پايانش نزديك گشته، نشانه هاى آخرت مشرف شده بود; روشنايى نشاط انگيزش به ظلمت گراييده و اهل خود را در رنج و مشقّت، بر سر پا نگه داشته بود، در زمانى كه بسترش ناهموار و حياتش رو به زوال مى رفت، عمرش پايان مى گرفت و عوامل زوالش نزديك شده بود. اهلش در حال نابودى، حلقه هايش درهم شكسته، اسبابش از هم گسيخته، پرچمهايش كهنه و پوسيده، عيوبش آشكار شده و طول عمرش به كوتاهى گراييده بود. در چنين شرايطى خداوند پيامبر را ابلاغ كننده رسالتش قرار داد و سبب كرامت و افتخار امّتش، و همچون فصل بهار براى اهل زمانش بود و مايه سربلندى ياران و اسباب شرف انصارش.

###

▲شرح و تفسير

▲ظهور اسلام همچون بهاران بود

امام(عليه السلام) در فصل سابق بحث غرّايى درباره عظمت اسلام و ويژگيهاى مهمّ آن، ضمن تعبيرات عميق و گويايى بيان فرمود. به دنبال آن در اين فصل درباره آورنده اين دين; يعنى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و مخصوصاً شرايط بسيار سختى كه در آن شرايط، پيامبر(صلى الله عليه وآله) قيام كرد، سخن مى گويد. در فصل آينده اهميّت قرآن مجيد را كه مهم ترين معجزه پيامبر اكرم و قانون اساسى اسلام است، مطرح مى كند.

در اين فصل ـ همان گونه كه گفته شد ـ بيش از همه چيز روى شرايط سخت عصر جاهليّت و زمان قيام پيامبر اكرم انگشت مى نهد و ضمن چهارده جمله كوتاه، ويژگيهاى آن زمان را بر مى شمرد و مى فرمايد: «خداوند سبحان محمّد(عليه السلام) را هنگامى به حق مبعوث ساخت كه دنيا به پايانش نزديك شده، و نشانه هاى آخرت مشرف شده بود، روشنايى نشاط انگيز آن به ظلمت گراييده و اهل خود را در رنج و مشقّت، بر سر پا نگه داشته بود»; (ثُمَّ إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ بِالْحَقِّ حِينَ دَنَا مِنَ الدُّنْيَا الاِْنْقِطَاعُ، وَ أَقْبَلَ مِنَ الاْخِرَةِ الاِْطِّلاَعُ(1)، وَ أَظْلَمَتْ بَهْجَتُهَا بَعْدَ إِشْرَاق، وَ قَامَتْ بِأَهْلِهَا عَلَى سَاق(2)).

در ادامه مى افزايد: «در زمانى كه بسترش ناهموار و حياتش رو به زوال مى رفت، عمرش پايان مى گرفت و علامات زوالش نزديك شده بود»; (وَ خَشُنَ مِنْهَا مِهَادٌ(3)، وَ أَزِفَ(4) مِنْهَا قِيَادٌ(5)، فِي انْقِطَاع مِنْ مُدَّتِهَا، وَاقْتِرَاب مِنْ أَشْرَاطِهَا(6)).

سپس مى افزايد: «اهلش در حال نابودى، حلقه هايش درهم شكسته، اسبابش از هم گسيخته، پرچمهايش كهنه و پوسيده، عيوبش آشكار شده و طول عمرش به كوتاهى گراييده بود»; (وَ تَصَرُّم(7) مِنْ أَهْلِهَا، وَ انْفِصَام مِنْ حَلْقَتِهَا، وَ انْتِشَار مِنْ سَبَبِهَا، وَ عَفَاء(8) مِنْ أَعْلاَمِهَا، وَ تَكَشُّف مِنْ عَوْرَاتِهَا، وَ قِصَر مِنْ طُولِهَا).

اين تعبيرات چهارده گانه، همه اشاره به اين است كه جهان رو به زوال مى رود و ما در بخش آخرين آن قرار گرفته ايم. امكانات، نعمتها، مواهب و استعدادها در همه ابعاد رو به زوال است.

سپس مى فرمايد : «در چنين شرايطى، خداوند پيامبر را ابلاغ كننده رسالتش قرار داد و سبب كرامت و افتخار امّتش; همچون فصل بهار براى اهل زمانش بود و مايه سربلندى ياران و اسباب شرف انصارش»; (جَعَلَهُ اللّهُ بَلاَغاً لِرِسَالَتِهِ، وَ كَرَامَةً لاُِمَّتِهِ، وَ رَبِيعاً لاَِهْلِ زَمَانِهِ،وَ رِفْعَةً لاَِعْوَانِهِ، وَ شَرَفاً لاَِنْصَارِهِ).

آرى! اين پيامبر بزرگ در بخش پايانى جهان، بهار خرّم و سرسبز آفريد و پيروان خود را به اوج افتخار و قلّه پيروزى رساند و همه را از بركات وجود خود برخوردار كرد و در آن شام تيره، خورشيد درخشانى طالع ساخت.

#####

1. «اطّلاع» از ريشه «طلوع» به معناى ظاهر شدن گرفته شده و به معناى سركشيدن و آگاهى گرفتن و مشرف بر چيزى شدن.

2. «ساق» در اصل به معناى ساق پاست و چون براى انجام كارهاى مشكل و پيچيده، انسان ناچار است بر ساق پا بايستد، اين واژه كنايه از شدّت و مشقّت است.

3. «مهاد» در اصل به معناى بستر است. (مانند مهد) سپس به زمين هاى صاف و گسترده، اطلاق شده است.

4. «أزف» از ريشه «ازوف» بر وزن «وقوف» به معناى نزديك شدن گرفته شده است. ر

ط 5. «قياد» از «قيد» به معناى در بند كشيدن گرفته شده و «قياد» طنابى است كه آن را در گردن حيوان و مانند آن مى افكنند و به پيش مى كشند. جمله «ازف منها قياداً» به اين معناست كه گويى طنابى به گردن دنيا افكنده اند و آن را به سوى پايانش مى كشانند.

6. «اشراط» جمع «شرط» بر وزن «شرف» به معناى علامت است.

7. «تصرّم» از ريشه «صرم» بر وزن «سرو» به معناى قطع و بريدن گرفته شده است و «تصرّم» به معناى پايان گرفتن به كار مى رود.

8. «عَفاء» به معناى مصدرى و اسم مصدرى به كار مى رود; يعنى زوال و اضمحلال. عفو و گذشت نيز از همين معنا گرفته شده است; زيرا بر اثر عفو گناهان گذشته مضمحل مى شود.

#####

▲پاسخ به يك سؤال مهم

با توجه به آنچه در بالا آمد قسمت اعظم عمر دنيا گذشته و آنچه باقى مانده، بخش كمتر آن است، از آيات مختلف قرآن نيز همين معنا به خوبى استفاده مى شود. در آيه يك سوره انبيا مى خوانيم: «(اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِى غَفْلَة مُّعْرِضُونَ); حساب مردم به آنان نزديك شده، در حالى كه در غفلت اند و روى گردانند».

در نخستين آيه سوره قمر آمده است: «(اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ); قيامت نزديك شد و ماه از هم شكافت» و در آيه شش و هفت سوره معارج مى خوانيم: «(إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً * وَنَرَاهُ قَرِيباً); آنها پايان جهان را دور مى بينند و ما نزديك مى بينيم» و آيات ديگر.

اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه مگر عمر دنيا چه اندازه است كه بيشتر آن گذشته باشد؟ حدود 14 قرن از بعثت رسول خدا مى گذرد و ممكن است قرون زياد ديگرى نيز به همين منوال بگذرد، در حالى كه ما اثرى از زوال دنيا و آغاز قيامت احساس نمى كنيم.

مفسّران نهج البلاغه در اينجا گفتگوى زيادى دارند; گويى در بن بست قرار گرفته و هر كدام راهى براى گشودن بن بست جستجو مى كنند. و بعضى نيز بعد از گفت و گوهاى زياد، اعتراف به عجز كرده و سكوت را شايسته تر مى شمرند.

جالب اينكه درباره مقدار عمر دنيا هر كس چيزى گفته است، بعضى 5 هزار سال، بعضى 7 هزار و بعضى 12 هزار و بعضى بيشتر از آن شمرده اند و شگفت تر اينكه بعضى مقدار اضافى از ماهها و روزها را نيز در كنار سالها قيد كرده اند، در حالى كه به نظر مى رسد هيچ كدام مدرك معتبرى بر گفتار خود ندارند و سخن همه آنها بر حدس و گمان استوار است و به اصطلاح تيرى است در تاريكى. بهتر آن است كه ما بى آنكه در صدد تعيين عمر دنيا به سال وماه و روز باشيم به سراغ پاسخ سؤال فوق برويم و ببينيم چگونه باقى مانده عمر دنيا در برابر گذشته آن مقدار كمى است؟

در اينجا پاسخهاى متعددى ذكر شده كه از همه بهتر پاسخ زير است:

دانش امروزى و همچنين روايات اسلامى، تاريخى طولانى براى زندگى انسانها بر صفحه زمين قائل هستند كه در مقايسه با آن، باقى مانده عمر انسان بر روى زمين، ممكن است كوتاه باشد.

در پاره اى از روايات، آمده است «آيا گمان مى كنيد كه خداوند هيچ مخلوقى غير از شما انسانها نيافريد، در حالى كه قبل از شما هزاران نسل انسان بوده و شما در آخر آنها قرار داريد».(1)

بنابراين آنچه در بخش بالا از اين خطبه آمده است و همچنين اشاراتى كه در آيات مختلف قرآن به اين مسئله شده كه باقى مانده عمر دنيا كوتاه است، مشكلى ايجاد نمى كند.

تفسير ديگرى كه براى تعبيرات بالا ذكر شده اين است كه منظور از انقطاع و روى آوردن آخرت، پايان زندگى انسان ها يا امّت هاست، زيرا مدّت عمر آدمى كوتاه است و چيزى نمى گذرد كه مرگ او فرا مى رسد.

اگر خوب در جمله هاى چهارده گانه بالا دقّت كنيم تصديق خواهيم كرد كه اين تفسير با همه آن جمله ها سازگار نيست.

#####

1. بحارالانوار، ج 54، ص 336. مرحوم علامه طباطبايى در جلد چهارم الميزان در ذيل آيه يك سوره نساء بحث مفيدى در اين زمينه آورده اند.

▲نكته

▲آرى او بهار بود!

امام(عليه السلام) در پايان اين بخش، اشاره به افتخار آفرينى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) درباره پيروانش فرموده، او را به منزله فصل بهار براى اهل زمانش و مايه شرف و رفعت اعوان و انصارش دانسته است.

#####

هرگاه نگاهى به تاريخ عصر جاهليّت بيفكنيم و بعد تحوّل وا نقلابى را كه بر اثر قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) پديد آمد در نظر بگيريم حقيقت جمله هاى بالا را به خوبى درك خواهيم كرد. عرب جاهلى كه به عنوان انسانى نيمه وحشى محسوب مى شد و فاقد هرگونه موقعيت اجتماعى و تاريخى بود در سايه قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) چنان عظمتى پيدا كرد كه در تاريخ عالم بى سابقه يا كم سابقه بود. پيروان پيغمبر اسلام اعم از عرب و عجم نه تنها حكومت گسترده اى بر بخش عمده جهان آن روز تشكيل دادند، بلكه قلّه هاى علم و دانش را نيز فتح نمودند; آنچنان كه علوم اسلامى سرانجام سرچشمه انقلاب علمى اروپا و به اصطلاح «رنسانس» شد و هم اكنون نيز اگر مسلمانان به گذشته خود بازگردند و ارزشهاى اسلامى را زنده كنند، باز از پيشروان و پيشتازان در صحنه هاى علمى و سياسى و اقتصادى خواهند بود.

▲بخش پنجم

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ نُوراً لاَ تُطْفَأُ مَصَابِيحُهُ، وَ سِرَاجاً لاَ يَخْبُو تَوَقُّدُهُ، وَ بَحْراً لاَ يُدْرَكُ قَعْرُهُ، وَ مِنْهَاجاً لاَ يُضِلُّ نَهْجُهُ،وَ شُعَاعاً لاَ يُظْلِمُ ضَوْءُهُ، وَ فُرْقَاناً لاَ يَخْمَدُ بُرْهَانُهُ، وَ تِبْيَاناً لاَ تُهْدَمُ أَرْكَانُهُ، وَ شِفَاءً لاَ تُخْشَى أَسْقَامُهُ، وَ عِزًّا لاَ تُهْزَمُ أَنْصَارُهُ،وَ حَقًّا لاَ تُخْذَلُ أَعْوَانُهُ. فَهُوَ مَعْدِنُ الاِْيمَانِ وَ بُحْبُوحَتُهُ، وَ يَنَابِيعُ الْعِلْمِ وَ بُحُورُهُ، وَ رِيَاضُ الْعَدْلِ وَ غُدْرَانُهُ، وَ أَثَافِيُّ الاِْسْلاَمِ وَ بُنْيَانُهُ، وَ أَوْدِيَةُ الْحَقِّ وَ غِيطَانُهُ. وَ بَحْرٌ لاَ يَنْزِفُهُ الْمُسْتَنْزِفُونَ، وَ عُيُونٌ لاَ يُنْضِبُهَا الْمَاتِحُونَ وَ مَنَاهِلُ لاَ يُغِيضُهَا الْوَارِدُونَ، وَ مَنَازِلُ لاَ يَضِلُّ نَهْجَهَا الْمُسَافِرُونَ، وَ أَعْلاَمٌ لاَ يَعْمَى عَنْهَا السَّائِرُونَ، وَ آكَامٌ لاَ يَجُوزُ عَنْهَا الْقَاصِدُونَ.

جَعَلَهُ اللّهُ رِيًّا لِعَطَشِ الْعُلَمَاءِ، وَ رَبِيعاً لِقُلُوبِ الْفُقَهَاءِ، وَ مَحَاجَّ لِطُرُقِ الصُّلَحَاءِ، وَ دَوَاءً لَيْسَ بَعْدَهُ دَاءٌ، وَ نُوراً لَيْسَ مَعَهُ ظُلْمَةٌ، وَ حَبْلاً وَثِيقاً عُرْوَتُهُ، وَ مَعْقِلاً مَنِيعاً ذِرْوَتُهُ، وَ عِزًّا لِمَنْ تَوَلاَّهُ، وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ، وَ هُدًى لِمَنِ ائْتَمَّ بِهِ، وَ عُذْراً لِمَنِ انْتَحَلَهُ، وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ، وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ، وَ فَلْجاً لِمَنْ حَاجَّ بِهِ، وَ حَامِلاً لِمَنْ حَمَلَهُ، وَ مَطِيَّةً لِمَنْ أَعْمَلَهُ، وَ آيَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ، وَ جُنَّةً لِمَنِ اسْتَلاَْمَ. وَ عِلْماً لِمَنْ وَعَى، وَ حَدِيثاً لِمَنْ رَوَى، وَ حُكْماً لِمَنْ قَضَى.

### ترجمه

سپس خداوند قرآن را بر او نازل كرد; نورى كه چراغهايش خاموشى ندارد، چراغى كه فروغ آن زوال نپذيرد. دريايى كه ژرفايش درك نشود و راهى كه پيمودنش به گمراهى نمى كشد، شعاعى كه روشنايى اش تيرگى نگيرد، فرقان و جداكننده حق از باطلى كه پرتو برهانش خاموش نگردد، بنايى كه اركانش منهدم نشود و داروى شفابخشى كه با وجود آن، بيماريها وحشت نياورد، قدرتى كه ياورانش شكست نپذيرند و حقّى كه مددكارانش بى يار و ياور نمانند. قرآن معدن ايمان و كانون آن است، چشمه سارهاى دانش و درياهاى علم و باغهاى عدالت و بركه هاى عدل و پايه هاى اسلام و بنيان آن و نهرهاى حق و دشت هاى خرّم و سرسبز دين است، دريايى است كه هر چه از آن برگيرند پايان نمى گيرد و چشمه اى است كه هر چه از آن بردارند كم نمى شود.

