پيام امام اميرالمؤمنين(ع) جلد 6

اين كتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه كه توسط معظم له و با همكارى جمعى از فضلاى حوزه علميه نگاشته شده و در سال 82 به عنوان بهترين كتاب سال برگزيده شد. اين مجموعه به زبان عربى نيز ترجمه و منتشر شده است.
تعداد جلد: فعلا 8 جلد
زبان: فارسى
تعداد صفحات:
قطع: وزيرى
نوع جلد: گالينگور
نوبت چاپ: سوم

پيام امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) جلد ششم

خطبه 151 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: خورشيدى كه در تاريكى درخشيد

بخش دوّم

شرح و تفسير: فتنه هايى در پيش است، به هوش باشيد

نكته

ويژگى هاى حاكمان دنياپرست!

بخش سوّم

شرح و تفسير: ويژگى هاى اين فتنه بزرگ!

بخش چهارم

شرح و تفسير: وظيفه شما در اين فتنه

خطبه 152 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: گوشه اى از صفات جمال و جلال خدا

بخش دوّم

شرح و تفسير: خليفه حق آشكار شد

خطبه 153 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: انسان هاى گمراه و غافل

شرح و تفسير: اندرزى سودمند و گرانبها

بخش دوّم

بخش سوّم

شرح و تفسير: به هوش باش!

بخش چهارم

شرح و تفسير: از اين سه خوى زشت بپرهيز

خطبه 154 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: ما درهاى علوم پيامبريم!

نكته ها

1. تفاوت خودستايى و معرفى خويشتن

2. حسن دلبران در زبان ديگران!

بخش دوّم

شرح و تفسير: ويژگى رهروان راه حق

نكته

بخش سوّم

شرح و تفسير: راه شناخت نيكان وبدان

خطبه 155 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح وتفسير

يك درس مهم خداشناسى

بخش دوّم

شرح و تفسير: اين پرنده عجيب و استثنايى

بخش سوّم

شرح و تفسير: شگفتى هاى ديگرى از اين پرنده

نكته

آفرينش حيرت انگيز خفاش!

خطبه 156 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: آشكار شدن كينه هاى درونى به بهانه واهى

بخش دوّم

شرح و تفسير: پيشروى به سوى سرمنزل مقصود

بخش سوّم

شرح و تفسير: اسباب نجات در قيامت

بخش چهارم

شرح و تفسير: آزمون و فتنه بزرگ!

نكته ها:

1ـ پاسخ به چند سؤال

2ـ شهادت، افتخار است نه مصيبت

بخش پنجم

شرح و تفسير: حرام خدا را با كلاه شرعى حلال مى شمرند!

نكته

رَگ، رَگ است اين آب شيرين، آب شور

خطبه 157 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: توجهى ديگر به مبدأ و معاد

نكته

چگونه تاريخ تكرار مى شود؟

بخش دوّم

شرح وتفسير

ناپايدارى دنيا

بخش سوّم

شرح و تفسير: حضور در دادگاه الهى

نكته ها

1ـ خيل گواهان عمل

2ـ سه جمله پرمعنا

خطبه 158 (1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير: كتابى كه همه چيز در آن است

بخش دوّم

شرح و تفسير: حكومتى ظلمانى و وحشتناك در پيش است

نكته ها

1. مسئوليت سنگين حاكمان و مردم

2. پايان نكبت بار حكومت بنى اميّه

خطبه 159 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: حمايت همه جانبه

خطبه 160 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: ناتوانى انديشه ها در برابر عظمت او

بخش دوّم

شرح و تفسير: بردگان دنيا

نكته

دو بال براى پرواز به سوى خدا!

بخش سوّم

شرح و تفسير: اقتدا به رسول خدا(صلى الله عليه وآله)

بخش چهارم

شرح و تفسير: زندگى زاهدانه انبيا

نكته ها

1. مزامير داوود(عليه السلام)

2. نغمه داوودى

3. زهد انبيا

بخش پنجم

شرح و تفسير: سيره پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در برابر دنياپرستان

بخش ششم

شرح و تفسير: زندگى زاهدانه پيامبر(صلى الله عليه وآله)

بخش هفتم

شرح و تفسير: چرا به پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) تأسّى بجوييم؟

نكته

خطبه 161 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: اوصاف ديگرى از پيامبر(صلى الله عليه وآله)

نكته

به گوينده بنگريم يا به سخنش؟!

بخش دوّم

شرح و تفسير: به قربانگاه هاى قرون پيشين بنگريد!

خطبه 162 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: چرا خلافت علوى غصب شد؟

بخش دوّم

شرح و تفسير

نكته ها

1. حق پرسشگرى

2. هدف اصلى اين پرسش و پاسخ

3. بنى اميه و توطئه محو اسلام

خطبه 163 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: شرح عميق ديگرى از صفات جمال و جلال او

نكته

خدا يك حقيقت نامتناهى است

بخش دوّم

شرح و تفسير: علم نامحدود خدا

نكته

بازتاب ايمان به علم خدا در اعمال انسان ها

بخش سوّم

شرح و تفسير: اى برتر از خيال و قياس و وهم

نكته

دوران عجيب جنين

خطبه 164 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: اتمام حجت امام(عليه السلام) با عثمان

نكته

بهترين راه نفوذ در ديگران

بخش دوّم

شرح و تفسير: نشانه هاى پيشوايان عادل و ستمگر

چند نكته درباره حادثه قتل عثمان

خطبه 165 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: آفرينش انواع پرندگان

نكته

دنياى عجيب پرندگان

بخش دوّم

شرح و تفسير: عجيب ترين پرنده جهان

بخش سوّم

شرح و تفسير: ترسيم دقيق و بسيار ظريفى از بال و پر طاووس

بخش چهارم

شرح و تفسير: ترسيم دقيقى از زيبايى هاى طاووس

بخش پنجم

شرح و تفسير: به راستى عقل در وصفش حيران است

نكته

شگفتى هاى طاووس!

بخش ششم

شرح و تفسير: از پشه هاى ريز گرفته تا نهنگ ها و فيل ها

نكته

اندكى از شگفتى هاى ماهى هاى بزرگ و فيل ها

بخش هفتم

شرح و تفسير: جلوه ها، نعمت ها و زيبايى هاى بهشت

تفسير بعضى از لغات پيچيده اين خطبه (از زبان سيّد رضى)

نكته

كدام زيباتر است؟

خطبه 166 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: سه دستور مهم اخلاقى

بخش دوّم

شرح و تفسير: سرنوشت مرگ بار بنى اميّه

نكته

قيام هاى خونين بر ضد بنى اميّه

بخش سوّم

شرح و تفسير: دليل اصلى عقب ماندگى

نكته

همانند بنى اسرائيل...

خطبه 167 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: مسير حق را بشناسيد

بخش دوّم

شرح و تفسير: در برابر همه چيز مسئول هستيد

نكته

حفظ محيط زيست و حمايت از حيوانات در اسلام

خطبه 168 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح وتفسير

علل تأخير در مجازات قاتلان عثمان

نكته

1 ـ مشكلات در راه اجراى عدالت

2 ـ ايراد عمده كار شورشيان

خطبه 169 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: اگر قيام نكنيد حكومت اسلامى از دست مى رود

بخش دوّم

جاذبه گفتار امام(عليه السلام)

شرح و تفسير: اگر فتنه جويان ادامه دهند تحمّل نخواهم كرد

خطبه 170 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: چرا بيعت نمى كنى؟!

نكته

خطبه 171 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: بهشت پيش شماست!

نكته

خطبه 172 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: كارشكنى هاى قريش در امر خلافت

نكته ها

1 ـ چشم بستن در برابر واقعيات

2 ـ آيا بخشى از حق را بايد رها كرد؟

بخش دوّم

شرح و تفسير: رسوايى آتش افروزان جنگ جمل

خطبه 173 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: شايسته ترين فرد براى زعامت مردم

بخش دوّم

شرح و تفسير: دستوراتى درباره نبرد يا فتنه جويان

نكته

گفتگويى با عمار ياسر در جنگ صفين

بخش سوّم

شرح و تفسير: اين جهان منزلگاه اصلى شما نيست!

خطبه 174 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: كارهاى ضد و نقيض طلحه دليل رسوايى اوست

خطبه 175 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: اين همه غفلت چرا؟

بخش دوّم

شرح و تفسير: پيامبر(صلى الله عليه وآله) همه چيز را به من خبر داد

خطبه 176 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: بهشت در ناراحتى ها و جهنم در شهوات پيچيده شده است

نكته

آن ها كه به طاعات عشق مىورزند

بخش دوّم

شرح و تفسير: نقد خويشتن!

چند نكته مهم

بخش سوّم

شرح و تفسير: درمان دردهاى شما در قرآن است

نكته

قرآن و درمان بيمارى ها

بخش چهارم

شرح و تفسير: قرآن شفاعت كننده روز جزاست!

بخش پنجم

شرح و تفسير: با اين شرط من مدافع شما در قيامتم!

بخش ششم

شرح و تفسير

نكته

استقامت در مسير ولايت

بخش هفتم

شرح و تفسير: فرق مؤمن و منافق در اصلاح زبان است

نكته ها

1 ـ زبان عجيب ترين عضو بدن

2 ـ سرمايه هاى اصلى انسان

بخش هشتم

شرح وتفسير

خطرات بدعت ها

نكته

بدعت چيست؟

بخش نهم

شرح وتفسير

در قرآن بهار دل ها و چشمه جوشان علوم است

بخش دهم

شرح و تفسير: خوشا به حال آن ها كه مشغول اصلاح خويش اند

نكته

اجتماعى زيستن يا انزواگرايى؟

خطبه 177 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: با انحراف حكمين حكم آنها باطل است

نكته

حكمين پشت به قرآن كردند

خطبه 178 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: عظمت خداوند و كرامت پيامبرش

نكته

1 ـ كليد حل معماى صفات

2 ـ اهداف بعثت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)

بخش دوّم

شرح و تفسير: با صدق نيّت به درگاه خدا رويد

خطبه 179 (1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير: آيا خدا را ديده اى؟

خطبه 180 (1)

خطبه در يك نگاه و شأن ورود آن

بخش اوّل

شرح و تفسير: يا جهاد يا در انتظار مرگ و ذلت بودن

بخش دوّم

شرح و تفسير: همه گفتنى ها را گفتم اما...

نكته ها

1ـ فرق ميان «مَعُونه» و «عطا»

2ـ خدمات چهارگانه فرهنگى امام(عليه السلام)

▲پيام امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) جلد ششم

شرح تازه و جامعى بر نهج البلاغه

آيت الله العظمى مكارم شيرازى

با همكارى: جمعى از فضلا و دانشمندان

▲خطبه 151 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يحذر من الفتن

از خطبه هاى امام(عليه السلام) كه در آن مردم را از فتنه ها بر حذر مى دارد.

▲خطبه در يك نگاه

عمده اين خطبه از دو بخش تشكيل شده است: بخش اوّل را حمد و ثناى الهى و سپس شهادت به رسالت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اوصاف مهمى از آن حضرت را در بر مى گيرد. در اين بخش، امام(عليه السلام) به وضع نابسامان عصر جاهليّت اشاره كرده تا مسلمانان ضمن مقايسه با آن، نعمت هاى عظيمى را كه خداوند به بركت اسلام به آنان ارزانى داشت، درك كنند.

در بخش دوّم از ظهور و بروز فتنه ها در آينده و بازگشت هايى به افكار و رفتار عصر جاهليّت خبر مى دهد. فتنه هايى كه ستمكاران آن را رهبرى مى كنند و يكى پس از ديگرى نقش محورى آن را دارند.

و در پايان خطبه، به مردم سفارش مى كند كه فريب فتنه گران را نخورند و آلت دست آن ها نشوند، در راه هاى شيطان گام نگذارند، و از لقمه حرام بپرهيزند و خود را در همه حال در محضر خداوند بدانند.

* * *

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه در منابع ديگر ديده نشده; تنها چيزى كه نويسنده «مصادر نهج البلاغه» بر آن تكيه مى كند، مطلبى است كه سيّد يمانى در كتاب «الطراز» آورده و به چند جمله از اين خطبه استشهاد كرده است. گرچه او بعداز «سيّد رضى» مى زيسته، ولى تفاوتى كه در بعضى از تعبيرات او با نهج البلاغه ديده مى شود، نشان مى دهد آن را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته است. (به مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 341، مراجعه شود).

▲بخش اوّل

وَ أَحْمَدُ اللّهَ وَ أَسْتَعِينُهُ عَلَى مَدَاحِرِ الشَّيْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ وَالاِعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ. وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ نَجِيبُهُ وَ صَفْوَتُهُ. لاَ يُؤَازَى فَضْلُهُ، وَ لاَ يُجْبَرُ فَقْدُهُ. أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلاَدُ بَعْدَ الضَّلاَلَةِ الْمُظْلِمَةِ، وَالْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ، وَالْجَفْوَةِ الْجَافِيَةِ; وَالنَّاسُ يَسْتَحِلُّونَ الْحَرِيمَ، وَ يَسْتَذِلُّونَ الْحَكِيمَ; يَحْيَوْنَ عَلَى فَتْرَة، وَ يَمُوتُونَ عَلَى كَفْرَةِ!

ترجمه:

خداى را ستايش مى كنم، و از او براى كارهايى كه موجب طرد شيطان است كمك مى جويم و براى مصون ماندن از گرفتار شدن در دام ها و فريب هاى شيطان يارى مى طلبم و گواهى مى دهم جز خداوند يكتا معبودى نيست و شهادت مى دهم كه محمّد(صلى الله عليه وآله)، بنده و فرستاده و برگزيده و انتخاب شده اوست. در فضل و برترى همتا ندارد و فقدان او قابل جبران نيست; به بركت وجودش شهرهايى كه غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افكار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلى بر آن ها چيره شده بود، روشن گشت.

در زمانى كه مردم حرام را حلال مى شمردند، دانشمندان را تحقير مى كردند، و در دوران فترت (و غيبت اولياى الهى) قدم به عرصه حيات مى گذاشتند و در كفر و بى دينى جان مى سپردند.

▲شرح و تفسير: خورشيدى كه در تاريكى درخشيد

اين خطبه از خطبه هاى ملاحم است كه بخشى از حوادث خطرناك آينده را بازگو مى كند و به مردم هشدار مى دهد كه مراقب خويش باشند و آلوده فتنه ها و ظلم و فسادها نشوند. امام(عليه السلام) اين خطبه را با حمد و ثناى الهى و پناه بردن به ذات پاك او از شر شياطين آغاز مى كند و مى فرمايد:

«خداى را ستايش مى كنم و از او براى كارهايى كه موجب طرد و منع شيطان است كمك مى جويم و براى مصون ماندن از گرفتار شدن در دام ها و فريب هاى شيطان يارى مى طلبم» (وَ أَحْمَدُ اللّهَ وَ أَسْتَعِينُهُ عَلَى مَدَاحِرِ(1) الشَّيْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ(2)وَالاِعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ(3)).

امام(عليه السلام) در اين دو جمله از خداوند، توفيق اطاعت و عبادت و پرهيز از گناه و معصيت مى طلبد; زيرا «مداحر» و «مزاجر» شيطان و به تعبير ديگر، امورى كه او را از انسان دور مى سازد، چيزى جز اطاعت فرمان خدا نيست و «حبائل» و «مخاتل» (دام ها و فريب هاى) شيطان چيزى جز گناهان و معاصى نيست و به يقين بدون يارى خداوند و امدادهاى الهى نه اطاعت ممكن است و نه پرهيز از گناه; چرا كه راه اين دو بسيار سخت است و پر پيچ و خم.

سپس به سراغ شهادت بر يكتايى خدا و رسالت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى رود و چنين مى فرمايد: «گواهى مى دهم جز خداونديكتا معبودى نيست و شهادت مى دهم كه محمّد، بنده و فرستاده و برگزيده و انتخاب شده اوست» (وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ نَجِيبُهُ وَ صَفْوَتُهُ).

بسيارى از شارحان نهج البلاغه «نجيبه» و «صفوته» را به يك معنا تفسير كرده ـ به معناى منتخب و برگزيده ـ و تأكيد يكديگر دانسته اند; ولى با توجه به اين كه «نجيب» به معناى «نفيس» و پرارزش است. تفاوتى ميان اين دو واژه وجود دارد كه اوّلى در واقع، زمينه ساز دوّمى است; زيرا هنگامى كه چيزى نفيس و پرارزش شد به هنگام انتخاب، آن را بر مى گزينند.

در ادامه آن حضرت به دو وصف ديگر اشاره كرده، مى فرمايد: «در فضل و برترى همتا ندارد و فقدان او قابل جبران نيست» (لاَ يُؤَازَى فَضْلُهُ، وَ لاَ يُجْبَرُ فَقْدُهُ).

به يقين چيزى كه در فضيلت همتا ندارد، هنگامى كه از دست رود جانشينى نخواهد داشت.

در هفتمين و آخرين وصف به آثار وجودى آن حضرت در شرايط عصر جاهليّت اشاره كرده، مى فرمايد: «به بركت وجود او شهرهايى كه غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افكار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلى بر آن ها چيره شده بود روشن گشت» (أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلاَدُ بَعْدَ الضَّلاَلَةِ الْمُظْلِمَةِ، وَالْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ، وَالْجَفْوَةِ الْجَافِيَةِ(4)).

و در ادامه مى افزايد: «در زمانى كه مردم حرام را حلال مى شمردند، دانشمندان را تحقير مى كردند، در دوران فترت (و غيبت اولياى الهى) قدم به عرصه حيات مى گذاشتند ودر كفر و بى دينى جان مى سپردند» (وَالنَّاسُ يَسْتَحِلُّونَ الْحَرِيمَ، وَ يَسْتَذِلُّونَ الْحَكِيمَ; يَحْيَوْنَ عَلَى فَتْرَة، وَ يَمُوتُونَ عَلَى كَفْرَةِ!).

اين اوصاف هفتگانه كه در عبارات كوتاهى درباره عصر جاهليّت بيان شده ترسيم گويايى از آن زمان است. گمراهى و جهل و قساوت، حلال شمردن حرام وتحقير دانشمندان، نداشتن رهبر و سرانجام، بى ايمان از دنيا رفتن.

گمراهى آن ها چنان تاريك و ظلمانى بود كه به جنايات خود افتخار مى كردند، كشتن و زنده به گور كردن فرزندان، نشانه غيرت، و غارتگرى دليل شجاعت شمرده مى شد.

جهل و خرافات آن چنان بر جامعه آن ها سايه افكنده بود كه خدايانشان را با دست خود مى ساختند; گاه از سنگ و چوب و گاه از مواد غذايى و سپس در زمان قحطى آن را مى خوردند.

قساوت و سنگدلى آن چنان بود كه كينه ها را از نسلى به نسلى منتقل مى ساختند و خونريزى و آدمكشى براى آن ها يك امر ساده بود، و هم چنين مفاسد ديگر.

در اين زمان مى توان به عظمت خدمات پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اهميّت رسالت او در آن محيط تاريك و ظلمانى پى برد، كه در مدت كوتاهى از آن قوم وحشى و خرافى و جاهل، قومى متمدّن و عالم و آگاه ساخت.

* * *

#####

1. «مداحر» جمع «مدحر» به معناى امرى است كه سبب طرد و دورى چيزى مى شود و از ماده «دحور» به معناى راندن و دورساختن آمده است.

2. «مزاجر» جمع «مزجر» به معناى بازدارنده از چيزى است و از ماده «زجر» به معناى بازداشتن است.

3. «مخاتل» جمع «مختل» به معناى كارى است كه به وسيله آن فريب مى دهند، از ماده «ختل» (بر وزن قتل)، به معناى خدعه و نيرنگ است.

4. «جفوه» به معناى قساوت است.

▲بخش دوّم

ثُمَّ إِنَّكُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلاَيَا قَدِ اقْتَرَبَتْ، فَاتَّقُوا سَكَرَاتِ النِّعْمَةِ، وَاحْذَرُوا بَوَائِقَ النِّقْمَةِ، وَ تَثَبَّتُوا فِي قَتَامِ الْعِشْوَةِ، وَاعْوِجَاجِ الْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِينِهَا، وَ ظُهُورِ كَمِينِهَا، وَانْتِصَابِ قُطْبِهَا، وَ مَدَارِ رَحَاهَا. تَبْدَأُ فِي مَدَارِجَ خَفِيَّة، وَ تَؤُولُ إِلَى فَظَاعَة جَلِيَّة. شِبَابُهَا كَشِبَابِ الْغُلاَمِ، وَ آثَارُهَا كَآثَارِ السِّلاَمِ، يَتَوَارَثُهَا الظَّلَمَةُ بِالْعُهُودِ! أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لاِخِرِهِمْ، وَ آخِرُهُمْ مُقْتَد بِأَوَّلِهِمْ; يَتَنَافَسُونَ في دُنْيَا دَنِيَّة، وَ يَتَكَالَبُونَ عَلَى جِيفَة مُرِيحَة. وَ عَنْ قَلِيل يَتَبَرَّأُ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ، وَالْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ، فَيَتَزَايَلُونَ بِالْبَغْضَاءِ، وَ يَتَلاَعَنُونَ عِندَ اللِّقَاءِ.

ترجمه:

شما اى گروه عرب در آينده هدف بلاهايى هستيد كه نزديك شده است از مستى نعمت بپرهيزيد و از بلاهايى كه كيفر اعمال شماست برحذر باشيد و هنگامى كه گرد و غبار حوادث ناشناخته بر مى خيزد و پيچيدگى هاى فتنه آشكار مى شود نوزادش تولد مى يابد و باطن آن ظاهر مى گردد، قطب و محورش بر جاى خود قرار مى گيرد و آسياى آن به حركت در مى آيد (به هوش باشيد و) با احتياط گام برداريد. (آرى) فتنه ها كم كم از مراحل ناپيدا شروع به حركت مى كنند و سرانجام به صورت خطرناك آشكار مى شوند. رشد آن ها همچون رشد جوانان سريع است و آثارشان (بر پيكر جامعه) همچون آثار سنگ هاى سخت و محكم است (كه بر پيكر انسان وارد مى شود) ستمگران آن را طبق پيمان هايى از يكديگر به ارث مى برند، نخستين آن ها رهبر آخرينشان هستند و آخرينشان پيرو نخستين آن ها. (آرى) آن ها، براى به دست آوردن دنياى پست بر يكديگر سبقت مى جويند و همچون سگانى كه بر سر مردار گنديده اى ريخته باشند با يكديگر به نزاع بر مى خيزند (گرچه در ظاهر متحدند) ولى به زودى پيروان، از پيشوايان خود برائت مى جويند و رهبران از پيروانشان و سرانجام با بغض و كينه از هم جدا مى شوند و به هنگام ملاقات (در اين جهان و يا در آخرت) يكديگر را لعن و نفرين مى كنند.

▲شرح و تفسير: فتنه هايى در پيش است، به هوش باشيد

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، مردم را از فتنه هايى كه در پيش است با خبر مى كند و برحذر مى دارد و به آن ها آگاهى مى دهد، تا آن جا كه ممكن است از ضربات فتنه در امان بمانند و از ضايعات آن بكاهند و جالب اين كه امام(عليه السلام) در اين بخش به سرچشمه هاى فتنه و كيفيت شكل گيرى و مراحل مختلف آن با بيان لطيفى اشاره مى كند و مى فرمايد: «شما اى گروه عرب! در آينده هدف بلاهايى هستيد كه نزديك شده است; از مستى نعمت بپرهيزيد، و از بلاهايى كه كيفر اعمال شماست بر حذر باشيد» (ثُمَّ إِنَّكُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلاَيَا قَدِ اقْتَرَبَتْ، فَاتَّقُوا سَكَرَاتِ النِّعْمَةِ، وَاحْذَرُوا بَوَائِقَ(1) النِّقْمَةِ).

امام(عليه السلام) در اين عبارت به دو عامل مهم از عوامل فتنه ها اشاره فرموده است كه: يكى از آن ها مستى حاصل از نعمت است و ديگرى مجازات اعمال; كه نتيجه آن فتنه هايى است كه دامان مردم را مى گيرد و آن ها را هدف بلاها قرار مى دهد.

سپس براى كم كردن ضايعات فتنه چنين دستور مى دهد: «هنگامى كه گرد و غبار حوادث ناشناخته بر مى خيزد، و پيچيدگى هاى فتنه به هنگام تولّد نوزاد آن آشكار مى شود و باطن آن ظاهر مى گردد، قطب و محور آن بر جاى خود قرار مى گيرد و آسياى آن به حركت در مى آيد، (به هوش باشيد و) با احتياط گام برداريد» (وَ تَثَبَّتُوا فِي قَتَامِ(2)الْعِشْوَةِ(3)، وَاعْوِجَاجِ الْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِينِهَا، وَ ظُهُورِ كَمِينِهَا، وَانْتِصَابِ قُطْبِهَا، وَ مَدَارِ رَحَاهَا).

امام(عليه السلام) در اين عبارت گاه، فتنه را به جنينى تشبيه مى كند كه به طور پنهانى پرورش پيدا مى كند و ناگهان متولّد مى شود و گاه همانند آسيايى مى شمرد كه نخست قطب و محور آن را برپا مى سازند و سپس سنگ آسيا به چرخش در مى آيد. تجربيات تاريخى نيز نشان مى دهد كه واقعاً فتنه ها چنين اند; مراحل كمونى دارند كه بر اثر عوامل مختلف اجتماعى شكل مى گيرد; ناگهان انفجارى رخ مى دهد و آن چه در درون جامعه است، ظاهر مى شود.

در ادامه اين سخن، امام(عليه السلام) نشانه هاى ديگرى از شكل گيرى فتنه ها بيان مى كند و مى فرمايد: (آرى) «فتنه ها كم كم از مراحل ناپيدا شروع به حركت مى كنند و سرانجام به صورت خطرناك آشكار مى شوند. رشد آن ها همچون رشد جوانان (سريع است) و آثارشان (بر پيكر جامعه) همچون آثار سنگ هاى سخت و محكم است (كه بر پيكر انسان وارد شود)» (تَبْدَأُ فِي مَدَارِجَ خَفِيَّة، وَ تَؤُولُ إِلَى فَظَاعَة جَلِيَّة. شِبَابُهَا كَشِبَابِ(4)الْغُلاَمِ، وَ آثَارُهَا كَآثَارِ السِّلاَمِ(5)).

در اين كه اين فتنه هايى كه امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به آن اشاره فرموده و درباره آن هشدار مى دهد كدام فتنه است؟ در ميان شارحان «نهج البلاغه» گفتگوست; ولى ظاهر اين است كه اشاره به فتنه «بنى اميّه» باشد كه از زمان عثمان شروع شد و دوران كمون خود را طى كرد و با قتل «عثمان»، ظهور و بروز پيدا كرد و با حكومت «معاويه و يزيد و عبدالملك مروان» و مانند آن ها به اوج خود رسيد و به قدرى اين فتنه آشكار گشت و به رسوايى كشيده شد كه علناً بر منابر، على(عليه السلام) را سبّ مى كردند و دشنام مى دادند و ضرباتى كه از اين ناحيه بر پيكر اسلام وارد شد مانند ضرباتى بود كه در يك زلزله وحشتناك از متلاشى شدن كوه ها و سقوط سنگ ها بر آبادى ها رخ مى دهد.

و در ادامه اين بحث به ويژگى هاى ديگرى از اين فتنه اشاره مى كند و مى فرمايد، سردمداران فتنه چنان با هم متحد و متفقند كه: «آن را بر طبق پيمان ها از يكديگر به ارث مى برند، نخستين آنها رهبر آخرينشان هستند و آخرينشان پيرو نخستين آن ها» (يَتَوَارَثُهَا الظَّلَمَةُ بِالْعُهُودِ! أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لاِخِرِهِمْ، وَ آخِرُهُمْ مُقْتَد بِأَوَّلِهِمْ).

آرى! فتنه انگيزان خطرناك اين گونه اند كه اسباب فتنه را از يكديگر به ارث مى برند و همه در خط واحدى سير مى كنند و در مسير واحدى گام بر مى دارند و اين هماهنگى و توارث از يكديگر خطر آن ها را افزايش مى دهد و آثار شوم فتنه هاشان را مضاعف مى سازد.

آن گاه به انگيزه هاى اصلى فتنه جويان و ستمگران خودكامه اشاره كرده، مى فرمايد: «آن ها براى به دست آوردن دنياى پست بر يكديگر سبقت مى جويند و همچون سگانى كه بر سر مردار گنديده اى ريخته اند با يكديگر به نزاع بر مى خيزند» (گرچه در ظاهر متحدند و مسير واحدى را طى مى كنند، ولى در باطن با يكديگر در ستيزند و هر يك مى خواهد در رأس فتنه باشد و ديگران پيرو او باشند). (يَتَنَافَسُونَ في دُنْيَا دَنِيَّة، وَ يَتَكَالَبُونَ عَلَى جِيفَة مُرِيحَة(6)).

سپس در عبارتى كوتاه و گويا به عاقبت كار آن ها اشاره مى كند و مى فرمايد: «ولى به زودى پيروان، از پيشوايان خود بيزارى مى جويند و رهبران از پيروانشان; و سرانجام با بغض و كينه از هم جدا مى شوند و به هنگام ملاقات (در اين جهان يا در آخرت) يكديگر را لعن و نفرين مى كنند! (وَ عَنْ قَلِيل يَتَبَرَّأُ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ، وَالْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ، فَيَتَزَايَلُونَ بِالْبَغْضَاءِ، وَ يَتَلاَعَنُونَ عِندَ اللِّقَاءِ).

اين قسمت ممكن است اشاره به فتنه جويان «بنى عباس» باشد; گرچه آن ها همان خط نفاق و تكالب بر دنيا و ضربه زدن بر پيكر اهل بيت(عليهم السلام) ـ كه رهبران الهى امت بودند ـ همان خط بنى اميه را ادامه مى دادند، ولى در ظاهر به آن ها لعن و نفرين مى فرستادند و از اعمال آن ها بيزارى مى جستند و شعار قيامشان كه براى فريب مردم بود «الرضا لآل محمّد» بود، آن ها كشتار عجيبى از بقاياى بنى اميه كردند و سيل خون جارى ساختند و آثارشان را محو و نابود كردند و اموالشان را بر باد دادند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله «و يتلاعنون عند اللقاء» را اشاره به «لقاء الله» و روز قيامت مى دانند، همان گونه كه در قرآن مى فرمايد: «(اِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَْسْبَابُ); در آن هنگام رهبران (گمراه و گمراه كننده) از پيروان بيزارى مى جويند و كيفر خدا را مشاهده مى كنند و دستشان از همه جا كوتاه مى شود».(7)

همان گونه كه تابعين نيز از پيشوايان خود بيزارى مى جويند; چنان كه در قرآن مجيد مى خوانيم: «(وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ * ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَنْ قَالُوا وَاللهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ); آن روز كه همه آن ها را محشور مى كنيم; سپس به مشركان مى گوييم معبودهايتان كه همتاى خدا مى پنداشتيد كجايند؟

سپس پاسخ و عذر آن ها چيزى جز اين نيست كه مى گويند: سوگند به خداوندى كه پروردگار ماست كه ما مشرك نبوديم».(8)

جمله «يتكالبون على جيفه»، اين گروه ستمگر و دنياپرست را به سگ هايى تشبيه مى كند كه به مردار گنديده اى حملهور شده اند و از دست و دهان يكديگر مى ربايند. چه تشبيه دقيق گويايى!

#####

1. «بوائق» جمع «بائقه» به معناى حادثه مهم و مرگبار است و از ماده «بوق» (بر وزن فوق) به معناى فاسد شدن مى باشد.

2. «قتام» به معناى غبار است.

3. «عشوه» به معناى پرداختن به كارى بدون آگاهى است.

4. «شباب» (به كسر شين) به معناى سرحال بودن اسب و بلند شدن بر روى پاها و «شباب» (به فتح شين) به معناى جوانى و آغاز هر چيزى است; اين واژه در بعضى نسخه هاى نهج البلاغه با كسر و در برخى ديگر با فتح آمده است.

5. «السِّلام» (به كسر سين) جمع «سَلِمَه» (بر وزن كلمه) به معناى سنگ سخت است.

6. «مريح» به معناى بدبو و گنديده است كه از ماده ريح به معناى بو گرفته شده است.

7. بقره، آيه 166.

8. انعام، آيات 23-22.

▲نكته

▲ويژگى هاى حاكمان دنياپرست!

از عبارت ياد شده از كلام امام(عليه السلام) به خوبى استفاده مى شود كه ستمگران خودكامه ويژگى هايى دارند كه تاريخ بشر نيز گواه و شاهد آن است; از جمله:

1ـ استفاده از بهانه ها و فتنه ها براى پيش بردن اهداف خود، همان گونه كه «بنى اميّه» از ماجراى خون خواهى عثمان، حدّاكثر بهره گيرى را كردند.

2ـ هماهنگى نقشه ها در آغاز كار و انسجام در برنامه هاى مخرب و فتنه خيز.

3ـ رقابت شديد به هنگام پيروزى به گونه اى كه گويى سگانى اند كه بر جيفه اى افتاده اند و هر يك سعى دارند آن را از ديگرى بربايد.

4ـ سرانجام، هر فردى ديگرى را لعن و نفرين مى كند و گناهان را به گردن ديگرى مى اندازد.

تاريخ گذشته و معاصر، شاهد و گوياى اين گفتار پربار امام(عليه السلام) است.

▲بخش سوّم

ثُمَّ يَأْتِي بَعْدَ ذلِكَ طَالِعُ الْفِتْنَةِ الرَّجُوفِ، وَالْقَاصِمَةِ الزَّحُوفِ، فَتَزِيغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اسْتِقَامَة، وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلاَمَة; وَ تَخْتَلِفُ الاَْهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا، وَ تَلْتَبِسُ الاْرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا. مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ، وَ مَنْ سَعَى فِيهَا حَطَمَتْهُ; يَتَكَادَمُونَ فِيهَا تَكَادُمَ الْحُمُرِ فِي الْعَانَةِ! قَدِ اضْطَرَبَ مَعْقُودُ الْحَبْلِ، وَ عَمِيَ وَجْهُ الاَْمْرِ. تَغِيضُ فِيهَا الْحِكْمَةُ، وَ تَنْطِقُ فِيهَا الظَّلَمَةُ، وَتَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا، وَ تَرُضُّهُمْ بِكَلْكَلِهَا يَضِيعُ فِي غُبَارِهَا الْوُحْدَانُ، وَ يَهْلِكُ فِي طَرِيقِهَا الرُّكْبَانُ; تَرِدُ بِمُرِّ الْقَضَاءِ، وَ تَحْلُبُ عَبِيطَ الدِّمَاءِ، وَ تَثْلِمُ مَنَارَ الدِّينِ، وَ تَنْقُضُ عَقْدَ الْيَقِينِ. يَهْرُبُ مِنْهَا الاَْكْيَاسُ، وَ يُدَبِّرُهَا الاَْرْجَاسُ. مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ، كَاشِفَةٌ عَنْ سَاق! تُقْطَعُ فِيهَا الأَرْحَامُ، وَيُفَارَقُ عَلَيْهَا الإِسْلاَمُ! بَرِيُّهَا سَقِيمٌ، وَ ظَاعِنُهَا مُقِيمٌ!

ترجمه:

سپس فتنه اى اضطراب آور، در هم شكننده و نابودكننده آغاز خواهد شد; در آن هنگام قلب ها پس از استوارى مى لغزد و گروهى از شخصيت ها پس از سلامت فكر و انديشه گمراه مى شوند، آرا به هنگام هجوم اين فتنه، پراكنده و مختلف مى گردد، و عقايد با آشكار شدن آن به خطا و اشتباه آلوده مى شود. آن كس كه به مقابله باآن بر خيزد پشتش را مى شكند و كسى كه براى فرونشاندنش تلاش كند او را در هم مى كوبد و فتنه جويان در اين ميان همچون گورخران وحشى اند كه يكديگر را گاز مى گيرند; رشته هاى سعادت و آيين الهى كه محكم بود سست و لرزان مى شود و چهره واقعى امور پنهان مى گردد; حكمت و دانش فروكش مى كند و ستمگران به سخن در مى آيند، اين فتنه (از شهرها به روستاها كشيده مى شود و) باديه نشينان را با ابزار خود درهم مى كوبد و با سينه خود آن ها را له مى كند; افراد پياده و تنها در غبار آن گم مى شوند و افراد سواره در مسير آن نابود مى گردند، اين فتنه با تلخى ها و با شدت وارد مى شود و خون هاى تازه اى مى دوشد، علايم دين را خراب مى كند و رشته هاى يقين را از هم مى گسلد، (به گونه اى كه) عاقلان از آن مى گريزند و پليدان تدبير آن را به دست مى گيرند، بسيار پر رعد و برق است و هر انسانى را به مشقت مى اندازد، پيوندهاى خويشاوندى در آن قطع مى گردد و از اسلام جدايى حاصل مى شود، سالم هايش بيمار و كوچ كنندگانش مقيمند!

▲شرح و تفسير: ويژگى هاى اين فتنه بزرگ!

امام(عليه السلام) در اين خطبه به فتنه مهم ديگرى اشاره مى كند كه مسلمانان در پيش دارند; فتنه اى وحشتناك و كوبنده كه ويژگى هاى آن در تعبيرات امام(عليه السلام)در اين بخش از خطبه آمده است; به اين اميد كه مؤمنان آن را بشناسند و از آن دورى گزينند و ضايعات آن به حدّاقل برسد. مى فرمايد: «سپس فتنه اى اضطراب آور، درهم شكننده و نابود كننده آغاز خواهد شد; در آن هنگام، قلب ها پس از استوارى مى لغزند، و گروهى از شخصيت ها پس از سلامت فكر وانديشه گمراه مى شوند; آرا به هنگام هجوم اين فتنه، پراكنده و مختلف مى گردد و عقايد با آشكار شدن آن به خطا و اشتباه آلوده مى شود» (ثُمَّ يَأْتِي بَعْدَ ذلِكَ طَالِعُ الْفِتْنَةِ الرَّجُوفِ(1)، وَالْقَاصِمَةِ(2) الزَّحُوفِ(3)، فَتَزِيغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اسْتِقَامَة، وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلاَمَة; وَ تَخْتَلِفُ الاَْهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا، وَ تَلْتَبِسُ الاْرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا(4)).

در اين كه اين فتنه مربوط به كدام فتنه است، بسيارى از شارحان نهج البلاغه آن را اشاره به فتنه «مغول» و «تاتار» دانسته اند و تقريباً احتمالى غير از اين ذكر نكرده اند; ولى اين احتمال بسيار بعيد به نظر مى رسد; زيرا مغول ها جز غارت اموال و تخريب شهرها و سلطه بر حكومت كشورهاى اسلامى هدفى نداشتند; در حالى كه امام(عليه السلام) در اين عبارت از خطبه از فتنه اى خبر مى دهد كه افكار و اعتقادات مردم را هدف گيرى مى كند و آن ها را به گمراهى و اختلافات فكرى و مذهبى مى كشاند.

از اين رو ممكن است اين فتنه اشاره به فتنه «بنى عباس» باشد كه بعد از فتنه «بنى اميّه» ـ كه در عبارات قبل به آن اشاره شده بود ـ به وجود آمد.

مى دانيم «بنى اميّه و بنى عباس» گرچه هر دو يك هدف شيطانى را تعقيب مى كردند، ولى «بنى اميّه» همان گونه كه سردمدار آن ها معاويه گفت كار به نماز و روزه و برنامه هاى دينى مردم نداشتند، مگر در جايى كه با حكومت خودكامه آن ها مزاحمت داشت; در حالى كه «بنى عباس» پنجه در عقايد مردم افكندند و مى دانيم بسيارى از مكتب هاى انحرافى و مذاهب فاسد در عصر آن ها به وجود آمد و اختلاف در مسائلى مانند «حدوث و قدم قرآن» و «جبر و تفويض» و اختلافات «اشاعره و معتزله» در زمان آن ها بالا گرفت و به يقين بنى عباس به دنبال آن بودند تا مردم و حتى دانشمندان و علما و متفكران را به اين مباحث سرگرم كنند و خودشان به حكومت ادامه دهند.

نمى گوييم «بنى اميّه» مطلقاً دنبال اين مسائل نمى رفتند، بلكه مى گوئيم اين گونه مباحث در آن زمان ظهور و بروزى همچون عصر «بنى عباس» نداشت.

بعضى از شارحان نيز احتمال داده اند كه اين بخش اشاره به فتنه «دجال» در آخر الزمان است كه سبب گمراهى گروهى از مردم مى شود; ولى با تعبيراتى كه در كلام امام(عليه السلام) آمده است اين احتمال بعيد به نظر مى رسد.

در ادامه بيانِ ويژگى هاى اين فتنه، امام(عليه السلام) به شدت و فشار آن اشاره كرده، مى فرمايد: «آن كس كه به مقابله با اين فتنه برخيزد، پشتش را مى شكند و كسى كه براى فرونشاندنش تلاش كند، او را درهم مى كوبد، و فتنه جويان در اين ميان همچون گورخران وحشى اند كه يكديگر را گاز مى گيرند» (مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ، وَ مَنْ سَعَى فِيهَا حَطَمَتْهُ; يَتَكَادَمُونَ(5) فِيهَا تَكَادُمَ الْحُمُرِ(6) فِي الْعَانَةِ!).

اين تعبير، تأكيدى است بر آن چه در بخش پيشين خطبه درباره فتنه اوّل ذكر شد كه سردمداران فتنه ها در آغاز متحدند; ولى هنگامى كه پيروز شدند براى حذف يكديگر تلاش مى كنند.

و درباره وضع دينى و اخلاقى مردم در آن زمان مى فرمايد: «رشته هاى سعادت و آيين الهى كه محكم بود، سست و لرزان مى شود و چهره واقعى امور ناپيدا مى گردد، حكمت و دانش فروكش مى كند و ستمگران به سخن در مى آيند (و زمام كارها را به دست مى گيرند) اين فتنه (از شهرها به روستاها كشيده مى شود و) باديه نشينان را با ابزار خود مى كوبد و با سينه خود آن ها را له مى كند!» (قَدِ اضْطَرَبَ مَعْقُودُ الْحَبْلِ، وَ عَمِيَ وَجْهُ الاَْمْرِ. تَغِيضُ فِيهَا الْحِكْمَةُ، وَ تَنْطِقُ فِيهَا الظَّلَمَةُ، وَتَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا(7)، وَ تَرُضُّهُمْ(8) بِكَلْكَلِهَا(9)).

آرى! هنگامى كه صحنه اجتماع از دانشمندان خالى شود، رشته سخن به دست ظالمان بى منطق مى افتد و هر چه مى خواهند مى گويند و مردم مجبورند عملى كنند. فتنه به اندازه اى فراگير مى شود كه آبادى هاى كوچك و دورترين نقاط را تسخير مى كند.

و در ادامه اين سخن درباره خطرهاى فوق العاده اين فتنه مى فرمايد: (وضع به گونه اى خواهد بود كه) «افراد پياده و تنها در غبار آن گم مى شوند و گروه سواران در مسير آن نابود مى گردند!» (يَضِيعُ فِي غُبَارِهَا الْوُحْدَانُ، وَ يَهْلِكُ فِي طَرِيقِهَا الرُّكْبَانُ).

اشاره به اين كه فتنه به اندازه اى عظيم و سنگين است كه غبار آن براى نابود كردن مخالفان محدود كافى است و مخالفان كثير و متشكل نيز هنگامى كه در مسير آن قرار گرفتند در هم كوبيده مى شوند وهيچ كس را ياراى مقابله با آن نيست.

و در ادامه مى فرمايد: «اين فتنه با تلخى ها و با شدت وارد مى شود و خون هاى تازه مى دوشد، علايم دين را خراب مى كند و رشته هاى يقين را از هم مى گسلد، (به گونه اى كه) عاقلان از آن مى گريزند و پليدان، تدبير آن را به دست مى گيرند!» (تَرِدُ بِمُرِّ الْقَضَاءِ، وَ تَحْلُبُ عَبِيطَ(10) الدِّمَاءِ، وَ تَثْلِمُ مَنَارَ الدِّينِ، وَ تَنْقُضُ عَقْدَ الْيَقِينِ. يَهْرُبُ مِنْهَا الاَْكْيَاسُ، وَ يُدَبِّرُهَا الاَْرْجَاسُ).

آرى! هنگامى كه هوشمندان و دانشمندان از صحنه اجتماع كنار زده شوند و ناپاكان، زمام امور را به دست گيرند، رشته هاى ايمان و يقين گسسته مى شود و جان و مال و نواميس مردم به خطر مى افتد.

سرانجام، امام(عليه السلام) در بيان آخرين ويژگى هاى اين فتنه عظيم چنين مى فرمايد: «فتنه اى است بسيار پر رعد و برق و هر انسانى را به مشقت مى اندازد; پيوندهاى خويشاوندى در آن قطع مى گردد و به خاطر آن از اسلام جدايى حاصل مى شود (آن فتنه چنان شديد است كه) سالم هاى آن بيمار و كوچ كنندگانش مقيمند» (مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ(11)، كَاشِفَةٌ عَنْ سَاق! تُقْطَعُ فِيهَا الأَرْحَامُ، وَيُفَارَقُ عَلَيْهَا الإِسْلاَمُ! بَرِيُّهَا سَقِيمٌ، وَ ظَاعِنُهَا مُقِيمٌ!).

توصيف به «پررعد و برق» كنايه از شدت وحشتناك بودن اين فتنه است; چرا كه اين تعبير، غالباً به همين معنا به كار مى رود; ولى بعضى از شارحان آن را اشاره به صداى ضربات شمشيرها و برق آن ها دانسته اند; اما معناى اول مناسب تر است.

تعبير به «كاشفة عن ساق» (ساق پا را برهنه مى كنند) كنايه از شدت مشقت آن است، زيرا هنگامى كه انسان مى خواهد كار پرمشقتى را انجام دهد آستين ها و پاچه ها را بالا مى زند و دامن ها را به كمر مى بندد.

تعبير به «قطع رحم» اشاره به اين است كه سردمداران فتنه نه برادر مى شناسند، نه پدر و نه مادر; هر كس بر خلاف خواسته هاى نامشروع آن ها گام بردارد از دم شمشير مى گذرانند و طبيعى است كه در چنين شرايطى تعليمات اسلام به كلى كنار مى رود.

تعبير «بريها سقيم و ظاعنها مقيم» كه اشاره به اين است كه حتى كسانى كه فكر مى كنند از آسيب هاى اين فتنه بركنارند بازهم گوشه اى از دامانشان را مى گيرد و آن ها كه گمان مى كنند مى توانند از آن فرار كنند باز در آن مى افنتد، فتنه اى است فراگير كه كمتر كسى از آن رهايى مى يابد.

#####

1. «رجوف» از ماده «رجف» (بر وزن حذف) به معناى شدت اضطراب گرفته شده و به شايعاتى كه جامعه را به شدت مضطرب مى كند «اراجيف» مى گويند.

2. «قاصمه» از ماده «قصم» (بر وزن خصم) به معناى شكستن توأم با شدت است.

3. «زحوف» از ماده «زحف» (بر وزن حرف) به معناى سنگين راه رفتن گرفته شده و ر
به حركت لشكر انبوه نيز گفته مى شود و «زحوف» در جمله بالا اشاره شده به فتنه گرانى است كه به صورت انبوه به مردم حمله مى كنند.

4. «نجوم» در اين جا معناى مصدرى دارد و به معناى آشكار شدن است.

5. «يتكادمون» از ماده «كدم» (بر وزن شرم) به معناى گاز گرفتن است و «تكادم» آن است كه دو حيوان به جان هم بيفتند و يكديگر را گاز بگيرند.

6. «حمر» جمع «حمار» در اين جا به معناى گورخر است; به قرينه «عانه» كه به معناى گله گورخران مى باشد.

7. «مسحل» از ماده «سُحول» به معناى تيشه و «سوهان» و مانند آن است كه چيزى را با آن مى تراشند. ر

8. «ترض» از «رَضَّ» به معناى كوبيدن و نرم كردن است.

9. «كلكل» به معناى سينه است.

10. «عبيط» از ماده «عبط» (بر وزن خبط) به معناى سربريدن حيوان است و دم عبيط به خون تازه مى گويند كه از بدن انسان يا حيوان جارى مى شود.

11. «مرعاد» از ماده «رعد» به معناى شىء پر سر و صدا است و «مبراق» از ماده «برق» به معناى شىء «برّاق» و خيره كننده است.

▲بخش چهارم

بَيْنَ قَتِيل مَطْلُول، وَ خَائِف مُسْتَجِير، يَخْتِلُونَ بِعَقْدِ الأَيْمَانِ وَ بِغُرُورِ الاِْيمَانِ; فَلاَ تَكُونُوا أَنْصَابَ الْفِتَنِ، وَ أَعْلاَمَ الْبِدَعِ; وَ الْزَمُوا مَا عُقِدَ عَلَيْهِ حَبْلُ الْجَمَاعَةِ، وَ بُنِيَتْ عَلَيْهِ أَرْكَانُ الطَّاعَةِ; وَاقْدَمُوا عَلَى اللّهِ مَظْلُومِينَ، وَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ ظَالِمِينَ; وَاتَّقُوا مَدَارِجَ الشَّيْطَانِ وَ مَهَابِطَ الْعُدْوَانِ; وَ لاَ تُدْخِلُوا بُطُونَكُمْ لُعَقَ الْحَرَامِ، فَإِنَّكُمْ بِعَيْنِ مَنْ حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَعْصِيَةَ، وَ سَهَّلَ لَكُمْ سُبُلَ الطَّاعَةِ.

ترجمه:

مردم (در آن زمان) يا كشته مى شوند و خونشان به هدر مى رود، و يا ترسان هستند (و به گوشه اى پناه مى برند) و طالب امانند. فتنه گران با سوگندها و تظاهر به ايمان مردم را فريب مى دهند. در چنين شرايطى سعى كنيد شما پرچم هاى فتنه و نشانه هاى بدعت نباشيد، و از آن چه پيوند جماعت به آن گره خورده و اركان اطاعت بر آن نباشد، جدا نشويد. مظلوم بر خداوند وارد شويد و ظالم وارد نشويد. از گام نهادن در راه هاى شيطان و سراشيبى هاى ظلم و عدوان بپرهيزيد. لقمه هاى حرام هر چند اندك باشد، وارد شكم خود نسازيد; چرا كه شما زير نظر كسى هستيد كه گناه را بر شما حرام كرده و راه هاى اطاعت را براى شما آسان ساخته است.

▲شرح و تفسير: وظيفه شما در اين فتنه

بعضى از شارحان نهج البلاغه چنين پنداشته اند كه اين بخش از خطبه، ارتباط خاصى با بخش هاى سابق خطبه ندارد ومرحوم سيّد رضى طبق روش گزينشى خود آن را انتخاب كرده و قسمت هايى را كه قبل از آن بوده ذكر نكرده است; در حالى كه رابطه نزديكى ميان اين بخش و بخش هاى گذشته ديده مى شود، زيرا در بخش هاى پيشين، ويژگى هاى فتنه هايى كه در برابر مردم در آينده وجود داشته است، بيان شده و در اين بخش، نتيجه آن فتنه ها و سپس وظيفه مردم در برابر آن بيان مى شود.

نخست مى گويد: «مردم (در آن زمان) يا كشته مى شوند و خونشان به هدر مى رود و يا ترسان هستند (و به گوشه اى پناه مى برند) و طالب امانند» (بَيْنَ قَتِيل مَطْلُول(1)، وَ خَائِف مُسْتَجِير).

و در ادامه اين سخن مى افزايد: «فتنه گران مردم را با سوگندها و تظاهر به ايمان فريب مى دهند» (يَخْتِلُونَ(2) بِعَقْدِ الأَيْمَانِ وَ بِغُرُورِ الاِْيمَانِ).

آرى! فتنه گر براى پيشبرد اهداف شيطانى خود از هر وسيله اى استفاده مى كند، كشتن و در هم كوبيدن و در صورت لزوم، تظاهر به ايمان كردن و امان نامه براى افراد نوشتن و بعد همه را به دست فراموشى سپردن.

سپس امام(عليه السلام) به بخشى از وظايف مردم در اين فتنه ها و آشوب هاى سخت اشاره كرده و دستورات پنجگانه اى براى پيروان حق بيان مى كنند. نخست مى فرمايد: «سعى كنيد شما پرچم هاى فتنه ها و نشانه هاى بدعت نباشيد» (فَلاَ تَكُونُوا أَنْصَابَ الْفِتَنِ، وَ أَعْلاَمَ الْبِدَعِ).

اشاره به اين كه با سردمداران فتنه ها و بدعت ها همكارى نكنيد و خود را از اين معركه هاى خطرناك كنار بكشيد. و در دوّمين دستور مى افزايد: «از آن چه پيوند جماعت (و جامعه اسلامى) به آن گره خورده و اركان اطاعت بر آن نباشد، جدا مشويد» (وَ الْزَمُوا مَا عُقِدَ عَلَيْهِ حَبْلُ الْجَمَاعَةِ، وَ بُنِيَتْ عَلَيْهِ أَرْكَانُ الطَّاعَةِ).

اشاره به اين كه تا مى توانيد قوانين و دستورات الهى را كه ضامن بقاى جامعه اسلامى و اطاعت پروردگار است، حتى درگير و دار فتنه ها تا آن جا كه مى توانيد محترم بشمريد; چرا كه اگر راه نجاتى از فتنه باشد پيروى ازاين دستورات است. اين سخن مخصوصاً برنامه هايى همچون جمعه و جماعت و حج و كمك به محرومان و ستمديدگان را شامل مى شود; چرا كه حفظ آن ها سبب نجات از فتنه هاست.

در سوّمين دستور مى فرمايد: «مظلوم بر خداوند وارد شويد و ظالم وارد نشويد» (وَاقْدَمُوا عَلَى اللّهِ مَظْلُومِينَ، وَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ ظَالِمِينَ).

مفهوم اين سخن آن نيست كه تن به ظلم بدهيد و تسليم ظالم شويد; زيرا اين كار از نظر اسلام ممنوع و نوعى كمك به ظالم و اعانت بر اثم است; بلكه منظور آن است كه اگر بر سر دو راهى قرار گرفتيد كه يا حقوق مردم را ببريد يا حق شما را ببرند، ترجيح دهيد كه از حق خود بگذريد تا به ظلم بر ديگران آلوده نشويد. با توجه به قاعده تقديم اهم بر مهم اين كار يك برنامه عادلانه و خداپسندانه است.

و در چهارمين دستور مى افزايد: «از گام نهادن در راه هاى شيطان و سراشيبى هاى ظلم و عدوان بپرهيزيد!» (وَاتَّقُوا مَدَارِجَ الشَّيْطَانِ وَ مَهَابِطَ الْعُدْوَانِ).

اشاره به اين كه به منطقه خطر (ظلم و فساد) نزديك نشويد; چرا كه لغزشگاه انسان است. تعبير به «مدارج» (پله ها) و «مهابط» (سراشيبى ها) اشاره به نكته لطيفى است; يعنى شيطان، انسان را از پله هاى طغيان بالا مى برد و هنگامى كه به اوج رسيد او را به پايين پرتاب مى كند و گاه به كنار دره هاى گناه مى كشاند تا پايشان بلغزد و در اعماق كباير سقوط كنند.

در پنجمين و آخرين دستور مى افزايد: «لقمه هاى حرام را هر چند اندك باشد وارد شكم خود نسازيد; چرا كه شما در معرض نگاه كسى هستيد كه گناه را بر شما حرام كرده و راه هاى اطاعت را براى شما آسان ساخته است» (وَ لاَ تُدْخِلُوا بُطُونَكُمْ لُعَقَ(3)الْحَرَامِ، فَإِنَّكُمْ بِعَيْنِ مَنْ حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَعْصِيَةَ، وَ سَهَّلَ لَكُمْ سُبُلَ الطَّاعَةِ).

بى شك، به هنگام سلطه ظالمان و بروز فتنه ها اموال حرام در دست مردم زياد مى شود و استفاده از آن آثار بسيار شومى در وجود انسان دارد; قلب راتاريك و انسان را از خدا دور مى سازد ودر مسير شيطان قرار مى دهد. امام(عليه السلام)در اين زمينه هشدار مى دهد و در ضمن مى فرمايد: هيچ گاه راه طاعت و كسب حلال به روى شما بسته نمى شود; زيرا در هر شرايطى خداوند طرقى براى نجات از معاصى و روى آوردن به طاعت الهى به روى مردم گشوده است.

به گفته نويسنده معروف «مغنيه» بهترين تفسير براى اين جمله و ما بعد آن، همان سخنى است كه در خطبه 114 گذشت كه مى فرمود: إِنَّ الَّذِي أُمِرْتُمْ بِهِ أَوْسَعُ مِنَ الَّذِي نُهِيتُمْ عَنْهُ. وَ مَا أُحِلَّ لَكُمْ أَكْثَرُ مِمَّا حُرِّمَ عَلَيْكُمْ. فَذَرُوا مَا قَلَّ لِمَا كَثُرَ، وَ مَا ضَاقَ لِمَا اتَّسَعَ; آن چه به آن مأمور شده ايد گسترده تر است از آن چه نهى شده ايد و آن چه بر شما حلال شده بيش از آن است كه حرام گرديد; بنابراين كم را به سبب زياد ترك گوييد و محدودتر را به خاطر گسترده تر رها سازيد».

#####

1. «مطلول» كسى است كه خون او به هدر رفته است و از ماده «طل» (بر وزن حل) به معناى به هدر رفتن خون است.

2. «يختلون» يعنى خدعه و نيرنگ مى زنند و از ماده «ختل» (بر وزن قتل) به معناى نيرنگ زدن است.

3. «لعق» جمع در «لعقه» به معناى چيز كم است، به اندازه اى كه قاشق يا انگشت مى تواند از يك ماده غذايى بردارد.

▲خطبه 152 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

فى صفات الله جل جلاله، و صفات أئمة الدين

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه درباره صفات خداوند و اوصاف پيشوايان دين ايراد فرموده است.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را امام، زمانى ايراد فرمود كه خلافت ظاهرى به او رسيد. اين سخنى است كه ابن ابى الحديد دارد و نشان مى دهد كه در جاى ديگرى غير از نهج البلاغه ديده است; زيرا نهج البلاغه اشاره به اين مطلب ندارد. مرحوم «كلينى» نيز بخش هايى از آن را در جلد اوّل «اصول كافى» نقل كرده است. «آمدى» نيز در «غرر الحكم» به قسمت هايى از آن اشاره مى كند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 344).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه به طور كلى از سه بخش تشكيل شده است: در بخش اوّل، امام(عليه السلام)به نكات مهمى درباره صفات خداوند اشاره مى كند كه به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه مانند آن در هيچ كتابى ديده نشده است و فراتر از مطالبى است كه فلاسفه و حكيمان و عرفا درباره صفات خدا گفته اند.

و در بخش دوّم به موقعيت پيشوايان دينى و امامان هدايت اشاره مى كند و مقام آن ها را در پيشگاه حق و موقعيتشان را در جامعه انسانى، بيان مى فرمايد.

در بخش سوّم از نعمت بزرگ الهى يعنى اسلام و قرآن سخن مى گويد، و نكات جالبى درباره اين كتاب آسمانى ذكر مى كند تا مردم قدرش را بدانند و از اين منبع فيض پروردگار بيشتر بهره گيرند.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ لِلّهِ الدَّالِّ عَلَى وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ، وَ بِمُحْدَثِ خَلْقِهِ عَلَى أَزَلِيَّتِهِ; وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَى أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ. لاَ تَسْتَلِمُهُ الْمَشَاعِرُ، وَ لاَ تَحْجُبُهُ السَّوَاتِرُ، لاِفْتِرَاقِ الصَّانِعِ وَالْمَصْنُوعِ، وَالْحَادِّ وَالْمَحْدُودِ، وَ الرَّبِّ وَالْمَرْبُوبِ; اَلاَْحَدِ بِلاَ تَأْوِيلِ عَدَد، وَالْخَالِقِ لاَ بِمَعْنى حَرَكَة وَ نَصَب، وَ السَّمِيعِ لاَ بِأَدَاة، وَالْبَصِيرِ لاَ بِتَفْرِيقِ آلَة، وَالشَّاهِدِ لاَ بِمُماسَّة، وَ الْبَائِنِ لاَ بِتَرَاخِي مَسَافَة، وَ الظَّاهِرِ لاَ بِرُؤْيَة، وَالْبَاطِنِ لاَ بِلَطَافَة. بَانَ مِنَ الاَْشْيَاءِ بِالْقَهْرِ لَهَا، وَالْقُدْرَةِ عَلَيْهَا، وَ بَانَتِ الاَْشْيَاءُ مِنْهُ بِالْخُضُوعِ لَهُ، وَالرُّجُوعِ إِلَيْهِ. مَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ، وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ، وَ مَنْ عَدَّهُ فَقَدْ أَبْطَلَ أَزَلَهُ، وَ مَنْ قَالَ: «كَيْفَ» فَقَدِ اسْتَوْصَفَهُ، وَ مَنْ قَالَ: «أَيْنَ» فَقَدْ حَيَّزَهُ. عَالِمٌ إِذْ لاَ مَعْلُومٌ، وَ رَبٌّ إِذْ لاَ مَرْبُوبٌ، وَ قَادِرٌ إِذْ لاَ مَقْدُورٌ.

ترجمه:

ستايش، مخصوص خداوندى است كه با آفرينش مخلوقات همگان را به وجود خود رهنمون شده است و به حدوث آن ها ازليّت خود را نشان داده و با شباهت داشتن آن ها به يكديگر روشن مى سازد كه شبيه و نظيرى ندارد; عقل ها به كنه ذاتش نرسد و حجاب ها وجودش را مستور نسازد; چرا كه خالق ومخلوق با هم فرق دارند و محدود كننده و محدود شونده و پرورش دهنده و پرورده شده با هم متفاوتند. يگانه است; ولى نه به معناى وحدت عددى (بلكه به اين معنا كه شبيه و نظير ندارد) و خالق و آفريننده است; اما نه به اين معنا كه حركت و رنج و تعبى در اين راه متحمل شود. شنواست; بى آن كه از ابزار شنوايى استفاده كند و بيناست ولى نه از طريق باز و بسته كردن پلك ها. در همه جا حاضر است; نه اين كه با اشيا مماس باشد و از همه چيز جداست; بى آن كه مسافتى ميان او وموجودات باشد. آشكار است; نه با ديد چشم ها و پنهان است نه به سبب كوچكى و لطافت. با سلطه و قدرتش، از همه اشيا جداست و همه آنها از او جدا هستند; چرا كه در برابر او خاضع و بازگشتشان به سوى اوست. آن كس كه او را (با صفات مخلوقات) وصف كند، محدودش ساخته و كسى كه براى او حدى قائل شود، او را به شمارش درآورده و آن كس كه او را به شمارش درآورد ازليّتش را انكار كرده و آن كس كه بپرسد: چگونه است؟ وصفش نموده و آن كس كه بگويد: كجاست؟ مكانى براى او قائل شده. او عالم بود، در آن هنگام كه معلومى وجود نداشت و پروردگار بود آن زمان كه پرورده اى نبود و قادر و توانا بود آن زمان كه مقدورى وجود نداشت.

▲شرح و تفسير: گوشه اى از صفات جمال و جلال خدا

همان گونه كه در بخش مصادر خطبه گفته شد، اين خطبه را امام(عليه السلام)هنگامى ايراد كرد كه مردم عثمان را به علت ناراحتى هايى كه از او و اطرافيانش داشتند، كشتند و به دنبال آن با امام على(عليه السلام) بيعت نمودند.

در آغاز خطبه به معرفة الله و بيان صفات جمال و جلال خدا مى پردازد، چرا كه ريشه تمام خوشبختى ها و اصلاحات فردى و اجتماعى، معرفت او است. هيجده وصف از اوصاف الهى را در قالب عباراتى كوتاه و پرمعنا و روشن بيان مى فرمايد كه فلاسفه و متكلمان در پيچ و خم آن مانده اند.

نخست مى فرمايد: «ستايش، مخصوص خداوندى است كه با آفرينش مخلوقات، همگان را به وجود خود رهنمون شده است» (الْحَمْدُ لِلّهِ الدَّالِّ عَلَى وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ).

آرى! هنگامى كه عجايب آفرينش را مطالعه كنيم و اسرار و نظامات و شگفتى هاى خلقت زمين و آسمان، يا حيوان و انسان را بررسى نماييم به خوبى مى فهميم كه اين همه آثار بديع، زاييده طبيعت كور و كر نيست; بلكه در پشت اين دستگاه حكيمى قادر و عالمى مدبر قرار دارد، واين همان برهان نظم است كه در قرآن مجيد و روايات اسلامى به عنوان روشن ترين دليل خداشناسى به آن اشاره شده است.

در دوّمين وصف مى فرمايد: «به وسيله حدوث آن ها، ازليّت خود را نشان داده» (وَ بِمُحْدَثِ خَلْقِهِ عَلَى أَزَلِيَّتِهِ).

اين در واقع اشاره به برهان وجوب و امكان است; زيرا سلسله مخلوقات، كه پشت سر هم لباس وجود به تن مى پوشند، نمى تواند تا بى نهايت ادامه يابد و هر حادثى مخلوق حادث ديگر باشد; زيرا بى نهايت معلول، سرانجام نياز به علتى دارند كه ازلى باشد و بى نياز از خالق و به تعبير ديگر واجب الوجود باشد.

در سوّمين وصف مى فرمايد: «و با شباهت داشتن مخلوقات به يكديگر، نشان داد كه شبيه و نظيرى ندارد» (وَ بِاشْتِبَاهِهِمْ عَلَى أَنْ لاَ شَبَهَ لَهُ).

چگونه شباهت مخلوقات به يكديگر دليل بر اين است كه خداوند شبيه ندارد؟

پاسخ، آن است كه اين شباهت، دليل بر تركيب آن هاست; زيرا قدر مشتركى دارند از قبيل زمان و مكان و بعضى از اشكال و عوارض ظاهرى; و جهات مختلفى دارند كه آن ها را از هم متمايز مى كند; بنابراين هر موجودى مركب است از مابه الاشتراك و مابه الامتياز (جهات مشتركه و جهات مختلفه) و طبيعى است كه چنين موجوداتى كه مركبند، نيازمندند (نيازمند به اجزاى خود و به كسى كه آن ها را با هم تركيب كند) و از اين جا مى فهميم كه خداوند، شبيه و نظيرى ندارد و گرنه تركيب و احتياج در ذات پاك او پيدا مى شد.

در بيان چهارمين و پنجمين وصف مى فرمايد: «عقل ها به كنه ذاتش نرسد و پرده ها وجودش را مستور نسازد، چرا كه خالق ومخلوق با هم فرق دارند و محدود كننده و محدود شونده، و پرورش دهنده و پرورده شده با هم متفاوتند» (لاَ تَسْتَلِمُهُ(1)الْمَشَاعِرُ، وَ لاَ تَحْجُبُهُ السَّوَاتِرُ، لاِفْتِرَاقِ الصَّانِعِ وَالْمَصْنُوعِ، وَالْحَادِّ وَالْمَحْدُودِ، وَ الرَّبِّ وَالْمَرْبُوبِ).

اما اين كه: مشاعر انسان اعم از حواس ظاهر و باطن و عقل و خرد به كنه ذات او نمى رسد، دليلش روشن است; زيرا او وجودى است نامحدود و غير متناهى از هر جهت; و عقول انسانى محدود از هر جهت; و نامحدود هرگز در محدود نمى گنجد. از سوى ديگر آن قدر آثار وجود مقدّس او عالم را پر كرده كه هيچ پرده اى نمى تواند او را بپوشاند. كنه ذاتش بر همه كس پنهان و آثارش در همه جا پيدا.

جمله «لافتراق الصانع...» دليلى است بر پنهان بودن ذات پاك او و آشكار بودن آثارش; زيرا خالق و مخلوق و حاد و محدود و رب و مربوب با هم متفاوتند. مصنوع كه ممكن الوجود است نمى تواند صانع را كه واجب الوجود است درك كند و آفريدگان كه محدودند نمى توانند آفريدگار را كه نامحدود است دريابند و موجودات كه تحت ربوبيت خداوندند، رب و پروردگار خويش را آن گونه كه هست درك نمى كنند.

اين احتمال نيز از سوى جمعى از شارحان نهج البلاغه داده شده كه اين استدلال ها براى تمام صفاتى است كه قبلا ذكر شد، ولى تفسير اوّل مناسب تر به نظر مى رسد.

در بيان ششمين و هفتمين صفات او مى فرمايد: «يگانه است; ولى نه معناى وحدت عددى (بلكه به اين معنا كه شبيه و نظير ندارد) و خالق و آفريننده است; اما نه به اين معنا كه حركت و رنج و تعبى در اين راه متحمل مى شود» (اَلاَْحَدِ بِلاَ تَأْوِيلِ عَدَد، وَالْخَالِقِ لاَ بِمَعْنى حَرَكَة وَ نَصَب(2)).

هنگامى كه مى گوييم خداوند واحد است، بعضى تصور مى كنند مفهومش اين است كه او يكى است و دو نيست; در حالى كه اشتباه است; زيرا مفهوم اين سخن آن است كه دوّمى براى او تصور مى شود اما وجود ندارد; حال آن كه براى ذات خداوند دوّمى تصور نمى شود. مگر ذاتى كه از هر جهت نامحدود است تعدد در آن تصور مى شود؟ اگر تعددى تصور شود مفهومش اين است كه هر دو محدودند. بنابراين توحيد ذات پروردگار به معناى وحدت عددى نيست; بلكه به معناى يكتايى از نظر شبيه و مانند است; نه در ذهن و نه در خارج.

و هنگامى كه مى گوييم او خالق و آفريننده است، ممكن است اين توهم براى بعضى پيدا شود كه او براى خلقت موجودات آستين بالا مى زند و از اين جا به آن جا مى رود و زحمت مى كشد تا به مقصود خود برسد; آن گونه كه ما در مورد مصنوعات خود انجام مى دهيم; نه، او چنان است كه وقتى اراده كند موجودى كوچك يا جهانى عظيم ايجاد شود، فرمان مى دهد: «موجود باش» آن هم فوراً موجود مى شود، (إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيئاً اَنْ يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونَ).(3)

سپس هشتمين و نهمين وصف را چنين بيان مى كند، «او شنواست; ولى نه با استفاده از ابزار شنوايى و بيناست; نه به وسيله باز و بسته كردن پلك ها» (وَ السَّمِيعِ لاَ بِأَدَاة، وَالْبَصِيرِ لاَ بِتَفْرِيقِ آلَة).

اين توضيحات امام(عليه السلام) به علت اين است كه وقتى از بينايى و شنوايى و صفات ديگرى همانند آن ها به ميان مى آيد، فوراً ذهن ما متوجه بينايى و شنوايى خودمان مى شود كه با ابزار و آلاتى مانند گوش و كُره چشم با آن ساختمان هاى مخصوصشان مى شنود، در حالى كه بينايى و شنوايى او با آلات و ابزار ممكن نيست; بلكه با حضور ذاتش در همه جا و در ظاهر و باطن همه اشياست.