آبشخورهايى است كه هر چه از آن بركشند كاستى نمى يابد. منزلگاه هايى است كه مسافرانش راه خود را گم نمى كنند و نشانه هايى است كه از چشم رهگذران پنهان نمى ماند و زمين هاى مرتفعى است كه جويندگانش از آن نمى گذرند. خداوند آن را فرونشاننده عطش دانشمندان، بهار دلهاى فقيهان و جادّه هاى وسيع صالحان قرار داده است. دارويى است كه با بهره گيرى از آن اثرى از بيمارى باقى نمى ماند و نورى است كه ظلمتى با آن نخواهد بود. ريسمانى است كه دستاويز آن مطمئن و پناهگاهى است كه قلّه بلند آن مانع نفوذ دشمن، عزّت و قدرت است، براى آن كس كه تحت ولايتش قرار گيرد و محل امنى است براى آن كس كه در حوزه آن وارد شود.

راهنمايى است براى كسى كه به آن اقتدا كند و عذرى است براى آن كس كه آن را مذهب خويش برگزيند و دليل و برهانى است براى كسى كه با آن سخن گويد و گواهى است براى كسى كه به كمك آن در برابر دشمنش بايستد و سبب پيروزى است بر آن كس كه به آن احتجاج كند. قرآن نجات دهنده خوبى است براى كسى كه به آن عمل كند و مركب راهوارى است براى آن كس كه آن را به كار گيرد. نشانه افتخارى است براى كسى كه خود را با آن نشانه گذارى كند و سپر مطمئنّى است براى آن كس كه خود را در پناه آن قرار دهد. علم و دانش پرارزشى است براى كسى كه آن را حفظ و نگهدارى كند و گفتار والايى است براى آن كس كه آن را روايت نمايد و حكم قاطعى است براى كسى كه با آن قضاوت كند.

▲شرح و تفسير

▲ويژگى هاى مهم قرآن

همان گونه كه قبلا گفته شد، امام(عليه السلام) در اين خطبه بليغ، نخست از اهميّت تقوا سخن مى گويد. سپس راه تقوا را كه پيروى از آيين اسلام است شرح مى دهد و در مرحله بعد به اهميّت قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)، آورنده اسلام مى پردازد و در اين بخش آخر، از فضايل و امتيازات قرآن كه معجزه جاويدان پيامبر و قانون اساسى اسلام است، سخن مى گويد. جالب اينكه امام در 42 جمله كوتاه و عميق و پرمعنا به 42 امتياز مهم قرآن اشاره و فضيلتهاى آن را به صورت گسترده، تشريح مى كند به گونه اى كه بالاتر از آن نمى توان گفت.

در آغاز به ده فضيلت و امتياز مى پردازد و مى فرمايد: «سپس خداوند قرآن را بر او نازل فرمود، نورى كه چراغهايش خاموشى ندارد، چراغى كه فروغ آن زوال نپذيرد. دريايى كه ژرفايش درك نشود و راهى كه پيمودنش به گمراهى نمى انجامد، شعاعى كه روشنايى اش تيرگى نگيرد، فرقان و جداكننده حق از باطلى كه پرتو برهانش خاموش نگردد، بنايى كه اركانش منهدم نشود، و داروى شفابخشى كه با وجود آن، بيماريها وحشت نياورد، قدرتى كه ياورانش شكست نپذيرند و حقّى كه مددكارانش بى يار و ياور نمانند»; (ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ نُوراً لاَ تُطْفَأُ مَصَابِيحُهُ، وَ سِرَاجاً لاَ يَخْبُو(1) تَوَقُّدُهُ، وَ بَحْراً لاَ يُدْرَكُ قَعْرُهُ، وَ مِنْهَاجاً(2) لاَ يُضِلُّ نَهْجُهُ،وَ شُعَاعاً لاَ يُظْلِمُ ضَوْءُهُ، وَ فُرْقَاناً لاَ يَخْمَدُ بُرْهَانُهُ، وَ تِبْيَاناً لاَ تُهْدَمُ أَرْكَانُهُ، وَ شِفَاءً لاَ تُخْشَى أَسْقَامُهُ، وَ عِزًّا لاَ تُهْزَمُ أَنْصَارُهُ، وَ حَقًّا لاَ تُخْذَلُ أَعْوَانُهُ).

جمله اوّل و دوم در واقع برگرفته از آياتى است كه قرآن مجيد را به نور تشبيه كرده است; در آيه 15 مائده مى خوانيم : «(قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ); از سوى خدا نور و كتاب آشكارى براى شما آمد...»، زيرا قرآن مجيد جاده هاى تاريك زندگى را روشن مى سازد و راه را از بيراهه و پرتگاه، نشان مى دهد و كاروان جامعه انسانى را در بيابان پرفراز و نشيب اين جهان به سوى مقصد; يعنى سعادت دنيا و آخرت رهنمون مى گردد.

جمله سوم (وَ بَحْراً لاَ يُدْرَكُ قَعْرُهُ) اشاره به اسرار پنهانى و دقايق علوم است كه در قرآن مجيد وجود دارد و فراتر از انديشه هاست و جز خاصّان درگاه الهى به آن نمى رسند. در احاديث اسلامى به بطون متعدد قرآن مجيد اشاره شده است.

تعبير به «منهاج» در جمله چهارم در مورد قرآن با توجه به اينكه منهاج به معناى جاده واضح و روشن و مستقيم است كه رهروان آن گمراه نمى گردند ـ اشاره به اين است: كسانى كه از اين طريق واضح و صراط مستقيم الهى بهره گيرند هرگز گرفتار گمراهى ها نمى شوند.

در جمله پنجم اشاره اى ديگرى به نورانيّت قرآن شده است، از اين نظر كه شعاعش جاودانى است و هرگز زايل نمى گردد، همان گونه كه قرآن درباره خودش مى گويد: «(لاَّ يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلاَ مِنْ خَلْفِهِ تَنزِيلٌ مِّنْ حَكِيم حَمِيد); هيچ گونه باطل (و باطل كننده اى) نه از پيش رو و نه از پشت سر به سراغ آن نمى آيد، زيرا از سوى خداوند حكيم و حميد نازل شده است».(3)

در جمله ششم اشاره به نكته مهم ديگرى مى كند و آن اين كه قرآن، فرقان است; يعنى به هنگامى كه حق و باطل به هم آميخته شود، آنچه مطابق قرآن است، حق و آنچه مخالف آن است باطل است و به اين ترتيب، حق را از باطل جدا مى سازد. تعبير به فرقان درباره قرآن در آيه اوّل سوره فرقان آمده است (تَبَارَكَ الَّذِى نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيراً) و از آن مهم تر اين كه اين ويژگى قرآن هرگز به خمود و خاموشى و پنهانى نمى گرايد.

در جمله هفتم قرآن تشبيه به بنايى شده است كه اركان و ستونهاى آن چنان مستحكم است كه هرگز ويران نمى شود و اين اشاره به جاودانگى تعليمات قرآن است.(4)

در جمله هشتم به تشبيه ديگرى برخورد مى كنيم; قرآن با داروى شفابخشى تشبيه شده كه هيچ آثار زيانبارى ندارد، زيرا مى دانيم غالب داروها به مضمون «لَيْسَ مِنْ دَواء إِلاَّ وَ يُهَيِّجُ داء; هيچ دارويى نيست مگر اينكه اگر يك بيمارى را برطرف مى سازد بيمارى ديگرى را مى آفريند»(5) آثار منفى مختلفى دارند; ولى قرآن دارويى است كه سرتا پا مثبت و شفابخش است.

تعبير به «شفاء» درباره قرآن در خود قرآن آمده است; در آيه 57 سوره «يونس» مى خوانيم: «(قَدْ جَاءَتْكُمْ مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِّمَا فِى الصُّدُورِ); از سوى پروردگار شما اندرزى براى شما آمد و چيزى كه شفابخش بيماريهاى (اخلاقى) در سينه هاست».

در آيه 82 سوره «اسراء» آمده است : «(وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْانِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ); و از قرآن آنچه شفاء و رحمت است براى مؤمنان نازل مى كنيم».

حتى از بسيارى از روايات معصومين استفاده مى شود كه قرآن مجيد اضافه بر اين كه درمان بيماريهاى عقيدتى و اخلاقى است، درمان بيماريهاى جسمانى نيز هست. از جمله در روايات در مورد تأثير بسيار مثبت سوره «حمد» براى بيماريهاى ظاهرى تأكيد شده است.

در تفسير كنزالدقائق و ديگر تفاسير در تفسير سوره حمد روايات متعددى در اين زمينه آمده است. مرحوم كلينى نيز در جلد دوم اصول كافى در باب فضل القرآن، روايات متعددى در اين زمينه نقل كرده است.

در نهمين و دهمين جمله از جمله هاى بالا سخن از انصار و اعوان قرآن به ميان آمده كه هرگز گرفتار شكست نمى شوند و در برابر دشمنان تنها نمى مانند.

در ادامه اين بحث، امام(عليه السلام) به يازده امتياز ديگر در يازده جمله كوتاه و پى در پى اشاره كرده و قرآن را به دريا و چشمه سار و بناى مستحكم و معدن گرانبها و جاده روشن و آشكار تشبيه مى كند و مى فرمايد: «قرآن معدن ايمان و كانون آن است، چشمه سارهاى دانش و درياهاى علم و باغهاى عدالت و بركه هاى عدل و پايه هاى اسلام و بنيان آن و نهرهاى حق و دشتهاى خرّم و سرسبز دين است، دريايى است كه هر چه از آن برگيرند پايان نمى گيرد و چشمه هايى است كه هر چه از آن بردارند كم نمى شود و آبشخورهايى كه هر چه از آن بركشند كاستى نمى يابد. منزلگاههايى است كه مسافرانش راه خود را گم نمى كنند و نشانه هايى است كه از چشم رهگذران پنهان نمى ماند و زمينهاى مرتفعى است كه جويندگانش از آن نمى گذرند»; (فَهُوَ مَعْدِنُ الاِْيمانِ وَ بُحْبُوحَتُهُ(6)، وَ يَنَابِيعُ الْعِلْمِ وَ بُحُورُهُ، وَ رِيَاضُ(7) الْعَدْلِ وَ غُدْرَانُهُ(8)، وَ أَثَافِيُّ(9) الاِْسْلامِ وَ بُنْيَانُهُ، وَ أَوْدِيَةُ الْحَقِّ وَ غِيطَانُهُ(10). وَ بَحْرٌ لاَ يَنْزِفُهُ(11) الْمُسْتَنْزِفُونَ، وَ عُيُونٌ لاَ يُنْضِبُهَا(12) الْمَاتِحُونَ(13)، وَ مَنَاهِلُ لاَ يُغِيضُهَا(14) الْوَارِدُونَ، وَ مَنَازِلُ لاَ يَضِلُّ نَهْجَهَا الْمُسَافِرُونَ، وَ أَعْلاَمٌ لاَ يَعْمَى عَنْهَا السَّائِرُونَ، وَ آكَامٌ(15) لاَ يَجُوزُ عَنْهَا الْقَاصِدُونَ).

تعبير به «مَعْدَنِ الاْيمانِ» اشاره به اين است كه دلايل معارف اسلامى از توحيد و اثبات وجود خدا گرفته تا مسئله معاد و اعجاز قرآن و ولايت، همه در قرآن مجيد به صورت گسترده آمده است; دلايلى كه سرچشمه دلايل ديگر است، زيرا معدن به چيزى گفته مى شود كه منبع و مركز اصلى اشياى گرانبها و مورد نياز است.

در جمله دوم همين مطلب به تعبير ديگرى آمده است. قرآن را به عنوان چشمه جوشان و درياى علم، بلكه چشمه هاى جوشان و درياها شمرده كه اهل ايمان مى توانند علوم مختلف را از آن برگيرند و امروز ما مى دانيم سرچشمه علم كلام و فقه و اخلاق و تاريخ انبيا و تاريخ اسلام و علوم ديگرى در قرآن مجيد است.

در جمله سوم به مسئله مهم ديگرى اشاره كرده و قرآن را به عنوان باغهاى عدالت و غديرها و آبگيرهاى آن معرفى نموده است. قرآن مجيد همه مؤمنان را مخاطب ساخته، مى گويد: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ امَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ)(16); يعنى قيام به عدالت را كافى نمى شمرد، بلكه «قوّام» بودن را لازم مى داند كه صيغه مبالغه و تأكيد است حتى تصريح مى كند دوستيها و دشمنيها هرگز مانع اجراى عدالت نشود: (وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنئَانُ قَوْم عَلَى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى).(17)

و نيز در ذيل آيه اوّل مى گويد: حتى به جهت طرفدارى از پدر و مادر و نزديك ترين نزديكان، در اجراى عدالت سستى نكنيد.

قابل توجه اينكه امام(عليه السلام) عدالت را تشبيه به باغ و استخرهايى كرده كه باغ را آبيارى مى كند و به يقين جامعه اى كه عدالت در آن اجرا مى شود همان زيبايى باغ و خرّمى و طروات ناشى از آبيارى كافى دارد و جامعه اى كه غرق ظلم و تبعيض گردد، به بيابان خشك و سوزان و خالى از آب و علف مى ماند.

در چهارمين جمله سخن از اساس و بنيان اسلام است كه در قرآن مجيد ديده مى شود، زيرا «اثافى» و «بنيان» به معناى ريشه ها و پايه هاست و طبق حديث معروف امام باقر(عليه السلام) اسلام بر پنج پايه بنا شده است: نماز، زكات، حج، روزه و ولايت (جهاد، امر به معروف و نهى از منكر از توابع ولايت است); «بُنِىَ الاِْسْلامُ عَلى خَمْسَةِ اَشْياء; عَلَى الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الْوِلايَةِ»(18) و مى دانيم اصول اين فرايض الهى همه در قرآن مجيد به صورت گسترده آمده است.

در جمله پنجم سخن از حق است (حق به معناى گسترده آن كه تمامى حقوق الهى و انسانى و اجتماعى را در بر مى گيرد. امام مى فرمايد: «نهرها و زمينهاى آباد حق در قرآن است».

در ششمين و هفتمين و هشتمين جمله سخن از پايان ناپذيرى معارف و علوم قرآنى است كه هر چه از آن برگيرند كاستى نمى يابد و تا دامنه قيامت حقايق تازه اى براى انديشمندان و جويندگان و پويندگان راه خدا ارائه مى دهد، دليل آن هم روشن است; قرآن كلام خداست و كلام خدا همچون ذات خدا پايان ناپذير و نامحدود است، همان گونه كه در حديث پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است: «لا تُحْصى عَجائِبُهُ وَ لا تُبْلى غَرائِبُهُ; شگفتيهاى قرآن شمارش نمى گردد و غرائب آن هرگز كهنه نمى شود».(19)

اين سخن، پيامى براى همه مفسّران قرآن دارد كه هرگز تصوّر نكنند آنچه را از قرآن استفاده كرده اند آخرين سخن است و نكته تازه و جديدى ماوراى آن نيست.

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «كه در پاسخ اين سؤال كه چرا قرآن هرگز كهنه نمى شود؟ فرمود: زيرا خداوند او را براى زمان خاص و گروه معيّنى قرار نداده است»: «فَهُوَ في كُلِّ زَمان جَديدٌ وَ عِنْدَ كُلِّ قَوْم غَضٌّ إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ; قرآن در زمانى نو است و نزد هر قوم و ملّتى تا روز قيامت تازه و پر طراوت است».(20)

در نهمين و دهمين و يازدهمين امتياز، اشاره به روشن بودن راه قرآن و تضمين هدايت پويندگان اين راه است: نه مسافرانش گمراه مى شوند، نه نشانه هايش بر رهروان پوشيده مى ماند و نه منزلگاه هاى مطمئنّش بر كسى مخفى خواهد بود.

سپس امام در ادامه اين اوصاف والاى قرآن به پنج وصف هماهنگ ديگر قرآن اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند آن را فرونشاننده عطش دانشمندان، بهار دلهاى فقيهان و جادّه هاى وسيع صالحان قرار داده است. دارويى است كه با بهره گيرى از آن اثرى از بيمارى باقى نمى ماند و نورى است كه ظلمتى با آن نخواهد بود»; (جَعَلَهُ اللّهُ رِيًّا(21)لِعَطَشِ الْعُلَمَاءِ، وَ رَبِيعاً لِقُلُوبِ الْفُقَهَاءِ، وَ مَحَاجَّ(22) لِطُرُقِ الصُّلَحَاءِ، وَ دَوَاءً لَيْسَ بَعْدَهُ دَاءٌ، وَ نُوراً لَيْسَ مَعَهُ ظُلْمَةٌ).