تعبير «لا تفريق آلة» ممكن است اشاره به اين نكته باشد كه انسان براى ديدن يك منظره كامل ـ مثلا از يك خانه ـ بايد چشم خود را متوجه نقاط مختلف آن خانه كند; بالا و پايين و شرق و غرب آن را ببيند و عكس هاى متعددى از آن به مغز مخابره شود و مغز آن ها را در كنار هم بچيند و ترسيم كاملى از آن خانه درست كند; بنابراين، كار اوّل چشم تصورهاى جداگانه برداشتن و كار دوّم را كه مغز انجام مى دهد تركيب آن ها با يكديگر است.

در مورد مشاهده يك حركت ـ مثلا حركت يك انسان باز همين كار انجام مى شود كه دقيقاً شبيه فيلمبردارى معمولى، چشم، از شكل و هيئت آن انسان در هر لحظه عكسى بر مى دارد و به مغز مخابره مى كند. هنگامى كه اين عكس ها در كنار هم چيده شود صحنه حركت تجسم مى شود.

در بيان دهمين و يازدهمين وصف چنين مى فرمايد: «او در همه جا حاضر است; نه اين كه با اشيا مماس باشد و از همه چيز جداست; بى آن كه مسافتى بين او و موجودات باشد» (وَالشَّاهِدِ لاَ بِمُماسَّة، وَ الْبَائِنِ لاَ بِتَرَاخِي مَسَافَة).

اشاره به اين كه حضور خداوند در همه جا نه به معناى حضور مكانى است كه تماس با اشيا داشته باشد; بلكه حضور او به معناى احاطه وجودى او به همه چيز است; و جدايى او از اشيا نه به معناى فاصله مكانى يا زمانى است; بلكه به اين معناست كه ذات او در غايت كمال و غير او در نهايت نقصان است.

ممكن است تصور شود كه اين صفات و صفاتى كه بعد از آن مى آيد با هم متناقض است. نزديك بودن و دور بودن، حاضر بودن و جدا بودن، ظاهر بودن و باطن بودن، از صفاتى است كه در انديشه ما با هم جمع نمى شود. درست است; مطلب همين گونه است; ولى در آن هنگام كه اين صفات درباره مخلوقات به كار رود كه همه از نظر زمان و مكان و جهات مختلف محدودند; اما هنگامى كه سخن از ذات بى نهايت خداوند به ميان مى آيد اين اوصاف به ظاهر متضاد در او جمع مى شود، با اين كه در همه جا حضور دارد (يعنى احاطه علمى به همه چيز دارد) حضور مكانى در هيچ جا ندارد; زيرا جسم نيست كه مكان بخواهد.

سپس امام(عليه السلام) به بيان دوازدهمين و سيزدهمين وصف پرداخته، مى فرمايد: «آشكار است; نه با ديد چشم ها، پنهان است نه به سبب كوچكى و لطافت» (وَ الظَّاهِرِ لاَ بِرُؤْيَة، وَالْبَاطِنِ لاَ بِلَطَافَة).

آرى! او از همه چيز آشكارتر است; چرا كه آثار او سراسر جهان را پر كرده و جهان پرتوى از صفات جمال و جلال اوست، و او پنهان است، نه مانند اشيا كوچك و بسيار لطيف مانند هوا، بلكه به اين معنا كه به كنه ذاتش خرد پى نمى برد.

آن گاه چهاردهمين وصف از اوصاف، او را چنين بيان مى فرمايد: «با سلطه و قدرت از همه موجودات جداست و همه موجودات براى خضوع در برابر او و بازگشتشان به سوى او از او جدايند» (بَانَ مِنَ الاَْشْيَاءِ بِالْقَهْرِ لَهَا، وَالْقُدْرَةِ عَلَيْهَا، وَ بَانَتِ الاَْشْيَاءُ مِنْهُ بِالْخُضُوعِ لَهُ، وَالرُّجُوعِ إِلَيْهِ).

اشاره به اين كه اگر مى گوييم خدا از همه چيز جداست، نه به اين معنا است كه او از ما دور است; بلكه به مقتضاى دلايل قطعى فلسفى و صريح آيه قرآن از ما به ما نزديك تر است، «(وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ); ما به انسان از رگ گردن او نزديك تريم».(4) بلكه به اين معناست كه قدرت و قاهريت او بر همه چيز سايه افكنده. ما كجا و او كجا؟ «چه نسبت، خاك را با اوج افلاك؟» و همچنين جدايى اشيا از او كه مفهومش خضوع همه چيز در برابر اراده و فرمان اوست.

در بيان پانزدهمين وصف چنين مى فرمايد: (ذات او قابل وصف نيست; چرا كه) «آن كس كه او را با صفات مخلوقات) وصف كند محدودش ساخته و كسى كه براى او حدّى تعيين كند، او را به شمارش درآورده و كسى او را به شمارش درآورد، ازليّتش را انكار كرده و آن كس كه بپرسد: چگونه است؟ وصفش كرده و آن كس كه بگويد: كجاست؟ مكانى براى او قائل شده» (مَنْ وَصَفَهُ فَقَدْ حَدَّهُ، وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ، وَ مَنْ عَدَّهُ فَقَدْ أَبْطَلَ أَزَلَهُ، وَ مَنْ قَالَ: «كَيْفَ» فَقَدِ اسْتَوْصَفَهُ، وَ مَنْ قَالَ: «أَيْنَ» فَقَدْ حَيَّزَهُ(5)).

توضيح اين سخن اين كه: ما آفريده شدگان كه در جهان ممكنات به سر مى بريم، همه چيز را با خود مقايسه مى كنيم ودر بسيارى از مواقع، خدا را با صفات ناقص و محدود خود وصف مى كنيم و اوصافى همچون اوصاف ممكنات براى او قائل مى شويم و اين دره خطرناك تشبيه است كه ما را در آيات و روايات از آن بر حذر داشته اند; به همين جهت امام(عليه السلام) مى فرمايد: كسى كه او را به اين صفات وصف كند او را همچون ممكنات محدود دانسته و كسى كه حدى براى او قائل شود، به يقين شبيه و مانندى نيز براى او تصور مى كند و بنابراين او را در قالب اعدادى مى آورد و كسى كه او را در قالب اعداد آورد، ازليّت وابديّت او را انكار نموده است; چرا كه اين دو وصف از نامحدود بودن ذات پاك او سرچشمه مى گيرد.

همچنين كسى كه از چگونگى ذات او سؤال كند، اوصاف مخلوقات را براى او قائل شده و آن كس كه از مكان يا زمان او بپرسد، او را همچون اجسام در محدوده زمان و مكان فرض كرده است.

از شب و روزم چه مى پرسى كه من با يارِ خويش *** در مكانى زندگى دارم كه صبح و شام نيست!

اوّل و آخر ندارد داستان عاشقى *** كانچه را آغاز نبود همچنين انجام نيست

ممكن است كسانى وصف ياد شده را در قوه سه وصف از اوصاف سلبيه خداوند بدانند: عدم محدوديت، نفى كيفيت و نفى مكان براى ذات پاك خدا و سرانجام امام(عليه السلام)اوصاف شانزدهم، هفدهم و هيجدهم را به اين صورت بيان مى فرمايد: «او عالم بود در آن هنگام كه معلومى وجود نداشت. پروردگار بوده آن زمان كه پرورده اى نبود. و قادر و توانا بود آن زمان كه مقدورى نبود!» (عَالِمٌ إِذْ لاَ مَعْلُومٌ، وَ رَبٌّ إِذْ لاَ مَرْبُوبٌ، وَ قَادِرٌ إِذْ لاَ مَقْدُورٌ).

اما اين كه خداوند پيش از اين كه معلومى وجود داشته باشد عالم بوده است، به اين دليل است كه او عالم به ذاتش بوده و ذات او سرچشمه همه موجودات است; پس علم به ذات، در واقع علم به همه موجوداتى است كه به تدريج در عالم، لباس وجود مى پوشند.

و اما اين كه قبل از وجود موجودات، او پروردگار بوده، به دليل آن است كه قدرت به ربوبيت و پرورش موجودات عين ذات پاك اوست; درست مثل اين كه مى گوييم فلان كس مدير و مدبّر است، در حالى كه هنوز اداره و تدبير تشكيلاتى بر عهده نگرفته است.

همچنين اگر مى گوييم او قادر است قبل از اين كه مقدورى وجود داشته باشد به دليل اين است كه قدرتش عين ذات اوست; همان گونه كه مى گوييم: فلان كس توان انجام دادن چنين كارى را دارد، در حالى كه هنوز انجام نداده است.

كوتاه سخن اين كه صفاتى همچون علم وقدرت و تمام صفات ثبوتيه، عين ذات اوست; بنابراين او همه چيز بود، پيش از اين كه چيزى وجود داشته باشد; و اگر درست بنگريم او الآن هم همه چيز است و ديگران هيچ!

#####

1. «لا تستلمه» از ماده «استلام» به معناى تماس پيدا كردن با چيزى است.

2. «نصب» به معناى خستگى و درد و رنج است.

3. يس، آيه 82.

4. ق، آيه 16.

5. «حيزه» از ماده «حيز» به معناى مكان گرفته شده است.

▲بخش دوّم

منها: قَدْ طَلَعَ طَالِعٌ، وَ لَمَعَ لاَمِعٌ، وَ لاَحَ لاَئِحٌ، وَاعْتَدَلَ مَائِلٌ; وَاسْتَبْدَلَ اللّهُ بِقَوْم قَوْماً، وَ بِيَوْم يَوْماً; وَانْتَظَرْنَا الْغِيَرَ انْتِظَارَ الْمُجْدِبِ الْمَطَرَ. وَإِنَّمَا الاَْئِمَّةُ قُوَّامُ اللّهِ عَلَى خَلْقِهِ، وَ عُرَفَاؤُهُ عَلَى عِبَادِهِ; وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ. وَلاَ يَدْخُلُ النَّارَ إِلاَّ مَنْ أَنْكَرَهُمْ وَ أَنْكَرُوهُ. إِنَّ اللّهَ تَعَالَى خَصَّكُمْ بِالاِْسْلاَمِ، وَاسْتَخْلَصَكُمْ لَهُ، وَ ذلِكَ لاَِنَّهُ اسْمُ سَلاَمَة، وَ جِمَاعُ كَرَامَة. اصْطَفَى اللّهُ تَعَالَى مَنْهَجَهُ، وَ بَيَّنَ حُجَجَهُ، مِنْ ظَاهِرِ عِلْم، وَ بَاطِنِ حِكَم. لاَ تَفْنَى غَرَائِبُهُ، وَ لاَ تَنْقَضِي عَجَائِبُهُ. فِيهِ مَرَابِيعُ النِّعَمِ، وَ مَصَابِيحُ الظُّلَمِ، لاَ تُفْتَحُ الْخَيْرَاتُ إِلاَّ بِمَفَاتِيحِهِ، وَ لاَ تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِمَصَابِيحِهِ. قَدْ أَحْمَى حِمَاهُ، وَ أَرْعَى مَرْعَاهُ. فِيهِ شِفَاءُ الْمُسْتَشْفِي، وَكِفَايَةُ الْمُكْتَفِي.

ترجمه:

طلوع كننده اى طلوع كرد. درخشنده اى درخشيد و آشكارشونده اى آشكار شد و آنچه از مسير حق منحرف شده بود، به اعتدال (و مسير صحيح) بازگشت و خداوند، گروهى را به گروه ديگر مبدل ساخت و روزگار ديگرى را به جاى روزگار موجود نشاند و ما از پيش در انتظار دگرگونى ها بوديم; همچون كسى كه در خشكسالى در انتظار باران باشد.

پيشوايان دين (امامان معصوم) مديران الهى بر مردمند، و رؤسا و عارفان او بر بندگانش. هيچ كس داخل بهشت نمى شود، مگر كسى كه آن ها را بشناسد و آنان نيز او را بشناسند و هيچ كس وارد دوزخ نمى شود، مگر كسى كه آن ها را انكار كند و آنان نيز انكارش نمايند.

▲شرح و تفسير: خليفه حق آشكار شد

جمعى از شارحان نهج البلاغه ـ چنان كه قبلا اشاره شد ـ معتقدند كه اين خطبه، مخصوصاً اين بخش از آن كه ناظر به مسائل خلافت است بعد از قتل عثمان و انتقال خلافت به آن حضرت ايراد شده است و تعبيرات اين بخش به ويژه آن چه را درباره امامان و پيشوايان مردم بيان فرموده، گواه اين مدعا است.

به هر حال امام(عليه السلام) در اين بخش، نخست به ظهور خلافت حق اشاره مى كند و مى فرمايد: «طلوع كننده اى طلوع كرد و درخشنده اى درخشيد و آشكارشونده اى آشكار شد و آن چه از مسير حق منحرف شده بود به اعتدال (و مسير صحيح) بازگشت» (قَدْ طَلَعَ طَالِعٌ، وَ لَمَعَ لاَمِعٌ، وَ لاَحَ لاَئِحٌ، وَاعْتَدَلَ مَائِلٌ).

اين تعبيرات به خوبى نشان مى دهد كه زمان حكومت عثمان از دوران هاى تاريك تاريخ اسلام بود; چرا كه خويشاوندان او در تمام پست ها و مقام هاى كليدى سيطره يافتند و اموال بيت المال به ملك خصوصى آن ها درآمد و فرياد محرومان به آسمان بلند شد. بعد از او خورشيد فروزان عدالت از پشت ابرهاى تيره نمايان گشت و حكومت اسلامى به شكل حكومت عصر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)درآمد.

در اين كه جمله هاى سه گانه اوّل، عطف تفسيرى است و يك مطلب را (طلوع خورشيد ولايت حق) با چند تعبير بيان مى كند يا هر يك اشاره به نكته اى است، در ميان مفسّران نهج البلاغه گفتگوست; ولى حق اين است كه هر يك معناى خاص خود را دارد; زيرا خورشيد به هنگام طلوع، سه مرحله را مى پيمايد: نخست بيرون آمدن از پشت افق، سپس گسترده شدن شعاع آن بر پهنه زمين و سرانجام بالا آمدن و در وسط آسمان قرار گرفتن و آشكار شدن براى همگان است.

اين جمله هاى سه گانه هر يك اشاره به يكى از اين مراحل سه گانه دارد; يعنى خورشيد ولايت طلوع كرد و شعاع خود را بر صفحه زمين گسترانيد و سپس بالا آمد و در دل آسمان جاى گرفت.

و در ادامه مى افزايد: «خداوند گروهى را به گروه ديگر مبدّل ساخت و روزگار ديگرى را به جاى روزگار موجود نشاند و ما از پيش در انتظار دگرگونى هايى بوديم; همچون كسى كه در خشكسالى در انتظار باران باشد» (وَاسْتَبْدَلَ اللّهُ بِقَوْم قَوْماً، وَ بِيَوْم يَوْماً; وَانْتَظَرْنَا الْغِيَرَ انْتِظَارَ الْمُجْدِبِ الْمَطَرَ).

اين تعبيرات به خوبى نشان مى دهد كه حوادث مربوط به عثمان، غير منتظره نبود; زيرا هر شخص هوشيارى پيش بينى مى كرد كه اين حكومت فاميلى كه همه مقدرات يك كشور پهناور را به دست يك فاميل و اقوام وبستگان خود بسپارد پايدار نخواهد ماند، و نطفه يك شورش و قيام عمومى را در دل خود پرورش مى دهد. اين يك سنت الهى در تمام طول تاريخ است.

آن ها كه بر اين سخن ايراد گرفته اند كه آيا على(عليه السلام) انتظار قتل عثمان را مى كشيد؟ از نكته بالا غفلت كرده اند كه اين گونه حوادث براى هيچ هوشيارى دور از انتظار نيست و به تعبير ديگر نتيجه طبيعى اعمال خود آن ها بود.

اضافه بر اين، امام(عليه السلام) نمى فرمايد: ما در انتظار قتل عثمان بوديم ـ بلكه به احتمال قوى امام(عليه السلام) راضى به قتل او نبود ـ ما انتظار تغييرات داشتيم، انتظار كسى كه در خشكسالى آرزوى باران دارد; چه تعبير جالبى! سرزمين اسلام به علت ظلم و بيدادگرى بى حدّ و حساب اطرافيان عثمان، گويى به بيابان خشك و سوزانى تبديل شده بود كه به هنگام كنار رفتن عثمان و ظهور حكومت عدل علوى، باران رحمت الهى بر آن نازل شد.

«ابن ابى الحديد» معتزلى، در اين جا به پرسش و پاسخى پرداخته كه ذكر آن مناسب به نظر مى رسد.

نخست از خود مى پرسد: آيا بنابر عقيده «معتزله» از اهل سنت صحيح است كه على(عليه السلام) انتظار قتل عثمان را بكشد، همچون انتظار باران در خشكسالى؟ و آيا اين دليل بر حقانيّت مذهب شيعه نيست؟

بعد در پاسخ مى گويد: امام(عليه السلام) نفرموده كه ما انتظار قتل او را داشتيم; بلكه فرموده: انتظار تغييرات يعنى عزل او از خلافت داشتيم; زيرا به عقيده ما على(عليه السلام)او را به علت اعمالش مستحق عزل از خلافت مى دانست; نه مستحق قتل; و اين با مذهب ما سازگار است.

سپس ايراد ديگرى مطرح مى كند كه: آيا «معتزله» از اهل سنت معتقدند كه على(عليه السلام)عثمان را فاسق و مستحق عزل از خلافت مى دانست؟ به دليل فسقش؟

در پاسخ مى گويد: ابداً معتزله چنين اعتقادى ندارند; بلكه مى گويند: على(عليه السلام)عثمان را فرد ضعيفى مى دانست كه توان تدبير خلافت را نداشت و به همين دليل، خويشاوندان او تمام امور وبيت المال مسلمين را به تسخير خود درآوردند و فرياد مسلمين برخاست.(1)

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به سراغ بيان موقعيت امامان و پيشوايان حق مى رود و مقامات آن ها را اين گونه بيان مى فرمايد: «پيشوايان دين (امامان معصوم) مدبّران الهى بر مردمند و رؤسا و عارفان او بر بندگانش; هيچ كس داخل بهشت نمى شود، مگر كسى كه آن ها را بشناسد و آنان نيز او را بشناسد و هيچ كس وارد دوزخ نمى شود، مگر كسى كه آن ها را انكار كند و آن ها نيز انكارش نمايند» (وَإِنَّمَا الاَْئِمَّةُ قُوَّامُ اللّهِ عَلَى خَلْقِهِ، وَ عُرَفَاؤُهُ(2) عَلَى عِبَادِهِ; وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ. وَلاَ يَدْخُلُ النَّارَ إِلاَّ مَنْ أَنْكَرَهُمْ وَ أَنْكَرُوهُ).

اين تعبير نشان مى دهد كه امامان و پيشوايان(عليه السلام) از سوى خدا تعيين مى شوند; نه از سوى مردم و اگر بيعت و انتخابى لازم است براى انسجام كار و پيشرفت امور آن هاست.

تعبير به «قوّام» (جمع قائم) اشاره به تدبير امور خلق است و تعبير به «عرفاء» (جمع عريف) اشاره به اين است كه آن ها به علت شناختى كه درباره مردم وشرايط زمان و مكان دارند و به مصالح و مفاسد آن ها آشنايند، هر كس را در جاى مناسب مى نشانند و هر كار را در موقع مناسب انجام مى دهند.

جمله «لا يدخل الجنة...» و «لا يدخل النار....» تأكيدهايى است بر آن چه در جمله هاى قبل گفته شد; زيرا هنگامى كه بپذيريم آن ها از طرف خدا تعيين شدند، كسى كه آن ها را به رسميت بشناسد و آنان اعمالش را صحيح بشناسند به يقين، اهل بهشتند و كسى كه آن ها را انكار كند، در واقع، فرمان خدا را انكار كرده، و چنين كسى سزاوار دوزخ است; همچنين كسى كه آن ها اعمالش را منكَر بشمرند او نيز دوزخى است.

بديهى است همه اين تعبيرات با مذهب شيعه سازگار است كه تعيين امام را از سوى خدا به وسيله پيغمبر يا امام پيشين مى دانند و او را معيار تشخيص حق از باطل مى شمرند و به يقين كسى كه مردم او را با فكر برگزينند و اى بسا خطاكار و ستمكار از آب درآيد داراى چنين مقاماتى نيست. حديث معروف «مَنْ مَاتَ وَ لَمْ يَعْرِفْ اِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيْتَةً جَاهِلِيَّةً; كسى كه بميرد و امام زمان خود را نشناسند، مرگ او مرگ جاهليّت است».(3)

عجب اين است كه «ابن ابى الحديد» در اين جا اصرار دارد كه جمله هاى بالا درباره تمام خلفا كه بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله) روى كار آمدند صادق است; در حالى كه امام(عليه السلام)در جمله قبل از آن نكوهش شديدى از حكومت عثمان كرده بود و اين مطلب با آن چه «ابن ابى الحديد» استنباط كرده در تناقض آشكار است.

چگونه ممكن است پيشواى ضعيفى كه تمام مقامات كشور اسلامى و بيت المال را دراختيار اقوام و بستگان فرصت طلب و هواپرست خود گذاشته است و به همين جهت، مسلمانان قيام كردند و خون او را مباح شمردند و غالب صحابه نيز در برابر آن سكوت نمودند، و مصداق «قُوّامُ اللهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ عُرَفائُهُ عَلَى عِبادِهِ» باشد؟ و هر كس او را انكار كند وارد دوزخ شود و هر كس او را قبول كند وارد بهشت گردد؟

در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه به اميرمؤمنان على(عليه السلام) فرمود: «ثَلاَثَةٌ اُقْسِمُ أنَّهُنَّ حَقٌّ، إِنَّكَ وَ الاَْوْصِياءُ مِنْ بَعْدِكَ عُرَفاءٌ، لاَ يُعْرَفُ اللهَ إِلاَّ بِسَبِيلِ مَعْرِفَتِكُمْ وَ عُرَفاءٌ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ عَرَفَكُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ وَ عُرَفاءٌ لاَ يَدْخُلُ النَّارَ إِلاَّ مَنْ أَنْكَرَكُمْ وَ أَنْكَرْتُمُوهُ; سه چيز است كه سوگند ياد مى كنم، همه حق است، تو و امامان بعد از تو عرفاء و سرشناسانى هستيد، كه خدا را جز از طريق معرفت شما (و راهنمايى و هدايتتان) نمى توان شناخت. و عرفايى هستيد كه هيچ كس وارد بهشت نمى شود مگر كسى كه شما او را شناخته ايد و او شما را شناخته، و عرفايى هستيد كه هيچ كس داخل دوزخ نمى شود، مگر آنها كه شما را انكار كنند و شما آنها را انكار كنيد».(4)

سپس امام(عليه السلام) به مهمترين نعمتى كه به مسلمانان ارزانى داشته، اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند، اسلام را ويژه شما قرار داد و شما را براى (حمايت از) اسلام برگزيد» (إِنَّ اللّهَ تَعَالَى خَصَّكُمْ بِالاِْسْلاَمِ، وَاسْتَخْلَصَكُمْ لَهُ).

آرى! اين موهبت عظيم را به شما بخشيد و شما را شايسته پاسدارى از آن ديد.

به دنبال آن مى افزايد: «اين همه اهميّت به خاطر آن است كه اسلام نامى است براى سلامت و كانونى است از بزرگوارى ها و كرامت» (وَ ذلِكَ لاَِنَّهُ اسْمُ سَلاَمَة، وَ جِمَاعُ كَرَامَة).

و در توضيح آن مى فرمايد: «خداوند، راه اسلام را برگزيد و دلايلش را روشن ساخت (و قرآن را فرو فرستاد كه) ظاهرش علم و باطنش حكمت است!» (اصْطَفَى اللّهُ تَعَالَى مَنْهَجَهُ، وَ بَيَّنَ حُجَجَهُ، مِنْ ظَاهِرِ عِلْم، وَ بَاطِنِ حِكَم).

ضمير در «منهجه» و «حُججه» ممكن است به خداوند بازگردد يا به اسلام و نتيجه هر دو يكى است و تعبير به «ظاهر علم» اشاره به ادله عقليه است كه بر حقانيت اسلام گواهى مى دهد; همان گونه كه تعبير به «باطن حكم» اشاره به اسرار احكام الهى است كه در ادله نقليه بيان شده است.

آرى! اسلام آيين سلامت و كانون كرامت است. هميشه و در همه جا دعوت به محبّت و دوستى و همزيستى مسالمت آميز مى كند واز خشونت و عداوت و كينه توزى بر حذر مى دارد و خطاب به مؤمنان مى گويد: «(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِى السِّلْمِ كَافَّةً وَلاَ تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ); اى كسانى كه ايمان آورده ايد! همگى در صلح و آشتى درآييد و از گام هاى شيطان (كه شما را به نفاق و دشمنى و عداوت فرا مى خواند) پيروى نكنيد، كه او دشمن آشكار شماست».(5)

اضافه بر اين، كانون كرامت انسانى است و منادى عدل و مساوات و برابرى انسان ها و حريت و آزادگى و تقوا و مكارم اخلاق و آگاهى و آزادانديشى است.

و به يقين، مسلمين بهترين پاسداران اسلام و مدافعان آن هستند و در طول تاريخ وفادارى خود را در دفاع از اسلام نشان داده و در حفظ آن كوشيده اند.

و از آن جا كه دراين تعبيرات، اشاره روشنى به قرآن مجيد است، به دنبال آن اوصاف مهمى براى اين كتاب الهى بيان مى كند كه بالغ بر ده وصف مى شود; مى فرمايد: «تعليمات علمى قرآن هرگز فانى نمى شود و شگفتى ها و نوآورى هايش پايان نمى گيرد، در آن نعمت هايى است همچون سرزمين هاى پر گياه در فصل بهار و چراغ هاى روشنى بخش تاريكى ها، درهاى خيرات جز با كليدهاى آن گشوده نمى شود و ظلمت ها جز با چراغ هاى پر فروغش برطرف نمى گردد» (لاَ تَفْنَى غَرَائِبُهُ، وَ لاَ تَنْقَضِي عَجَائِبُهُ. فِيهِ مَرَابِيعُ(6) النِّعَمِ، وَ مَصَابِيحُ الظُّلَمِ، لاَ تُفْتَحُ الْخَيْرَاتُ إِلاَّ بِمَفَاتِيحِهِ).

امام(عليه السلام) در اين شش جمله به اوصاف مهمى از قرآن مجيد اشاره مى كند كه هر يك از ديگرى جالب تر است. نخست مى فرمايد: «غرائب» (صفات برجسته بى نظير) قرآن هرگز فانى نمى شود و گرد و غبار كهنگى و فرسودگى بر آن نمى نشيند; هميشه نو و باطراوت است.

و در وصف دوّم اشاره به نوآورى ها و شگفتى هايى مى كند كه هر روز چهره تازه اى از آن نمايان مى شود; مى فرمايد: اين ها پايان نمى گيرد; بنابراين فرق ميان «غرائب» و «عجائب» و «فنا» و «انقضا» اين است كه اوّلى اشاره به صفات برجسته اى است كه هميشه قرآن داشته و همواره خواهد داشت و دوّمى اشاره به نكات مهمى است كه با گذشت زمان و مطالعه بيشتر هر روز آشكار مى گردد.

اين همان چيزى است كه در حديث معروف امام صادق(عليه السلام) آمده است كه شخصى از او پرسيد: «مَا بَالَ الْقُرْآنُ لاَ يَزْدادُ عَلَى النَّشْرِ وَ الدَّرْسِ إِلاَّ غَضَاضَةً; چرا قرآن هر چه بيشتر منتشر و خوانده مى شود، كهنه نمى گردد، بلكه طراوت آن بيشتر مى شود؟» فرمود: «لاَِنَّ اللّهُ تَعَالَى لَمْ يَجْعَلْهُ لِزَمان دُونَ زَمان وَ لاَ لِناس دُونَ ناس فَهُوَ فِي كُلِّ زَمان جَديدٌ وَ عِنْدَ كُلِّ قَوْم غَضُّ إِلَى يَوْمَ الْقِيامَةِ; اين به دليل آن است كه خداوند متعال آن را براى زمان خاص يا گروه معينى قرار نداده است; لذا در هر زمانى نو و نزد هر قوم و ملتى با طراوت است تا روز قيامت».(7)

در سوّمين وصف، آن را به سرزمين هاى پرگياهى تشبيه مى كند كه در فصل بهار غرق انواع نعمت هاست و مى دانيم گياهان بهارى داراى طراوت و لطافت و كيفيت و طعم ممتازى است.

و در وصف چهارم آن را به چراغ هاى پرنورى تشبيه مى كند كه امواج ظلمت ها را مى شكافد و همه جا را روشن مى سازد.

در وصف پنجم و ششم راه رسيدن به خيرات و برطرف كردن ظلمت ها را منحصر به قرآن مى شمرد. اشاره به اين كه آن ها كه كليد خيرات را در غير قرآن جستجو مى كنند و براى زدودن تيرگى هاى دل و نورانيّت صحنه اجتماع از غير قرآن يارى مى جويند در اشتباهند.

و در پايان به چهار وصف ديگر اشاره كرده مى فرمايد: «قرآن، مناطق ممنوعه و حدود محرمات را تعيين كرد و موارد مباح و حلال را نشان داده. درمان شفاجويان در قرآن است و همه نيازهاى طالبان در آن جمع است» (قَدْ أَحْمَى حِمَاهُ(8)، وَ أَرْعَى(9)مَرْعَاهُ. فِيهِ شِفَاءُ الْمُسْتَشْفِي، وَكِفَايَةُ الْمُكْتَفِي).

امام(عليه السلام) در اين اوصاف به نظم قانونى قرآن اشاره مى كند كه اصول كلى حلال و حرام را به طور كامل نشان داده و طرق مبارزه با بيمارى هاى اخلاقى و مفاسد اجتماعى را ارائه كرده و در پايان فرموده است: هر چه بخواهيد در قرآن است و به راستى تا انسان با قرآن آشنا نشود عمق اين سخنان را درك نمى كند.

آرى! درمان انواع بيمارى هاى اخلاقى و انحرافات فكرى و مشكلات اجتماعى در قرآن است و در واقع، آن كس كه قرآن دارد و با قرآن همراه است همه چيز دارد; همان گونه كه امام(عليه السلام) در خطبه ديگرى مى فرمايد:

«وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى أَحَد بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فاقَة وَ لاَ لاَِحَد قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنًى; بدانيد هيچ كس با داشتن قرآن فقر و بيچارگى ندارد و هيچ كس بدون قرآن، غنى و بى نيازى نخواهد داشت».(10)

به همين دليل، جامعه نيمه وحشى عصر جاهليّت كه در نهايت فقر و بدبختى از نظر اخلاقى و اقتصادى و اجتماعى زندگى مى كردند، در سايه تعليمات قرآن به اوج افتخار و قدرت در دين و دنيا رسيدند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه اين اوصاف ده گانه را مربوط به اسلام دانسته (نه قرآن) و ضميرهاى اين جمله ها را به آن بازگردانده اند; گرچه از نظر نتيجه تفاوت چندانى در كار نيست، ولى با توجه به اين كه عين اين تعبيرات در خطبه هاى ديگر نهج البلاغه درباره قرآن آمده معلوم مى شود كه منظور بيان اوصاف قرآن است; هر چند كلمه قرآن در متن خطبه نيست.(11)

* * *

#####

1. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 153 و 154.

2. «عرفاء» جمع «عريف» به معناى رييس و سرشناس يك قوم است كه همه او را مى شناسند و امورشان را تدبير مى كند.

3. اصول كافى، جلد 1، صفحه 371 و 378; بحارالأنوار، جلد 23، صفحه 92; مستدرك الوسائل، جلد 18، صفحه 187.

4. خصال صدوق، باب الثلاثه، حديث 183.

5. بقره، آيه 208.

6. «مرابيع» جمع «مرباع» (بر وزن مثقال) به معناى زمينى است كه در آغاز بهار در آن گياهان مى رويد. بعضى نيز گفته اند: به معناى باران هايى است كه در آغاز بهار مى بارد.

7. بحارالأنوار، جلد 89، صفحه 15، حديث 8; شرح بيشترى در اين زمينه ذيل خطبه 18 در جلد اوّل، صفحه 635 ذكر كرديم.

8. «حمى» به معناى منطقه ممنوعه اى است كه تعلق به شخص يا گروهى دارد و ديگران بدون اجازه حق ورود در آن را ندارند و در خطبه بالا اشاره به محرمات الهى است.

9. «ارعى» از ماده «رعى» به معناى مراقبت از چيزى، گرفته شده و به همين جهت بردن گوسفندان را به چراگاه «رعى» مى گويند، و از آن جا كه حيوان را در چراگاه آزاد مى گذارند واژه «ارعاء» به معناى آزاد گذاردن نيز به كار رفته است و در خطبه بالا همين معنا اراده شده يعنى خداوند آنچه را بايد آزاد بگذارد در قرآن حكم به آزادى آن كرده است.

10. خطبه 176.

11. مرحوم علامه شوشترى در شرح نهج البلاغه مى گويد: «گويا واژه قرآن يا «كتاب انزله» از نسخه موجود نهج البلاغه ساقط شده. (بهج الصباغه، جلد 13، صفحه 33).

▲خطبه 153 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است (كه در آن به صفات گمراهان و غافلان اشاره شده است).

#####

1. سند خطبه:

در «مصادر نهج البلاغه» نقل شده است: در برخى از نسخه هاى «نهج البلاغه» اين خطبه به صورت جزئى از خطبه گذشته ذكر شده است، «ابن ابى الحديد» مى گويد، «اين خطبه را امام در حالى ايراد كرد كه به سوى «بصره» (براى جنگ جمل و خاموش كردن آتش فتنه) در حركت بود و شك نيست كه او اين خطبه را در جاى ديگر ديده است كه آن را چنين معرفى مى كند. قبل از سيّد رضى در كتاب «تحف العقول» اين خطبه به صورت مشروح ترى آمده است و مرحوم «كلينى» بخش هايى از آن را در جلد پنجم كتاب «كافى» آورده و در كلمات قصار نيز يك جمله از اين خطبه به صورت كلمه 398 ذكر شده است. (ضع فخرك، واحفظ كبرك واذكر قبرك). (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 347).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه گلچينى است از چند بخش از خطبه مفصلى كه امام ايراد فرموده است:

در بخش اوّل، برخى از صفات افراد فاسد و مفسد و گمراه را بيان مى كند تا مردم بدانند و از آن ها فاصله گيرند.

در بخش ديگرى، به صفات غافلان اشاره مى كند كه وقتى بيدار مى شوند كه كار از كار مى گذرد و گرفتار آثار سوء اعمال خود مى شوند.

در بخش سوّم، همگان را مخاطب ساخته و اندرزهاى مفيد و مؤثر به آن ها مى دهد تا از خواب غفلت بيدار شوند و به فكر آخرت خويش باشند.

در بخش چهارم، به چند صفت خطرناك اشاره مى كند كه هر كس گرفتار آن باشد هر عملى انجام دهد، مقبول نخواهد شد و اهل نجات نخواهد بود.

در پنجمين و آخرين بخش، صفات چهارپايان و درندگان و انسان هاى دنياپرست و مؤمنان بيدار را در يك مقايسه كوتاه روشن مى سازد و به اين ترتيب خطبه پايان مى گيرد.

▲بخش اوّل

وَ هُوَ فِي مُهْلَة مِنَ اللّهِ يَهْوِي مَعَ الْغَافِلِينَ، وَ يَغْدُو مَعَ الْمُذْنِبِينَ، بِلاَ سَبِيل قَاصِد، وَ لاَ إِمَام قَائِد.

ترجمه:

او (انسان گمراه) در اين چند روزى كه خدا به او مهلت داده (تا با اعمال صالح، سعادت جاودان را براى خود فراهم سازد) پيوسته با غافلان به سوى سقوط مى رود و همه روز با گنهكاران بسر مى برد; بى آن كه در طريقى گام نهد كه او را به حق رساند يا پيشوايى برگزيند كه قائد و راهنماى او باشد.

▲شرح و تفسير: انسان هاى گمراه و غافل

همان گونه كه در بيان سند خطبه اشاره شد، بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: اين خطبه را امام(عليه السلام) در حال حركت به سوى «بصره» براى خاموش كردن فتنه «طلحه و زبير و عايشه» ايراد و نصايح مؤثرى براى بيدارى همگان بيان فرموده است.

در اين بخش، از انسان هاى گمراه ـ كه نمونه روشن آن آتش افروزان «جنگ جمل» بودند ـ سخن مى گويد و چهار وصف از اوصاف آن ها را بيان مى دارد; مى فرمايد:

«او (انسان گمراه) در اين چند روزى كه خدا به او مهلت داده (تا با اعمال صالح، سعادت جاويدان را براى خود فراهم سازد) پيوسته با غافلان به سوى سقوط مى رود و همه روز با گنهكاران به سر مى برد، بى آن كه در طريقى گام نهد كه او را به حق رساند، يا پيشوايى برگزيند كه قائد و راهنماى او باشد» (وَ هُوَ فِي مُهْلَة مِنَ اللّهِ يَهْوِي(1) مَعَ الْغَافِلِينَ، وَ يَغْدُو مَعَ الْمُذْنِبِينَ، بِلاَ سَبِيل قَاصِد، وَ لاَ إِمَام قَائِد).

آرى! اسباب بدبختى او در اين چهار امر خلاصه مى شود، با غافلان همراه بودن و سقوط كردن و با گنهكاران همنشين شدن، از راه راست حركت نكردن و پيشواى صالحى برنگزيدن.

تعبير به «امام قائد» ممكن است اشاره به امامان(عليهم السلام) معصوم باشد يا هر پيشواى عالم و با تقوايى كه پيرو معصومين(عليهم السلام)است و در هر حال، نقش رهبرى صالحان را در هدايت ونجات انسان ها را مشخص مى كند; همان گونه كه نقش همنشينى با غافلان و گنهكاران را در بدبختى و سقوط انسان روشن مى سازد.

#####

1. «يهوى» از ماده «هوى» (بر وزن تُهِى) در اصل به معناى سقوط كردن از بلندى است و «هوى» (بر وزن هوا) به معناى تمايل به چيزى است و معمولا در مورد تمايلات نفسانى به امور باطل به كار مى رود و در جمله بالا به همان معناى اوّل است; يعنى شخص دنياپرست همراه غافلان در وادى بدبختى سقوط مى كند.

▲شرح و تفسير: اندرزى سودمند و گرانبها

از آن جا كه در بخش گذشته، امام(عليه السلام) به غفلت شديد دنياپرستان اشاره فرمود، در اين بخش مى فرمايد: اين غفلت چندان طولانى نمى شود و به زودى حجاب ها كنار مى رود و هنگامى كه سيلى مرگ بر صورت آنان نواخته شود از خواب غفلت بيدار مى شوند، ولى چه سود! مى فرمايد:

(اين وضع دنياپرستان غافل ادامه مى يابد) «تا هنگامى كه خداوند پرده از كيفر گناهانشان بردارد و آن را به آن ها نشان دهد و آنان را از پشت پرده هاى غفلت بيرون كشد; در اين هنگام به استقبال آن چه پشت كرده بود مى شتابند و به آن چه روى آورده بودند پشت مى كنند» (حَتَّى إِذَا كَشَفَ لَهُمْ عَنْ جَزَاءِ مَعْصِيَتِهِمْ، وَاسْتَخْرَجَهُمْ مِنْ جَلاَبِيبِ(1) غَفْلَتِهِمُ اسْتَقْبَلُوا مُدْبِراً، وَاسْتَدْبَرُوا مُقْبِلا).

آرى! عمر دنيا كوتاه است و به زودى پايان مى گيرد و هنگامى كه انسان در آستانه مرگ قرار گرفت چشم برزخى پيدا مى كند. پرده هاى غفلت كنار مى رود و هر انسانى نتايج اعمالش را با چشم خود مى بيند و به استقبال آن چه را از خود دور مى ديد يعنى سراى ديگر مى شتابد و به اين دنيا كه به او روى آورده بود پشت مى كند. همه چيز دگرگون مى شود و تمام رشته هايى كه او را به هم تابيده بود، پاره مى شود.

از اين رو در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «آن ها (مى بينند) نه از آن چه به آن رسيدند نفعى بردند، و نه از مواهبى كه به دست آوردند بهره اى گرفتند» (فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِمَا أَدْرَكُوا مِنْ طَلِبَتِهِمْ، وَ لاَ بِمَا قَضَوْا مِنْ وَطَرِهِمْ(2)).

آرى! آن ها اموال و مقامات قصرهاى پرشكوه باغ هاى پرطراوتى و خادمان و چاكرانى براى خود فراهم ساختند; به گمان اين كه، ساليان دراز از آن بهره مى گيرند; اما در برابر توفان حوادث، همچون يك پر كاه از جا كنده شدند و به نقطه دوردستى پرتاب گشتند و در زير خاك هاى سرد آرميدند.

گويى در جمله اوّل اشاره به كسانى مى فرمايد كه از امكانات خود به هيچ وجه استفاده نكردند (مثلا قصرى ساخته و پيش از آن كه ساكن آن شود، دست اجل گريبان او را گرفته است).

و جمله دوّم اشاره به كسانى است كه شروع به بهره گيرى از امكانات خود كرده اند; ولى پيش از آن كه بهره خود را كامل كنند، مرگ ميان آن ها و خواسته هايشان جدايى افكند (همچون كسى كه قصرى ساخته، چند روزى در آن ساكن شده، سپس دعوت حق را لبيك گفته و از دنيا رخت بر بسته است).

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به نصايح بسيار سودمندى مى پردازد كه راه سعادت در آن ها نشان داده شده است. اشاره به زندگى پردرد و رنج غافلان كرد، مى فرمايد: «من شما و خويشتن را از چنين وضعى بر حذر مى دارم» (إِنِّي أُحَذِّرُكُمْ، وَ نَفْسِي، هذِهِ الْمَنْزِلَةَ).

و به دنبال آن راه نجات را از اين غفلت مرگبار ضمن اشاره به پنج دستور بيان مى كند; مى فرمايد: «هر كس بايد از (مواهب و امكانات) خويشتن بهره گيرد; چرا كه شخص بصير و بينا كسى است كه (با گوش خود) بشنود و بينديشد و (با چشم خود) ببيند و عبرت گيرد; سپس در جاده روشنى گام نهد كه در آن از راه هايى كه به سقوط و گمراهى و شبهات اغواگر منتهى مى شود دورى جويد» (فَلْيَنْتَفِعِ امْرُؤٌ بِنَفْسِهِ، فَإِنَّمَا الْبَصِيرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَكَّرَ، وَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ، وَانْتَفَعَ بِالْعِبَرِ، ثُمَّ سَلَكَ جَدَداً(3) وَاضِحاً يَتَجَنَّبُ فِيهِ الصَّرْعَةَ فِي الْمَهَاوِي(4)، وَالضَّلاَلَ فِي الْمَغَاوِي(5)).

در اين تعبيرات امام(عليه السلام) نخست خود و مخاطبان را خطاب مى كند تا سخن تأثير بيشترى بگذارد; چرا كه شنونده هنگامى كه ببيند گوينده سخنان خود را باور دارد و به كار مى بندد، تأثير بيشترى خواهد پذيرفت.

و به دنبال آن به همگان هشدار مى دهد كه خداوند مواهب بسيارى در اختيارشان گذاشته و استعدادهاى مهمى در درونشان نهفته، بايد از آن ها به نفع خويش بهره گيرند و راه بهره گيرى را در گوش شنوا و چشم بينا و استفاده از تجارب ديگران و سپس گام نهادن در جاده هاى روشن دوراز پرتگاه ها و عوامل گمراهى مى شمرد.

و در آخرين دستور، هشدار مهمى مى دهد كه از مسلّط كردن گمراهان بر خويش كه سبب انواع مزاحمت ها مى شود، بپرهيزد. مى فرمايد: «گمراهان را از طريق سازشكارى در حق يا تحريف در سخن يا ترس از راستگويى بر خود مسلّط نكند» (وَ لاَ يُعِينُ عَلَى نَفْسِهِ الْغُواةَ(6) بِتَعَسُّف(7) فِي حَقٍّ، أَوْ تَحْرِيف فِي نُطْق، أَوْ تَخَوُّف مِنْ صِدْق).

اشاره به اين كه بعضى از افراد ضعيف النفس و عافيت طلب هنگامى كه در برابر افراد گمراه قرار مى گيرند سعى دارند با چشم پوشى از بعضى حقايق يا تحريف در بيان مطالب حق يا ترس از راستگويى و صراحت در بيان، مخالفت هاى آن ها را كاهش دهند و همين امر سبب مى شود كه آن ها بر انسان مسلّط شوند و جسور گردند كه جلوگيرى از آنان بعد از آن مشكل خواهد شد.

بايد با صراحت آميخته با ادب و دلسوزى حقايق را بيان كرد و از مخالفت گمراهان نترسيد، آن ها غالباً در برابر موضع گيرى هاى شجاعانه عقب نشينى مى كنند و اجازه جسارت به خود نمى دهند.

داستان قريه «حوأب» در «جنگ جمل» معروف است. «عايشه» از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)شنيده بود كه رو به او كرد و فرمود: گويا مى بينم يكى از شما همسرانم را (كه در يك مسير باطل) به قريه «حوأب» مى رسيد و سگ هاى آن در برابر او پارس مى كنند. اى «عايشه» بترس كه تو آن فرد باشى. اتفاقاً در مسير آتش افروزان در جنگ جمل به سوى «بصره» هنگامى كه «عايشه» همراه لشكر به «حوأب» رسيد، صداى پارس كردن سگ ها را شنيد. سؤال كرد: اين جا كجاست؟ گفتند: «حوأب» است. «عايشه» در وحشت فرو رفت. گفت: من از همين جا به «مدينه» بر مى گردم. «محمّد بن طلحه» گفت: اين سخنان را كنار بگذار! ديگرى گفت: كه اين جا به يقين «حوأب» نيست و گروه زيادى از مردم آن محل را آوردند كه به دروغ شهادت دهند. اين جا «حوأب» نيست. عايشه پذيرفت و به راه خود ادامه داد.

نظير اين داستان در گذشته و حال بسيار بوده و هست.(8)

#####

1. «جلابیب» جمع «جلباب» به معنای چادر و پرده است.

2. «وطر» به معنای حاجت و نیاز است و «قضاء وطر» به معنای بهره گیری کامل از چیزی است.

3. «جدد» و «جاده» یک معنا دارد و به راه های صاف و محکم که پا در آن فرو نمی رود، گفته می شود.

4. «مهاوی» جمع «مهواة» (بر وزن مقداد) به معنای گودالی یا پرتگاهی است که انسان در آن سقوط می کند.

5. «مغاوی» جمع «مغواة» (بر وزن مقداد) به معنای شبهات گمراه کننده است.

6. «غواة» جمع «غاوی» به معنای شخص گمراه است.

7. «تعسف» ازماده «عسف» (بر وزن اسب) به معنای بی راهه رفتن است و به افراد ظالم و زورگو «متعسف» می گویند چون در واقع بی راهه می روند.

8. شرح نهج البلاغه شوشترى، جلد 12، صفحه 74.

▲بخش دوّم

منها: حَتَّى إِذَا كَشَفَ لَهُمْ عَنْ جَزَاءِ مَعْصِيَتِهِمْ، وَاسْتَخْرَجَهُمْ مِنْ جَلاَبِيبِ غَفْلَتِهِمُ اسْتَقْبَلُوا مُدْبِراً، وَاسْتَدْبَرُوا مُقْبِلا، فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِمَا أَدْرَكُوا مِنْ طَلِبَتِهِمْ، وَ لاَ بِمَا قَضَوْا مِنْ وَطَرِهِمْ.

إِنِّي أُحَذِّرُكُمْ، وَ نَفْسِي، هذِهِ الْمَنْزِلَةَ. فَلْيَنْتَفِعِ امْرُؤٌ بِنَفْسِهِ، فَإِنَّمَا الْبَصِيرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَكَّرَ، وَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ، وَانْتَفَعَ بِالْعِبَرِ، ثُمَّ سَلَكَ جَدَداً وَاضِحاً يَتَجَنَّبُ فِيهِ الصَّرْعَةَ فِي الْمَهَاوِي، وَالضَّلاَلَ فِي الْمَغَاوِي وَ لاَ يُعِينُ عَلَى نَفْسِهِ الْغُواةَ بِتَعَسُّف فِي حَقٍّ، أَوْ تَحْرِيف فِي نُطْق، أَوْ تَخَوُّف مِنْ صِدْق.

ترجمه:

(اين وضع دنياپرستان غافل همچنان ادامه مى يابد) تا هنگامى كه خداوند پرده از كيفر گناهانشان بردارد و آن را به آن ها نشان دهد و آنان را از پشت پرده هاى غفلت بيرون كشد.

در اين هنگام به استقبال آن چه پشت كرده بودند مى شتابند و به آن چه روى آورده بودند، پشت مى كنند. آن ها (مى بينند) نه از آن چه به آن رسيدند نفعى بردند و نه از مواهبى كه به دست آوردند بهره اى گرفتند.

من شما و خويشتن را از چنين وضعى بر حذر مى دارم; هر كس بايد از (مواهب و امكانات) خويشتن بهره گيرد; چرا كه شخص بصير و بينا كسى است كه (با گوش خود) بشنود و بينديشد و با (چشم خود) ببيند و عبرت گيرد; سپس در جاده روشنى گام نهد كه در آن از راه هايى كه به سقوط و گمراهى و شبهات اغواگر منتهى مى شود، دورى جويد و گمراهان را از طريق سازشكارى در حق، يا تحريف در سخن، يا ترس از راستگويى (بر خود) مسلط نكند.

▲بخش سوّم

فَأَفِقْ أَيُّهَا السَّامِعُ مِنْ سَكْرَتِكَ، وَاسْتَيْقِظْ مَنْ غَفْلَتِكَ، وَاخْتَصِرْ مِنْ عَجَلَتِكَ، وَ أَنْعِمِ الْفِكْرَ فِيمَا جَاءَكَ عَلَى لِسَانِ النَّبِىِّ الاُْمِّىِّ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَسَلَّمَ ـ مِمَّا لاَبُدَّ مِنْهُ وَ لاَ مَحِيصَ عَنْهُ; وَ خَالِفْ مَنْ خَالَفَ ذلِكَ إِلَى غَيْرِهِ، وَدَعْهُ وَ مَا رَضِىَ لِنَفْسِهِ; وَضَعْ فَخْرَكَ، وَاحْطُطْ كِبْرَكَ، وَاذْكُرْ قَبْرَكَ، فَإِنَّ عَلَيْهِ مَمَرَّكَ، وَ كَمَا تَدِينُ تُدَانُ، وَ كَمَا تَزْرَعُ تَحْصُدُ، وَ مَا قَدَّمْتَ الْيَوْمَ تَقْدَمُ عَلَيْهِ غَداً، فَامْهَدْ لِقَدَمِكَ، وَ قَدِّمْ لِيَوْمِكَ. فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ أَيُّهَا الْمُسْتَمِعُ! وَالْجِدَّ الْجِدَّ أَيُّهَا الْغَافِلُ! (وَ لاَ يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِير).

ترجمه:

اى شنونده! از مستى خود به هوش آى! و از غفلت بيدار شو! واز عجله و شتاب خود (در امر دنيا) بكاه. در آن چه از زبان پيامبر امّى(صلى الله عليه وآله) به تو رسيده و راه گريزى از آن نيست درست بينديش (و دستوراتش را به كار بند). با كسى كه از اين دستورات سرپيچى مى كند همراه مشو. و او را به آن چه براى خود راضى شده واگذار. فخرفروشى را كنار بگذار و از مركب تكبر به زير آى! و به ياد قبرت باش كه گذرگاهت به سوى عالم آخرت است. (بدان!) همان گونه كه جزا مى دهى جزا داده خواهى شد و همان چيز را كه زراعت مى كنى درو خواهى كرد و آن چه امروز از پيش مى فرستى فردا بر آن وارد خواهى شد. پس براى ورود خود در سراى ديگر جايى فراهم ساز! و براى آن روزت چيزى از پيش بفرست. به هوش باش، به هوش باش اى شنونده! و كوشش و تلاش كن اى غافل و (بدان) هيچ كس مانند شخص آگاه تو را از حقايق امور با خبر نمى سازد!

▲شرح و تفسير: به هوش باش!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه بعد از هشدارهايى كه در بخش قبل آمد، به موعظه ونصيحت شنوندگان پرداخته و اندرزهاى بسيارسودمندى با عبارات كوتاه و پرمعنايى بيان مى دارد. شنونده خود را مخاطب ساخته، مى فرمايد: «اى شنونده! از مستى خود به هوش آى و از غفلت بيدار شو و از عجله و شتاب خود (در امر دنيا) بكاه» (فَأَفِقْ(1) أَيُّهَا السَّامِعُ مِنْ سَكْرَتِكَ، وَاسْتَيْقِظْ مَنْ غَفْلَتِكَ، وَاخْتَصِرْ مِنْ عَجَلَتِكَ).

اشاره به اين كه زرق و برق دنيا و مال و مقام و شهوت انسان را مست مى كند و در خواب غفلت، فرو مى برد و او را بدون مطالعه به شتاب وا مى دارد و اين امور سه گانه موجب انواع اشتباهات و خطاها و گناهان است. از آدم مست و خواب و شتابزده چه انتظارى جز اشتباه و خطا مى توان داشت؟!

سپس مى افزايد: «در آن چه از زبان پيامبر امى(صلى الله عليه وآله) به تو رسيده و راه فرارى از آن نيست، درست بينديش (و دستورات آن بزرگوار را به كار بند) و با كسى كه نسبت به اين دستورات مخالفت كند همراه مشو و او را به آن چه براى خود راضى شده واگذار!» (وَ أَنْعِمِ الْفِكْرَ فِيمَا جَاءَكَ عَلَى لِسَانِ النَّبِىِّ الاُْمِّىِّ(2) ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَسَلَّمَ ـ مِمَّا لاَبُدَّ مِنْهُ وَ لاَ مَحِيصَ عَنْهُ; وَ خَالِفْ مَنْ خَالَفَ ذلِكَ إِلَى غَيْرِهِ، وَدَعْهُ وَ مَا رَضِىَ لِنَفْسِهِ).

دراين سه دستور نيز نخست به پيروى بى قيد و شرط از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)دعوت مى كند; چرا كه آن چه را او فرموده وحى الهى و سبب سعادت دنيا و آخرت و نجات انسان هاست و بعد مى گويد: اگر كسانى با اين روش مخالفت كنند، هر چند گروه زيادى از مردم باشند، مخالفت كن و در پيروى از حق ترديد به خود راه مده! و آن ها را به حال خود واگذار.

و در ادامه اين نصايح مى فرمايد: فخرفروشى را كنار بگذار، و از مركب تكبر به زير آى و به ياد قبرت باش كه گذرگاهت به سوى عالم آخرت است» (وَضَعْ فَخْرَكَ، وَاحْطُطْ(3)كِبْرَكَ، وَاذْكُرْ قَبْرَكَ).

در اين سه دستور امام نخست به خمير مايه شرّ وفساد يعنى فخر فروشى و تكبر اشاره مى كند كه تا انسان آن را كنار نگذارد روى سعادت نخواهد ديد و به همان سرنوشتى گرفتار خواهد شد كه شيطان متكبّر و فخرفروش گرفتار شد، سپس به يادآورى مرگ و قبر اشاره مى فرمايد كه فراموش كردن آن موجب «طول امل» و غرق شدن در زرق و برق دنياست; همان قبرى كه سهميه ثروتمند و درويش در آن يكسان است و چنان در كنار هم مى خوابند كه گويى هميشه با هم بوده اند. نه درويش بى كفن مى ميرد و نه ثروتمند يك كفن دارد بيش. عين اين سه جمله در كلمات قصار (حكمت 398) آمده است و نشان مى دهد كه مرحوم «سيّد رضى» كلمات قصار را گاه از خطبه هاى طولانى بر مى گزيده است.

و در ادامه اين بحث، سه اندرز ديگر كه هماهنگ با هم است بيان مى كند و مى فرمايد: (بدان) «همان گونه كه جزا مى دهى جزا داده خواهى شد و همان چيز كه زراعت مى كنى درو خواهى كرد و آن چه امروز از پيش مى فرستى فردا بر آن وارد خواهى شد; پس براى قدوم خود در سراى ديگر جايى فراهم ساز و براى آن روزت چيزى از پيش بفرست» (كَمَا تَدِينُ تُدَانُ، وَ كَمَا تَزْرَعُ تَحْصُدُ، وَ مَا قَدَّمْتَ الْيَوْمَ تَقْدَمُ عَلَيْهِ غَداً، فَامْهَدْ(4)لِقَدَمِكَ، وَ قَدِّمْ لِيَوْمِكَ).

چگونه انسان مى تواند به ديگران ظلم و ستم كند و جزاى نيكى را به بدى بدهد ولى از خداوند انتظار داشته باشد جزاى اعمال بد او را به نيكى بدهد؟ و چگونه انسان مى تواند بذر خام بپاشد و انتظار داشته باشد گل درو كند و به گفته شاعر:

تخم گل كاشتى آخر گل شد *** بر سرش نغمه سرا بلبل شد

خار كشتى ثمرت خار دهد *** خار جز خار كجا بار دهد؟

در زمين دل خود كشتى خار *** خار بار آمد و دادت آزار!

در واقع اين اندرزها از آيات قرآنى و روايات نبوى مايه مى گيرد; آن جا كه خدا را «مالك يوم الدين» و دنيا را «مزرعه آخرت» مى شمريم و در سوره «حشر» مى فرمايد: «(وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَد); هر كس بايد بنگرد كه براى فردايش چه چيز از پيش فرستاده».(5) و در سوره «بقره» مى خوانيم: «(وَمَا تُقَدِّمُوا لاَِنفُسِكُمْ مِنْ خَيْر تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ); و هر كار خيرى را براى خود از پيش مى فرستيد، آن را نزد خدا (در سراى ديگر) خواهيد يافت».(6)

و امام(عليه السلام) در پايان اين بخش به همان مطلبى كه در آغاز از آن شروع كرد باز مى گرداند و مخاطبان خويش را از خواب غفلت بيدار مى كند و به جدّ و جهد وا مى دارد و مى فرمايد: «به هوش باش، به هوش باش اى شنونده! و كوشش و تلاش كن اى غافل و (بدان) هيچ كس مانند شخص آگاه تو را از حقايق امور با خبر نمى سازد!» (فَالْحَذَرَ الْحَذَرَ أَيُّهَا الْمُسْتَمِعُ! وَالْجِدَّ الْجِدَّ أَيُّهَا الْغَافِلُ! (وَ لاَ يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِير)).

جمله اخير كه اقتباس از آيه 14 سوره «فاطر» است اشاره به اين است كه هيچ كس همچون گوينده اين سخنان نمى تواند، حقيقت مرگ و زندگى و امروز و فرداى آدمى و سرنوشت او رادر اين جهان بيان كند و به گفته يكى از شارحان نهج البلاغه، كسى كه در خطبه ها و نامه ها و كلمات قصار امام اميرالمؤمنين(عليه السلام)دقت كند به يقين مى داند كسى با اين دقت و ظرافت درباره دنيا و ماهيّت آن و آغاز و انجامش سخن نگفته، سخنى تكان دهنده و بيدارگر.

شاعر عرب در زمينه نصايح اخير چنين مى گويد:

«هِىَ الدُّنْيَا تَقُولُ بِمَلاَِ فِيهَا *** حَذَارِ! حَذَارِ! مِنْ بَطْشِي وَفَتْكِي

فَلاَ يَغْرُرْكُمُ حُسْنُ ابْتِسامِي *** فَقُولِي مُضْحِكٌ وَ الْفِعْلُ مُبْكِي

اين دنيا پيوسته با تمام دهان مى گويد: از جملات و كشتارهاى غافلگيرانه من برحذر باشيد، برحذر!

تبسّم زيباى من شما را نفريبد; چرا كه سخنانم شيرين و خنده آفرين است; ولى كار من گريه آور است».(7)

#####

1. «افق» از ماده «افاقه» به معناى به هوش آمدن است.

2. «امى» منسوب به «ام» يعنى مادر به معناى درس نخوانده است. گويى به همان حالتى كه ازمادر متولّد شده باقى مانده و مكتب استاد را نديده. بديهى است درس نخواندن پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)به اين معناست كه علوم و دانش هاى آن حضرت همه الهى بود و به وسيله انسانى تعليم نيافته بود و به گفته شاعر:

نگار من كه به مكتب نرفت و خط ننوشت *** به غمزه مسأله آموز صد مدرس شد

در تفسير اين واژه ديدگاه هاى ديگرى هست كه شرح آن را در «تفسير نمونه»، جلد 6، ذيل آيه 157 سوره اعراف، مطالعه فرماييد.

3. «احطط» از ماده «حط» (بر وزن خط) به معناى پايين آمدن و پايين آوردن (لازم ومتعدى) هر دو آمده است و در خطبه مزبور به معناى دوّم است.

4. «فامهد» از ماده «مهد» (بر وزن عهد) در اصل به معناى گاهواره يا محلى است كه براى كودك آماده مى كنند، سپس به معناى آماده سازى به كار رفته است كه در خطبه ياد شده نيز به همين معناست.

5. حشر، آيه 18.

6. بقره، آيه 110.

7. اشعار بالا از «ابوالفرج ساوى» است. (شرح ابن ابى الحديد، جلد 3، صفحه 335).

▲بخش چهارم

إِنَّ مِنْ عَزَائِمِ اللّهِ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ، الَّتِي عَلَيْهَا يُثِيبُ وَ يُعَاقِبُ، وَ لَهَا يَرْضَى وَ يَسْخَطُ، إِنَّهُ لاَ يَنْفَعُ عَبْداً ـ وَ إِنْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ، وَ أَخْلَصَ فِعْلَهُ ـ أَنْ يَخْرُجَ مِنَ الدُّنْيَا، لاَقِياً رَبَّهُ بِخَصْلَة مِنْ هذِهِ الْخِصَال لَمْ يَتُبْ مِنْهَا: أَنْ يُشْرِكَ بِاللّهِ فِيمَا افْتَرَضَ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَتِهِ، أَوْ يَشْفِيَ غَيْظَهُ بِهَلاَكِ نَفْس، أَوْ يَعُرَّ بِأَمْر فَعَلَهُ غَيْرُهُ، أَوْ يَسْتَنْجِحَ حَاجَةً إِلَى النَّاسِ بِإِظْهَارِ بِدْعَة فِي دِينِهِ، أَوْ يَلْقَى النَّاسَ بِوَجْهَيْنِ، أَوْ يَمْشِيَ فِيهِمْ بِلِسَانَيْنِ. اعْقِلْ ذلِكَ فَإِنَّ الْمِثْلَ دَلِيلٌ عَلَى شِبْهِهِ.

إِنَّ الْبَهَائِمَ هَمُّهَا بُطُونُهَا; وَ إِنَّ السِّبَاعَ هَمُّهَا الْعُدْوَانُ عَلَى غَيْرِهَا; وَ إِنَّ النِّسَاءَ هَمُّهُنَّ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ الْفَسَادُ فِيهَا; إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُسْتَكِينُونَ. إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُشْفِقُونَ. إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ خَائِفُونَ.

ترجمه:

از امور قطعى و مسلّم الهى در كتاب حكيم و استور او (قرآن مجيد) كه خداوند به آن پاداش و كيفر مى دهد، و براى آن خشنود مى شود يا خشم مى گيرد، اين است كه هر گاه انسان با يكى از اين خصلت ها بدون توبه از دنيا برود و پروردگار خود را با آن ملاقات كند، اعمالش سودى براى او نخواهد داشت; هر چند خود را به زحمت افكند و عملش را خالص گرداند.

(نخست) اين كه همتايى براى خدا در عبادتى كه بر او فرض كرده قرار دهد يا خشم خود را با كشتن بى گناهى فرو نشاند يا كسى را به سبب عملى كه ديگرى انجام داده نكوهش كند. (و او را متّهم سازد).

يا براى به دست آوردن حاجتى كه به مردم دارد بدعتى در دين خدا بگذارد يا مردم را با دو چهره ملاقات كند و در ميان آنان با دو زبان سخن بگويد (و نفاق و دورويى پيشه كند) در آن چه گفتم بينديش; (و بقيه را بر آن قياس كن) چرا كه هر چيز را با مثل و مانندش مى توان شناخت.

(بدان) چهارپايان تمام همّتشان شكم هاى شان است و درّندگان تمام همّتشان تجاوز و تعدى به ديگران است و زنان (هوسباز) تمام فكرشان زينت زندگى و فساد در آن است; در حالى كه مؤمنان، خاضع و متواضعند و نسبت به ديگران بيمناكند (مبادا آسيبى به آن ها برسد). و (در برابر مسئوليت هاى شان در پيشگاه خدا) خائف و ترسانند.

▲شرح و تفسير: از اين سه خوى زشت بپرهيز

به دنبال بخش پيشين اين خطبه كه امام(عليه السلام) مخاطبان خود را به شدّت هشدار مى دهد تا از خواب غفلت به درآيند و به تلاش و كوشش بپردازند، در اين بخش، انگشت روى پنج گناه كبيره و خطرناك مى گذارد و تصريح مى كند: هر كس بدون توبه از اين گناهان از دنيا برود هيچ عملى از او مقبول نيست; مى فرمايد:

«از امور قطعى و مسلّم الهى در كتاب حكيم و استور او (قرآن مجيد) كه خداوند به آن پاداش و كيفر مى دهد، و براى آن خرسند مى شود يا خشم مى گيرد، اين است كه هر گاه انسان با يكى از اين خصلت ها بدون توبه از دنيا برود و پروردگار خود را با آن ملاقات كند، اعمالش سودى براى او نخواهد داشت; هر چند خود (براى انجام دادن كارهاى خير) را به زحمت افكند و عملش را خالص گرداند» (إِنَّ مِنْ عَزَائِمِ اللّهِ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيمِ، الَّتِي عَلَيْهَا يُثِيبُ وَ يُعَاقِبُ، وَ لَهَا يَرْضَى وَ يَسْخَطُ، إِنَّهُ لاَ يَنْفَعُ عَبْداً ـ وَ إِنْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ، وَ أَخْلَصَ فِعْلَهُ(1) ـ أَنْ يَخْرُجَ مِنَ الدُّنْيَا، لاَقِياً رَبَّهُ بِخَصْلَة مِنْ هذِهِ الْخِصَال لَمْ يَتُبْ مِنْهَا).

سپس امام(عليه السلام) به شرح اين خصلت ها كه عبارتند از: شرك، قتل نفس، تهمت، بدعت و نفاق پرداخته و هر يك از اين امور پنج گانه را در عبارت كوتاهى بيان مى كند و مى فرمايد:

«همتايى براى خدا در عبادتى كه بر او فرض كرده قرار دهد يا خشم خود را با كشتن بيگناهى فرو نشاند يا كسى را به سبب عملى كه ديگرى انجام داده نكوهش كند. (و او را متّهم سازد).

يا براى به دست آوردن حاجتى كه به مردم دارد بدعتى در دين خدا بگذارد يا مردم را با دو چهره ملاقات كند و در ميان آنان با دو زبان سخن بگويد (و نفاق و دورويى پيشه كند) در آن چه گفتم بينديش; (و بقيه را بر آن قياس كن) چرا كه هر چيز را با مثل و مانندش مى توان شناخت» (أَنْ يُشْرِكَ بِاللّهِ فِيمَا افْتَرَضَ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَتِهِ، أَوْ يَشْفِيَ غَيْظَهُ بِهَلاَكِ نَفْس، أَوْ يَعُرَّ(2) بِأَمْر فَعَلَهُ غَيْرُهُ، أَوْ يَسْتَنْجِحَ حَاجَةً إِلَى النَّاسِ بِإِظْهَارِ بِدْعَة فِي دِينِهِ، أَوْ يَلْقَى النَّاسَ بِوَجْهَيْنِ، أَوْ يَمْشِيَ فِيهِمْ بِلِسَانَيْنِ. اعْقِلْ ذلِكَ فَإِنَّ الْمِثْلَ دَلِيلٌ عَلَى شِبْهِهِ).

به اين ترتيب; نخستين گناه بسيار خطرناك، شرك در عبوديّت پروردگار است; كارى كه اگر انسان از آن توبه نكند هرگز مشمول عفو الهى نخواهد شد: «(إِنَّ اللهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ); خداوند هرگز شرك را نمى بخشد و كمتر از آن را براى هر كس بخواهد وشايسته بداند مى بخشد».(3)

ديگر اين كه انسان با ريختن خون ديگرى خشم خود را فرو نشاند همان گونه كه قرآن مى فرمايد: «(وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُّتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً فِيهَا); هر كس انسان با ايمانى را به قتل برساند كيفر او جهنم است كه جاودانه در آن خواهد ماند»(4).

بعضى از شارحان نهج البلاغه اين جمله را شامل انتحار و خودكشى نيز دانسته اند ولى ظاهر عبارت همان معناى اوّل است و به هر حال بعضى آيه فوق را دليل بر اين مى دانند كه قتل بى گناهان سبب مى شود قاتل بى ايمان از دنيا برود; چرا كه خلود و جاودانگى مخصوص افراد بى ايمان است.

در مورد سوّمين وصف كه متّهم ساختن افراد به اعمالى است كه انجام نداده اند و در واقع، كشتن شخصيت و ريختن آبروى آن هاست. در روايات اسلامى مى خوانيم كه اهميّت آبروى انسان به اندازه اهميّت خون اوست.

درباره چهارمين وصف يعنى بدعت گزارى در دين خدا براى رسيدن به مال و مقام دنيا همين بس كه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «اَهْلُ الْبِدَعِ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ، اَهْلُ الْبِدَعِ كِلاَبُ اَهْلِ النَّارِ; بدعت گزاران، بدترين خلق خدا هستند، اهل بدعت سگان دوزخيانند!»(5)

و در مورد وصف پنجم يعنى نفاق و دورويى و دوگويى همين بس كه قرآن مجيد درباره منافقان مى فرمايد: «(وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ ءَامَنُوا قَالُوا ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ); و هنگامى كه افراد با ايمان را ملاقات مى كنند مى گويند: ما ايمان آورده ايم (ولى) هنگامى كه با شيطان هاى خود خلوت مى كنند مى گويند: ما با شماييم ما فقط (آن ها) را مسخره مى كنيم».(6)

و در آيات بعد از آن تصريح شده است كه اعمال آن ها سودى به حالشان ندارد و مشمول هدايت هاى الهى واقع نمى شوند.