اينكه در جمله اوّل مى فرمايد: «خداوند قرآن را سبب فرو نشاندن عطش دانشمندان قرار داده» اشاره به اين است كه هر دانشمندى تشنه علم بيشتر است، زيرا طعم علم و دانش را چشيده است و چون علوم و دانش هاى قرآن مجيد بسيار گسترده و نامحدود است، دانشمندان مى توانند با آن عطش علمى خود را فرو بنشانند.

در كلمات قصار امام(عليه السلام) در نهج البلاغه نيز آمده است : «مَنْهُومانِ لا يَشْبَعانِ; طالِبُ عِلْم وَ طالِبُ دُنْيا; دو گروه گرسنه اند كه هرگز سير نمى شوند; طالبان علم و طالبان دنيا».(23)

اگر در جمله دوم مى فرمايد: «قرآن بهار دلهاى فقيهان و عاقلان است» اشاره به اين است كه در فصل بهار عالم طبيعت، زندگى را از سر مى گيرد. گياهان و گلها و ميوه ها ظاهر مى شوند. قرآن مجيد نيز در دلهاى آگاهان همين اثر را دارد; گلهاى فضيلت، ميوه هاى لذت بخش ايمان و اخلاق و معرفت و سرانجام قرب الهى در پرتو قرآن فراهم مى شود.

در جمله سوم، امام(عليه السلام) قرآن را جادّه وسيع و روشن رهروان راه حق مى شمرد، زيرا صالحان كسانى هستند كه در مسير سير و سلوك الى الله گام بر مى دارند و بهترين جاده اى را كه مى توانند براى رسيدن به مقصد برگزينند مسير قرآن مجيد است.

در چهارمين جمله اشاره به نكته جديدى مى كند و آن اين كه داروها گاه تنها جنبه تسكينى دارند و گاه درمان موقّت و گاه درمان كامل; ولى عوارض منفى و بيماريهاى جنبى به بار مى آورند; اما قرآن دارويى است كه هيچ يك از اين ضعفهاى سه گانه را ندارد; دارويى است كه به طور كامل درمان مى كند و فاقد هر عارضه منفى است.

در پنجمين جمله باز به نكته تازه اى اشاره مى كند و آن اين كه نورهاى عالم ماده، گاه آميخته با ظلمت اند (مانند نور بين الطلوعين و بين الغروبين) و اگر ظلمتى با آن آميخته نيست يا خسوف و كسوفى دارد و ياغروب و افولى; ولى نور قرآن نه غروب و افولى دارد و نه خسوف و كسوفى، زيرا از نور علم حق سرچشمه گرفته و در آنجا ظلمت راه ندارد و مى دانيم : (اَللهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ...).(24)

در ادامه اين اوصاف، امام به چهار امتياز ديگر از امتيازهاى قرآن اشاره كرده، مى فرمايد: «ريسمانى است كه دستاويز آن مطمئن و پناهگاهى است كه قلّه بلند آن مانع نفوذ دشمن و عزّت و قدرت است براى كسى كه تحت ولايتش قرار گيرد و محل امنى است براى آن كس كه در حوزه اش وارد شود»; (وَ حَبْلاً وَثِيقاً عُرْوَتُهُ، وَ مَعْقِلاً(25) مَنِيعاً ذِرْوَتُهُ، وَ عِزًّا لِمَنْ تَوَلاَّهُ، وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ).

امام(عليه السلام) با بيان اين چهارم وصف در واقع سعادت انسان را به دژ محكمى تشبيه كرده كه بر فراز كوه بلندى قرار دارد و رهروان اين راه همچون كوهنوردان بايد از طنابهاى محكمى كه به نقاط بالاتر كوه بسته مى شود و دستگيره هاى محكمى دارد استفاده كنند تا به آن دژ برسند و آن دژ در جايى قرار دارد كه دشمن به آن دست نمى يابد و هر كس در سايه آن قرار گيرد قدرتى غير قابل شكست مى يابد و آن كس كه در آن وارد شود، سالم مى ماند.

دشمن اصلى انسان، هواى نفس و شيطان است و ناامنيها نيز از همين جا سرچشمه مى گيرد. كسى كه در پناه قرآن قرار مى گيرد، بر قله رفيع سلامت و سعادت و در عزت و امنيّت خواهد نشست.

آن گاه امام به پنج وصف ديگر هماهنگ، از اوصاف قرآن اشاره كرده، مى فرمايد: «قرآن راهنمايى است براى كسى كه به آن اقتدا كند، و عذرى است براى آن كس كه آن را مذهب خويش برگزيند و دليل و برهانى است براى كسى كه با آن سخن گويد، و گواهى است براى كسى كه به كمك آن در برابر دشمنش بايستد، و سبب پيروزى است براى آن كس كه به آن احتجاج كند»; (وَ هُدًى لِمَنِ ائْتَمَّ بِهِ، وَ عُذْراً لِمَنِ انْتَحَلَهُ(26)، وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ، وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ، وَ فَلْجاً(27) لِمَنْ حَاجَّ بِهِ).

منظور از هدايت در جمله اوّل روشن است و منظور از عذر در جمله دوم ممكن است اتمام حجّت باشد كه قرآن به همه افراد در مورد ايمان و انجام وظايف الهى، اتمام حجّت مى كند و نيز ممكن است منظور اين باشد كه قرآن سند معذور بودن در پيشگاه خدا در قيامت است به اين معنا كه هر كس اعمال خود را با دستور و پيام قرآن هماهنگ سازد،در پيشگاه خدا معذور خواهد بود. معناى دوم صحيح تر به نظر مى رسد.

تعبير به «بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ» اشاره به اين است كه نه تنها انسان در عقايد و اعمال خود مى تواند تكيه بر قرآن كند، بلكه براهين قرآنى در مقابل مخالفان; خواه در مبدأ و معاد باشد و خواه در برنامه هاى زندگى، بهترين برهان است.

تعبير به «شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ» تأكيد بيشترى بر اين معناست كه هر كس قرآن را شاهد و گواه خود در مقابل خصم بگيرد، بهترين شاهد و گواه محسوب خواهد شد و نتيجه آن همان چيزى است كه در جمله پنجم آمده كه استدلال و استشهاد به قرآن، سبب پيروزى و غلبه بر مخالفان است.

سپس امام(عليه السلام) در هفت وصف باقى مانده از 42 وصفى كه در اين بخش از خطبه درباره قرآن بيان كرده، مى فرمايد: «قرآن نجات دهنده خوبى است براى كسى كه به آن عمل كند و مركب راهوارى است براى آن كس كه آن را به كار گيرد، نشانه افتخارى است براى كسى كه خود را با آن نشانه گذارى كند، و سپر مطمئنّى است براى آن كس كه خود را در پناه آن قرار دهد و علم و دانش پرارزشى است براى كسى كه آن را حفظ و نگهدارى كند و گفتار والايى است براى آن كس كه آن را روايت نمايد و حكم قاطعى است براى كسى كه با آن قضاوت كند»; (وَ حَامِلاً لِمَنْ حَمَلَهُ، وَ مَطِيَّةً لِمَنْ أَعْمَلَهُ، وَ آيَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ(28)، وَ جُنَّةً لِمَنِ اسْتَلاَْمَ(29)، وَ عِلْماً لِمَنْ وَعَى، وَ حَدِيثاً لِمَنْ رَوَى، وَ حُكْماً لِمَنْ قَضَى).

در جمله هاى اول و دوم، مؤمنان به قرآن را به كسى تشبيه مى كند كه بر مركبى از نور سوار شده و به سوى آسمان سعادت در پرواز است، مركبى مطمئن و راهوار.

در جمله سوم قرآن را مدال افتخارى مى شمارد براى همه كسانى كه آن را نشانه زندگى خود قرار مى دهند. آيات قرآن بهترين شعار و نشانه هاى آن بهترين نشانه هاست.

در جمله چهارم آن را زرهى شمرده كه انسان را در نبرد با دشمنان از گزند حوادث، حفظ مى كند. هم دشمنان ظاهرى و مخالفان اسلام و هم دشمنان باطنى و درونى; يعنى هواى نفس و هم دشمنى پنهانى يعنى شيطان.

در پنجمين و ششمين و هفتمين وصف، در واقع به علوم حاصل از قرآن اشاره مى كند; جمله «وَ عِلْماً لِمَنْ وَعى» ممكن اشاره به استدلالات منطقى قرآن باشد و جمله «حَديثاً لِمَنْ رَوى» اشاره به حديث نقلى و احاديثى كه از ناحيه وحى به دست آمده است.

در آخرين جمله، به كاربرد علمى آن در مسئله قضاوت و داورى اشاره مى كند. بنابراين كه قضا در اين جمله به معناى داورى در مخاصمات باشد، و اگر قضا هر گونه حكم و قضاوت را شامل شود، همه احكام فقهى و عقيدتى را در بر گيرد.

#####

1. «يخبو» از مادّه «خبو» بر وزن «سرو» به معناى خاموش شدن گرفته شده است.

2. «منهاج» به راه روشن و آشكار گفته مى شود و «نهج» به معناى پيمودن چنين راهى است.

3. فصّلت، آيه 42 .

4. در نسخه نهج البلاغه «صبحى صالح» به جاى «بنيان» «تبيان» آمده است; ولى جمعى از شارحان در متن همان «بنيان» را ذكر كرده اند و متناسب با «لا تهدم اركانه» همين است.

5. الكافى، جلد 8، صفحه 273، حديث 409 .

6. «بحبوحه» به معناى كانون و وسط چيزى است.

7. «رياض» جمع «روضه» به معناى باغ است.

8. «عذران» جمع «عذير» به معناى آبگير و بركه است و به معناى رودخانه نيز آمده است و در اصل گودالى است كه بر اثر سيل، آب در آن جمع مى شود.

9. «اثافىّ» جمع «أثفيّه» بر وزن «أضحيّه» از ماده «أثف» بر وزن «اسب» به معناى ثبات و استقرار گرفته شده و «اثفيه» به سنگهاى ثابتى گفته مى شود كه ديگ را روى آن مى گذارند. گاه اين واژه به سه پايه هم اطلاق مى گردد.

10. «غيطان» جمع «غيط» بر وزن «زيد» به معناى شدت و زمين وسيع است.

11. «ينزف» از ريشه «نزف» بر وزن «نظم» به معناى آب از چيزى كشيدن است (و به معناى خون گرفتن هم آمده است) و «مستنزفون» به كسانى گفته مى شود كه آب را آن قدر از چاه يا استخر مى كشند كه پايان مى گيرد.

12. «ينضب» در اصل از ريشه «نضوب» به معناى فرو رفتن آب در زمين است و جمله «لا ينضبها» مفهومش اين است كه آب آن چشمه ها را پايان نمى دهد.

13. «ماتحون» جمع «ماتحه» از ريشه «متح» بر وزن «مدح» به معناى آب كشيدن از چاه يا چشمه است.

14. «يغيض» از مادّه «غيض» بر وزن «غيب» در اصل به معناى فرو كش كردن و فرو بردن (به صورت لازم و متعدّى) است و در جمله بالا به معناى كاستن گرفتن است.

15. «آكام» جمع «اكمه» بر وزن «طلبه» به معناى تپّه بلندى است كه از سنگ يا شن تشكيل شده باشد.

16. نساء، آيه 135 .

17. مائده، آيه 8 .

18. الكافى، جلد 2، صفحه 18، باب دعائم الاسلام.

19. همان، صفحه 599 .

20. بحارالانوار، ج 17، ص 213، ح 18.

21. «رىّ» (با كسر راء و فتح آن) به معناى سيراب شدن است.

22. «محاجّ» جمع «محجّه» به معناى راه روشن و وسيع است.

23. نهج البلاغه، كلمات قصار، 457 .

24. نور، آيه 35 .

25. «معقل» به معناى پناهگاه و سنگر است. از ريشه «عقل» به معناى بازداشتن گرفته شده، زيرا پناهگاه انسان را از گزند حوادث دور مى دارد.

26. «انتحل» به معناى پذيرش مذهب و آيين از ريشه «نحله» بر وزن «خرقه» به معناى ايمان و مذهب گرفتن است.

27. «فلج» به معناى ظفر و پيروزى است.

28. «توسّم» از «وسم» بر وزن «وصل» به معناى علامت گذارى گرفته شده است. اين ماده، گاه به معناى زيبايى نيز به كار مى رود.

29. «استلأم» از ريشه «لئم» بر وزن «لعن» به معناى جمع كردن و التيام بخشيدن و هماهنگ نمودن ميان دو چيز است و «استلام» به معناى پوشيدن زره يا ساير ابزار جنگ است، گويى ميان اين ابزار و بدن خود هماهنگى ايجاد مى كند.

#####

▲نكته ها

▲1ـ عظمت قرآن از ديدگاه اميرمؤمنان (عليه السلام)

بحث درباره عظمت قرآن در خطبه هاى فراوانى از نهج البلاغه آمده است; ولى در هيچ خطبه اى بحثى به اين گستردگى و جامعيت ديده نمى شود.

در 42 امتيازى كه امام(عليه السلام) در اين خطبه ذكر فرموده، مطالبى است كه ناظر ناآگاه ممكن است آن را ادّعاى بى دليل پندارد; ولى با دقّت در آيات خود قرآن، شواهد و دلايل كافى براى آن يافت مى شود.

مثلا اگر امام قرآن را معدن ايمان و سرچشمه علم مى شمرد، به جهت آن است كه قرآن مجيد درباره مهم ترين مسائل عقيدتى; يعنى مبدأ و معاد، آن قدر دلايل گوناگون عقلى ذكر كرده كه درهاى ايمان به خدا و معاد را به روى هر انسان منصفى مى گشايد.

در مسئله خداشناسى، دست انسانها را گرفته، به اوج آسمانها و اعماق زمين مى برد; آمد و شد منظّم شب و روز، حركت منظم بادها،(1) آفرينش انواع حيوانات و گياهان و ميوه ها،(2) پرواز پرندگان بر فراز آسمانها(3)، حركت ابرها و سيراب شدن سرزمينهاى تشنه، بر اثر ريزش بارانها(4) كه هر كدام جلوه اى از نظم عالم آفرينش است، به او نشان مى دهد تا يقين پيدا كند در وراى اين دستگاه، مبدأ علم و قدرتى است كه آن را به اين صورت مى گرداند. در مسئله معاد دست انسان حق طلب را گرفته به آغاز آفرينش مى برد(5) و صحنه هاى معاد را در عالم گياهان(6) و قدرت خدا را بر احياى استخوان پوسيده مردگان(7)نشان مى دهد.

در زمينه عدالت آن قدر به آن اهميّت داده كه آن را از وظايف حتمى مؤمنان(8) و اجراى آن راحتى درباره دشمنان سرسخت، توصيه مى كند(9) و انحراف از آن را گناهى بزرگ مى شمرد.

اگر اميرمؤمنان آن را چشمه جوشان فيض الهى براى سيراب كردن قلوب علما و بهار دل هاى فقها مى شمرد، دليل آن در خود قرآن است، زيرا با اينكه هزاران تفسير بر قرآن مجيد نوشته شده، باز هر روز دانشمندان به كشف تازه اى در قرآن مجيد دست مى يابند.

اگر امام(عليه السلام) مى فرمايد: قرآن سبب عزت و شوكت مسلمانان است، دليلش آن است كه در آيات مختلف، آنها را به وحدت كلمه و عدم تفرقه دعوت كرده و پيوند مؤمنان را پيوند برادران شمرده و نتيجه آن را عزّت مؤمنان در سايه عزت خدا دانسته است.(10)

همچنين تمام موضوعاتى را كه امام به عنوان 42 امتياز براى قرآن در اين بخش از خطبه ذكر فرموده، ريشه هاى آن را در قرآن مى يابيد، كه اگر جمع آورى شود يك كتاب قطور تشكيل مى دهد. دستوراتى كه اگر به آنها عمل شود به يقين اين آثار از آنها به دست مى آيد.