به راستى اگر جامعه بشرى از آلودگى به اين صفات پنج گانه پاك شود، چه آرامش و امنيّتى بر آن حاكم خواهد شد! جان و مال و آبروى مردم محفوظ مى ماند; مردم با صفا و صميميّت با هم گفتگو مى كنند. شرك و بدعت رخت بر مى بندد و از نظر جنبه هاى معنوى نيز رشد و نمو كافى پيدا مى كنند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله «او يلقى الناس بوجهين» را اشاره به معنايى دانسته اند و جمله «او يمشى فيهم بلسانين» را اشاره به معناى ديگرى; اوّلى دورويى خود شخص را بيان مى كند و دوّمى دوگويى نسبت به ديگران را; به همين دليل اوصاف ياد شده را شش صفت شمرده اند; ولى بديهى است هر دو از آثار نفاق است: يكى با زبان و ديگرى با چهره; لذا بهتر است كه هر دو را با يك عنوان مطرح كنيم.

از نكات قابل ملاحظه اين كه به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه با توجه به اين كه اين خطبه قبل از جنگ جمل ايراد شده، اشاره به اين است كه اوصاف مزبور در آتش افروزان جنگ جمل وجود داشت; زيرا از يك سو آن ها هواى نفس خويش را به جاى مقدّس خدا پرستيدند و از سوى ديگر خشمشان را نسبت به على(عليه السلام) با ريختن خون بى گناهان فرو نشاندند و از سويى قتل عثمان كه به دست ديگران و با تحريك آنان واقع شده بود به على(عليه السلام) نسبت دادند و از طرف چهارم مسأله امامت و جانشينى على(عليه السلام)را نسبت به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) انكار كردند و بدعت در دين خدا گذاشتند و از سوى پنجم از يك طرف مردم را از قتل عثمان باز مى داشتند و از طرف ديگر به طور پنهانى بر ضدّ او تحريك مى كردند و جمله «اعقل ذلك» (در آن چه گفته ام بينديش) را اشاره به همين نكته دانسته اند.(7)

امام(عليه السلام) به دنبال اين تذكّرات پر معنا مى فرمايد: «آن چه گفته ام بينديش و امثال و مانند آن را درك كن و به تعبير ديگر تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل».

بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله «اعقل ذلك» را اشاره به مطالبى كه در جمله هاى بعد آمده است مى دانند; ولى اين خلاف ظاهر تعبير «ذلك» مى باشد.

به هر حال، امام(عليه السلام) در پايان اين خطبه به چند نكته مهم ديگر كه بى ارتباط به مسأله جنگ جمل نيست اشاره مى كند و مى فرمايد: «چهارپايان تمام همّتشان شكم هاى شان است و درّندگان تمام همّتشان تجاوز و تعدى به ديگران است و زنان (هوسباز) تمام فكرشان زينت زندگى و فساد در آن است; در حالى كه مؤمنان، خاضع و متواضعند و مؤمنان نسبت به ديگران بيمناكند (مبادا آسيبى به آن ها برسد). و (در برابر مسئوليت هاى شان در پيشگاه خدا) خائف و ترسانند» (إِنَّ الْبَهَائِمَ هَمُّهَا بُطُونُهَا; وَ إِنَّ السِّبَاعَ هَمُّهَا الْعُدْوَانُ عَلَى غَيْرِهَا; وَ إِنَّ النِّسَاءَ هَمُّهُنَّ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ الْفَسَادُ فِيهَا; إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُسْتَكِينُونَ(8). إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُشْفِقُونَ. إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ خَائِفُونَ).

آرى! مؤمنان صالح و درستكار و وظيفه شناس هم در برابر خالق خائفند و هم در برابر خلق خدا. در برابر خالق به دليل وظايف سنگينى كه بر عهده دارند و در برابر خلق به علت اين كه مبادا حقى از حقوق كسى را پايمال كنند; به عكس انسان هاى درنده خو و هوسباز و شكم پرور كه جز اسطبل و علف نشناسند و غير از غارت و چپاول ديگران كارى ندارند.

در واقع، امام(عليه السلام) مظاهر دنيوى را در سه چيز خلاصه كرده: شكم پرورى، درنده خويى و بهره گيرى از تجملات و زينت ها. يكى را برنامه چهارپايان ذكر كرده و يكى را حيوانات درنده و ديگرى را زنان هوسباز.

اين تعبيرات ممكن است اشاره به سردمداران جنگ جمل باشد كه با همين انگيزه ها آتش آن جنگ را برافروختند و گروه زيادى را به كشتن دادند و خودشان نيز ناكام شدند. (توجه داشته باشيد كه طبق بعضى از روايات امام(عليه السلام)اين خطبه را در آستانه جنگ جمل ايراد فرمود).

#####

1. تعبير به اخلاص در عمل ـ با اين كه كسى كه داراى اين صفات پنج گانه است نمى تواند عمل خالص داشته باشد ـ ظاهراً اشاره به اخلاص هاى مقطعى و موردى است كه در يك لحظه همه زشتى ها را فراموش مى كند و مثلا صدقه اى در راه خدا مى دهد و به درمانده اى كمك مى كند، ولى اين خلوص نيّت ديرى نمى پايد كه جاى خود را به شرك و نفاق و بدعت مى سپارد.

2. «يعرّ» از ماده «عَرّ» (بر وزن شر) يا «عُرّ» (بر وزن حرّ) در اصل به معناى بيمارى جرب كه يك نوع عارضه شديد پوستى است; سپس به هر گونه ضرر و عيبى كه به انسان مى رسد، اطلاق شده است و در جمله بالا به معناى عيب جويى و تهمت است.

3. نساء، آيه 48.

4. نساء، آيه 93.

5. كنزالعمال، حديث 1095 و 1126.

6. بقره، آيه 14.

7. اقتباس از: شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 162.

8. «مستكينون» از ماده «سكون» است كه معناى روشنى دارد. سپس به خضوع و خشوع نيز اطلاق شده است.

▲خطبه 154 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ يذكر فيها فضائل اهل البيت(عليهم السلام)

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن فضايل اهل بيت(عليهم السلام)را بيان كرده است.

#####

سند خطبه:

«آمدى» در «غرر الحكم» كه بر اساس حروف الفبا تنظيم شده بخش هاى مختلفى از اين خطبه را در حرف «ق» و «ن» و «هـ» و «الف» با تفاوت هايى آورده است. گرچه «آمدى» بعد از مرحوم سيّد رضى مى زيسته، ولى تفاوت تعبيرات او با نهج البلاغه نشان مى دهد كه اين جمله ها را از منبع ديگرى اخذ كرده است.

و «سيّد» در كتاب «طراز» بخش هايى از خطبه را با تفاوت هايى آورده كه نشان مى دهد آن را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه نقل نموده است.

▲خطبه در يك نگاه

مطالب اين خطبه عمدتاً بر سه محور مى گردد:

1. فضايل اهل بيت(عليهم السلام) و علم و دانش فوق العاده آن بزرگواران و توصيه مردم به پيروى از آنان.

2. بحثى پيرامون ارتباط ظاهر و باطن با يكديگر و اين كه غالباً در مواقعى كه باطن انسان پاك باشد، ظواهر اعمال او نيز پاك است و آن ها كه از درون آلوده اند نيز غالباً ظاهرى آلوده دارند.

3. براى اصلاح هر چيز بايد به ريشه هاى نخستين، بازگشت و اصلاحات را از اساس و بنيان شروع كرد.

* * *

▲بخش اوّل

وَ نَاظِرُ قَلْبِ اللَّبِيبِ بِهِ يُبْصِرُ أَمَدَهُ، وَ يَعْرِفُ غَوْرَهُ وَ نَجْدَهُ دَاع دَعَا، وَ رَاع رَعَى، فَاسْتَجِيبُوا لِلدَّاعِي، وَاتَّبِعُوا الرَّاعِيَ.

قَدْ خَاضُوا بِحَارَ الْفِتَنِ، وَأَخَذُوا بِالْبِدَعِ دُونَ السُّنَنِ. وَ أَرَزَ الْمُؤْمِنُونَ، وَ نَطَقَ الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ. نَحْنُ الشِّعَارُ وَالاَْصْحَابُ، وَالْخَزَنَةُ وَالاَْبْوَابُ; وَ لاَ تُؤْتَى الْبُيُوتُ إِلاَّ مِنْ أَبْوَابِهَا; فَمَنْ أَتَاهَا مِنْ غَيْرِ أَبْوَابِهَا سُمِّيَ سَارِقاً.

ترجمه:

عاقل با چشم دل، پايان كار را مى نگرد و اعماق و بلندى هاى آن را درك مى كند. دعوت كننده اى دعوت (به حق) كرد و رهبرى به امر سرپرستى قيام نمود. اكنون بر شما لازم است دعوت او را اجابت كنيد و از رهبرتان پيروى نماييد.

آن ها (دشمنان حق) در درياهاى فتنه فرو رفتند; بدعت ها را گرفته و سنت ها را رها نمودند (و كار به جايى رسيد كه) مؤمنان كنار رفتند (و سكوت اختيار كردند;) ولى گمراهان و تكذيب كنندگان به سخن درآمدند.

ما مَحرم اسرار (پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله)) و ياران راستين او و گنجينه داران و درهاى علوم وى هستيم و (البتّه) هيچ خانه اى را جز از درش وارد نمى شوند و هر كس از غير در وارد شود سارقش مى نامند!

* * *

▲شرح و تفسير: ما درهاى علوم پيامبريم!

بحث هاى گوناگون اين خطبه نشان مى دهد كه مرحوم سيّد رضى مطابق معمول اين خطبه را از بخش هاى خطبه طولانى ترى گزينش كرده و به همين دليل، ارتباط ميان بخش هاى اين خطبه اندكى پيچيده است.

امام(عليه السلام) براى بيان فضايل اهل بيت(عليهم السلام) نخست به سراغ مقدمه اى مى رود و اوصافى از نيكان هدايت يافته و منحرفان گمراه بيان مى كند، نخست مى فرمايد:

«عاقل با چشم دل، پايان كار را مى نگرد و اعماق و بلندى هاى آن را درك مى كند» (وَ نَاظِرُ(1) قَلْبِ اللَّبِيبِ(2) بِهِ يُبْصِرُ أَمَدَهُ، وَ يَعْرِفُ غَوْرَهُ وَ نَجْدَهُ(3)).

اشاره به اين كه انسان عاقل به ظواهر امر قناعت نمى كند; بلكه سعى مى كند فراز و نشيب ها و عاقب كار را بنگرد و مسير خود را به درستى تعيين كند; از بيراهه نرود و در كنار پرتگاه ها گام بر ندارد.

سپس مى افزايد: «دعوت كننده اى دعوت (به حق) كرد و رهبرى به امر سرپرستى قيام نمود. اكنون بر شما لازم است دعوت او را اجابت كنيد و از رهبرتان پيروى نماييد» (دَاع دَعَا، وَ رَاع رَعَى، فَاسْتَجِيبُوا لِلدَّاعِي، وَاتَّبِعُوا الرَّاعِيَ).

روشن است كه منظور از دعوت كننده، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) است كه اساس و بنيان اسلام را بنا نهاد و منظور از راعى، امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) است كه سرپرستى امّت را به فرمان خدا و پيامبر(صلى الله عليه وآله) برعهده گرفت.

اين سخن اشاره به آن دارد كه اگر با دقت بنگريد هم پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) را مى شناسيد و هم جانشين به حق او را و با شناخت آن دو بزرگوار، ترديد و تأملى در اجابت دعوت و پيروى از رهبر باقى نخواهد ماند.

آن گاه به گروه ديگرى كه در نقطه مقابل گروه اوّل قرار دارند اشاره كرده، مى فرمايد: «آن ها (دشمنان حق) در درياهاى فتنه فرو رفتند; بدعت ها را گرفته و سنت ها را رها نمودند (و كار به جايى رسيد كه) مؤمنان كنار رفتند (و سكوت اختيار كردند;) ولى گمراهان و تكذيب كنندگان به سخن درآمدند» (قَدْ خَاضُوا بِحَارَ الْفِتَنِ، وَأَخَذُوا بِالْبِدَعِ دُونَ السُّنَنِ. وَ أَرَزَ(4) الْمُؤْمِنُونَ، وَ نَطَقَ الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ).

آرى، كار آن ها ايجاد فتنه ها مانند فتنه «جمل» و «صفين» و «نهروان» و بهره گيرى از آن بود و همچنين ايجاد بدعت ها در دين خدا و رها كردن سنت هاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه در عصر خليفه سوّم و «بنى اميّه» از هر زمان آشكارتر بود.

امام(عليه السلام) بعد از ذكر اين مقدمه (بيان اوصاف عاقلان و گمراهان) به بيان بخشى از فضايل اهل بيت(عليهم السلام) پرداخته، چنين مى گويد: «ما مَحرم اسرار (پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله)) و ياران راستين او و گنجينه داران و درهاى علوم وى هستيم و به خانه ها تنها بايد از درهاى آن وارد شد، و هر كس كه از غير در وارد شود سارقش مى نامند!» (نَحْنُ الشِّعَارُ وَالاَْصْحَابُ، وَالْخَزَنَةُ وَالاَْبْوَابُ; وَ لاَ تُؤْتَى الْبُيُوتُ إِلاَّ مِنْ أَبْوَابِهَا; فَمَنْ أَتَاهَا مِنْ غَيْرِ أَبْوَابِهَا سُمِّيَ سَارِقاً).

اشاره به اين كه ما از همه به پيامبر(صلى الله عليه وآله) نزديك تريم (توجه داشته باشيد كه شعار به معناى لباس زيرين است كه با پوست تن تماس دارد) و علم و دانش آن حضرت به ما رسيده است و هر كس مى خواهد به تعليمات آن وجود مقدّس و هدايت هاى او راه يابد بايد از طريق ما وارد شود.

اين تعبيرات در واقع برگرفته از روايات خود پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) درباره اهل بيت(عليهم السلام)عموماً و على(عليه السلام) خصوصاً مى باشد. احاديثى مانند حديث ثقلين كه تمام مسلمين را تا روز قيامت به قرآن و اهل بيت(عليهم السلام) ارجاع مى دهد و حديث «اَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِىٌّ بَابُهَا فَمَنْ اَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ; من شهر علمم و على درِ آن است هر كس علم مى خواهد بايد از در وارد شود».(5)

جالب اين كه ابن ابى الحديد هنگامى كه به تفسير اين بخش از خطبه مى پردازد، مى گويد: آن چه على(عليه السلام) در اين خطبه به آن اشاره كرده، تنها عشرى از اعشار فضايلى است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در روايات بسيار درباره آن حضرت بيان فرموده است.

سپس مى افزايد: منظور من در اين جا رواياتى كه اماميه در زمينه امامت على(عليه السلام) به آن استدلال كرده اند، نيست، بلكه منظور رواياتى است كه بزرگان حديث اهل سنت در كتاب هاى خود از فضايل على(عليه السلام) آورده اند و من مختصرى از آن را در اين جا مى آورم.

و به دنبال آن بيست و چهار روايت ناب در فضايل آن حضرت نقل مى كند كه در بخش نكات به قسمتى از آن ها اشاره خواهد شد. (ان شاء الله)

#####

1. «ناظر» به معناى سياهى چشم است كه در وسط آن مردمك واقع شده است.

2. «لبيب» از ماده «لُبّ» (بر وزن حُبّ) به معناى مغز است و «لبيب» به كسى گفته مى شود كه خردمند و عاقل و هوشيار باشد.

3. «نجد» به معناى زمين مرتفع است.

4. «ارز» از ماده «ارز» (بر وزن فرض) در اصل به معناى جمع شدن و منقبض گرديدن است; سپس به معناى گوشه گيرى و كنار رفتن از اجتماع استعمال شده است كه در جمله ياد شده منظور همين است.

5. اين حديث مشهورى است كه در كتب معروف اهل سنت مانند «مستدرك حاكم» و «معجم الكبير طبرانى» و غير آن ها نقل شده است. (براى آگاهى از مدارك اين حديث در كتب اهل سنت به كتاب احقاق الحق، جلد 5، صفحه 469 به بعد مراجعه شود).

▲نكته ها

▲1. تفاوت خودستايى و معرفى خويشتن

گاه افراد بهانه جو مى پرسند: چرا امام(عليه السلام) در اين جا به معرفى خويشتن پرداخته و خودستايى مى كند؟ آيا اين كار دون از شأن امام(عليه السلام) نيست؟

تا آن جا كه «ابن ابى الحديد» در «شرح نهج البلاغه» نقل مى كند كه بعضى به «عمر» گفتند: على(عليه السلام) را به فرماندهى لشكر برگزين! او گفت: على خود را برتر ازاين حرف ها مى داند!

ولى اين گونه خرده گيرى ها كه غالباً از ناآگاهى يا حسد سرچشمه مى گيرد در برابر منطق عقل مردود است; چرا كه بسيارى از مردم ممكن است به موقعيت شخص بزرگى آشنا نباشند و از افكار و علوم و برنامه هاى تربيتى او بهره نگيرند; آيا او نبايد خود را به مردم معرفى كند؟

اين موضوع به آن مى ماند كه شخص طبيب ماهر و متخصص در رشته هاى مختلف طبى تابلو بزرگى بر سر در مطب خود نصب كند و رتبه هاى علمى خود را يكى بعد از ديگرى بر آن بنويسد تا مردم او را بشناسند و از علم و تجربه او بهره گيرند. آيا اين كار خودستايى است يا معرفى كردن در برابر ناآگاهان؟

از اين گذشته يكى از مراحل شكر نعمت هاى الهى بازگو كردن آن است; قرآن مى فرمايد: «(وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ); نعمت پروردگارت را بازگو كن».(1)

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: تفسير آيه فوق چنين است: «حَدِّثْ بِما أَعْطاكَ اللهُ وَ فَضَّلَكَ وَ رَزَقَكَ وَ أَحْسَنَ إِلَيْكَ وَ هَدَاكَ; آن چه را خدا به تو بخشيده و برترى داده و روزى هايى را كه به تو عطا فرموده و آن چه را به تو نيكى كرده و هدايت نموده، همه را بازگو كن».(2)

و لذا در بعضى از احاديث نقل شده است كه وقتى از على(عليه السلام) در مورد بعضى از فضايل آن حضرت سؤال شد، امام(عليه السلام) در پاسخ فرمود: گرچه خودستايى زشت است، ولى من با الهام از آيه (وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ) و براى بازگويى نعمت هاى پروردگار به تو پاسخ مى گويم (سپس بخشى از فضايل خود را بيان فرمود).

#####

1. الضحى، آيه 11.

2. مجمع البيان، ذيل آيه مورد بحث.

▲2. حسن دلبران در زبان ديگران!

همان گونه كه قبلا اشاره شد، ابن ابى الحديد هنگامى كه به اين بخش از خطبه مى رسد روايات زيادى از منابع اهل تسنن در فضيلت على(عليه السلام) نقل مى كند كه بالغ بر بيست و چهار حديث مى شود و تصريح مى كند كه اين روايات غير از احاديثى است كه شيعه اماميه در مقام اثبات امامت على(عليه السلام)بدان تمسك مى جويند.

مناسب است در اين جا به بعضى از اين روايات بسيار پرمحتوا اشاره كنيم:

1. پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به على(عليه السلام) فرمود: «يَا عَلِىُّ إِنَّ اللّهَ قَدْ زَيَّنَكَ بِزِينَة لَمْ يُزَيِّنُ الْعِبَادَ بِزِينَة أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْهَا هِىَ زِينَةُ الاَْبْرَارِ عِنْدَ اللّهِ تَعَالى; الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا جَعَلَكَ لاَ تَرْزَءُ مِنَ الدُّنْيَا شَيْئاً، وَ لاَ تَرْزَءُ الدُّنْيَا مِنْكَ شَيْئاً وَ وَهَبَ لَكَ حُبُّ الْمَسَاكِينِ فَجَعَلَكَ تَرْضى بِهِمْ أَتْبَاعاً وَ يَرْضَوْنَ بِكَ إِمَاماً; اى على! خداوند تو را به زينتى آراسته است كه بندگانش را به زينتى بهتر از آن نياراسته است و آن، زينت نيكان در نزد خداست كه همان زهد در دنياست. خداوند تو را چنان قرار داده كه چيزى از دنيا گردآورى نمى كنى و دنيا نيز چيزى از تو بر نمى گيرد و نمى كاهد. خداوند به تو محبّت مستمندان را بخشيده و تو را آن گونه قرار داده كه از چنين پيروانى خشنود شوى; آن ها نيز به پيشوايى همچون تو خشنود باشند».(1)

2. پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «إِنَّ اللّهَ عَهِدَ إِلَىَّ فِي عَلِىٍّ عَهْداً فَقُلْتُ يَا رَبِّ بَيِّنْهُ لِي. قال: إِسْمَعْ أَنَّ عَلِيّاً رَايَةُ الْهُدى وَ إمامُ أوْلِيائِي وَ نُورُ مَنْ أَطاعَنِي وَ هُوَ الْكَلِمَةُ الَّتِي أَلْزَمْتُهَا الْمُتَّقِينَ مَنْ أَحَبَّهُ فَقَدْ أَحَبَّنِي وَ مَنْ أطاعَهُ فَقَدْ أطاعَنِي فَبَشِّرْهُ بِذلِكَ; خداوند با من درباره على(عليه السلام) عهدى فرمود (و اشاره به مقامات و فضايل على كرد) عرض كردم: پروردگارا، آن را براى من بيان كن; فرمود: بشنو! على، پرچم هدايت و پيشواى دوستان من و نور كسانى است كه اطاعتم كنند و او كلمه اى است كه پرهيزكاران را به آن ملزم ساختم، كسى كه او را دوست دارد، مرا دوست داشته و كسى كه از وى اطاعت كند، مرا اطاعت نموده است. او را به اين فضايل بشارت ده.

3. پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَحْيَا حَيَاتِي وَ يَمُوتُ مَمَاتِي وَ يَسْكُنَ جَنَّةَ عَدْن الَّتِي غَرَسَها رَبِّي فَلْيُوالِ عَلِيّاً مِنْ بَعْدي وَ لْيُوالِ وَلِيَّهُ وَلْيَقْتَدِ بِالاَْئِمَّةِ مِنْ بَعْدي فَإِنَّهُمْ عِتْرَتِي خُلِقُوا مِنْ طِينَتِي وَ رُزِقُوا فَهْماً وَ عِلْماً فَوَيْلٌ لِلْمُكَذِّبِينَ مِنْ اُمَّتِي، الْقاطِعِينَ فِيهِمْ صِلَتِي لاَ اَنَالَهُمُ اللهُ شَفاعَتِي; كسى كه مسرور مى شود همچون من زندگى كند و همچون من از دنيا برود و ساكن بهشت جاويدانى شود كه خداوند آن را غرس كرده پس بايد على را بعد ازمن دوست دارد و دوست او را نيز دوست داشته باشد و به امامان پس از من اقتدا كند كه آن ها از عترت من اند; از باقيمانده گِل من سرشته شدند و خداوند فهم و دانش به آنان داده است. واى بر كسانى از امت من كه آن ها را تكذيب كنند و نسبت به من قطع رحم كنند! خداوند هرگز آن ها را مشمول شفاعت من نكند!».

#####

1. ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه خود اين حديث را از «ابونعيم اصفهانى» در «حلية الاولياء» و «مسند احمد بن حنبل» نقل كرده است. (شرح نهج البلاغه، جلد 9، صفحه 166).

▲بخش دوّم

منها: فِيهِمْ كَرَائِمُ الْقُرْآنِ، وَ هُمْ كُنُوزُ الرَّحْمنِ. إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا، وَ إِنْ صَمَتُوا لَمْ يُسْبَقُوا. فَلْيَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ، وَلْيُحْضِرْ عَقْلَهُ، وَلْيَكُنْ مِنْ أَبْنَاءِ الاْخِرَةِ، فَإِنَّهُ مِنْهَا قَدِمَ، وَ إِلَيْهَا يَنْقَلِبُ.

فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ، الْعَامِلُ بِالْبَصَرِ، يَكُونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ يَعْلَمَ: أَعَمَلُهُ عَلَيْهِ أَمْ لَهُ؟! فَإِنْ كَانَ لَهُ مَضَى فِيهِ، وَ إِنْ كَانَ عَلَيْهِ وَقَفَ عَنْهُ. فَإِنَّ الْعَامِلَ بِغَيْرِ عِلْم كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ طَرِيق. فَلاَ يَزِيدُهُ بَعْدُهُ عَنِ الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ إِلاَّ بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ. وَالْعَامِلُ بِالْعِلْمِ كَالسَّائِرِ عَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ. فَلْيَنْظُرْ نَاظِرٌ: أَسَائِرٌ هُوَ أَمْ رَاجِعٌ؟!

ترجمه:

آيات كريمه قرآن درباره آن ها (پيامبر و اهل بيتش)((عليهم السلام)) نازل شده، آن ها گنجينه هاى علوم خداى رحمانند. اگر سخن بگويند راست مى گويند و اگر سكوت كنند كسى بر آن ها پيشى نمى گيرد. راهنماى جمعيّت بايد به افراد خود راست بگويد و عقل و خرد را حاضر سازد و از فرزندان آخرت باشد; چرا كه از آن جا آمده و به آن جا باز مى گردد. آن كس كه با چشم دل مى بيند و با بينايى عمل مى كند بايد در آغاز هر كار بينديشد كه آيا آن عمل به سود اوست يا به زيان او; اگر به سود اوست ادامه دهد و اگر به زيانش مى باشد از عمل باز ايستد; زيرا آن كس كه بدون آگاهى به انجام دادن كار مى پردازد همچون كسى است كه از بيراهه مى رود و چنين كسى هر قدر جلوتر مى رود از منزل مقصود فاصله بيشترى مى گيرد ولى آن كس كه از روى آگاهى عمل مى كند همچون رهروى است كه در جاده روشن گام بر مى دارد (و به زودى به مقصد مى رسد). حال كه چنين است هر شخص بايد بنگرد آيا (به سوى مقصد) پيش مى رود يا به عقب باز مى گردد؟!

▲شرح و تفسير: ويژگى رهروان راه حق

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) براى خنثى كردن تبليغاتى كه «بنى اميّه» به طور مستمر بر ضد اهل بيت(عليهم السلام) داشتند و هماهنگى هايى بعضى از جيره خواران و مزدوران كه ظاهراً در لباس ارباب حديث با آن ها مى نمودند، اشاره به گوشه اى از فضايل اهل بيت(عليهم السلام) مى كند تا در برابر آن هجمه سنگين تبليغاتى مردم آن ها را فراموش نكنند; مى فرمايد:

«آيات كريمه قرآن درباره آن ها (پيامبر و اهل بيتش(عليهم السلام)) نازل شده، آن ها گنجينه هاى علوم خداى رحمانند. اگر سخن بگويند راست مى گويند و اگر سكوت كنند كسى بر آن ها پيشى نمى گيرد» (فِيهِمْ كَرَائِمُ(1) الْقُرْآنِ، وَ هُمْ كُنُوزُ الرَّحْمنِ. إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا، وَ إِنْ صَمَتُوا لَمْ يُسْبَقُوا).

جمله «فِيهِمْ كَرَائِمُ الْقُرْآنِ» ممكن است به همان معنا باشد كه گفته شد يا به اين معنا كه آيات كريمه قرآن و تفسير آن نزد آن هاست. مطابق اين تفسير، جمله مزبور اشاره اى به مفهوم حديث «ثقلين» است كه مى گويد: اهل بيت(عليهم السلام)هرگز از قرآن جدا نمى شوند.

تعبير به «كنوز» (گنج ها) اشاره به اين است كه تعليمات و احكام گران بهاى الهى نزد آنهاست; زيرا هميشه اشياى نفيس را در گنج ذخيره مى كنند.

جمله «إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا» يكى از اوصاف برجسته اهل بيت(عليهم السلام) را كه همان صدق در كلام است و با آيه (كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ)(2) هماهنگ است، بازگو مى كند.

جمله «إِنْ صَمَتُوا لَمْ يُسْبَقُوا» اشاره به اين است كه سكوت آن ها هرگز به معناى ناتوانى در پاسخ گويى نيست; بلكه به مقتضاى مصلحت و حكمت است لذا كسى نمى تواند بر آن پيشى بگيرد. يا اين كه ابهت آن ها به قدرى است كه هر گاه سكوت كنند، كسى را ياراى سخن و اظهار وجود در برابر آن ها نيست.

به هر حال، اين صفات چهارگانه كه در اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) است، مقام آن ها را از ديگران ممتاز مى سازد و عظمت الهى و علمى آن ها را نشان مى دهد.

سپس براى تأكيد اين مطلب كه هدف ستايش و مداحى نيست، مى افزايد: «راهنماى جمعيّت بايد به افراد خود راست بگويد و عقل و خرد را حاضر سازد و از فرزندان آخرت باشد; چرا كه از آن جا آمده و به آن جا باز مى گردد» (فَلْيَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ(3)، وَلْيُحْضِرْ عَقْلَهُ، وَلْيَكُنْ مِنْ أَبْنَاءِ الاْخِرَةِ، فَإِنَّهُ مِنْهَا قَدِمَ، وَ إِلَيْهَا يَنْقَلِبُ).

واژه «رائد» در اصل به معناى كسى است كه در پيشاپيش قافله حركت مى كند و براى يافتن آب و چراگاه جستجو مى نمايد. اگر چنين كسى دروغگو باشد، اهل قافله خود را گرفتار خطر مى سازد، انتخاب اين تعبير در جمله ياد شده اشاره به اين نكته لطيف است كه اگر من ويژگى هاى اهل بيت(عليهم السلام) را براى شما شرح مى دهم به منزله كسى هستم كه ضرورى ترين وسيله زندگى را براى پيروانش فراهم مى سازد.

جمله «فَإِنَّهُ مِنْهَا قَدِمَ و...» (انسان از آخرت آمده و به سوى آن باز مى گردد) ممكن است اشاره به مفهوم (إِنَّا للهِِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ) (ما از خداييم و به سوى او باز مى گرديم) باشد. يا به تعبير ديگر آخرت در اين جا به معناى ماوراى طبيعت است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: معناى اين جمله آن است كه «ما براى آخرت آفريده شده ايم» همان گونه كه در بعضى از كلمات امام(عليه السلام) آمده است: «اَلاَ فَمَا يَصْنَعُ بِالدُّنْيَا مَنْ خُلِقَ لِلاْخِرَةِ; كسى را كه براى آخرت آفريده شده با دنيا چكار؟»(4)

آن گاه در ادامه اين سخن با توجه به آن چه در فراز قبل درباره امامان اهل بيت(عليهم السلام)آمده هشدار مى دهد كه با دقت هر چه بيشتر، مراقب اعمال خويش باشند و راهى كه را آن امامان يعنى گنجينه هاى علم الهى و آگاهان بر قرآن ارائه مى دهند، بپويند و در آغاز هر كار در نتيجه و پايان آن بينديشند و تصميم بگيرند; مى فرمايد:

«آن كس كه با چشم دل مى بيند و با بينايى عمل مى كند بايد در آغاز هر كار بينديشد كه آيا آن عمل به سود اوست يا به زيان او; اگر به سود اوست ادامه دهد و اگر به زيانش مى باشد از عمل باز ايستد» (فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ، الْعَامِلُ بِالْبَصَرِ، يَكُونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ يَعْلَمَ: أَعَمَلُهُ عَلَيْهِ أَمْ لَهُ؟! فَإِنْ كَانَ لَهُ مَضَى فِيهِ، وَ إِنْ كَانَ عَلَيْهِ وَقَفَ عَنْهُ).

در واقع، امام(عليه السلام) شرط پيروزى را سه چيز شمرده كه هر سه از شاخه هاى علم و دانش است. انديشيدن در ا صل كار و عمل كردن با بصيرت و آگاهى و مطالعه درباره نتيجه آن كار كه آيا به سود است يا زيان؟

سپس به دليل آن پرداخته و با تشبيه زيبايى فرق ميان عالم و جاهل را روشن مى سازد و مى فرمايد: «زيرا آن كس كه بدون آگاهى (و مطالعه كافى) به انجام دادن كار پردازد همچون كسى است كه از بى راهه مى رود و چنين كسى هر قدر جلوتر مى رود از منزل مقصود فاصله بيشترى مى گيرد ولى آن كس كه از روى آگاهى عمل مى كند همچون رهروى است كه در جاده روشن گام بر مى دارد (و به زودى به مقصد مى رسد)»

(فَإِنَّ الْعَامِلَ بِغَيْرِ عِلْم كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ طَرِيق. فَلاَ يَزِيدُهُ بَعْدُهُ عَنِ الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ إِلاَّ بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ. وَالْعَامِلُ بِالْعِلْمِ كَالسَّائِرِ عَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ).

چه تشبيه جالبى! افراد دانا و نادان هر دو در تلاشند; ولى دانا چون در جاده اصلى حركت مى كند لحظه به لحظه به مقصد نزديك تر مى شود; ولى نادان چون در بى راهه گام بر مى دارد لحظه به لحظه از مقصد دورتر مى شود و به تعبير ديگر تلاش هاى او نتيجه معكوس دارد.

در سخنان رسول خدا(صلى الله عليه وآله) تعبير جالب ديگرى از اين مطلب نقل شده است: «مَنْ عَمِلَ عَلَى غَيْرِ عِلْم كَانَ مَا يُفْسِدُ اَكْثَرَ مِمَّا يُصْلِحُ; كسى كه بدون آگاهى عملى انجام دهد آن چه را خراب مى كند بيش از آن است كه آباد مى كند».(5)

و در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «اَلْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَة كَالسَّائِرُ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ لاَ يَزِيدُهُ سُرْعَةَ السَّيْرِ إِلاَّ بُعْداً; كسى كه بدون آگاهى عمل كند مانند رهروى است كه در غير مسير گام بر مى دارد كه هر چه سريع تر سير كند از مقصد دورتر مى شود».(6)

و در پايان اين بخش امام(عليه السلام) چنين نتيجه مى گيرد، مى فرمايد: «حال كه چنين است هر شخص بايد بنگرد آيا (به سوى مقصد) پيش مى رود يا به عقب باز مى گردد؟!» (فَلْيَنْظُرْ نَاظِرٌ أَسَائِرٌ هُوَ أَمْ رَاجِعٌ؟!).

اين تعبير نشان مى دهد كه افراد ناآگاه نه تنها با تلاش هاى خود به مقصد نزديك نمى شوند بلكه گاهى با تلاش هاى خود درست در جهت ضد آن گام بر مى دارند.

#####

1. «كرائم» جمع «كريمه» است و اشاره به آيات مباركى است كه در شأن اهل بيت(عليهم السلام) نازل شده است.

2. اين، آيه 119 توبه است و دستور مى دهد كه اهل ايمان در هر عصر و زمان و مكان بايد با راستگويان همراه و همگام باشند و اين آيه طبق روايات متعددى كه در منابع شيعه و سنى وارد شد به امامان معصوم تفسير شده است. (براى آگاهى از منابع اين حديث به كتاب پيام قرآن، جلد 9، صفحه 221 مراجعه شود).

3. «رائد» از ماده «رود» بر وزن قوم به معناى تلاش براى انجام دادن چيزى است و همان گونه كه در متن آمده است معمولا به كسى مى گويند كه در جستجوى مرتع و چراگاه، پيشاپيش قافله حركت مى كند.

4. خطبه 157.

5. اصول كافى، جلد اوّل، صفحه 44، باب عمل بغير علم حديث 3.

6. همان مدرك، صفحه 43، حديث 1.

▲نكته

▲بخش سوّم

وَاعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ ظَاهِر بَاطِناً عَلَى مِثَالِهِ، فَمَا طَابَ ظَاهِرُهُ طَابَ بَاطِنُهُ، وَ مَا خَبُثَ ظَاهِرُهُ خَبُثَ بَاطِنُهُ. وَ قَدْ قَالَ الرَّسُولُ الصَّادِقُ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ : «إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْعَبْدَ، وَ يُبْغِضُ عَمَلَهُ، وَ يُحِبُّ الْعَمَلَ وَ يُبْغِضُ بَدَنَهُ».
وَاعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ عَمَل نَبَاتاً. وَ كُلُّ نَبَات لاَ غِنَى بِهِ عَنِ الْمَاءِ، وَالْمِيَاهُ مُخْتَلِفَةٌ; فَمَا طَابَ سَقْيُهُ، طَابَ غَرْسُهُ وَ حَلَتْ ثَمَرَتُهُ، وَ مَا خَبُثَ سَقْيُهُ، خَبُثَ غَرْسُهُ وَ أَمَرَّتْ ثَمَرَتُهُ.

ترجمه:

بدان هر ظاهرى باطنى دارد همانند خود، آن چه ظاهرش پاك و خوب است باطنش نيز پاك و خوب است و آن چه ظاهرش خبيث و بد است باطنش نيز خبيث است. پيامبر صادق(صلى الله عليه وآله) فرمود: گاه خداوند بنده اى را دوست مى دارد ولى عملش را مبغوض مى شمرد و گاه عملش را دوست مى دارد و شخصش را مبغوض مى دارد.

بدان هر عملى رويشى دارد و هيچ رويشى از آب بى نياز نيست و آب ها مختلفند آن چه آبيارى اش پاكيزه باشد نهالش پاك و ميوه اش شيرين است و آن چه آبياريش ناپاك باشد نهالش ناپاك و ميوه اش تلخ است.

▲شرح و تفسير: راه شناخت نيكان وبدان

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) براى تكميل آن چه در بخش هاى سابق آمد راه شناخت نيكان از بدان را نشان مى دهد، مى فرمايد: «بدان هر ظاهرى باطنى دارد همانند خود، آن چه ظاهرش پاك و خوب است باطنش نيز پاك و خوب است و آن چه ظاهرش خبيث و بد است باطنش نيز خبيث است» (وَاعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ ظَاهِر بَاطِناً عَلَى مِثَالِهِ، فَمَا طَابَ ظَاهِرُهُ طَابَ بَاطِنُهُ، وَ مَا خَبُثَ ظَاهِرُهُ خَبُثَ بَاطِنُهُ).

اين يك قاعده كلى است كه مى تواند در بسيارى از موارد راهگشاى انسان در مسأله شناخت افراد و جوامع بشرى و تشكيلات مختلف اجتماعى و سياسى و عقيدتى باشد (هر چند مانند هر قاعده كلى ممكن است استثناهايى داشته باشد) زيرا معمولا اعمال انسان ها بازتاب افكار و اخلاق و صفات درونى آن هاست و ظاهر آنان تراوشى از باطن شان است; همان گونه كه در ضرب المثل معروف نقل شده: «از كوزه همان برون طراود كه در اوست».

بر اين اساس هنگامى كه باطن كسى براى ما مشكوك شود بايد در اعمال او دقت كنيم و از لابه لاى آن به باطن او پى ببريم. قرآن مجيد نيز اين حقيقت را در آيات مختلف تأييد كرده و درباره منافقان گاه مى فرمايد: «(قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ); نشانه هاى عداوت آن ها از دهان و كلامشان آشكار شده و آن چه در دل هايشان پنهان مى دارند از آن مهم تر است».(1)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَلَوْ نَشَاءُ لاََرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ الْقَوْلِ); اگر ما بخواهيم منافقان را به تو نشان مى دهيم تا آن ها را به قيافه هاشان بشناسى، هر چند مى توانى آن ها را از سخنانشان بشناسى».(2)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِى خَبُثَ لاَ يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً); سرزمين پاكيزه گياهش (پاكيزه) به فرمان پروردگار مى رويد; اما سرزمين خبيث و بد جز گياه ناچيز و بى ارزش از آن نمى رويد».(3)

در روايات اسلامى و كلمات فقها نيز اين مسأله ديده مى شود:

اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى فرمايد: «مَا أَضْمر اَحَدٌ شَيئاً اِلاّ ظَهَرَ فِي فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ; كسى چيزى را در دل پنهان نمى كند مگر اين كه در سخنانى كه از دهانش بيرون مى پرد و در چهره اش، آشكار مى شود».(4)

فقها نيز در بحث عدالت مى گويند: حسن ظاهر و عمل به وظايف شرع حكايت از وجود ملكه عدالت در باطن مى كند.

جالب اين كه در عصر ما وسايلى ساخته اند به نام دروغ سنج كه از تغيير حركات نبض و قلب و فشار خون و غير آن مى توان راستگو بودن يا دروغ گو بودن شخص را به هنگامى كه مطلبى را اظهار مى دارد، شناخت.

همان گونه كه اشاره شد اين قاعده كلى مانند ساير قواعد بدون استثنا نيست; زيرا افرادى هستند بسيار پيچيده و به تعبير عاميانه «تودار» كه به آسانى نمى توان آن ها را از اعمالشان شناخت; چنان رياكار و متظاهر و مردم فريبند كه گاه افراد عاقل و هوشيار را نيز به خطا مى افكنند و به همين جهت امام(عليه السلام) در ادامه سخن چنين مى فرمايد: «پيامبر راستگو(صلى الله عليه وآله) فرمود: گاه خداوند بنده اى را دوست دارد ولى عملش را مبغوض مى شمرد و گاه عملش را دوست دارد و شخصش را مبغوض مى داند» (وَ قَدْ قَالَ الرَّسُولُ الصَّادِقُ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ : «إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْعَبْدَ، وَ يُبْغِضُ عَمَلَهُ، وَ يُحِبُّ الْعَمَلَ وَ يُبْغِضُ بَدَنَهُ»).

دليل جدايى ظاهر از باطن و عمل از عقيده در اين گونه موارد، عوامل فوق العاده اى است كه رخ مى دهد و شخص را از آن اصل كلى دور مى سازد; مثلا همنشينى با بدان و خوبان و قرار گرفتن در محيط هاى سالم يا فاسد و همچنين تعصب ها، كينه ها، حسادت ها، هوس هاى شديد و تبليغات مسموم يا سالم و فقر و تنگدستى فوق العاده و مانند آن، اين هاست كه گاهى هماهنگى ظاهر و باطن را بر هم مى زند و از كوزه چيزى برون مى تراود كه در آن نيست.

مرحوم علامه خويى در شرح اين جمله، مطلب ديگرى دارد. او بعد از آن اشاره به تناقض صورى صدر و ذيل اين بخش از خطبه مى گويد: من بعد از تدبّر و تفكر بسيار در چند روز و توسّل به جدم اميرمؤمنان، به اين نتيجه رسيدم كه حضرت به استناد كلام پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى خواهد اشاره به اين نكته كند كه اگر كسى بر خلاف آن اصل كلى، ظاهر و باطن خود را هماهنگ نديد بايد كوشش كند آن را در جهت صلاح، هماهنگ سازد; يعنى اگر باطن خوب بود و عمل بد، سعى در اعمال صالحه كند و اگر عمل، خوب بود و باطن بد، تلاش در اصلاح باطن نمايد.(5)

گرچه اين سخن، سخنى است صحيح; ولى استفاده اين معنا از جمله هاى ياد شده خالى از اشكال نيست و به نظر مى رسد تفسير اوّل مناسب تر است.

سپس در بخش پايانى اين خطبه، امام(عليه السلام) در تكميل گفتار سابق در زمينه هماهنگى ظاهر و باطن ولزوم پاكسازى درون براى پاك شدن برون، چنين مى فرمايد: «بدان هر عملى رويشى دارد و هيچ رويشى از آب بى نياز نيست و آب ها مختلفند آن چه آبيارى اش پاكيزه باشد نهالش پاك و ميوه اش شيرين است و آن چه آبياريش ناپاك باشد نهالش ناپاك و ميوه اش تلخ خواهد بود» (وَاعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ عَمَل نَبَاتاً. وَ كُلُّ نَبَات لاَ غِنَى بِهِ عَنِ الْمَاءِ، وَالْمِيَاهُ مُخْتَلِفَةٌ; فَمَا طَابَ سَقْيُهُ، طَابَ غَرْسُهُ وَ حَلَتْ ثَمَرَتُهُ، وَ مَا خَبُثَ سَقْيُهُ، خَبُثَ غَرْسُهُ وَ أَمَرَّتْ ثَمَرَتُهُ).

امام(عليه السلام) در اين تشبيه زيبا، انسان و اعمالش را به درختان و ميوه هايش تشبيه نموده است; همان گونه كه درختان وگياهان از آب براى رويش بى نياز نيستند، انسان ها نيز به تعليم و تربيت و تبليغ نياز دارند. آن كس كه از تعليم و تربيت و تبليغ صحيحى برخوردار باشد اعمالش پاك و آن كس كه تحت تأثير تبليغات سوء قرار گيرد، عملى ناپاك خواهد داشت.

به تعبير ديگر ارزش ميوه هاى درختان در واقع از سه چيز نشأت مى گيرد: بذر خوب و زمين خوب و آب خوب. به يقين بذر انسان ها با توجه به فطرت پاك خداداد خوب است. هر گاه وراثت محيط كه به منزله زمين است و تعليم و تربيت كه به منزله آب است پاك و پاكيزه باشد، آثار وجودى انسان ها ارزشمند و پاك و پاكيزه خواهد بود.

* * *

#####

1. آل عمران، آيه 118.

2. محمّد، آيه 30.

3. اعراف، آيه 58.

4. كلمات قصار، 26.

5. منهاج البراعه، جلد 9، صفحه 248. (با تلخيص)

▲خطبه 155 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يذكر فيها بديع خلقة الخفاش

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن از شگفتى هاى آفرينش خفاش سخن مى گويد.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع يكى از خطبه هاى مهم توحيدى نهج البلاغه است كه از دو بخش تشكيل شده:

در بخش اوّل، به حمد و ستايش پروردگار و بيان عظمتش كه عقل ها را در حيرت فرو برده مى پردازد و از قدرت نمايى او در آفرينش موجودات بدون هيچ نقشه قبلى سخن مى گويد، مخلوقاتى كه هر يك از ديگرى عجيب تر و اسرارآميزتر است.

در كتاب «مصادر نهج البلاغه» سند قابل ملاحظه اى از كتب ديگر براى اين خطبه ذكر نشده و به نظر مى رسد كه سند عمده اين خطبه، همان نقل مرحوم سيّد رضى است; ولى محتواى خطبه آن قدر بلند و عالى است كه سند آن را تقويت مى كند و نشان مى دهد تنها از فكر نيرومندى همچون امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) مى تواند سرچشمه گرفته باشد.

و در بخش دوّم، براى نمونه، انگشت روى يكى از شگفت انگيزترين پرندگان يعنى خفاش گذارده و عجايب خلقت او را يكى بعد از ديگرى شرح مى دهد; آن چنان كه گويى سال ها درباره اين مخلوق اسرارآميز مطالعه و بررسى كرده و به اسرار وجود او دست يافته است.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُلِلّهِ الَّذِي انْحَسَرَتِ الاَْوْصَافُ عَنْ كُنْهِ مَعْرِفَتِهِ، وَرَدَعَتْ عَظَمَتُهُ الْعُقُولَ، فَلَمْ تَجِدْ مَسَاغاً إِلَى بُلُوغِ غَايَةِ مَلَكُوتِهِ!

هُوَ اللّهُ الْحَقُّ الْمُبِينُ، أَحَقُّ وَأَبْيَنُ مِمَّا تَرَى الْعُيُونُ، لَمْ تَبْلُغْهُ الْعُقُولُ بِتَحْدِيد فَيَكُونَ مُشَبَّهاً، وَ لَمْ تَقَعْ عَلَيْهِ الاَْوْهَامُ بِتَقْدِير فَيَكُونَ مُمَثَّلا. خَلَقَ الْخَلْقَ عَلَى غَيْرِ تَمْثِيل، وَ لاَ مَشُورَةِ مُشِير، وَ لاَ مَعُونَةِ مُعِين، فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ، وَ أَذْعَنَ لِطَاعَتِهِ، فَأَجَابَ وَ لَمْ يُدَافِعْ، وَانْقَادَ وَ لَمْ يُنَازِعْ.

ترجمه:

ستايش مخصوص خداوندى است كه اوصاف از بيان كنه ذات او عاجز است و عظمتش عقل ها را از درك ذاتش باز داشته و به همين جهت عقل و خرد راهى براى وصول به منتهاى ملكوتش نيافته است. او خداوندى است ثابت و آشكار، ثابت تر و آشكارتر از آن چه چشم ها مى بيند و با اين حال عقل ها نمى تواند حدّى براى او بيان كند تا شبيهى براى او يافت شود و انديشه ها هرگز اندازه اى براى او تعيين نمى كند تا همانندى داشته باشد. آفريدگان را بدون نمونه قبلى و مشورت مشاوران و بدون يارى كمك كاران آفريد، و خلقت موجودات به فرمان او كامل شد. همه اطاعتش را پذيرفتند و فرمانش را اجابت كردند و رد نكردند و رام و تسليم وى شدند و به مخالفت برنخاستند.

▲شرح وتفسير

▲يك درس مهم خداشناسى

همان گونه كه پيش تر اشاره شد امام(عليه السلام) در آغاز خطبه، به ستايش ذات پروردگار و اوصاف جمال و جلال او مى پردازد و قبل از هر چيز به عدم امكان معرفت كنه ذات او اشاره مى كند و مى فرمايد:

«ستايش، مخصوص خداوندى است كه اوصاف از بيان كنه ذاتش عاجز است و عظمتش عقل ها را از درك ذاتش باز داشته; و به همين جهت راهى براى وصول به منتهاى ملكوتش نيافته است» (الْحَمْدُلِلّهِ الَّذِي انْحَسَرَتِ(1) الاَْوْصَافُ عَنْ كُنْهِ مَعْرِفَتِهِ، وَرَدَعَتْ عَظَمَتُهُ الْعُقُولَ، فَلَمْ تَجِدْ مَسَاغاً(2) إِلَى بُلُوغِ غَايَةِ مَلَكُوتِهِ(3)!).

چرا «اوصاف» توان شرح ذات پاك او را ندارند؟ به دليل اين كه تمام الفاظى كه براى بيان اوصاف وضع شده، مربوط به صفات مخلوقان است كه صفاتى است محدود و مخلوق، و به تعبير ديگر ذات خداوند كه از هر نظر نامحدود و بى پايان است براى عقل هاى محدود ما قابل درك نيست و الفاظ و افكار ما توان بيان آن را ندارد، و همين معنا سبب شده است كه عقول انسانى از درك عظمتش بازماند و راهى به معرفت ذاتش نيابد.

اين بدان معنا نيست كه ما معرفة الله را براى بشر غير ممكن بدانيم يا به تعبير ديگر به تعطيل معرفت و شناخت قائل شويم; بلكه مقصود اين است كه علم ما به آن ذات باعظمت بى نهايت از هر نظر تنها علم اجمالى است كه مى توانيم از طريق آثارش به او اشاره كنيم و نه علم تفصيلى.

اين مسأله جاى تعجب نيست; عظمت خداوند كه جاى خود دارد; ما نسبت به بسيارى از موجودات عالم امكان ايمان داريم و مثل آفتاب براى ما روشن است در حالى كه از كنه آن بى خبريم، ما مى دانيم روح وجود دارد; نيروى جاذبه همه جا در دسترس ماست، زمان و مكان موجودند; اما حقيقت و كنه اين امور چيست؟ كمتر كسى از آن خبر دارد و قرن هاست كه فلاسفه و علماى علوم طبيعى درباره آن ها بحث مى كنند و هنوز به يك نقطه مورد اتفاق نرسيدند.

از همه چيز نزديك تر به ما خود ما هستيم; ما هنوز بسيارى از اسرار وجود خودمان را نمى دانيم تا آن جا كه نويسنده معروف غربى «الكسيس كارل» كتاب هايى با عنوان «انسان موجود ناشناخته» يا مانند آن نوشته اند.

امام در ادامه اين سخن به بيان يكى ديگر از اوصاف خداوند ـ كه تأكيدى است بر آن چه گذشت ـ مى فرمايد: «او خداوندى است ثابت و آشكار، ثابت تر و آشكارتر از آن چه چشم ها مى بيند و با اين حال دست تواناى عقل ها نمى تواند حدّى براى او بيان كند تا شبيهى براى او يافت شود و (نيروى پرجولان) انديشه ها هرگز اندازه اى براى او تعيين نمى كند تا همانندى داشته باشد» (هُوَ اللّهُ الْحَقُّ الْمُبِينُ، أَحَقُّ وَأَبْيَنُ مِمَّا تَرَى الْعُيُونُ، لَمْ تَبْلُغْهُ الْعُقُولُ بِتَحْدِيد فَيَكُونَ مُشَبَّهاً، وَ لَمْ تَقَعْ عَلَيْهِ الاَْوْهَامُ بِتَقْدِير فَيَكُونَ مُمَثَّلا).

آرى، وجود او اظهر الاشياست و كنهش در نهايت خفا، آن چه با چشم مى بينيم ممكن است خطاب باصره باشد ـ كه دانشمندان انواع زيادى براى آن ذكر كرده اند ـ ولى علم به وجود خداوند خطايى در آن نيست. حضور او را در همه جا و در هر زمان و در هر حال احساس مى كنيم; ولى با اين حال، در فهم حقيقت ذات او حيرانيم و هر گاه در اين مرحله قدم بگذاريم و يك گام به پيش برويم دو گام به عقب بر مى گرديم و به گفته آن شاعر نكته سنج:

كُلَّمَا قَدَّمَ فِكْري فيـ *** كَ شِبْراً فَرَّ ميلا

ناكِصاً يَخْبِطُ فِي *** عَمْياء لاَ يَهْدِي سَبيلا

هر زمان فكر من يك وجب به تو نزديك شود يك ميل فرار مى كند.

و به عقب بر مى گردد، در تاريكى ها غرق مى شود و راهى به جلو پيدا نمى كند.

اين موضوع به آن مى ماند كه انسان منبع نور فوق العاده شديد و خيره كننده اى را ببيند، آهسته به آن نزديك شود، ناگهان برق خيره كننده نور، چنان او را تكان دهد كه سراسيمه به عقب برگردد.

به يقين با توجه به آن چه گفته شد هرگونه تشبيه و اندازه گيرى وصفى از كنه ذات او كنيم به راه خطا مى افتيم; چرا كه او را تشبيه به مخلوقات كرده ايم و گرفتار نوعى شرك شده ايم. در سوّمين وصف، اشاره اى به آفرينش خداوند كرده، مى فرمايد: «آفريدگان را بدون نمونه قبلى و مشورت با مشاورى و بدون يارى كمك كارى آفريد، و آفرينش موجودات به فرمان او كامل شد. همه اطاعتش را پذيرفتند و فرمانش را اجابت نمودند و رد نكردند و رام و تسليم وى شدند و به مخالفت برنخاستند» (خَلَقَ الْخَلْقَ عَلَى غَيْرِ تَمْثِيل، وَ لاَ مَشُورَةِ مُشِير، وَ لاَ مَعُونَةِ مُعِين، فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ، وَ أَذْعَنَ(4)لِطَاعَتِهِ، فَأَجَابَ وَ لَمْ يُدَافِعْ، وَانْقَادَ وَ لَمْ يُنَازِعْ).

قابل توجه اين كه تمام ابداعات انسانى برگرفته از نقشه هاى قبلى در جهان طبيعت است. گاه عين آن را به وجود مى آورد و گاه در ميان چند چيز پيوند مى دهد و چند صورت را با هم تركيب مى كند و اشكال تازه اى مى آفريند; ولى هيچ يك در واقع تازه نيست; اما هنگامى كه به جهان آفرينش بنگريم ميليون ها انواع گياه و حيوان دريايى و صحرايى و پرندگان و اشياى ديگر، كه هر يك طرحى نو و بديع دارد، به فرمان او آفريده شده است.

در واقع امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به سه موضوع مهم اشاره فرموده: نخست عاجز بودن انسان از درك كنه ذات خداوند; سپس آشكار بودن اصل وجود او در نهايت روشنى و سرانجام ابداع بى نظيرش در جهان آفرينش.

#####

1. «انحسرت» از ماده «حسر» (بر وزن قصر) در اصل به معناى برهنه كردن است; سپس به معناى ضعف و ناتوانى به كار رفته; زيرا در اين حالت، انسان از نيروهاى خود برهنه مى شود.

2. «مساغ» در اصل از ماده «سوغ» به معناى آسان خوردن آب يا غذاست; سپس به هر مسير راحت و آسانى اطلاق مى شود و در خطبه مزبور از همين قبيل است.

3. «ملكوت» از ماده «ملك» (بر وزن قفل) به معناى حكومت و مالكيت، گرفته شده است و اضافه واو و تاء، تأكيد و مبالغه را مى رساند و هنگامى كه درباره خداوند به كار مى رود اشاره به حكومت مطلقه او بر سراسر جهان است.

4. «أذعن» از ماده «اذعان» به معناى اقرار كردن و فرمان بردن است.

▲بخش دوّم

وَ مِنْ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ، وَ عَجَائِبِ خِلْقَتِهِ، مَا أَرَانَا مِنْ غَوَامِضِ الْحِكْمَةِ فِي هذِهِ الْخَفَافِيشِ الَّتِي يَقْبِضُهَا الضِّيَاءُ الْبَاسِطُ لِكُلِّ شَيْء، وَ يَبْسُطُهَا الظَّلاَمُ الْقَابِضُ لِكُلِّ حَيٍّ; وَ كَيْفَ عَشِيَتْ أَعْيُنُهَا عَنْ أَنْ تَسْتَمِدَّ مِنَ الشَّمْسِ الْمُضِيئَةِ نُوراً تَهْتَدِي بِهِ فِي مَذَاهِبِهَا، وَ تَتَّصِلُ بِعَلاَنِيَةِ بُرْهَانِ الشَّمْسِ إِلَى مَعَارِفِهَا. وَرَدَعَهَا بِتَلاَْلُؤِ ضِيَائِهَا عَنِ الْمُضِيِّ فِي سُبُحَاتِ إِشْرَاقِهَا، وَ أَكَنَّهَا فِي مَكَامِنِهَا عَنِ الذَّهَابِ فِى بُلَجِ ائْتِلاَقِهَا، فَهِيَ مُسْدَلَةُ الْجُفُونِ بِالنَّهَارِ عَلَى حِدَاقِهَا، وَ جَاعِلَةُ اللَّيْلِ سِرَاجاً تَسْتَدِلُّ بِهِ فِي الْتِمَاسِ أَرْزَاقِهَا; فَلاَ يَرُدُّ أَبْصَارَهَا إِسْدَافُ ظُلْمَتِهِ، وَ لاَ تَمْتَنِعُ مِنَ الْمُضِيِّ فِيهِ لِغَسَقِ دُجُنَّتِهِ. فَإِذَا أَلْقَتِ الشَّمْسُ قِنَاعَهَا، وَ بَدَتْ أَوْضَاحُ نَهَارِهَا، وَ دَخَلَ مِنْ إِشْرَاقِ نُورِهَا عَلَى الضِّبَابِ فِي وِجَارهَا، أَطْبَقَتِ الاَْجْفَانَ عَلَى مَآقِيهَا، وَ تَبَلَّغَتْ بِمَا اكْتَسَبَتْهُ مِنَ الْمَعَاشِ فِي ظُلَمِ لَيَالِيهَا. فَسُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ اللَّيْلَ لَهَا نَهَاراً وَ مَعَاشاً، وَ النَّهَارَ سَكَناً وَ قَرَاراً!

ترجمه:

از لطيف ترين مصنوعات و شگفت انگيزترين مخلوقات پروردگار اسرار پيچيده حكمتى است كه در وجود اين شب پره ها به ما نشان داده شده است; همان موجوداتى كه روشنايى روز، با آن كه همه چيز را مى گشايد چشمان آن ها را مى بندد و تاريكى كه همه موجودات زنده را فشرده مى كند، چشمان آن ها را باز و گسترده مى سازد چگونه چشمان آن ها آن قدر ناتوان است كه نمى تواند از نور خورشيد پرفروغ بهره گيرد؟ و به راه هاى خود هدايت شود و در پرتو روشنايى آفتاب، به مقصود شناخته شده خود برسد، چگونه درخشش شعاع آفتاب آن ها را از حركت در ميان امواج روشنايى بازداشته، و آنان را در پناه گاه خود، از حركت صبحگاهان به همراه نور پنهان ساخته است؟ (آرى)، به هنگام روز پلك هاى چشمانش روى هم مى افتد، اما شب را براى خود چراغ روشن قرار مى دهد تا بدين وسيله روزى هاى خود را به دست آورد.

نه تاريكى شديد شب چشمانشان را از ديدن باز مى دارد و نه ظلمت شديد آن از حركت آن ها در شب مانع مى شود.

هنگامى كه خورشيد نقاب را از چهره برگرفت و روشنايى روز آشكار شد و نور خود را درون لانه سوسمارها پاشيد (اين پرنده عجيب) پلك هاى خود را بر هم مى نهد و به آن چه در تاريكى براى ادامه زندگى فراهم ساخته است قناعت مى كند! پاك و منزه است خدايى كه شب را براى آن ها روز و زمان تلاش براى معاش قرار داده و روز را هنگام آسايش و آرامش.

▲شرح و تفسير: اين پرنده عجيب و استثنايى

امام(عليه السلام) بعد از بيانات كلى و جامعى كه در بخش قبل درباره آفرينش عالم هستى به امر پروردگار بيان فرمود در اين بخش از خطبه انگشت روى يكى از عجيب ترين و شگفت انگيزترين مخلوقات الهى مى گذارد و آن خفّاش و شب پره است كه همه چيز او استثنايى است، گرچه اگر درست بينديشيم همه موجودات شگفت انگيز است; ولى موجودات استثنايى از آن هم شگفت انگيزتر مى باشد.

امام(عليه السلام) مخصوصاً روى دو قسمت از جنبه هاى استثنايى اين حيوان تكيه مى كند:

يكى مسأله چشم هاى او و ديگرى بال ها. در قسمت اوّل مى فرمايد: «از لطيف ترين مصنوعات و شگفت انگيزترين مخلوقات پروردگار اسرار پيچيده حكمتى است كه در وجود اين شب پره ها به ما نشان داده شده است; همان موجوداتى كه روشنايى روز، با آن كه همه چيز را مى گشايد چشمان آن ها را مى بندد و تاريكى كه همه موجودات زنده را فشرده مى كند، چشمان آن ها را باز و گسترده مى سازد» (وَ مِنْ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ، وَ عَجَائِبِ خِلْقَتِهِ، مَا أَرَانَا مِنْ غَوَامِضِ الْحِكْمَةِ فِي هذِهِ الْخَفَافِيشِ الَّتِي يَقْبِضُهَا الضِّيَاءُ الْبَاسِطُ لِكُلِّ شَيْء، وَ يَبْسُطُهَا الظَّلاَمُ الْقَابِضُ لِكُلِّ حَيٍّ).

و در ادامه مى افزايد: «چگونه چشمان آن ها آن قدر ناتوان است كه نمى تواند از نور خورشيد پرفروغ بهره گيرد؟ و به راه هاى خود هدايت شود و در پرتو روشنايى آفتاب، به مقصود شناخته شده خود برسد، آرى! درخشش شعاع آفتاب آن ها را از حركت در ميان امواج روشنايى بازداشته، و آنان را در پناه گاه خود، از حركت صبحگاهان به همراه نور پنهان ساخته است» (وَكَيْفَ عَشِيَتْ(1) أَعْيُنُهَا عَنْ أَنْ تَسْتَمِدَّ مِنَ الشَّمْسِ الْمُضِيئَةِ نُوراً تَهْتَدِي بِهِ فِي مَذَاهِبِهَا، وَ تَتَّصِلُ بِعَلاَنِيَةِ بُرْهَانِ الشَّمْسِ إِلَى مَعَارِفِهَا. وَرَدَعَهَا بِتَلاَْلُؤِ ضِيَائِهَا عَنِ الْمُضِيِّ فِي سُبُحَاتِ(2) إِشْرَاقِهَا، وَ أَكَنَّهَا(3)فِي مَكَامِنِهَا(4) عَنِ الذَّهَابِ فِى بُلَجِ(5) ائْتِلاَقِهَا(6)).

نكته قابل ملاحظه اين است كه امام(عليه السلام) در تأثير منفى نور آفتاب بر آن ها به سه نكته مختلف در سه جمله اشاره فرموده: گاه مى گويد: نور آفتاب به آن ها اجازه نمى دهد راه هاى خود را پيدا كنند. و گاه مى فرمايد: اشعه خورشيد مانع از آن مى شود كه مقاصدشان را در اين راه ها (مانند طعمه ها و لانه ها) را پيدا كنند و گاه مى گويد: اگر آن ها در مسير باشند ناگهان آفتاب طلوع كند آن ها را از ادامه سير باز مى دارد و زمين گير مى كند. در نتيجه چاره اى جز اين ندارند كه در لانه هاى تاريك پنهان شوند تا از درخشش آفتاب در امان بمانند.

به اين ترتيب، آن نور و روشنايى آفتاب عالمتاب كه به همه موجودات زنده كمك مى كند تا راه خود را پيدا كنند و ادامه مسير دهند و به مقاصد خود برسند، براى اين موجود استثنايى يعنى «خفاش» در تمام اين آثار جنبه منفى دارد و به عكس ظلمت و تاريكى كه همه زندگان را خانه نشين مى كند، اين پرنده استثنايى را به جولان و حركت باز مى دارد.

لذا در ادامه مى افزايد: «در نتيجه، به هنگام روز پلك هاى چشمانش روى هم مى افتد، اما شب را براى خود چراغ روشنى قرار مى دهد تا بدين وسيله روزى هاى خود را به دست آورد.

(آرى) نه تاريكى شديد شب چشمان آن ها را از ديدن باز مى دارد و نه ظلمت سختش آن از حركت آن ها در شب مانع مى شود» (فَهِيَ مُسْدَلَةُ(7) الْجُفُونِ(8) بِالنَّهَارِ عَلَى حِدَاقِهَا(9)، وَ جَاعِلَةُ اللَّيْلِ سِرَاجاً تَسْتَدِلُّ بِهِ فِي الْتِمَاسِ أَرْزَاقِهَا; فَلاَ يَرُدُّ أَبْصَارَهَا إِسْدَافُ(10) ظُلْمَتِهِ، وَ لاَ تَمْتَنِعُ مِنَ الْمُضِيِّ فِيهِ لِغَسَقِ(11) دُجُنَّتِهِ(12)).

سپس در ادامه اين سخن وضع خفاش را به هنگام طلوع آفتاب و روى آوردن وپاشيدن نور خورشيد بر كوه و صحرا چنين بيان مى فرمايد: «هنگامى كه خورشيد نقاب را از چهره برگرفت و روشنايى روز آشكار شد و نور خود را درون لانه سوسمارها پاشيد پلك هاى خود را بر هم مى نهد و به آن چه در تاريكى براى ادامه زندگى فراهم ساخته است قناعت مى كند!» (فَإِذَا أَلْقَتِ الشَّمْسُ قِنَاعَهَا، وَ بَدَتْ أَوْضَاحُ(13) نَهَارِهَا، وَ دَخَلَ مِنْ إِشْرَاقِ نُورِهَا عَلَى الضِّبَابِ(14) فِي وِجَارهَا(15)، أَطْبَقَتِ الاَْجْفَانَ عَلَى مَآقِيهَا(16)، وَ تَبَلَّغَتْ(17) بِمَا اكْتَسَبَتْهُ مِنَ الْمَعَاشِ فِي ظُلَمِ لَيَالِيهَا).

چه تشبيه زيبايى! خورشيد را در دل شب، به زنى تشبيه كرده كه مقنعه و نقاب بر سر و صورت افكنده و به هنگام طلوع نقاب را كنار مى زند و مقنعه را از سر بر مى گيرد و نور اين مادر مهربان بر سراسر زمين كه گهواره فرزندان او است، مى تابد.

تعبير جالب ديگر اين كه، مى فرمايد: حتى نور آن به درون لانه سوسمارها مى تابد، زيرا معروف است كه سوسمار علاقه خاصى به طلوع آفتاب دارد و در آن هنگام سر از لانه بيرون مى كند تا در پرتو نور آفتاب قرار گيرد.

و نيز اشاره به اين دارد كه شب پره ها صيد شبانه خود براى روزها ذخيره مى كنند.

و در پايان اين بخش از خطبه، در يك جمله كوتاه به صورت نتيجه گيرى مى فرمايد: «پاك و منزه است خدايى كه شب را براى آن ها روز و زمان تحصيل معاش قرار داده و روز را هنگام آسايش و آرامش» (فَسُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ اللَّيْلَ لَهَا نَهَاراً وَ مَعَاشاً، وَ النَّهَارَ سَكَناً وَ قَرَاراً!).

اشاره به اين كه اين موجود استثنايى بر خلاف اصل كلى موجودات زنده ـ مخصوصاً انسان ها ـ كه روز براى آن ها ميدان تلاش معاش و شب قرارگاه استراحت آن هاست (وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاساً * وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشاً)(18) روزها به استراحت و شب ها به تلاش براى معاش تا خلايق بدانند كه قدرت بى انتهاست و هر چه را اراده كند، انجام مى شود.

درباره عجايب خلقت خفاش و مخصوصاً چشم هاى او در پايان خطبه به خواست خدا بحث خواهيم كرد.

#####

1. «عشيت» از ماده «عشو» (بر وزن مشق) به معناى تاريكى گرفته شده است; اشاره به اين كه چشمان آن ها از ديدن نور آفتاب، تاريك و ناتوان مى شود.

2. «سبحات» جمع «سبحه» (بر وزن لقمه) به معناى نور و گاه به معناى عظمت مى آيد.

3. «اكنها» از ماده «كن» (بر وزن جنّ) در اصل به معناى ظرفى است كه چيزى را در آن محفوظ يا مستور مى دارند; سپس به تمام وسايلى كه سبب مستور شدن است اطلاق شده است.

4. «مكامن» جمع «مكمن» از ماده «كمون» به معناى مخفى شدن گرفته شده و «مكمن» به معناى جايگاهى است كه در آن جا كسى يا چيزى مخفى مى شود.

5. «بلجَ» جمع «بلجة» به معناى اوّلين روشنايى صبح است.

6. «ائتلاق» از ماده «الق» (بر وزن برق) و به معناى برق گرفته شده است و «بلج ائتلاق»ر
به معناى نخستين نور و درخشش آفتاب است.

7. «مسدلة» از ماده «سَدْل» (بر وزن عدل) در اصل به معناى پايين آمدن چيزى از بالاست; به گونه اى كه آن را بپوشاند و در اين جا اشاره به افتادن پلك هاى خفاش به پايين است.

8. «جفون» جمع «جفن» (بر وزن قفل) به معناى پلك چشم است.

9. «حداق» جمع «حدقه» به معناى سياهى چشم است.

10. «اسداف» از ماده «سَدْفة» (بر وزن وزنه) گرفته شده كه گاه به معناى ظلمت و تاريكى و گاه به معناى نور و روشنايى به كار مى رود و در اين جا به معناى تاريكى است.

11. «غسق» به معناى شدت ظلمت و تاريكى است و از آن جا كه شدت تاريكى در نيمه شب است به معناى نيمه شب نيز به كار رفته است.

12. «دُجُنّه» از ماده «دجون» به معناى ابر و باران داشتن گرفته شده و از آن جا كه ابر و باران باعث تاريكى مى شود واژه دجنة به معناى ظلمت و تاريكى به كار مى رود. و«غسق دجنته» به معناى شدت تاريكى است.

13. «اوضاح» جمع «وَضَح» (بر وزن شفق) به معناى روشنايى است.

14. «ضباب» جمع «ضبّ» (بر وزن سدّ) به معناى سوسمار است.

15. «وجار» به معناى لانه است.