#####

1. (إِنَّ فِى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ وَاخْتِلاَفِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللهُ مِنْ السَّمَآءِ مِنْ مَآء فَأَحْيَا بِهِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَآبَّة وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَآءِ وَالاَْرْضِ لاَيَات لِّقَوْم يَعْقِلُونَ). (بقره، آيه 164)

2. (وَفِى الاَْرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِّنْ أَعْنَاب وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَان يُسْقَى بِمَآء وَاحِد وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْض فِى الاُْكُلِ إِنَّ فِى ذلِكَ لاَيَات لِّقَوْم يَعْقِلُونَ). (رعد، آيه 4)

3. (أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَات فِى جَوِّ السَّمَآءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لاَيَات لِّقَوْم يُؤْمِنُونَ). (نحل، آيه 79)

4. (اللهُ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَاباً فَيَبْسُطُهُ فِى السَّمَآءِ كَيْفَ يَشَآءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ)، (فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللهِ كَيْفَ يُحْىِ الاَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا). (روم، آيه 48 و 50)

5. (كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ). (اعراف، آيه 29)

6. (وَاضْرِبْ لَهُمْ مَّثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَآء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الاَْرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَىْء مُّقْتَدِراً). (كهف، آيه 45)

7. (وَضَرَبَ لَنَا مَثَلا وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْىِ الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّة وَهُوَ بِكُلِّ خَلْق عَلِيمٌ). (يس، آيه 78-79)

8. (يَآ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ للهِِ وَلَوْ عَلَى أَنفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالاَْقْرَبِينَ). (نساء، آيه 135)

9. (وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنئَانُ قَوْم عَلَى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللهَ إِنَّ اللهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ). (مائده، آيه 8)

10. (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَآءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً). (آل عمران، آيه 103)

(وَللهِِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لاَ يَعْلَمُونَ). (منافقون، آيه 8)

#####

######

######

▲2ـ دانشمندان بيگانه و قرآن

عظمت قرآن چنان است كه نه تنها مسلمانان و پيشوايان بزرگ اسلام آن را به اين اوصاف بزرگ مى ستايند، بلكه دورافتادگان با خبر نيز پس از غور در آيات اين كتاب بزرگ آسمانى، به عظمت آن اعتراف كرده و تعبيراتى دارند كه بسيار قابل توجه است:

«آلبرماله» مورّخ و دانشمند معروف فرانسوى در كتاب «تاريخ عمومى» خود درباره قرآن چنين مى نويسد:

«قرآن كتاب به تمام معنا ممتازى است كه جايگزين ساير كتابهاى عالى و دربرگيرنده همه علوم (انسانى) است، كتابى است كه هم داراى دستورات مذهبى و هم قوانين مدنى امروز است ; هم نسخه راهنماى يك قاضى و هم كمال مطلوب يك پيشواى روحانى است».(1)

«ويل دورانت» دانشمند و فيلسوف معروف معاصر در كتاب تاريخ تمدّن خود مى نويسد:

«قرآن در جانهاى ساده و بى آلايش، عقايدى آسان و دور از ابهام پديد مى آورد كه از رسوم تشريفات ناروا دور است و از قيد مراسم بت پرستى و كاهنى آزاد. ترقّى اخلاق و فرهنگ مسلمين به بركت آن انجام گرفته و اصول نظم اجتماعى و وحدت جمعى را در ميان آنان استوار ساخته است.

ـ سپس مى افزايد: ـ عقول آنان را از بسيارى از اوهام و خرافات و ظلم و خشونت رهايى بخشيده و مردم زبون را از حرمت و عزّت نفس برخوردار ساخته و در جامعه مسلمين چنان اعتدال و تقوايى به وجود آورده كه در هيچ يك از مناطق جهان كه قلمرو انسان سفيد پوست بوده است، نظير نداشت».(2)

«رالف لين تون» (نويسنده كتاب سير تمدن) مى نويسد: «آموزشگاه عالى قرآن، راه ترقّى و پيشرفت هر فرد را از هر طبقه به هر مقام هموار ساخته است، به گونه اى كه حتّى فرزند يك نفر برده، مى تواند در جامعه اسلامى به مقامات عالى و والا برسد».(3)

پروفسور «دراپرز اروپ» مى گويد:

«قرآن شامل پيشنهادها و دستورات عالى اخلاقى است و از بخش هايى تشكيل يافته كه مورد قبول همگان قرار مى گيرد. اين دستورات به خودى خود كامل و رسا بوده و براى برنامه زندگى مردم راهنماى حيات و ضرورى است».(4)

«جان ديون پورت» مؤلّف كتاب «عذر تقصير به پيشگاه محمّد و قرآن» مى نويسد: «قرآن به اندازه اى از نقايص مبرّا و منزّه است كه نيازمند كوچك ترين تصحيح و اصلاحى نيست و ممكن است از اوّل تا به آخر آن را خواند بى آنكه انسان كمترين ملامتى از آن احساس كند».(5)

«گوته» شاعر و دانشمند مشهور آلمانى مى گويد:

«ساليان دراز كشيشان از خدا بى خبر ما را از پى بردن به حقايق قرآن مقدّس و عظمت آورنده آن محمّد(صلى الله عليه وآله)، دور نگاه داشته بودند; اما هر قدر كه قدم در جادّه علم و دانش گذارديم پرده هاى جهل و تعصّب نابجا از بين رفته و اين كتاب توصيف ناپذير (قرآن) جهانيان را به سوى خود جلب نموده و تأثير عميقى در علم و دانش جهان مى گذارد، و سرانجام محور افكار مردم جهان مى گردد».(6)

#####

1. فرهنگ اسلام شناسان خارجى، تأليف حسين عبداللهى خروش، جلد 1، صفحه 15 .

2. عصر ايمان، بخش دوم، تمدن اسلامى، صفحه 52 .

3. فرهنگ اسلام شناسان خارجى، جلد 1، صفحه 15 .

4. همان، صفحه 14 .

5. از مقدمه كتاب سازمانهاى تمدن امپراطورى اسلام، ص 111 .

6. تفسير نمونه، جلد 1، صفحه 137 .

#####

▲خطبه 199(1)

وَ مِنْ كـَلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

كانَ يُوصي بِهِ أصْحابَهُ

از سخنان امام(عليه السلام) است

كه پيوسته يارانش را به آن توصيه مى كرد.

#####

1. سند خطبه:

مرحوم كلينى قبل از مرحوم سيّد رضى اين كلام را در «كافى» كتاب الجهاد بخش عمده اين كلام را نقل كرده است (الكافى، جلد 5، صفحه 36).

در مصادر نهج البلاغه نيز چيزى فراتر از آن نيامده است (مصادر، جلد 3، صفحه 85).

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين گفتار خود به چهار موضوع مهم از تكاليف اسلامى سفارش مى كند كه هر كدام بخشى از خطبه را تشكيل مى دهد.

در بخش اوّل، به مسئله نماز و اهميّت آن مى پردازد و به كيفيت عالى و كميّت كافى آن اشاره كرده، نماز را وسيله نجات در آخرت و سبب پاكى از گناهان در دنيا و شستشوى جان و دل از رذائل اخلاقى مى شمرد و اهتمام پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و مؤمنان راستين را نسبت به آن يادآور مى شود.

در بخش دوم، به مسئله زكات كه بعد از نماز مهم ترين ركن ايمان است، مى پردازد و آن را كفاره گناهان و حجابى در برابر آتش دوزخ مى شمرد و پرداختن آن را افتخارى بزرگ مى داند، و كسانى را كه از اين نكته غافلند، سرزنش مى كند.

در بخش سوم، به سراغ موضوع بسيار مهم ديگرى مى رود كه آن اداى امانت است. اهل امانت را سعادتمندان، و خائنان به امانت را شكست خوردگان و مأيوسان از رحمت الهى مى شمرد و به تفسير كوتاهى از آيه شريفه (إِنَّا عَرَضْنَا الاَْمَانَةَ...)(1)مى پردازد.

در بخش چهارم از موضوعى سخن مى گويد كه ضامن اجراى همه تكاليف و احكام الهى است و آن مراقبت و احاطه علمى پروردگار بر همه اعمال انسانهاست. نه تنها خداوند احاطه علمى دارد، بلكه اعضا و جوارح و ضمائر انسانها را نيز ناظران و مراقبان حق بر اعمال او مى شمرد.

جمله «كانَ يُوصي بِهِ أصْحابَهُ» نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) اين سخن را در هر فرصت مناسبى تكرار مى كرد و به ياران خود درباره به اين چهار اصل مهم هشدار مى داد. سزاوار است پيوندگان راه امام(عليه السلام) نيز همين برنامه را ادامه دهند و خود و ياران خود را به اين اصول چهارگانه نجات بخش، همواره توصيه كنند.

#####

1. احزاب، آيه 72 .

#####

▲بخش اوّل

تَعَاهَدُوا أَمْرَ الصَّلاَةِ، وَ حَافِظُوا عَلَيْهَا، وَ اسْتَكْثِرُوا مِنْهَا، وَ تَقَرَّبُوا بِهَا، فَإِنَّها (كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنينَ كِتَاباً مَّوْقُوتاً). أَلاَ تَسْمَعُونَ إِلَى جَوَابِ أَهْلِ النَّارِ حِينَ سُئِلُوا: (مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ * قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ). وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ الْوَرَقِ، وَ تُطْلِقُهَا إِطْلاَقَ الرِّبَقِ، وَ شَبَّهَهَا رَسُولُ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ بِالْحَمَّةِ تَكُونُ عَلَى بَابِ الرَّجُلِ، فَهُوَ يَغْتَسِلُ مِنْهَا فِي الْيَوْمِ و اللَّيْلَةِ خَمْسَ مَرَّات، فَمَا عَسَى أَنْ يَبْقَى عَلَيْهِ مِنَ الدَّرَنِ؟ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا رِجَالٌ مِنَ الْمُؤْمِنيِنَ الَّذِينَ لاَ تَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زِينَةُ مَتَاع، وَ لاَ قُرَّةُ عَيْن مِنْ وَلَد وَ لاَ مَال. يَقُولُ اللّهُ سُبْحَانَهُ: (رِجَالٌ لاَّ تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لاَ بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَ إِقَامِ الصَّلاَةِ وَ إِيتَآءِ الزَّكَاةِ). وَ كَانَ رَسُولُ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ نَصِباً بِالصَّلاَةِ بَعْدَ التَّبْشِيرِ لَهُ بِالْجَنَّةِ، لِقَوْلِ اللّهِ سُبْحَانَهُ: (وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاَةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا)، فَكَانَ يَأْمُرُ بِها أَهْلَهُ وَ يَصْبِرُ عَلَيْهَا نَفْسَهُ.

### ترجمه

برنامه نماز را به خوبى مراقبت كنيد و در محافظت آن بكوشيد. بسيار نماز بخوانيد و به وسيله آن به خدا تقرّب جوييد، زيرا نماز بر همه مؤمنان در اوقات مخصوص واجب است. آيا پاسخ دوزخيان را در برابر اين سؤال كه «چه چيز شما را به دوزخ كشانيد؟» نمى شنويد كه مى گويند: «ما از نمازگزاران نبوديم». (آرى) نماز گناهان را فرو مى ريزد، همچون فروريختن برگ از درختان (در فصل پاييز) و طنابهاى معاصى را از گردنها مى گشايد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم نماز را به چشمه آب گرمى تشبيه فرمود كه بر در خانه انسان باشد و او هر شبانه روز پنج مرتبه خود را در آن شستشو دهد كه بى شكّ چرك و آلودگى در بدنش باقى نخواهد ماند (نمازهاى پنج گانه نيز روح و قلب انسان را شستشو مى دهند و آثارى از گناه در آن باقى نمى گذارند).

آن گروه از مؤمنان كه زينت متاع دنيا و فرزندان و اموالى كه مايه چشم روشنى است، آنها را به خود مشغول نداشته، حق نماز را خوب شناخته اند. خداوند سبحان درباره آنها مى فرمايد: «آنها مردانى هستند كه تجارت و بيع آنان را از ياد خدا و برپاداشتن نماز و پرداختن زكات باز نمى دارد و رسول خدا بعد از بشارت به بهشت، خويش را براى نماز به تعب و مشقّت مى انداخت، زيرا خداوند به او فرموده بود: «خانواده خويش را به نماز دعوت كن و در برابر آن شكيبا باش» (زيرا نماز كليد ورود به بهشت است)، آن حضرت پى در پى اهل بيت خود را به نماز دعوت مى كرد و خود را بر آن وادار مى فرمود (و در انجام آن اصرار و شكيبايى داشت).

▲شرح و تفسير

▲اهميّت فوق العاده نماز

همان گونه كه در بحث «خطبه در يك نگاه» گفته شد، امام(عليه السلام) در اين خطبه به چهار امر مهم كه از اركان دين محسوب مى شود اشاره كرده، بر آن تأكيد مىورزد. سه امر آن مربوط به فروع دين (نماز و زكات و حفظ و اداى امانت) و يك امر آن از آثار اصول دين است و آن ايمان به حضور الهى در همه جا و علم او به تمام مضمرات قلوب و اعمال جوارح است.

در بخش اوّل كه مربوط به نماز است به آثار مهم معنوى و تربيتى نماز و عاقبت شوم تاركان و سبك شمرندگان آن پرداخته، نمازگزاران واقعى را معرفى مى كند، نخست مى فرمايد: «برنامه نماز را به خوبى مراقبت كنيد و در محافظت آن بكوشيد. بسيار نماز بخوانيد و به وسيله آن به خدا تقرّب جوييد زيرا نماز بر همه مؤمنان در اوقات مخصوص واجب است»; (تَعَاهَدُوا أَمْرَ الصَّلاَةِ، وَ حَافِظُوا عَلَيْهَا، وَ اسْتَكْثِرُوا مِنْهَا، وَ تَقَرَّبُوا بِهَا، فَإِنَّها (كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنينَ كِتَاباً مَّوْقُوتاً)(1)).

در اين عبارت كوتاه چهار دستور درباره نماز داده شده است: تعاهد، محافظت، استكثار، و تقرب جستن به آن.

منظور از «تعاهد» سركشى و اصلاح كردن است. اين تعبير در مورد كسى كه به املاك و مزارع خود سركشى كرده و در اصلاح آن مى كوشد به كار مى رود، بنابراين جمله بالا اشاره به اين است كه آموزشهاى خود را در مورد واجبات و مستحبات و مكروهات نماز ادامه دهيد به گونه اى كه هر روز نماز شما از نمازهاى روزهاى گذشته بهتر باشد.

منظور از محافظت كه در آيه 238 بقره نيز به آن اشاره شده: (حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلوةِ الْوُسْطَى) نگاهدارى نماز از موانع و ريا و سُمعه و مانند آن است.

بعضى نيز احتمال داده اند كه منظور حفظ اوقات هر نماز در وقت فضيلت آن است.

تعبير به «استكثروا» اشاره به همان چيزى است كه در روايت معروف نبوى(صلى الله عليه وآله)آمده است كه: «الصَّلاةُ خَيْرُ مَوْضُوع فَمَنْ شاءَ اسْتَقَلَّ وَ مَنْ شاءَ اسْتَكْثَرَ; نماز بهترين كار است، هر كس بخواهد به مقدار كم بجا مى آورد و هر كس بخواهد (و توان داشته باشد) به مقدار زياد».(2)

در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم كه فرمود: «إنَّ أَحَبّ الاَْعْمالِ إِلَى اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الصَّلاةُ وَ الْبِرُّ وَ الْجِهادُ; بهترين اعمال نزد خداوند متعال نماز است و نيكوكارى و جهاد».(3)

در چهارمين جمله كه در واقع نتيجه جمله هاى سه گانه قبل است، مى فرمايد: «به وسيله نماز به درگاه خدا تقرّب جوييد».

در حديث معروف از امام على بن موسى الرضا(عليه السلام) آمده است : «اَلصَّلاةُ قُربانُ كُلُّ تَقِىٍّ; نماز وسيله تقرّب هر پرهيزگارى است».(4)

سپس امام(عليه السلام) به ذكر دليل براى اين دستورات مهم در مورد نماز پرداخته و به هفت نكته اشاره مى كند و به آياتى از قرآن مجيد و سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) استدلال مى فرمايد.

نخست مى گويد: «زيرا نماز به عنوان فريضه واجب (در اوقات مختلف شب و روز) بر مؤمنان مقرّر شده است»; (إِنَّ الصَّلوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً).(5)

مفسّران براى اين آيه دو تفسير ذكر كرده اند: نخست اينكه منظور از «موقوت» واجب است، زيرا اين تعبير به جاى وجوب به كار مى رود. ديگر اينكه اشاره به اوقات نماز است كه بايد همه مؤمنان به دقت مراقب آن باشند و هر نمازى را در وقت خود به جا آورند.

سپس به ذكر دليل دوم پرداخته، مى فرمايد: «آيا پاسخ دوزخيان را در برابر اين سؤال كه «چه چيز شما را به دوزخ كشانيد؟» نمى شنويد كه مى گويند: «ما از نمازگزاران نبوديم»»; (أَلاَ تَسْمَعُونَ إِلَى جَوَابِ أَهْلِ النَّارِ حِينَ سُئِلُوا: (مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَر(6) * قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ)(7)).

البتّه در ادامه آيه شريفه مزبور به چند گناه ديگر كه عامل ورود آنها در دوزخ شده اشاره گرديده است: «عدم اطعام مساكين، هم صدا شدن با اهل باطل و تكذيب روز قيامت»; (وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ * وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ * وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ)(8); ولى مهم اينجاست كه قرآن مجيد ترك نماز را قبل از همه اين ها بيان كرده است و اين نشانه روشنى بر اهميّت نقش نماز در سعادت و نجات انسانهاست.

در ضمن، اين آيات دليل روشنى بر مجازات كفّار بر ترك فروع دين همانند ترك اصول دين است و اين مسئله پيچيده را حل مى كند.

امام در بيان سومين و چهارمين دليل براى اثبات اهميّت نماز مى فرمايد: «نماز گناهان را فرو مى ريزد، همچون فروريختن برگ از درختان (در فصل پاييز) و طناب هاى معاصى را از گردن ها مى گشايد»; (وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ(9) الْوَرَقِ، وَ تُطْلِقُهَا إِطْلاَقَ الرِّبَقِ(10)).

آرى همان گونه كه نماز از گناهان آينده به مضمون آيه شريفه (إِنَّ الصَّلوةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنْكَرِ)(11) جلوگيرى مى كند، نسبت به گناهان گذشته نيز از طريق توبه و انابه به درگاه الهى كه نماز بستر آن را فراهم مى سازد اثر مى گذارد و گناهانى را كه همچون طناب بر گردن انسان قرار گرفته و او را از پيشرفت و ترقّى مانع مى شود، از بين برده، انسان را آزاد مى سازد.

در حديثى از سلمان فارسى مى خوانيم كه مى گويد: من با رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در سايه درختى نشسته بوديم، پيامبر شاخه اى از آن درخت را گرفته، تكان داد در اين هنگام برگها فرو ريختند، سپس فرمود: «أَلا تَسْئَلُونى عَمّا صَنَعْتُ؟; آيا نمى پرسيد چرا اين كار را كردم؟» عرض كردند: اى رسول خدا خودت به ما خبر ده! فرمود: «إِنَّ الْعَبْدَ الْمُسْلِمَ إذا قامَ إِلَى الصَّلوةِ تَحاتَتْ خَطاياهُ كَما تَحاتَتْ وَرَقَ هذِهِ الشَّجَرَةَ; بنده مسلمان هنگامى كه به نماز بر مى خيزد گناهان او فرو مى ريزد همان گونه كه برگهاى اين درخت فرو ريخت».(12)

سپس امام در پنجمين استدلال خود به كلام معروف رسول خدا درباره اهميّت نماز استناد مى جويد و مى فرمايد: «پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلّم نماز را به چشمه آب گرمى تشبيه فرمود كه بر در خانه انسان باشد و او هر شبانه روز پنج مرتبه خود را در آن شستشو دهد كه بى شكّ چرك و آلودگى در بدنش باقى نخواهد ماند (نمازهاى پنج گانه روزانه نيز چنان روح و قلب انسان را شستشو مى دهد و آثارى از گناه در آن باقى نمى گذارد)»; (وَ شَبَّهَهَا رَسُولُ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم ـ بِالْحَمَّةِ تَكُونُ عَلَى بَابِ الرَّجُلِ، فَهُوَ يَغْتَسِلُ مِنْهَا فِي الْيَوْمِ و اللَّيْلَةِ خَمْسَ مَرَّات، فَمَا عَسَى أَنْ يَبْقَى عَلَيْهِ مِنَ الدَّرَنِ(13)؟).(14)

با توجه به اينكه در متن خطبه تعبير به «حمّه» (چشمه آب گرم يا آبهاى گرمى كه به عنوان درمان بيمارى ها مورد استفاده قرار مى گيرد) شده روشن مى شود كه نماز همچون چشمه آب معمولى نيست، بلكه چشمه خاصّى است كه آثار فوق العاده اى در زدودن آلودگى ها دارد; ولى بايد توجّه داشت كه اين تعبير تا آنجا كه ما تفحّص كرديم تنها در كلام امام و در اين خطبه آمده است.

اين تأثير ممكن است از اين جهت باشد كه نماز روح تقوا را در انسان زنده مى كند و به مضمون (إِنَّ الصَّلوةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنْكَرِ) او را از فحشا و منكرات، در آينده باز مى دارد و طبعاً نسبت به گذشته نيز دعوت به توبه مى نمايد.

امام(عليه السلام) در ادامه سخن در ششمين استدلال خود به آيه ديگرى در قرآن مجيد كه مقام والاى نمازگزاران را بيان مى كند استناد مى جويد و مى فرمايد: «گروهى از مؤمنان كه زينت متاع دنيا و فرزندان اموالى كه مايه چشم روشنى است آنها را به خود مشغول نداشته، حق نماز را خوب شناخته اند. خداوند سبحان درباره آنها مى فرمايد: «آنها مردانى هستند كه تجارت و بيع آنان را از ياد خدا و برپاداشتن نماز و پرداختن زكات باز نمى دارد»; (وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا رِجَالٌ مِنَ الْمُؤْمِنيِنَ الَّذِينَ لاَ تَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زِينَةُ مَتَاع، وَ لاَ قُرَّةُ عَيْن مِنْ وَلَد وَ لاَ مَال. يَقُولُ اللّهُ سُبْحَانَهُ: (رِجَالٌ لاَّ تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لاَ بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَ إِقَامِ الصَّلاَةِ وَ إِيتَآءِ الزَّكَاةِ)(15)).

بايد توجه داشت كه آيه فوق به فاصله يك آيه از آيه نور در قرآن مجيد واقع شده و در آيه قبل از آن سخن از بيوت مرتفعى است كه نور پرفروغ الهى در آن مى درخشد و صبح و شام در آن تسبيح و تحميد خدا مى شود و رجالى كه در آيه مورد بحث به آن اشاره شده، همانند پاسداران نور الهى هستند كه زرق و برق دنيا آنها را به خود مشغول نمى كند و از ياد خالق و كمك به خلق باز نمى دارد.

سرانجام در بيان هفتمين و آخرين دليل براى اهميّت نماز اشاره به برنامه پيامبر اكرم كه برگرفته از قرآن مجيد است كرده، مى فرمايد: «رسول خدا بعد از بشارت به بهشت خويش را براى نماز به تعب و مشقّت مى انداخت، زيرا خداوند به او فرموده بود: «خانواده خويش را به نماز دعوت كن و در برابر آن شكيبا باش» (زيرا نماز كليد ورود به بهشت است) لذا آن حضرت پى در پى اهل بيت خود را به نماز دعوت مى كرد و خود را بر آن وادار مى كرد (و در انجام آن اصرار و شكيبايى داشت)»; (وَ كَانَ رَسُولُ اللّهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ نَصِباً(16) بِالصَّلاَةِ بَعْدَ التَّبْشِيرِ لَهُ بِالْجَنَّةِ، لِقَوْلِ اللّهِ سُبْحَانَهُ: (وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاَةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا)(17)، فَكَانَ يَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ يَصْبِرُ(18) عَلَيْهَا نَفْسَهُ).

اين دلائل هفت گانه كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) براى بيان اهميّت نماز از آيات قرآن و سنّت پيامبر آورده و ده ها دلايل ديگر كه به يقين، امام در مقام بيان همه آنها نبوده است، نشان مى دهد كه نماز چه گوهر گرانبهايى است و چه تأثيرى در تربيت و سعادت انسان دارد و دورماندن از نماز و بركات آن چه خطراتى ايجاد مى كند.

#####

1. نساء، آيه 103 .

2. بحارالانوار، جلد 79، صفحه 308، حديث 9 .

3. وسائل الشيعة، جلد 3، صفحه 27 (حديث 7، باب 10، ابواب اعداد الفرائض).

4. الكافى، جلد 3، صفحه 265، حديث 6.

5. نساء، آيه 103 .

6. «سقر» در اصل از «سقر» بر وزن «فقر» به معناى دگرگون شدن و ذوب گشتن و تغيير رنگ دادن و آزار ديدن بر اثر تابش آفتاب گرفته شده است و چون جهنّم اين آثار را به نحو اشدّ دارد، يكى از نامهايش «سقر» است. از بعضى روايات استفاده مى شود كه «سقر» نام بخش خاصى از دوزخ است. كه جايگاه متكبّران است.

7. مدثر، آيه 42 و 43 .

8. مدثر، آيه 44-46 .

9. «حتّ» در اصل به معناى جداكردن برگهاى درختان است و گاه در جداكردن اشياى ديگر نيز به كار مى رود.

10. «ربق» بر وزن «عنب» جمع «ربق» بر وزن «فعل» به معناى طنابى است كه دستاويزهاى متعددى در آن است و معمولا هنگامى كه مى خواهند حيوانات را به صف كنند هر كدام را به يكى از آن دستاويزها مى بندند.

11. عنكبوت، آيه 45.

12. وسائل الشيعة، جلد 3، صفحه 76، حديث 3 از باب 32 از ابواب اعداد فرائض.

13. «درن» بر وزن «لجن» به معناى چرك و آلودگى است.

14. اين حديث را مرحوم شيخ حر عاملى در وسائل الشيعه در جلد 3، باب دوم از ابواب اعداد فرائض، حديث 3 آورده است. با اين تفاوت كه به جاى «حمّه» «نهر» و «النهر الجارى» ذكر شده است. همين مضمون در مسند احمد، جلد 1، صفحه 72، چاپ دارالصادر بيروت و صحيح مسلم، جلد 2، صفحه 132 انتشارات دارالفكر نيز آمده است.

15. نور، آيه 37 .

16. «نصب» بر وزن «خجل» به معناى خسته و فرسوده است و صفت مشبّهه از ريشه «نَصَب» بر وزن «حسب» به معناى خستگى و كوفتگى است.

17. طه، آيه 132 .

18. «يصبر» از «صبر» به معناى شكيبايى است و قابل توجه است كه اين فعل غالباً به صورت لازم استعمال مى شود; ولى گاه معناى متعددى هم دارد; يعنى وادار به صبر نمودن، و در جمله بالا همين معنا اراده شده است.

▲نكته

▲نقش نماز در تربيت انسان

انسان موجود فراموش كارى است; نه تنها ديگران را فراموش مى كند، بلكه بسيار مى شود كه به خود فراموشى نيز مبتلا مى گردد و اين خود فراموشى بزرگ ترين دشمن سعادت اوست.

دو عامل مهم به اين خود فراموشى كمك مى كند; نخست نيازهاى واقعى زندگى روزانه است مخصوصاً در زمانى كه زندگى پيچيده و پر از مشكلات شود، و ديگرى نيازهاى خيالى و زرق و برقها و تشريفات آميخته با هوا و هوسها و عشق به مال و جاه و شهوات است. در اين حال درست به مسافرى مى ماند كه در دو طرف جاده، قصرهاى سر به فلك كشيده و شاهدان زيبا روى را مى بيند كه ناگهان او را از مسير اصلى باز داشته و به پرتگاه مى كشاند.

مهم ترين آثار نماز، بيدار ساختن انسان و پايان دادن به خودفراموشى است، زيرا هنگامى كه ياد خدا به ميان آمد، وضع به كلى دگرگون مى شود. آيه شريفه (أَقِمِ الصَّلوةَ لِذِكْرِى)(1) كه فلسفه نماز را ياد خدا مى شمارد و آيه شريفه (لَذِكْرُ اللهِ أَكْبَرُ)(2) كه بعد از جمله (إِنَّ الصَّلوةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنْكَرِ) آمده، نشان مى دهد كه ريشه اصلى فلسفه نماز در ياد خدا نهاده شده است زيرا سرچشمه همه گناهان حبّ دنيا و دنياپرستى است كه ذكر الله، انسان را از آن باز مى دارد، همان گونه كه در آيه 29 «نجم» مى خوانيم: «(فَأَعْرِضْ عَنْ مَّنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا); از كسانى كه از ياد ما روى برتافتند و تنها به دنياى مادى دل بسته اند، روى بگردان».

طبق آيات ديگر قرآن، شيطان در اطراف قلب انسان، طواف مى كند، همين كه ياد خدا در آن پيدا شود مى گريزد: (إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِّنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُم مُّبْصِرُونَ).(3)

و اگر مى بينيم در روايات اسلامى، نماز عمود دين و چشمه آب زلال پاك كننده شمرده شده، دليلش همين است به ويژه اگر اين نماز به صورت جماعت انجام شود و مؤمنان، دسته جمعى به درگاه خدا روى آورند. در روايتى از رسول گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) آمده است: «هر كس نمازهاى پنج گانه روزانه را با جماعت (با شرايط كامل) بخواند، هر كار نيكى را درباره او گمان داشته باشيد و شهادت او را بپذيريد»; (مَنْ صَلّى الصَّلاة في جَماعَة فَظَنُّوا بِهِ كُلَّ خَيْر وَأقْبِلُوا شَهادَتَهُ).(4)

اگر نگاهى به مقدمات نماز (طهارت و وضو و غسل) كه انسان را به پاكى جسم و جان، دعوت مى كند و شرايط ديگر آن مانند پاك و حلال بودن لباس و توجه به كعبه، كهن ترين مركز توحيد و اركان و محتواى آيات و اذكار و تعقيبات آن شود، ديد و فهم انسان را درباره اهميّت فوق العاده اين عبادت بزرگ و بى نظير، گسترش مى دهد و نشان مى دهد كه نماز چه نقش مهمى در تربيت انسان و رساندن او به جوار قرب خدا در سير و سلوك معنوى و عرفانى دارد.

#####

1. طه، آيه 14 .

2. عنكبوت، آيه 45 .

3. اعراف، آيه 201 .

4. بحارالانوار، جلد 85، صفحه 16 .

#####

▲بخش دوم

ثُمَّ إِنَّ الزَّكَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلاَةِ قُرْبَاناً لاَِهْلِ الاِْسْلاَمِ، فَمَنْ أَعْطَاهَا طَيِّبَ النَّفْسِ بِهَا، فإِنَّها تُجْعَلُ لَهُ كَفَّارَةً، وَ مِنَ النَّارِ حِجَازاً وَ وِقَايَةً. فَلاَ يُتْبِعَنَّهَا أَحَدٌ نَفْسَهُ، وَ لاَ يُكْثِرَنَّ عَلَيْهَا لَهَفَهُ، فَإِنَّ مَنْ أَعْطَاهَا غَيْرَ طَيِّبِ النّفْسِ بِهَا، يَرْجُو بِهَا مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا، فَهُوَ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ، مَغْبُونُ الاَْجْرِ، ضَالُّ الْعَمَلِ، طَوِيلُ النَّدَمِ.

### ترجمه

سپس زكات، همراه نماز، وسيله تقرّب مسلمانان به خدا قرار داده شده است، كسى كه زكات را با طيب خاطر عطا كند، كفّاره (گناهان) او قرار داده خواهد شد و مانع و حاجبى (از آتش دوزخ) بنابراين نبايد هيچ كس نسبت به آنچه (در راه خدا) پرداخته دل مشغولى داشته باشد و از اداى آنچه داده است تأسف خورد، زيرا آن كس كه بدون طيب خاطر به اميد دريافت چيزى كه برتر از آن است آن را بپردازد، نسبت به سنّت پيامبر، جاهل بوده، و از گرفتن پاداش مغبون شده در عمل گمراه است و پشيمانى او طولانى خواهد بود.

▲شرح و تفسير

▲بركات زكات

همان گونه كه در آغاز خطبه اشاره شد، امام(عليه السلام) در اين خطبه به چهار برنامه بسيار مهم اشاره مى كند كه نخستين آنها نماز بود و بحث آن به صورت مستوفى گذشت. اكنون نوبت زكات است، مى فرمايد: «سپس زكات، همراه نماز، وسيله تقرّب مسلمانان به خدا قرار داده شده است»; (ثُمَّ إِنَّ الزَّكَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلاَةِ قُرْبَاناً لاَِهْلِ الاِْسْلاَمِ).