16. «مآقى» جمع «مُؤق» (بر وزن قفل) به معناى گوشه چشم در طرف بينى است و بعضى آن را به مجراى اشك تفسير كرده اند كه در گوشه چشم قرار دارد و در جمله ياد شده اشاره به اين است كه پلك هاى شب پره تمام چشم او حتى گوشه هاى آن را مى پوشاند. اين تعبير شايد اشاره به نكته لطيفى باشد كه به هنگام بستن چشم، آخرين نقطه اى كه بسته مى شود گوشه هاى طرف بينى است.

17. «تبلغت» از ماده «تبلّغ» به معناى اكتفا كردن به چيزى است.

18. نبأ، آيات 10 و 11.

▲بخش سوّم

وَ جَعَلَ لَهَا أَجْنِحَةً مِنْ لَحْمِهَا تَعْرُجُ بِهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى الطَّيَرَانِ، كَأَنَّهَا شَظَايَا الاْذَانِ غَيْرَ ذَوَاتِ رِيش وَ لاَ قَصَب، إِلاَّ أَنَّكَ تَرَى مَوَاضِعَ الْعُرُوقِ بَيِّنَةً أَعْلاَماً. لَهَا جَنَاحَانِ لَمَّا يَرِقَّا فَيَنْشَقَّا، وَ لَمْ يَغْلُظَا فَيَثْقُلاَ. تَطِيرُ وَوَلَدُهَا لاَصِقٌ بِهَا لاَجِىءٌ إِلَيْهَا، يَقَعُ إِذَا وَقَعَتْ، وَ يَرْتَفِعُ إِذَا ارْتَفَعَتْ، لاَ يُفَارِقُهَا حَتَّى تَشْتَدَّ أَرْكَانُهُ، وَ يَحْمِلَهُ لِلنُّهُوضِ جَنَاحُهُ، وَ يَعْرِفَ مَذَاهِبَ عَيْشِهِ، وَ مَصَالِحَ نَفْسِهِ. فَسُبْحَانَ الْبَارِىءِ لِكُلِّ شَيْء، عَلَى غَيْرِ مِثَال خَلاَ مِنْ غَيْرِهِ!

ترجمه:

خداوند براى او از گوشت بدنش بال هايى آفريده كه به هنگام نياز با آن پرواز مى كند; گويى اين بال ها مانند لاله گوشند; بال هايى بدون پر! و بدون نى هايى در ميان آن. اما (اگر دقت كنى) مى بينى محل رگ ها به روشنى در آن پيداست (آرى) آن ها دو بال دارند; نه آن قدر نازك كه پاره شود و نه آن قدر ضخيم كه سنگينى كند.

او پرواز مى كند، در حالى كه نوزادش به او چسبيده و به او پناهنده شده! هر زمان مى نشيند نوزادش نيز همراه او به زمين مى آيد و هر زمان بالا مى رود او نيز بالا مى رود و از او جدا نمى شود تا اعضاى پيكرش محكم گردد و بال هايش قدرت پرواز پيدا كند، راه زندگى را بياموزد و مصالح خويش را بشناسد!

پاك و منزه است آفريننده همه اشيا، كه در آفرينش آن ها از هيچ نمونه و الگويى كه از ديگرى به جاى مانده باشد پيروى نكرده است.

▲شرح و تفسير: شگفتى هاى ديگرى از اين پرنده

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دو قسمت ديگر از عجايب آفرينش خفاش اشاره مى كند (بال هاى عجيب او و طرز پرورش فرزندان).

نخست مى فرمايد: «خداوند براى او از گوشت بدنش بال هايى آفريده كه به هنگام نياز با آن پرواز مى كند; گويى اين بال ها مانند لاله هاى گوشند; بال هايى بدون پر! و بدون نى هايى در ميان آن. اما مى بينى محل رگ ها به روشنى در آن پيداست (آرى) آن ها دو بال دارند; نه آن قدر نازك كه پاره شود و نه آن قدر ضخيم كه سنگينى كند» (وَ جَعَلَ لَهَا أَجْنِحَةً مِنْ لَحْمِهَا تَعْرُجُ بِهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَى الطَّيَرَانِ، كَأَنَّهَا شَظَايَا(1) الاْذَانِ غَيْرَ ذَوَاتِ رِيش(2) وَ لاَ قَصَب، إِلاَّ أَنَّكَ تَرَى مَوَاضِعَ الْعُرُوقِ بَيِّنَةً أَعْلاَماً. لَهَا جَنَاحَانِ لَمَّا يَرِقَّا فَيَنْشَقَّا، وَ لَمْ يَغْلُظَا فَيَثْقُلاَ).

به راستى اين از عجايب خلقت است; بال هاى تمام پرندگان از پر تشكيل يافته كه در وسط آن چيزى شبيه به نى وجود دارد و به علت سبك بودن آن ها به آسانى مى توانند پرواز كنند; ولى «خفاش» كه از پرندگان سريع السير است، جنبه كاملا استثنايى دارد; بال هايش پرده اى از گوشت است كه در وسط آن استخوان هاى باريك غضروف مانندى وجود دارد. اين پرده در عين نازكى بسيار مقاوم است; هم سبك است و هم پردوام; شبيه لاله گوش آدمى; و جالب اين كه اگر در برابر نور آفتاب يا چراغ به آن نگاه كنيم لوله كشى ظريف و گسترده و پيچيده اى از رگ هاى خونين كه آن را تغذيه مى كند مشاهده مى شود كه هنگام پرواز بسيار فعّال مى شوند تا مواد غذايى لازم را به بال ها براى حركت سريع برسانند.

و در آخرين بخش اين خطبه امام(عليه السلام) به ويژگى شگفت انگيز ديگرى از اين پرنده استثنايى اشاره مى كند و آن مربوط به پرورش نوزاد اوست; مى فرمايد: «او پرواز مى كند، در حالى كه نوزادش به او چسبيده و به او پناهنده شده! هر گاه مى نشيند نوزادش نيز همراه او به زمين مى آيد و هر زمان بالا مى رود او نيز بالا مى رود و از او جدا نمى شود تا اعضاى پيكرش محكم گردد و بال هايش قدرت پرواز پيدا كند، راه زندگى را بياموزد و مصالح خويش را بشناسد!» (تَطِيرُ وَوَلَدُهَا لاَصِقٌ بِهَا لاَجِىءٌ إِلَيْهَا، يَقَعُ إِذَا وَقَعَتْ، وَ يَرْتَفِعُ إِذَا ارْتَفَعَتْ، لاَ يُفَارِقُهَا حَتَّى تَشْتَدَّ أَرْكَانُهُ، وَ يَحْمِلَهُ لِلنُّهُوضِ جَنَاحُهُ، وَ يَعْرِفَ مَذَاهِبَ عَيْشِهِ، وَ مَصَالِحَ نَفْسِهِ).

معروف است كه اين حيوان مانند ساير پستانداران عادت ماهيانه دارد و باردار مى شود و وضع حمل مى كند; برخلاف پرندگان ديگر كه تخم مى گذارند و جوجه هاى آن ها در درون تخم پرورش مى يابند. پرندگان ديگر جوجه ها را با خود حمل نمى كنند ولى خفاش جوجه اش را با خود حمل مى كند و به پرواز در مى آيد. راه و رسم پرواز را به او نشان مى دهد و طريقه تهيه غذا و صيد كردن حشرات و مسيرهاى رفت و برگشت به لانه را به او مى آموزد شايد به اين دليل كه پرندگان ديگر در روز پرواز مى كنند و جوجه ها مى توانند در روشنايى با آن ها همراه باشند; ولى اين پرنده كه در تاريكى شب پرواز مى كنند ممكن است جوجه هايش نتوانند با او همراه باشند و يكديگر را گم كنند لذا ناگزير آن ها را با خود حمل مى كند. در هر صورت همه چيز اين پرنده عجيب است و اين هم يكى ديگر از عجايب خلقت اوست كه انسان را به تنوع آفرينش و تدبير پروردگار آشناتر مى سازد.

سپس امام(عليه السلام) در جمله پايانى خطبه سر تعظيم به پيشگاه خداوند فرود آورده، به تسبيح او مى پردازد; مى فرمايد: «پاك و منزه است آفريننده همه اشيا، كه از هيچ نمونه و الگويى كه از ديگرى به جاى مانده باشد پيروى نكرده است!» (فَسُبْحَانَ الْبَارِىءِ لِكُلِّ شَيْء، عَلَى غَيْرِ مِثَال خَلاَ مِنْ غَيْرِهِ!).

و همان گونه كه امام(عليه السلام) در اين بحث توحيدى، خطبه رابا حمد و ستايش پروردگار آغاز كرد با تسبيح و تنزيه ذات پاك او پايان مى دهد تا حسن شروع با حسن ختام همراه گردد.

#####

1. «شظايا» جمع «شظية» به معناى قطعه اى از چوب يا گوشت يا مانند آن است.

2. «ريش» به معناى پر است.

▲نكته

▲آفرينش حيرت انگيز خفاش!

در اين خطبه امام(عليه السلام) از آفرينش بديع خفاش سخن به ميان آورده كه تقريباً همه چيز او بر خلاف ساير پرندگان است تا آن جا كه در بعضى از كتب علمى تصريح مى كنند كه خفاش، جزء پرندگان نيست; بلكه جزء پستانداران است.

بدن خفاش، پوشيده از مو است; در حالى كه پرندگان پر دارند.

خفاش دندان دارد; در حالى كه پرندگان منقار دارند.

بال هاى خفاش از پرده هاى نازك گوشتى تشكيل شده; در حالى كه پرندگان چنين نيستند.

خفاش دو دست و دو پا دارد و روى زمين مانند چهارپايان با دست ها و پاهايش راه مى رود; در حالى كه پرندگان چنين نيستند.

پرندگان از طريق تخم گذارى صاحب بچه مى شوند; در حالى كه خفاش باردار مى شود و بچه مى زايد.

پرندگان نوزادان خود را با مواد غذايى مناسب سير مى كنند; ولى خفاش نوزاد خود را شير مى دهد.

پرندگان معمولا روزها در تلاش معاشند و خفاش در تاريكى شب.

خفاش ها عموماً هنگام روز مى خوابند و پس از غروب آفتاب به پرواز در مى آيند و هنگام خواب; خود را از پاهاى عقب از درختان يا سقف غارها آويزان مى كنند.

غذاى خفاش از حشرات است و هنگام پرواز دهان خود را باز نگه مى دارد و ده ها يا صدها حشره را مى بلعد و شايد بوى بدخفاش به علت همين حشره خوارى او باشد; امّا خفاش ها به خاطر همين كارشان خدمت زيادى به انسان ها در پاك سازى محيط از حشرات مى كنند; لذا در برخى از مناطق كه حشرات زيادند برج هايى براى پرورش خفاش ها مى سازند تا محيطشان را پاك سازى كنند.

برخلاف آن چه بعضى تصور مى كنند كه چشم خفاش ضعيف است و مى گويند: فلان كس مثل خفاش كور است، بينايى خفاش بسيار خوب است; ليكن چشمانش در برابر نور، حساسيت زيادى دارد كه قادر به تحمل آن نيست.

خفاش با سرعت و مهارت در شب پرواز مى كند; حتى در تاريكى شديد بى آن كه به مانعى برخورد كند. خفاش در اين پرواز سريع تنها از چشم كمك نمى گيرد; بلكه مديون دستگاه صوتى خاصى شبيه رادار است. خفاش در حين پرواز، صدايى از بينى خود بيرون مى آورد كه ما قادر به شنيدن آن نيستيم; اما اين صدا به هر چيزى كه بر سر راه آن باشد برخورد مى كند و منعكس مى شود. گوش هاى بزرگ خفاش صداى منعكس شده را مى گيرد و از وجود مانع بر سر راه خود به طور دقيق آگاه مى شود و تغيير جهت مى دهد و اين جاست كه مى گويند: خفاش با گوش خود مى بيند.

بعضى از دانشمندان، آزمايش جالبى درباره خفاش كرده اند. آنان تونل باريك پر پيچ و خمى را به وجود آوردند كه ديواره داخلى آن با دوده آغشته شده بود. خفاشى را از يك طرف تونل وارد كرده و با نهايت تعجب ديدند از طرف ديگر بيرون آمد; بى آن كه بر بال هايش كم ترين اثر دوده باشد.

خفاش ها معمولا حشره خوارند; ولى بعضى از خفاشان ميوه مى خورند و بعضى از آن ها خونخوار و خطرناكند كه تعداد آن ها بسيار كم است. آن ها حتى به انسان در موقع خواب با ظرافت خاصى حمله مى كنند و جايى از بدن او را كه رشته هاى عصبى در آن كم تر است و حساس نيست مانند نرمه گوش در نظر مى گيرند و دندان هاى خود را آهسته در آن فرو مى كنند و خون او را مى خورند; و از آن خطرناك تر اين كه ممكن است آنها از اين طريق ناقل ميكروب هاى مهلكى همچون تب زرد كه از بيمارى هاى خطرناك است، باشند.

خفاش ها به هنگام پرواز از روى آب ها با فاصله بسيار كم مى گذرند و آب مى نوشند; اما آب خوردن آن ها مانند گربه با زبان است.

خفاش هاى سبك وزن گاهى چهاربچه مى آورند و همه آن ها را در حال پرواز به خود آويزان كرده حركت مى كنند; ولى خفاش هاى بزرگ جثه كه گاهى به اندازه يك گربه هستند و آن ها را روباه پرنده مى نامند، تنها يك بچه مى آورند. اين در حالى است كه بعضى از خفاش ها به قدرى كوچكند كه وزن بدنشان به اندازه يك سكه بيشتر نيست.

خفاش ها درزمستان در گوشه تاریکی به صورت آویزان به وسیله پاها می خوابند؛ این خواب زمستانی مدت زیادی ادامه دارد تا هوا گرم شود. در این موقع بیدار می شوند و به حرکت در می آیند. (1)

در كتاب «توحيد مفضّل» نيز عبارات كوتاه و پرمعنايى درباره آفرينش عجيب «خفاش» نقل شده است و با توجه به اين كه اين سخنان را زمانى امام صادق(عليه السلام)فرمود كه علم و دانش بشر درباره جانداران بسيار محدود بود، جالب و قابل ملاحظه است; مى فرمايد:

«خداوند به خفاش آفرينش عجيبى داده است; آفرينشى ما بين پرندگان و چهارپايان (پستاندار); اين به علت آن است كه دو گوش بلند و دندان و پشم دارد; فرزند خود را مى زايد و شير مى دهد و بول مى كند و روى چهار دست و پا راه مى رود; تمام اين ها بر خلاف صفات پرندگان است. او همچنين در شب بيرون مى آيد و غذاى او از پروانه ها و مانند آن (از حشرات) است كه در هوا در حركتند; بعضى گمان مى كنند خفاش غذايى نمى خورد و غذاى او فقط هواست و اين باطل است; زيرا اوّلا از او فضله و بول خارج مى شود و اين بدون خوردن غذا ممكن نيست و ديگر اين كه او داراى دندان است اگر غذايى نمى خورد وجود دندان براى او معنايى نداشت و مى دانيم در آفرينش چيزى بى هدف نيست».(2)

به هر حال هر چه درباره خفاش بيشتر دقت كنيم اسرار شگفت انگيز بيشترى را پيدا خواهيم كرد و اين جا است كه به عظمت كلام امام(عليه السلام) پى مى بريم كه اين موجود استثنايى را كه گويى خدا براى قدرت نمايى آفريده است به عنوان يكى از لطايف صنعت و عجايب خلقت پروردگار در خطبه مذكور بيان كرده و روى قسمت هاى مهمى از شگفتى هاى آفرينش او تكيه فرموده است.

#####

1. فرهنگنامه، جلد 7، صفحه 658. (اين كتاب به وسيله دانشمند غربى (موريس پاركر) تأليف شده و به وسيله آقاى «رضا اقصى» با همكارى ده نفر از نويسندگان معروف كشور ترجمه و نگارش يافته است) و همچنين كتاب «المعجم الزولوجى الحديث» (جانورشناسى جديد) تأليف «محمّد كاظم الملكى»، جلد 2، صفحه 636 و كتاب «در جستجوى خدا» نوشته «آية الله العظمى مكارم شيرازى».

2. بحارالانوار، جلد 3، صفحه 107.

▲خطبه 156 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

خاطب به اهل البصرة على جهة اقتصاص الملاحم

از سخنان امام(عليه السلام) است كه در آن اهل بصره را مخاطب ساخته و از حوادث آينده آن ها را با خبر مى سازد.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را امام(عليه السلام) در «بصره» بعد از «جنگ جمل» بيان فرمود و در آن به سؤالات مختلف گروه هايى پاسخ گفت كه چگونه جنگ با لشكر جمل و تقسيم غنايم جنگى مجاز بوده، ولى تقسيم اموال آن ها و اسارت زنان و فرزندانشان به عنوان اسيران جنگى و اموال اسيران جايز نبوده است و همچنين توضيحاتى درباره ايمان و كفر و امر به معروف و نهى از منكر و بحث هايى درباره بدعت و فتنه ها.

نويسنده كتاب «مصادر» بعد از اشاره به مطلب مذكور مى گويد: هرگاه بخش كلمات قصار نهج البلاغه كلماتى با شماره 31، 32، 266 و 374 بنگريم خواهيم ديد كه همه آن ها با خطبه مزبور تطبيق مى كند و از يك جا گرفته شده است.

سپس از كتاب «مختصر بصائر الدرجات» نقل مى كند كه او مى گويد: من كتابى با عنوان «خطب لمولانا اميرالمؤمنين» ديدم كه مرحوم «سيّد بن طاووس» در حاشيه آن نوشته است: اين كتاب به اقرار نويسنده اش با دو واسطه به امام صادق(عليه السلام) مى رسد; بنابراين ممكن است تاريخ كتابتش بعد از سنه 200 هجرى بوده باشد و در اين كتاب بخش هايى از خطبه مورد بحث نقل شده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 357).

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه، به مسائل گوناگونى اشاره مى كند كه در عين استقلال هر يك از آن ها، پيوند روشنى با هم دارند.

اين خطبه بر چند محور دور مى زند:

نخست اين كه امام(عليه السلام) مردم را به اطاعت خويش فرا مى خواند و راه بهشت را كه راه پر مشقتى است به آن ها نشان مى دهد.

دوّم اين كه دليل شركت عايشه را در جنگ جمل بيان مى كند تا مردم گمان نبرند شركت او در اين جنگ دليل بر مشروعيت كار طلحه و زبير بوده است.

در بخش سوّم، درباره پايان زندگى و قيام قيامت سخن مى گويد و مردم را براى آن از طريق ايمان و عمل صالح و كسب علم و دانش آماده مى سازد.

در چهارمين بخش، به چگونگى حشر مردم از قبور در سراى آخرت اشاره مى كند.

و در بخش پنجم، از امر به معروف و نهى از منكر كه انجام دادن آن بر خلاف پندار بعضى از ناآگاهان هيچ مشكلى در زندگى ايجاد نمى كند، سخن به ميان مى آورد.

در بخش ششم، از اهميّت قرآن و آثار عظيم آن در اصلاح فرد و جامعه بحث مى كند.

و سرانجام در بخش هفتم، در پاسخ اين پرسش كه شخصى از آن حضرت مى پرسد: در مورد فتنه با ما سخن بگو و آيا از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در اين باره پرسشى داشته اى، به شرح جامعى درباره اين موضوع پرداخته و در ضمن از شهادت خود در آينده نيز خبر مى دهد.

▲بخش اوّل

فَمَنِ اسْتَطَاعَ عِنْدَ ذلِكَ أَنْ يَعْتَقِلَ نَفْسَهُ عَلَى اللهِ، عَزَّ وَ جَلَّ، فَلْيَفْعَلْ. فَإِنْ أَطَعْتُمُونِي فَإِنِّي حَامِلُكُمْ إِنْ شَاءَ اللهُ عَلَى سَبِيلِ الْجَنَّةِ، وَ إِنْ كَانَ ذَا مَشَقَّة شَدِيدَة وَ مَذَاقَة مَرِيرَة.

وَ أَمَّا فُلاَنَةُ فَأَدْرَكَهَا رَأْيُ النِّسَاءِ، وَضِغْنٌ غَلاَ فِي صَدْرِهَا كَمِرْجَلِ الْقَيْنِ، وَ لَوْ دُعِيَتْ لِتَنَالَ مِنْ غَيْرِي مَا أَتَتْ إِلَىَّ، لَمْ تَفْعَلْ. وَ لَهَا بَعْدُ حُرْمَتُهَا الاُْولَى، وَالْحِسَابُ عَلَى اللهِ تَعَالى.

ترجمه:

آن كس كه در آن هنگام (در فتنه ها) بتواند خود را وقف بر خداى متعال سازد بايد چنين كند و اگر مرا اطاعت كنيد من (در ميان انبوه فتنه ها) به خواست خدا شما را به راه بهشت خواهم برد; هر چند راهى است پر مشقّت و داراى تلخى هاى فراوان. امّا فلان زن (اشاره به عايشه است) افكار زنانه دامنش را گرفت و كينه هايى را كه در سينه خود پنهان مى داشت، همچون كوره آهنگران به جوشش درآمد (و آشكار شد) و اگر او را دعوت مى كردند كه مانند همين كار را كه در مورد من انجام داد درباره ديگرى انجام دهد، هرگز اقدام نمى كرد (و به خون خواهى عثمان بر نمى خاست اين يك بهانه بود) به هر حال، همان احترام نخستين را (به خاطر پيامبر(صلى الله عليه وآله)) دارد; ولى حسابش با خداوند متعال است!

* * *

▲شرح و تفسير: آشكار شدن كينه هاى درونى به بهانه واهى

همان گونه كه در بحث سند خطبه گفته شد، امام(عليه السلام) اين خطبه را بعد از پايان جنگ جمل بيان فرموده و تعبيرات آغاز اين خطبه نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) قبل از اين جمله ها اشاره اى به فتنه هايى كه در پيش است كرده و به مردم هشدار داده كه فتنه جمل، اوّلين و آخرين فتنه نيست و به دنبال آن چنين مى فرمايد:

«آن كس كه در آن هنگام (در فتنه ها) بتواند خود را وقف بر اطاعت خداوند متعال سازد، بايد چنين كند و اگر مرا اطاعت كنيد من (در ميان انبوه فتنه ها) به خواست خدا شما را به راه بهشت خواهم برد; هر چند راهى است پر مشقت و داراى تلخى هاى فراوان!» (فَمَنِ اسْتَطَاعَ عِنْدَ ذلِكَ أَنْ يَعْتَقِلَ نَفْسَهُ عَلَى اللهِ، عَزَّ وَ جَلَّ، فَلْيَفْعَلْ. فَإِنْ أَطَعْتُمُونِي فَإِنِّي حَامِلُكُمْ إِنْ شَاءَ اللهُ عَلَى سَبِيلِ الْجَنَّةِ، وَ إِنْ كَانَ ذَا مَشَقَّة شَدِيدَة وَ مَذَاقَة مَرِيرَة(1)).

مفهوم «يعتقل نفسه» ـ با توجه به اين كه «يعتقل» از ماده عقل به معناى بازداشتن است ـ آن است كه نفس خويش را تنها وقف فرمان خدا كند كه بالاترين درجه عبوديّت و اطاعت است و در جمله (و ان كان ذا مشقة...) اشاره به اين مى فرمايد كه بهشت و سعادت را ارزان به كسى نمى دهند، اگر خواهان آن هستيد بايد خود را آماده سازيد; چرا كه مبارزه با هواى نفس همچون مبارزه با دشمن، پرمشقت است:

نازپرورده تنعّم نبرد راه به دوست *** عاشقى شيوه رندان بلاكش باشد

در خطبه 176 امام(عليه السلام) همين مطلب را از زبان رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به تعبير معناى ديگرى بيان فرموده است: (إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ) به يقين بهشت در ميان ناراحتى ها و دوزخ در ميان شهوات پيچيده شده است.

سپس امام(عليه السلام) به دليل شركت عايشه در جنگ جمل ـ كه يكى از فتنه هاى جهان اسلام بود ـ اشاره كرده و ضمن پنج جمله پرمعنا تمام گفتنى ها را بيان مى كند; مى فرمايد: «امّا فلان زن، افكار زنانه دامنش را گرفت و كينه هايى كه در سينه خود پنهان مى داشت، همچون كوره آهنگران به غليان آمده بود (و آشكار ساخت) و اگر او را دعوت مى كردند كه مانند همين كار را كه درباره من انجام داد در مورد ديگرى انجام دهد هرگز اقدام نمى كرد (و به خون خواهى عثمان بر نمى خاست) با اين حال، همان احترام نخستين را (به سبب احترام پيامبر(صلى الله عليه وآله)) دارد; ولى حسابش با خداى متعال است!» (وَ أَمَّا فُلاَنَةُ فَأَدْرَكَهَا رَأْيُ النِّسَاءِ، وَضِغْنٌ غَلاَ فِي صَدْرِهَا كَمِرْجَلِ(2) الْقَيْنِ(3)، وَ لَوْ دُعِيَتْ لِتَنَالَ مِنْ غَيْرِي مَا أَتَتْ إِلَىَّ، لَمْ تَفْعَلْ. وَ لَهَا بَعْدُ حُرْمَتُهَا الاُْولَى، وَالْحِسَابُ عَلَى اللهِ تَعَالى).

بى شك، منظور از «فلانة» در عبارت ياد شده، عايشه است و با توجه به اين كه اين خطبه پس از جنگ جمل ايراد شده هدف امام(عليه السلام) اين بوده كه به بعضى شبهات پاسخ دهد; از جمله اين كه اگر اين جنگ، نامشروع بود چرا عايشه كه يكى از رهبرانش بود، در آن شركت كرد؟

امام(عليه السلام) در پاسخ به اين سؤال به دو انگيزه عايشه براى همكارى با طلحه و زبير اشاره مى كند: نخست، داشتن افكار سُست زنانه كه طلحه و زبير به آسانى توانستند فكر او را بدزدند و او را با خود همراه سازند و لذا در تواريخ مى خوانيم كه عايشه مدتى بعد، از كار خود پشيمان شدو اظهار توبه مى كرد.

ديگر اين كه او كينه هايى از من (امام على بن ابى طالب(عليه السلام)) در سينه داشت كه بسيار پرجوش و خروش بود تا آن جا كه به او اجازه نمى داد درست در عواقب اين كار بينديشد و بداند با كه مبارزه مى كند و براى چه مبارزه مى كند وسرانجام اين مبارزه چه خواهد شد؟!

درباره عوامل اين كينه داغ درونى، شارحان نهج البلاغه سخنان بسيار گفته اند; ولى از همه آنها جامع تر، چيزى است كه ابن ابى الحديد از استادش ابويعقوب نقل مى كند كه به بخشى از آن اشاره مى كنيم:

1. على(عليه السلام) همسر فاطمه(عليها السلام) بود و فاطمه(عليها السلام) دختر خديجه بود و حساسيت عايشه نسبت به خديجه با عنوان يك رقيب حتى بعد از وفات او در تواريخ معروف است.

2. احترام فوق العاده رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) نسبت به فاطمه زهرا(عليها السلام) كه نشانه شخصيت فوق العاده فاطمه(عليها السلام) بود و فراتر از محبّت پدر و فرزندى ديده مى شد تا آن جا كه طبق روايات معتبر او را «سيدة نساء العالمين» خواند و مى فرمود: «هر كس فاطمه(عليها السلام) را آزار دهد مرا آزار داده و هر كس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده و او پاره تن من است»،(4)حساسيّت زيادى در عايشه برانگيخت; چرا كه او خود را شايسته اين القاب مى پنداشت نه ديگرى را و همين حساسيّت نيز نسبت به على(عليه السلام) در دل او پيدا شده بود.

3. احترام خاص رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نسبت به شخص على(عليه السلام) و فضايل زيادى كه (خاص و عام) براى على(عليه السلام) از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل كرده اند عامل ديگرى براى اين حسادت بود; چرا كه او پدرش ابوبكر را شايسته اين اوصاف خيال مى كرد.

4. فرزنددار شدن فاطمه(عليها السلام) و گسترش نسل پيامبر(صلى الله عليه وآله) از طريق او و على(عليه السلام)و عدم وجود فرزند براى عايشه و احترام فوق العاده اى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)براى حسن(عليه السلام) و حسين(عليه السلام) قائل بود، عامل مهم ديگرى براى اين حسادت محسوب مى شد.

5. بسته شدن تمام درهاى خانه هاى اصحاب كه به مسجد باز مى شد، حتى درِ خانه ابوبكر (پدر عايشه) و باز بودن درِ خانه على(عليه السلام) و فاطمه(عليها السلام) نيز سبب افروخته شدن خشم و حسادت آن زن بود; چرا كه تنها درى بود كه بعد از درِ خانه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به مسجد گشوده مى شد و همه مسلمين از آن به عظمت ياد مى كردند.

و عوامل متعدد ديگرى كه به جهت اختصار از آن ها صرف نظر شد.(5)

قابل توجّه اين كه ابن ابى الحديد در اين بخش از كلمات استادش (شيخ ابى يعقوب) اين نكته را نقل مى كند كه عايشه پس از آن كه على(عليه السلام) (به ناچار) با ابوبكر بيعت كرد بسيار اظهار خوشحالى مى كرد و اين تظاهر به خشنودى در تمام مدّت خلافت پدرش ابوبكر و سپس عمر و عثمان ادامه داشت; در حالى كه كينه ها در درون او در جوشش بود تا زمانى كه عثمان كشته شد; در حالى كه عايشه از كسانى بود كه مردم را بر ضد عثمان تحريك مى كرد و آرزويش اين بود كه خلافت به طلحه برسد; اما هنگامى كه شنيد مردم با على بن ابى طالب(عليه السلام)بيعت كرده اند فرياد كشيد و نداى واعثمانا! سر داد و گفت: عثمان را مظلوم كشتند و كينه هاى درونى اش به غليان آمد و ماجراى جمل از آن تولّد يافت.(6)

و عجب اين كه جمعى از دانشمندان اهل سنت در عين اين كه اعتراف مى كنند، عايشه راه خطا پوييد و در آتش افروزى جنگ جمل مرتكب گناه شد، مى گويند: او بعداً توبه كرد و مشمول عفو خدا شد. سؤال اين است كه آيا ريختن خون هفده هزار و به روايتى بيست هزار مسلمان! در جمل به اضافه مشكلات عظيمى كه از ناحيه اين جنگ در تمام جهان اسلام پيدا شد و سال ها يا قرن ها ادامه يافت با يك «استغفرالله» بخشوده مى شود؟! آيا خداوند از حقّ النّاس به اين آسانى مى گذرد آن هم چنين حقّ النّاسى؟

جالب اين كه به گفته «ابن عبد ربّه» در «عقد الفريد» بعد از جنگ جمل، زنى به نام «اُمّ اوفى» بر عايشه وارد شد و گفت:

اى امّ المؤمنين، چه مى گويى درباره كسى كه بچه صغير خود را كشته است؟ عايشه بلافاصله گفت: آتش دوزخ بر او واجب شده. آن زن سؤال كرد: درباره زنى كه بيست هزار فرزند بزرگ خود را در يك صحنه كشته باشد چه مى گويى؟ (عايشه فهميد كه اشاره به او و ماجراى جنگ جمل مى كند) گفت: بياييد اين دشمن خدا را بگيريد و بيرون بياندازيد.(7)

و امّا جمله سوّم كه مى فرمايد: «اگر عايشه دعوت مى شد كه آن چه را درباره من انجام داد درباره ديگرى انجام دهد، نمى پذيرفت»، اشاره به اين است كه هر گاه مردم مسلمان با ديگرى غير از من بيعت كرده بودند اين زن هرگز به خون خواهى عثمان بر نمى خاست; بنابراين، انگيزه او هرگز دفاع از خون عثمان نبود كه خودش در آن شركت داشت; بلكه هدفش تحريك مردم بر ضد من بود.

و اين كه در جمله چهارم مى فرمايد: «با اين حال او احترام گذشته را دارد» به دليل اين بود كه همسر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بود و براى احترام پيامبر(صلى الله عليه وآله) از مجازاتش در دنيا صرف نظر شد; ولى در جمله پنجم تصريح مى كند: «حساب او بر خداست»، اشاره به اين كه هرگز خداوند از گناه او نخواهد گذشت.

قرآن مجيد تكليف او را در آيه 30 سوره احزاب روشن ساخته است: «(يَا نِسَاءَ النَّبِىِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَة مُّبَيِّنَة يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللهِ يَسِيراً); اى همسران پيامبر، هر يك از شما گناه آشكار و فاحش مرتكب شود، عذاب او دو چندان خواهد بود و اين براى خدا آسان است».

#####

1. «مريرة» از ماده «مُرّ» (بر وزن حُرّ) به معناى تلخ و ناگوار است.

2. «مرجل» به معناى ديگ است.

3. «قين» به معناى آهنگر است.

4. بحارالانوار، جلد 43، صفحه 76.

5. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 192 به بعد; با تلخيص.

6. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 198-199.

7. عقد الفريد، جلد 5، صفحه 79.

▲بخش دوّم

منه: سَبِيلٌ أَبْلَجُ الْمِنْهَاجِ، أَنْوَرُ السِّرَاجِ، فَبِالاِْيمَانِ يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحَاتِ، وَ بِالصَّالِحَاتِ يُسْتَدَلُّ عَلَى الاِْيمَانِ، وَ بِالاِْيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ، وَ بِالْعِلْمِ يُرْهَبُ الْمَوْتُ، وَ بِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْيَا، وَ بِالدُّنْيَا تُحْرَزُ الاْخِرَةُ، وَ بِالْقِيَامَةِ تُزْلَفُ الْجَنَّةُ، (وَ تُبَرَّزُ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ). وَ إِنَّ الْخَلْقَ لاَ مَقْصَرَ لَهُمْ عَنِ الْقِيَامَةِ، مُرْقِلِينَ فِي مِضْمَارِهَا إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَى.

ترجمه:

(ايمان) روشن ترين راه، با نورانى ترين چراغ است. انسان به سبب ايمان به اعمال صالح رهنمون مى شود و به وسيله اعمال صالح، ايمان، آشكار مى گردد. با ايمان، كاخ علم و دانش آباد مى شود و به وسيله علم، هراس از مرگ (ومسئوليت هاى بعد از آن) حاصل مى گردد. با مرگ، دنيا پايان مى گيرد و با دنيا مى توان آخرت را به دست آورد. با برپا شدن قيامت، بهشت، نزديك مى شود و دوزخ براى گمراهان آشكار مى گردد. مردم به جز قيامت اقامتگاهى ندارند و به سرعت در اين ميدان به سوى آن سرمنزل آخرين پيش مى روند.

▲شرح و تفسير: پيشروى به سوى سرمنزل مقصود

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) نخست از ايمان و سپس آثار آن ـ كه اعمال صالح و علم و دانش و ترس از مجازات قيامت و آمادگى براى اين سفر پر خطر و سرانجام رسيدن به بهشت است ـ سخن مى گويد.

نخست مى فرمايد: «ايمان، روشن ترين راه، با نورانى ترين چراغ است» (سَبِيلٌ أَبْلَجُ(1)الْمِنْهَاجِ، أَنْوَرُ السِّرَاجِ(2)).

از آن جا كه بهترين راه، راهى است كه در روزها روشن و بدون هيچ گونه مانع، و شب ها نيز داراى چراغ باشد، امام(عليه السلام) ايمان را به چنين راهى تشبيه كرده است. اين احتمال نيز وجود دارد كه مراد از سراج چراغ هايى است كه به صورت علامت در جاده ها نصب مى گردد تا مسافران به بيراهه نروند يعنى ايمان، راهش روشن و نشانه هايش آشكار است.

سپس مى افزايد: «به سبب ايمان، انسان به اعمال صالح رهنمون مى شود و به وسيله اعمال صالح، ايمان آشكار مى گردد. با ايمان، كاخ علم و دانش آباد مى شود و به وسيله علم، هراس از مرگ (ومسئوليّت هاى بعد از آن) حاصل مى گردد» (فَبِالاِْيمَانِ يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحَاتِ، وَ بِالصَّالِحَاتِ يُسْتَدَلُّ عَلَى الاِْيمَانِ، وَ بِالاِْيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ، وَ بِالْعِلْمِ يُرْهَبُ الْمَوْتُ).

به يقين، ايمان در هر دو جمله به معناى عقيده باطنى است; در حالى كه «يستدلّ» در جمله اوّل به معناى عليّت است و در جمله دوم، كاشفيّت، يعنى ايمان سبب عمل صالح مى شود و عمل صالح، كشف از ايمان مى كند; ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه «يستدلّ» در هر دو به معناى عليّت باشد; يعنى همان گونه كه ايمان، سبب عمل صالح مى شود، عمل صالح نيز سبب قوّت ايمان است.

و اين كه مى فرمايد: «به وسيله ايمان، عالَم علم آباد مى شود» ممكن است اشاره به دو نكته باشد:

نخست اين كه هر گاه انسان به آفريدگارى دانا و حكيم ايمان داشته باشد وآفرينش را هدفمند بداند، يقين پيدا مى كند كه چيزى در اين عالم، بى دليل و بى هدف نيست و به دنبال آن تلاش مى كند علل و عوامل اشيا و اسرار پديده ها و آثار آن ها را دريابد. تعبير يكى از بزرگ ترين دانشمندان علوم طبيعى «چيزى كه دانشمندان بزرگ را وادار به تلاش براى كشف اسرار طبيعت در طول ساليان دراز مى كرد، ايمان آن ها به هدفمند بودن آفرينش بود و اين كه چيزى در اين جهان بى حساب و كتاب نيست».

ديگر اين كه يكى از موانع علم و معرفت، تعصّب هاى كور و كر، غرور و هواهاى نفسانى است; ولى هنگامى كه ايمان آمد، همه اين موانع برچيده مى شود و راه وصول به سرچشمه هاى ايمان هموار مى گردد.

اضافه بر اين، علم بى عمل، علمى است ويران و هم سنگ با جهل; و چيزى كه علم را با عمل قرين مى كند و آن را آباد مى سازد، ايمان است; همان گونه كه در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «إِنَّ الْعِلْمَ لَيَتَفُّ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلاَّ اِرْتَحَلَ عَنْهُ; علم، عمل را فرا مى خواند; اگر دعوت او را اجابت كرد، مى ماند وگرنه مى رود».(3)

و اين كه مى فرمايد: «انسان به سبب علم از مرگ مى ترسد» به اين دليل است كه مرگ را پايان زندگى نمى داند; بلكه آغاز زندگى نوينى تلقى مى كند كه انسان در آن با نتيجه اعمال خود روبه رو خواهد بود.

سپس در ادامه اين بيان كه علّت و معلول ها و لازم و ملزوم ها را پشت سر هم ذكر مى كند، مى فرمايد: «با مرگ، دنيا پايان مى گيرد، و با دنيا مى توان آخرت را به دست آورد و با برپا شدن قيامت، بهشت نزديك مى شود و دوزخ براى گمراهان آشكار مى گردد; مردم به جز قيامت، اقامتگاهى ندارند و به سرعت در اين ميدان به سوى آن سرمنزل آخرين پيش مى روند» (وَ بِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْيَا، وَ بِالدُّنْيَا تُحْرَزُ الاْخِرَةُ، وَ بِالْقِيَامَةِ تُزْلَفُ الْجَنَّةُ، (وَ تُبَرَّزُ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ). وَ إِنَّ الْخَلْقَ لاَ مَقْصَرَ(4) لَهُمْ عَنِ الْقِيَامَةِ، مُرْقِلِينَ(5) فِي مِضْمَارِهَا إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَى).

آرى، مرگ پايان زندگى دنياست و سرآغاز زندگى ابدى; و با مرگ پرونده اعمال بسته مى شود; چرا كه مزرعه آخرت، تنها دنياست و در قيامت، دو چيز بيش نيست: يا بهشت است و سعادت جاويدان و يا دوزخ است و عذاب ابدى; و همه انسان ها بدون استثنا به سوى يكى از اين دو سرنوشت پيش مى روند.

بعيد نيست ذكر اين عبارت به دنبال بيان به داستان جنگ جمل و آتش افروزان آن، اشاره به اين نكته باشد كه اگر آن ها ايمان قوى داشتند، گرفتار آن جنگ خانمان سوز و پرمسئوليت نمى شدند. اگر ايمان سالمى داشتند آگاهى پيدا مى كردند و زندگى باقى آخرت را به زندگى فانى اين دنيا نمى فروختند; ولى افسوس كه حجاب هواپرستى، عقل انسان را از درك حقايق باز مى دارد; با اين كه جادّه روشن است و نشانه ها آشكار.

جمله «وَ بِالْقِيَامَةِ تُزْلَفُ الْجَنَّةُ، (وَ تُبَرَّزُ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ)» برگرفته از آيات 90 و 91 سوره شعراست: (وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ * وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ).

* * *

#####

1. «ابلج» از ماده «ولوج» به معناى روشن شدن، مخصوصاً روشنايى آغاز صبح است.

2. معروف در ميان شارحان نهج البلاغه اين است كه «سبيل» خبر مبتداى محذوفى است و آن ايمان است به قرينه آن چه در جمله بعد آمده است. بعضى نيز احتمال داده اند كه مبتداى محذوف «سبيل الجنّة» است كه در بخش قبل آمده و در واقع، جمله «و أمّا فلانه...» به صورت جمله معترضه اى است كه در اين ميان ذكر شده است.

3. بحارالانوار، جلد 2، صفحه 33.

4. «مقصر» از ماده «قصر» (بر وزن فصل) يكى از معانى آن منع كردن است و از آن جا كه توقفگاه، انسان را از حركت بيشتر باز مى دارد مقصر به عمل توقف اطلاق شده است.

5. «مرقل» از ماده «ارقال» به معناى با سرعت رفتن است.

▲بخش سوّم

منه: قَدْ شَخَصُوا مِنْ مُسْتَقَرِّ الاَْجْدَاثِ، وَ صَارُوا إِلَى مَصَائِرِ الْغَايَاتِ. لِكُلِّ دَار أَهْلُهَا، لاَ يَسْتَبْدِلُونَ بِهَا وَ لاَ يُنْقَلُونَ عَنْهَا.

وَ إِنَّ الاَْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، لَخُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ اللّهِ سُبْحَانَهُ; وَ إِنَّهُمَا لاَ يُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَل، وَ لاَ يَنْقُصَانِ مِنْ رِزْق. وَ عَلَيْكُمْ بِكِتَابِ اللّهِ، «فَإِنَّهُ الْحَبْلُ الْمَتِينُ، وَ النُّورُ الْمُبِينُ»، وَالشِّفَاءُ النَّافِعُ، وَالرِّيُّ النَّاقِعُ، وَالْعِصْمَةُ لِلْمُتَمَسِّكِ، وَالنَّجَاةُ لِلْمُتَعَلِّقِ. لاَ يَعْوَجُّ فَيُقَامَ، وَ لاَ يَزِيغُ فَيُسْتَعْتَبَ، «وَ لاَ تُخْلِقُهُ كَثْرَةُ الرَّدِّ»، وَ وُلُوجُ السَّمْعِ. «مَنْ قَالَ بِهِ صَدَقَ، وَ مَنْ عَمِلَ بِهِ سَبَقَ».

ترجمه:

آنان از قرارگاه قبرها خارج مى شوند و به سوى آخرين منزل رهسپار مى گردند. هر يك از خانه ها (ى بهشت و دوزخ) ساكنانى دارد كه نه آن را به خانه ديگر تبديل مى كنند و نه از آن به جايى ديگرى انتقال مى يابند.

به يقين، امر به معروف و نهى از منكر، دو صفت از صفات خداوند سبحان است و عمل به آن دو نه از عمر كسى مى كاهد و نه روزى كسى را كم مى كند. كتاب خدا را محكم بگيريد; چرا كه رشته اى است مستحكم و نورى است آشكار; شفابخش و پرمنفعت است و سيراب كننده و فرونشاننده عطش (تشنگان حقّ). تمسّك جويان را حفظ مى كند و نجات بخش كسانى است كه به دامنش چنگ زنند. كژى در آن راه ندارد تا آن را راست كنند و هرگز راه خطا نمى پويد تا به راه حقّش بازگردانند. خواندن و شنيدن مكرّرش سبب كهنگى آن نمى گردد، آن كس كه با قرآن سخن بگويد راست مى گويد، و آن كس كه به آن عمل كند به پيش مى رود.

▲شرح و تفسير: اسباب نجات در قيامت

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دنبال بخش پيشين ــ كه در آن سخن از مرگ و قيامت و بهشت و دوزخ به ميان آمد ــ نخست به مسأله حشر و نشر مردم در آن روز مى پردازد و بعد با بحث جامعى درباره امر به معروف و نهى از منكر و اهميّت قرآن مجيد كه هر دو از مهم ترين اسباب نجات در قيامت اند، سخن به ميان مى آورد و مى فرمايد: «آن ها از قرارگاه قبرها خارج مى شوند و به سوى آخرين منزل رهسپار مى گردند. هر يك از خانه ها (ى بهشت و دوزخ) ساكنانى دارد كه نه آن را به ديگرى تبديل مى كنند و نه از آن به جاى ديگر انتقال مى يابند» (قَدْ شَخَصُوا(1) مِنْ مُسْتَقَرِّ الاَْجْدَاثِ(2)، وَ صَارُوا إِلَى مَصَائِرِ الْغَايَاتِ. لِكُلِّ دَار أَهْلُهَا، لاَ يَسْتَبْدِلُونَ بِهَا وَ لاَ يُنْقَلُونَ عَنْهَا).

نخست اشاره به اين مى فرمايد كه همه از قبرها بر مى خيزند; همان چيزى كه در قرآن مجيد كراراً بيان شده است: «(يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنْ الاَْجْدَاثِ سِرَاعاً...); روزى كه آن ها از قبرها به سرعت خارج مى شوند...».(3)

و از اين تعبير استفاده مى شود كه ذرّات بدن آن ها كه تبديل به خاك شده، هر جا باشد به قبرها باز مى گردد و در آن جا زنده مى شوند و سر از خاك بر مى دارند.

در اين جا اين سؤال پيش مى آيد كه آيات قرآن با صراحت مى گويد: «پايان دنيا زلزله هاى عظيمى به وقوع مى پيوندد و همه چيز در هم مى ريزد» با اين حال چگونه قبرها باقى مى ماند و مردگان از قبرها بر مى خيزند؟

پاسخ اين سؤال را در جلد سوّم همين كتاب، صفحه 367 بيان كرده ايم.

سپس اشاره به اين مى كند كه خانه هاى بهشتيان و دوزخيان قابل تغيير و تبديل نيست. هر كس جايگاه ويژه خود را مطابق اعمال و عقايد خود دارد; مقصود اين كه پاداش و كيفر در آن جهان براى مؤمن و كافر جاودانى است; نه قابل تبديل است و نه قابل نقل و انتقال. اين سراها به قدرى حساب شده است كه كاملا هماهنگ با صاحبان آن عقايد و اعمال است; گويى خانه ها به سراغ آن ها مى روند نه آن ها به سوى خانه ها.

سپس با توجه به اين كه واقعه جمل يكى از نمونه هاى بارز امر به معروف و نهى از منكر بود، به اهميّت اين مسأله اشاره كرده، مى فرمايد: «به يقين، امر به معروف و نهى از منكر، دو صفت از صفات خداوند سبحان است و عمل به اين دو نه اجل كسى را نزديك مى كند و نه از روزى كسى مى كاهد!» (وَ إِنَّ الاَْمْرَ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، لَخُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ(4) اللّهِ سُبْحَانَهُ; وَ إِنَّهُمَا لاَ يُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَل، وَ لاَ يَنْقُصَانِ مِنْ رِزْق).

همان گونه قرآن مجيد مى گويد: «(إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالاِْحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِى الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْىِ); خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزديكان امر مى كند و از فحشا و منكر و ستم نهى مى نمايد».(5)

بعضى از شارحان نهج البلاغه تعبير به «خلق» را درباره خداوند، تعبيرى مجازى (مجاز در كلمه يا مجاز در نسبت) مى دانند; زيرا «خلق» حالت يا ملكه اى است نفسانى كه اعمال نيك و بد از آن سرچشمه مى گيرد و خداوند از چنين عوارض و حالات امكانى پاك و منزّه

است ولى اگر «خلق» را به معناى وصف بدانيم، اعمّ از اين كه به صورت حالت نفسانى باشد يا وصفى كه عين ذات است اطلاق آن بر خداوند مشكلى نخواهد داشت.

به هر حال، وظايفى كه در اسلام براى انسان ها تعيين شده، گاه مخصوص انسان است; مانند عبادات و بسيارى از محرّمات; ولى در ميان آن ها امورى وجود دارد كه بسيار گسترده است و حتّى درباره خداوند نيز صدق مى كند; مانند عدالت و ترك ظلم و ارشاد جاهل و تنبيه غافل و امر به معروف و نهى از منكر و اساساً نزول كتاب هاى آسمانى و فرستادن انبيا بر اساس همين امر به معروف و نهى از منكر يا ارشاد جاهل است; بنابراين در اهمّيّت وظيفه امر به معروف و نهى از منكر همين بس كه تمام برنامه هاى انبيا از آن سرچشمه مى گيرد و خداوند متعال بنيانگذار آن است.

و اين كه مى فرمايد: «انجام دادن اين دو دستور از عمر و روزى كسى نمى كاهد» اشاره به اين است كه بسيارى از مردم كوتاه فكر، تصور مى كنند امر به معروف و نهى از منكر سبب درگيرى با ارباب معاصى مى شود و اين درگيرى گاه سبب جرح و قتل و گاه سبب پراكندگى مردم از اطراف انسان و در نتيجه كاهش روزى مى شود.

ولى اگر امر به معروف و نهى از منكر به صورت صحيح و معقول انجام شود و از افراط و تفريط پرهيز گردد، خداوند انسان را حفظ مى كند و بركاتش را از او دريغ نمى فرمايد.

امر به معروف و نهى از منكر شرايطى دارد، از جمله احتمال اثر و عدم ضرر و همچنين امر به معروف و نهى از منكر داراى دو بخش است: بخش عمومى كه وظيفه همه مردم است (از طريق قلب و زبان) و بخش خصوصى كه وظيفه حكومت اسلامى است (از طريق اقدامات عملى)، اگر اين جهات در آن رعايت شود و توأم با ادب و احترام باشد نه تنها صاحبان آن منفور نمى شوند، بلكه محبوبيّت هم پيدا مى كنند و اگر به فرض در بعضى از موارد گرفتار مشكلاتى شوند، خداوند متعال حلّ مشكلات آن ها را تضمين كرده است.

كوتاه سخن اين كه امر به معروف و نهى از منكر، اساس و پايه نظام جامعه و پاكى و قداست و ترقّى و پيشرفت آن است. در جامعه اى كه امر به معروف و نهى از منكر بميرد، فرار از زير بار مسئوليّت ها به صورت گسترده نمايان مى گردد; انواع گناهان و معاصى در هر كوى و برزن آشكار مى شود و جامعه در لجنزار فساد و گناه غوطهور مى گردد.

و از آن جا كه راه وصول به خوشبختى و حلّ مشكلات فردى و اجتماعى، بازگشت به سوى قرآن است، امام(عليه السلام) در پايان اين سخن به سراغ اهمّيّت قرآن مى رود و با تعبيرات زنده و تشبيهات پرمعنا، اهمّيّت قرآن را ضمن يازده جمله ـ كه هر يك اشاره به يكى از ويژگى هاى قرآن است ـ گوشزد مى كند; در آغاز مى فرمايد:

«كتاب خدا را محكم بگيريد چرا كه رشته اى است مستحكم و نورى است آشكار» (وَ عَلَيْكُمْ بِكِتَابِ اللّهِ، فَإِنَّهُ الْحَبْلُ الْمَتِينُ، وَ النُّورُ الْمُبِينُ).

انسان ها قبل از پذيرش تعليم و تربيت، گويى در چاه طبيعت گرفتارند و براى نجات از آن بايد به رشته اى چنگ زنند و خود را نجات دهند. اين رشته بايد محكم باشد كه در وسط راه آنان را رها نسازد; لذا از قرآن به «الحبل المتين» ياد شده كه وسيله نجات انسان هاست و باتوجه به اين كه پيمودن راه در ظلمات، سبب گمراهى و سقوط در پرتگاه هاست، قرآن تشبيه به نور آشكارى شد، كه انسان را تا رسيدن به سرمنزل مقصود بدرقه مى كند.

در سوّمين و چهارمين ويژگى مى فرمايد: «قرآن شفابخش و پرمنفعت و سيراب كننده و فرونشاننده عطش (تشنگان حق) است» (وَالشِّفَاءُ النَّافِعُ، وَالرِّيُّ(6)النَّاقِعُ(7)).

صفات نكوهيده و رذايل اخلاقى، چه آن ها كه به فرد باز مى گردد و چه آن ها كه مربوط به جمعيّت است، همچون بيمارى هاى جانكاه و گاه كشنده است كه داروى آن در جاى جاى قرآن مجيد آمده است و از آن جا كه مهم ترين عامل حيات، آب است در حيات معنوى انسان نيز قرآن مجيد نقش آب را ايفا مى كند، لذا امام(عليه السلام)آن را وسيله سيراب شدن تشنگان حق، شمرده است.

در پنجمين و ششمين وصف مى فرمايد: «قرآن، حافظ تمسّك جويان و سبب نجات كسانى است كه به دامنش چنگ مى زنند» (وَالْعِصْمَةُ لِلْمُتَمَسِّكِ، وَالنَّجَاةُ لِلْمُتَعَلِّقِ).

انسان در مسير خود به سوى سعادت جاويدان، گاه لغزش هايى دارد و بايد چيزى باشد كه او را در لغزش ها حفظ كند تا سقوط نكند و پرتگاه هايى در پيش دارد كه براى نجات از خطرها آن ها بايد به جايى وابسته باشد.

در هفتمين و هشتمين ويژگى مى فرمايد: «كژى در آن راه ندارد تا آن را راست كنند و هرگز خطا نمى كند تا به راه حقّش بازگردانند» (لاَ يَعْوَجُّ فَيُقَامَ، وَ لاَ يَزِيغُ فَيُسْتَعْتَبَ(8)).

به يقين، كلام خدا كه متّكى به علم بى پايان پروردگار است هيچ گونه خلاف و انحراف و اشتباه و خطا در آن راه ندارد; چرا كه خطا را كسى مى كند كه علمش محدود و قدرتش ناچيز باشد; نه آن كس كه علم و قدرت بى پايان دارد و مى دانيم يكى از نشانه هاى اعجاز قرآن، عدم وجود اختلاف و تضادّ و خطا در آن است: (وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلاَفاً كَثِيراً).(9) در سوره كهف نيز مى خوانيم: «(الْحَمْدُ للهِِ الَّذِى أَنزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَّهُ عِوَجَا); حمد، مخصوص خدايى است كه اين كتاب (آسمانى) را بر بنده (برگزيده)اش نازل كرد و هيچ گونه كژى در آن قرار نداد».(10)

و در نهمين ويژگى مى فرمايد: «خواندن و شنيدن مكرّرش موجب كهنگى آن نمى گردد» («وَ لاَ تُخْلِقُهُ كَثْرَةُ الرَّدِّ»، وَ وُلُوجُ السَّمْعِ).

آرى! مسلّماً هر قدر آن را بخوانند و تكرار كنند باز هم روح پرور و شيرين تر و دلپذيرتر است; چرا؟ زيرا قرآن، كلام خداست و كلام او همچون ذاتش نامتناهى است و هر چه در آن تدبّر شود حقايق تازه اى كشف مى شود و با پيشرفت علم و دانش بشرى ابعاد تازه اى از آن آشكار مى گردد و همان گونه كه در حديث معروف پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است: «لاَ تُحْصَى عَجَائِبُهُ وَ لاَ تُبْلَى غَرَائِبُهُ; شگفتى هاى آن به شماره در نمى آيد و نوآورى هايش به كهنگى نمى گرايد».(11)

و يا آن گونه كه در حديث معروف امام رضا(عليه السلام) بيان شده است، در پاسخ اين سؤال كه چرا قرآن بر اثر فزونى انتشار و تكرار تلاوت كهنه نمى شود; بلكه هر روز شاداب تر است؟ فرمود: اين به سبب آن است كه خداوند آن را براى زمان معينى يا گروه خاصى قرار نداده; به همين دليل در هر زمان تازه است و تا دامنه قيامت، نزد هر قومى با طراوت و شاداب مى باشد.(12)

و سرانجام در دهمين و يازدهمين ويژگى مى فرمايد: «آن كس كه با قرآن سخن بگويد، راست مى گويد، و آن كس كه به آن عمل كند پيشى مى گيرد» (مَنْ قَالَ بِهِ صَدَقَ، وَ مَنْ عَمِلَ بِهِ سَبَقَ).

اشاره به اين كه قرآن، معيار حقّ و باطل و پيروزى و شكست است. آن ها كه هماهنگ با قرآن، سخن مى گويند، گفتارشان عين حقيقت است و آن ها كه هماهنگ با آن عمل مى كنند پيروزند. محتواى قرآن، عين واقعيت است و راه هايى كه ارائه داده به سر منزل سعادت مى رسد; چرا كه در كلام خدا هيچ خطايى نيست; به همين دليل هماهنگى با آن در گفتار و كردار انسان را به حقيقت مى رساند.

#####

1. «شخصوا» ازماده «شخوص» (بر وزن خلوص) به معناى خارج شدن از منزل و گاه به معناى خيره شدن چشم به يك نقطه آمده است; گويى چشم مى خواهد از جايگاه خود بيرون آيد و در اين جا به معناى خارج شدن است.

2. «اجداث» جمع «جدث» (بر وزن قفس) به معناى قبر است.

3. معارج، آيه 43.

4. «خلق» ( بر وزن افق) و «خلق» ( بر وزن قفل) به معنای صفتی است که از انسان جدا نمی شود و جمع آن «اخلاق» است.

5. نحل آیه 90.

6. «رىّ» به معناى سيراب شدن است.

7. «ناقع» از ماده «نقع» (بر وزن نفع) در اصل به معناى فرورفتن آب است و در اين جا به معناى سيراب شدن كامل است; به گونه اى كه تشنگى كاملا فرونشيند.

8. «يستعتب» از ماده «عتب» (بر وزن ثبت) در اصل به معناى ناراحتى درونى است و هنگامى كه به باب استفعال مى رود، به معناى جلب رضايت و خشنودى طرف است; گويا از طرف مقابل تقاضاى عتاب و سرزنش مى كند تا راحتى درونى اش فرو نشيند و به راه حق بازگردد.

9. نساء، آيه 82.

10. كهف، آيه 1.

11. اصول كافى، جلد 2، صفحه 599.

12. بحارالانوار، جلد 92، صفحه 15.

▲بخش چهارم

و قام اليه رجل فقال: يا أميرالمؤمنين، أخبرنا عن الفتنة، و هل سألت رسول اللّه(صلى الله عليه وآله)عنها؟ فقال(عليه السلام) :

إِنَّهُ لَمَّا أَنْزَلَ اللّهُ سُبْحَانَهُ، قَوْلَهُ: (الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لاَ يُفْتَنُونَ) عَلِمْتُ أَنَّ الْفِتْنَةَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا وَ رَسُولُ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ بَيْنَ أَظْهُرِنَا. فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، مَا هذِهِ الْفِتْنَةُ الَّتِي أَخْبَرَكَ اللّهُ تَعَالَى بِهَا؟ فَقَالَ: «يَا عَلِيُّ، إِنَّ أُمَّتِي سَيُفْتَنُونَ مِنْ بَعْدِي»، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، أَوَ لَيْسَ قَدْ قُلْتَ لِي يَوْمَ أُحُد حَيْثُ اسْتُشْهِدَ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَ حِيزَتْ عَنِّي الشَّهَادَةُ، فَشَقَّ ذلِكَ عَلَيَّ، فَقُلْتَ لِي: «أَبْشِرْ، فَإِنَّ الشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِكَ؟» فَقَالَ لِي: «إِنَّ ذَلِكَ لَكَذلِكَ، فَكَيْفَ صَبْرُكَ إِذَنْ؟» فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، لَيسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الصَّبْرِ، وَ لكِنْ مِنْ مَوَاطِنِ الْبُشْرى وَ الشُّكْرِ.

ترجمه:

(در ادامه اين خطبه) مردى به پا خاست، عرض كرد: اى اميرمؤمنان، ما را از آن فتنه (بزرگ) آگاه ساز! آيا در اين باره از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) سؤال كردى؟ فرمود: (آرى) هنگامى كه خداوند آيه (الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لاَ يُفْتَنُونَ)، را نازل فرمود، من مى دانستم آن فتنه و آن آزمايش بزرگ، تا زمانى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در ميان ماست نازل نمى شود; از همين رو عرض كردم: اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، منظور از اين آزمايش و فتنه بزرگ چيست كه خدا تو را از آن آگاه ساخته است؟

فرمود: اى على! بعد از من امّتم در بوته آزمايش قرار مى گيرند، عرض كردم: اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)! (درباره شهادت من چه مى فرماييد؟) مگر در جنگ «احد»، بعد از آن كه جمعى از مسلمانان شهيد شدند و من به سعادت شهادت نرسيدم و اين بر من سخت آمد، به من نفرموديد بشارت باد بر تو كه شهادت در پيش رو دارى؟

رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: مطلب همان گونه است كه گفته ام; ولى در آن موقع چگونه صبر خواهى كرد؟ عرض كردم: اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)! اين از موارد صبر نيست (زيرا صبر در برابر مصيبت است) بلكه از موارد بشارت و شكر است (چرا كه شهادت در راه خدا بزرگ ترين افتخار است).

▲شرح و تفسير: آزمون و فتنه بزرگ!

در ادامه اين خطبه چنين آمده است: « مردى به پا خاست، عرض كرد: اى اميرمؤمنان! ما را از آن فتنه و آزمون (بزرگ) آگاه ساز و آيا در اين باره از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)سؤال كردى؟» (وَ قامَ اِلَيْهِ رَجُلٌ فَقالَ: يَا أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ، أخْبِرْنا عَنِ الْفِتْنَةِ، وَ هَلْ سَأَلْتَ رَسُولَ اللهِ(صلى الله عليه وآله) عَنْها؟).

اين تعبير نشان مى دهد كه در ذهن مردم چنين بوده كه فتنه مهمّى در پيش است و سؤال كننده مى خواهد بداند آيا رسول خدا(صلى الله عليه وآله) درباره اين فتنه خطرناك و ويرانگر، سخنى بيان فرموده است؟

امام عليه السلام در پاسخ او چنين فرمود: «(آرى) هنگامى كه خداوند آيه «(الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لاَ يُفْتَنُونَ); آيا مردم گمان كردند همين كه گفتند: ايمان آورديم، بدون آزمايش رها مى شوند؟»، نازل فرمود، من مى دانستم آن فتنه و آزمايش بزرگ تا زمانى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله)در بين ماست نازل نمى شود; از همين رو عرض كردم: اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)! منظور از اين آزمايش و فتنه چيست كه خدا تو را از آن آگاه ساخته است؟» (فَقَالَ إِنَّهُ لَمَّا أَنْزَلَ اللّهُ سُبْحَانَهُ، قَوْلَهُ: (الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لاَ يُفْتَنُونَ(1))عَلِمْتُ أَنَّ الْفِتْنَةَ لاَ تَنْزِلُ بِنَا وَ رَسُولُ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ بَيْنَ أَظْهُرِنَا. فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، مَا هذِهِ الْفِتْنَةُ الَّتِي أَخْبَرَكَ اللّهُ تَعَالَى بِهَا؟).

سپس در ادامه چنين مى افزايد كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «اى على بعد از من امّتم در بوته آزمايش قرار مى گيرند، عرض كردم: اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، (درباره شهادت من چه مى فرماييد؟) مگر در جنگ «احد»، بعد از آن كه جمعى از مسلمانان شهيد شدند و من به سعادت شهادت نرسيدم و اين بر من سخت آمد به من نفرمودى بشارت باد بر تو كه شهادت از پى توست؟

رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: مطلب همان گونه است كه گفته ام; ولى بگو: در آن هنگام چگونه صبر خواهى كرد؟ عرض كردم: اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)! اين از موارد صبر نيست (زيرا صبر در برابر مصيبت است) بلكه از موارد بشارت و شكر است» (فَقَالَ: «يَا عَلِيُّ، إِنَّ أُمَّتِي سَيُفْتَنُونَ مِنْ بَعْدِي»، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، أَوَ لَيْسَ قَدْ قُلْتَ لِي يَوْمَ أُحُد حَيْثُ اسْتُشْهِدَ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَ حِيزَتْ(2) عَنِّي الشَّهَادَةُ، فَشَقَّ ذلِكَ عَلَيَّ، فَقُلْتَ لِي: «أَبْشِرْ، فَإِنَّ الشَّهَادَةَ مِنْ وَرَائِكَ(3)؟» فَقَالَ لِي: «إِنَّ ذَلِكَ لَكَذلِكَ، فَكَيْفَ صَبْرُكَ إِذَنْ؟» فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، لَيسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الصَّبْرِ، وَ لكِنْ مِنْ مَوَاطِنِ الْبُشْرى وَ الشُّكْرِ).

#####

1. عنكبوت، آيات 1 - 2.

2. «حيزت» از ماده «حيازت» است; اگر با «الى» متعدى شود به معناى رسيدن به چيزى است و اگر با «عن» متعدى شود، مانند خطبه مذكور به معناى نرسيدن به آن است.

3. «وراء» گاه به معناى پشت سر و گاه به معناى پيش رو مى آيد.

▲نكته ها:

▲1ـ پاسخ به چند سؤال

نخست اين كه تعبيرات ياد شده نشان مى دهد كه آيه (الم * أَحَسِبَ النَّاسُ...)مدّتى بعد از جنگ احد در مدينه نازل شده; در حالى كه مفسّران اتفاق نظر دارند كه اين سوره (عنكبوت) در مكّه نازل شده است; در زمانى كه خبرى از جهاد نبود.

در پاسخ اين سؤال گفته اند: معناى مكّى بودن يك سوره اين نيست كه تمام آن در مكّه نازل شده است; بلكه مانعى ندارد اكثر آن در مكه و يك يا چند آيه آن در مدينه نازل شده باشد، و به دستور پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آن آيه را در اين جا قرار داده باشند; همان گونه كه سوره نحل به اتفاق علما جز سوره هاى مكى است; در حالى كه سه آيه آخر آن، به يقين بعد از جنگ احد نازل شده است.

سؤال دوّم اين كه على(عليه السلام) بعد از نزول آيه مزبور از كجا دانست كه در زمان حيات پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن فتنه بزرگ واقع نمى شود، در حالى كه آيه، اشاره اى به اين مطلب ندارد؟

پاسخ اين سؤال نيز روشن است; زيرا منظور از فتنه و آزمايش بزرگ، خطر انحرافاتى است كه از اصول و فروع دين، دامن امت را مى گيرد و پيداست تا شخص پيامبر(صلى الله عليه وآله) زنده است، جلوى چنين انحرافاتى را مى گيرد; هنگامى كه خورشيد غروب كند، خفّاش ها به پرواز در مى آيند و هنگامى كه خورشيد وجود رسول خدا(صلى الله عليه وآله) غروب كند منافقان به جولان در مى آيند و آزمون بزرگ شروع مى شود!

سؤال سوّم اين كه فتنه و آزمونى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در اين خطبه اشاره كرد ـ كه بعد از من رخ مى دهد ـ چه بوده است؟ در روايتى كه مشروح تر از روايت نهج البلاغه است چنين مى خوانيم: پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «إِنَّ أُمَّتِي سَتُفْتَنُ مِنْ بَعْدِي فَتَتَأَوَّلُ الْقُرآنَ وَ تَعْمَلُ بِالرَّأْىِ وَ تَسْتَحِلُّ الْخَمْرَ بِالنَّبِيذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِيَّةِ وَ الرِّبَا بِالْبَيْعِ وَ تُحَرِّفُ الْكِتَابَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ تَغْلِبُ كَلِمَةَ الضِّلاَلِ فَكُنْ جَلِيسَ بَيْتِكَ حَتَّى تُقَلَّدَهَا فَإِذَا قُلِّدْتَهَا جاشَتْ عَلَيْكَ الصُّدُورُ وَ قَلَّبَتْ لَكَ الاُْمُورِ; امت من بعد از من آزمايش مى شوند. قرآن را مطابق ميل خود تفسير مى كنند (و به هر بهانه اى حرام خدا را حلال مى كنند); شراب را به بهانه نبيذ(1) و حرام و رشوه به صورت هديه و ربا را با نام بيع، مجاز مى شمرند و كتاب خدا را تحريف معنوى مى كنند و سخن گمراهان غلبه مى كند. تو در آن روز در خانه بنشين تا زمانى كه به حكومت رسى; ولى هنگامى كه حكومت در دست تو قرار گرفت، حسد در سينه ها به حركت در مى آيد و (مخالفان و حاسدانت) كارهاى تو را به هم مى ريزند (ولى تو استقامت كن)».(2)

اين حديث را كه ابن ابى الحديد در تفسير اين خطبه بيان كرده، به خوبى نشان مى دهد كه فتنه بزرگ، كدام فتنه بوده است.(3)

چهارمين و آخرين سؤال اين كه: چرا على(عليه السلام) درباره شهادت خود سؤال كرد؟ مگر پيامبر(صلى الله عليه وآله) هنگامى كه درباره اين فتنه سخن گفت به شهادت او اشاره كرد؟ حال آن كه در خطبه مورد بحث چيزى در اين زمينه ديده نمى شود.

پاسخ اين سؤال چنين است: همان گونه كه گفتيم، مرحوم سيّد رضى(ره) خطبه را خلاصه كرده; در روايات مشروح تر چنين آمده است: على(عليه السلام) بعد از آن كه ماجراى اين فتنه را از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) شنيد عرض كرد: يا رسول الله(صلى الله عليه وآله)، تو به من وعده شهادت دادى; از خدا بخواه زودتر نصيب من كند.

پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: اگر تو به زودى شهيد شوى چه كسى با «ناكثين»، «قاسطين» و «مارقين» (آتش افروزان جمل و اصحاب معاويه و خوارج) پيكار مى كند؟ آرى، من به تو وعده شهادت داده ام و شهيد هم خواهى شد و محاسن تو از خون فرقت رنگين خواهد شد. (أَما إنِّي وَعَدْتُكَ الشَّهادَةَ وَ سَتُشْهَدُ، تُضْرَبُ عَلَى هذِهِ فَتُخْضَبُ هذِهِ).(4)

#####

1. منظور از «نبيذ» ـ همان گونه كه در روايات اهل بيت(عليهم السلام) وارد شده ـ اين است كه پيغمبر(صلى الله عليه وآله) براى رفع سردى آب مدينه به ياران خود دستور داده بود، در ظرف هاى بزرگِ ذخيره آب، تعدادى خرما بيندازند (نه به گونه اى كه آب مضاف شود) ولى بعداً گروهى از منافقان اين موضوع را بهانه كردند; مقدار زيادى خرما در آب مى ريختند; تخمير مى شد و شراب رقيقى به دست مى آمد و مى خوردند!