«قربان» در اينجا به معناى چيزى است كه موجب تقرّب به سوى خدا مى شود و مى دانيم نماز، رابطه خلق با خالق و زكات، رابطه خلق با ساير بندگان خداست كه ارتباط با آنها نوعى ارتباط با خدا محسوب مى شود. شايسته توجه است كه نماز و زكات در 27 آيه از قرآن مجيد در كنار يكديگر قرار گرفته اند كه نشان مى دهد اين دو براى تأمين سعادت فرد و جامعه، لازم و ملزوم يكديگرند.

سپس امام(عليه السلام) بعضى از آثار مهم زكات و شرايط آن را بر مى شمرد و مى فرمايد: «بنابراين هر كسى كه زكات را با طيب خاطر عطا كند، كفّاره (گناهان) او قرار داده خواهد شد و مانع و حاجبى (از آتش دوزخ) براى او خواهد بود»; (فَمَنْ أَعْطَاهَا طَيِّبَ النَّفْسِ بِهَا، فإِنَّها تُجْعَلُ لَهُ كَفَّارَةً، وَ مِنَ النَّارِ حِجَازاً وَ وِقَايَةً).

مطابق اين تعبير امام، نخستين شرط براى قبولى زكات آن است كه با ميل و رغبت و به عنوان امتثالِ فرمان پروردگار و جلب رضاى او آن را بپردازد و در چنين حالتى دو اثر مهم دارد كه يكى از آنها كفّاره گناهان پيشين است و ديگرى حجاب بودن در مقابل آتش دوزخ.

به يقين كسى كه زكات را با كراهت بپردازد و نتواند عشق و علاقه به مال را از دل بيرون كند، اداى تكليف كرده; اما از بركات معنوى و روحانى و اخلاقى آن بهره مند نخواهد شد.

در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است : «أَرْضُ الْقِيامَةِ نارٌ ما خَلا ظِلُّ الْمُؤْمِنِ فَإنّ صَدَقَتَهُ تُظِلُّهُ; سراسر زمين قيامت را آتشى فرا مى گيرد جز سايبان مؤمن كه صدقات او سايبانى براى او مى شود».(1)

قرآن مجيد يكى از صفات منافقان را اين مى شمارد كه اگر انفاقى در راه خدا مى كنند با كراهت توأم است و به همين دليل مقبول درگاه الهى نمى افتد: (وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللهِ وَبِرَسُولِهِ... وَلاَ يُنفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كَارِهُونَ).(2)

در ادامه اين سخن، امام نتيجه گيرى مى كند و مى فرمايد: «پس نبايد هيچ كس به آنچه (در راه خدا) پرداخته دلبستگى داشته باشد و از اداى آنچه داده است بسيار تأسف بخورد»; (فَلاَ يُتْبِعَنَّهَا أَحَدٌ نَفْسَهُ، وَ لاَ يُكْثِرَنَّ عَلَيْهَا لَهَفَهُ(3)).

آرى! مردم دو گروهند; گروهى زكات و ساير صدقات خود را با نهايت خشنودى در راه خدا مى دهند و به مضمون (إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللهِ لاَ نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَآءً وَلاَ شُكُوراً)(4) همه عشق و علاقه آنها متوجه جلب رضاى پروردگار است; نه انتظار سپاسگزارى دارند و نه پاداش و جزايى از گيرندگان مى طلبند; ولى گروه ديگرى به سختى جان كندن، زكات را از خود جدا مى كنند و پيوسته دلشان نگران آن است و گاه و بى گاه مى گويند فلان مالى را كه براى زكات داديم چقدر خوب و مرغوب بود و چه اندازه براى آن زحمت كشيده بوديم و اگر امروز در دست ما بود چنين و چنان مى شد. اين گروه، مصداق همان چيزى هستند كه امام(عليه السلام) در عبارت بالا فرموده است. اكنون ببينيم امام پيامدهاى منفى آن را چگونه بيان مى كند، مى فرمايد: «زيرا آن كس كه بدون طيب خاطر به اميد دريافت چيزى كه برتر از آن است آن را بپردازد او نسبت به سنّت پيامبر، جاهل، و از گرفتن پاداش مغبون شده است، در عمل گمراه و پشيمانى او طولانى خواهد بود»; (فَإِنَّ مَنْ أَعْطَاهَا غَيْرَ طَيِّبِ النّفْسِ بِهَا، يَرْجُو بِهَا مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا، فَهُوَ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ، مَغْبُونُ الاَْجْرِ، ضَالُّ الْعَمَلِ، طَوِيلُ النَّدَمِ).

در تفسير جمله «يَرْجُو بِهَا مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا» جمعى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: منظور اين است كه انسان با ايمان در اداى زكات و ساير قربات حتّى انتظار بركت مال و برخوردارى از مواهب بيشتر الهى را نداشته باشد، بلكه تنها رضا و خشنودى خدا را در نظر بگيرد; ولى اين تفسير با تعبير «جاهِلْ بِالسُنَّةِ» و «ضَالُّ الْعَمَلِ» سازگار نيست، زيرا از روايات اسلامى به خوبى استفاده مى شود كه انتظار فضل و عنايت الهى در اين گونه موارد نه تنها ممنوع نيست، بلكه مرغوب است.

در روايات زكات و صدقه وارد شده است كه در هنگام تنگدستى از طريق دادن صدقه، گشايش روزى بطلبيد(5) و حتى قرآن مجيد مى گويد: «(يَمْحَقُ اللهُ الرِّبَا وَيُرْبِى الصَّدَقَاتِ); خدا ربا را نابود مى كند (و بركت را از آن مى گيرد) ولى صدقات را افزايش مى دهد».(6)

ولى دو تفسير ديگر براى اين جمله، مى توان گفت كه با جمله هاى ديگر هماهنگ تر است; نخست اينكه اين جمله ادامه جمله «غَيْرَ طَيِّبِ النّفْسِ بِهَا» باشد; يعنى هنگام زكات نه طيب خاطر دارد نه اميد برتر از آن از سوى خدا. بديهى است چنين كسى برخلاف سنّت عمل كرده و به گمراهى كشيده شده است. ديگر اينكه منظور اين است كسى كه به هنگام اداى زكات، رضايت درونى ندارد و در عين حال برتر از آن را از خدا مى طلبد، سخت در اشتباه و جاهل به سنّت است.

#####

1. الكافى، جلد 4، صفحه 3، حديث 6 .

2. توبه، آيه 54 .

3. «لهف» به معناى غصّه، تأسف، اندوه و افسوس است.

4. دهر، آيه 9 .

5. «إذا أمْلَقْتُمْ فَتاجِرُوا اللهَ بِالصَّدَقَةِ» (نهج البلاغه، كلمات قصار، 258).

6. بقره، آيه 276 .

#####

▲نكته

▲زكات ركن مهم جامعه اسلامى

زكات بعد از نماز مهم ترين برنامه اسلام است; در نماز سخن از رابطه با خالق است و در زكات، رابطه با خلق خدا. در واقع صدق و راستى انسان در موضوع رابطه با خالق، هنگامى ثابت مى شود كه رابطه او با خلق قوى باشد; از مشكلات آنان با خبر گردد; در حلّ آن بكوشد; نسبت به دردمندان و بى نوايان و محرومان هم دردى نشان دهد و تا آنجا كه در توان دارد به كمك آنها بشتابد كه روشن ترين مظهر آن پرداخت زكات است. به همين دليل همان گونه كه در سابق اشاره شد در 27 آيه از قرآن مجيد، «نماز» و «زكات» در كنار هم قرار گرفته است.

از سوى ديگر يكى از خطرناك ترين پديده هاى اجتماعى، فاصله طبقاتى است; قشرى مرفّه و صاحب همه چيز و قشرى محروم از نيازهاى ابتدايى زندگى در برابر هم قرار گيرند كه هم به قشر محروم آسيب مى رسد و هم بر اثر واكنشهاى شديد آن قشر، قشر مرفّه آسيب مى بيند و ناامنى در كلّ جامعه آشكار مى شود.

در آيه 195 سوره بقره مى خوانيم: (وَأَنفِقُوا فِى سَبِيلِ اللهِ وَلاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ)مفهومش اين است كه اگر مى خواهيد از هلاكت نجات يابيد انفاق در راه خدا را فراموش نكنيد.

در كلام اميرمؤمنان على(عليه السلام) اشاره لطيفى به اين حقيقت شده است، زيرا بعد از تقسيم اقشار جامعه به عالم و جاهل و غنىّ و فقير مى فرمايد: «وَ إذا بَخِلَ الْغَنِيُّ بِمَعْرُوفِهِ باعَ الْفَقيرُ آخِرَتَهُ بِدُنْياهُ» يعنى هنگامى كه اغنيا از نيكى به محرومان بخل ورزند محرومان، جامعه آخرت خويش را به دنيا مى فروشند و قيام مى كنند و همه قوانين اجتماعى را در هم مى شكنند.

از سوى سوم، صفات رذيله اى در بسيارى از انسان ها بالفعل يا بالقوه وجود دارد كه جز با پرداخت زكات ريشه كن نمى شود. قرآن مجيد مى گويد: «(خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا...); از اموال آنها صدقه اى (به عنوان زكات) بگير تا به وسيله آن آنها را پاك سازى و تربيت كنى».(1) آرى! پرداخت زكات تأثير فوق العاده اى در تهذيب نفس و پرورش عالى ترين صفات انسانى دارد.

#####

1. توبه، آيه 103 .

#####

▲بخش سوم

ثُمَّ أَدَاءَ الاَْمَانَةِ، فَقَدْ خَابَ مَنْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِهَا. إِنَّهَا عُرِضَتْ عَلَى السَّماوَاتِ الْمَبْنِيَّةِ، وَ الاَْرَضِينَ المَدْحُوَّةِ، وَ الْجِبَالِ ذَاتِ الطُّوْلِ الْمَنْصُوبَةِ فَلاَ أَطْوَلَ وَ لاَ أَعْرَضَ، وَ لاَ أَعْلَى وَ لاَ أَعْظَمَ مِنْهَا. وَ لَوِ امْتَنَعَ شَيْءٌ بِطُول أَوْ عَرْض أَوْ قُوَّة أَوْ عِزٍّ لاَمْتَنَعْنَ; وَ لكِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ، وَ عَقَلْنَ مَا جَهِلَ مَنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُنَّ، وَ هُوَ الاِْنْسَانُ، (إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً).

### ترجمه

سپس (خداوند) اداى امانت (را بر عهده همگان گذارده) آن كس كه اهل آن نيست نااميد و ناكام خواهد شد. اين امانت بر آسمانهاى برافراشته و زمينهاى گسترده و كوه هاى مرتفع كه از آنها طولانى تر و عريض تر و برتر و بزرگ تر پيدا نمى شود، عرضه شد (ولى آنها قدرت تحمّل آن را نداشتند و آن را نپذيرفتند) و اگر بنا بود چيزى به واسطه (غرور قدرت به خاطر طول و عرض و قوتى كه دارد از پذيرش امانت امتناع ورزد به يقين آسمان و زمين و كوه ها امتناع مى كردند; ولى آنها (نه به جهت غرور، بلكه) از عقوبت الهى (به سبب عدم اداى حق آن) وحشت داشتند و آنچه را كه موجودى ناتوان تر از آنها ـ يعنى انسان ـ از آن بى خبر بود، درك كردند (آرى) انسان، ستمگر و نادان بود.

▲شرح و تفسير

▲اهميّت اداى امانت

امام(عليه السلام) در بخش سوم خطبه ـ بعد از بيان اهميّت نماز و زكات ـ مسئله بسيار مهم ديگرى را طرح مى كند كه مسئله «اداى امانت» است. همان موضوعى كه اگر انجام نشود همه برنامه ها ابتر و بى نتيجه خواهد بود، مى فرمايد: «سپس (خداوند) اداى امانت (را بر عهده انسان ها گذارد) به راستى آن كس كه از اهل آن نيست، نااميد و ناكام خواهد شد»; (ثُمَّ أَدَاءَ الاَْمَانَةِ، فَقَدْ خَابَ مَنْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِهَا).

در اينكه منظور از اداى امانت در اينجا چيست؟ بعضى از شارحان براى آن محدوديت قائل شده و آن را به معناى ولايت و امامت، يا مانند آن دانسته اند، در حالى كه قرار گرفتن اداى امانت بعد از نماز و روزه، نشان مى دهد كه مفهوم عامّى از آن اراده شده است، زيرا اداى امانت پايه همه فعاليتهاى مثبت اجتماعى است كه اگر خيانت در امانتها راه يابد، اعتماد همگان متزلزل مى شود، همكارى اجتماعى از ميان مى رود و محيطى مملوّ از سوء ظن و فساد و نابسامانى به وجود مى آيد، لذا در روايتى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: «إنّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً إلاّ بِصِدْقِ الْحَديثِ وَ أداءِ الاَْمانَةِ إِلَى الْبِرِّ وَ الْفاجِرِ; خداوند متعال هيچ پيامبرى را مبعوث نكرد مگر اينكه راستگويى و اداى امانت به خوبى و بدان، جزو برنامه هاى او بود».(1)

در حديث ديگرى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «الأَمانَةُ تَجْلِبُ الْغِنى وَ الْخِيانَةُ تَجْلِبُ الْفَقْرَ; امانت بى نيازى و ثروتمندى مى آورد و خيانت فقر و نادارى».(2)

شايسته است توجه شود كه امانت دو معنا دارد; معنايى خاص كه شامل امانتهاى مالى مردم مى شود كه نزد يكديگر مى سپارند و حفظ آن از اوجب واجبات است و ديگر معناى عام كه شامل هر گونه موهبت و مسئوليت الهى مى شود. به اين ترتيب عمر ما، فرزندان ما، كشور ما، مقامات اجتماعى و حكومتهاى الهى همه، اماناتى است كه به ما سپرده شده و بايد در آن خيانت نشود.

اين مفهوم عام هم شامل امانتهاى مادى مردمى و هم امانتهاى الهى و معنوى مى شود و حفظ همه آنها از اركان دين است كه امام بعد از بيان نماز و زكات به آن پرداخته است.

جمله هاى بعد از آن به خوبى نشان مى دهد كه هدف از ذكر امانت در اينجا، همان مفهوم عام است، چون در تعقيب اين جمله، امام مى فرمايد: «اين امانت بر آسمانهاى برافراشته و زمينهاى گسترده و كوههاى مرتفع كه از آنها طولانى تر و عريض تر و برتر و بزرگ تر پيدا نمى شود، عرضه شد (ولى آنها قدرت تحمّل آن را نداشتند و آن را نپذيرفتند)»; (إِنَّهَا عُرِضَتْ عَلَى السَّماوَاتِ الْمَبْنِيَّةِ(3)، وَ الاَْرَضِينَ المَدْحُوَّةِ(4)، وَ الْجِبَالِ ذَاتِ الطُّوْلِ الْمَنْصُوبَةِ، فَلاَ أَطْوَلَ وَ لاَ أَعْرَضَ، وَ لاَ أَعْلَى وَ لاَ أَعْظَمَ مِنْهَا).

سپس مى افزايد: «و اگر بنا بود چيزى به واسطه طول و عرض و قوّت و قدرتى كه دارد از پذيرش امانت امتناع ورزد، به يقين آسمان و زمين و كوهها امتناع مى كردند; ولى آنها (نه به جهت غرور و قدرت بلكه) از عقوبت الهى (به سبب عدم اداى حق آن) وحشت داشتند و آنچه را كه موجودى ناتوان تر از آنها ـ يعنى انسان ـ از آن بى خبر بود درك كردند (آرى) انسان، ستمگر و نادان بود»; (وَ لَوِ امْتَنَعَ شَيْءٌ بِطُول أَوْ عَرْض أَوْ قُوَّة أَوْ عِزٍّ لاَمْتَنَعْنَ; وَ لكِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ، وَ عَقَلْنَ مَا جَهِلَ مَنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُنَّ، وَ هُوَ الاِْنْسَانُ، (إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً)).

اين كلام امام اشاره به همان چيزى است كه در آيه 72 سوره احزاب آمده است كه مى فرمايد: «(إِنَّا عَرَضْنَا الاَْمَانَةَ عَلَى السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الاِْنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولا); ما امانت (تعهّد، تكليف و ولايت الهى) را بر آسمان ها و زمين و كوه ها عرضه داشتيم. آنها از حمل آن سر بر تافتند و از آن هراسيدند; اما انسان آن را بر دوش كشيد; او بسيار ظالم و جاهل بود. (چون قدر اين مقام عظيم را نشناخت)».

اين آيه شريفه مى گويد: «ما در آغاز امانت الهى را بر آسمان و زمين و كوه ها عرضه داشتيم; و آنها از بيم قبول مسئوليت، آن را نپذيرفتند; ولى انسان بار اين امانت را بر دوش كشيد و ظالم و جاهل بود».

#####

1. الكافى، جلد 2، صفحه 104 .

2. بحارالانوار، جلد 72، صفحه 114 .

3. «مبنيّة» از ريشه «بناء» گرفته شده كه مفهوم آن روشن است و چون وجود بناء در ساختار زمين و آسمان مطلب واضحى است، نياز به بيان ندارد; براين اساس اين واژه اشاره به مفهوم مهم ترى مى كند و آن بلندى و رفعت و عظمت بناست.

4. «مدحوّه» از ريشه «دحو» بر وزن «محو» به معناى گستردن گرفته شده است و منظور از «دحوالارض» اين است كه در آغاز ـ همان گونه كه علم زمين شناسى نيز تأكيد مى كند ـ تمام سطح زمين را آبهاى حاصل از باران هاى سيلابى نخستين فراگرفته بود; اين آبها تدريجاً در گودال زمين جاى گرفتند و خشكى ها از زير آب سر برآورد و زمين آماده سكونت انسان ها شد.

#####

▲نكته ها

▲1ـ دو مطلب مهم و پيچيده

در اين آيه دو نكته مهم و پيچيده وجود دارد: نخست اينكه منظور از اين امانت الهى كه آن قدر سنگين بود كه آسمان و زمين و كوهها از پذيرش آن سرباز زدند، چيست؟

بسيارى از مفسّران آن را همان تكليف الهيّه و اوامر و نواهى و ايمان و از جمله ولايت معصومين مى دانند و عدم پذيرش آن از سوى آسمان و زمين به دليل عدم استعداد آنها براى پذيرش اين مسئوليت بود، بنابراين عرضه داشتن اين تكليف الهى بر آنها به زبان حال بوده است، هر چند بعضى معتقدند خداوند در آن زمان عقل و هوش كافى براى مخاطب شدن به دين خطاب را به آنها عطا فرمود; ولى به هر حال انسان با دارا بودن استعداد فوق العاده الهى آن را پذيرا شد.

به يقين اين افتخار بزرگى براى انسان است كه مخاطب به اوامر و نواهى الهى است و لذا روز بلوغ خود را جشن مى گيرد.

از همين رو «ظلوم و جهول» را به پايان كار تفسير كرده اند يعنى در پذيرش اين بار امانت ظلوم و جهول نبود، بلكه در اداى حقّ آن بر خويشتن ظلم كرد و قدر مقام خود را ندانست و به آن جاهل بود.

اين روشن ترين تفسيرى است كه مى توان براى آيه فوق كرد; ولى اين تفسير از دو جهت با آنچه در خطبه مورد بحث آمده سازگار نيست. نخست اينكه مى گويد: اگر آسمان و زمين و كوهها زير بار اين امانت نرفتند، به واسطه عقل و هوشيارى آنها بود و ديگر اينكه انسان كه از آنها ضعيف تر بود. بر اثر جهل و نادانى به خويشتن ظلم كرد و زير بار اين امانت رفت و به اين ترتيب پذيرش اين امانت تكليف، نكته ضعفى براى انسان ها و عدم پذيرش آن از سوى آسمان و زمين نقطه قوتى براى زمين و آسمان محسوب مى شود.

اين معنا افزون بر اينكه با آيه فوق نمى سازد با آيات ديگر قرآن نيز سازگار نيست، زيرا خداوند انسان را برترين موجود آفرينش معرفى كرده و درباره او (لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِى ادَمَ... وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِير مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا)(1) فرموده و تمام فرشتگان را دستور داده است بر او سرفرود آورند و او را «خليفة الله» در زمين معرفى كرده و در حق او (إِنِّى جَاعِلٌ فِي الاَْرْضِ خَلِيفَةً)(2) فرموده است. آيا ممكن است انسان با اين افتخارات، از جماداتى مانند زمين و آسمان و كوهها ضعيف تر و پست تر باشد؟!

اين راستى مسئله پيچيده اى است و جمع ميان محتواى اين خطبه با آيه شريفه كار آسانى نيست و شارحان نهج البلاغه نيز در پى حلّ اين مشكل نرفته اند. تنها راه حلى كه به نظر مى رسد اين است كه آيه را يك قضيّه كليّه بدانيم و كلام امام را بر قضيّه جزئيه حمل كنيم. به اين معنا كه بگوييم: امام(عليه السلام) ناظر به گروهى از انسانهاست، گروهى كه به حكم آيه شريفه (أُوْلئِكَ كَالاَْنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ)(3) عقل و دانشى ندارند و پرده هاى جهل و غرور و غفلت و هواپرستى بر فكر آنها افتاده و پذيرش اين امانت الهى به جاى اينكه مايه افتخارى براى آنها شود سبب بدبختى آنها شده است و نظير آن را در قرآن مجيد درباره بيماردلان و منافقان مى خوانيم: «(وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَّنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هذِهِ إِيمَاناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَاناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ); و هنگامى كه سوره اى نازل مى شود بعضى از آنان (به ديگران) مى گويند: اين سوره، ايمان كدام يك از شما را افزون ساخت؟ (به آنها بگو): اما كسانى كه ايمان آورده اند بر ايمانشان افزوده و آنها (به فضل و رحمت الهى) خوشحالند و اما آنها كه در دلهايشان بيمارى است پليدى بر پليديشان افزوده و از دنيا رفتند در حالى كه كافر بودند».(4)

سزاوار است اين مسئله از سوى پژوهشگران، بيش از اين، مورد غور و بررسى قرار گيرد.

#####

1. اسراء، آيه 70 .

2. بقره، آيه 30 .

3. اعراف، آيه 179 .

4. توبه، آيه 124 و 125.

#####

▲2ـ مهمترين نشانه ايمان

حفظ امانت، چه به معناى خاص آن كه حفظ سرمايه هاى مالى ديگران است و چه به معناى عام كه پاسدارى و حفاظت از تمام سرمايه هاى الهى، معنوى ومادى، فردى و اجتماعى است، از اركان همه اديان الهى بوده و هست. حديث معروف: «إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً إلاّ بِصِدْقِ الْحَديثِ وَ أداءِ الاَْمانَةِ إلَى الْبِرِّ وَ الْفاجِرِ» كه قبلا به آن اشاره شد دليل روشنى بر اين مطلب است.

حفظ اين امانت به قدرى عظيم و سنگين و والاست كه آسمانهاى برافراشته ـ و كوه هاى عظيم، استعداد تحمل آن را نداشت و انسان كه اشرف مخلوقات بود با استعداد خدادادى اين بار را بر دوش كشيد، هر چند گروهى ناسپاس را ظلومان و جهولان را در پيش گرفتند و حق آن را ادا نكردند; ولى انبيا و اوليا و پويندگان راه آنها اين افتخار بزرگ را حفظ نمودند.

نكته مهم اين است كه در منابع اسلامى، حقوق زيادى را براى مسلمين نسبت به يكديگر ذكر شده است; ولى حفظ امانت فراتر از آن است و جزء حقوق بشر محسوب مى شود، لذا در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه در يكى از وصايايش فرمود: «إعْلَمْ أنَّ ضارِبَ عَلىٍّ بِالسَّيْفِ وَ قاتِلِهِ لَوْ إتْمَنَنى وَ اسْتَنْصَحَنى وَ اسْتَشارَنى ثُمَّ قَبِلْتُ ذلِكَ مِنْهُ لأدّيتُ إِلَيْهِ الاَْمانَةَ; بدان اگر آن كس كه على(عليه السلام) را با شمشير ضربه زد و به شهادت رساند اگر امانتى نزد من مى گذاشت يا نصيحتى مى خواست يا مشورتى مى طلبيد و من از او مى پذيرفتم امانت را (در هر سه مورد) رعايت مى كردم».(1)

اين مسئله تا آن حد اهميّت دارد كه به عنوان بهترين نشانه شخصيت انسان و ايمان او شمرده شده، حتى فراتر از نماز و روزه و حج است.

در حديث معروفى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «لا تَنْظُرُوا إلى كَثْرَةِ صَلاتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ وَ كَثْرَةِ الْحَجِّ وَ الْمَعْرُوفِ وَ طَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّيْلِ وَ لكِنِ انْظُرُوا إِلى صِدْقِ الْحَديثِ وَ أداءِ الاَْمانَةِ; تنها نگاه به فزونى نماز و روزه و كثرت حج و كارهاى نيك آنها و سر و صداى مناجاتشان در دل شب نكنيد، بلكه به راستگويى و اداى امانت آنان بنگريد».(2)

گواه صدق اين حديث نورانى، تجاربى است كه در طول عمر خود ديده ايم. بسيارند كسانى كه در مسائل عبادى سخت كوش و كاملا مقيّدند ولى هنگامى كه پاى مسائل عالى مخصوصاً اموال كلان به ميان مى آيد قدمهايشان مى لرزد و مى لغزند.

#####

1. الكافى، جلد 5، صفحه 133، حديث 5 .

2. بحارالانوار، جلد 72، صفحه 114 .

#####

▲بخش چهارم

إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ مَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ فِي لَيْلِهِمْ وَ نَهَارِهِمْ. لَطُفَ بِهِ خُبْراً، وَ أَحَاطَ بِهِ عِلْماً. أَعْضَاؤُكُمْ شُهُودُهُ، وَ جَوَارِحُكُمْ جُنُودُهُ، وَ ضَمَائِرُكُمْ عُيُونُهُ، وَ خَلَوَاتُكُمْ عِيَانُهُ.

### ترجمه

خداوند منزّه و متعال آنچه را كه بندگان در شب و روز انجام مى دهند بر او پوشيده نيست، به طور دقيق از اعمال آنها آگاه است و با علم بى پايانش به آنها احاطه دارد، اعضاى شما گواهان، و اندام شما سپاهيان او و ضمير و وجدانتان جاسوسان وى هستند، و خلوتگاههاى شما در برابر او آشكار و عيان است !

▲شرح و تفسير

▲در خلوت و جلوت با شماست

امام(عليه السلام) در بخشهاى گذشته اين خطبه به سه موضوع مهم كه از اركان اوامر الهى است، اشاره فرمود; نماز و زكات و حفظ امانت، و در اين بخش از خطبه به چيزى اشاره مى كند كه به منزله عامل اجرايى اين دستورات مهم است و آن احاطه علمى پروردگار در همه حال نسبت به انسانهاست.

به تعبير ديگر انسان هنگامى در پى اطاعت اين اوامر است كه احساس كند در همه حال در محضر خداست و چشم علم او ناظر همه احوال وى است همان گونه كه قراردادن مراقبين بشرى در داخل شهرها و جاده ها مردم را به رعايت قوانين بشرى دعوت مى كند.

مى فرمايد: «آنچه را كه بندگان در شب و روز انجام مى دهند بر او پوشيده نيست به طور دقيق از اعمال آنها آگاه است و با علم بى پايانش به آنها احاطه دارد»; (إِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ مَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ فِي لَيْلِهِمْ وَ نَهَارِهِمْ. لَطُفَ بِهِ خُبْراً، وَ أَحَاطَ بِهِ عِلْماً).

تعبير به «عباد» تعبير گسترده اى است كه شامل همه انسانها، مسلمان و كافر، كوچك و بزرگ، عالم و جاهل، مى شود و مقدم داشتن شب بر روز براى آن است كه شب ها مخفيگاهى است براى بسيارى از گنه كاران.

جمله «لَطُفَ بِهِ خْبْراً» با توجه به اينكه يكى از اوصاف پروردگار «لطيف» است و لطيف به كسى گفته مى شود كه به امور ظريف و دقيق آشناست ناظر به اين معناست كه حتى كوچك ترين و مخفى ترين اعمال بندگان از او پنهان نمى ماند : «(يَعْلَمُ خَائِنَةَ الاَْعْيُنِ وَمَا تُخْفِى الصُّدُورُ); چشمهايى كه مخفيانه به خيانت گردش مى كند مى داند و از اسرار درون سينه ها آگاه است».(1)

همه اينها به سبب آن است كه علم خدا نسبت به همه اشيا، علم حضورى است، او همه جا حاضر و ناظر است و تمام عالم هستى، محضر خداست و به اين ترتيب، چيزى بر او مخفى نمى ماند.

گاه بعضى به مثالى تمسك مى جويند و مى گويند: اگر چيزى در كف دست ما باشد و به آن نگاه كنيم آيا امكان دارد كه بر ما مخفى بماند، علم خداوند نسبت به موجودات از اين هم فراتر و بالاتر و والاتر است.

در ادامه اين سخن و براى اثبات مراقبتهاى شديد الهى نسبت به انسانها مى افزايد: «اعضاى شما گواهان و اندام شما سپاهيان او و ضمير و وجدانتان جاسوسان وى هستند و خلوتگاههاى شما در برابر او آشكار و عيان است»; (أَعْضَاؤُكُمْ شُهُودُهُ، وَ جَوَارِحُكُمْ جُنُودُهُ، وَ ضَمَائِرُكُمْ عُيُونُهُ، وَ خَلَوَاتُكُمْ عِيَانُهُ).

اعضا جمع عضو، مفهوم عامّى دارد كه شامل عضوهايى مى شود كه انسان با او كارهايى انجام مى دهد; مانند دست و پا، و عضوهايى كه به ظاهر كارى با آن كارى انجام نمى دهد; مانند دنده ها و پهلوها; ولى «جوارح» جمع «جارحه» با توجه به ريشه لغوى كه «جرح» به معناى اكتساب است، تنها اشاره به اعضايى است كه انسان با آن عملى انجام مى دهد و كار نيك مى كند يا بد مرتكب شود و به اين ترتيب ذكر جوارح بعد از اعضا از قبيل ذكر خاص بعد از عام است.

«ضماير» جمع «ضمير» به معناى باطن و درون انسان است و در اينجا مى تواند اشاره به وجدان انسان باشد كه قاضى و داورى درونى است.

«خلوات» جمع «خلوة» به معناى جايى است كه عموم مردم به آن راه ندارند و از آنجا كه بسيارى از گناهان در خلوتگاه انجام مى شود در جمله بالا روى آن تكيه شده است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه «خلوات» را به معناى اعمالى كه در خلوتگاه انجام مى شود دانسته اند كه از قبيل حذف مضاف خواهد بود.

به هر حال هدف امام(عليه السلام) از بيان چهار جمله اخير اين است كه بگويد: نه تنها علم خداوند بر همه اعمال انسان ها احاطه دارد، بلكه اعضا و جوارح و ضماير خود شما نيز شهود و جنود و عيون او هستند و جاى جاى مكانها حتى خلوتگاهها بر اعمال شما گواهى مى دهند.

#####

1. غافر، آيه 19 .

#####

▲خطبه 200(1)

وَ مِنْ كـَلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از سخنان امام(عليه السلام) است

كه درباره معاويه ايراد فرموده است.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را مرحوم كلينى (با عبارات مختصرتر و مشابهى) در جلد دوم اصول كافى، صفحه 336 و 338 با دو سند نقل كرده است كه يكى از آن دو از امام صادق(عليه السلام) است و ديگرى از اصبغ بن نباته كه مستقيماً از اميرمؤمنان على(عليه السلام) نقل مى كند. با توجه به اينكه اصبغ بن نباته مى گويد: اميرمؤمنان على(عليه السلام)اين سخن را در خطبه اى بر منبر كوفه بيان كرد كه اين بخشى از خطبه مفصل ترى بوده است كه مرحوم سيّد رضى تنها به همين مقدار اكتفا كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3، صفحه 85).

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه به سياست معاويه كه مملوّ از دروغ و عوام فريبى و مكر و حيله بوده، اشاره مى كند و مى فرمايد: «من از او به فنون اين گونه سياستها آشناترم; اما تقوا و پرهيزگارى و ترس از خدا هرگز به من اجازه نمى دهد كه اين روش جنايت آلود را برگزينم».

در آخر اين كلام مى فرمايد: «اما چنان نيست كه من در برابر سياستهاى او اغفال شوم و مقاومت نكنم».