2. بحارالانوار، جلد 32، صفحه 243.

3. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 206.

4. همان.

▲2ـ شهادت، افتخار است نه مصيبت

نكته بسيار جالبى كه در اين بخش از خطبه ديده مى شود سخنى است كه ميان پيامبر(صلى الله عليه وآله) و على(عليه السلام) رد و بدل مى شود; و آن اين كه پيغمبر سخن از صبر در برابر شهادت مى گويد و على(عليه السلام) سخن از شكر و بشارت. واكنشى اين گونه با موضوع شهادت، نشانه اوج ايمان و عشق نسبت به ايثار در راه خدا و ارزش هاى والاى اسلامى است كه تاكنون از شخص ديگرى جز آن حضرت نقل نشده است و گفتار آن حضرت به هنگامى كه در محراب عبادت در خون خود غلطيد «فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ; به خداوند كعبه پيروز شدم» ادامه همين جريان است.

▲بخش پنجم

وَ قَالَ: «يَا عَلِيُّ، إِنَّ الْقَوْمَ سَيُفْتَنُونَ بِأَمْوَالِهِمْ، وَ يَمُنُّونَ بِدِينِهِمْ عَلَى رَبِّهِمْ، وَ يَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ، وَ يَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ، وَ يَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْكَاذِبَةِ، وَالاَْهْوَاءِ السَّاهِيَةِ، فَيَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِيذِ، وَ السُّحْتَ بِالْهَدِيَّةِ، وَ الرِّبَا بِالْبَيْعِ» قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، فَبِأَىِّ الْمَنَازِلِ أُنْزِلُهُمْ عِنْدَ ذلِكَ؟ أَبِمَنْزِلَةِ رِدَّةِ، أَمْ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةِ؟ فَقَالَ: «بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةِ».

ترجمه:

(پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)) فرمود: اى على، مردم بعد از من با ثروتشان آزمايش مى شوند. ديندار بودن را منّتى بر خدا قرار مى دهند و (با اين كه مرتكب گناهان بزرگى مى شوند) انتظار رحمت خدا دارند و خود را از خشمش در امان مى بينند. حرام خدا را با شبهات دروغين و هوس هاى غفلت زا حلال مى شمارند. شراب را به نام «نبيذ»، و رشوه را به نام «هديه» و ربا را به اسم «تجارت» حلال مى پندارند. عرض كردم: اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، در چنين شرايطى، اين افراد را كه داراى چنين صفاتى هستند در چه مرتبه اى قرار دهم؟ آيا كار آن ها به منزله ارتداد و بازگشت از دين است يا به منزله فتنه و انحراف از احكام خدا؟ فرمود: به منزله فتنه بدان (و با آنان همچون مسلمانان خطاكار رفتار كن).

* * *

▲شرح و تفسير: حرام خدا را با كلاه شرعى حلال مى شمرند!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه كه آخرين بخش آن است در ادامه نقل كلام پيامبر(صلى الله عليه وآله)در خصوص فتنه و آزمون بزرگ كه بعد از آن حضرت رخ مى دهد، چنين مى گويد: «آن حضرت (به من) فرمود: اى على، مردم بعد از من با ثروتشان آزمايش مى شوند. ديندار بودن را منّتى بر خدا قرار مى دهند و (با اين كه مرتكب گناهان بزرگى مى شوند) انتظار رحمت از خدا دارند و خود را از خشمش در امان مى بينند. حرام خدا را با شبهات دروغين و هوس هاى غفلت زا حلال مى شمرند. شراب را به نام «نبيذ»، و رشوه را به نام «هديه» و ربا را به اسم «تجارت»، حلال مى پندارند!» (وَ قَالَ: «يَا عَلِيُّ، إِنَّ الْقَوْمَ سَيُفْتَنُونَ بِأَمْوَالِهِمْ، وَ يَمُنُّونَ بِدِينِهِمْ عَلَى رَبِّهِمْ، وَ يَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ، وَ يَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ، وَ يَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْكَاذِبَةِ، وَالاَْهْوَاءِ السَّاهِيَةِ، فَيَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِيذِ، وَ السُّحْتَ(1) بِالْهَدِيَّةِ، وَ الرِّبَا بِالْبَيْعِ»).

رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در اين بخش از سخنش بر جزئياتى از اين آزمون بزرگ و فتنه فراگير انگشت مى نهد و به پنج وصف از اوصاف گروهى كه امتحان مى شوند اشاره مى كند. قبل از هر چيز تصريح مى كند كه آن ها به اموالشان امتحان مى شوند; اشاره به اين كه مال، عمده ترين وسيله امتحان آن هاست; همان گونه كه در هر عصر و زمانى چنين است و ديگر اين كه آن ها گرفتار غرور بى دليلى اند; چرا كه مسلمان بودن خود را به رخ مردم مى كشند و گويا منّتى بر خدا دارند; با تمام آلودگى ها خود را مشمول رحمت خدا و در امان از عذاب او مى پندارند و چنين است حال تمام گنهكاران مغرور و از خود راضى. قرآن مجيد درباره گروهى از اعراب تازه مسلمان كه داراى همين صفات بودند، مى گويد:

«(يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاَّ تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلاَمَكُمْ بَلِ اللهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلاِْيمَانِ إِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ); آن ها بر تو منّت مى نهند كه اسلام آورده اند; بگو: اسلام آوردن خود را بر من منّت نگذاريد; بلكه خدا بر شما منّت مى نهد كه شما را به سوى ايمان هدايت كرده است اگر (در ادعاى ايمان) راستگوييد».(2)

و از ويژگى هاى ديگر آن ها اين است كه كارهاى حرام را كه مورد علاقه آن هاست، زير پوشش هاى فريبنده اى قرار مى دهند يا براى اين كه مردم را بفريبند و يا حتى وجدان خود را نيز فريب دهند، به سراغ شراب مى روند. وقتى به آن ها گفته شود: شراب از محرّمات مسلّم است مى گويند: اين همان نبيذى است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اصحابش از آن مى نوشيدند; در حالى كه آن نبيذ نه مسكر بود و نه حرام; بلكه پيامبر(صلى الله عليه وآله) هنگامى كه يارانش بعد از ورود به مدينه از سرد بودن طبيعت آب مدينه و ناراحتى هاى گوارشى شكايت كردند، به آنها فرمود: چند دانه اى خرما درون خمره آب بريزيد تا مشكل شما برطرف گردد. اين آب نه مضاف مى شد و نه خرما در حدّى بود كه مسكر شود. از آن مى نوشيدند و وضو مى گرفتند; ولى بعضى از گمراهان آن را بهانه كردند; مقدار زيادى خرما در آب مى ريختند و در جاى گرمى قرار مى دادند تا تخمير و به مسكر تبديل شود و آن را به نام نبيذ مى نوشيدند.(3)

همچنين بسيارى از افراد گناهكار و ضعيف الايمان در گذشته و حال، نام رشوه را هديه مى گذاشتند و نيز در پوشش معاملات صورى به رباخوارى مشغول شده و مى شوند.

بديهى است در محيط هاى مذهبى كه گناهِ آشكار، مشكلات زيادى دارد گنهكاران ترجيح مى دهند كه اعمال خود را در پوشش عناوين فريبنده اى انجام دهند. اين همان است كه به نام فتنه و آزمون بزرگ از آن خبر داده اند.

و در آخرين جمله از اين بخش از خطبه مى خوانيم كه على(عليه السلام) مى گويد: «عرض كردم:

اى رسول خدا، در چنين شرايطى اين گونه افراد را كه داراى چنين صفاتى دارند، در چه مرتبه اى قرار دهم؟ آيا كار آن ها به منزله ارتداد و بازگشت از دين است و يا به منزله فتنه و انحراف از احكام خدا؟ فرمود: آن را به منزله فتنه بدان (و با آن ها همچون مسلمانان خطاكار رفتار كن)» (قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، فَبِأَىِّ الْمَنَازِلِ أُنْزِلُهُمْ عِنْدَ ذلِكَ؟ أَبِمَنْزِلَةِ رِدَّةِ(4)، أَمْ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةِ؟ فَقَالَ: «بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةِ»).

با توجه به اين كه اين افراد ظاهراً دو اصل اساسى دين (توحيد و نبوّت) را قبول داشتند و انحراف شديد آن ها در برنامه هاى عملى بود; حتى ضروريات دين را به ظاهر انكار نمى كردند و مخالفت هاى خود را در پوشش عناوين حلال به اصطلاح انجام مى دادند; لذا حكم ارتداد بر آن ها جارى نمى شد و على(عليه السلام) هم هرگز با آنان همچون مرتد عمل نكرد.

#####

1. «سحت» در اصل به معناى جداكردن پوست چيزى است، سپس به هر مال نامشروعى مخصوصاً «رشوه» اطلاق شده است; زيرا اين گونه اموال، صفا و طراوت و بركت را از انسان دور مى كند; همان گونه كه درخت پوست كنده پژمرده مى شود.

2. حجرات، آيه 17.

3. به كتاب كافى، جلد 6، صفحه 416، حديث 3 مراجعه كنيد.

4. «ردّة» (بر وزن مكّه) به معناى يك بار بازگشت از چيزى است و «ردّة» (بر وزن فتنه) به معناى ارتداد و بازگشت از دين است. در خطبه مذكور معناى دوّم مورد نظر است.

▲نكته

▲رَگ، رَگ است اين آب شيرين، آب شور

آن چه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در مورد فتنه و آزمون بزرگ در اين حديث بيان فرموده نه تنها در عصر حكومت على(عليه السلام) كه در عصر ما نيز با تمام ويژگى ها خودنمايى مى كند. بسيارى از افراد، هنگامى كه پاى مال و ثروت نامشروع به ميان مى آيد، گام هاى شان مى لغزد; خود را در صف مؤمنان مى پندارند; گويى بر خدا منّت مى نهند كه مسلمانند و اميد به رحمت او دارند!

و از همه بدتر ارتكاب گناهان بزرگ در پوشش هاى عناوين مباح و فريبنده يا به تعبير ديگر تقلّب نسبت به قانون يعنى از پوشش هاى ظاهراً قانونى براى فرار از واقعيت قانون استفاده مى كنند.

امروز با چشم خود مى بينيم بسيارى از رباخواران به انواع حيله ها متوسّل مى شوند; گاه به اسم فروختن اسكناس به اسكناس; گاه از طريق «ضمّ ضميمه» يعنى شىء ارزانى را به مال مورد نظر ضميمه كردن و آن را به قيمت هاى گزاف فروختن; گاهى به نام كارمزد و گاه بيع شرط هاى دروغين يا حق العمل و پورسانت و جريمه ديركرد و بهانه تورم و امثال اين عناوين كاذبه ربا را حلال مى شمرند و كار به جايى رسيده كه تحقق حديث معروف پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را كاملا احساس مى كنيم كه فرمود:

«يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمانٌ لاَّ يَبْقَى أَحَدٌ إِلاَّ أَكَلَ الرِّبَا فَإِنْ لَمْ يَأْكُلْهُ أَصَابَهُ مِنْ غُبارِهِ(1); زمانى بر مردم مى رسد كه ربا دامان همه را مى گيرد; حتى كسانى كه از آن بركنارند گرد و غبارش بر دامانشان مى نشيند».

به يقين، اين نوع مخالفت با قوانين الهى از مخالفت صريح و آشكار بدتر و خطرناك تر است; زيرا ممكن است به سرعت در جامعه فراگير شود، بى آن كه به مانعى برخورد كند; در حالى كه گناهان آشكار چنين نيست و در يك جامعه مذهبى با موانع زيادى برخورد مى كند. افزون بر اين، اين گونه فرار از قانون، گناه مضاعفى است; هم گناه رباخوارى است و هم رياكارى و بازى با احكام دين.

به تعبير ديگر، در اين نوع فرار از قانون، تنها صورتى از قانون و حكم الهى باقى مى ماند; بى آن كه محتوا و فلسفه آن وجود داشته باشد; مثلا تحريم رباخوارى به دليل مفاسد زيادى است كه در نظام اقتصادى جامعه به وجود مى آيد و سبب فاصله طبقاتى و ثروتمندتر شدن ثروتمندان و فقيرتر شدن فقيران مى گردد; به همين جهت زشتى آن از زناى با محارم بيش تر شمرده شده و به جنگ با خدا معرفى شده است و در احاديث اسلامى، هفت نوع مفسده مختلف براى آن ذكر شده كه در بحث ربا شرح داده ايم.(2)

آيا با يك صورت سازى و مثلا اضافه كردن يك سير نبات يا يك قوطى كبريت با يك معامله سنگين ربوى، همه اين مفاسد حل مى شود؟!! هرگز! آيا به گفته مرحوم وحيد بهبهانى تمام مشكل در كلمه سحت و رباست؟ و تمام گناه ربا فقط به اين الفاظ بر مى گردد يا حكمتى در اين حكم بوده، كه بايد ملحوظ شود؟!

#####

1. مستدرك الوسائل، جلد 13، صفحه 333.

2. به كتاب «ربا و بانكدارى» تأليف «آية الله العظمى مكارم شيرازى» مراجعه كنيد.

▲خطبه 157 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يحثّ الناس على التّقوى

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن، مردم را به تقوا، تشويق و ترغيب مى كند.

#####

1. سند خطبه:

گرچه محتواى خطبه به قدرى والاست و الفاظ فصيح و بليغ كه صادر شدن آن مانند ساير خطبه هاى نهج البلاغه از غير امام معصوم(عليه السلام) بسيار بعيد است; ولى با اين حال به بعضى از مداركى كه در كتاب مصادر نهج البلاغه آمده اشاره مى كنيم: «ابن اثير» عالم لغوى در «نهاية» در ماده «شَوْل» و همچنين ماده «رَبْك» به بخش هايى از اين خطبه اشاره مى كند و در غرر الحكم نيز بعضى از جمله هاى اين خطبه با مقدارى تفاوت بيان شده است كه نشان مى دهد از منبعى غير از نهج البلاغه گرفته شده است.

▲خطبه در يك نگاه

در اين خطبه، امام(عليه السلام) مانند بسيارى از خطبه هاى نهج البلاغه، سخن را با حمد و ثناى الهى شروع مى كند; سپس در چند بخش به مسائل حساسى مى پردازد. در بخش اوّل از عبرت گرفتن از تاريخ پيشينيان ــ كه سرنوشت مشابهى با ما دارند ــ سخن مى گويد و ما را به اعماق تاريخ گذشته فرو مى برد تا آينده خويش را آشكارا ببينيم و راه سعادت را پيدا كنيم.

در بخش دوّم، به اهمّيّت تقوا و برگرفتن زاد و توشه از زندگى دنيا براى آخرت اشاره مى كند و هشدار مى دهد كه پايان زندگى هيچ كس نمايان نيست. بكوشيد تا غافلگير نشويد.

در بخش سوّم از مراقبان الهى نسبت به اعمال انسان از جمله اعضاى پيكر هر شخص و فرشتگانى كه حافظان اعمالند، ياد مى كند.

در بخش چهارم به پايان زندگى و عالم غربت قبر و خانه تنهايى و فناى دنيا و برپايى قيامت اشاره كرده، با جملات كوتاه و تكان دهنده اى در اين زمينه، خطبه را به پايان مى برد.

* * *

▲بخش اوّل

الْحَمْدُلِلّهِ الَّذِي جَعَلَ الْحَمْدَ مِفْتَاحاً لِذِكْرِهِ، وَ سَبَباً لِلْمَزِيدِ مِنْ فَضْلِهِ، وَ دَلِيلا عَلَى آلاَئِهِ وَ عَظَمَتِهِ.

عِبَادَ اللّهِ، إِنَّ الدَّهْرَ يَجْرِي بِالْبَاقِينَ كَجَرْيِهِ بِالْمَاضِينَ; لاَ يَعُودُ مَا قَدْ وَلَّى مِنْهُ، وَ لاَ يَبْقَى سَرْمَداً مَا فِيهِ.

آخِرُ فَعَالِهِ، كَأَوَّلِهِ. مُتَشَابِهَةٌ أُمُورُهُ، مُتَظَاهِرَةٌ أَعْلاَمُهُ. فَكَأَنَّكُمْ بِالسَّاعَةِ تَحْدُوكُمْ حَدْوَ الزَّاجِرِ بِشَوْلِهِ: فَمَنْ شَغَلَ نَفْسَهُ بِغَيْرِ نَفْسِهِ تَحَيَّرَ فِي الظُّلُمَاتِ، وَ ارْتَبَكَ فِي الْهَلَكَاتِ، وَ مَدَّتْ بِهِ شَيَاطِينُهُ فِي طُغْيَانِهِ، وَ زَيَّنَتْ لَهُ سَيِّىءَ أَعْمَالِهِ. فَالْجَنَّةُ غَايَةُ السَّابِقِينَ، وَ النَّارُ غَايَةُ الْمُفَرِّطِينَ.

ترجمه:

حمد و ستايش، مخصوص خداوندى است كه «حمد» را كليد ذكر و ياد خود قرار داده و آن را سبب فزونى فضل و رحمتش و دليل بر نعمت ها و عظمتش ساخته است.

بندگان خدا! روزگار بر بازماندگان، آن سان مى گذرد كه بر پيشينيان گذشت. آن چه از زندگى دنيا گذشته است باز نمى گردد و آن چه در آن هستيم جاودان نمى ماند. آخرين كار اين جهان، همچون نخستين كار اوست. امورش شبيه به يكديگر و نشانه هايش روشن و آشكار است. گويا ساعت (پايان زندگى) شما را با سرعت به پيش مى راند; همان گونه كه ساربان، شتران سبكبار را. آن كس كه به غير خويش پردازد واز خود غافل شود، در تاريكى ها سرگردان مى ماند و در مهلكه ها گرفتار مى شود. شياطين او را در طغيانش به پيش مى رانند و اعمال بدش را در نظرش نيك جلوه مى دهند. بهشت سرمنزل پيش تازان (در طاعت خدا) و آتش دوزخ پايان كار كوتاهى كنندگان و تقصيركاران است.

▲شرح و تفسير: توجهى ديگر به مبدأ و معاد

امام(عليه السلام) خطبه رابا حمد خداوند اما با تعبيرات تازه اى آغاز مى كند و مى فرمايد: «حمد و ستايش، مخصوص خداوندى است كه «حمد» را كليد ذكر و ياد خود قرار داده و آن را سبب فزونى فضل و رحمتش و دليل بر نعمت ها و عظمتش ساخته است» (الْحَمْدُ(1)لِلّهِ الَّذِي جَعَلَ الْحَمْدَ مِفْتَاحاً لِذِكْرِهِ، وَ سَبَباً لِلْمَزِيدِ مِنْ فَضْلِهِ، وَ دَلِيلا عَلَى آلاَئِهِ وَ عَظَمَتِهِ).

در اين كه منظور از «ذكر» در اين جا چيست؟ گاه گفته شده: قرآن مجيد است كه در بعضى از آيات قرآن از آن به ذكر تعبير شده; چرا كه سوره حمد سرآغاز آن مى باشد (بنابراين كه سوره حمد، نخستين سوره اى باشد كه بر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)نازل شده يا قرآن به صورت كنونى در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) به دستور حضرتش گردآورى شده و سوره حمد سرآغاز آن بوده باشد(2)).

و يا اين كه به چندين سوره از قرآن اشاره است كه با حمد خدا آغاز مى شود (سوره هاى حمد، انعام، كهف، سبأ و فاطر).

يا اين كه ذكر، اشاره به هرگونه ياد خداست و در احاديث اسلامى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)وارد شده كه «كُلُّ كَلام لاَ يُبْدَأُ فِيهِ بِحَمْدِاللّهِ فَهُوَ أَجْذَمُ; هر سخنى كه با حمد خدا شروع نشود بريده است».(3)

به همين دليل، سرآغاز غالب خطبه هاى پيامبر اكرم و معصومين(عليهم السلام) را حمد و ستايش پروردگار مشاهده مى كنيم و جمله «سَبَباً لِلْمَزِيدِ مِنْ فَضْلِهِ» اشاره به آيه شريفه (لَئِنْ شَكَرْتُمْ لاََزِيدَنَّكُمْ) مى باشد كه شكر و حمد خدا را مايه فزونى نعمت قرار داده است.(4)

توجه داشته باشيد كه در بسيارى از آيات قرآن، حمد به معناى شكر به كار رفته است.

و جمله «دَلِيلا عَلَى آلائِهِ وَ عَظَمَتِهِ» اشاره به اين است كه هنگامى كه حمد و ستايش و شكر خدا را به جا مى آوريم هم به نعمت هاى گوناگون او توجّه مى كنيم وهم به مقام عظمتش.

سپس امام(عليه السلام) بندگان خدا را مخاطب قرار داده و نسبت به ناپايدارى دنيا هشدار مى دهد و به عبرت گرفتن از پيشينيان توصيه مى كند و مى فرمايد: «بندگان خدا! روزگار بر بازماندگان، آن سان مى گذرد كه بر پيشينيان گذشت!» (عِبَادَ اللّهِ، إِنَّ الدَّهْرَ(5)يَجْرِي بِالْبَاقِينَ كَجَرْيِهِ بِالْمَاضِينَ).

اين سخن، اشاره به مطلب معروفى است كه مى گوييم تاريخ همواره تكرار مى شود و حوادث امروز ـ با تفاوت مختصرى ـ همچون حوادث ديروز است. و بعد در توضيح آن مى فرمايد: «آن چه از زندگى دنيا گذشته است باز نمى گردد و آن چه در آن هستيم جاودان نمى ماند. آخرين كار اين جهان، همچون نخستين كار اوست ; امورش شبيه به يكديگر و نشانه هايش روشن و آشكار است» (لاَ يَعُودُ مَا قَدْ وَلَّى مِنْهُ، وَ لاَ يَبْقَى سَرْمَداً مَا فِيهِ. آخِرُ فَعَالِهِ، كَأَوَّلِهِ. مُتَشَابِهَةٌ أُمُورُهُ، مُتَظَاهِرَةٌ أَعْلاَمُهُ).

آرى، اگر دقت كنيم سلسله اى از اصول كلى را بر تاريخ بشر حاكم مى بينيم كه هر روز در چهره جديدى خود را نشان مى دهد و به همين دليل، هر كس مى تواند به آينده خود با دقت در تاريخ گذشتگان، آگاه شود; چرا كه تاريخ ديروز آينه تمام نماى امروز است.

پيوسته گروهى به قدرت مى رسند و همه چيز را در قبضه خود مى گيرند; چيزى نمى گذرد كه ناتوان مى شوند و قدرت را به اختيار يا به اجبار به ديگران مى سپارند. هنگامى كه سرآمد حكومت آن ها فرا رسيد به حكم قطعى پروردگار بايد جاى خود را به ديگران دهند: (فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ).

همواره گروهى متولّد مى شوند; سپس به جوانى مى رسند بعد وارد مرحله پيرى و ناتوانى مى شوند و همچون برگ خشكيده اى در برابر تندباد اجل قرار مى گيرند و به مردگان مى پيوندند و در زير خاك هاى تيره و تار پنهان مى شوند.

زادن و كشتن و پنهان كردن *** چرخ را رسم و ره ديرين است!

سپس امام(عليه السلام) با ذكر اين مقدمه به چند نصيحت و اندرز پرمعنا پرداخته، مى فرمايد: گويا ساعت (پايان زندگى) شما را با سرعت به پيش مى راند; همان گونه كه ساربان شتران سبكبار را! (فَكَأَنَّكُمْ بِالسَّاعَةِ تَحْدُوكُمْ(6) حَدْوَ الزَّاجِرِ بِشَوْلِهِ).

با توجه به اين كه زاجر به ساربانى گفته مى شود كه با شدت، شتران را مى راند و «شَوْل» (جمع شائله) به شترانى گفته مى شود كه سبكبار باشند; يعنى مدتى از وضع حملشان گذشته و پستانشان خشكيده است و طبيعتاً ساربان ملاحظه حال آن ها را نمى كند، چنين نتيجه مى گيريم كه روزگار و سرآمد عمر با شدت هر چه بيش تر مردم را به سوى فنا مى راند.

شب ها و روزها به سرعت مى گذرد. سال و ماه ها طى مى شود. حوادث غير منتظره، بيمارى ها، بلاها، جنگ ها و امور ديگرى از اين قبيل همه و همه، انسان ها را هدف گرفته اند.

بعد از اين هشدار، همگان را به اين حقيقت متوجّه مى سازد و مى فرمايد: «آن كس كه به غير خويش پردازد واز خود غافل شود، در تاريكى ها سرگردان مى ماند و در مهلكه ها گرفتار مى شود. شياطين او را در طغيانش به پيش مى رانند و اعمال بدش را در نظرش جلوه مى دهند!» (فَمَنْ شَغَلَ نَفْسَهُ بِغَيْرِ نَفْسِهِ تَحَيَّرَ فِي الظُّلُمَاتِ، وَ ارْتَبَكَ(7) فِي الْهَلَكَاتِ، وَ مَدَّتْ بِهِ شَيَاطِينُهُ فِي طُغْيَانِهِ، وَ زَيَّنَتْ لَهُ سَيِّىءَ أَعْمَالِهِ).

هر انسانى مجموعه اى از عيوب و نقصان ها و نقاط ضعف را در خود دارد و تنها راه نجات او پرداختن به اصلاح آن هاست تا به تدريج به صورت انسان كاملى درآيد و شايسته قرب خدا و نام والاى خليفة الله شود; ولى كسى كه به بيرون خويش يعنى به انسان هاى ديگر يا مسايلى از قبيل: مال و مقام و ثروت و جاه بپردازد، سرگردانى و گرفتارى او يقينى است و از آن اسفبارتر اين كه شياطين، چنين انسان غافلى را در طغيانش تشويق مى كنند و اعمال زشت او را چنان زينت مى دهند كه جزو نقاط قوّت خود مى شمرد و به آن افتخار مى كند. بديهى است چنين انسان گرفتارى راه نجاتى نخواهد داشت.

قرآن مجيد درباره اين گونه افراد مى فرمايد: «(كَمَنْ مَّثَلُهُ فِى الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِج مِّنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ); آن ها همچون كسى اند كه در ظلمت ها گرفتار شده و از آن خارج نمى گردد. آرى، اين گونه براى كافران، اعمال زشتى را كه انجام مى دادند، تزيين شده است».(8)

و در پايان اين بخش به سرنوشت نهايى و سرانجام كار اشاره كرده، مى فرمايد:

«بهشت، سرمنزل پيش تازان و آتش دوزخ پايان كار تقصيركاران است» (فَالْجَنَّةُ غَايَةُ السَّابِقِينَ، وَ النَّارُ غَايَةُ الْمُفَرِّطِينَ).

منظور از «سابقين» سبقت گيرندگان در مسير طاعت خداست; كه سرمنزل مقصودشان بهشت است; همان گونه كه قرآن مى فرمايد: (سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَة مِّنْ رَّبِّكُمْ وَجَنَّة عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَآءِ وَالاَْرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا...).(9)

و جمله «وَ النَّارُ غَايَةُ الْمُفَرِّطِينَ» اشاره به كسانى است كه به علت كوتاهى و تقصير و از دست دادن فرصت ها گرفتار خسران و زيان شده و سرانجام شان دوزخ است; همان گونه كه قرآن درباره اين افراد مى گويد: «روز قيامت مى گويند: اى افسوس بر ما كه درباره قيامت كوتاهى كرديم!» (قَالُوا يَا حَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا).(10)

#####

1. «حمد» در لغت به معناى ستايش كردن در مقابل كار يا صفت نيك اختيارى است و از آن جا كه يكى از كارهاى بسيار نيك، بخشيدن نعمت به نيازمندان است، اين واژه به معناى شكر نيز به كار مى رود.

2. اين احتمال را در تفسير نمونه در بحث سوره حمد تقويت كرده ايم و نام گذارى اين سوره به «فاتحة الكتاب» را در روايات نبوى دليل بر آن مى دانيم.

3. فقه السّنة، جلد 2، صفحه 230. (در اين زمينه روايات ديگرى در كتاب «مغنى ابن قدامه» و «نيل الأوطار شوكانى» نيز نقل شده است).

4. اين جمله، نشان مى دهد كه از ميان احتمالات سه گانه مزبور در مورد حمد، احتمال سوّم مناسب تر است.

5. «دهر» به گفته راغب در مفردات، در اصل اسمى است براى مجموع عمر جهان; سپس به معناى وسيع ترى كه عبارت از روزگار و زمان و تاريخ زندگى بشر است اطلاق شده; گاه به معناى مردم زمانه و گاه به معناى خالق زمان نيز به كار مى رود.

6. «تحدو» از مادّه «حَدْو» و «حُدى» به معناى راندن شتر همراه با آواز مخصوصى است كه ساربان ها مى خوانند; ولى سپس به هر گونه راندن و سوق دادن اطلاق شده است.

7. «ارتبك» از ماده «ربك» (بر وزن ربط) به معناى پريشان و درهم شدن كار است; به گونه اى كه نجات براى انسان مشكل شود.

8. انعام، آيه 122.

9. حديد، آيه 21.

10. انعام، آيه 31.

▲نكته

▲چگونه تاريخ تكرار مى شود؟

تاريخ بشر مجموعه اى است از حوادث بى شمار و بسيار متنوّع و گوناگون; ولى هنگامى كه درست در آن دقّت مى كنيم مى توانيم ويژگى هايى براى حوادث گوناگون آن پيدا كنيم و همه را در گروه هاى معيّن و عناوين خاصّى بگنجانيم، بخشى از آن ويژگى ها چنين است:

1ـ زوال سريع نعمت ها و قدرت ها: آرى نعمت ها و قدرت ها به سرعت مى آيند و مى روند و جاى خود را به ديگرى مى سپارند.

2ـ ناپايدارى: از ويژگى هاى حوادث اين جهان، ناپايدارى است. تا انسان به چيزى دل خوش مى كند، آن را از دست مى دهد و تا به كسى دل مى بندد، جاى خالى او را مشاهده مى كند.

3ـ بى وفايى در مردم دنيا و حوادث اين جهان، يكى ديگر از صفات چشمگير است; تا آن جا كه به صورت ضرب المثل درآمده، مى گويند: «دنيا به چه كسى وفا كرده كه به ما كند؟».

4ـ غرورها و شكست هاى ناشى از آن: تاريخ جهان، افراد و گروه هاى زيادى را به خاطر دارد كه روزى پيروز شدند و در پى پيروزى مغرور گشتند; ولى سرانجام غرورشان آن ها را بر خاك ذلّت نشاند و بينى آن ها را به خاك ماليد.

5ـ تغيير حالات و روحيات: نزديك ترين دوستان انسان، گاه خطرناك ترين دشمن او مى شوند. گاهى دوستان ديروز، دشمنان امروزند. اين ويژگى مخصوصاً در ميان حاكمان و سياستمداران جهان كاملا به چشم مى خورد.

6ـ زمينه هاى محبّت و نفرت: آن چه باقى مى ماند و مايه ياد نيك مردم جهان است نيكى ها، محبّت ها، جوانمردى ها و اخلاص هاست و آن چه مايه نفرين و لعنت و بدنامى مى شود، ظلم و ستم ها و ناجوانمردى هاست.

▲بخش دوّم

اعْلَمُوا، عِبَادَ اللّهِ، أَنَّ التَّقْوَى دَارُ حِصْن عَزِيز، وَالْفُجُورَ دَارُ حِصْن ذَلِيل، لاَ يَمْنَعُ أَهْلَهُ، وَ لاَ يُحْرِزُ مَنْ لَجَأَ إِلَيْهِ. أَلاَ وَ بِالتَّقْوَى تُقْطَعُ حُمَةُ الْخَطَايَا، وَ بِالْيَقِينِ تُدْرَكُ الْغَايَةُ الْقُصْوَى.

عِبَادَ اللّهِ، اللّهَ اللّهَ فِي أَعَزِّ الاَْنْفُسِ عَلَيْكُم، وَ أَحَبِّهَا إِلَيْكُمْ: فَإِنَّ اللّهَ قَدْ أَوْضَحَ لَكُمْ سَبِيلَ الْحَقِّ وَ أَنَارَ طُرُقَهُ. فَشِقْوَةٌ لاَزِمَةٌ، أَوْ سَعَادَةٌ دَائِمَةٌ! فَتَزَوَّدُوا فِي أَيَّامِ الْفَنَاءِ لاَِيَّامِ الْبَقَاءِ. قَدْ دُلِلْتُمْ عَلَى الزَّادِ، وَ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ، وَ حُثِثْتُمْ عَلَى الْمَسِيرِ; فَإِنَّمَا أَنْتُمْ كَرَكْب وُقُوف، لاَ يَدْرُونَ مَتَى يُؤْمَرُونَ بِالسَّيْرِ. أَلاَ فَمَا يَصْنَعُ بِالدُّنْيَا مَنْ خُلِقَ لِلآخِرَةِ! وَ مَا يَصْنَعُ بِالْمَالِ مَنْ عَمَّا قَلِيل يُسْلَبُهُ، وَ تَبْقَى عَلَيْهِ تَبِعَتُهُ وَ حِسَابُهُ!

عِبَادَاللّهِ، إِنَّهُ لَيْسَ لِمَا وَعَدَ اللّهُ مِنَ الْخَيْرِ مَتْرَكٌ، وَ لاَ فِيمَا نَهَى عَنْهُ مِنَ الشَّرِّ مَرْغَبٌ.

عِبَادَاللّهِ، احْذَرُوا يَوْماً تُفْحَصُ فِيهِ الاَْعْمَالُ، وَ يَكْثُرُ فِيهِ الزِّلْزَالُ وَ تَشِيبُ فِيهِ الاَْطْفَالُ.

ترجمه:

بندگان خدا بدانيد كه تقوا دژى است محكم و استوار (كه ساكنان خود را از گزند عذاب دنيا و آخرت حفظ مى كند) و فجور و بى تقوايى، حصارى است سُست و بى دفاع كه ساكنانش را (از خطرها) باز نمى دارد و كسى را كه به آن پناه برد حفظ نمى كند. آگاه باشيد با تقوا مى توان نيش زهرآلود گناهان را قطع كرد و با يقين به برترين مرحله مقصود رسيد. بندگان خدا! خدا را خدا را; مراقب عزيزترين و محبوب ترين نفوس نسبت به خويش باشيد (دست كم بر خود رحم كنيد;) چرا كه خداوند راه حق را براى شما آشكار ساخته و طرق آن را روشن نموده است و سرانجام كار (از دو حال خارج نيست) يا بدبختى دايمى است و يا نيكبختى هميشگى; حال كه چنين است در اين ايّام فانى براى ايّام باقى زاد و توشه فراهم سازيد، زاد و توشه لازم به شما معرفى شده و فرمان كوچ داده شده است و با سرعت شما را به حركت درآورده اند. شما همچون كاروانى هستيد كه در منزلگاهى توقف كرده و نمى دانيد چه وقت دستور حركت به او داده مى شود. بدانيد آن كس كه براى آخرت آفريده شده با دنيا (و دنياپرستى) چه كار دارد؟ و آن كس كه به زودى ثروتش را از او مى گيرند، با اموال و ثروت دنيا چه مى كند؟ ثروتى كه (سودش براى دگران است و) مؤاخذه و حسابش بر او. اى بندگان خدا! آن چه را خداوند وعده نيك نسبت به آن داده است جاى ترك نيست و آن چه را از بدى ها نهى كرده قابل دوست داشتن نمى باشد. اى بندگان خدا! از روزى كه اعمال بررسى دقيق مى شود، برحذر باشيد; روزى كه تزلزل و اضطراب در آن بسيار است و كودكان در آن پير مى شوند!

▲شرح وتفسير

▲ناپايدارى دنيا

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) بعد از بيانات گذشته پيرامون ناپايدارى دنيا و آماده ساختن مخاطبان خود براى شنيدن اندرزهاى نافع و سودمند مى فرمايد: «بندگان خدا بدانيد كه تقوا دژى است محكم و استوار (كه ساكنان خود را از گزند عذاب دنيا و آخرت حفظ مى كند) و فجور و بى تقوايى، حصارى سُست و بى دفاع كه ساكنانش را (از خطرها) باز نمى دارد و كسى را كه به آن پناه برد حفظ نمى كند» (اعْلَمُوا، عِبَادَ اللّهِ، أَنَّ التَّقْوَى دَارُ حِصْن عَزِيز، وَالْفُجُورَ دَارُ حِصْن ذَلِيل، لاَ يَمْنَعُ أَهْلَهُ، وَ لاَ يُحْرِزُ مَنْ لَجَأَ إِلَيْهِ).

اشاره به اين كه تقوا كه يك ملكه نيرومندِ بازدارنده باطنى است، انسان را ازآلودگى به گناهان باز مى دارد و همين امر سبب مى شود از پيامدهاى نامطلوب گناه در دنيا و آخرت در امان بماند; به عكس افراد بى تقوا در برابر وسوسه هاى نفس و شياطين جن و انس نفوذپذيرند و به آسانى در پرتگاه گناه مى لغزند و سقوط آن ها سبب رسوايى در دنيا و عذاب الهى در آخرت مى شود.

سپس دوّمين اثر مهم تقوا را چنين بيان مى فرمايد: «آگاه باشيد با تقوا مى توان نيش زهرآلود گناهان را قطع كرد و با يقين به برترين مرحله مقصود رسيد» (أَلاَ وَ بِالتَّقْوَى تُقْطَعُ حُمَةُ(1) الْخَطَايَا، وَ بِالْيَقِينِ تُدْرَكُ الْغَايَةُ الْقُصْوَى).

امام(عليه السلام) در اين جا گناهان را به حيوانات گزنده سمى همچون مار و عقرب تشبيه كرده كه تقوا نيش زهرآلود آن ها را قطع مى كند. آرى! تقوا پادزهرى است مؤثر و حيات بخش و از آن جا كه تقوا و يقين، لازم و ملزوم يكديگرند مى فرمايد: كسى كه بر مركب يقين سوار شود به سرمنزل مقصود خواهد رسيد. يقين، عامل حركت است و تقوا برطرف كننده موانع راه. هميشه بى تقوايى ها از ضعف يقين سرچشمه مى گيرد. آيا كسى كه به اين آيه يقين دارد كه مى فرمايد: «(إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْماً إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ نَاراً); به يقين كسانى كه اموال يتيمان را به ظلم و ستم مى خورند (در حقيقت) تنها آتش مى خورند»(2)، مى تواند مال يتيم بخورد؟

آيا كسى را پيدا مى كنيد كه قطعه اى از آتش سوزان را بر دارد و در دهان بگذارد؟!!

آن گاه امام(عليه السلام) براى تحريك مخاطبان و تشويق آن ها به برگرفتن زاد و توشه از اين دنياى فانى مى فرمايد: «اى بندگان خدا، خدا را خدا را; مراقب عزيزترين و محبوب ترين نفوس نسبت به خويش باشيد» (عِبَادَ اللّهِ، اللّهَ اللّهَ فِي أَعَزِّ الاَْنْفُسِ عَلَيْكُم، وَ أَحَبِّهَا إِلَيْكُمْ).

به يقين منظور از عزيزترين نفوس در اين عبارت، خود انسان است; چرا كه حبّ ذات، طبيعى هر انسانى است و اگر به اشخاص و اشياى ديگر علاقه دارد از پرتو حبّ ذات است; چرا كه آن ها را در سرنوشت خود مؤثر مى داند (بگذريم از گروه بسيار اندكى كه خويشتن خويش را به كلى فراموش مى كنند; جز خدا نمى بينند و جز خدا نمى جويند و جز خدا نمى خواهند).

به هر حال، مقصود اين است كه شما اگر به هيچ كس رحم نمى كنيد دست كم به خود رحم كنيد و اگر منافع هيچ كس را در نظر نمى گيريد، حدّاقل منافع خود را در نظر بگيريد كه اين علاقه به خويشتن، جزء فطرت شماست.

و به دنبال آن، هشدار مى دهد: «خداوند راه حق را براى شما آشكار ساخته و طرق آن را روشن نموده است، و سرانجام كار (از دو حال خارج نيست) يا بدبختى دايمى است و يا نيكبختى هميشگى» (فَإِنَّ اللّهَ قَدْ أَوْضَحَ لَكُمْ سَبِيلَ الْحَقِّ وَ أَنَارَ طُرُقَهُ. فَشِقْوَةٌ لاَزِمَةٌ، أَوْ سَعَادَةٌ دَائِمَةٌ!).

آن گاه امام(عليه السلام) به بيان اسباب رسيدن به سعادت دايمى و پرهيز از شقاوت هميشگى پرداخته، چنين مى فرمايد: «حال كه چنين است در اين ايّام فانى براى ايّام باقى زاد و توشه تهيه كنيد. زاد و توشه لازم به شما معرفى شده و فرمان كوچ داده شده است، و با سرعت شما را به حركت درآورده اند» (فَتَزَوَّدُوا فِي أَيَّامِ الْفَنَاءِ لاَِيَّامِ الْبَقَاءِ. قَدْ دُلِلْتُمْ عَلَى الزَّادِ، وَ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ(3)، وَ حُثِثْتُمْ(4) عَلَى الْمَسِيرِ).

ناگفته پيداست كه منظور از تهيه زاد و توشه همان زاد و توشه تقوا و اعمال صالح است كه در قرآن مجيد به آن اشاره شده: «(وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى); زاد و توشه بيندوزيد كه بهترين زاد و توشه، تقواست».(5)

جمله «أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ...» مى تواند اشاره به امر تشريعى الهى باشد كه در آيات مربوط به فناى دنيا و اين كه هر كسى سرانجام طعم مرگ را مى چشد به دلالت التزامى آمده است و مى تواند اشاره به امر تكوينى باشد; زيرا خداوند اسباب و عوامل حركت را چنان آفريده كه كودكان به سرعت جوان و جوانان پير و پيران به سوى ديار بقا مى شتابند و با جمله (وَ سَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَة مِّنْ رَّبِّكُمْ)(6) دستور سير سريع را به سوى اسباب آمرزش و مغفرت صادر فرموده است.

در نامه 31 نهج البلاغه نيز مى خوانيم كه امام(عليه السلام) خطاب به فرزندش (امام حسن(عليه السلام)) مى فرمايد: «يَا بُنَىَّ أَنَّ مَنْ كَانَتْ مَطِيَّتُهُ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ، فَإِنَّهُ يُسارُ بِهِ وَ إِنْ كانَ وَاقِفاً، وَ يَقْطَعُ الْمَسافَةَ وَ إِنْ كَانَ مُقِيماً وَادِعاً; پسرم! آن كس كه مركبش شب و روز است، همواره در حركت خواهد بود; هر چند ظاهراً ساكن است و قطع مسافت مى كند; گرچه در جاى خود ايستاده و راحت است».

و در ادامه سخن تشبيه رسا و گويايى براى مردم دنيا ذكر كرده، مى فرمايد: «شما همچون كاروانى هستيد كه در منزلگاهى توقف كرده، و نمى دانيد چه وقت دستور حركت به شما داده مى شود» (فَإِنَّمَا أَنْتُمْ كَرَكْب(7) وُقُوف، لاَ يَدْرُونَ مَتَى يُؤْمَرُونَ بِالسَّيْرِ).

ممكن است اين سؤال مطرح شود كه امام(عليه السلام) در جمله «أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ...» مى فرمايد: فرمان حركت صادر شده، در حالى كه در جمله «لاَ يَدْرُونَ مَتَى يُؤْمَرُونَ بِالسَّيْرِ» (نمى دانند چه وقت دستور حركت داده مى شود) مى فرمايد: هنوز دستور حركت صادر نشده; اين دو تعبير چگونه با يكديگر سازگار است؟

با قدرى توجه در مى يابيم كه اوّلى اشاره به حركت در دنيا به سوى كمال و سرعت وشتاب در فراهم كردن اسباب مغفرت و دوّمى اشاره به كوچ كردن از دنيا به سوى آخرت مى باشد و ابهام برطرف مى گردد.

به هر حال، اين تشبيه به صورت ديگرى در كلمات قصار آمده است; آن جا كه مى فرمايد: «أَهْلُ الدُّنْيَا كَرَكْب يُسارُ بِهِمْ وَ هُمْ نِيامٌ; اهل دنيا همچون قافله اى اند كه آن ها را به پيش مى رانند، در حالى كه در خوابند».(8)

اين خواب، همان حالت غفلتى است كه براى بسيارى از مردم حاصل است.

سپس براى روشن تر شدن اين حقيقت، چنين مى فرمايد: «آگاه باشيد! آن كس كه براى آخرت آفريده شده با دنيا (و دنياپرستى) چه كار دارد؟! و آن كس كه به زودى ثروتش را از او مى گيرند ديگران با اموال و ثروت دنيا چه مى كند؟! ثروتى كه (سودش براى است و) مؤاخذه و حسابش بر او است!» (أَلاَ فَمَا يَصْنَعُ بِالدُّنْيَا مَنْ خُلِقَ لِلاْخِرَةِ! وَ مَا يَصْنَعُ بِالْمَالِ مَنْ عَمَّا قَلِيل يُسْلَبُهُ، وَ تَبْقَى عَلَيْهِ تَبِعَتُهُ(9) وَ حِسَابُهُ!).

اگر منزلگاه اصلى ما آخرت است و دنيا گذرگاهى بيش نيست، چرا اين قدر به دنيا دل بسته ايم؟ و اموالى كه چند روزى به رسم امانت در دست ما سپرده شده و سرانجام آن را به ديگران مى سپاريم و در قيامت حساب و كتابش را بايد پس دهيم چرا اين همه براى به دست آوردنش جانفشانى مى كنيم و حلال و حرام را به هم مى آميزيم؟

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن براى ترغيب و تشويق مردم به خيرات و نيكى ها و پرهيز از بدى ها از دو منطق مؤثر ديگر بهره مى گيرد:

نخست مى گويد: «اى بندگان خدا! آن چه را خداوند وعده نيك بر آن داده است جاى ترك نيست و آن چه را از بدى ها نهى كرده قابل دوست داشتن نمى باشد!» (عِبَادَاللّهِ، إِنَّهُ لَيْسَ لِمَا وَعَدَ اللّهُ مِنَ الْخَيْرِ مَتْرَكٌ، وَ لاَ فِيمَا نَهَى عَنْهُ مِنَ الشَّرِّ مَرْغَبٌ).

اشاره به ا ين كه آن كس كه امر و نهى كرده و وعده پاداش و كيفر داده يك فرد عادى نيست كه جاى گفتگو و ترديد در آن باشد; خداوند قادر قهار چنين فرموده است.

و در تعبير دوّم مى فرمايد: «اى بندگان خدا! از روزى كه اعمال بررسى دقيق مى شود، برحذر باشيد; روزى كه تزلزل و اضطراب در آن بسيار است و كودكان در آن پير مى شوند» (عِبَادَاللّهِ، احْذَرُوا يَوْماً تُفْحَصُ فِيهِ الاَْعْمَالُ، وَ يَكْثُرُ فِيهِ الزِّلْزَالُ، وَ تَشِيبُ(10)فِيهِ الاَْطْفَالُ).

در آن روز، تمام اعمال، هر چند ظاهراً كوچك و ناچيز باشد با دقت و سخت گيرى بررسى خواهد شد; همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: «(يَا بُنَىَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّة مِّنْ خَرْدَل فَتَكُنْ فِى صَخْرَة أَوْ فِى السَّمَاوَاتِ أَوْ فِى الاَْرْضِ يَأْتِ بِهَا اللهُ إِنَّ اللهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ); اگر به اندازه سنگينى دانه خردلى (كار نيك يابد) باشد و در دل سنگى يا در (گوشه اى از) آسمان ها و زمين قرار گيرد خداوند آن را (در قيامت براى حساب) مى آورد; خداوند دقيق و آگاه است».(11)

و منظور از فزونى زلزله در آن روز، تزلزل افكار و لرزيدن دل ها از هول محشر و وحشت از نتيجه اعمال است.

درست است كه در پايان اين جهان، زلزله به معناى حقيقى، تمام جهان را به لرزه در مى آورد و همه چيز زير و رو مى شود; ولى آن چه در بالا آمده مربوط به صحنه محشر است كه در آن جا زلزله به معناى حقيقى آن وجود دارد; بلكه هر چه هست اضطراب ا ست و وحشت و تزلزل خاطرها.

تعبير به «تَشِيبُ فِيهِ الاَْطْفَالُ» كنايه از شدت و عمق وحشت آن صحنه است كه در تعبيرات روزمرّه نيز به كار مى رود. مى گوييم حادثه به اندازه اى سنگين است كه انسان را پير مى كند; همان گونه كه در قرآن مجيد مى فرمايد: «(فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيباً); اگر كافر شويد، چگونه خود را (از عذاب الهى) بر كنار مى داريد، در آن روز كه كودكان را پير مى كند؟!».(12)

بعضى چنين پنداشته اند كه پيرشدن اطفال در آن جا به معناى حقيقى آن است; نه معناى كنايى; ولى اين احتمال بسيار بعيد است; زيرا در آن روز طفلى كه محكوم به مجازات الهى باشد و بر اثر وحشت گرفتار پيرى زودرس شود، وجود ندارد.

#####

1. «حمة» كه گاه «حُمّة» (بر وزن قوّه) نيز تعبير شده به معناى نيش حشرات و مار و عقرب و مانند آن است و گاه به سمّ آن ها اطلاق شده است.

2. نساء، آيه 10.

3. «ظَعْن» به معناى كوچ كردن از مكانى به مكان ديگر است.

4. «حثثتم» از ماده «حثّ» (بر وزن صفّ) به معناى برانگيختن و با شتاب بردن است.

5. بقره، آيه 197.

6. آل عمران، آيه 133.

7. «ركب» جمع راكب در اصل به معناى شترسوار است; ولى معمولا اين واژه به معناى كاروان به كار مى رود.

8. كلمات قصار، شماره 64.

9. «تبعة» از ماده تبع (بر وزن خبر) به معناى متابعت كردن است و «تبعه عمل» به كيفرهايى گفته مى شود كه پس از ارتكاب گناه، دامان انسان را مى گيرد.

10. «تشيب» از ماده «شيب» (بر وزن عيب) در اصل به معناى سفيد شدن مو است و معمولا به پيرى اطلاق مى شود و «شيب» (بر وزن سيب) جمع «اَشْيَب» به معناى پيران يا سپيدمويان است در مقابل «شباب» و «شبيبة» كه به معناى جوانى است.

11. لقمان، آيه 16.

12. مزّمّل، آيه 17.

▲بخش سوّم

يَذْهَبُ الْيَوْمُ بِمَا فِيهِ، وَ يَجِيءُ الْغَدُ لاَحِقاً بِهِ، فَكَأَنَّ كُلَّ امْرِىء مِنْكُمْ قَدْ بَلَغَ مِنَ الاَْرْضِ مَنْزِلَ وَحْدَتِهِ، وَ مَخَطَّ حُفْرَتِهِ. فَيَا لَهُ مِنْ بَيْتِ وَحْدَة، وَ مَنْزِلِ وَحْشَة، وَ مُفْرَدِ غُرْبَة! وَ كَأَنَّ الصَّيْحَةَ قَدْ أَتَتْكُمْ، وَالسَّاعَةَ قَدْ غَشِيَتْكُمْ، وَ بَرَزْتُمْ لِفَصْلِ الْقَضَاءِ، قَدْ زَاحَتْ عَنْكُمُ الاَْبَاطِيلُ، وَاضْمَحَلَّتْ عَنْكُمُ الْعِلَلُ، وَاسْتَحَقَّتْ بِكُمُ الْحَقَايِقُ، وَ صَدَرَتْ بِكُمُ الاُْمُورُ مَصَادِرَهَا، فَاتَّعِظُوا بِالْعِبَرِ، وَاعْتَبِرُوا بِالْغِيَرِ، وَانْتَفِعُوا بِالنُّذُرِ.

ترجمه:

اى بندگان خدا بدانيد كه مراقبانى از خودتان بر شما گماشته شده و ديده بانانى از اعضاى پيكرتان، و نيز حسابدارانى راستگو مراقب شمايند كه اعمالتان و حتى شماره نفس هايتان را ثبت مى كنند. نه ظلمت شب تاريك شما را از آن ها پنهان مى دارد و نه درهاى محكم و فروبسته. فردا به امروز نزديك است، امروز آن چه را در آن است با خود مى برد و فردا پشت سر آن فرا مى رسد (و به اين ترتيب، عمر به سرعت سپرى مى شود). گويى هر يك از شما به سر منزل تنهايى و حفره گور خويش رسيده است. اى واى از آن خانه تنهايى و منزلگاه وحشت و جايگاه غربت. گويى نفخه صور و صيحه قيامت فرا رسيده، رستاخيز، شما را در بر گرفته و در صحنه دادگاه الهى حاضر شده ايد. باطل از شما رخت بر بسته; عذر تراشى ها از ميان رفته; حقايق براى تان مسلّم شده و حوادث، شما را به سرچشمه اصلى رسانده است (و نتايج اعمال خود را آشكارا مى بينيد). حال كه چنين است از عبرت ها پند گيريد، از دگرگونى نعمت ها اندرز پذيريد و از هشدارِ هشداردهندگان بهره گيريد.

▲شرح و تفسير: حضور در دادگاه الهى

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه براى تكميل نصايح گذشته به سه نكته مهم اشاره مى فرمايد: نخست درباره مراقبان و كاتبان و حافظان اعمال و سپس درباره مرگ و قبر و مشكلات آن و سرانجام درباره حساب و كتاب قيامت كه در مجموع، روح خفتگان را بيدار و غافلان را هشيار مى كند.

در قسمت اوّل مى فرمايد: «اى بندگان خدا بدانيد كه مراقبانى از خودتان بر شما گماشته شده و ديده بانانى از اعضاى پيكرتان، و نيز حسابدارانى راستگو كه مراقب شمايند كه اعمالتان و حتى شماره نفس هايتان را ثبت مى كنند» (اعْلَمُوا، عِبَادَ اللّهِ، أَنَّ عَلَيْكُمْ رَصَداً مِنْ أَنْفُسِكُمْ، وَ عُيُوناً مِنْ جَوَارِحِكُمْ، وَ حُفَّاظَ صِدْق يَحْفَظُونَ أَعْمَالَكُمْ، وَ عَدَدَ أَنْفَاسِكُمْ).

و در ادامه در وصف اين مراقبان اعمال مى فرمايد: «نه ظلمت شب تاريك شما را از آن ها پنهان مى دارد و نه درهاى محكم و فروبسته!» (لاَ تَسْتُرُكُمْ مِنْهُمْ ظُلْمَةُ لَيْل دَاج(1)، وَ لاَ يُكِنُّكُمْ(2) مِنْهُمْ بَابٌ ذُو رِتَاج(3)).

جمله «أَنَّ عَلَيْكُمْ رَصَداً مِنْ أَنْفُسِكُمْ...» اشاره به گواهى اعضاى پيكر انسان و حتى پوست تن او در قيامت است; آن گونه كه قرآن مى گويد: «(يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ); روزى كه زبان ها و دست ها و پاهاى آن ها بر ضدّ آن ها گواهى مى دهد و اعمالشان را بازگو مى كند».(4) و نيز مى فرمايد: «(حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُّمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنطَقَنَا اللهُ الَّذِى أَنطَقَ كُلَّ شَىْء); وقتى (كنار آتش دوزخ) مى رسند گوش ها و چشم ها و پوست هاى تنشان به آن چه مى كردند گواهى مى دهند. به پوست هاى تنشان مى گويند: چرا بر ضدّ ما گواهى داديد آن ها جواب مى دهند: همان خدايى كه هر موجودى را به نطق درآورده، ما را گويا ساخته است».(5)

با توجه به اين كه «رصد» به معناى مراقب است و «عيونا» به معناى ديده بان ها، روشن مى شود كه اين دو از قبيل اجمال و تفصيل است; يعنى مراقبان اعمال انسان در درجه اوّل، همان اعضا و جوارح اويند كه در قيامت به نطق مى آيند و تمام اعمال را گواهى مى دهند. اين كه جمعى از شارحان نهج البلاغه «رصد» را به معناى وجدان اخلاقى انسان گرفته اند كه او را بر بدى ها ملامت مى كند، اشتباه است; زيرا وجدان قاضى درون است; نه مراقب و گواه كه در مفهوم «رصد» نهفته است.

آيا اين گواهى با زبان قال و نطق معمولى است و يا با زبان حال و شهادت آثار است؟ هر دو احتمال ممكن است; چرا كه انسان هر عملى انجام مى دهد در تمام اعضاى او اثر مى گذارد و در قيامت، اين آثار بازگو كننده تمام اعمالى است كه انسان در طول عمر خود انجام داده و نيز قابل تبديل به امواج صوتى است كه همگان آن را بشنوند.

و جمله «وَ حُفَّاظَ صِدْق...» اشاره به فرشتگانى است كه مأمور ثبت و ضبط اعمال انسان است; آن گونه كه قرآن كريم مى فرمايد: «(وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ * كِرَاماً كَاتِبِينَ * يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ); و بى شك، نگاهبانانى بر شما گمارده شده والا مقام و نويسنده (اعمال نيك و بد شما) كه مى دانند شما چه مى كنيد».(6)

در اين جا سؤال معروفى مطرح است و آن اين است كه با وجود علم خداوند به همه حقايق جهان هستى و اين كه به ما از خود ما نزديك تر است چه نيازى به اين مراقبان و گواهان است؟

پاسخ اين پرسش با توجه به يك نكته روشن مى شود. انسان موجودى است مادى و با جهان ماوراى ماده آشنايى زيادى ندارد و نزديك بودن خداوند را به خود احساس نمى كند; اما هنگامى كه گفته شود اعضاى پيكر و پوست تن شما در قيامت گواه تن شماست اين مطلب را به خوبى درك مى كند; همچنين اگر گفته شود: دو فرشته الهى هميشه با شماست و اعمال و كردار شما را ثبت و ضبط مى كند، اين گونه امور او را به موضوع مراقبت توجّه بيشترى مى دهد و عامل بازدارنده مؤثرى در برابر گناهان اوست. خداوند متعال مى خواهد به هر وسيله بندگانش را از گناهان باز دارد و گواه قراردادن اعضاى پيكر و فرشتگان يكى از اين وسائل است.

جالب اين كه اين گواهان همه چيز حتى تعداد نفس كشيدن هاى ما را ثبت مى كنند و براى نوشتن نامه اعمال ما نيازى به روشنايى چراغ ندارند; حتى در ظلمت مطلق نيز مى نويسند و ثبت مى كنند; اما نوشتن آن ها چگونه است؟ به يقين مانند نوشتن ما نيست; هر چند جزئيات آن را نمى دانيم.

در ادامه بحث حافظان و مراقبان اعمال از مرگ و قبر سخن به ميان مى آيد; مرگ و قبرى كه توجّه به آن، خفتگان را بيدار و هوسبازان را هشيار مى كند; مى فرمايد: «فردا به امروز نزديك است، امروز آن چه را در آن است با خود مى برد و فردا پشت سر آن فرا مى رسد (و به اين ترتيب، عمر به سرعت سپرى مى شود)» (وَ إِنَّ غَداً مِنَ الْيَوْمِ قَرِيبٌ. يَذْهَبُ الْيَوْمُ بِمَا فِيهِ، وَ يَجِيءُ الْغَدُ لاَحِقاً بِهِ).

منظور از «فردا» فرداى مرگ و پايان عمر است كه اگر انسان آن را دور پندارد، در گرداب غفلت فرو مى رود و هنگامى كه آن را نزديك ببيند مراقب اعمال خويش و تسويه حساب و اداى حقوق و توبه از گناهان مى شود.

و به راستى پايان عمر دور نيست، حتى اگر انسان عمر طبيعى طولانى كند; چرا كه سال و ماه به سرعت مى گذرد و كودكان، جوان و جوانان پير مى شوند; ضمن اين كه حوادث غير منتظره توفان بلاها و بيمارى ها همواره در كمين عمرند و گاه در يك چشم بر هم زدن همه چيز پايان مى يابد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه «غد» را در عبارت بالا به معناى فرداى قيامت تفسير كرده اند; گرچه آن هم نزديك است، ولى با توجه به جمله هاى بعد كه سخن از قبر است، معناى اوّل صحيح تر به نظر مى رسد.

سپس همگان را به تنهايى در قبر توجه مى دهد و مى فرمايد: «گويى هر يك از شما به سر منزل تنهايى و حفره گور خويش رسيده است. اى واى از آن خانه تنهايى و منزلگاه وحشت و جايگاه غربت» (فَكَأَنَّ كُلَّ امْرِىء مِنْكُمْ قَدْ بَلَغَ مِنَ الاَْرْضِ مَنْزِلَ وَحْدَتِهِ، وَ مَخَطَّ(7) حُفْرَتِهِ. فَيَا لَهُ مِنْ بَيْتِ وَحْدَة، وَ مَنْزِلِ وَحْشَة، وَ مُفْرَدِ غُرْبَة!).

آرى، انسانى كه يك ساعت تنهايى را به آسانى تحمل نمى كرد و هميشه در جمع دوستان و بستگان و ياران مى زيست، هنگامى كه چشم از اين دنيا مى پوشد از همه دوستان و ياران و خويشان براى هميشه فاصله مى گيرد و در گورى سرد و تاريك و وحشتناك در تنهايى مطلق گرفتار مى شود و چه سخت و دردناك است; مگر اين كه توفيق يابد ياران جديدى از ميان اعمال صالح خود و فرشتگان پروردگار برگزيند و قبر او روضه اى از رياض جنّت و باغى از باغ هاى بهشت شود; نه حفره اى از حفره هاى جهنم.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «اِنْ لِلْقَبْرِ كَلاَماً فِي كُلِّ يَوْم يَقُولُ: أَنَا بَيْتُ الْغُرْبَةِ; أَنَا بَيْتُ الْوَحْشَةِ; أَنَا بَيْتَ الدُّودِ; أَنَا الْقَبْرُ; أَنَا رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ; قبر هر روز اين سخن را تكرار مى كند: من خانه غربت، خانه وحشت، خانه حشرات، خانه قبرم. من باغى از باغ هاى بهشت يا حفره اى از حفره هاى دوزخم».(8)

سرانجام امام(عليه السلام) در آخرين بخش از سخنان خود بعد از بيان پديده مرگ و داستان قبر به سراغ صحنه قيامت و دادگاه عدل الهى مى رود و به همگان هشدار مى دهد و مى فرمايد: «گويى نفخه صور و صيحه نشور فرا رسيده، و قيامت، شما را در بر گرفته و در آن صحنه دادگاه الهى حاضر شده ايد. باطل ها از شما رخت بر بسته; عذر تراشى ها از ميان رفته; حقايق براى تان مسلّم شده و حوادث، شما را به سرچشمه اصلى رسانده است (و به نتايج اعمال خود رسيده ايد)» (وَ كَأَنَّ الصَّيْحَةَ قَدْ أَتَتْكُمْ، وَالسَّاعَةَ قَدْ غَشِيَتْكُمْ، وَ بَرَزْتُمْ لِفَصْلِ الْقَضَاءِ، قَدْ زَاحَتْ عَنْكُمُ الاَْبَاطِيلُ، وَاضْمَحَلَّتْ عَنْكُمُ الْعِلَلُ، وَاسْتَحَقَّتْ بِكُمُ الْحَقَايِقُ، وَ صَدَرَتْ بِكُمُ الاُْمُورُ مَصَادِرَهَا).

«صيحه» در جمله «وَ كَأَنَّ الصَّيْحَةَ...» اشاره به صيحه رستاخيز است; فرياد عظيمى كه مردگان را از خواب مرگ بيدار مى سازد و از قبرها بيرون مى فرستد و آماده حسابرسى مى كند.

از آيات و روايات استفاده مى شود كه جهان با صيحه و فرياد عظيمى پايان مى گيرد كه آن را «نفخه صور اوّل» مى گويند: سپس با صيحه عظيم ديگرى كه فرمان حيات است قيامت آغاز مى گردد و آن را «نفخه صور دوم» مى نامند و آن چه در خطبه بيان شده به قرينه جمله هاى بعد از آن، اشاره به صيحه دوم است.

تعبير به ساعت، اشاره به قيامت است; زيرا ساعت در اصل به معناى جزئى از زمان يا لحظاتى زودگذر است و از آن جا كه قيام قيامت سريع و حسابرسى بندگان نيز به مقتضاى سريع الحساب بودن خداوند به سرعت انجام مى گيرد از قيامت به ساعت تعبير شده است.

و «فَصْلِ الْقَضَاءِ» به معناى داورى صحيح است كه حق را از باطل جدا مى سازد و زوال اباطيل و اضمحلال علل، اشاره به اين است كه در صحنه قيامت، مطالب دروغين و چهره هاى توخالى و عذرتراشى هاى بى اساس وجود ندارد. هر چه هست حق است و حقيقت است و واقعيت.

و جمله «وَ صَدَرَتْ بِكُمُ الاُْمُورُ مَصَادِرَهَا» اشاره به اين است كه هر كس به نتيجه اعمال خود مى رسد و هر چيز جايگاه اصلى خود را در آن جا پيدا مى كند.

امام(عليه السلام) در اين جا قيامت را چنان نزديك مى بيند كه مى فرمايد: گويى همه اين امور واقع شده است: نفخ صور، قيام قيامت، زنده شدن مردگان، تشكيل دادگاه هاى عدل الهى و رسيدن به نتايج اعمال و به راستى با توجّه به كوتاهى عمر دنيا در برابر آخرت مطلب همين گونه است.

قرآن مجيد درباره قيامت چنين تعبير مى كند: «(يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ); روزى كه صيحه رستاخيز را به حق مى شنوند آن روز، روز خروج (از قبرها) است».(9) و نيز از قيامت تعبير به «يوم الفصل» يعنى روز جداسازى حق از باطل و داورى سريع كرده است و در جايى ديگر مى گويد: «(وَلاَ يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ); به آن ها اجازه داده نمى شود تا عذر خواهى كنند».(10) و نيز از قيامت به (يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ)(11)(روز ظهور) و (يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ)(12) (روز آشكار شدن پنهانى ها) تعبير شده است.

و در آخرين جمله بعد از بيان آن همه هشدارها مى فرمايد: «حال كه چنين است از عبرت ها پند گيريد، از دگرگونى نعمت ها اندرز پذيريد و از هشدارِ هشداردهندگان بهره گيريد» (فَاتَّعِظُوا بِالْعِبَرِ، وَاعْتَبِرُوا بِالْغِيَرِ، وَانْتَفِعُوا بِالنُّذُرِ).

«عبر» (جمع عبرت) اشاره به حوادث عبرت انگيزى است كه در طول تاريخ به چشم مى خورد و در عمر خود نيز فراوان ديده ايم و «غير» (جمع غيرة به معناى تغيير) اشاره به انقلاب ها و تغييرهاى روزگار و دگرگونى نعمت ها و نزول بلاهاست و «نذر» (جمع نذير) به معناى انذار كننده و هشدار دهنده است; اعم از: پيامبران و امامان يا آيات الهى و روايات آن ها و يا حوادث روزگار.

#####

1. «داج» از ماده «دَجْو» (بر وزن هجو) به معناى تاريك شدن است و «ليل داج» به معناى شب تاريكى است كه حتى ماه و ستارگان در آن ديده نشوند.

2. «يكنّكم» از ماده «كنّ» (بر وزن جنّ) در اصل به ظرفى مى گويند كه چيزى در آن محفوظ مى دارند (ظرف در دار) سپس اين معنا توسعه يافته به هر چيزى كه اشيا يا اشخاص را محفوظ و مستور مى دارد، اطلاق شده است. ر

3. «رتاج» و «رَتَج» (بر وزن كرج) به درهاى بزرگ يا درهاى بسته گفته مى شود.

4. نور، آيه 24.

5. فصلت، آيات 20 و 21.

6. انفطار، آيات 10 - 12.

7. «مخط» از ماده «خط» به معناى خط كشيدن و علامت گذارى كردن است; بنابراين «مخط» كه اسم مكان است در خطبه مزبور به معناى جايگاهى است كه خط كشيده اند تا براى گور حفر كنند.

8. بحارالانوار، جلد 6، صفحه 267; اصول كافى، جلد 3، صفحه 242.

9. ق، آيه 42.

10. مرسلات، آيه 36.

11. مؤمن، آيه 16.

12. طارق، آيه 9.

▲نكته ها

▲1ـ خيل گواهان عمل

با اين كه خداوند، شاهد و ناظر اعمال ما در همه حال و در هر زمان و مكان است و علم او به همه چيز براى ثبت و ضبط اعمال به يقين كفايت مى كند، براى اثبات حجت بيشتر و جلب توجّه نيكوكاران و بدكاران، مراقبان مختلفى بر ما گمارده كه شاهدان اعمال مايند; از جمله:

1. اعضا و جوارح بدن ما و حتى پوست تن، مطابق آياتى كه نازل شده، گواه اعمال مايند. جالب اين كه بعد از مطرح شدن موضوع «شبيه سازى» اين حقيقت براى همه روشن شده كه هر ذره اى از ذرات بدن انسان يك انسان كامل را در خود جاى داده است! و جالب تر اين كه اخيراً براى شبيه سازى از پوست تن استفاده كرده اند.

2. «حفظه» و «كتّاب» يعنى فرشتگان مأمور ثبت اعمال.

3. زمينى كه در آن زندگى مى كنيم نيز شاهد و گواه ديگرى است; قرآن مجيد مى فرمايد: «(يَوْمَئِذ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا * بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا); در آن روز، زمين تمام خبرهايش را بازگو مى كند; چرا كه پروردگارش به آن وحى كرده و آن را به نطق درآورده است».(1)

4. زمانى كه در آن زندگى مى كنيم نيز از گواهان روز قيامت است; چنان كه اميرمؤمنان(عليه السلام) مى فرمايد: «مَا مِنْ يَوْم يَمُرُّ عَلَى ابْنِ آدَمَ اِلاَّ قالَ لَهُ ذلِكَ الْيَوْمَ: يَا بْنَ آدَمَ أَنَا يَوْمٌ جَدِيدٌ وَ أَنَا عَلَيْكَ شَهِيدٌ، فَقُلْ فِىَّ خَيْراً وَ اعْمَلْ فِىَّ خَيْراً اُشْهِدُ لَكَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ; روزى بر انسان نمى گذرد مگر اين كه آن روز به انسان مى گويد: اى فرزند آدم! من روز تازه اى هستم و بر اعمالت گواهم، در من سخنان خوب بگو و اعمال خوب بجا آور تا روز قيامت براى تو شهادت دهم».(2)

5. و از همه فراتر گواهى پيامبران است; چرا كه به گواهى قرآن مجيد، پيامبر هر امّتى روز قيامت گواه اعمال امت خويش است و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)گواه بر همه آنهاست: (فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّة بِشَهِيد وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيداً).(3)

به اين ترتيب هرانسانى در تمام عمر خود در ميان اين گواهان و مراقبانى كه از شش جهت، متوجّه اعمال اويند قرار گرفته و كسى كه ايمان به حقيقت و حقانيت اين گواهان داشته باشد سزاوار است كه كم ترين خطايى از او سر نزند.