#####

وَ اللّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي، وَ لكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ. وَ لَوْ لاَ كَرَاهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاسِ، وَ لكِنْ كُلُّ غُدَرَة فُجَرَةٌ، وَ كُلُّ فُجَرَة كُفَرَةٌ.«وَ لِكُلِّ غَادِر لِوَاءٌ يُعْرَفُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

وَ اللّهِ مَا أُسْتَغْفَلُ بِالْمَكِيدَةِ، وَ لاَ أُسْتَغْمَزُ بِالشَّدِيدَةِ.

### ترجمه

به خدا سوگند معاويه از من سياستمدارتر و زيرك تر نيست; ولى او نيرنگ مى زند و مرتكب انواع گناه مى شود (سياستش بى قيد و شرط است و هر كار خلافى را براى پيشبرد اهداف سياسى خود مجاز مى شمرد). اگر غدر و خيانت ناپسند نبود من سياستمدارترين مردم بودم; ولى هر گونه عذر و پيمان شكنى منتهى به فجور و گناه مى شود و هر گناهى سر از كفر در مى آورد (همان گونه كه رسول خدا فرمود:) «هر غدّار و پيمان شكنى روز قيامت پرچم خاصى دارد كه به وسيله آن شناخته مى شود (و در صحنه محشر رسوا مى گردد) ولى به خدا سوگند (با اينكه اهل اين گونه سياستها نيستم; ولى) با كيد و مكر دشمن اغفال نمى شوم و در برابر شدايد زانو مى زنم.

▲شرح و تفسير

▲سياستهاى او آميخته با گناه است

بعضى از ناآگاهان و بى خبران در عصر اميرمؤمنان على(عليه السلام) بودند كه وقتى آن امام بزرگوار را با معاويه مقايسه مى كردند، مى گفتند معاويه سياستمدارتر است. سخنى كه در قرون بعد از بعضى شنيده شده و امروز غافلانى هستند كه آن را تكرار مى كنند. اما در گفتار بالا پاسخ منطقى دندان شكنى به اين گونه افراد مى دهد و مى فرمايد: «به خدا سوگند معاويه از من سياستمدارتر و زيرك تر نيست; ولى او نيرنگ مى زند و مرتكب انواع گناه مى شود (سياستش بى قيد و شرط است و هر كار خلافى را براى پيشبرد اهداف سياسى مجاز مى شمرد)»; (وَ اللّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى(1) مِنِّي، وَ لكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ).

«يَغْدِرُ» از «غدر» به معناى نيرنگ و پيمان شكنى گرفته شده و «يَفْجُرُ» از «فجور» به معناى گناه است و در واقع اين فجور نتيجه اين عذر است، زيرا «غدر» راه آن را هموار مى سازد.

سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «اگر غدر و خيانت ناپسند نبود من سياستمدارترين مردم بودم»; (وَ لَوْ لاَ كَرَاهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاسِ).

در واقع امام(عليه السلام) اشاره به اين نكته مهم مى كند كه سياست بر دو گونه است: سياست بى قيد و شرط و آميخته با انواع گناه و در يك كلمه سياست شيطانى، و سياست و تدبير آميخته با تقوا و پرهيزكارى و در يك كلمه سياست رحمانى راه اين دو با هم متفاوت است و نتيجه هاى آن مختلف.

گونه اوّل هيچ حدّ و مرز اخلاقى و دينى و انسانى و وجدانى را به رسميت نمى شناسد و هر اصل و قانون و ضابطه و فضيلتى مزاحم آن شود، بى رحمانه آن را از سر راه بر مى دارد، همان گونه كه در شرق و غرب عالم سياست امروز ديده مى شود.

اما قسم دوم سياستى است كه در چهارچوبه ارزشهاى الهى و وجدانى و انسانى قرار دارد; هرگز متوسّل به گناه و ظلم و ستم، مخصوصاً بر افراد بى گناه و بى دفاع، نمى شود; عذر و خيانت و فجور و پيمان شكنى را مجاز نمى داند، زياده خواهى و زياده طلبى را نمى پسندد و خطوط قرمزى براى خود قائل است كه از آن فراتر نمى رود.

لذا امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن اشاره به كسانى كه عذر و نيرنگ و فجور را وسيله پيشرفت سياستهاى خود مى دانند كرده، مى فرمايد: «ولى هر گونه عذر و پيمان شكنى منتهى به فجور و گناه مى شود و هر گناهى سر از كفر در مى آورد (همان گونه كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود:) هر غدّار و پيمان شكنى روز قيامت پرچم خاصى دارد كه به وسيله آن شناخته مى شود (و در صحنه محشر رسوا مى شود)»; (وَ لكِنْ كُلُّ غُدَرَة فُجَرَةٌ، وَ كُلُّ فُجَرَة كُفَرَةٌ. «وَ لِكُلِّ غَادِر لِوَاءٌ يُعْرَفُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»).

جمله «وَ لِكُلِّ غَادِر لِوَاءٌ...» حديث معروفى است كه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در بسيارى از كتب نقل شده است. از جمله شوكانى در نيل الاوطار و بخارى در صحيح خود آن را آورده اند و شوكانى تصريح مى كند كه اين حديث مورد اتفاق است.(2)

آن گاه در پايان اين سخن براى اينكه كسى تصور نكند امام(عليه السلام) با اين صفاى دل ممكن است فريب سياست بازان غدّار و جبّار را بخورد، مى فرمايد: «ولى به خدا سوگند من (با اينكه اهل اين گونه سياستها نيستم; ولى) با كيد و مكر دشمن اغفال نمى شوم و در برابر شدايد و سختيها زانو نمى زنم»; (وَ اللّهِ مَا أُسْتَغْفَلُ بِالْمَكِيدَةِ، وَ لاَ أُسْتَغْمَزُ(3)بِالشَّدِيدَةِ).

اين سخن در واقع پاسخى است به آنها كه مى گويند در برابر افراد فاجر و بى دين تنها كسانى مانند آنها مى توانند بايستند و افراد ديندار و درستكار، در چنگال آنها گرفتار خواهند شد. امام(عليه السلام) در پاسخ اين سخن مى فرمايد: ممكن است انسان اهل نيرنگ و فجور نباشد; ولى راه و رسم اهل نيرنگ و فجور را بشناسد تا هرگز در دام آنها گرفتار نشود.

#####

1. «أدهى» از ريشه «دهى» بر وزن «وحى» به معناى شدّت هوشيارى و زيركى مى آيد و گاه به معناى مصيبت و حادثه بزرگ و در جمله بالا همان معناى اوّل اراده شده است.

2. نيل الاوطار، جلد 8، صفحه 79 و صحيح بخارى، جلد 8، صفحه 62 (كتاب الحيل).

3. «استغمز» از ريشه «غمز» بر وزن «رمز» به معناى ناتوان ساختن گرفته شده است و به معناى فشردن و بدگويى كردن نيز آمده و در اينجا همان معناى اوّل اراده شده است.

#####

###

▲نكته

▲سياست انسانى و سياست شيطانى

حقيقت سياست، همان تدبير است كه گاه درباره يك گروه كوچك به كار مى رود و گاه درباره يك كشور و اين امر از دورترين زمانها در جوامع انسانى وجود داشته و سياستمداران، اعم از خوب و بد بر انسانها حكومت مى كردند.

اين سياستها بردو گونه بوده است: غالباً بى قيد و شرط و گاه مشروط و مقيّد. سياست بى قيد و شرط، سياستى است كه براى پيشبرد هدف هيچ مانع و رادعى را نمى پذيرد و براى نيل به مقاصد شخصى هر كارى را مباح مى شمرد; گناهكار و بى گناه را مى كشد، زمينها و خانه هاى آباد را ويران مى كند، به هر نوع حيله و دروغ و تزوير متوسّل مى شود، پيمانها را هر زمان مخالف اهداف خود ببيند زير پا مى گذارد و حتى بر فرزند و پدر و مادر و برادر رحم نمى كند. اينكه مى گويند: «سياست، پدر و مادر ندارد» اشاره به همين است، هارون به فرزندش مأمون مى گويد: اگر چشم طمع به حكومتم بدوزى آن را از كاسه سرت بيرون مى كشم و مأمون از سر بريده برادرش امين استقبال مى كند و جشن مى گيرد. امثال اين حوادث در تاريخ عجم و عرب و شرق و غرب فراوان است كه قرآن به يكى از نمونه هاى آن درباره فرعون اشاره كرده، مى فرمايد: «(إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِي الاَْرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طَآئِفَةً مِّنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَآءَهُمْ وَيَسْتَحْىِ نِسَآءَهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ); فرعون در زمين برترى جويى كرد و اهل آن را به گروه هاى مختلفى تقسيم نمود، گروهى را به ضعف و ناتوانى مى كشاند، پسرانشان را سر مى بريد و زنانشان را (براى كنيزى و كامجويى) زنده نگه مى داشت. او به يقين از تبه كاران بود».(1)

اما سياست رحمانى و انسانى، سياستى است كه براى وصول به هدف پاى بند مشروعيت وسيله هاست و از چهارچوبه هاى احكام الهى و اصول انسانى قدم فراتر نمى نهد; عدالت را در حق دوست و دشمن به رسميت مى شمرد، امانت را رعايت مى كند، به عهد خود پاى بند است و انسان و وجدان و كرامت انسانى را ارج مى نهد.

چنين سياستمدارانى هر چند اندكند و در مقايسه با دشمنان داراى سياست شيطانى، ممكن است گرفتار مشكلاتى شوند، ولى نام آنها بر پيشانى تاريخ مى درخشد و راه و رسمشان الگويى است براى همه انسانها.

نمونه بارزى از نوع اوّل سياست، دار و دسته معاويه در شام است و نمونه بسيار روشن براى قسم دوم، سياست اميرمؤمنان على(عليه السلام) است. اين سخنى است كه دوست و دشمن ـ جز افراد متعصّب ـ به آن اعتراف كرده اند.

ابن ابى الحديد با توجه به مبانى مذهبى خود سياست اميرمؤمنان را در كشوردارى در ابتدا با سياست عمر مقايسه كرده و مى گويد: بعضى از كسانى كه مقام على(عليه السلام)را نشناخته اند مى پندارند عمر از او سياستمدارتر بود، هر چند كه آن حضرت از عمر عالم تر بود.

سپس به ردّ اين نظريه پرداخته، مى گويد: سياست على(عليه السلام) منطبق بر سياست پيامبر اسلام بود و از استادش ابوجعفر نقيب نقل مى كند كه با صراحت مى گفت: «هيچ تفاوتى ميان سيره پيامبر با سيره على(عليه السلام) نبود».

آن گاه به بيان مشروح سخنان جاحظ (دانشمند سنّى معتزلى) درباره مقايسه سياست على(عليه السلام) و معاويه مى پردازد كه خلاصه اش چنين است:

بعضى كه خود را عاقل و هوشيار مى پندارند، مى گويند: «معاويه دورانديش تر و سياستمدارتر از على(عليه السلام) بوده است در حالى كه اين سخن اشتباه (بزرگى) است». در ادامه سخن براى ابطال اين توهم مى افزايد على(عليه السلام) در جنگهاى خود به چيزى جز آنچه موافق قرآن و سنّت بود عمل نمى كرد ولى معاويه هر حيله اى را به كار مى برد، چه موافق قرآن باشد چه مخالف.

على(عليه السلام) به سپاهيان خود دستور مى داد كه هرگز آغازگر جنگ نباشيد، فراريان را تعقيب و نابود نكنيد، مجروحان را نكشيد (در حالى كه معاويه هرگز چنين دستورهايى را نمى داد).

ابن ابى الحديد بعد از نقل اين سخن و تمجيد در پى به سراغ سخنان كسانى مى رود كه در پاره اى از امور بر سياست على(عليه السلام) خرده گرفته اند ازجمله:

1ـ چرا على(عليه السلام) به هنگام بيعت براى خلافت، معاويه را در شام تثبيت نكرد تا پس از استقرار حكومتش او را بدون جنگ و خونريزى عزل نمايد؟

در پاسخ مى گويد: على(عليه السلام) مى دانست اين كار سبب تقويت معاويه و امتناع بيشتر او از بيعت مى شود و پس از آن ديگر هيچ عذرى براى عزل او پذيرفته نبود.

2ـ چرا على(عليه السلام) هنگامى كه در ميدان صفين بر شريعه فرات مسلط شد معاويه و لشكريانش را از آن منع نكرد تا از تشنگى به ستوه آيند، در حالى كه معاويه پيش از آن، چنين كرده بود؟

در پاسخ مى گويد: على(عليه السلام) همچون معاويه نبود كه شكنجه دشمنان را مخصوصاً از طريق عطش جايز بشمارد، زيرا خدا در مورد هيچ يك از مجرمان چنين حكمى را صادر نكرده است.

3ـ چرا على(عليه السلام) در قرارداد ترك مخاصمه با معاويه حاضر شد نام اميرمؤمنان (خليفه رسول الله(صلى الله عليه وآله)) را از كنار نامش محو كنند، كارى كه شبهه را در نفوس اهل شام تقويت كرد؟

در پاسخ مى گويد: اين كار على(عليه السلام) دقيقاً همچون روش پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در جريان صلح حديبيه بود كه وقتى سران شرك اصرار كردند پيامبر(صلى الله عليه وآله) عنوان رسول الله را از عقدنامه صلح حذف كند، موافقت كرد (و چون كسى راضى به اين كار نبود خود اقدام به اين كار نمود) و پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اين جريان را به على(عليه السلام) قبلا خبر داده بود.

4ـ چرا على(عليه السلام) با اينكه از كثرت دشمنان خود با خبر بود، اقدامات امنيتى را در اين مورد به اجرا در نياورد؟ در پاسخ مى گويد: على(عليه السلام) در اين كار از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)پيروى مى كرد (و راضى نبود با گماردن محافظان در چپ و راست، خود را از مردم جدا سازد).(2)

ابن ابى الحديد سخنانى فراتر از اينها دارد و در حدود 50 صفحه از كتابش را در ذيل همين خطبه به بحث فوق، اختصاص داده كه نقل همه آن در اين مختصر نمى گنجد.

جالب اينكه او در پايان همه اين بحثها چنين مى گويد: از آنچه گفتيم روشن مى شود كسانى كه بر سياست على(عليه السلام) خرده مى گيرند در اشتباهند: «إِنَّهُ أصحُّ النّاسُ تَدْبيراً وَ أحْسَنُهُمْ سِياسَةً وَ إِنَّمَا الْهَوى وَ الْعَصَبيَّةُ لا حيلَةَ فيهِما; او از همه مردم، تدبيرش صحيح تر و سياستش بهتر بود; ولى تعصبهاى شديد (كه مانع فهم اين امور مى شود) راه حلّى ندارد».

اكنون كه با پايان خطبه دويست (200) جلد هفتم اين كتاب پايان مى يابد خدا را شكر و سپاس مى گوييم كه توفيق را تاكنون رفيق راه كرد و از ساحت قدسش مسئلت داريم كه سايه لطفش را از ما بر نگيرد و همچنان توفيق او رفيق راه باشد، تا اين شرح به پايان رسد.

بحمدالله اين شرح از سوى گروههاى مختلف مورد استقبال واقع شده و به عنوان بهترين كتاب سال 1382 شناخته شده و اميدواريم به لطف او به عنوان فصل نوينى در ميان شروح نهج البلاغه جاى شايسته خود را بگشايد.

در اينجا نمى توانيم تأسف خود را به جهت از دست دادن يكى از همكاران عزيز، فاضل ارجمند و متتبّع; يعنى مرحوم مبرور حجة الاسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ ابراهيم بهادرى (قدّس سره) را كتمان كنيم.

او مردى سخت كوش، منظم، مخلص، با تقوا و محقّق بود و بيش از بيست كتاب از كتب بزرگان پيشين را تحقيق كرد و يادداشتهاى گرانقيمتى بر آنها نگاشت; روحش قرين رحمت ايزدى و پاداشش نزد خداوند غفور و رحيم افزون باد.

(رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلاِِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالاِْيمَانِ وَلاَ تَجْعَلْ فِى قُلُوبِنَا غِلاّ لِّلَّذِينَ امَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ).(3)

پايان جلد هفتم شرح نهج البلاغه پيام امام اميرالمؤمنين(عليه السلام)

10/7/84 مطابق 27 شعبان 1426 ق

#####

1. قصص، آيه 4 .

2. رجوع كنيد به شرح ابن ابى الحديد، جلد 10، صفحه 212-260 .

3. حشر، آيه 10.

#####