#####

1. زلزال، آيات 4 و 5.

2. بحارالانوار، جلد 74، صفحه 379.

3. نساء، آيه 41.

▲2ـ سه جمله پرمعنا

عبارت (فَاتَّعِظُوا بِالْعِبَرِ، وَاعْتَبِرُوا بِالْغِيَرِ، وَانْتَفِعُوا بِالنُّذُرِ) داراى سه جمله كوتاه و بسيار پرمعناست كه براى بيدار ساختن غافلان بهترين عامل است و در هر يك از اين سه جمله به حقيقتى جداگانه اشاره شده است.

در جمله اوّل، عبرت ها را اندرز دهنده مى شمارد. اين واژه، شامل تمام حوادث تكان دهنده اى كه در گذشته و حال بوده است و تاريخ پيشين ومعاصر آن را در برگرفته است، مى شود و حتى طبق آيات قرآن حوادث طبيعى مانند رفت و آمد شب و روز مى تواند عبرت باشد: «(يُقَلِّبُ اللهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِى ذَلِكَ لَعِبْرَةً لاُِّوْلِى الاَْبْصَارِ)(1); خداوند، شب و روز را دگرگون و جانشين يكديگر مى سازد در اين عبرتى است براى صاحبان بصيرت».

در دوّمين جمله، تغييراتى كه در زندگى انسان ها و در مجموعه جهان پيدا مى شود وسيله ديگرى براى پند گرفتن شمرده است. عزيزان ديروز ذليلان امروزند و ذليلان ديروز، عزيزان امروز، حاكمان به سرعت محكوم و محكومان به سرعت حاكم مى شوند. جوانان رعنا پيران خميده مى شوند و كودكان ضعيف وناتوان، جوانانى نيرومند و قوى بنيه. همه چيز در حال تغيير است و چيزى پايدار نيست. از اجتماع پرشور و پرهياهوى يك قرن قبل، امروز چيزى جز يك قبرستان خاموش باقى نمانده و از اين شور و غوغايى كه امروز برپاست يكصد سال بعد خبرى نيست كه نيست. چه پند و اندرزى از اين بهتر؟

در سوّمين جمله، اشاره به اين مى فرمايد كه فرياد انذار كنندگان و هشدار دهندگان از هر سو بلند است. انبيا و اوليا، بزرگان و صلحا، آيات و روايات هر يك با زبان حال يا قال هشدار مى دهند. مى فرمايد از اين هشدارها بهره مند شويد.

#####

1. نور، آيه 44.

▲خطبه 158 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

ينبّه فيها على فضل الرسول الاعظم و فضل القرآن ثم حال دولة بنى اميّة

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن از فضايل پيامبر بزرگ اسلام و عظمت قرآن مجيد و سپس از وضع دولت بنى اميّه سخن مى گويد.

#####

1. سند خطبه:

سرآغاز اين خطبه همانند خطبه 89 است كه در جلد سوّم صفحه 615 گذشت. از اين جهت بعضى تصور كرده اند كه هر دو يك خطبه بوده و مرحوم سيّد رضى در يك جا مشروح تر و در يك جا فشرده تر آورده است; در حالى كه چنين نيست و اين دو خطبه تنها در دو جمله با هم شباهت دارند و بقيه مطالب آن دو از يكديگر جداست. به هر حال، تنها سندى غير از نهج البلاغه كه در كتاب مصادر براى آن ذكر شده اين است كه «ابن اثير» در كتاب «نهايه» به تفسير لغاتى از اين خطبه پرداخته و تعبيراتى ذكر مى كند كه با آن چه در اين خطبه آمده تفاوت هايى دارد و اين نشان مى دهد كه ابن اثير آن را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 364).

مرحوم كلينى در كتاب كافى بخشى از اين خطبه را با تفاوت هايى نيز آورده است. (اصول كافى، جلد 1، صفحه 60-61). همچنين در تفسير قمى، جلد 1، صفحه 2.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از دو بخش تشكيل مى شود: در بخش اوّل امام(عليه السلام) ترسيمى از عصر بعثت و سپس اهمّيّت و عظمت قرآن ارائه داده است و بر اين معنا تأكيد مى كند كه داروى تمام دردها و آگاهى مربوط به آينده و گذشته در اين قرآن است.

و در بخش دوّم اشاره به فتنه بنى اميّه و ستم هاى عظيم و گستردگى ظلم آن ها مى كند; ولى در ادامه سخن مى گويد: حكومت آن ها چندان نمى پايد و چنان از ميان مى روند كه هرگز باز نخواهند گشت.

▲شرح و تفسير: كتابى كه همه چيز در آن است

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه اشاره كوتاه و پرمعنا به وضع زمان جاهليّت، مقارن قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) كرده، مى فرمايد: «خدا او را در زمانى فرستاد كه فاصله اى از پيامبران پيشين گرفته بود (و امّت ها تعليمات آنان را به فراموشى سپرده بودند) ملت هاى جهان به خواب عميقى فرو رفته و تار و پود حقايق مبرم (نظام زندگى انسان ها) از هم گسسته بود» (أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ، وَ طُولِ هَجْعَة(1) مِنَ الاُْمَمِ، وَانْتِقَاض مِنَ الْمُبْرَمِ(2)).

محتواى اين سه جمله، از قبيل علّت و معلول است. فاصله افتادن در ميان عصر ظهور پيامبران پيشين و پيامبر بعد، سبب غلبه خواب غفلت بر امّت ها شد و اين خواب، موجب «انتقاض مبرم» يعنى از هم گسستن تار و پود حقايق و نظام زندگى انسان ها گشت و مردم در ظلمت جهل و گناه، گرفتار شدند.

و به دنبال آن مى افزايد: «در اين هنگام پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) براى مردم كتابى آورد كه كتب آسمانى پيشين را تصديق مى كرد و نورى كه بايد به آن اقتدا شود، (در پرتو آن پيش روند)» (فَجَاءَهُمْ بِتَصْدِيقِ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ، وَالنُّورِ الْمُقْتَدَى بِهِ).

در چنان شرايطى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) دو كار كرد: معارف و احكامى كه در اصول كلّى با معارف و احكام انبياى پيشين هماهنگ بود براى مردم تبيين كرد و ديگر اين كه براى نجات آن ها از ظلمات جهل و گمراهى، چراغ پرفروغى فرا راه آن ها قرار داد.

سپس به معرفى اين چراغ پرفروغ و اين نور الهى پرداخت; مى فرمايد: «اين همان قرآن است. آن را به سخن آريد (تا همه چيز را بازگو كند); هر چند هرگز براى شما (نسبت به تمام اين امور) سخن نمى گويد; ولى من از جانب آن به شما خبر مى دهم (و اسرار مكتومش را فاش مى سازم)» (ذلِكَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ، وَ لَنْ يَنْطِقَ، وَ لَكِنْ أُخْبِرُكُمْ عَنْهُ).

در آيات بسيارى از آن، قرآن به نور تشبيه شده است. در سوره مائده مى فرمايد: «(قَدْ جَاءَكُمْ مِّنَ اللهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُّبِينٌ); به يقين از سوى خدا نور و كتاب آشكارى به سوى شما آمد».(3)، در سوره اعراف مى فرمايد: «(فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ); كسانى كه به او ايمان آوردند و او را بزرگ داشتند و يارى كردند و از نورى كه با او نازل شده بود پيروى كردند، آن ها رستگارانند».(4)

همان گونه كه نور، فضاى زندگى را روشن مى سازد و انسان را از گمراهى و سقوط در پرتگاه ها حفظ مى كند، گياهان را مى روياند و تمام موجودات زنده را پرورش مى دهد، قرآن مجيد نيز در جنبه هاى معنوى و مادّى، نجات بخش و پرورش دهنده است.

منظور از «تَصْدِيقِ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ» (با توجّه به اين كه «بين يديه» در اين گونه موارد به معناى قبل است) اين نيست كه تورات و انجيلِ تحريف يافته را تصديق مى كند; بلكه اشاره به آن كتب آسمانى است كه بر موسى و مسيح نازل شد و نيز منظور از تصديق اين نيست كه اسلام در تمام جزئيات با آن ها هماهنگ است; بلكه مقصود، همان اصول كلّى اى است كه بر تمام اديان آسمانى حاكم بوده; هر چند اسلام در سطحى برتر و بالاتر آن ها را پياده كرده است.

جمله «وَ لَنْ يَنْطِقَ» مفهومش اين نيست كه قرآن با هيچ كس (جز با امامان معصوم(عليهم السلام)) سخن نمى گويد; چرا كه قرآن به «لسان عربى مبين» و با منطق روشن و آشكار نازل شده و همگان مأمور به تدبّر در قرآنند و دستور داده شده به مواعظ قرآن كه مى رسند گوش جان به آن فرا دهند تا آيات بشارت آن سبب تشويق و آيات بيم و ترس سبب وحشت آنان گردد.

بنابراين منظور از جمله «لَنْ يَنْطِقَ»، بطون قرآن و اسرار نهفته اى است كه اضافه بر ظواهر آن دارد. اين بطون در اختيار پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و جانشينان معصوم اوست.

به همين جهت، در جمله بعد چنين اضافه مى فرمايد: «ليكن من به شما خبر مى دهم ; آگاه باشيد! در آن علم آينده و اخبار پيشين و داروى بيمارى هاى شما و نظم و سامان دادن به روابط ميان شماست» (أَلاَ إِنَّ فِيهِ عِلْمَ مَا يَأْتِي، وَ الْحَدِيثَ عَنِ الْمَاضِي، وَ دَوَاءَ دَائِكُمْ، وَ نَظْمَ مَا بَيْنَكُمْ).

جمله «عِلْمَ مَا يَأْتِي» به گفته بعضى از شارحان اشاره به مسائل مربوط به آخرت است: از حساب و كتاب و صراط و بهشت و دوزخ; ولى ظاهر اين است كه اشاره به حوادث آينده اين جهان است كه در بطون اين قرآن قرار دارد و معصومين(عليهم السلام) از آن آگاهند; به قرينه جمله بعد «وَ الْحَدِيثَ عَنِ الْمَاضِي» كه اشاره به اُمم پيشين و شرح سرگذشت آن هاست. گاه گفته اند: اشاره به آغاز آفرينش و دوران هاى نخستين خلقت اين جهان نيز مى باشد.

تعبير به «دَوَاءَ دَائِكُمْ»، اشاره به تعليمات و معارف و دستوراتى است كه داروى انواع بيمارى هاى اخلاقى و اجتماعى است و در سايه آن مى توان در عافيت و سلامت زندگى كرد. قرآن مجيد نيز مى گويد: (وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ).(5)

و آخرين تعبير يعنى «وَ نَظْمَ مَا بَيْنَكُمْ» اشاره به تمام قوانينى است كه نظام مجتمع انسانى را حفظ مى كند و به نابسامانى ها و بى نظمى ها پايان مى دهد و امنيّت و آرامش را براى جامعه به ارمغان مى آورد و قيام به قسط را كه ركن اساسى حفظ نظام است، تأمين مى كند.

#####

1. «هجعة» از ماده «هجوع» به معناى خواب شبانه است و از آن جا كه خواب شبانه عميق تر مى باشد وضع اقوام جاهلى به آن تشبيه شده است.

2. «مبرم» از ماده «ابرام» به معناى محكم كردن و تابيدن است در اصل به تابيدن ريسمان گفته شده سپس گسترش يافته و به هر كار محكم و متقن اطلاق مى شود.

3. مائده، آيه 15.

4. اعراف، آيه 157.

5. اسراء، آيه 82.

▲بخش دوّم

و منها: فَعِنْدَ ذلِكَ لاَ يَبْقَى بَيْتُ مَدَر وَ لاَ وَبَر إِلاَّ وَ أَدْخَلَهُ الظَّلَمَةُ تَرْحَةً، وَ أَوْلَجُوا فِيهِ نِقْمَةً. فَيَوْمَئِذ لاَ يَبْقَى لَهُمْ فِي السَّمَاءِ عَاذِرٌ، وَ لاَ فِي الاَْرْضِ نَاصِرٌ. أَصْفَيْتُمْ بِالاَْمْرِ غَيْرَ أَهْلِهِ، وَ أَوْرَدْتُمُوهُ غَيْرَ مَوْرِدِهِ، وَ سَيَنْتَقِمُ اللّهُ مِمَّنْ ظَلَمَ، مَأْكَلا بِمَأْكَل، وَ مَشْرَباً بِمَشْرَب، مِنْ مَطَاعِمِ الْعَلْقَمِ، وَ مَشَارِبِ الصَّبِرِ وَ الْمَقِرِ، وَ لِبَاسِ شِعَارِ الْخَوْف، وَ دِثَارِ السَّيْفِ. وَ إِنَّمَا هُمْ مَطَايَا الْخَطِيئَاتِ وَ زَوَامِلُ الاْثَامِ. فَأُقْسِمُ، ثُمَّ أُقْسِمُ، لَتَنْخَمَنَّهَا أُمَيَّةُ مِنْ بَعْدِي كَمَا تُلْفَظُ النُّخَامَةُ، ثُمَّ لاَ تَذُوقُهَا وَ لاَ تَطْعَمُ بِطَعْمِهَا أَبَداً مَا كَرَّ الْجَدِيدَانِ!

ترجمه:

شتران باركش گناهانند.

سوگند ياد مى كنم باز هم سوگند ياد مى كنم كه بعد از من بنى اميّه خلافت را همچون اخلاط سر و سينه بيرون مى افكنند، سپس هرگز طعم آن را نخواهند چشيد و تا آن زمان كه شب و روز در پى هم مى آيند از آن بهره اى نخواهند گرفت.

▲شرح و تفسير: حكومتى ظلمانى و وحشتناك در پيش است

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به فتنه فراگير بنى اميّه اشاره مى كند كه تمام مسلمين را در غم و اندوه فرو مى برد و ظلم و ستم آن ها در تمام خانواده ها وارد مى شود; در حالى كه راه فرارى از آن ندارند; چرا كه نتيجه اعمال خود مردم است; مى فرمايد: «در آن هنگام خانه اى در شهر و خيمه اى در بيابان باقى نمى ماند، جز اين كه ستمگران غم و اندوه را در آن فرو مى ريزند و بلا و بدبختى را در آن وارد مى كنند» (فَعِنْدَ ذلِكَ لاَ يَبْقَى بَيْتُ مَدَر(1) وَ لاَ وَبَر(2) إِلاَّ وَ أَدْخَلَهُ الظَّلَمَةُ تَرْحَةً(3)، وَ أَوْلَجُوا فِيهِ نِقْمَةً).

ممكن است در خانه اى غم و اندوه بيايد، ولى ظلم نيايد; غم و اندوه ديگران، دوستان و بستگان و توده مردم، ولى ظلم بنى اميّه چنان بود كه هم غم واندوه را با خود به همه جا مى برد و هم مصيبت و بلا و بدبختى را; چرا كه دستياران ظالمان هميشه از ميان افرادى همانند خود آن ها انتخاب مى شوند. گويى روح آن ها در تمام پيكر حكومتشان دميده مى شود و همه به ظلم و ستم مى پردازند تا چند صباحى بر سر قدرت بمانند.

سپس مى افزايد: «در آن روز براى آن ها (مردم ستمديده) نه در آسمان عذرپذيرى وجود دارد و نه در زمين يار و ياورى. (و به آن ها خطاب مى شود:) شما حكومت را به غير اهلش سپرديد و آن را در غير محلّش قرار داديد (و اين نتيجه كار خود شماست)» (فَيَوْمَئِذ لاَ يَبْقَى لَهُمْ فِي السَّمَاءِ عَاذِرٌ، وَ لاَ فِي الاَْرْضِ نَاصِرٌ. أَصْفَيْتُمْ بِالاَْمْرِ غَيْرَ أَهْلِهِ، وَ أَوْرَدْتُمُوهُ غَيْرَ مَوْرِدِهِ).

بنابراين، مخاطب در اين چند جمله مردمى اند كه بر اثر كوتاهى و فرار از زيربار مسئوليت و سكوت در برابر ظالمان گرفتار ظلم و ستم شده اند و جمله هاى «أَصْفَيْتُمْ بِالاَْمْرِ غَيْرَ أَهْلِهِ، وَ أَوْرَدْتُمُوهُ غَيْرَ مَوْرِدِهِ» شاهد گوياى اين معناست; زيرا خطاب به مردم مى گويد: شما كار را به غير اهل سپرديد و حكومت را به دست افراد ناشايست داديد.

شبيه اين معنا در خطبه 192 آمده است; آن جا كه مى فرمايد: «وَ اِنَّكُمْ إِنْ لَجَأْتُمْ إِلَى غَيْرِهِ حَارَبَكُمْ أَهْلُ الْكُفْرِ ثُمَّ لاَجَبْرَائِيلُ وَ لاَ مِيكَائِيلُ وَ لاَ مُهاجِرُونَ وَ لاَ اَنْصارٌ يَنْصُرُونَكُمْ; شما اگر به غير اسلام پناه بريد كافران با شما نبرد مى كنند و بر شما مسلّط مى شوند; سپس نه جبرئيل و نه ميكائيل نه مهاجران و نه انصار نمى توانند شما را يارى دهند».

و اين كه بعضى از شارحان مخاطبان اين جمله را حاكمان ظالم قرار داده اند، به هيچوجه با مجموعه خطبه سازگار نيست.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن اشاره به انتقام خداوند از ظالمان مى كند; انتقامى سخت و درهم كوبنده; مى فرمايد: «و به زودى خداوند از ستمگران انتقام مى گيرد (و كارهايشان را مو به مو كيفر مى دهد) خوردنى به خوردنى و آشاميدنى به آشاميدنى، در برابر هر لقمه لذيذى كه خوردند لقمه اى بس ناگوار و زهرآلود خواهند خورد و در مقابل هر جرعه گوارائى، جامى تلخ و مسموم خواهند نوشيد. از درون، وحشت و از برون، شمشير بر آن ها مسلّط خواهد كرد; چرا كه اين گروه مركب هاى معاصى و شتران باركش گناهانند» (وَ سَيَنْتَقِمُ اللّهُ مِمَّنْ ظَلَمَ، مَأْكَلا بِمَأْكَل، وَ مَشْرَباً بِمَشْرَب، مِنْ مَطَاعِمِ الْعَلْقَمِ(4)، وَ مَشَارِبِ الصَّبِرِ(5) وَ الْمَقِرِ(6)، وَ لِبَاسِ شِعَارِ الْخَوْف، وَ دِثَارِ السَّيْفِ. وَ إِنَّمَا هُمْ مَطَايَا(7) الْخَطِيئَاتِ وَ زَوَامِلُ(8) الاْثَامِ).

اشاره به اين كه هر بلايى بر سر مردم آوردند خداوند بر سر آن ها خواهند آورد و در برابر هر لذتى كه از مقام بردند خداوند تلخى ذلت را در كام آن ها فرو خواهد ريخت. در حكومت خود مردم را در ترس و وحشت و در زير برق شمشيرها قرار دادند، خداوند گروهى بر آن ها مسلّط مى كند كه همين كار را با آن ها خواهند كرد.

تاريخ مى گويد تمام اين پيش بينى ها به واقعيت پيوست و خداوند چنان خاندان بنى اميّه و وابستگان به آن ها را متلاشى و نابود كرد كه بازماندگان آن ها از ترس و وحشت به مناطق دوردست فرار كردند و از ديده مردم پنهان شدند و چيزى جز نام ننگين و تاريخ سياه از آنان باقى نماند.

تعبير (إِنَّمَا هُمْ مَطَايَا الْخَطِيئَاتِ) تشبيه جالب و گويايى است. آن ها را به حيواناتى تشبيه مى فرمايد كه از سر نادانى و نداشتن ايمان و عقل و شعور كافى، باركش گناهان مردم شده اند و همان گونه كه قرآن درباره گروهى از كافران مى گويد: «(وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالا مَّعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ); آن ها بارهاى سنگين گناهان خويش را بر دوش مى كشند و نيز بارهاى سنگين ديگران را اضافه بر بارهاى سنگين خود; و روز قيامت به يقين از تهمت هايى كه مى بستند سؤال خواهند شد».(9)

در پايان خطبه، پيش گويى قاطع ديگرى درباره سرنوشت بنى اميّه مى كند و مى فرمايد: «سوگند ياد مى كنم باز هم سوگند ياد مى كنم! كه بعد از من بنى اميّه خلافت را همچون اخلاط سر و سينه بيرون مى افكنند، سپس هرگز طعم آن را تا ابد نخواهند چشيد و از آن بهره نمى گيرند تا آن زمان كه شب و روز در پى هم آيند!» (فَأُقْسِمُ، ثُمَّ أُقْسِمُ، لَتَنْخَمَنَّهَا(10) أُمَيَّةُ مِنْ بَعْدِي كَمَا تُلْفَظُ النُّخَامَةُ، ثُمَّ لاَ تَذُوقُهَا وَ لاَ تَطْعَمُ بِطَعْمِهَا أَبَداً مَا كَرَّ الْجَدِيدَانِ!).

در اين جمله، امام(عليه السلام) تعبير عجيبى درباره حكومت بنى اميّه مى كند; مى فرمايد: حكومت اسلامى را آن قدر آلوده و كثيف و با ظلم و فساد آميخته مى كنند كه همچون اخلاط سر و سينه خواهد شد و كار به جايى خواهد رسيد كه خود آن ها نيز تحمل آن را نخواهند داشت و همانند كسى كه اخلاط درون را برون مى ريزد، آن را از دست خواهند داد و چنان مبغوض و منفور خواهند شد كه هرگز مردمان مسلمان به سراغ آن ها نخواهند رفت.

#####

1. در لغت گاه به معناى گل هاى به هم فشرده و گاه به معناى خشت خام و گاه به معناى آجر سنگ آمده است و «بيت مدر» معمولا به خانه هاى شهرى گفته مى شود.

2. «وبر» به معناى كُرك و پشم است و «بيت وبر» به خانه هاى بيابانى كه به صورت چادرهاى پشمى است، اطلاق مى شود.

3. «ترحه» به معناى اندوه و حزن است.

4. «علقم» بوته اى است كه ميوه اى بسيار تلخ دارد و به آن «حنظل» نيز گفته مى شود.

5. «صبر» (با كسر «ب») جمع صبر (بر وزن فقر) نام شيره تلخ درختى است كه درتلخى آن هم ضرب المثل است و گاه به خود آن درخت هم اطلاق مى شود.

6. «مقر» گياهى است سمى و گاه به هر گونه سم نيز گفته مى شود.

7. «مطايا» جمع «مطيّة» به معناى مركب راهوار و سريع السير است.

8. «زوامل» جمع «زاملة» به معناى حيوان باربر است.

9. عنكبوت، آيه 13.

10. «تنخمنها» از ماده «نخامة» گرفته شده و به معناى اخلاطى است كه در سر و سينه قرار دارد و بيرون افكنده مى شود.

▲نكته ها

▲1. مسئوليت سنگين حاكمان و مردم

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دو مسأله مهمّ در ارتباط با حوادث تلخ تاريخى اشاره مى فرمايد: نخست مسئوليت حاكمان و ديگر، مسئوليت حكومت پذيران. امام(عليه السلام)گناه حاكمان ظالم را يك طرفه نمى شمارد، بلكه حكومت پذيرانى را به ظلم تن دادند نيز شريك جنايات آن ها مى شمارد.

حاكمان جور و دار و دسته آن ها معمولا گروه محدودى اند، اگر توده مردم در برابر آن ها سكوت نكنند و وظيفه الهى امر به معروف و نهى از منكر را درتمام ابعادش انجام دهند، هرگز آنان به قدرت نمى رسند و دمار از روزگار مظلومان در نمى آورند.

امام(عليه السلام) در اين خطبه مى فرمايد: بلاهايى كه در حكومت بنى اميه به شما مى رسد و مظالم بى سابقه اى كه نسبت به شما روا مى دارند از يك نظر، نتيجه اعمال خود شماست. شماييد كه آن ها را تقويت مى كنيد. شماييد كه كار را به دست غير اهلش سپرده و مى سپاريد. آرى، شماييد با سكوت و تسليم خود، راه را براى به قدرت رسيدن آن ها هموار كرده ايد، و شايد اين وضع نابسامان نيز يكى از الطاف خفيه الهى باشد كه بيدار شويد و ديگر از اين راه نرويد; همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: «(ظَهَرَ الْفَسَادُ فِى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِى النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِى عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ); فساد در خشكى و دريا به سبب اعمال مردم آشكار شد. خدا مى خواهد نتيجه قسمتى از اعمال آن ها را به آنان بچشاند; شايد (به سوى حق) بازگردند».(1)

بديهى است، مسئوليت حكومت پذيران به معناى تبرئه حاكمان ظالم نيست; لذا امام(عليه السلام) مجازات شديد آن ها را هم در اين خطبه بيان كرده و در عباراتى كوتاه و بسيار پرمعنا سرانجام شوم و مرگبارشان را شرح مى دهد.

#####

1. روم، آيه 41.

▲2. پايان نكبت بار حكومت بنى اميّه

مى دانيم حكومت بنى اميّه بيش از هشتاد و چند سال طول نكشيد و در اين مدت، 14 تن از حكّام بنى اميّه به حكومت رسيدند كه حكومت بعضى از آنان بيش از دو ماه يا دو ماه و ده روز ادامه نيافت; ولى چنان ظلم و ستمى بر عموم مردم، به خصوص بنى هاشم روا داشتند كه تاريخ به خاطر ندارد.

بنى اميّه در اين دوران كوتاهى كه حاكمانش پى در پى عوض مى شدند آرامشى نداشتند; با قيام ها و شورش ها از هر سو درگير بودند و در هر قيام و شورشى، گروه ديگرى را به قتل مى رساندند; بدين ترتيب، منفورتر و منفورتر مى شدند.

سرانجام، نفرت عمومى مسلمين، سبب قيام فراگير براى دفاع از آل محمّد(صلى الله عليه وآله)شد. كه شعار آن قيام «اَلرِّضَا لاِلِ مُحَمَّد»(1) بود; ولى نتيجه اش پيش دستى بنى عباس و به حكومت رسيدن آنان بود. نخستين خليفه عباسى هنگامى كه به حكومت رسيد، دستور قتل عام بنى اميّه را صادر كرد و چنان كشتارى از آنان شد كه عدد كشتگانش به شمار نمى آمد; حتى قبرهاى آن ها را شكافتند و جنازه هاى آن ها را بيرون آوردند و سوزاندند.

بخشى از ماجراى سرانجام عبرت انگيز بنى اميّه در بخش پايانى خطبه 106 (جلد چهارم اين كتاب، صفحه 495) و پايان خطبه 93 از همين جلد، صفحه 242 به بعد و جلد سوّم، صفحه 593 به بعد آمده است.

مرحوم علاّمه شوشترى در جلد ششم شرح نهج البلاغه اش داستان عبرت انگيزى نقل مى كند، مى نويسد: هنگامى كه مروان، آخرين خليفه بنى اميّه كشته شد «عامر بن اسماعيل» به خانه اى كه در آن مروان و زنانش بودند حمله كرد. آن ها درها را بستند و فرياد و شيون بلند كردند. عامر مردى را كه از آن ها مراقبت مى كرد گرفت و درباره خانواده مروان سؤال كرد، او گفت: مروان به من دستور داده كه اگر كشته شدم گردن تمام دختران و كنيزانم را بزن (تا به دست ديگران نيفتند) ولى من چنين كارى را نكردم. در اين حال دو دختر مروان را نزد عامر آوردند. او سفارش كرد، سر مروان را در دامان دختر بزرگ ترش بگذارند و به او گفت: بسيار پوزش مى طلبم; اين كار در برابر كارى است كه شما با سر «يحيى بن زيد» كرديد كه سر او را در دامان مادرش گذارديد و شما كه ابتدا به اين كار كرديد، ستم كارتريد (و بعد همه آن ها را به قتل رساند).(2)

#####

1. اين شعار در موارد زيادى در تاريخ به چشم مى خورد; از جمله درباره ابومسلم خراسانى مى خوانيم: «قد قام يدعو الى الرضا من آل محمّد» او قيام كرد و مردم را به منظور خشنودى آل محمّد(صلى الله عليه وآله) به قيام دعوت كرد. (كتاب شرح الاخبار، نعمان بن محمد، جلد 3، صفحه 418).

2. شرح نهج البلاغه، علاّمه شوشترى، جلد 6، صفحه 116.

▲خطبه 159 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يبيّن فيها حسن معاملته لرعيته

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن از حسن رفتار خود با مردمى كه تحت حكومت او مى زيستند، سخن مى گويد.

#####

1. سند خطبه:

در مصادر نهج البلاغه، درباره اين خطبه، سند خاصى غير از آن چه در نهج البلاغه آمده، نقل نشده است; ولى در كتبى كه بعد از نهج البلاغه تأليف شده اين خطبه از نهج البلاغه گرفته شده است; از جمله علاّمه مجلسى در جلد 34 بحارالانوار، صفحه 210 آن را ذكر كرده است.

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه به نكته ظريفى اشاره مى كند و مى فرمايد: در برابر خوش رفتارى هاى كم و بدرفتارى هاى بسيار شما، من تا آن جا كه ميسر بود، درباره شما نيكى كردم; از ظلم و ذلت رهايى تان بخشيدم و در برابر دشمنان درونى و برونى از شما پاسدارى نمودم.

▲بخش اوّل

وَ لَقَدْ أَحْسَنْتُ جِوَارَكُمْ، وَ أَحَطْتُ بِجُهْدِي مِنْ وَرَائِكُمْ. وَ أَعْتَقْتُكُمْ مِنْ رِبَقِ الذُّلِّ، وَ حَلَقِ الضَّيْمِ، شُكْراً مِنِّي لِلْبِرِّ الْقَلِيلِ وَ إِطْرَاقاً عَمَّا أَدْرَكَهُ الْبَصَرُ، وَ شَهِدَهُ الْبَدَنُ، مِنَ الْمُنْكَرِ الْكَثِيرِ.

ترجمه:

به يقين، وظيفه حسن جوار را درمورد شما انجام دادم. من در پشت سر نيز به پاسدارى از شما پرداختم و شما را از بند ذلّت و حلقه هاى زنجير ستم آزاد كردم. همه اين ها به منظور سپاس فراوان من در برابر نيكى اندكى از سوى شما و چشم پوشى از بدى هاى فراوانى بود كه نسبت به من انجام داديد; بدى هاى آشكارى كه چشم، آن را مى ديد و بدن، آن را لمس مى كرد.

▲شرح و تفسير: حمايت همه جانبه

امام(عليه السلام) در اين سخن كوتاه به گوشه اى از خدماتش به مسلمين و كسانى كه تحت حكومت او مى زيستند اشاره مى كند و آن را در چهار جمله بيان مى دارد و مى فرمايد: «به يقين، وظيفه حسن جوار را درمورد شما به كار بستم» (وَ لَقَدْ أَحْسَنْتُ جِوَارَكُمْ).

منظور از حسن جوار اين است كه انسان، در برابر معاشران و دوستان همزيستى مسالمت آميز و توأم با ادب و احترام و خوش رفتارى و تحمل ناملايمات داشته باشد; به گونه اى كه از حضور او در جمعشان احساس آرامش و خوشوقتى كنند.

بررسى تاريخ زندگانى امام(عليه السلام) به خصوص در دوران حكومت، نشان مى دهد كه در همه جا با مهر و محبّت با مردم رفتار مى كرد; حتى خانه هاى يتيمان و بيوه زنان را شبانه سركشى مى نمود و با دست خود، آن ها را تغذيه مى كرد; يتيمان را نوازش مى داد; بيوه زنان را تسليت مى گفت; با رنجوران همدردى مى كرد; با مخالفان مدارا مى نمود و با دوستان، نهايت محبّت را مبذول مى داشت.

به عكسِ دوران حكومت عثمان كه با نهايت خشونت با مردم رفتار مى كردند; حتى بر بزرگان اسلام، همچون ابوذر، عمار ياسر و عبدالله بن مسعود رحم نكردند و همان گونه كه مى دانيم ابوذر را با خشونت زياد به منطقه بسيار بد آب و هواى ربذه تبعيد كردند و در آن جا از دنيا رفت و اطرافيان خليفه يا خود او عمارياسر را به علت انتقاد مختصرى از نابسامانى هاى موجود در زمان عثمان چنان زدند كه به فتق مبتلا شد و يكى از دنده هايش شكست و عبدالله بن مسعود، قارى و حافظ معروف قرآن را نيز چنان بر زمين كوبيدند كه بدنش ناقص شد و بعضى گفته اند: همين امر باعث مرگ او شد.

اگر امام(عليه السلام) حتى برادرش عقيل را با ديگران در سهم بيت المال كاملا يكسان مى شمرد، اطرافيان عثمان، چنان بر اموال بيت المال چنگ انداخته بودند كه مردم، عراق را بستان قريش و بنى اميّه مى ناميدند.(1)

در دوّمين خدمت خود به مردم مى فرمايد: «من در پشت سر نيز به پاسدارى از شما پرداختم» (وَ أَحَطْتُ بِجُهْدِي مِنْ وَرَائِكُمْ).

اشاره به اين كه شما را در مسير اطاعت و بندگى خدا از وسوسه هاى شياطين جن و انس حفظ كردم و در برابر گزند دشمن از شما نگهدارى نمودم.

و در سوّمين و چهارمين خدمت به آزاد ساختن مردم از بند ذلّت و زنجيرهاى ظلم و اسارت اشاره مى فرمايد: «و شما را از بند ذلّت و حلقه هاى زنجير ستم آزاد كردم» (وَ أَعْتَقْتُكُمْ مِنْ رِبَقِ(2) الذُّلِّ، وَ حَلَقِ(3) الضَّيْمِ(4)).

چرا كه در دوران حكومت عثمان و سيطره بنى اميّه و بنى مروان بر حكومت اسلامى، دامنه ظلم و ستم در همه جا گسترده بود و كسى جز آن گروهِ خودكامه، ارزش و نفوذى در جامعه نداشت; اميرمؤمنان على(عليه السلام) آن ها را از اين حكومتِ خودكامه فاميلى و قبيلگى كه به دست افرادى شرور همچون بنى مروان و بنى اميّه اداره مى شد، رهايى بخشيد.

و در پايان اين سخن به نكته لطيفى اشاره مى كند كه اين خدمات خالصانه نه به جهت حق شناسى و قدردانى شايسته شما در برابر من است، بلكه «همه اين ها براى سپاس فراوان من در برابر نيكى اندكى از سوى شما و چشم پوشى از بدى هاى فراوانى بود كه نسبت به من انجام داديد; بدى هاى آشكارى كه چشم، آن را مى ديد و بدن، آن را لمس مى كرد» (شُكْراً مِنِّي لِلْبِرِّ الْقَلِيلِ وَ إِطْرَاقاً(5) عَمَّا أَدْرَكَهُ الْبَصَرُ، وَ شَهِدَهُ الْبَدَنُ، مِنَ الْمُنْكَرِ الْكَثِيرِ).

در حقيقت، منظور امام اين است كه شما خدمتى به من نكرديد كه خدمات من براى شكرگزارى آن باشد; بلكه مشكلات و دردسرهايى كه براى من آفريديد بسيار زياد است; اگر من خدمتى به شما كردم براى خدا و اداى وظيفه الهى بوده است.

مطابق اين تفسير، «الْمُنْكَرِ الْكَثِيرِ» در اين عبارت، اشاره به نافرمانى ها و سرپيچى ها و بىوفايى هاى مردم در برابر امام است; ولى جمعى از شارحان نهج البلاغه آن را به معناى منكرات و اعمال زشت و گناهان تفسير كرده اند و بعد گرفتار اين مشكل شده اند كه چگونه ممكن است چنين منكرات گسترده اى در زمان امام باشد و ايشان از آنان نهى نكند؟ و در جواب آن گفته اند: امام(عليه السلام)توان جلوگيرى از بعضى منكرات ريشه دار را نداشت يا اگر مى خواست جلوگيرى كند، به مفسده عظيم ترى منتهى مى شد.

ولى همان گونه كه گفته شد، منظور از منكر، چيزى نيست كه اين جمع از شارحان از آن برداشت كرده اند تا اشكالى متوجّه شود و نياز به پاسخى داشته باشد. منظور، بدى ها و نافرمانى ها و بىوفايى هاى در حق امام است; به قرينه «البرّ القليل» كه در جمله قبل بيان شده است.

شبيه همين معنا در خطبه هاى ديگر نهج البلاغه به چشم مى خورد. در خطبه 97 مى فرمايد: «وَ لَقَدْ أَصْبَحْتُ الاُْمَمِ تَخافُ ظُلْمَ رُعاتِها وَ أَصْبَحْتُ أَخافُ ظُلْمَ رَعِيَّتِي; همواره امت ها از ظلم زمامدارشان در وحشت بوده اند; ولى من از ظلم پيروانم بيمناكم».

#####

1. شرح ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 129; از قول «سعيد بن عاص» فرماندار كوفه از جانب عثمان.

2. «ربق» جمع «ربقة» (بر وزن فتنه) به معناى طناب است كه با آن شخص يا چيزى را مى بندند. بعضى آن را به معناى طنابى كه دستگيره هاى متعدد داشته باشد، تفسير كرده اند.

3. «حلق» جمع «حلقه» است; همان چيزى كه در فارسى نيز به كار مى رود.

4. «ضيم» به معناى ظلم و ستم است.

5. «اطراق» به معناى چشم به زير انداختن و سپس به معناى سكوت و چشم پوشى نمودن از مطلبى نقل شده است.

▲خطبه 160 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است (كه مطالب متنوعى را در آن مطرح فرموده)

#####

1. سند خطبه:

درباره سند اين خطبه چنين گفته شده است: «زمخشرى» متوفاى 538 ق. كه تقريباً يك قرن بعد از مرحوم «رضى» مى زيسته است، بخشى از اين خطبه را در كتاب خود «ربيع الابرار» با تفاوت هايى نقل كرده كه نشان مى دهد آن را از غير «نهج البلاغه» گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 373).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه طولانى و گسترده از مطالب متنوعى بحث مى كند كه در مجموع، تعليمات گرانبهايى درباره معرفة الله و خودسازى ارائه مى دهد و مى توان آن را در پنج بخش خلاصه كرد:

در بخش اوّل، از عظمت خداوند و حمد و ستايش او با ذكر اسما و صفات پروردگار سخن به ميان آمده است.

در بخش دوّم، درباره حقيقت رجا و اميدوارى ـ كه يكى از اركان سعادت انسان است ـ سخن مى گويد.

در بخش سوّم، گوشه اى از صفات پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و گفتار و رفتار او ـ كه مى تواند براى همه الگو و اسوه اى باشد ـ و همچنين صفات پيامبران ديگرى همچون: موسى، داوود و عيسى(عليهم السلام) آمده است.

در بخش چهارم، بار ديگر به صفات پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) باز مى گردد، صفاتى كه بايد سرمشق همگان قرار گيرد.

و سرانجام در بخش پنجم، (آخرين بخش خطبه) امام(عليه السلام) از ساده زيستى خود سخن به ميان آورده و با ضرب المثل زيبايى «فَعِنْدَ الصَّباحِ يُحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرى» (صبحگاهان رهروان شب مورد ستايش قرار مى گيرند) خطبه را به پايان مى برد.

▲بخش اوّل

أَمْرُهُ قَضَاءٌ وَ حِكْمَةٌ، وَ رِضَاهُ أَمَانٌ وَ رَحْمَةٌ، يَقْضِي بِعِلْم، وَ يَعْفُو بِحِلْم.

اللّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى ما تَأْخُذُ وَ تُعْطِي، وَ عَلَى مَا تُعَافِي وَ تَبْتَلِي; حَمْداً يَكُونُ أَرْضَى الْحَمْدِ لَكَ، وَ أَحَبَّ الْحَمْدِ إِلَيْكَ، وَ أَفْضَلَ الْحَمْدِ عِنْدَكَ. حَمْداً يَمْلاَُ مَا خَلَقْتَ، وَ يَبْلُغُ مَا أَرَدْتَ. حَمْداً لاَ يُحْجَبُ عَنْكَ، وَ لاَ يُقْصَرُ دُونَكَ.

حَمْداً لاَ يَنْقَطِعُ عَدَدُهُ، وَ لاَ يَفْنَى مَدَدُهُ، فَلَسْنَا نَعْلَمُ كُنْهَ عَظَمَتِكَ إِلاَّ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ «حَيٌّ قَيُّومٌ، لاَ تَأْخُذُكَ سِنَةٌ وَ لاَ نَوْمٌ». لَمْ يَنْتَهِ إِلَيْكَ نَظَرٌ، وَ لَمْ يُدْرِكْكَ بَصَرٌ. أَدْرَكْتَ الاَْبْصَارَ، وَ أَحْصَيْتَ الاَْعْمَالَ، وَ أَخَذْتَ (بِالنَّوَاصِي وَالاَْقْدَامِ). وَ مَا الَّذِي نَرَى مِنْ خَلْقِكَ، وَنَعْجَبُ لَهُ مِنْ قُدْرَتِكَ، وَ نَصِفُهُ مِنْ عَظِيمِ سُلْطَانِكَ، وَ مَا تَغَيَّبَ عَنَّا مِنْهُ، وَ قَصُرَتْ أَبْصَارُنَا عَنْهُ، وَانْتَهَتْ عُقُولُنَا دُونَهُ، وَ حَالَتْ سُتُورُ الْغُيُوبِ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ أَعْظَمُ. فَمَنْ فَرَّغَ قَلْبَهُ، وَ أَعْمَلَ فِكْرَهُ، لِيَعْلَمَ كَيْفَ أَقَمْتَ عَرْشَكَ، وَ كَيْفَ ذَرَأْتَ خَلْقَكَ، وَ كَيْفَ عَلَّقْتَ فِي الْهَوَاءِ سَمَاوَاتِكَ، وَ كَيْفَ مَدَدْتَ عَلَى مَوْرِ الْمَاءِ أَرْضَكَ، رَجَعَ طَرْفُهُ حَسِيراً، وَ عَقْلُهُ مَبْهُوراً، وَ سَمْعُهُ وَالِهَاً، وَ فِكْرُهُ حَائِراً.

ترجمه:

فرمان او قطعى و حكيمانه است و رضاى او امان و رحمت. با علم و آگاهى داورى مى كند و با حلم و بردبارى عفو مى نمايد. خداوندا سپاس و ستايش مخصوص توست، در برابر آن چه مى گيرى و آن چه عطا مى كنى و بر عافيت و بلايى كه مى فرستى; حمد و سپاسى كه رضايت بخش ترين حمدها نزد تو باشد; حمدى كه محبوب ترين حمدها در پيشگاه توست; حمدى كه برترين حمدها نزد تو خواهد بود. حمدى كه تمام جهان خلقت را پر كند و تا آن جا كه خواسته اى، برسد; حمدى كه از تو محجوب و پوشيده نماند و در پيشگاه تو كاستى نداشته باشد; حمدى كه عددش پايان نگيرد و در پهنه زمان، فنا در آن راه نيابد.

(خداوندا) كنه عظمت تو را هرگز درك نمى كنيم، جز اين كه مى دانيم تو زنده و قائم به ذات خود و ديگران قائم به تواند. هيچ گاه خواب سبك و سنگين، تو را فرا نمى گيرد (تا از بندگانت غافل شوى). افكار (بلندپرواز) هرگز به تو نمى رسد و چشم ها (ى تيزبين) تو را نمى بيند; ولى تو چشم ها (و حركات آن ها) را مى بينى و اعمال و كردار (بندگان) را احصا مى كنى و زمام همگان به دست توست.

(خداوندا) آن چه از مخلوقات را مشاهده مى كنيم و از قدرتت در شگفتى فرو مى رويم و وصف عظمت سلطنت تو را بيان مى كنيم، چه اهمّيّتى دارد؟! در حالى كه آن چه از ما پوشيده و پنهان است و چشمانمان از ديدن آن قاصر و عقل ما در برابر دركشان ناتوان است و پرده هاى غيب ميان ما و آن ها فاصله افكنده، بس عظيم تر است.

(آرى!) آن كس كه قلبش را از همه چيز تهى كند و فكرش را به كار گيرد تا بداند چگونه عرش را برپا ساخته اى و مخلوقاتت را آفريده اى، چگونه كرات آسمان را در هوا معلق كرده اى، زمينت را بر روى امواج آب، گسترده اى، به يقين ديده فهمش وا مى ماند; عقلش مبهوت مى شود; شنوايى اش حيران، و انديشه اش سرگردان مى ماند!!

▲شرح و تفسير: ناتوانى انديشه ها در برابر عظمت او

امام(عليه السلام) در بخش اوّل خطبه، نخست به چهار موضوع به صورت بسيار فشرده اشاره مى فرمايد: امر خداوند، رضا، داورى و عفو او. مى فرمايد:

«فرمان او قطعى و حكيمانه است» (أَمْرُهُ قَضَاءٌ وَ حِكْمَةٌ).

يعنى در عين قاطعيت، آميخته با حكمت است; نه همچون اوامر مستبدان و قدرتمندان زورگو كه فرمان قطعى مى دهند، اما حكمتى در آن وجود ندارد.

«امر» در اين جمله، معناى وسيعى دارد; هم اوامر تكوينى را شامل مى شود، مانند «(إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ); فرمان او هنگامى كه چيزى را اراده كند، مى گويد: موجود باش، آن هم فوراً موجود مى شود!».(1)

و هم اوامر تشريعيه را مانند: «(إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِى الْقُرْبَى); خداوند شما را به عدالت و احسان و كمك به خويشان امر مى كند»(2) و در هر حال اوامر او داراى حكمت، و فوايد بى شمارى است كه عايد بندگان مى شود.

سپس مى افزايد: «و رضاى او امان و رحمت» (وَ رِضَاهُ أَمَانٌ وَ رَحْمَةٌ).

ممكن است كسانى از فردى راضى شوند و به او امان دهند، اما امان آميخته با وحشت باشد; اما امان الهى چنين نيست; آميخته با رحمت است.

در جمله سوّم از داورى خدا سخن مى گويد و مى فرمايد: «با علم و آگاهى داورى مى كند» (يَقْضِي بِعِلْم).

نه مانند بسيارى از انسان ها كه داورى شان ناآگاهانه و آميخته با جهل است.

و در چهارمين جمله مى فرمايد: «و با حلم و بردبارى عفو مى كند» (وَ يَعْفُو بِحِلْم).

آرى، عفو او با حلم او آميخته است و كسانى را كه عفو كرد، مؤاخذه و مجازات نمى كند. نه همچون انسان ها كه گاه بر سر لطف مى آيند و عفو مى كنند و گاه بر سر غضب مى نشينند و عفو شدگان را مجازات مى كنند.

سپس امام(عليه السلام)، با ذكر اين اوصاف چهارگانه به سراغ حمد و ستايش خدا مى رود; حمدى كه هشت بار در اين بخش تكرار شده و در هر مرحله، وصف خاصى براى آن شده است. آن گاه امام(عليه السلام) به حمد و ستايش پروردگار مى پردازد; حمد و ستايشى بسيار فصيح و بليغ و پر مايه. عرض مى كند: «خداوندا سپاس و ستايش مخصوص توست، در برابر آن چه مى گيرى و بر آن چه عطا مى كنى و بر عافيت و بلايى كه مى فرستى» (اللّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى مَا تَأْخُذُ وَ تُعْطِي، وَ عَلَى مَا تُعَافِي وَ تَبْتَلِي).

اشاره به اين كه در همه حال، تو را حمد و ستايش مى كنم; چرا كه مى دانم از ناحيه توست خير و سعادت; اگر نعمتى مى بخشى كرامت است و اگر مى گيرى عنايت. اگر سلامت و عافيت مى دهى، سعادت است و اگر بيمارى و گرفتارى مى دهى، آن نيز داراى مصلحت است. كارى بدون حكمت نمى كنى و هر چه از سوى توست، رحمت است.

سپس به اوصاف اين حمد مى پردازد و شش وصف براى آن ذكر مى كند كه با وصفى كه در عبارت قبل ذكر شد هفت وصف مى شود و آن را حمد و سپاسى جامع از هر نظر مى سازد.

عرض مى كند: «حمد و سپاسى كه رضايت بخش ترين حمدها نزد تو باشد; حمدى كه محبوب ترين حمدها در پيشگاه توست; حمدى كه برترين حمدها نزد توست.

حمدى كه تمام جهان خلقت را پر كند و تا آن جا كه خواسته اى، برسد; حمدى كه از تو محجوب و پوشيده نماند و در پيشگاه تو كاستى نداشته باشد; حمدى كه عددش پايان نگيرد و در پهنه زمان، فنا در آن راه نيابد» (حَمْداً يَكُونُ أَرْضَى الْحَمْدِ لَكَ، وَ أَحَبَّ الْحَمْدِ إِلَيْكَ، وَ أَفْضَلَ الْحَمْدِ عِنْدَكَ. حَمْداً يَمْلاَُ مَا خَلَقْتَ، وَ يَبْلُغُ مَا أَرَدْتَ. حَمْداً لاَ يُحْجَبُ عَنْكَ، وَ لاَ يُقْصَرُ دُونَكَ.حَمْداً لاَ يَنْقَطِعُ عَدَدُهُ، وَ لاَ يَفْنَى مَدَدُهُ).

اين حمد و سپاس، جامع ترين حمدها است; نه زمان محدودى دارد، نه تعداد معين، نه مكان خاصى دارد و نه قصور و حجابى. سراسر زمان و مكان را پر مى كند و به پيشگاه حق مى رسد و برترين حمدهاست.

اضافه بر اين، حمدى است بر عافيت و بلا و گرفتن و اعطا كه از اين نظر هم جامعيّت دارد. بنابراين حمدى است بر همه چيز، در هر زمان و هر مكان، در هر حال و در هر شكل و در هر صورت.

چرا كه خداوند وجودى نامحدود و بى پايان است از هر نظر و موجود محدودى چون بشر، هر كس كه باشد، از درك آن نامحدود عاجز و ناتوان است. اما براى اين كه تصور نشود اين سخن به معناى عدم امكان شناخت خدا و تعطيل صفات است بلافاصله به ذكر معرفت اجمالى از طريق بيان هشت وصف از اوصاف ثبوتيه و سلبيه او مى پردازد و مى گويد: (گرچه ما به درك كنه ذات تو قادر نيستيم) «جز اين كه مى دانيم تو زنده و قائم به ذات خود و ديگران قائم به تواند. هيچ گاه خواب سبك و سنگين، تو را فرا نمى گيرد (تا از بندگانت غافل شوى)» (إِلاَّ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ «حَيٌّ قَيُّومٌ، لاَ تَأْخُذُكَ سِنَةٌ وَ لاَ نَوْمٌ»).

و در ادامه مى افزايد: «افكار (بلندپرواز) هرگز به تو نمى رسد و چشم ها (ى تيزبين) تو را نمى بيند; ولى تو چشم ها (و حركات آن ها) را مى بينى و اعمال و كردار (بندگان) را احصا مى كنى و زمام همگان به دست توست» (لَمْ يَنْتَهِ إِلَيْكَ نَظَرٌ، وَ لَمْ يُدْرِكْكَ بَصَرٌ. أَدْرَكْتَ الاَْبْصَارَ، وَ أَحْصَيْتَ الاَْعْمَالَ، وَ أَخَذْتَ (بِالنَّوَاصِي وَالاَْقْدَامِ)).

وصف خداوند به «حىّ» نه به معناى حيات ظاهرى و مادى است كه آثارش نمو و رشد و توليد مثل و حس و حركت است; بلكه حيات واقعى است كه به معناى «علم» بى پايان و «قدرت» بر همه هستى مى باشد.

«قيوم» كسى است كه قائم به ذات و همه چيز قائم به او باشد; زيرا او واجب الوجود است و واجب الوجود به چيزى نياز ندارد و همگان نيازمند اويند.

جمله «لاَ تَأْخُذُكَ سِنَةٌ وَ لاَ نَوْمٌ» اشاره به اين كه علم و آگاهى و لطف و عنايت او نسبت به بندگان، دائمى است; چنين نيست كه گاهى بيدار باشد و بداند و بندگان را مشمول عنايت فرمايد و گاه در خواب فرو رود و از آن ها غافل شود.

جمله «لَمْ يَنْتَهِ إِلَيْكَ نَظَرٌ...» اشاره به اين است كه نه علم و دانش انسان احاطه به ذات پاك او پيدا مى كند ــ چرا كه ذاتش نامحدود است ــ و نه چشم ظاهر او را مى بيند; چرا كه نه جسم است و نه جهت دارد و نه رنگ; ولى او گردش چشم ها را مى بيند و كوچك ترين اعمال را حساب مى كند.

منظور از «أَخَذْتَ (بِالنَّوَاصِي وَالاَْقْدَامِ)» ــ با توجه به اين كه «نواصى» جمع «ناصية» به معناى موهاى جلوى سر است و «اقدام» جمع «قدم» به معناى پاها است ــ قدرت و غلبه خداوند بر همه كس و همه چيز است; زيرا هر گاه موى پيش سر انسان يا حيوانى را بگيرند و يا پاى كسى را ببندند، قدرت به طور كامل از او سلب مى شود.

سپس امام(عليه السلام) براى اثبات اين اوصاف جمال و جلال و معرفى پروردگار متعال به سراغ جهان خلقت مى رود و از عظمت آن، سخن مى گويد; سخنى بسيار عميق و پرمايه; و نشان مى دهد جهانى را كه مى بينيم و درك مى كنيم با تمام عظمتى كه دارد در برابر آن چه نمى بينيم و درك نمى كنيم قطره اى در برابر درياست. مى فرمايد: «(خداوندا) آن چه از مخلوقات را مشاهده مى كنيم و از قدرتت در شگفتى فرو مى رويم و وصف عظمت سلطنت تو را بيان مى كنيم، چه اهمّيّتى دارد؟! در حالى كه آن چه از ما پوشيده و پنهان است و چشمانمان از ديدن آن قاصر و عقل ما در برابر دركشان ناتوان است و پرده هاى غيب ميان ما و آن ها فاصله افكنده، بس عظيم تر است» (وَ مَا الَّذِي نَرَى مِنْ خَلْقِكَ، وَنَعْجَبُ لَهُ مِنْ قُدْرَتِكَ، وَ نَصِفُهُ مِنْ عَظِيمِ سُلْطَانِكَ، وَ مَا تَغَيَّبَ عَنَّا مِنْهُ، وَ قَصُرَتْ أَبْصَارُنَا عَنْهُ، وَانْتَهَتْ عُقُولُنَا دُونَهُ، وَ حَالَتْ سُتُورُ الْغُيُوبِ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ أَعْظَمُ).

آرى، آن چه امروز مى بينيم ـ با آن كه علوم و دانش ها در مورد جهان آفرينش فوق العاده گسترش پيدا كرده است ـ در برابر آن چه نمى بينيم و درك نمى كنيم بسيار كوچك است. دانشمندان امروز از عوالمى خبر مى دهند كه كره زمين ما در برابر آن مانند نقطه كوچكى است در گوشه كتاب بزرگى از يك كتابخانه عظيم! از كرات بزرگى در آسمان خبر مى دهند كه سى ميليارد برابر كره زمين است! از سياه چاله هاى بزرگى سخن مى گويند كه سه ميليارد برابر خورشيد ماست (سياه چاله ها اجرام فوق العاده سنگينى اند كه همه چيز را در خود جذب مى كنند; حتى نور را كه در برخورد با ساير اجرام بازگشت دارد و به همين دليل در نظر ما در پهنه آسمان، به صورت چاله هاى سياهى خودنمايى مى كند).

در همين كره زمين ما كه سياره بسيار كوچكى است، ميليون ها نوع گياه و حيوان در اعماق درياها و جنگل ها وجود دارد كه هنوز ديده تيزبين دانشمندان امروز آن را شناسايى نكرده است.

آرى، عالم ملك و ملكوت، آن قدر گسترده است كه عقول از درك آن، عاجز است و افكار درباره آن حيران و توجّه به اين حقيقت ما را به عظمت آفريننده آن آشنا مى سازد و اين بزرگ ترين درس توحيد و خداشناسى است. در حديثى از امام سجاد على بن الحسين(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: «لَوِاجْتَمَعَ اَهْلُ السَّمَاءِ وَ الاَْرْضِ أَنْ يَصِفُوا اللّهَ بِعَظَمَتِهِ لَمْ يَقْدِرُوا; اگر تمام اهل آسمان و زمين جمع شوند كه عظمت خدا را به وصف درآورند، قادر نيستند!».(3)

سپس در تكميل اين سخن مى افزايد: «(آرى!) آن كس كه قلبش را از همه چيز تهى كند و فكرش را به كار گيرد تا بداند چگونه عرش را برپا ساخته اى و مخلوقاتت را آفريده اى، چگونه كرات آسمان را در هوا معلّق كرده اى، و زمينت را بر روى امواج آب، گسترده اى، به يقين ديده فهمش وا مى ماند; عقلش مبهوت مى شود; شنوايى اش حيران، و انديشه اش سرگردان مى ماند!!» (فَمَنْ فَرَّغَ قَلْبَهُ، وَ أَعْمَلَ فِكْرَهُ، لِيَعْلَمَ كَيْفَ أَقَمْتَ عَرْشَكَ، وَ كَيْفَ ذَرَأْتَ(4) خَلْقَكَ، وَ كَيْفَ عَلَّقْتَ فِي الْهَوَاءِ سَمَاوَاتِكَ، وَ كَيْفَ مَدَدْتَ عَلَى مَوْرِ(5) الْمَاءِ أَرْضَكَ، رَجَعَ طَرْفُهُ(6)حَسِيراً(7)، وَ عَقْلُهُ مَبْهُوراً(8)، وَ سَمْعُهُ وَالِهَاً، وَ فِكْرُهُ حَائِراً).

امام(عليه السلام) در اين تعبيرات زيبا و پرمعنا انگشت اشارت روى چهار موضوع از عظمت آفرينش نهاده: برپا كردن عرش، آغاز آفرينش، معلّق بودن كرات در آسمان و پيدايش زمين از زير آب كه هر يك از ديگرى شگفت انگيزتر است و به دنبال آن روى چهارگونه از آثار حيرت و سرگردانى تكيه كرده: خستگى چشم، مبهوت شدن عقل، واله شدن گوش، حيران شدن فكر.

درباره تفسير عرش، سخن بسيار است; اما آن چه از آية الكرسى استفاده مى شود اين است كه عرش، عالمى است فوق اين آسمان و زمينى كه ما مى بينيم; زيرا مى فرمايد: «وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَواتِ وَ الاَْرْضَ» (توجّه داشته باشيد كه شاهان سابق داراى دو گونه تخت بودند: تخت كوتاهى كه كرسى ناميده مى شد و در روزهاى عادى از آن استفاده مى كردند و تخت بلندپايه اى كه عرش نام داشت و در اعياد و روزهاى رسمى بر فراز آن مى نشستند; سپس اين دو تعبير كنايه اى از درجات مختلف عظمت شد. قرآن آسمان و زمينى را كه ما مى بينيم كرسى خدا مى شمارد; بنابراين عرش او مرتبه اى بالاتر از آن است).

ازاين رو ممكن است عرش اشاره به عالم ماوراى طبيعت يعنى عالم فرشتگان و كروبيان باشد و(9) يا عالمى ازجهان ماده،ماوراى آنچه در دسترس ماست.

جمله (وَ كَيْفَ مَدَدْتَ عَلَى مَوْرِ الْمَاءِ أَرْضَكَ) ممكن است اشاره به «دحوالارض» و سربرآوردن خشكى ها از زير آب ها باشد; زيرا در آغاز تمام كره زمين را آب فراگرفته بود; به تدريج آب ها در خلل و فرج زمين فرو رفت و خشكى ها از زير آب پيدا شدند.

آرى، به يقين هر چه انسان درباره نظام جهان آفرينش و شگفتى هاى آن، چه در مورد آغاز خلقت و چه در ادامه راه مى انديشد، حيران تر مى شود; حيرتى آميخته با عشق آفريننده اين دستگاه با عظمت و حيرتى توأم با شناخت و معرفت ذات پاك او.

#####

1. يس، آيه 82.

2. نحل، آيه 90.

3. اصول كافى، جلد 1، صفحه 102.

4. «ذرأت» از ماده «ذرء» (بر وزن زرع) به معناى آفرينش و ايجاد و اظهار است.

5. «مور» (بر وزن قول) در لغت به معانى مختلفى آمده; از جمله به معناى جريان سريع (يا جريان امواج آب) است.

6. «طرف» (بر وزن حرف) به معناى پلك چشم است.

7. «حسير» از ماده «حسر» (بروزن قصر) به معناى خستگى و ضعف است.

8. «مبهور» از ماده «بهر» (بر وزن قهر) به معناى غلبه كردن و به حيرت افكندن است.

9. شرح اين مطلب در تفسير نمونه در تفسير آية الكرسى بيان شده است.

▲بخش دوّم

منها: يَدَّعِي بِزَعْمِهِ أَنَّهُ يَرْجُو اللّهَ، كَذَبَ وَالْعَظِيمِ! مَا بَالُهُ لاَ يَتَبَيَّنُ رَجَاؤُهُ فِي عَمَلِهِ؟ فَكُلُّ مَنْ رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِي عَمَلِهِ. وَ كُلُّ رَجَاء ـ إِلاَّ رَجَاءَ اللّهِ تَعَالَى ـ فَإِنَّهُ مَدْخُولٌ وَ كُلُّ خَوْف مُحَقَّقٌ، إِلاَّ خَوْفَ اللّهِ فَإِنَّهُ مَعْلُولٌ يَرْجُو اللّهَ فِي الْكَبِيرِ، وَ يَرْجُو الْعِبَادَ فِي الصَّغِيرِ، فَيُعْطِي الْعَبْدَ مَا لاَ يُعْطِي الرَّبَّ! فَمَا بَالُ اللّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ يُقَصَّرُ بِهِ عَمَّا يُصْنَعُ بِهِ لِعِبَادِهِ؟ أَتَخَافُ أَنْ تَكُونَ فِي رَجَائِكَ لَهُ كَاذِباً؟ أَوْ تَكُونَ لاَ تَرَاهُ لِلرَّجَاءِ مَوْضِعاً؟ وَ كَذلِكَ إِنْ هُوَ خَافَ عَبْداً مِنْ عَبِيدِهِ، أَعْطَاهُ مِنْ خَوْفِهِ مَا لاَ يُعْطِي رَبَّهُ، فَجَعَلَ خَوْفَهُ مِنَ الْعِبَادِ نَقْداً، وَ خَوْفَهُ مِنْ خَالِقِهِ ضِماراً وَ وَعْداً. وَ كَذلِكَ مَنْ عَظُمَتِ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ، وَ كَبُرَ مَوْقِعُهَا مِنْ قَلْبِهِ، آثَرَهَا عَلَى اللّهِ تَعَالَى، فَانْقَطَعَ إِلَيْهَا، وَ صَارَ عَبْداً لَهَا.

ترجمه:

او گمان مى برد، به خدا اميدوار است; اما سوگند به خدا دروغ مى گويد (اگر راست مى گويد) چرا اين اميدوارى در عملش ديده نمى شود؟ زيرا هر كس به چيزى اميد دارد، در عملش مشاهده مى شود (همه بايد بدانند) هر اميدى جز اميد به خداى متعال نابجا، و هر ترس جز ترس از (مخالفت با) خدا نادرست است. (اين مدعى دروغين) در مسائل مهم به خدا اميد دارد و در مسائل كوچك به بندگان خدا; در حالى كه تواضع و احترامش در برابر بندگان (براى همان مسائل كوچك) بيش از خداست. چه شده است كه تواضع واحترام او براى خداوند متعال كم تر از بندگان است؟ آيا مى ترسى در اظهار اميد به خدا دروغگو باشى؟ يا او را شايسته اميد نمى دانى؟ (كه اين هر دو خيالى است باطل) همچنين اگر او از يكى از بندگان خدا بترسد به سبب اين خوف، براى او اهمّيّتى قائل مى شود كه براى خدا قائل نيست; در واقع خوف از بندگان را نقد مى شمرد و خوف از پروردگار خويش را وعده اى دور از انتظار! (آرى) كسى كه دنيا در چشم او بزرگ جلوه كند و جايگاه آن در قلبش مهم باشد، آن را بر خداى متعال مقدّم مى دارد. از همه چيز مى بُرَد و به دنيا مى پيوندد و برده آن مى شود.

▲شرح و تفسير: بردگان دنيا

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه بعد از بيان عظمت پروردگار و حمد و سپاس او و نشانه هاى ذات پاكش در جهان هستى ـ كه در بخش پيشين گذشت ـ به پند و اندرز غافلان مى پردازد و به سراغ يكى از مهم ترين مسائل يعنى موضوع خوف و رجا مى رود; حقيقت آن را مى شكافد و نشانه هاى آن را شرح مى دهد و مدعيان دروغينش را رسوا مى سازد; مى فرمايد: «او گمان مى برد، به خدا اميدوار است; اما سوگند به خدا دروغ مى گويد» (يَدَّعِي بِزَعْمِهِ أَنَّهُ يَرْجُو اللّهَ، كَذَبَ وَالْعَظِيمِ!).(1)

سپس به ذكر دليل مى پردازد و مى فرمايد: «(اگر راست مى گويد) چرا اين اميدوارى در عملش ديده نمى شود؟ زيرا هر كس به چيزى اميد دارد، در عملش مشاهده مى شود» (مَا بَالُهُ لاَ يَتَبَيَّنُ رَجَاؤُهُ فِي عَمَلِهِ؟ فَكُلُّ مَنْ رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِي عَمَلِهِ).

اين دليل بسيار روشنى است. كشاورزى و باغبانى كه به گرفتن محصول از زمين و باغش اميد دارد به آبيارى مرتب و دفع آفات و فراهم كردن تمام مقدمات و وسايل نمو و پرورش محصول مى پردازد. اگر باغبان و كشاورزى ادّعاى چنين اميدى را كرد، ولى در خانه اش نشست و دست به كارى نزد، همه مى دانند اين يك اميد كاذب است; خيال اميد است، نه اميد. اميد به لطف پروردگار، هنگامى اميد راستين است كه همگام با اطاعت فرمان او و قدم گذاشتن در مسير رضاى او باشد.

در حديثى نيز از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «خدمتش عرض كردند: گروهى به سراغ گناه مى روند و مى گويند: به لطف خدا اميد داريم. امام(عليه السلام)فرمود: «كَذَّبُوا لَيْسُوا بِرَاجِينَ إِنَّ مَنْ رَجَا شَيْئاً طَلَبَهُ وَ مَنْ خَافَ شَيْئاً هَرَبَ مِنْهُ; آن ها دروغ مى گويند; داراى رجا و اميد نيستند. كسى كه به چيزى اميد دارد، به دنبال آن مى رود و كسى كه از چيزى مى ترسد از آن مى گريزد».(2)

و بعد در ادامه اين سخن به بيان كسى كه مبدأ اصلى خوف و رجاست پرداخته، مى فرمايد: «هر اميدى جز اميد به خداوند متعال نابجا، و هر ترس واقعى جز ترس از (مخالفت با) خدا نادرست است» (وَ كُلُّ رَجَاء ـ إِلاَّ رَجَاءَ اللّهِ تَعَالَى ـ فَإِنَّهُ مَدْخُولٌ(3) وَ كُلُّ خَوْف مُحَقَّقٌ(4) إِلاَّ خَوْفَ اللّهِ).

دليل آن روشن است; زيرا هيچ مبدأ خيرى جز خدا وجود ندارد، و هر كسى جز او بتواند خيرى انجام دهد به كمك اوست (لاَ مُؤَثِّرَ فِي الْوُجُودِ إِلاَّ الله).

بنابراين بايد تنها دل به او ببنديم و به او اميدوار باشيم. كسى كه مى تواند زيانى برساند و كيفر دهد و مجازات كند، فقط اوست و از ديگران، بى اراده او كارى ساخته نيست; همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: «(وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَد إِلاَّ بِإِذْنِ اللهِ); ولى هيچ گاه نمى توانند بدون اجازه خداوند به كسى ضررى برسانند».(5) درست است كه خداوند به بندگان، آزادى عمل داده، ولى اين آزادى هرگز از ذات پاك او سلب قدرت نمى كند.

بنابراين تنها بايد به ذات پاك او اميدوار و فقط از مخالفت فرمان او بيمناك باشيم.

سپس اشاره به نكته مهمّى مى فرمايد و آن تضادّى است كه در اعمال مردم در خصوص موضوع خوف و رجا وجود دارد. هر گاه در يك مسأله جزئى به بنده اى اميد داشته باشند هزار گونه خضوع و خشوع در مقابل او مى كنند و هر گاه از موضوع كوچكى بترسند خود را جمع و جور مى كنند; در حالى كه نه در مورد اميد به خدا در امور مهمّه و ترس از او در مسائل بزرگ هرگز واكنش مناسبى نشان نمى دهند; مى فرمايد: «اين مدعى كاذب در مسائل مهمّ به خدا اميد دارد و در مسائل كوچك به بندگان خدا; در حالى كه تواضع و احترامش در برابر بندگان (براى همان مسائل كوچك) بيش از خداست» (فَإِنَّهُ مَعْلُولٌ يَرْجُو اللّهَ فِي الْكَبِيرِ، وَ يَرْجُو الْعِبَادَ فِي الصَّغِيرِ، فَيُعْطِي الْعَبْدَ مَا لاَ يُعْطِي الرَّبَّ!).

در ادامه اين سخن به علت اين موضوع پرداخته، مى فرمايد: «چه شده است كه تواضع واحترام او براى خداوند متعال كمتر از بندگان است؟ آيا مى ترسى در اظهار اميد به خدا دروغگو باشى؟ يا او را شايسته اميد نمى دانى؟ (كه اين هر دو خيالى است باطل)» (فَمَا بَالُ اللّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ يُقَصَّرُ بِهِ عَمَّا يُصْنَعُ بِهِ لِعِبَادِهِ؟ أَتَخَافُ أَنْ تَكُونَ فِي رَجَائِكَ لَهُ كَاذِباً؟ أَوْ تَكُونَ لاَ تَرَاهُ لِلرَّجَاءِ مَوْضِعاً؟).

به يقين، كسى كه به خدا اعتقاد دارد و او را بر هر چيز قادر مى شمرد، به رحمانيّت و رحيميّت وجود و كرمش نيز ايمان دارد. امكان ندارد اميدش به خدا اميد كاذبى باشد و يا اين كه او را شايسته اميد نداند. اگر درست در اين گونه افكار بينديشيم، انحراف از اصل توحيد و خداشناسى را در آن به وضوح در مى يابيم.

در حقيقت عصاره كلام مولا اين است كه ما افرادى را مى بينيم كه به اميد عطاى كوچكى در خانه كسى مى روند، همه گونه خضوع و احترام مراسم ثنا و تكريم به جا مى آورند و خود را مطيع فرمانش مى شمرند، حال آن كه هنگامى كه براى بزرگ ترين حاجات خود در خانه خدا مى آيند آن اظهارات و احترامات و فرمان بردارى ها از آن ها مشاهده نمى شود و اين نيست، جز بر اثر ضعف و ناتوانى در معرفة الله و شناخت صفات جلال و جمال او.

سپس امام(عليه السلام) از رجا به خوف منتقل مى شود و همين مقايسه را در مورد خوف بيان مى دارد; مى فرمايد: «همچنين اگر او از يكى از بندگان خدا بترسد به سبب اين خوف، براى او اهمّيّتى قائل مى شود كه براى خدا قائل نيست; در واقع خوف از بندگان را نقد مى شمرد و خوف از پروردگار خويش را (نسيه و) وعده اى دور از انتظار!» (وَ كَذلِكَ إِنْ هُوَ خَافَ عَبْداً مِنْ عَبِيدِهِ، أَعْطَاهُ مِنْ خَوْفِهِ مَا لاَ يُعْطِي رَبَّهُ، فَجَعَلَ خَوْفَهُ مِنَ الْعِبَادِ نَقْداً، وَ خَوْفَهُ مِنْ خَالِقِهِ ضِماراً(6) وَ وَعْداً).

به طور مسلّم اين برخورد دوگانه، ناشى از ضعف ايمان است; چرا كه بندگان ضعيف، قدرتى ناچيز دارند كه قابل مقايسه با قدرت خدا نيست. اگر تمام قدرت آن ها را به اندازه جرقه اى فرض كنيم، قدرت عظيم پروردگار از درياها آتش سوزان، برتر است. چگونه ممكن است انسانى به چگونگى اين دو مبدأ خوف آشنا باشد، ولى از جرقه بترسد و از درياى آتش نهراسد؟! البتّه ممكن است منشأ اين تفاوت، اميد بيش از حد به كَرَم و لطف خدا باشد كه آن نيز ناشى از غفلت است; زيرا او ارحم الراحمين است در موضع عفو و رحمت و اشدّ المعاقبين است در موضع عذاب و نقمت.

از آن جا كه اين برخورد دوگانه با خدا و خلق، ناشى از ضعف شناخت و كوته بينى است، امام(عليه السلام) در پايان اين بخش از سخنان و دلنشينش به برخورد دو گانه اين گونه افراد با دنيا و آخرت مى پردازد; مى فرمايد: «همچنين كسى كه دنيا در چشم او بزرگ جلوه كند و جايگاه آن در قلبش مهمّ باشد، آن را بر خداوند متعال مقدّم مى دارد. از همه چيز مى بُرَد و به دنيا مى پيوندد و برده آن مى شود!» (وَ كَذلِكَ مَنْ عَظُمَتِ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ، وَ كَبُرَ مَوْقِعُهَا مِنْ قَلْبِهِ، آثَرَهَا عَلَى اللّهِ تَعَالَى، فَانْقَطَعَ إِلَيْهَا، وَ صَارَ عَبْداً لَهَا).

آرى، اين هوا پرستان بى معرفت، متاع ناچيز و فانى دنيا را نقد و مواهب عظيم و جاويدان آخرت را نسيه مى پندارند و همين سبب مى شود كه دنيا را بر آخرت ترجيح دهند و رضاى خلق را بر رضاى خالق مقدّم بشمرند.

درست، عكس پرهيزگاران با ايمان كه امام(عليه السلام) در خطبه متقين درباره آن ها فرموده است: (عَظُمَ الْخَالِقُ فِي أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِي أَعْيُنِهِمْ) خدا در نظر آنان با عظمت جلوه كرده در نتيجه، غير خدا هر چه هست در نظر آن ها كوچك است.

جمله (فَانْقَطَعَ إِلَيْهَا، وَ صَارَ عَبْداً لَهَا) اشاره به اين حقيقت است كه اين دنياپرستان، سرانجام كارشان به جايى مى رسد كه از عبوديت پروردگار خارج مى شوند و به عبوديت دنيا و هواى نفس و شيطان در مى آيند. از توحيد و خداپرستى عملا كنار مى روند و به شرك و دنياپرستى روى مى آورند.

كار آن ها به جايى مى رسد كه همچون عُمَر سعد بر اين عقيده پافشارى مى كنند كه رها كردن ملك رى به جهت ترس از عذاب قيامت و متنعم شدن به نعمت هاى بهشتى، نقد را با نسيه معامله كردن است و هيچ عاقلى تن به اين معامله نمى دهد:

«اَلاَ إِنَّمَا الدُّنْيَا لِخَيْرٌ مُعَجَّلٌ *** فَمَا عَاقِلٌ باعَ الْوُجُودُ بِدَيْن»(7)

#####

1. تعبير به «والعظيم» به جاى «والله العظيم» به دليل اين است كه گاهى حذف موصوف و تكيه بر صفت، تأكيد بيشترى نشان مى دهد; يعنى آن قدر اين وصفِ عظمت براى ذات پاك او ثابت و مسلّم است كه گويى نامى از نام هاى اوست.

2. اصول كافى، جلد 2، صفحه 68.

3. «مدخول» از ماده «دخل» (بر وزن اَجَل) به معناى فساد كردن گرفته شده; بنابراين مدخول يعنى چيزى كه فاسد يا غش در آن است.

4. «محقق» به معناى معلوم و قطعى در جمله بالا صفت براى خوف است ـ و بايد مجرور باشد ـ اشاره به اين كه ترس واقعى تنها از خداست; چرا كه اوست كه بدكاران را كيفر مى دهد; بنابراين اگر از خدا بترسيم و نافرمانى او نكنيم از هيچ چيز و هيچ كس نخواهيم ترسيد; ولى بسيارى از شارحان و مترجمان «محقق» را خبر «كل خوف» گرفته اند و در مرجع ضمير «فانه» و همچنين استثنا و مفهوم مجموع جمله گرفتار مشكلات زيادى شده اند; حال آن كه اگر «محقق» را صفت خوف بگيرند، مفهوم اين جمله كاملا واضح است. قابل توجه اين كه جمله قبل كه درباره رجا صحبت مى كند، قرينه خوبى بر معنايى است كه بيان شد.

به تعبير ديگر، امام(عليه السلام) مى فرمايد: هر اميدى جزاميد به خدا باطل و هر خوفى جز خوف از خدا نادرست است.

5. بقره، آيه 102.

6. «ضمار» به معناى وعده دور و دراز است. اين واژه به معناى مخفى و پنهان و چيزى كه اميد چندانى به آن نيست به كار مى رود.

7. اين مضمون اشعار معروفى است كه از عمر سعد هنگامى كه ابن زياد پيشنهاد جنگ با امام حسين(عليه السلام) را به او كرد و وعده فرماندارى رى را به او داد و او نخست در انتخاب ميان اين دو، حيران گشت و سرانجام تصميم به جنگ گرفت، نقل شده است. اين اشعار را مرحوم سيّد بن طاووس در لهوف، صفحه 193 به طور كامل آورده و مورخ معروف، طبرى نيز در حوادث سال 61 هجرى بخشى از آن را نقل كرده است.

▲نكته

▲دو بال براى پرواز به سوى خدا!

خوف و رجا يعنى بيم از كيفر و اميد به لطف و رحمت خدا، قوى ترين انگيزه حركت به سوى تقوا و پاكيزگى هاست.

هيچ كس بدون اين دو نمى تواند در آسمان قرب حق پرواز كند و به اوج قاف قرب او راه يابد.

همان گونه كه اميد به نتايج لذت بخش پيروزى در امتحان و بيم از آثار سقوط و رفوزه شدن تمام نيروهاى يك محصل و دانشجو را براى پيمودن مسير علوم و دانش ها بسيج مى كند، در پيمودن راه معنويت نيز بهره گيرى از اين بيم و اميد ضرورى است. در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «أَعْلَى النَّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَاللّهِ أَخْوَفُهُمْ مِنْهُ; برترين مردم از نظر مقام در پيشگاه خدا خائف ترين آن هاست».(1)

امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «لاَ يَكُونَ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتَّى يَكُونُ خَائِفاً رَاجِياً، وَ لاَ يَكُونُ خَائِفاً رَاجِياً حَتَّى يَكُونَ عَامِلا لِمَا يَخَافُ وَ يَرْجُو; مؤمن، مؤمن نخواهد بود تا داراى خوف و رجا باشد و خوف و رجا نخواهد داشت مگر اين كه با آن چه مى ترسد يا اميد دارد هماهنگ عمل كند».(2)

ولى بهره گيرى از اين دو در صورتى امكان دارد كه خوف و رجا كاذب نباشد و نشانه كاذب نبودنش، عمل هماهنگ با آن است.

ولى متأسفانه بسيارى از مردم، نسبت به اموردنيا و خوف و رجاى صادقى دارند; در حالى كه نسبت به آخرت گرفتار خوف و رجاى كاذبند.

در همين زمان كه اين ستور را مى نويسيم نوعى بيمارى شديد «ذات الرّيه» به نام «سارس» پيدا شده كه به نوعى كشنده است (حدّاكثر از يك صد نفر مبتلا به اين بيمارى شش نفر قربانى مى شود) ولى براى پرهيز از ابتلاى به آن چنان اقدامات احتياطى شروع شده كه فراتر از آن امكان ندارد. در مناطق آلوده همه جا را سمپاشى مى كنند; همه با ماسك حركت مى كنند; هر شخص مظنونى را معاينه مى كنند; مراكز تجمع را تعطيل كرده اند; جشن شادى و مجلس عزا نمى گيرند; در فرودگاه ها همه مسافران به دقت از اين نظر كنترل مى شوند. اين همان خوف صادق است. آيا مؤمنان در مورد خوف از كيفرهاى الهى در قيامت كه به مراتب از اين سنگين تر است چنين عكس العملى نشان مى دهند؟!!

امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) در خطبه مذكور تعجب مى كنند كه چگونه بعضى از مردم در مقابل خوف اندكى از انسان ها عكس العمل سريع و قوى نشان مى دهند، ولى در برابر خوف خدا چنين نيستند!

درباره رجا هم همين گونه است; ولى اولياء الله چنان بودند كه از خوف خدا در محراب عبادت مانند بيد مى لرزيدند و گاه صيحه مى زدند و مدهوش مى شدند.

سخن در اين زمينه بسيار است. هدف در اين جا اشاره كوتاهى براى تكميل بحث ها بود. با حديث نابى اين گفتار را پايان مى دهيم.

امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: كان ابى يقول: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْد مُؤْمِن إِلاَّ وَ فِي قَلْبِهِ نُورَانِ، نُورُ خِيفَة وَ نُورُ رَجَاء لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هذَا وَ لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا; پدرم مى فرمود: هر بنده مؤمنى در قلبش دو نور است نور خوف و نور رجا، هر يك وزن شود اضافه بر ديگرى نخواهد بود.(3)

#####

1. بحارالانوار، جلد 74، صفحه 180.

2. اصول كافى، جلد 2، صفحه 71.

3. اصول كافى، جلد 2، صفحه 67.

▲بخش سوّم

وَ لَقَدْ كَانَ فِي رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ كَاف لَكَ فِي الاُْسْوَةِ، وَ دَلِيلٌ لَكَ عَلَى ذَمِّ الدُّنْيَا وَ عَيْبِهَا، وَ كَثْرَةِ مَخَازِيهَا وَ مَسَاوِيهَا، إِذْ قُبِضَتْ عَنْهُ أَطْرَافُهَا، وَ وُطِّئَتْ لِغَيْرِهِ أَكْنَافُهَا، وَ فُطِمَ عَنْ رَضَاعِهَا، وَ زُوِيَ عَنْ زَخَارِفِهَا.

ترجمه:

براى تو (اى دلباخته دنيا) كافى است كه روش رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را سرمشق خود قرار دهى و دليل و راهنماى خود در نكوهش دنيا و مذمت آن و رسوايى فراوان و بدى هايش بشمارى; چه اين كه مواهب دنيا از او گرفته شد و براى ديگران آماده گشت. او از پستان دنيا جدا و از زخارف و زيبايى هايش بركنار شده بود.

▲شرح و تفسير: اقتدا به رسول خدا(صلى الله عليه وآله)

در آخرين جمله هاى بخش سابق اين خطبه، امام(عليه السلام) از دنياپرستانى سخن به ميان آورد كه عبد ذليل و بنده اسير دنيا شده اند; همه چيز را رها كرده و به دنيا چسبيده اند. امام(عليه السلام) براى بيدار ساختن اين گروه، نسخه هاى عملى بسيار مفيدى از زندگى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و انبياى پيشين مى دهد. نخست از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد و مى فرمايد: «براى تو (اى دلباخته دنيا) كافى است كه روش رسول خدا را ـ كه درود حق بر او و خاندانش باد ـ سرمشق خود قرار دهى و دليل و راهنماى خود در نكوهش دنيا و عيب آن و رسوايى فراوان و بدى هايش بشمارى» (وَ لَقَدْ كَانَ فِي رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ كَاف لَكَ فِي الاُْسْوَةِ، وَ دَلِيلٌ لَكَ عَلَى ذَمِّ الدُّنْيَا وَ عَيْبِهَا، وَ كَثْرَةِ مَخَازِيهَا(1) وَ مَسَاوِيهَا).

قابل توجه اين كه امام(عليه السلام) در اين جا پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را هم اسوه مى شمرد و هم دليل. در واقع اين دو تعبير هر دو به يك نتيجه مى رسد و آن پيروى كردن از آن پيشواى بزرگ و تطبيق دادن زندگى خويش با زندگى اوست; ولى از نظر معنا تفاوت لطيفى با هم دارد. اسوه، اشاره به اين مى كند كه ما زندگى خود را با زندگى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تطبيق دهيم; ولى دليل اشاره به اين دارد كه او ما را به سوى خود فرا مى خواند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به ذكر دليل مى پردازد و مى فرمايد: «چه اين كه جوانب دنيا از او (پيامبر(صلى الله عليه وآله)) گرفته شد و براى ديگران آماده گشت. (او چيزى از متاع دنيا در اختيار نداشت و دنياپرستان همه چيز داشتند) او از پستان دنيا جدا و از زخارف و زيبايى هايش بركنار شده بود» (إِذْ قُبِضَتْ عَنْهُ أَطْرَافُهَا، وَ وُطِّئَتْ لِغَيْرِهِ أَكْنَافُهَا، وَ فُطِمَ(2) عَنْ رَضَاعِهَا، وَ زُوِيَ(3) عَنْ زَخَارِفِهَا(4)).

او در زمانى مى زيست كه قيصرها و كسرى ها در كاخ هاى افسانه اى در ناز و نعمت و در لابه لاى انواع زينت مى زيستند; در جزيرة العرب بعضى ثروتمندان بزرگ بودند كه امكانات فراوان داشتند. حتى در زمانى كه به قدرت رسيد وغنايم فراوان در اختيارش قرار گرفت، زندگى بسيار ساده و فقيرانه و زاهدانه داشت و به آن زندگى افتخار مى كرد «اَلْفَقْرُ فَخْرِي»(5) مى فرمود: اين سخن نه بدان معنا است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) توان و قدرت دستيابى به اين امور را نداشت; بلكه او خود به چنين زندگى اى مايل نبود; لذا در روايات آمده است كه فرشته اى نزد پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمد و كليد خزائن زمين را در دست داشت; عرض كرد: «يَا مُحَمَّدُ هَذِهِ مَفَاتِيحُ خَزَائِنِ الاَْرْضِ يَقُولُ لَكَ رَبُّكَ إِفْتَحْ وَ خُذْ مِنْهَا مَا شِئْتَ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَنْقُصَ شَيْئاً عِنْدِي; اى محمد! اين ها كليدهاى خزائن زمين است. پروردگارت مى گويد: هر يك را مى خواهى بگشا و هر چه مى خواهى از آن بردار; بى آن كه چيزى از مقام تو نزد من كاسته شود». رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: «اَلدُّنْيَا دَارَ مَنْ لاَ دَارَ لَهُ وَ لَهَا يَجْمَعُ مَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ; دنيا سراى كسى است كه از سراى آخرت بى بهره است و كسى براى دنيا جمع مى كند كه عقل و خرد ندارد». آن فرشته عرض كرد: «سوگند به خدايى كه تو را به حق، به نبوّت برانگيخته است، من همين سخن را از فرشته اى در آسمان چهارم هنگامى كه كليدها به من سپرده شد، شنيدم».(6)

عبارت «إِذْ قُبِضَتْ عَنْهُ أَطْرَافُهَا» اشاره به اين است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) حاكميت و مالكيت و سلطنت همچون قيصرها و كسرى ها را بر شهرها و كشورها نداشت و جمله «وَ فُطِمَ عَنْ رَضَاعِهَا» اشاره به اين است كه از چرب و شيرين و غذاهاى رنگارنگ بهره نمى گرفت و عبارت «وَ زُوِيَ عَنْ زَخَارِفِهَا» ناظر به اين است كه او هرگز از كاخ ها و مركب ها و لباس هاى پرزرق و برق بهره نمى گرفت.

فاطمه زهرا(عليها السلام) خرده گرفت كه چرا پرده جديدى بر درب خانه افكنده و زينت الات مختصرى از نقره ـ نه از طلا ـ بر خود پوشيده است. شرح بيشترى در اين باره در پايان خطبه بيان خواهد شد.

#####

1. «مخازى» جمع «مخزاة» از ماده «خزى» به معناى رسوايى گرفته شده است.

2. «فطم» از ماده «فطام» به معناى از شير باز گرفتن است.

3. «زوى» از ماده «زىّ» (بر وزن حىّ) به معناى جمع كردن و دور بُردن است.

4. «زخارف» جمع «زخرف» (بر وزن هرمز) در اصل به معناى هرگونه زينت و تجمل توأم با نقش و نگار است و اين كه به سخنان بيهوده، مزخرف گفته شده به علت زرق و برق و آب و رنگى است كه به آن مى دهند.

5. مستدرك الوسائل، جلد 11، صفحه 173.

6. اصول كافى، جلد 2، صفحه 129.

▲بخش چهارم

وَ إِنْ شِئْتَ ثَنَّيْتُ بِمُوسَى كَلِيمِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ ـ حَيْثُ يَقُولُ:(رَبِّ إِنِّى لِمَا أَنزَلْتَ إِلَىَّ مِنْ خَيْر فَقِيرٌ). وَاللّهِ، مَا سَأَلَهُ إِلاَّ خُبْزاً يَأْكُلُهُ، لاَِنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ بَقْلَةَ الاَْرْضِ، وَ لَقَدْ كَانَتْ خُضْرَةُ الْبَقْلِ تُرَى مِنْ شَفِيفِ صِفَاقِ بَطْنِهِ، لِهُزَالِهِ وَ تَشَذُّبِ لَحْمِهِ.

وَ إِنْ شِئْتَ ثَلَّثْتُ بِدَاوُودَ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ ـ صَاحِبِ الْمَزَامِيرِ، وَ قَارِىءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَلَقَدْ كَانَ يَعْمَلُ سَفَائِفَ الْخُوصِ بِيَدِهِ، وَ يَقُولُ لِجُلَسَائِهِ: أَيُّكُمْ يَكْفِينِي بَيْعَهَا! وَ يَأْكُلُ قُرْصَ الشَّعِيرِ مِنْ ثَمَنِهَا.

وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتُ فِي عِيسَى بْنِ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ، فَلَقَدْ كَانَ يَتَوَسَّدُ الْحَجَرَ، وَ يَلْبَسُ الْخَشِنَ، وَ يَأْكُلُ الْجَشِبَ، وَ كَانَ إِدَامُهُ الْجُوعَ، وَ سِرَاجُهُ بِاللَّيْلِ الْقَمَرَ، وَ ظِلاَلُهُ فِي الشِّتَاءِ مَشَارِقُ الاَْرْضِ وَ مَغَارِبَهَا، وَ فَاكِهَتُهُ وَ رَيْحَانُهُ مَا تُنْبِتُ الاَْرْضُ لِلْبَهَائِمِ; وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ زَوْجَةٌ تَفْتِنُهُ، وَ لاَ وَلَدٌ يَحْزُنُهُ، وَ لاَ مَالٌ يَلْفِتُهُ، وَ لاَ طَمَعٌ يُذِلُّهُ، دَابَّتُهُ رِجْلاَهُ، وَ خَادِمُهُ يَدَاهُ!

ترجمه:

اگر بخواهى دوّمين نفر يعنى موساى كليم(عليه السلام) به تو معرفى مى كنم، آن گاه كه عرضه داشت: پروردگاررا! به آن چه به من از نيكى عطا كنى نيازمندم، به خدا سوگند! موسى(عليه السلام)غير از قرص نانى كه بخورد از خدا نخواست; زيرا وى (از زمانى كه از مصر فرار كرد و به سوى مدين آمد) از گياهان زمين تغذيه مى كرد تا آن جا كه بر اثر لاغرى شديد و تحليل رفتن گوشت بدن او رنگ سبز گياه از پشت پرده شكمش آشكار بود.

و چنان چه بخواهى سوّمين نفر داوود ـ كه درود خدا بر او باد ـ صاحب «مزامير» و قارى بهشتيان را به تو معرفى مى كنم; او با دست خويش از برگ درخت خرما زنبيل مى بافت و به دوستانش مى گفت كدام يك از شما حاضر است اين ها را براى من بفروشد، از بهاى آن قرص نان جويى تهيه مى كرد و تناول مى نمود.

و اگر بخواهى (نمونه ديگرى از) زندگى عيسى بن مريم ـ كه درود خدا بر او باد ـ را برايت بازگو مى كنم; او سنگ را بالش خود قرار مى داد; لباس خشن مى پوشيد; غذاى ناگوار مى خورد; نان خورش او گرسنگى، چراغ شب هايش ماه، سر پناه او در زمستان مشرق و مغرب زمين بود (صبح ها در طرف غرب و عصرها در طرف شرق رو به آفتاب قرار مى گرفت) ميوه و گل او گياهانى بود كه از زمين براى چهارپايان مى رويد; نه همسرى داشت كه او را بفريبد و نه فرزندى كه (مشكلاتش) او را غمگين سازد; نه مالى داشت كه او را به خود مشغول دارد و نه طمعى كه خوارش كند; مركبش پاهايش بود و خادمش دست هايش!

▲شرح و تفسير: زندگى زاهدانه انبيا

بحث كوتاهى كه در عبارت قبل از زندگى زاهدانه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در مقام الگو و اسوه مؤمنان بيان شد امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به زندگى زاهدانه سه تن ديگر از پيامبران الهى كه سرمشق صالحانند، اشاره مى كند تا روشن شود اين يك برنامه همگانى در زندگى رسولان الهى بوده است. همه آن ها از اين نظر براى امّت هاى خود الگو و اسوه اى بوده اند. مى فرمايد:

«اگر بخواهى نفر دوّم يعنى موساى كليم ـ كه درود خدا بر او باد ـ را به تو معرفى مى كنم، در آن جا كه عرضه داشت: پروردگاررا! به آن چه به من از نيكى عطا كنى نيازمندم» (وَ إِنْ شِئْتَ ثَنَّيْتُ بِمُوسَى كَلِيمِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ ـ حَيْثُ يَقُولُ: (رَبِّ إِنِّى لِمَا أَنزَلْتَ إِلَىَّ مِنْ خَيْر فَقِيرٌ)).

سپس امام(عليه السلام) به تفسير جمله يادشده كه آيه اى است از سوره قصص و از زبان حضرت موسى(عليه السلام) به هنگام ورود به دروازه مدين نقل شده، مى پردازد و مى فرمايد: «به خدا سوگند! موسى(عليه السلام) غير از قرص نانى كه بخورد از خدا نخواست; زيرا وى (از زمانى كه از مصر فرار كرد و به سوى مدين آمد) از گياهان زمين تغذيه مى كرد تا آن جا كه بر اثر لاغرى شديد و تحليل رفتن گوشت بدن او رنگ سبز گياه از پشت پرده شكمش آشكار بود» (وَاللّهِ، مَا سَأَلَهُ إِلاَّ خُبْزاً يَأْكُلُهُ، لاَِنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ بَقْلَةَ الاَْرْضِ، وَ لَقَدْ كَانَتْ خُضْرَةُ الْبَقْلِ تُرَى مِنْ شَفِيفِ(1) صِفَاقِ(2) بَطْنِهِ، لِهُزَالِهِ(3) وَ تَشَذُّبِ(4) لَحْمِهِ).

هنگامى كه موسى(عليه السلام) براى حمايت و دفاع از يكى از قوم بنى اسرائيل در برابر فرعونيان، يكى از آن ها را كشت و همه جا در تعقيب او بودند از مصر فرار كرد و به سوى شام و شهر مدين آمد; در حالى كه هيچ گونه وسيله سفر با خود نداشت و چون دست گدايى در برابر كسى دراز نمى كرد به ناچار از گياهان بيابان مى خورد. در اين مدّت، موسى(عليه السلام) سخت نحيف و لاغر شد; زيرا فاصله، نسبتاً طولانى بود و او با پاى پياده از كشورى به كشور ديگر مى آمد. كار او به جايى رسيد كه رنگ سبز گياهان از پشت پرده شكمش كم كم نمايان شد.

او در اين حال از خداوند تنها غذايى ساده كه گرسنگى اش را برطرف كند تمنّا كرد; در حالى كه مى توانست از او زندگانى پرزرق و برق و سفره هاى رنگين بخواهد.

درست است كه موسى(عليه السلام) در اين شرايط فوق العادّه به حكم اجبار و به طور طبيعى بسيار در مضيقه بود، ولى مهمّ اين است كه تنها به مقدار رفع ضرورت از خداى خود تقاضا كرد و اين دليل روشنى بر زندگى زاهدانه او است.

سپس در ادامه اين بحث به سراغ زندگى زاهدانه داود(عليه السلام) مى رود و چنين مى فرمايد: «و چنان چه بخواهى سوّمين نفر داوود ـ كه درود خدا بر او باد ـ صاحب «مزامير» و قارى بهشتيان را به تو معرفى مى كنم; او با دست خويش از ليف خرما زنبيل مى بافت و به دوستانش مى گفت كدام يك از شما حاضر است اين ها را براى من بفروشد، و از بهاى آن قرص نان جويى تهيه مى كرد و تناول مى نمود» (وَ إِنْ شِئْتَ ثَلَّثْتُ بِدَاوُودَ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ ـ صَاحِبِ الْمَزَامِيرِ، وَ قَارِىءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَلَقَدْ كَانَ يَعْمَلُ سَفَائِفَ(5) الْخُوصِ(6) بِيَدِهِ، وَ يَقُولُ لِجُلَسَائِهِ: أَيُّكُمْ يَكْفِينِي بَيْعَهَا! وَ يَأْكُلُ قُرْصَ الشَّعِيرِ مِنْ ثَمَنِهَا).

مى دانيم كه حضرت داوود(عليه السلام) در عين نبوّت از پادشاهان بزرگ بنى اسرائيل بود و به مقتضاى آيه شريفه: «(وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ); ما حكومت او را استحكام بخشيديم; هم دانش به او داديم و هم مقام قضاوت».(7)

حكومتى قوى و گسترده داشت. آيا آن چه گفته شد، مربوط به دوران حكومت او بود يا بعد از آن؟ هر چه باشد دليل بر زهد فوق العاده آن حضرت مى باشد; به ويژه اين كه در روايات نقل شده كه او در دوران حكومت و سلطنت خود از بيت المال استفاده نمى كرد; بلكه زره مى بافت و از پول آن زندگى خود را مى گذراند.

عبارت «صاحب المزامير و قارىء أهل الجنة» اشاره به مقامات برجسته معنوى او در دنيا و آخرت است. خداوند متعال، چنان دانش و معنويّتى به او ارزانى كرده بود كه مزامير را انشا مى كرد (مزامير چنان كه در نكته ها ذكر خواهد شد، مجموعه اى دعاها، مناجات و پند و اندرز حكيمانه بود كه داوود(عليه السلام)آن را با صداى بسيار زيبا مى خواند و با اين كار هنرى، مردم و حتى طبق روايتى پرندگان و حيوانات را به سوى خود جذب مى كرد!).

و قارى اهل بهشت بودن اشاره به مقام اخروى اوست كه در آن جا نيز اولياء الله را با صداى زيبايش و مناجات پرمحتوايش به لذّت قرب پروردگار و عشق و شوق به ذات پاك او مى رساند.

جمله «أَيُّكُمْ يَكْفِينِي بَيْعَهَا; كدام يك از شما اين را براى من مى فروشيد؟» شايد اشاره به اين باشد كه او مى خواست كسى وسيله فروش آن زنبيل ها شود و حق الزحمه و بهره اى ببرد و اگر اين مربوط به دوران قضاوت او باشد، اشاره به اين است كه قاضى مستقيماً در اين گونه كارها با مردم روبه رو نمى شود تا مبادا او را بشناسند و پول بيشترى به او بدهند و انتظار حكم خلاف داشته باشند.

سپس در ادامه سخن به سراغ زندگى بسيار زاهدانه عيسى بن مريم مى رود و در سيزده جمله كوتاه، تمام بخش هاى اين زندگى زاهدانه را خلاصه مى كند; همان زندگانى عجيبى كه تصورش براى ما مشكل است; تا چه رسد به عمل كردن آن. مى فرمايد: «و اگر بخواهى (براى نمونه ديگرى از) زندگى عيسى بن مريم ـ كه درود خدا بر او باد ـ را برايت بازگو مى كنم; او سنگ را بالش خود قرار مى داد; لباس خشن مى پوشيد; غذاى ناگوار (مانند نان خشك) مى خورد; نان خورش او گرسنگى، چراغ شب هايش ماه، سر پناه او در زمستان مشرق و مغرب زمين بود (صبح ها در طرف غرب و عصرها در طرف شرق رو به آفتاب قرار مى گرفت) ميوه و گل او گياهانى بود كه از زمين براى چهارپايان مى روياند; نه همسرى داشت كه او را بفريبد و نه فرزندى كه (مشكلاتش) او را غمگين سازد; نه مالى داشت كه او را به خود مشغول دارد و نه طمعى كه خوارش كند; مركبش پاهايش بود و خادمش دست هايش!» (وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتُ فِي عِيسَى بْنِ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ، فَلَقَدْ كَانَ يَتَوَسَّدُ(8) الْحَجَرَ، وَ يَلْبَسُ الْخَشِنَ، وَ يَأْكُلُ الْجَشِبَ، وَ كَانَ إِدَامُهُ الْجُوعَ، وَ سِرَاجُهُ بِاللَّيْلِ الْقَمَرَ، وَ ظِلاَلُهُ فِي الشِّتَاءِ مَشَارِقُ الاَْرْضِ وَ مَغَارِبَهَا، وَ فَاكِهَتُهُ وَ رَيْحَانُهُ مَا تُنْبِتُ الاَْرْضُ لِلْبَهَائِمِ; وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ زَوْجَةٌ تَفْتِنُهُ، وَ لاَ وَلَدٌ يَحْزُنُهُ، وَ لاَ مَالٌ يَلْفِتُهُ، وَ لاَ طَمَعٌ يُذِلُّهُ، دَابَّتُهُ رِجْلاَهُ، وَ خَادِمُهُ يَدَاهُ!).

منظور از جمله «كَانَ إِدَامُهُ الْجُوعَ» اين است كه غالباً تنها به نان قناعت مى كرد و نان خورشى نداشت. و جمله «ظِلاَلُهُ فِي الشِّتَاءِ...» اشاره به اين است كه براى دفع سرماى زمستان از تابش آفتاب استفاده مى كرد كه صبح ها به طرف غرب مى تابد و عصرها به طرف شرق.

حضرت مسيح(عليه السلام) در زمانى ظهور كرد كه دنياپرستان بنى اسرائيل زندگى پرزرق و برق، سفره هاى رنگين، كاخ هاى پرتجمل، همسران زيبا، لباس هاى زينتى و مركب هاى گرانبها داشتند.

حضرت مسيح(عليه السلام) براى اين كه هشدارى به همه آن ها بدهد و از آن زندگى كه مايه هزار شور و شر و گرفتارى در زنجيرهاى اسارت بود به يك زندگى ساده و عاقلانه و كم هزينه متوجّه سازد، اين راه سخت را براى خود برگزيد و از آن جا كه اصول مشكلات زندگى انسان و انواع ذلّت هايى كه به آن، تن مى دهد، در اين چند موضوع خلاصه مى شود، خانه هاى پرزرق و برق، همسران زيبا و پرفتنه، فرزندان پرهزينه، اموالى كه نگهداشتن و حساب و كتاب آن ها مايه رنج و مصيبت فراوان است، مركب ها و خادمان پرخرجى كه هر يك بخشى از افكار انسان را به خود مشغول مى سازند و از هر چه غير آن است باز مى دارند حضرت مسيح(عليه السلام) به همه آن ها پشت پا زد و از رنگ همه اين تعلّقات آزاد شد تا خفتگان را بيدار سازد و همگان را غلام همت خويش سازد.

غلام همت آنم كه زير چرخ كبود *** ز هر چه رنگ تعلّق پذيرد آزاد است!

#####

1. «شفيف» از ماده «شفوف» به معناى شفاف شدن چيزى است; به طورى كه آن چه در پشت آن قرار گرفته، نمايان شود.

2. «صفاق» به معناى پوسته زيرين شكم است، كه زير پوسته روئين قرار گرفته.

3. «هزال» به معناى لاغرى است.

4. «تشذب» به معناى متفرق شدن است و در اين جا به معناى تكيده شدن گوشت بدن است.

5. «سفائف» جمع سفيفه به معناى چيزى است كه از برگ درخت خرما بافته شده.

6. «خوص»، برگ درخت خرما.

7. ص، آيه 20.

8. «يتوسد» از ماده «توسد» يعنى چيزى را به صورت بالش زير سر نهادن.

▲نكته ها

▲1. مزامير داوود(عليه السلام)

«مزامير» جمع «مزمور» به معناى سرودهايى است كه با آهنگ مخصوص خوانده مى شود و مزامير داوود(عليه السلام) اشعار روحانى، مناجات ها و پند و اندرزهايى بود كه حضرت داود(عليه السلام) با صداى زيبايش مى خواند تا بر دل ها بهتر نشيند.(1)

مزامير داوود(عليه السلام) كه الآن جزء كتب اهل عتيق است از پنج كتاب تشكيل شده و در آخر هر قسمت، لفظ «آمين» تكرار شده است و اغلب برآنند كه اين لفظ را جمع كنندگان كتاب در آخر هر كتاب افزوده اند (بايد توجه داشت مزامير فعلى موجود در كتاب مقدس، كلمه آمين ندارد).

به هر حال، كتاب اوّل 41 مزمور است; كتاب دوّم 31; كتاب سوّم و چهارم هر يك 17 مزمور و كتاب پنجم داراى 44 مزمور مى باشد.

محتوا و مفاهيم مزامير در يك جمع بندى در عناوين زير خلاصه مى شود:

1. مزامير حمد و تسبيح كه شامل تعدادى مزمور است.

2. مزامير شكر كه در برابر الطاف الهى نسبت به اشخاص گفته شده است.

3. مزامير مربوط به توبه.

4. مزامير سياحت (درباره سرگذشت كسانى كه مشمول عنايت يا غضب خداوند شدند).

5. مزامير تاريخى كه در مورد الطاف و رحمت خداوند درباره قوم بنى اسرائيل است.

6. مزامير نبوّتى كه بر اساس وعده خدا به داوود(عليه السلام) و فرزندان اوست.

7. مزامير تعليمى كه شخص داود(عليه السلام) را به امورى سفارش مى كند:

الف) خصايص عادلان و ويژگى هاى شريران;

ب) مقدّس و پاك بودن شريعت الهى;

ج) بى ارزش بودن زندگى دنيا;

د) تكاليفى كه بر حاكمان واجب است;

8. مزامير دعا براى گنهكاران (بايد توجه داشت كه اكثر اين مزامير منسوب به داوود(عليه السلام) است; نه همه آن ها).(2)

#####

1. اين واژه، گاهى جمع «مزمار» به معناى نى نيز نقل شده است.

2. اقتباس از: قاموس كتاب مقدّس، نوشته مسترهاكس.

▲2. نغمه داوودى

از بعضى آيات و روايات استفاده مى شود كه حضرت داوود(عليه السلام) نغمه بسيار زيبايى داشت; آن گونه كه نه تنها انسان ها مجذوب صوت زيباى او مى شدند، بلكه هنگامى كه در محراب عبادت مشغول مناجات مى شد، پرندگان نيز مى آمدند و در كنار يا بر بدن او مى نشستند.

و از آن جا كه بهشت، كانون بهترين هاست در خطبه مزبور نقل شده كه داوود(عليه السلام)قارى اهل بهشت است.

«ابن ابى الحديد» نيز به روايتى اشاره مى كند كه همين معنا را در بردارد; مى گويد: «وَرَدَ فِي الْخَبَرِ: داوُدُ قارِىءُ أَهْلِ الْجَنَّةِ; داوود(عليه السلام) قارى بهشتيان است».

▲3. زهد انبيا

در اين كه چرا اين پيامبران بزرگ اين گونه زندگى را بر خود تنگ مى گرفتند، به طورى كه براى هيچ يك از ما قابل تحمل نيست سخنى داريم كه در پايان خطبه پس از شرح زهد پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بيان خواهد شد.

▲بخش پنجم

فَتَأَسَّ بِنَبِيِّكَ الاَْطْيَبِ الاَْطْهَرِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ فَإِنَّ فِيهِ أُسْوَةً لِمَنْ تَأَسَّى، وَ عَزَاءً لِمَنْ تَعَزَّى. وَ أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى اللّهِ الْمُتَأَسِّي بِنَبِيِّهِ، وَالْمُقْتَصُّ لاَِثَرِهِ. قَضَمَ الدُّنْيَا قَضْماً، وَ لَمْ يُعِرْهَا طَرْفاً. أَهْضَمُ أَهْلِ الدُّنْيَا كَشْحاً، وَ أَخْمَصُهُمْ مِنَ الدُّنْيَا بَطْناً، عُرِضَتْ عَلَيْهِ الدُّنْيَا فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَهَا، وَ عَلِمَ أَنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ أَبْغَضَ شَيْئاً فَأَبْغَضَهُ، وَ حَقَّرَ شَيْئاً فَحَقَّرَهُ، وَ صَغَّرَ شَيْئاً فَصَغَّرَهُ. وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ فِينَا إِلاَّ حُبُّنَا مَا أَبْغَضَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ، وَ تَعْظِيمُنَا مَا صَغَّرَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ، لَكَفَى بِهِ شِقَاقاً لِلّهِ، وَ مُحَادَّةً عَنْ أَمْرِ اللّهِ.

ترجمه:

(تو اى مسلمان)، به پيامبر پاك و پاكيزه ات(صلى الله عليه وآله) تأسّى جوى; زيرا در او سرمشقى است براى آن كس كه مى خواهد تأسّى جويد و رابطه اى است عالى براى كسى كه بخواهد به او مربوط شود، محبوب ترين بندگان نزد خدا كسى است كه به پيامبرش تأسّى جويد و در پى او گام بردارد. او به اندازه نياز از دنيا بهره گرفت و هرگز تمايلى به آن نشان نداد. اندامش از همه مردم لاغرتر و شكمش از همه گرسنه تر بود. دنيا (از سوى خدا) به وى عرضه شد، ولى آن را نپذيرفت. او مى دانست چه چيزى مبغوض خداست؟ آن را مبغوض مى شمرد، چه چيز نزد خدا حقير است آن را حقير مى دانست و چه چيز نزد او كوچك است آن را كوچك مى ديد. و اگر در ما چيزى جز محبّت به آن چه مورد خشم خدا و رسولش مى باشد، و نيز بزرگ شمردن آن چه خدا و رسولش آن را كوچك شمرده اند وجود نداشته باشد، همين امر براى مخالفت ما با خدا و سرپيچى از فرمانش كافى است!

▲شرح و تفسير: سيره پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در برابر دنياپرستان

مى دانيم خداوند پيامبران خود را از جنس بشر قرار داد تا بتوانند الگو و سرمشق در همه زمينه ها باشند; چرا كه اگر از جنس فرشته و مانند آن بودند هرگز چنين مطلبى ممكن نبود و مهم ترين برنامه انبيا كه تعليمات عملى آن هاست به تعطيلى مى گراييد.

گوينده، هر قدر توانا و نويسنده هر قدر فصيح و بليغ باشد، تأثير پند و اندرزهايش هرگز به اندازه سرمشق هاى عملى نيست و آن چه را مردم از اعمال پيشوايان الهى بهره مى گيرند قابل مقايسه با چيزى كه از سخنانشان استفاده مى كنند نيست; به همين دليل، امام(عليه السلام) براى مبارزه با دنياپرستى دلباختگان به دنيا كه در آن زمان، بلكه در هر دورانى به سراغ برنامه عملى آن ها مى رود و بعد از ذكر چند نمونه از انبياى پيشين به سراغ زندگى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى رود كه از همه آموزنده تر است، مى رود و پيش از ذكر جنبه ها عملى به ديدگاه هاى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)نسبت به دنيا اشاره مى كند.

مى فرمايد: «(تو اى مسلمان)، به پيامبر پاك و پاكيزه ات ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ تأسّى جوى; زيرا در او سرمشقى است براى آن كس كه مى خواهد تأسّى جويد و نسبتى است عالى براى كسى كه بخواهد به او منسوب شود، محبوب ترين بندگان نزد خدا كسى است كه به پيامبرش تأسّى كند و به دنبال او گام بردارد» (فَتَأَسَّ بِنَبِيِّكَ الاَْطْيَبِ الاَْطْهَرِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ فَإِنَّ فِيهِ أُسْوَةً لِمَنْ تَأَسَّى، وَ عَزَاءً لِمَنْ تَعَزَّى. وَ أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى اللّهِ الْمُتَأَسِّي بِنَبِيِّهِ، وَالْمُقْتَصُّ(1) لاَِثَرِهِ).

سپس اشاره به ديدگاه آن پيشواى بزرگ نسبت به دنيا كرده، مى افزايد: «او به اندازه ضرورت از دنيا بهره گرفت و هرگز تمايلى به آن نشان نداد. پهلويش از همه مردم لاغرتر و شكمش از همه گرسنه تر بود. دنيا (از سوى خدا) به وى عرضه شد، ولى آن را نپذيرفت. او مى دانست چه چيزى مبغوض خداست؟ آن را مبغوض مى شمرد، چه چيز نزد خدا حقير است آن را حقير مى دانست و چه چيز نزد او كوچك است آن را كوچك مى ديد» (قَضَمَ(2)الدُّنْيَا قَضْماً، وَ لَمْ يُعِرْهَا طَرْفاً. أَهْضَمُ(3) أَهْلِ الدُّنْيَا كَشْحاً(4)، وَ أَخْمَصُهُمْ(5)مِنَ الدُّنْيَا بَطْناً، عُرِضَتْ عَلَيْهِ الدُّنْيَا فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَهَا، وَ عَلِمَ أَنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ أَبْغَضَ شَيْئاً فَأَبْغَضَهُ، وَ حَقَّرَ شَيْئاً فَحَقَّرَهُ، وَ صَغَّرَ شَيْئاً فَصَغَّرَهُ).(6)

اشاره به اين كه او با تمام وجودش تسليم خواست خدا بود; هر چه را خدا دوست مى داشت او دوست مى داشت و هر چه را خدا دشمن مى داشت او هم دشمن مى داشت. تمام اين جمله ها اشاره به زرق و برق دنياى فريبنده است كه دنيا هم مبغوض و حقير است; هم صغير و كوچك. نكته اصلى اين جاست كه سرچشمه مظالم و ستم ها، جنگ ها و خون ريزى ها همه و همه حبّ به دنياست. آن كس كه به ديده نفرت و حقارت به زر و زيورهايش بنگر، هرگز شيفته و مفتون آن نخواهد شد و كمتر به گناه آلوده خواهد شد.

و در ادامه اين سخن در يك نتيجه گيرى روشن چنين مى فرمايد: «(بنابراين) اگر در ما چيزى جز محبّت به آن چه مورد خشم خدا و رسولش مى باشد، (همچنين) بزرگ شمردن آن چه خدا و رسولش آن را كوچك شمرده اند وجود نداشته باشد، همين امر براى مخالفت ما با خدا و سرپيچى از فرمانش كافى است!» (وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ فِينَا إِلاَّ حُبُّنَا مَا أَبْغَضَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ، وَ تَعْظِيمُنَا مَا صَغَّرَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ، لَكَفَى بِهِ شِقَاقاً لِلّهِ، وَ مُحَادَّةً عَنْ أَمْرِ اللّهِ).

آرى، سعادت هر دو جهان ما و صداقت ما در ادعاى ايمان به خدا و پيامبر در اين است كه آن چه را آن ها بزرگ شمرده اند بزرگ بشمريم و آن چه را آن ها كوچك شمرده اند كوچك بدانيم. پيامبر(صلى الله عليه وآله) با زرق و برق دنيا و مظاهر فريبنده اش مخالف بود; چگونه ممكن است ادعاى ايمان به او كنيم و اين مواهب فريبنده را بزرگ بشمريم و همه ارزش ها را در پاى آن قربانى كنيم؟!

در اين جا ممكن است سؤالى مطرح شود كه اگر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تا اين حد از غذا پرهيز مى كرد كه از همه مردم شكمش خالى تر بود، چگونه مى توانست در ميدان هاى نبرد و در برابر دشمن آن گونه استقامت كند كه على(عليه السلام)مى گويد: «كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَيْنَا بِرَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبُ اِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ; هنگامى كه آتش جنگ شعله مى كشيد ما به رسول خدا(صلى الله عليه وآله) پناه مى برديم; چرا كه در آن لحظه، كسى از پيامبر به دشمن نزديك تر نبود».(7)

همين پرسش درباره حضرت على(عليه السلام) نيز مطرح است كه با آن قدرت نمايى در جنگ هاى بدر، احد، خيبر، حنين و احزاب در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) و در جمل، صفّين و نهروان در زمان خودش چگونه غذايش نان جو خشكيده بود؟!

پاسخ اين سؤال را خود آن حضرت در نامه معروف «عثمان بن حنيف»(8) بيان فرموده است: «أَلاَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِيَّةَ أَصْلَبُ عُوداً وَ الرَّوَاتِعُ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً وَ النَّابِتَاتِ الْغِذْيَةَ أَقْوَى وَقُوداً وَ أَبْطَأُ خُمُوداً; آگاه باشيد! درختان بيابانى (كه از آب و غذاى كم ترى استفاده مى كنند چوبشان محكم تر است و درختان سرسبز كه همواره در كنار آب قرار دارند پوستشان نازك تر (و كم دوام تر است) همچنين درختانى كه در بيابان مى رويد و تنها با آب بارانى سيراب مى شود، آتششان شعلهورتر و پردوام تر است».

بنابراين پرخورى، دليل بر قوّت و قدرت نيست. همان اَعراب بيابانى كه از غذاى مختصرى بهره مى گرفتند، در ميدان هاى نبرد ايران و روم در مقابل افسران و سربازانى ـ كه از غذاهاى رنگين استفاده مى كردند ـ چنان مقاومت مى نمودند كه همگان را به حيرت افكندند.

نكته ديگر اين كه آن چه سرنوشت جنگجويان را در ميدان نبرد تعيين مى كند، روحيه بالاى آن هاست; نه غذاهاى رنگين، و اين بزرگواران (پيامبر(صلى الله عليه وآله) و على(عليه السلام)) در بالاترين حدّ روحيه بودند; لذا كسى در شجاعت به پاى آن ها نمى رسد.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه آن چه درباره تغذيه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و على(عليه السلام)در تواريخ نقل شده مفهومش اين نيست كه هميشه و در تمام عمر اين گونه غذا مى خوردند; بلكه منظور اين است كه آن ها هرگز به نوع غذاى خاصّى مقيّد نبودند.

#####

1. «مقتص» از ماده «قص» (بر وزن نص) به معناى قطع كردن و بريدن چيزى است و از آن جا كه به هنگام چيدن مو و ناخن يكى را بعد از ديگرى مى چيند يا مى برد اين واژه، به معناى دنبال كردن اثر چيزى نيز نقل شده است.

«قصه» نيز به معناى دنباله گيرى سرگذشت و داستانى است. «قصاص» نيز از همين معنا گرفته شده است.

2. «قضم» در اصل به جويدن چيزهاى خشك است در مقابل «خضم» جويدن اشيا تر و بلعيدن. و در اين جا «قضم» به معناى بهره گيرى كم از دنياست.

3. «اهضم» از ماده «هضم» (بر وزن قدم) به معناى لاغر شدن پهلو و فرورفتگى آن است و هضم غذا را از اين نظر هضم مى گويند كه برآمدگى شكم و پهلو بعد از هضم فرو مى نشيند.

4. «كشح» به معناى پهلو است.

5. «أخمص» از ماده «خمص» (بر وزن شمس) به معناى فرورفتگى شكم بر اثر گرسنگى است.

6. فرق بين «صغير شمردن» و «حقير شمردن» در اين است كه حقير، معمولا در مورد كيفيت گفته مى شود; مثلا انسانى كه از علم و دانش و صفات برجسته محروم است حقير شمرده مى شود و صغير به چيزى مى گويند كه مقدار آن از نظر كمّيّت، كم باشد; همانند انسان كم سن و سال و مانند آن; اشاره به اين كه دنيا هم كم ارزش است و هم اندك.

7. كلمات قصار، بخش قريب من كلامه، شماره 9.

8. نهج البلاغه، نامه 45، صفحه 575-576.

▲بخش ششم

وَ لَقَدْ كَانَ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ يَأْكُلُ عَلَى الاَْرْضِ، وَ يَجْلِسُ جِلْسَةَ الْعَبْدِ، وَ يَخْصِفُ بِيَدِهِ نَعْلَهُ، وَ يَرْقَعُ بِيَدِهِ ثَوْبَهُ، وَ يَرْكَبُ الْحِمَارَ الْعَارِيَ، وَيُرْدِفُ خَلْفَهُ، وَ يَكُونُ السِّتْرُ عَلَى بَابِ بَيْتِهِ فَتَكُونَ فِيهِ التَّصَاوِيرُ فَيَقُولُ: «يَا فُلاَنَةُ ـ لاِِحْدَى أَزْوَاجِهِ ـ غَيِّبِيهِ عَنِّي، فَإِنِّي إِذَا نَظَرْتُ إِلَيْهِ ذَكَرْتُ الدُّنْيَا وَ زَخَارِفَهَا». فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ، وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا مِنْ نَفْسِهِ، وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِيبَ زِينَتُهَا عَنْ عَيْنِهِ، لِكَيْلاَ يَتَّخِذَ مِنْهَا رِيَاشاً، وَ لاَ يَعْتَقِدَهَا قَرَاراً، وَ لاَ يَرْجُو فِيهَا مُقَاماً، فَأَخْرَجَهَا مِنَ النَّفْسِ، وَ أَشْخَصَهَا عَنِ الْقَلْبِ، وَ غَيَّبَهَا عَنِ الْبَصَرِ.

وَ كَذَلِكَ مَنْ أَبْغَضَ شَيْئاً أَبْغَضَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ، وَ أَنْ يُذْكَرَ عِنْدَهُ.

ترجمه:

پيامبر(صلى الله عليه وآله) روى زمين (بدون فرش) مى نشست و غذا مى خورد و با تواضع، همچون بردگان جلوس داشت، با دست خود پارگى كشف خويش را مى دوخت و با دست خود لباسش را وصله مى زد. بر مركب برهنه سوار مى شد و (حتى) كسى را پشت سر خود سوار مى كرد. پرده اى بر در اتاق خود ديد كه در آن تصويرهايى بود. همسرش را صدا زد و فرمود: آن را از نظرم پنهان كن كه هر زمان چشمم به آن مى افتد به ياد دنيا و زر و زيور آن مى افتم. به اين ترتيب با قلب خود (و تمام وجودش) از زر و زيور دنيا روى گردان بود و ياد آن را در وجود خود ميراند و دوست داشت زر و زيور آن همواره از چشمش پنهان باشد; مبادا از آن لباس فاخرى براى خود تهيه كند و دنيا را قرارگاه خويش پندارد و اميد اقامت در آن را داشته باشد; در نتيجه آن را از جان خود بيرون راند و از قلب خود دور ساخت و از ديدگانش پنهان نمود (آرى،) چنين است آن كسى كه چيزى را مبغوض مى دارد و نگاه كردن و يادآورى آن را نيز مبغوض مى شمرد.

▲شرح و تفسير: زندگى زاهدانه پيامبر(صلى الله عليه وآله)

در بخش گذشته اين خطبه، امام(عليه السلام) به طور كلى از مقام زهد پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)و اقتدا و تأسى به او سخن مى گفت; ولى در اين بخش، مصداق هايى از آن را بيان مى فرمايد و زهد و تواضع پيامبر(صلى الله عليه وآله) را در خلال اعمال روزانه اش نشان مى دهد و به هفت موضوع اشاره مى كند كه نشانى آشكار از زهد و فروتنى آن پيشواى بزرگ است; مى فرمايد: «پيامبر اكرم ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ روى زمين (بدون فرش) مى نشست و غذا مى خورد و با تواضع، همچون بردگان مى نشست، با دست خود پارگى كشف خويش را مى دوخت و با دست خود لباسش را وصله مى زد. بر درازگوش برهنه سوار مى شد و (حتى) كسى را پشت سر خود سوار مى كرد.(1) پرده اى بر در اتاق خود ديد كه در آن تصويرهايى بود. همسرش را صدا زد و فرمود: آن را از نظرم پنهان كن كه هر زمان چشمم به آن مى افتد به ياد دنيا و زرو زیور آن می افتیم» ( ولقد کان- صلی الله علیه واله و سلم- یاکل علی الارض، و یجلس جلسة العبد، و یخصف(2) بیده نعله، و یرقع(3) بیده ثوبه، و یرکب الحمار العاری، و یردف(4) خلفه، و یکون الستر علی باب بیته فتکون فیه التصاویر فیقول: « یا فلانة- لاحدی ازواجه- غیِّبیه عنی، فانی اذا نظرت الیه ذکرت الدنیا و زخارفها»)

جمله «يَأْكُلُ عَلَى الاَْرْضِ» (روى زمين مى نشست و غذا مى خورد) اشاره به اين است كه در آن زمان افراد نيازمند فرشى نداشتند كه بر آن بنشينند، به ناچار روى زمين مى نشستند; پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيز همانند آن ها زندگى مى كرد.

جمله «يَجْلِسُ جِلْسَةَ الْعَبْدِ; همچون غلامان مى نشست» اشاره به نشستن متواضعانه آن حضرت است; نه همچون متكبّران كه يك پا را بر روى ديگرى مى اندازند و به حال غرور مى نشينند. پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) غالباً دو زانو مى نشست كه طرز نشستن غلامان است; زيرا هم متواضعانه تر و هم آمادگى بيشترى براى برخاستن و اطاعت در آن است.

در حديثى نقل شده: «زن بدزبانى از كنار پيامبر(صلى الله عليه وآله) گذشت; در حالى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)همچون غلامان نشسته بود. گفت: اى محمّد، تو همچون بندگان مى نشينى؟ پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرمود: «وَ أَىُّ عَبْد أَعْبَدُ مِنِّي; كدام بنده از من بنده تر است».(5)

جمله «وَ يَكُونُ السِّتْرُ...» اشاره به داستانى است كه از عايشه نقل شده كه پرده اى پر نقش و نگار و داراى عكس موجودات ذى روح تهيه كرده بود و بر در اتاق آويخته بود.

پيامبر(صلى الله عليه وآله) از ديدن آن ناراحت شد; چرا كه جنبه زينتى داشت و فرمود: ديدن آن، مرا به ياد دنيا و زرق و برق آن مى اندازد. دستور داد آن را فوراً برداشتند.(6)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «به اين ترتيب پيامبر(صلى الله عليه وآله) با قلب خود (و تمام وجودش) از زر و زيور دنيا روى گردان بود و ياد آن را در وجود خود ميراند و دوست مى داشت زر و زيور آن همواره از چشمش پنهان باشد مبادا از آن لباس فاخرى براى خود تهيّه كند و دنيا را قرارگاه خويش پندارد و اميد اقامت در آن را داشته باشد» (فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ، وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا مِنْ نَفْسِهِ، وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِيبَ زِينَتُهَا عَنْ عَيْنِهِ، لِكَيْلاَ يَتَّخِذَ مِنْهَا رِيَاشاً(7)، وَ لاَ يَعْتَقِدَهَا قَرَاراً، وَ لاَ يَرْجُو فِيهَا مُقَاماً).

اشاره به اين كه در قلب انسان، دو محبّت با هم نمى گنجد. هر گاه مفتون و فريفته دنيا شود، محبّت خدا و نعمت هاى جهان ديگر از قلب او بيرون مى رود و تا محبّت زر و زيور اين جهان را از دل بيرون نكند، جايى براى محبّت خدا نيست; همچنين اگر دلبسته دنيا و زرق و برق آن شد، آن را قرارگاه هميشگى خود مى پندارد و جايى براى عشق به خدا و آخرت باقى نمى ماند. اين معنا درباره همه انسان ها صادق است و زندگى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نمونه بارزى از آن محسوب مى شود. در حديثى كه مرحوم كلينى در كتاب كافى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل كرده، چنين مى خوانيم كه فرمود: «مالى و للدنيا انما مثلى و مثلها كمثل الراكب رفعت له الشجرة فى يوم صائف فقال تحتها ثم راح و تركها; مرا با دنيا چه كار؟ مثل من در برابر دنيا همچون شخص سوارى است كه در يك روز، داغ تابستان در بيابانى به درختى مى رسد كمى در زير درخت، استراحت مى كند سپس آن را ترك مى گويد».(8)

آن گاه امام(عليه السلام) در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «(چون دنيا چنين بود پيامبر محبّت) آن را از جان خود بيرون و از قلب خود دور ساخت و از ديدگانش پنهان نمود (آرى،) چنين است آن كسى كه چيزى را مبغوض مى دارد و نگاه كردن و يادآورى آن را نيز مبغوض مى شمرد» (فَأَخْرَجَهَا مِنَ النَّفْسِ، وَ أَشْخَصَهَا(9) عَنِ الْقَلْبِ، وَ غَيَّبَهَا عَنِ الْبَصَرِ وَ كَذَلِكَ مَنْ أَبْغَضَ شَيْئاً أَبْغَضَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ، وَ أَنْ يُذْكَرَ عِنْدَهُ).

در اين جا اين پرسش پيش مى آيد كه چرا اميرمؤمنان على(عليه السلام) اين همه در مذمّت دنيا سخن مى گويد و آن را تحقير مى كند؟ اين سؤال، پاسخ زنده اى دارد كه به خواست خدا در پايان خطبه بيان خواهيم كرد.

#####

1. از مطالعه تاريخ چنين استفاده مى شود كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اين كار را بارها تكرار فرمود، گاه اسامه را پشت سر خود مى نشاند; گاه فضل بن عباس و گاه افراد ديگرى از دوستانش را; تا آن جا كه بعضى از مورّخان، عدد آن ها را تا 33 نفر شماره كرده اند. (شرح نهج البلاغه، علامه شوشترى، جلد دوّم، صفحه 437) و از نكات جالب اين كه در حديثى آمده است: هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) از سفر باز مى گشت، كودكان مدينه به استقبالش مى شتافتند. پيامبر(صلى الله عليه وآله) دستور مى داد آن ها را بلند كنند. بعضى را پشت سر و بعضى را پيش روى خود سوار مى كرد و به اصحاب و يارانش نيز سفارش مى كرد كه آن ها را سوار كنند و بعد از آن، كودكان افتخار مى كردند كه بر مركب پيامبر(صلى الله عليه وآله) سوار شدند. (محجة البيضاء، جلد 3، صفحه 366).

2. «يخصف» از ماده «خصف» (بر وزن وصف) به معناى وصله كردن و پارگى را دوختن است. اين واژه در اصل معناى ضميمه كردن چيزى به چيزى است و به همين مناسبت به دوختن كفش و لباس اطلاق شده است.

3. «يرقع» از ماده «رقع» (بر وزن رفع) به معناى وصله كردن است.

4. «يردف» از ماده «ردف» (بر وزن حرف) به معناى قرار گرفتن پشت سر چيزى است; لذا به كسى كه پشت سر ديگرى بر مركب سوار مى شود «رديف» مى گويند.

5. اصول كافى، جلد 6، صفحه 271. (با تلخيص)

6. تاريخ بغداد (خطيب بغدادى)، جلد 2، صفحه 293; ولى در اين حديث به جاى ستر (پرده) نمرقه (به معناى بالش) نقل شده است.

7. «رياش» جمع «ريش» در اصل به معناى پرهاى پرندگان است و از آن جا كه پرهاى آن ها لباس طبيعى زيبايى است و گاه به رنگ هاى مختلف است اين واژه به هر گونه لباس زينتى و نيز به هر گونه زينت اطلاق مى شود و در جمله بالا هر دو معنا را محتمل است.

8. اصول كافى، جلد 2، صفحه 134 (توجه داشته باشيد كه جمله «قال تحتها» از قيلوله به معناى استراحت يا خواب نيم روز است).

9. «اشخصها» از ماده «شخوص» (بر وزن خلوص) در اصل به معناى خيره شدن چشم به يك نقطه است كه معمولا نشانه وحشت است; سپس به خارج ساختن ناگهانى كسى از مكانى اطلاق شده است.

▲بخش هفتم

وَ لَقَدْ كَانَ فِي رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ مَا يَدُلُّكَ عَلَى مَسَاوِىءِ الدُّنْيَا وَ عُيُوبِهَا: إِذْ جَاعَ فِيهَا مَعَ خَاصَّتِهِ، وَ زُوِيَتْ عَنْهُ زَخَارِفُهَا مَعَ عَظِيمِ زُلْفَتِهِ.

فَلْيَنْظُرْ نَاظِرٌ بِعَقْلِهِ: أَكْرَمَ اللّهُ مُحَمَّداً بِذَلِكَ أَمْ أَهَانَهُ! فَإِنْ قَالَ: أَهَانَهُ، فَقَدْ كَذَبَ ـ وَاللّهِ الْعَظِيمِ ـ بِالاِْفْكِ الْعَظِيمِ، وَ إِنْ قَالَ: أَكْرَمَهُ، فَلْيَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ قَدْ أَهَانَ غَيْرَهُ حَيْثُ بَسَطَ الدُّنْيَا لَهُ، وَ زَوَاهَا عَنْ أَقْرَبِ النَّاسِ مِنْهُ. فَتَأَسَّى مُتَأَسٍّ بِنَبِيِّهِ، وَ اقْتَصَّ أَثَرَهُ، وَ وَلَجَ مَوْلِجَهُ، وَ إِلاَّ فَلاَ يَأْمَنِ الْهَلَكَةَ، فَإِنَّ اللّهَ جَعَلَ مُحَمَّداً ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ عَلَماً لِلسَّاعَةِ، وَ مُبَشِّراً بِالْجَنَّةِ، وَ مُنْذِراً بِالْعُقُوبَةِ. خَرَجَ مِنَ الدُّنْيَا خَمِيصاً، وَ وَرَدَ الاْخِرَةَ سَلِيماً. لَمْ يَضَعْ حَجَراً عَلَى حَجَر، حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ، وَ أَجَابَ دَاعِيَ رَبِّهِ. فَمَا أَعْظَمَ مِنَّةَ اللّهِ عِنْدَنَا حِينَ أَنْعَمَ عَلَيْنَا بِهِ سَلَفاً نَتَّبِعُهُ، وَ قَائِداً نَطَأُ عَقِبَهُ! وَاللّهِ لَقَدْ رَقَّعْتُ مِدْرَعَتِي هذِهِ حَتَّى اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَاقِعِهَا. وَ لَقَدْ قَالَ لِي قَائِلٌ: أَلاَ تَنْبِذُهَا عَنْكَ؟ فَقُلْتُ: اغْرُبْ عَنِّي، فَعِنْدَ الصَّبَاحِ يَحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرَى!

ترجمه:

در زندگى رسول خدا(صلى الله عليه وآله) امورى است كه تو را به بدى ها و عيوب دنيا راهنمايى مى كند; چرا كه او و نزديكانش در دنيا گرسنه بودند، و يا اين كه او (در پيشگاه خدا) مقام و منزلتى بس عظيم داشت، زينت هاى دنيا از او دريغ داشته شد; بنابراين هر كس بايد با عقل خودش بنگرد كه آيا خدا با اين كار پيامبرش را گرامى داشت يا به او اهانت كرد؟ اگر كسى بگويد: خدا با اين كار (گرفتن زخارف دنيا از آن حضرت) به او اهانت نموده ـ سوگند به پروردگار متعال ـ كه دروغ گفته است; دروغى بزرگ و اگر بگويد: او را گرامى داشته پس بايد بداند كه ديگران را (كه غرق زينت هاى دنيا هستند) گرامى نداشته است; چرا كه دنيا را براى آن ها گسترده و از مقرّب ترين افراد به خودش دريغ داشته است; بنابراين (كسى كه مى خواهد سعادتمند شود) بايد به پيامبر خود تأسى جويد، گام در جاى گام هايش نهد و از هر درى كه او داخل شده وارد شود و الا از هلاكت (و گمراهى) ايمن نخواهد بود; زيرا خداوند، محمّد ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ را نشانه قيامت و بشارت دهنده بهشت و بيم دهنده كيفر قرار داده است. او با شكم گرسنه از اين جهان رحلت كرد و با سلامت (روح و ايمان) به سراى ديگر وارد شد. او تا آن زمان كه از جهان رخت بر بست و دعوت حق را اجابت كرد سنگى روى سنگ ننهاد (و خانه محكمى براى خود نساخت) چه منّت بزرگى خدا بر ما نهاده كه چنين پيشوا و رهبرى به ما عنايت كرده، تا راه او را بپوييم و قدم در جاى قدم هاى او نهيم. به خدا سوگند! آن قدر اين پيراهنم را وصله زدم كه از وصله كننده آن شرم دارم (تا آن جا كه) كسى به من گفت: چرا اين پيراهن كهنه را دور نمى افكنى؟ گفتم: از من دور شو. صبحگاهان، رهروان شب را ستايش مى كنند! (و فرداى قيامت وضع ما روشن مى شود).

▲شرح و تفسير: چرا به پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) تأسّى بجوييم؟

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، همان مطلب مهمّى را كه در بخش هاى قبل در نكوهش دنيا و دنياپرستان بيان فرمود، از طريق ديگر و با تأكيد بيشتر تعقيب مى كند. نخست به صورت يك استدلال منطقى مى فرمايد: «در زندگى رسول خدا ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ امورى است كه تو را به بدى ها و عيوب دنيا راهنمايى مى كند; چرا كه او و نزديكانش در دنيا گرسنه بودند، و با اين كه او (در پيشگاه خدا) مقام و منزلتى بس عظيم داشت، زينت هاى دنيا از او دريغ داشته شد» (وَ لَقَدْ كَانَ فِي رَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ مَا يَدُلُّكَ عَلَى مَسَاوِىءِ الدُّنْيَا وَ عُيُوبِهَا: إِذْ جَاعَ فِيهَا مَعَ خَاصَّتِهِ(1)، وَ زُوِيَتْ(2) عَنْهُ زَخَارِفُهَا مَعَ عَظِيمِ زُلْفَتِهِ(3)).

سپس با اين مقدمه به اين استدلال منطقى مى پردازد و مى فرمايد: «بنابراين هر كس بايد با عقل خويش بنگرد كه آيا خدا با اين كار پيامبرش را گرامى داشت يا به او اهانت كرد؟ اگر كسى بگويد: خداوند با اين كار (گرفتن زخارف دنيا از آن حضرت) به او اهانت نموده ـ سوگند به خداى بزرگ ـ كه دروغ گفته است; دروغى بزرگ و اگر بگويد: او را گرامى داشته پس بايد بداند كه ديگران را (كه غرق زينت هاى دنيايند) گرامى نداشته است; چرا كه دنيا را براى آن ها گسترده و از مقرّب ترين افراد به خودش دريغ داشته است» (فَلْيَنْظُرْ نَاظِرٌ بِعَقْلِهِ: أَكْرَمَ اللّهُ مُحَمَّداً بِذَلِكَ أَمْ أَهَانَهُ! فَإِنْ قَالَ: أَهَانَهُ، فَقَدْ كَذَبَ ـ وَاللّهِ الْعَظِيمِ ـ بِالاِْفْكِ الْعَظِيمِ، وَ إِنْ قَالَ: أَكْرَمَهُ، فَلْيَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ قَدْ أَهَانَ غَيْرَهُ حَيْثُ بَسَطَ الدُّنْيَا لَهُ، وَ زَوَاهَا عَنْ أَقْرَبِ النَّاسِ مِنْهُ).

فراموش نكنيم كه در گذشته گروهى از ثروتمندان بودند كه ثروت خود را دليل بر عنايت و توجّه خاص الهى مى شمردند و در نتيجه فقرا و نيازمندان را راندگان درگاه الهى مى پنداشتند و همين تفكّر، سبب مى شد كه ديگران را به جمع آورى ثروت ـ از هر طريق ممكن ـ تشويق كنند.

به همين دليل مى گفتند: «اگر خدا مى خواست كسى را به نبوّت مبعوث كند بايد يكى از ثروتمندان بزرگ اين دو شهر (مكّه و طائف) را براى اين كار بر مى گزيد» (وَقَالُوا لَوْلاَ

نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُل مِّنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيم).(1) سپس به پاسخ از آن ها پرداخته و مى فرمايد: «اگر نه اين بود كه مواهب مادّى سبب مى شد كه همه مردم، راه انحراف را در پيش گيرند ما براى كافران خانه هايى قرار مى داديم با سقف هايى از نقره و پلكان هايى كه از آن بالا بروند... و انواع زينت ها كه از آن بهره گيرند ولى تمام اين ها متاع حيات دنياست (و در پيشگاه خدا ارزشى ندارد) و سراى آخرت نزد پروردگارت براى پرهيزگاران است» (وَلَوْلاَ أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِّنْ فَضَّة وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ * وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْوَاباً وَسُرُراً عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ * وَزُخْرُفاً وَإِنْ كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالاْخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ)(2).

امام(عليه السلام) در اين جا با يك برهان قاطع اين تفكّرات غلط را از ذهن ها مى زدايد. به يقين، خداوند بيش ترين عنايت را به رسول خدا(صلى الله عليه وآله) داشت; در حالى كه از زرق و برق دنيا محروم بود، هيچ كس نمى تواند بگويد: خدا به پيامبر بزرگش اهانت كرد; بنابراين نتيجه مى گيريم كه امكانات مادّى و زر و زيورهاى آن هرگز دليل بر شخصيت كسى نيست.

به همين دليل، به دنبال اين سخن، چنين نتيجه گيرى مى كند: «بنابراين (كسى كه مى خواهد سعادتمند شود) بايد به پيامبر خود تأسى جويد، گام در جاى گام هايش نهد و از هر درى كه او داخل شده وارد شود و الاَّ از هلاكت (و گمراهى) ايمن نخواهد بود» (فَتَأَسَّى(3) مُتَأَسٍّ بِنَبِيِّهِ، وَ اقْتَصَّ أَثَرَهُ، وَ وَلَجَ مَوْلِجَهُ، وَ إِلاَّ فَلاَ يَأْمَنِ الْهَلَكَةَ).

و در تكميل آن مى افزايد: «زيرا خداوند، محمّد ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ را نشانه قيامت و بشارت دهنده بهشت و بيم دهنده كيفر قرار داده است. (و اين پيامبر با اين مقام و عظمت) با شكم گرسنه از اين جهان رحلت كرد و با سلامت (روح و ايمان) به سراى ديگر وارد شد. او تا آن زمان كه از جهان رخت بر بست و دعوت حق را اجابت نمود سنگى روى سنگ ننهاد (و خانه محكمى براى خود نساخت)» (فَإِنَّ اللّهَ جَعَلَ مُحَمَّداً ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ عَلَماً لِلسَّاعَةِ، وَ مُبَشِّراً بِالْجَنَّةِ، وَ مُنْذِراً بِالْعُقُوبَةِ. خَرَجَ مِنَ الدُّنْيَا خَمِيصاً، وَ وَرَدَ الاْخِرَةَ سَلِيماً. لَمْ يَضَعْ حَجَراً عَلَى حَجَر، حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ، وَ أَجَابَ دَاعِيَ رَبِّهِ).

اشاره به اين كه آن پيامبرى كه اين همه عظمت داشت كه نشانه قيامت و بشير و نذير الهى شمرده مى شد، چنان زندگانى ساده و زاهدانه اى داشت كه با شكم سير از دنيا نرفت و خانه مستحكمى براى خود نساخت (البتّه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)حجره هايى براى همسرانش در كنار مسجد ساخته بود كه از گل و شاخه هاى درخت نخل بود و تعبير به «لم يضع حجراً على حجر» اشاره به خانه هاى مستحكم ثروتمندان است كه آن را با سنگ هاى محكم مى ساختند).

آن گاه چنين نتيجه مى گيرد: «چه منّت بزرگى خدا بر ما نهاده كه چنين پيشوا و رهبرى به ما عنايت كرده، تا راه او را بپوييم و قدم در جاى قدم هاى او نهيم» (فَمَا أَعْظَمَ مِنَّةَ اللّهِ عِنْدَنَا حِينَ أَنْعَمَ عَلَيْنَا بِهِ سَلَفاً نَتَّبِعُهُ، وَ قَائِداً نَطَأُ عَقِبَهُ!).

آرى، يكى از نعمت هاى بزرگ خداوند بر انسان ها وجود پيشوايان بزرگ و آگاه است كه تمام حركات و سكنات زندگى آن ها آموزنده است و هيچ قوم و ملّتى همچون مسلمين جهان از اين موهبت عظيم بهره مند نشده اند; گرچه پيشوايان بزرگى داشتند ولى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) پيشواى همه پيشوايان راستين است و چه كفران نعمتى از اين بالاتر كه با وجود چنين رهبرى در گمراهى بمانيم و از زندگى او درسى نياموزيم!

سپس براى اين كه امام(عليه السلام) ثابت كند اگر چنين سخنى مى گويد خود قبل از هر كس به آن عمل نموده و دقيقاً گام در جاى گام پيامبر(صلى الله عليه وآله) نهاده، مى فرمايد: «به خدا سوگند! آن قدر اين پيراهنم را وصله زدم كه از وصله كننده آن شرم دارم (تا آن جا كه) كسى به من گفت: چرا اين پيراهن كهنه را دور نمى افكنى؟ گفتم: از من دور شو. صبحگاهان، رهروان شب را ستايش مى كنند! (آنها كه بيدار بودند و ره سپردند و به مقصد رسيدند نه آنها كه در خواب بودند و در بيابان ماندند)» (وَاللّهِ لَقَدْ رَقَّعْتُ(4) مِدْرَعَتِي(5) هذِهِ حَتَّى اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَاقِعِهَا. وَ لَقَدْ قَالَ لِي قَائِلٌ: أَلاَ تَنْبِذُهَا عَنْكَ؟ فَقُلْتُ: اغْرُبْ(6)عَنِّي، فَعِنْدَ الصَّبَاحِ يَحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرَى!).

از اين تعبير به روشنى استفاده مى شود كه گاه، امام(عليه السلام) پيراهن خود را براى وصله زدن به ديگرى مى داد (هر چند گاهى خودش شخصاً به اين كار اقدام مى فرمود) و آن قدر وصله در كنار وصله روى وصله زده شده بود كه امام(عليه السلام) از وصله كننده شرم داشت و با اين حال، حاضر به ترك آن وتهيه لباس جديدى نبود.

چقدر فرق است بين زندگى آن حضرت و كسانى كه براى هر فصل و هر زمان و مكان، لباس دارند. براى مجلس شادى لباسى و براى مجلس عزا لباسى ديگر; براى سفر و براى حضر و براى خواب و بيدارى هر كدام لباسى تهيه كرده اند و از آن اسف انگيزتر اين كه بسيارى از لباس هاى خود را به دور مى افكنند; تنها به علت اين كه از مد افتاده! بى آن كه كهنه يا فرسوده يا پاره شده باشد!!

جمله «عِنْدَ الصَّبَاحِ يَحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرَى!» ضرب المثل معروفى است در ميان عرب و مفهوم آن، چنين است: آنها كه به موقع تحمل شدايد و ناملايمات مى كنند، هنگامى كه به مقصد مى رسند از كار خود خشنودند و حمد خدا را به جا مى آورند و ديگران هم آنان را مى ستايند.(7)

#####

1. زخرف، آيه 31.

2. زخرف، آيات 33 و 35.

3. «فتأسى» در غالب نسخه هاى نهج البلاغه «تأسى» به صورت مزبور (فعل ماضى) ذكر شده است; ولى از آن معناى امر استفاده مى شود به قرينه جمله «و الاّ فلا يأمن الهلكة» اما در تعداد كمى از نسخ به صورت «فليتأس» نقل شده كه فعل امر است.

4. «رقعت» از ماده «ترقيع» به معناى وصله كردن است و امروز اين واژه در خصوص پيوند اعضا نيز به كار مى رود.

5. «مدرعة» لباس پشمينه است.

6. «اغرب» از ماده «غروب» گرفته شده و در اين جا به معناى دور شدن و پنهان شدن است.

7. بيشتر شارحان نهج البلاغه «يَحمد» را به صورت فعل معلوم نوشته اند و طبعاً براى «سُرى» معناى مصدرى قائل اند (سُرى يعنى ره سپردن شبانه) در اين صورت مفهوم جمله چنين مى شود. صبحگاهان گروهى كه در شب رهروى كردند و به مقصد رسيدند خدا را سپاس مى گويند يا واماندگان آنها را سپاس مى گويند. ولى در بعضى از نسخه ها «يَحمد» به صورت فعل مجهول آمده است و طبعاً «سرى» بايد مصدر به معناى وصف باشد; يعنى رهروان شب; در اين صورت چنين مى شود: صبحگاهان گروه رهروان شب، ستايش مى شوند. البتّه نتيجه هر دو نظر يكى است.

▲نكته

هر قدر در آمار گناهان و برخوردهاى خشونت آميز اجتماعى بيشتر مطالعه كنيم، هر اندازه پرونده هاى كيفرى و حقوقى را زير و رو كنيم، به عمق اين گفتار پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) كه فرمود: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَة; دنياپرستى سرچشمه همه گناهان است»، آشناتر مى شويم.

جالب اين كه اين سخن را نه فقط پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) فرمود، بلكه از پيشوايان بزرگ ديگر همچون امام صادق و امام سجاد(عليهما السلام) نيز نقل شده و در حديثى نقل شده است كه پيامبران پيشين نيز روى اين مطلب تأكيد كردند.(1)

و اگر درست دقّت كنيم عمده ترين مظاهر دنياپرستى را مى توان در سه چيز خلاصه كرد: حبّ مال، حبّ جاه و حبّ شهوت.

هيچ جامعه اى به فساد كشيده نشد و هيچ جنگى در عالم رخ نداد، مگر به علت يكى از اين سه چيز. بنابراين هر گاه بخواهيم اصلاحات را در جوامع اسلامى شروع كنيم بايد ازمبارزه با دنياپرستى شروع كنيم.

اين موضوع در جوامعى كه از حالت فقر، ناگهان به غنا مى رسند; ظهور و بروز بيشترى دارد; همچون جامعه اسلامى در قرون نخستين; زيرا قبل از بعثت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فقر شديدى همه مردم آن محيط را فرا گرفته بود; ولى فتوحات و غنايم ناگهان وضع را دگرگون ساخت و اين جا بود كه رقابت هاى مخرّب و دنياپرستى لجام گسيخته دامان گروهى را گرفت و آن گروه را غرق گناه ساخت.

از همين رو جاى تعجّب نيست كه پيشواى بزرگ و آگاهى همچون على(عليه السلام)براى دگرگون ساختن آن وضع نابسامان، داغ ترين خطبه ها را در مذمّت دنيا و دنياپرستان ايراد كند; دست مردم را بگيرد و به اعماق تاريخ انبياى پيشين ببرد و زندگى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و خودش را كه در نهايت سادگى و زهد بود، ارائه دهد تا دنياپرستان آن محيط از خواب غفلت بيدار شوند و مسير خطرناك خود را تغيير دهند. براى نمونه در عصر عثمان ـ كه اموال زيادى به بيت المال اسلام رسيد و مى بايست صرف عمران و آبادى كشورهاى اسلامى و نجات محرومان مى شد ـ گروهى از خويشاوندان و اطرافيان او بر آن اموال دست انداختند و هر يك ثروت عجيبى براى خويش فراهم ساختند كه مرحوم علاّمه امينى در جلد هشتم الغدير با عنوان «الكنوز المكنّزه ببركة الخليفة» (گنج هاى عظيمى كه به بركت خليفه به وجود آمد) بخشى از آن را با آمار دقيق از منابع اهل سنّت نقل مى كند و عده زيادى همچون: مروان، طلحه، زبير، سعد بن ابى وقاص، يعلى بن اميّه، عبدالرحمن بن عوف، زيد بن ثابت و كسانى ديگر را بر مى شمرد كه هر يك آلاف و الوفى از بيت المال را تصاحب كردند.

از جمله مى نويسد: «زيد بن ثابت آن قدر شمش طلا و نقره از خود باقى گذاشت كه ورثه او آن ها را با تيشه مى شكستند و تقسيم مى كردند. يعلى بن اميه پانصد هزار دينار از خود به ارث گذاشت و مزارع و باغات و منازل و مطالباتى نيز كه از مردم داشت به صد هزار دينار مى رسيد (هر دينار يك مثقال طلاى مسكوك است).

و در مورد عبدالرحمن بن عوف نوشته اند: هزار شتر و سه هزار گوسفند و يك صد اسب و مقدار زيادى زمين زراعتى از خود به يادگار گذاشت و امثال آن ها كه با مراجعه به كتاب الغدير آمار و همچنين مدارك آن روشن مى شود.(2)

با اين حال، آيا بر پيشواى بزرگى همچون على(عليه السلام) لازم نيست كه همچون يك طبيب آگاه دامن همّت به كمر زند و به درمان آن جامعه بيمار از طريق تحقير دنيا و دنياپرستى و دنياپرستان بپردازد؟

بنابراين جايى براى اين سؤال باقى نمى ماند كه چرا پيشواى اسلام ـ اسلامى كه دين زندگى و پيشرفت و تمدّن است ـ اين گونه درباره دنيا سخن مى گويد؟

امروز هم اگر بخواهيم جلوى جنگ ها و خون ريزى ها و تجارت سوداگران مرگ و خريد و فروش سلاح هاى مرگبار كشنده و تأسيس مراكز فساد و تجاوز به مال و ناموس ديگران را بگيريم، راهى جز اين نيست كه دنيا و دنياپرستى آن چنان تحقير شود كه به صورت يك ضد ارزش درآيد و مردم به زندگى ساده ـ كه در حدّ كفاف است ـ قناعت كنند.

اين سخن را با حديثى از امام صادق(عليه السلام) پايان مى دهيم كه فرمود: «جَعَلَ الْخَيْرَ كُلُّهُ فِي بَيْت وَ جَعَلَ مِفْتَاحُهُ الزُّهْدَ فِي الدُّنْيَا; تمام نيكى ها در خانه اى نهاده شده و كليد آن خانه زهد در دنياست».(3)

#####

1. مرحوم كلينى در جلد دوّم اصول كافى، صفحه 317 در باب «حبّ الدنيا» حديثى از امام سجاد(عليه السلام) نقل مى كند كه ريشه هاى هفت گانه گناه در آن تشريح شده و در آخر آن آمده: «فَقَالَ الاَْنْبِيَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ بَعْدَ مَعْرِفَةِ ذلِكَ: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَة».

2. الغدير، جلد 8، صفحه 282.

3. اصول كافى، جلد 2، صفحه 128.

▲خطبه 161 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

فى صفة النبى و اهل بيته و اتباع دينه و فيها يعظ بالتقوى

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن امام از فضايل پيامبر و خاندان و پيروان آيين او سخن مى گويد و در ضمن، مردم را به تقوا دعوت مى فرمايد.

#####

1. سند خطبه:

ظاهراً براى اين خطبه، سندى جز نهج البلاغه به دست نيامده است و نويسنده مصادر نهج البلاغه نيز مدركى براى آن نيافته; ولى بزرگانى كه بعد از مرحوم سيّد رضى آمدند، مانند علاّمه مجلسى و غير او آن را از نهج البلاغه نقل كرده اند (ما هم با جستجو از طريق كامپيوتر مأخذ ديگرى براى اين خطبه كه پيش از سيّد رضى باشد، نيافتيم).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه، شامل سه بخش است:

در بخش اوّل، اميرمؤمنان على(عليه السلام) به بعثت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و صفات والاى او و اهل بيت گرامى اش اشاره مى فرمايد و آثار دعوت آن حضرت را در اظهار حق و از بين بردن باطل يادآور مى شود و در مقام نتيجه گيرى، اسلام را تنها آيينى مى داند كه عدم پذيرش آن، موجب بدبختى دنيا وآخرت است.

در بخش دوّم، از توكّل بر خدا و درخواست هدايت از او سخن مى گويد.

و در بخش سوّم، طى بيان مشروحى مردم را به تقوا و اطاعت فرمان الهى سفارش مى كند و از دنياپرستى بر حذر مى دارد و باتعبيراتى بسيار آموزنده و پرمعنا به عبرت گرفتن از تغييرات و دگرگونى هاى جهان سفارش مى فرمايد.

* * *

▲بخش اوّل

ابْتَعَثَهُ بِالنُّورِ الْمُضِيءِ، وَالْبُرْهَانِ الْجَلِىِّ، وَالْمِنْهَاجِ الْبَادِي وَالْكِتَابِ الْهَادِي. أُسْرَتُهُ خَيْرُ أُسْرَة، وَ شَجَرَتُهُ خَيْرُ شَجَرَة; أَغْصَانُهَا مُعْتَدِلَةٌ، وَ ثِمَارُهُا مُتَهَدِّلَةٌ. مَوْلِدُهُ بِمَكَّةَ، وَ هِجْرَتُهُ بِطَيْبَةَ عَلاَ بِهَا ذِكْرُهُ وَ امْتَدَّ مِنْهَا صَوْتُهُ. أَرْسَلَهُ بِحُجَّة كَافِيَة، وَ مَوْعِظَة شَافِيَة، وَ دَعْوَة مُتَلاَفِيَة. أَظْهَرَ بِهِ الشَّرَائِعَ الْمَجْهُولَةَ، وَ قَمَعَ بِهِ الْبِدَعَ الْمَدْخُولَةَ، وَ بَيَّنَ بِهِ الاَْحْكَامَ الْمَفْصُولَةَ. (فَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلاَمِ دِيناً) تَتَحَقَّقْ شِقْوَتُهُ، وَ تَنْفَصِمْ عُرْوَتُهُ، وَ تَعْظُمْ كَبْوَتُهُ، وَ يَكُنْ مَآبُهُ إِلَى الْحُزْنِ الطَّوِيلِ وَالْعَذَابِ الْوَبِيلِ.

وَأَتَوَكَّلُ عَلَى اللّهِ تَوَكُّلَ الاِْنَابَةِ إِلَْيهِ. وَ أَسْتَرْشِدُهُ السَّبِيلَ الْمُؤَدِّيَةَ إِلَى جَنَّتِهِ، الْقَاصِدَةَ إِلَى مَحَلِّ رَغْبَتِهِ.

ترجمه:

خداوند او را با نور روشنى بخش و برهان آشكار و طريق واضح و كتاب هدايت كننده، برانگيخت. خاندانش بهترين خاندان ها شجره فاميل او (بنى هاشم) بهترين شجره ها، شاخه هايش موزون و ميوه هايش در دسترس همگان قرار داشت. زادگاهش مكه (مركز خانه خدا) و هجرتگاهش، مدينه طيّبه (مركز جمعى از پاكبازان) بود. آوازه اش از آن شهر برخاست و صدايش از آن جا به همه رسيد.

خداوند او را با دليل كافى و اندرز شافى و دعوت اصلاح گرانه، فرستاد. به وسيله او احكام ناشناخته (پروردگار) را آشكار ساخت و بدعت هايى كه به نام دين در شريعت الهى وارد شده بود ريشه كن كرد و احكامى را كه اكنون نزد ما روشن است بيان داشت; بنابراين كسى كه جز اسلام آيينى برگزيند شقاوت و بدبختى دامن او را خواهد گرفت، دستگيره ايمانش از هم گسسته، سقوط او شديد و سرانجام، اندوهى طولانى وعذابى مهلك خواهد داشت.

به خدا توكّل مى كنم; توكّلى همراه با توبه و بازگشت به سوى او و از او هدايت مى طلبم، به راهى كه به سوى بهشتش منتهى مى شود و به منزلگاه مورد رضايش مى رسد.

▲شرح و تفسير: اوصاف ديگرى از پيامبر(صلى الله عليه وآله)

امام(عليه السلام) درآغاز خطبه به معرفى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و آيين او مى پردازد و مى فرمايد:

«خداوند او را با نور روشنى بخش و برهان آشكار و طريق واضح و كتاب هدايت كننده، برانگيخت» (ابْتَعَثَهُ بِالنُّورِ الْمُضِيءِ، وَالْبُرْهَانِ الْجَلِىِّ، وَالْمِنْهَاجِ الْبَادِي(1)وَالْكِتَابِ الْهَادِي).

منظور از «نور مضىء» همان نور نبوّت اوست كه همه جا را روشن ساخت و «برهان جلى» اشاره به معجزات آشكار اوست. «منهاج بادى» شريعت واضح او را بيان مى كند و «كتاب هادى» قرآن است كه هدايتگر خلايق تا دامنه قيامت است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه هر چهار جمله را اشاره به قرآن مى دانند كه امام(عليه السلام) از زواياى مختلف به آن نگريسته است; ولى آن چه در تفسير آن گفتيم كه هر يك به چيزى اشاره مى كند، مناسب تر به نظر مى رسد و جمعى از شارحان نهج البلاغه آن را پذيرفته اند.

در هر حال، كلام امام(عليه السلام) اشاره به اين دارد كه اركان چهارگانه دعوت پيامبر، از هر نظر كامل و قوى و سرچشمه آن، نور وحى بود و معجزات مختلف، برهان و دليل آن و كتاب هدايت كننده اى همچون قرآن، بيانگر آن و قوانين و احكامش روشن، حساب شده و حكيمانه بود.

«متهدل» به معناى آويزان است و در اين جا به معناى ميوه اى است كه در دسترس همگان قرار دارد.

پيروزى و موفقيّت انسان در سايه امور مختلفى به دست مى آيد. شرافت خانواده و كرامت اصل و نسب و شخصيت والاى بستگان و فرزندان، تولّد در محلّ با ارزش و فعاليّت در محيط آماده، هر يك سهمى در پيروزى انسان دارد.

و هر گاه در زندگى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) درست دقت كنيم مى بينيم علاوه بر شرف ذاتى آن حضرت، خداوند عوامل پيروزى را براى او فراهم ساخته تا بندگانش را از اين طريق هدايت كند; نسب او به حضرت ابراهيم(عليه السلام) و فرزندش اسماعيل(عليه السلام)مى رسد و از آن پدر و فرزند، شجاعت و ايثار را به ارث مى برد. خاندانش بنى هاشم كه از بهترين طوايف عرب بودند. پدرى همچون عبدالله و جدّى چون عبدالمطلب، عمويى همچون حمزه وابوطالب و عموزاده اى مانند على(عليه السلام) و جعفر و فرزندانى همچون زهرا(عليها السلام) و ائمه معصومين(عليهم السلام) داشت. مكّه حرم امن الهى زادگاه او بود و هجرتگاهش مدينه طيّبه مركز گروهى از مردم ايثارگر و فداكار بود. دعوت خود را از آن جا گسترش داد و صداى او در تمام جهان پيچيد.

«اسره» كه از مادّه «اسر» (بر وزن عصر) به معناى قدرت و قوّت گرفته شده، اشاره به خاندان بنى هاشم و فاميل نزديك حضرت است. «شجره»، اشاره به ريشه اصلى اين خانواده است كه به ابراهيم(عليه السلام) باز مى گردد و «اغصان معتدل» اشاره به شاخه هاى او همچون عبدالمطلب، ابوطالب، حمزه، جعفر، اميرمؤمنان على(عليه السلام) و ائمه هدى مى باشد كه از نظر فضل و كمال و عدم اختلاف همچون شاخه هاى هماهنگ يك درخت بودند و شمار (ميوه ها) علوم و دانش هايى است كه از اين خاندان در طول تاريخ نصيب مردم شد.

آن گاه به سراغ معرفى برنامه هاى عملى پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى رود و مى فرمايد: «خداوند او را با دليل كافى و اندرز شافى و دعوت اصلاح گرانه، فرستاد» (أَرْسَلَهُ بِحُجَّة كَافِيَة، وَ مَوْعِظَة شَافِيَة، وَ دَعْوَة مُتَلاَفِيَة(3)).

آرى، او داراى دلايل عقلى، فطرى و انواع معجزات حسّى بود و انسان ها و جامعه هاى بيمار را با سخنان خود درمان كرد و ويرانى هاى فراوانى از عصر جاهليّت ـ كه در تمام شئون اجتماعى وجود داشت ـ اصلاح و آباد ساخت.

دعوت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از نظر ريشه با حجت و برهان قانع كننده همراه بود و از نظر محتوا، برنامه اى شفابخش دربرداشت و از نظر نتيجه به اصلاح مفاسد و ترميم ويرانى هاى فكرى و اخلاقى و اجتماعى منتهى شد.

امام(عليه السلام) سپس به كارهاى مهمّى كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) انجام داد پرداخته، چنين مى فرمايد: «خداوند به وسيله او احكام ناشناخته (الهى) را آشكار ساخت و بدعت هايى كه به نام دين در شريعت الهى وارد شده بود ريشه كن كرد و احكامى را كه اكنون نزد ما روشن است بيان داشت» (أَظْهَرَ بِهِ الشَّرَائِعَ الْمَجْهُولَةَ، وَ قَمَعَ بِهِ الْبِدَعَ الْمَدْخُولَةَ(4)، وَ بَيَّنَ بِهِ الاَْحْكَامَ الْمَفْصُولَةَ(5)).

در واقع پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به سه كار مهم دست زد: عقايد حقه را آشكار ساخت; بدعت ها، خرافات را ازميان برداشت و احكام الهى را به طور روشن براى همه مردم تبيين كرد كه هر يك از اين ها با مجاهدات بسيار و تحمل رنج هاى فراوان صورت گرفت.

و سرانجام در يك نتيجه گيرى آشكار مى فرمايد: «با اين حال كسى كه جز اسلام آيينى برگزيند شقاوت و بدبختى دامن او محقق مى شود، دستگيره ايمانش از هم گسسته، و سقوط او شديد و در عاقبت، اندوهى طولانى وعذابى هلاك كننده خواهد داشت» ((فَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِْسْلاَمِ دِيناً) تَتَحَقَّقْ شِقْوَتُهُ، وَ تَنْفَصِمْ عُرْوَتُهُ، وَ تَعْظُمْ كَبْوَتُهُ، وَ يَكُنْ مَآبُهُ إِلَى الْحُزْنِ الطَّوِيلِ وَالْعَذَابِ الْوَبِيلِ).

بديهى است آيينى كه آورنده اش داراى آن صفات والا و آيينش از هر نظر جامع و كامل و سازنده باشد، مخالفت با آن جز بدبختى و گمراهى و هلاكت در پى نخواهد داشت.

از اين عبارت، به خوبى روشن مى شود شعارهايى گمراه كننده اى كه اين روزها جمعى به دنبال نويسندگان غربى در محيط هاى اسلامى سرداده اند و پيروى از هر يك از اديان را كافى مى شمرند و صلح كل متصوفه را زنده كرده اند، چيزى است كه نه با منطق قرآن سازگار است و نه با كلمات پيشوايان بزرگى همچون امام على(عليه السلام) .

در پايان اين بخش، امام(عليه السلام) روى به درگاه خدا مى آورد و توكّل خويش را به ذات پاكش بيان مى كند و مى فرمايد: «به خدا توكّل مى كنم; توكّلى همراه با توبه و بازگشت به سوى او و از او هدايت مى طلبم، به راهى كه به سوى بهشتش منتهى مى شود و به منزلگاه مورد رضايش مى رسد» (وَأَتَوَكَّلُ عَلَى اللّهِ تَوَكُّلَ الاِْنَابَةِ إِلَْيهِ. وَ أَسْتَرْشِدُهُ السَّبِيلَ الْمُؤَدِّيَةَ إِلَى جَنَّتِهِ، الْقَاصِدَةَ إِلَى مَحَلِّ رَغْبَتِهِ).

اين تعبير ممكن است اشاره به اين باشد كه اسباب سعادت بشر با بعثت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و آيين پاكى كه او آورده فراهم است. تنها چيزى كه باقى مى ماند پيمودن راه از سوى ماست كه آن هم با توكّل بر ذات پاك او و استرشاد و تقاضاى راهنمايى از حق، ميسّر مى شود، از اين رو امام(عليه السلام) در پايان اين بخش از خطبه، بر خدا توكّل مى كند و از او براى پيمودن اين راه نورانى يارى مى طلبد.

* * *

#####

1. «بادى» از ماده «بدو» (بر وزن سرو) به معناى آشكار شدن و وضوح كامل است و وصف شريعت پيغمبر به بادى اشاره به آن است كه دستورات او مورد پذيرش خردمندان است.

2. «طيّبه» به معناى پاك و پاكيزه است و از لسان العرب چنين استفاده مى شود كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) اين نام را بر آن نهاد (به علت آب و هواى خوب و اشجار فراوان و مردم ايثارگر) و نهى فرمود كه نام «يثرب» را براى آن باقى بگذارند « چرا كه ثرب در اصل به معناى فساد است).

3. «متلافى» از مادّه «تلافى» به معناى جبران كردن گرفته شده و گاه به معناى پيش گيرى يا جبران فساد به كار مى رود و در خطبه مزبور منظور همين است.

4. «مدخوله» از مادّه «دخول» در اين جا اشاره به بدعت هايى است كه در جاهليت به خداوند نسبت مى دادند. يا از مادّه «دخل» (بر وزن دغل) به معناى فساد است; چرا كه اين بدعت ها مايه فساد فرد و جامعه مى شود.

5. «مفصوله» از مادّه «فصل» در اصل به معناى بريدن يا جدا كردن است; سپس به سخن يا داورى صحيح كه حق را از باطل جدا مى سازد، اطلاق شده است. در جمله ياد شده هر دو معنا امكان پذير است; نخست اين كه احكام شريعت اسلام براى هر موضوعى جداگانه بيان شده، ديگر اين كه حق را از باطل جدا مى سازد (در صورت اوّل معناى اسم مفعولى دارد و در صورت دوّم، فاعلى).

▲نكته

▲به گوينده بنگريم يا به سخنش؟!

گرچه اين جمله، معروف است كه «اُنْظُرْ إِلَى مَا قَالَ وَ لاَ تُنْظِرْ إِلَى مَنْ قَالَ; به گفتار بنگر نه به گوينده».(1) ولى اين سخن در مورد مطالب روشن و منطقى صادق است و در مواردى كه مسائل مهم و پيچيده و انديشه هاى يك مكتب مطرح است به يقين بايد «من قال» و آورنده آن از هر نظر شناخته شده باشد تا بتوان بر او اعتماد كرد و او را الگو و اسوه خود قرار داد; لذا قرآن مجيد در موارد مختلف به معرّفى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و بيان صفات والاى او مى پردازد تا اعتماد مردم را به آيين او جلب كند; مى فرمايد: «(لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ); به يقين، رسولى از خود شما به سوى تان آمد كه رنج هاى شما بر او سخت و ناگوار است و بر هدايت شما اصرار مىورزد و نسبت به مؤمنان رئوف ومهربان است».(2)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «(الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِىَّ الاُْمِّىَّ الَّذِى يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِى التَّوْرَاةِ وَالاِْنجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمْ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالاَْغْلاَلَ الَّتِى كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِى أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ); كه از فرستاده خدا، پيامبر امّى پيروى مى كنند، پيامبرى كه صفاتش را در تورات و انجيل كه نزدشان است، مى يابند، پيامبرى كه آن ها را به معروف دستور مى دهد و از منكر باز مى دارد، امور پاكيزه براى آن ها حلال مى شمرد و ناپاك ها را تحريم مى كند و بارهاى سنگين و زنجيرهايى را كه بر آن ها بود (از دوش و گردنشان) بر مى دارد. (آنها رستگارانند)».(3)

برهمين اساس، امام(عليه السلام) در اين خطبه نخست پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را از نظر نسب و خانواده و ريشه وراثت و صفات والاى انسانى آن حضرت معرفى مى كند و شجره طيّبه وجود او و خاندانش با شاخ و برگ هاى پربارش را مى ستايد; سپس به سراغ معرفى آيين پاكش از جنبه هاى مختلف مى رود تا اعتماد كامل مخاطبان را نسبت به اسلام جلب كند و بهانه هاى بهانه جويان را قطع نمايد.

* * *

#####

1. اين سخن در كلام على(عليه السلام) طبق نقل غررالحكم، حديث 10189 نيز ذكر شده است; آن جا كه مى فرمايد: «لاَ تُنْظِرْ إِلَى مَنْ قَالَ وَانْظُرْ إِلَى مَا قَالَ».

2. توبه، آيه 128.

3. اعراف، آيه 157.

▲بخش دوّم

أُوصِيكُمْ عِبَادَاللّهِ، بِتَقْوَى اللّهِ وَ طَاعَتِهِ، فَإِنَّهَا النَّجَاةُ غَداً، وَالْمَنْجَاةُ أَبَداً. رَهَّبَ فَأَبْلَغَ، وَ رَغَّبَ فَأَسْبَغَ; وَ وَصَفَ لَكُمُ الدُّنْيَا وَانْقِطَاعَهَا، وَ زَوَالَهَا وَانْتِقَالَهَا. فَأَعْرِضُوا عَمَّا يُعْجِبُكُمْ فِيهَا لِقِلَّةِ مَا يَصْحَبُكُمْ مِنْهَا. أَقْرَبُ دَار مِنْ سَخَطِ اللّهِ، وَ أَبْعَدُهَا مِنْ رِضْوَانِ اللّهِ! فَغُضُّوا عَنْكُمْ ـ عِبَادَاللّهِ ـ غُمُومَهَا وَ أَشْغَالَهَا، لِمَا قَدْ أَيْقَنْتُمْ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالاَتِهَا. فَاحْذَرُوهَا حَذَرَ الشَّفِيقِ النَّاصِحِ وَ الْمُجِدِّ الْكَادِحِ. وَاعْتَبِرُوا بِمَا قَدْ رَأَيْتُمْ مِنْ مَصاَرِعِ الْقُرُونِ قَبْلَكُمْ: قَدْ تَزَايَلَتْ أَوْصَالُهُمْ، وَ زَالَتْ أَبْصَارُهُمْ وَ أَسْمَاعُهُمْ، وَ ذَهَبَ شَرَفُهُمْ وَ عِزُّهُمْ، وَانْقَطَعَ سُرُورُهُمْ وَ نَعِيمُهُمْ; فَبُدِّلُوا بِقُرْبِ الاَْوْلاَدِ فَقْدَهَا، وَ بِصُحْبَةِ الاَْزْوَاجِ مُفَارَقَتَهَا. لاَ يَتَفَاخَرُونَ، وَ لاَ يَتَنَاسَلُونَ، وَ لاَ يَتَزَاوَرُونَ، وَ لاَ يَتَحَاوَرُونَ. فَاحْذَرُوا، عِبَادَ اللّهِ، حَذَرَ الْغَالِبِ لِنَفْسِهِ، الْمَانِعِ لِشَهْوَتِهِ، النَّاظِرِ بِعَقْلِهِ; فَإِنَّ الاَْمْرَ وَاضِحٌ، وَالْعَلَمَ قَائِمٌ، وَالطَّرِيقَ جَدَدٌ وَ السَّبِيلَ قَصَدٌ.

ترجمه:

اى بندگان خدا! شما را به تقواى الهى و اطاعت او توصيه مى كنم كه موجب رستگارى در فرداى قيامت و نجات ابدى است. خداوند انذار كرده، انذارى رسا، و تشويق نموده; تشويقى پربار و كامل. و ناپايدارى و زوال و انتقال دنيا را براى شما شرح داده است; بنابراين زرق و برق هايش كه براى شما اعجاب انگيز است، به دليل كوتاه بودن دوران مصاحبتش چشم بپوشيد، دنيا نزديك ترين منزلگاه به خشم خدا، و دورترين آن ها از رضا و خشنودى اوست ; حال كه چنين است ـ اى بندگان خدا! ـ از غم و اندوه آن و مشغول شدن به (سرگرمى ها و زرق و برق) آن چشم فرو گيريد; چرا كه از فراق و دگرگونى هاى حالاتش باخبريد؟ و همچون دوستى مهربان و اندرزگو و كوشا كه براى نجات دوستش تلاش مى كند خويشتن را (نصيحت كنيد و) از دنياپرستى برحذر داريد.

از آن چه در قربان گاه هاى قرون پيشين ديده ايد عبرت گيريد و از كسانى كه پيوندهاى اعضايشان از هم گسسته، چشم ها و گوش هايشان از ميان رفته، شرف و عزتشان نابود شده و شادى و نعمت هايشان پايان يافته، درس عبرت بياموزيد، آن ها به جاى نزديكى به فرزندان، به فراق شان مبتلا شده اند و همدمى همسرانشان به مفارقت مبدّل گشته; اكنون نه بر يكديگر تفاخر مى كنند; نه زاد و ولد دارند; نه به ديدار يكديگر مى شتابند و نه با هم سخن مى گويند.

چون چنين است، اى بندگان خدا! مراقب باشيد، همانند كسى كه بر نفس خود پيروز گشته و از شهوات سركش جلوگيرى نموده است، و با چشم عقل مى نگرد; چرا كه همه چيز آشكار است، نشانه هاى راه برقرار و جادّه، صاف و هموار و راه، مستقيم و استوار مى باشد!

▲شرح و تفسير: به قربانگاه هاى قرون پيشين بنگريد!

امام در اين بخش از خطبه به پند و اندرزهاى پرمعنا و نصايح پربار و بيدارگر مى پردازد و پس از تقويت پايه هاى ايمان در مخاطبان خود در بخش سابق، در اين بخش به جنبه هاى عملى مى پردازد; چرا كه عمل ميوه درخت ايمان است; مى فرمايد: «اى بندگان خدا! شما را به تقواى الهى و اطاعت او توصيه مى كنم كه موجب رستگارى در فرداى قيامت و نجات ابدى است» (أُوصِيكُمْ عِبَادَاللّهِ، بِتَقْوَى اللّهِ وَ طَاعَتِهِ، فَإِنَّهَا النَّجَاةُ غَداً، وَالْمُنْجَاةُ(1) أَبَداً).

تقوا و طاعت ممكن است به يك مفهوم بازگردد و ممكن است تقوا را ريشه طاعت به حساب آورد; چرا كه طاعت الهى از تقوا و خداترسى درونى بر مى خيزد. اين احتمال نيز وجود دارد كه تقوا اشاره به ترك گناه و طاعت اشاره به اجراى اوامر الهى باشد و در هر حال اين دو، از هم جدا نيست (و شايد به همين علّت است كه ضمير در «انّها» مفرد آورده شده; در حالى كه مرجع ضمير، تثنيه است).

اطلاق «نجات» بر «تقوا» ممكن است از قبيل اطلاق مسبّب بر سبب باشد; چرا كه تقوا سبب نجات در جهان ديگر است.

سپس به بيان اتمام حجت الهى مى پردازد و مى فرمايد: «خداوند انذار كرده، انذارى رسا و بليغ و تشويق نموده; تشويقى پربار و كامل» (رَهَّبَ(2) فَأَبْلَغَ، وَ رَغَّبَ فَأَسْبَغَ(3)).

مى دانيم ضامن اجراى تمام قوانين الهى بشارت و انذار است. بشارت و انذارى در حد اعلا; و خداوند براى ترغيب مردم به پرهيزگارى و اطاعت و نهى آن ها از سركشى وگناه، اين كار را به وسيله پيغمبرانش در جاى، جاى كتب آسمانى انجام داده است.

و از آن جا كه سرچشمه معاصى و گناهان، دنياپرستى و فريفته شدن به زرق و برق آن است باز امام(عليه السلام) در اين جا به سراغ اين مطلب مى رود و از قول خداوند چنين مى گويد:

«خدا دنيا و انقطاع و زوال و انتقال آن را براى شما وصف كرده است; بنابراين از اين زرق و برق هايى كه براى شما اعجاب انگيز است، به دليل كوتاه بودن دوران مصاحبتش چشم بپوشيد» (وَ وَصَفَ لَكُمُ الدُّنْيَا وَانْقِطَاعَهَا، وَ زَوَالَهَا وَانْتِقَالَهَا. فَأَعْرِضُوا عَمَّا يُعْجِبُكُمْ فِيهَا لِقِلَّةِ مَا يَصْحَبُكُمْ مِنْهَا).

از اين جمله هاى كوتاه و پرمعنا به خوبى استفاده مى شود كه خداوند چهار چيز را در مورد دنيا بيان فرموده است: نخست اصل زندگى دنيا كه همان گونه كه از نامش پيداست زندگى پست و پايين و كم ارزش و حقيرى است و ديگر اين كه پايدار نمى ماند و روزى با مرگ آدمى و سرانجام با مرگ مجموعه دنيا به پايان مى رسد و ديگر اين كه در همان زمانى كه انسان از مواهب دنيا برخوردار است گرفتار زوال تدريجى آن مى باشد. قواى بدن به تدريج از ميان مى رود و ضعف، جاى قوّت را مى گيرد، سلامتى مختل مى شود، دوستان و عزيزان يكى بعد از ديگرى چهره در نقاب خاك مى كشند و ديگر اين كه همواره دنيا از گروهى به گروه ديگر منتقل مى شود.

قرآن مجيد مى فرمايد: «(اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِى الاَْمْوَالِ وَالاَْوْلاَدِ كَمَثَلِ غَيْث أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرّاً ثُمَّ يَكُونُ حُطَاماً وَفِى الاْخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ)(4); بدانيد زندگى دنيا تنها بازى و سرگرمى و تجمّل پرستى و فخرفروشى در ميان شما و افزون طلبى در اموال وفرزندان است; همانند بارانى كه محصولش كشاورزان را در شگفتى فرو مى برد، سپس خشك مى شود; به گونه اى كه آن را زردرنگ مى بينى; سپس تبديل به كاه مى شود و در آخرت، عذاب شديد است يا مغفرت و رضاى الهى و (به هر حال) زندگى دنيا چيزى جز متاع فريب نيست».

در اين آيه بى ارزش بودن دنيا و همچنين انقطاع و زوال آن در ضمن يك مثال روشن ترسيم شده است; همان گونه كه انتقال آن در آيه شريفه «(وَتِلْكَ الاَْيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ)(5); ما روزهاى پيروزى و شكست را در ميان مردم منتقل مى سازيم» تبيين شده است.

و در ادامه آن در وصف دنيا مى افزايد: «دنيا نزديك ترين منزلگاه به خشم خدا، و دورترين آن ها از رضا و خشنودى اوست» (أَقْرَبُ دَار مِنْ سَخَطِ اللّهِ، وَ أَبْعَدُهَا مِنْ رِضْوَانِ اللّهِ!).

دليل آن هم روشن است; چرا كه دنيا مجموعه اى است از هوا و هوس هاى سركش كه از هر سو ا نسان را به طرف گناه مى راند و موجب خشم خدا و ناخشنودى او مى شود.

بديهى است منظور از دنيا در تمام اين عبارات، دنياى مادّى است كه تنها هدف انسان باشد و براى به چنگ آوردن آن از هر وسيله استفاده كند و آلوده هر گناه شود; به آن مشغول و مغرور گردد و غير آن را فراموش كند; و گرنه، دنيايى كه وسيله قوّت و قدرت بر طاعت و شكر بر نعمت و رسيدن به سعادت باشد، از مواهب عظيم الهى است.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن در يك نتيجه گيرى روشن، مى فرمايد: «حال كه چنين است اى بندگان خدا! از غم و اندوه آن و مشغول شدن به (سرگرمى هاى) آن چشم فرو گيريد چرا كه از فراق و دگرگونى هاى حالاتش باخبريد؟ و همچون دوستى مهربان و اندرزگو و كوشا كه براى نجات دوستش تلاش مى كند خويشتن را (نصيحت كنيد و) از دنياپرستى برحذر داريد» (فَغُضُّوا(6) عَنْكُمْ ـ عِبَادَاللّهِ ـ غُمُومَهَا وَ أَشْغَالَهَا، لِمَا قَدْ أَيْقَنْتُمْ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالاَتِهَا. فَاحْذَرُوهَا حَذَرَ الشَّفِيقِ النَّاصِحِ وَ الْمُجِدِّ الْكَادِحِ(7)).

اشاره به اين كه گرفتارى هاى دنيا فزاينده و غم و اندوه آن، روزافزون است. هر چه انسان به آن نزديك تر شود، گرفتارتر خواهد شد و به جايى خواهد رسيد كه تمام وجود او را گرفتارى ها و اندوه ها پر خواهد كرد.

در اين زمينه، حديث جالبى از امام باقر(عليه السلام) نقل شده كه فرمود: «مَثَلُ الْحَرِيصِ عَلَى الدُّنْيَا مَثَلُ دُودَةِ الْقَزِّ كُلَّمَا ازْدَادَتْ مِنَ الْقُزِّ عَلَى نَفْسِهَا لَفّاً كَانَ اَبْعَدَ لَهَا مِنَ الْخُرُوجِ حَتَّى تَمُوتَ غَمّاً; مثال كسى كه نسبت به دنيا حريص است، همچون كرم ابريشم است كه هر قدر بر خود بيش تر مى تَنَد از خارج شدن دورتر مى شود تا در درون آن پيله، از اندوه مى ميرد».(8)

يكى از شعراى عرب اين حديث را در ضمن شعر زيبايى بيان كرده است:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْمَرْءَ طُولَ حَيَاتِهِ *** حَرِيصٌ عَلَى مَا لاَ يَزَالُ يُنَاسِجُهُ

كَدُودٌ كَدُودِ الْقَزِّ يَنْسِجُ دَائِماً *** فَيَهْلِكُ غَمّاً وسط مَا هُوَ نَاسِجٌ(9)

آيا نمى بينى كه انسان در طول حيات خود *** نسبت به چيزى كه جمع آورى مى كند حريص است

بسيار پرتلاش است همچون كرم ابريشم كه همواره بر خودمى تند *** و سرانجام در ميان آنچه تنيده با اندوه مى ميرد!»

سپس امام(عليه السلام) دست مخاطبان خود را گرفته و آن ها را به زمان هاى گذشته مى برد و سرانجام زندگى دنياپرستان را براى آن ها در ضمن ده جمله كوتاه و بسيار تكان دهنده شرح مى دهد; آن چنان كه هر شنونده اى را تحت تأثير قرار مى دهد; مى فرمايد: «از آن چه در قربان گاه هاى قرون پيشين ديده ايد عبرت گيريد و از آن كسانى كه پيوندهاى اعضايشان (در زير خاك ها) از هم گسسته، چشم ها و گوش هايشان از ميان رفته، شرف و عزتشان نابود شده و شادى و نعمت هايشان قطع گرديده است. (آرى از آنها، درس عبرت بياموزيد)» (وَاعْتَبِرُوا بِمَا قَدْ رَأَيْتُمْ مِنْ مَصاَرِعِ(10) الْقُرُونِ قَبْلَكُمْ: قَدْ تَزَايَلَتْ أَوْصَالُهُمْ(11)، وَ زَالَتْ أَبْصَارُهُمْ وَ أَسْمَاعُهُمْ، وَ ذَهَبَ شَرَفُهُمْ وَ عِزُّهُمْ، وَانْقَطَعَ سُرُورُهُمْ وَ نَعِيمُهُمْ).

جمله «تَزَايَلَتْ أَوْصَالُهُمْ» اشاره به متلاشى شدن پيوندهاى بدن در زير خاك است. اين تعبير مى تواند اشاره اى به پيوندهاى اجتماعى در زندگى انسان نيز باشد كه بعد از وفات انسان متلاشى مى شود; همان گونه كه ابصار و اسماع، اشاره به همين چشم و گوش ظاهرى و قدرت ديدن و شنيدن حسّى است; ولى مى تواند كارگردانان انسان را نيز كه از گوشه و كنار جهان، اخبارى را مى شنوند و مى بينند و منتقل مى كنند در برگيرد.

نه تنها حواسّ ظاهرى انسان و پيوندهاى جسمانى او از ميان مى رود، بلكه جهات اجتماعى همچون شرف و عزّت مادّى نيز با دفن او مدفون مى گردد و تمام لذّت ها و نعمت ها بر باد مى رود.

سپس در ادامه اين سخن به بخش ديگرى از مواهبى كه انسان با مرگ از دست مى دهد اشاره كرده، مى فرمايد: «آن ها به جاى نزديكى به فرزندان، به فراق آن ها مبتلا شدند و همدمى همسرانشان به مفارقت آن ها مبدل شد; اكنون نه بر يكديگر تفاخر مى كنند; نه زاد و ولد دارند; نه به ديدار يكديگر مى شتابند و نه با هم سخن مى گويند» (فَبُدِّلُوا بِقُرْبِ الاَْوْلاَدِ فَقْدَهَا، وَ بِصُحْبَةِ الاَْزْوَاجِ مُفَارَقَتَهَا. لاَ يَتَفَاخَرُونَ، وَ لاَ يَتَنَاسَلُونَ، وَ لاَ يَتَزَاوَرُونَ، وَ لاَ يَتَحَاوَرُونَ(12)).

و به گفته شاعر:

وَ حَلُّوا بِدَار لاَ تَزَاوُرَ بَيْنَهُمْ *** وَ أَنَّى لِسُكَّانِ الْقُبُورِ التَّزَاوُرُ

«آن ها به سرايى وارد شدند كه هيچ ديدارى در ميان ساكنانش نيست، چگونه ساكنان قبور مى توانند باهم ديدار داشته باشند».(13)

بديهى است كه اين سخن ناظر به جسم انسان هاست و هيچ مانعى ندارد كه ارواح مؤمنان با هم ديدار داشته باشند و سخن بگويند.

و در پايان خطبه و نتيجه گيرى نهايى امام(عليه السلام) به همه هشدار مى دهد و مى فرمايد: «(چون سرنوشت شما چنين است)، پس اى بندگان خدا! برحذر باشيد، همانند كسى كه بر نفس خود پيروز گشته و از شهوات سركش مانع شده، و با چشم عقل مى نگرد; چرا كه همه چيز آشكار، نشانه هاى راه برقرار و جادّه، صاف و هموار و راه، مستقيم و استوار است!» (فَاحْذَرُوا، عِبَادَ اللّهِ، حَذَرَ الْغَالِبِ لِنَفْسِهِ، الْمَانِعِ لِشَهْوَتِهِ، النَّاظِرِ بِعَقْلِهِ; فَإِنَّ الاَْمْرَ وَاضِحٌ، وَالْعَلَمَ قَائِمٌ، وَالطَّرِيقَ جَدَدٌ(14) وَ السَّبِيلَ قَصَدٌ).

جمله «فَاحْذَرُوا... النَّاظِرُ بِعَقْلِهِ» اشاره به اين است كه در صورتى انسان مى تواند از خطرهايى كه در بخش هاى پيشين خطبه آمده در امان بماند كه اوّلا بر نفس خود غالب باشد و به دنبال آن بتواند شهوات خود را مهار كند و در پى آن با ديده تيزبين عقل به مسائل بنگرد; نه با ديده گمراه كننده شهوات.

جمله هاى چهارگانه اى كه در پايان خطبه ذكر شده، هر يك اشاره به نكته مستقلّى دارد. نخست مى فرمايد: برنامه هاى سعادت به وسيله قرآن و اولياى الهى تبيين شده و در جاى جاى مسير «الى الله» نشانه هاى روشنى نصب شده است; جادّه نيز محكم و صاف و خالى از عوامل لغزش است، سبيل و طريق نيز مستقيم و خالى از هرگونه كجى و انحراف است.

تنها چيزى كه باقى مى ماند تصميم واراده رهروان اين راه و پيمودن سريع آن است.

خوشبخت و سعادتمند آن هايى اند كه تصميم گرفتند و اين راه را پيمودند; به گفته شاعر:

فَطُوبَى لِعَبْد آثَرَ اللّهَ رَبَّهُ *** وَ جَادَ بِدُنْيَاهُ لَمَا يَتَوَقَّعُ

«خوشا به حال آنان كه خدا را بر همه چيز مقدّم داشتند و از زرق و برق دنيا براى سعادت جاويدان چشم پوشيدند».(15)

* * *

#####

1. «منجاة» از مادّه «نجات» در اين جا اسم مكان و به معناى محل نجات است. اين احتمال نيز داده شده كه معناى مصدرى داشته باشد. «نجات» به معناى رهايى است و گاه به معناى شتر سريع السير آمده كه سبب رهايى انسان از بيابان هاى پرخطر است.

2. «رهّب» از مادّه «ترهيب» به معناى بيم دادن و ترساندن است.

3. «أسبغ» از مادّه «اسباع» به معناى انجام دادن كارى به طور كامل است و در اصل از «سبغ» (بر وزن صبر) به معناى پيراهن يا زره گشاده است; سپس به نعمت گسترده و وضوى كامل «اسباغ نعمت» يا «اسباغ الوضوء» اطلاق شده است.

4. حديد، آيه 20.

5. آل عمران، آيه 140.

6. «غضّوا» از مادّه «غضّ» (بر وزن حظّ) به معناى كم كردن و فروگرفتن است و «غضّ بصر» به اين معناست كه انسان، خيره به چيزى نگاه نكند; بلكه چشم خود را پايين بيندازد.

7. «كادح» از مادّه «كدح» (بر وزن مدح) به معناى كوشش توأم با رنج است.

8. اصول كافى، جلد 2، صفحه 316.

9. پاورقى كتاب كافى، جلد 2، صفحه 316.

توجه داشته باشيد كه «كدود» كه در آغاز بيت دوّم آمده صيغه مبالغه از مادّه «كدّ» به معناى تلاش است.

10. «مصارع» جمع «مصرع» به معناى محل زمين افتادن است و به قتلگاه نيز اطلاق مى شود.

11. «أوصال» جمع «وُصل» (بر وزن قفل) به معناى مفصل و رشته هاى اعصاب است كه اعضا را به هم پيوند مى دهد.

12. «يتحاورون» از مادّه «محاوره» به معناى رفت و آمد و همچنين ردّ و بدل كردن سخن و بحث است.

13. منهاج البراعة، جلد 9، صفحه 412.

14. «جدد» از مادّه «جدّ» (بر وزن خط) به معناى قطع كردن و همچنين پيمودن زمين هاى صاف و محكم است و به راه صاف و محكم «جادّه» گفته مى شود.

15. منهاج البراعه، جلد 9، صفحه 412.

▲خطبه 162 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

لبعض أصحابه و قد سأله: كيف دفعكم قومكم عن هذا المقام

و أنتم أحق به؟

از سخنان امام(عليه السلام) است در پاسخ بعضى از يارانش كه از آن حضرت پرسيد: چگونه قوم شما، شما را از اين مقام (خلافت) كنار زدند، در حالى كه شما سزاوارتريد؟

* * *

#####

1. سند خطبه:

از جمله كسانى كه اين گفتار على(عليه السلام) را قبل از سيّد رضى و نهج البلاغه نقل كرده اند، مرحوم شيخ «صدوق» است كه آن را در كتاب «امالى» به هنگام ذكر علت ترك مردم على(عليه السلام) را بيان كرده است.

«طبرى» در كتاب «مسترشد» و مرحوم «شيخ مفيد» در «ارشاد» نيز آن را نقل كرده اند. آن ها سؤال كننده اين مطلب را شخصى به نام «ابن دودان» ذكر كرده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 377).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه ذكر شد امام(عليه السلام) اين سخن را در پاسخ كسى فرمود، كه از آن حضرت پرسيد: با تمام شايستگى هايى كه در شما وجود دارد، چرا اين قوم، خلافت را به ديگرى سپردند؟

امام(عليه السلام) در پاسخ، به دو نكته مهم اشاره مى كند كه دو بخش اين گفتار را تشكيل مى دهد:

نخست: به علت اصلى اين موضوع كه همان بخل و انحصارطلبى و دنياپرستى بود اشاره مى فرمايد.

و در بخش بعد مى فرمايد: «تو از گذشته و آغاز خلافت تعجب مى كنى بيا و امروز را تماشا كن كه گروهى «معاويه» را پذيرفتند و به دنبال او افتادند; در حالى كه هيچ گونه صلاحيتى براى اين مقام ندارد و اصلا قابل قياس با من نيست.

* * *

▲بخش اوّل

فقال: يَا أَخَا بَنِي أَسَد، إِنَّكَ لَقَلِقُ الْوَضِينِ تُرْسِلُ فِي غَيْرِ سَدَد، وَ لَكَ بَعْدُ ذِمَامَةُ الصِّهْرِ وَ حَقُّ الْمَسْأَلَةِ، وَ قَدِ اسْتَعْلَمْتَ فَاعْلَمْ: أَمَّا الاِْسْتِبْدَادُ عَلَيْنَا بِهَذَا الْمَقَامِ وَ نَحْنُ الاَْعْلَوْنَ نَسَباً، وَ الاَْشَدُّونَ بِرَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ نَوْطاً، فَإِنَّهَا كَانَتْ أَثَرَةً شَحَّتْ عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْم، وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ آخَرِينَ; وَالْحَكَمُ اللّهُ، وَالْمَعْوَدُ إِلَيْهِ الْقِيَامَةُ.

ترجمه:

امام(عليه السلام) (در پاسخ آن مرد كه از طايفه بنى اسد بود چنين) فرمود: اى برادر اسدى! تو مردى مضطرب و دستپاچه اى و بى هنگام پرسش مى كنى; ولى با اين حال هم احترام خويشاوندى سببى دارى و هم حق پرسش. اكنون كه مى خواهى بدانى، بدان: اما اين كه بعضى اين مقام را از ما گرفتند و در انحصار خود درآوردند، در حالى كه ما از نظر نسب بالاتر و از جهت رابطه با رسول خدا(صلى الله عليه وآله) پيوندمان محكم تر است، بدين جهت بود كه عده اى بر اثر خودخواهى و انحصارطلبى ناشى از جاذبه هاى خلافت، به ديگران بخل ورزيدند، و (با نداشتن شايستگى، حق ما را غصب كردند) و گروهى ديگر (اشاره به خود حضرت و بنى هاشم است) با سخاوت از آن چشم پوشيدند. خدا در ميان ما و آن ها داورى خواهد كرد و بازگشت همه به سوى او در قيامت است (سپس امام(عليه السلام) به سفر معروف «امرؤا القيس» تمسّك جست و فرمود:)

سخن از غارت هايى كه در گذشته واقع شد، رها كن و از غارت امروز سخن بگو (كه خلافت اسلامى به وسيله معاويه و دار و دسته منافقان مورد تهديد قرار گرفته).

▲شرح و تفسير: چرا خلافت علوى غصب شد؟

همان گونه كه بيان شد اين گفتار به طور كامل در پاسخ يك سؤال ايراد شده است. سؤالى كه قراين كلام نشان مى دهد كه در محل يا زمان مناسبى ايراد نشده; ولى هر چه بود امام(عليه السلام) براى اين كه سؤال را بى پاسخ نگذارد، به ذكر پاسخ فشرده و پرمعنايى پرداخت.

نخست فرمود: «اى برادر اسدى! (سوال كننده از طايفه بنى اسد بود) تو مردى مضطرب و دستپاچه اى و بى هنگام پرسش مى كنى; ولى با اين حال هم احترام خويشاوندى سببى دارى و هم حق پرسش. اكنون كه مى خواهى بدانى، بدان» (يَا أَخَا بَنِي أَسَد، إِنَّكَ لَقَلِقُ الْوَضِينِ تُرْسِلُ فِي غَيْرِ سَدَد(1)، وَ لَكَ بَعْدُ ذِمَامَةُ(2)الصِّهْرِ وَ حَقُّ الْمَسْأَلَةِ، وَ قَدِ اسْتَعْلَمْتَ فَاعْلَمْ).

در اين كه چرا امام(عليه السلام) مخاطب را «أَخَا بَنِي أَسَد» خطاب كرد و در ضمن كلماتش فرمود: تو با ما خويشاوندى سببى دارى؟ در ميان شارحان نهج البلاغه گفتگوست; بعضى مانند «ابن ابى الحديد» و مرحوم «مغنيه» معتقدند به دليل آن است كه يكى از همسران پيامبر(صلى الله عليه وآله) «زينب بنت جحش» از طايفه بنى اسد بود(3) و بعضى احتمال مى دهند، على(عليه السلام)همسرى از «بنى اسد» انتخاب كرده بود; هر چند در تواريخ ذكرى از آن نيامده (جمع ميان اين دو تفسير نيز مانعى ندارد).

تعبير به «قَلِقُ الْوَضِينِ»، با توجه به اين كه «وضين» به معناى همان تنگ، يا نوار و طناب كمربند مانندى است كه جهاز يا كجاوه شتر، يا زين اسب را از زير شكم حيوان با آن مى بندند و «قلق» به معناى سست است. بديهى است اگر آن طناب و نوار سست باشد، زين و جهاز شتر همواره، به اين سو و آن سو حركت مى كند; لذا به آدم دستپاچه و مضطرب «قَلِقُ الْوَضِينِ» اطلاق شده است.

تعبير به «حَقُّ الْمَسْأَلَةِ»، تعبير بسيار زنده اى است كه نشان مى دهد هر كسى حق سؤال از پيشوايش دارد; و در ضمن استفاده مى شود، پيشواى او هم ملزم به جواب است; مگر آن جايى مانع خاصى در كار باشد.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اما اين كه بعضى اين مقام را از ما گرفتند و در انحصار خود درآوردند، در حالى كه ما از نظر نسب بالاتر و از جهت رابطه با رسول خدا(صلى الله عليه وآله)پيوندمان محكم تر است، بدين جهت بود كه عده اى بر اثر خودخواهى و انحصارطلبى ناشى از جاذبه هاى خلافت، به ديگران بخل ورزيدند، و (با نداشتن شايستگى، حق ما را غصب كردند) و گروهى ديگر (اشاره به خود حضرت و بنى هاشم است) با سخاوت از آن چشم پوشيدند. خدا در ميان ما و آن ها داورى خواهد كرد و بازگشت همه به سوى او در قيامت است» (أَمَّا الاِْسْتِبْدَادُ عَلَيْنَا بِهَذَا الْمَقَامِ وَ نَحْنُ الاَْعْلَوْنَ نَسَباً، وَ الاَْشَدُّونَ بِرَسُولِ اللّهِ ـ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ نَوْطاً(4)، فَإِنَّهَا كَانَتْ أَثَرَةً(5) شَحَّتْ(6)عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْم، وَ سَخَتْ(7) عَنْهَا نُفُوسُ آخَرِينَ; وَالْحَكَمُ اللّهُ، وَالْمَعْوَدُ(8)إِلَيْهِ الْقِيَامَةُ).

منظور از استبداد كه از مادّه «بدد» (بر وزن عدد) به معناى دور كردن و متفرّق ساختن گرفته شده، اين است كه انسان چيزى را در اختيار خود بگيرد و ديگران از آن دور سازد. امام(عليه السلام) در اين بخش از گفتار دليل اصلى غصب خلافت را با تمام شايستگى هايى كه در آن حضرت بود، موضوع استبداد و بخل، ذكر مى كند كه چشمان گروهى را بر واقعيات بست و با شتاب هر چه بيشتر ديگران را كنار زدند و بر جايگاه پيامبر اكرم نشستند.

روشن است كه منظور از اين گروه، همان كسانى اند كه در سقيفه بنى ساعده براى در اختيار گرفتن خلافت اجتماع كردند; هر چند ابن ابى الحديد به علت پاره اى از تعصّب ها مى خواهد آن را به شوراى شش نفره عمر و مخالفت «عبدالرحمن بن عوف» با خلافت على(عليه السلام) مربوط سازد كه در واقع شبيه انكار بديهيات است; چرا كه سؤال سائل از اصل خلافت بعد از رسول الله(صلى الله عليه وآله) بود و جواب امام نيز ناظر به همان است و شبيه چيزى است كه در گفتار ديگرى از امام(عليه السلام) در همين زمينه بيان شده است.

و منظور از جمله «و سخت عنها نفوس آخرين» اين است كه ما بنى هاشم هنگامى كه اصرار عجيب آن گروه را در تصاحب خلافت ديديم و مقاومت را سبب به هم ريختن نظام جامعه اسلامى دانستيم سخاوتمندانه از آن چشم پوشيديم و دست از هر گونه مقاومت برداشتيم.

سپس امام(عليه السلام) به شعر معروف «امرؤالقيس» تمسّك مى جويد كه گفته است: سخن از غارت هايى كه در گذشته واقع شد رها كن و از غارت امروز سخن بگو (كه خلافت اسلامى به وسيله معاويه و دار و دسته منافقان تهديد مى شود) (وَدَعْ عَنْكَ نَهْباً صِيحَ فِى حَجَرَاتِهِ(9)وَ لكِنْ حَدِيثاً مَا حَدِيثُ الرَّوَاحِلِ).

اين شعر از «امرؤالقيس» است و جريان آن چنين بوده كه «امرؤالقيس» پس از كشته شدن پدرش به «خالد بن سدوس» پناهنده شد; گروهى از قبيله «بنى جديله» به او حمله كردند و اموال و شترهايش را به غارت بردند. «امرؤالقيس» جريان را با «خالد» در ميان گذاشت. «خالد» گفت: شترهاى سوارى ات را كه نزد توست در اختيار من بگذار تا شتران غارت شده ات را بازگردانم.

«امرؤالقيس» قبول كرد. خالد سوار شد تا به نزد قبيله «بنى جديله» رسيد. «خالد» گفت: شتران پناهنده مرا گرفته ايد; بايد فوراً بازگردانيد و شاهد پناهندگى او، همين شتران سوارى اوست كه من بر يكى سوارم. «بنى جديله» «خالد» را از مركب پياده كردند و باقى مانده شتران را با خود بردند. هنگامى كه خبر به «امرؤالقيس» رسيد، قطعه شعرى سرود كه بيت اوّلش همان است كه ذكر شد و مضمونش اين است: غارت گذشته را رها كن و فعلا سخن از اين بگو كه «خالد» با دست خودش شتران ديگر مرا به غارتگران واگذار كرده است.(10)

اين بخش، داراى دو نكته مهمّ است كه در پايان خطبه بيان خواهد شد.

* * *

#####

1. «سدد» به معناى صاف و درست بودن است.

2. «ذماقة» به معناى حق و حرمت است.

3. بنى اسد طايفه اى از عرب بودند كه به جنگ جويى در عصر جاهليّت و بعد از ظهور اسلام معروف بودند. آن ها در نزديكى سرزمين «نجد» مى زيستند و بعد از ظهور اسلام مسلمان شدند و در جنگ قادسيه همراه «سعد بن ابى وقاص» جنگيدند و كشته هاى زيادى دادند. تاريخ بنى اسد مملوّ از حوادث گوناگون است. گروهى از آن ها به يارى شهداى كربلا براى دفن اجساد آن ها شتافتند و گروهى نيز طرفدار عبيدالله بودند و با لشكر او همراهى كردند.

4. «نوط» به معناى پيوند و ارتباط است.

5. «اثرة» به معناى اختيار كردن و اختصاص دادن چيزى به خويش است (انحصارطلبى) به عكس ايثار كه به معناى مقدّم داشتن ديگرى بر خويش است.

6. «شحت» از مادّه «شح» به معناى بخل است.

7. «سخت» از مادّه «سخاوت» است.

8. «معود» اسم مكان به معناى محل بازگشت است.

9. «حجرات» جمع «حجرة» (بر وزن ضربة) به معناى ناحيه است.

10. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 244.

▲بخش دوّم

وَ هَلُمَّ الْخَطْبَ فِي ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ، فَلَقَدْ أَضْحَكَنِي الدَّهْرُ بَعْدَ إِبْكَائِهِ; وَ لاَ غَرْوَ وَاللهِ، فَيَا لَهُ خَطْباً يَسْتَفْرِغُ الْعَجَبَ، وَ يُكْثِرُ الاَْوَدَ! حَاوَلَ الْقَوْمُ إِطْفَاءَ نُورِ اللهِ مِنْ مِصْبَاحِهِ، وَ سَدَّ فَوَّارِهِ مِنْ يَنْبُوعِهِ، وَ جَدَحُوا بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ شِرْباً وَ بِيئاً، فَإِنْ تَرْتَفِعْ عَنَّا وَ عَنْهُمْ مِحَنُ الْبَلْوَى، أَحْمِلْهُمْ مِنَ الْحَقِّ عَلَى مَحْضِهِ; وَ إِنْ تَكُنِ الاُْخْرَى، (فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَات إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ).

ترجمه:

(بحث درباره گذشته خلافت را با تمام اشكالاتش رها كن) اكنون بيا و مشكل مهمّ پسر ابوسفيان را تماشا كن. به راستى روزگار مرا خنداند بعد از آن كه گريانيد! به خدا سوگند! تعجب هم ندارد. آه! چه حادثه عظيمى كه ديگر تعجبى باقى نگذاشت و كژى و انحراف بسيار به بار آورد! آن ها كوشيدند نور خدا را كه از چراغش مى درخشيد خاموش سازند و مجراى فَوَران چشمه فيض الهى را مسدود كنند و اين آب زلال را ميان من و خودشان به بيمارى ها و سموم آلوده سازند. هرگاه اين مشكلات موجود از ما و آن ها برطرف شود، من آن ها را به سوى حق خالص مى برم و اگر مسير حوادث به گونه ديگرى بود (عاقبت شومى دارند) بر آن ها حسرت مخور; زيرا خداوند از آن چه انجام مى دهند، آگاه است.

▲شرح و تفسير

اين بخش شرحى است بر آن چه امام(عليه السلام) به طور اشاره با ذكر شعر «امرؤالقيس» بيان فرمود. امام با آن شعر به اين حقيقت اشاره كرد كه گذشته را (با تمام عيوب و اشكالاتش) رها كن و امروز را بنگر كه چه غوغايى برپاست. اكنون در اين بخش به شرح آن مى پردازد و مى فرمايد: «بيا و مشكل مهمّ پسر ابوسفيان را تماشا كن. به راستى روزگار مرا خنداند بعد از آن كه گريانيد!» (وَ هَلُمَّ(1) الْخَطْبَ(2) فِي ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ، فَلَقَدْ أَضْحَكَنِي الدَّهْرُ بَعْدَ إِبْكَائِهِ).

تو از من سؤال مى كنى كه چرا بعد از رحلت رسول الله(صلى الله عليه وآله) خلافت را از ما دريغ داشتند، در حالى كه از همه شايسته تر بودى؟ بيا و امروز را ببين كه فرزند ابوسفيان، دشمن شماره يك اسلام در برابر من قد علم كرده و خلافت را از من مطالبه مى كند. به راستى گريه آور است و هم خنده آور! گريه آور است به جهت اين كه كار مسلمانان به جايى رسيده كه فرزند خطرناك ترين دشمن اسلام بخواهد بر مسلمين حكومت كند و از حوزه اسلام و مسلمين دفاع كند و خنده آور است از اين نظر كه او در هيچ چيز با من قابل مقايسه نيست; بلكه در دو نقطه متضادّ قرار داريم.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اين خنده و گريه به يك زمان باز نگردد; گريه براى پايمال شدن حق اسلام و مسلمين بعد از رحلت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به دست مدّعيان اسلام و خنده بر وضع مسلمين در برابر بنى اميّه كه چگونه راضى شدند اين تفاله هاى عصر جاهليّت بر آن ها حكومت كنند.

سپس مى افزايد: «به خدا سوگند! اين تعجب ندارد. آه! چه حادثه عظيمى كه ديگر تعجّبى باقى نگذارده و كژى و انحراف بسيار به بار آورد!» (وَ لاَ غَرْوَ(3) وَاللهِ، فَيَا لَهُ خَطْباً يَسْتَفْرِغُ(4) الْعَجَبَ، وَ يُكْثِرُ الاَْوَدَ!(5)).

ممكن است در اوّلين نگاه، صدر و ذيل اين عبارت، متناقض پنداشته شود; ولى در واقع، نوعى فصاحت و بلاغت در آن به كار رفته است; همانند چيزى كه شاعر در شعرش آورده است; مى گويد:

قَدْ صِرْتُ فِي الْمَيَدانِ يَوْمَ طِرادِهِمْ *** فَعَجِبْتُ حَتّى كِدْتُ أَنْ لاَ أَعْجَبا(6)

«آن روز كه با آن ها (دشمنان) درگير شدند و دنبال كردند من قدم به ميدان گذاشتم و آن قدر ا ز وضع آن ها تعجّب كردم كه نزديك بود تعجّب نكنم».

يعنى به قدرى تعجّب كردم كه ديگر تعجّبى براى من باقى نماند و طبق ضرب المثل معروف «اَلشَّىْءُ اِذَا تَجَاوَزَ حَدُّهُ اِنْقَلَبَ ضِدُّهُ; چيزى كه از حد خود بگذرد به ضدّش منقلب مى شود».

جمله «يكثر الأود» اشاره به اين است كه با حكومت افرادى همچون فرزند ابى سفيان، جامعه اسلامى به كلّى از راه راست منحرف مى گردد و كژى و انحراف در همه چيز و همه جا ظاهر مى شود.

آن گاه امام(عليه السلام) به شرح اين مطلب پرداخته، مى فرمايد: «آن ها كوشيدند نور خدا را كه از چراغش مى درخشيد، خاموش سازند و مجراى فَوَران چشمه فيض الهى را مسدود كنند و اين آب زلال را ميان من و خودشان به بيمارى ها و سموم آلوده سازند» (حَاوَلَ الْقَوْمُ إِطْفَاءَ نُورِ اللهِ مِنْ مِصْبَاحِهِ، وَ سَدَّ فَوَّارِهِ(7) مِنْ يَنْبُوعِهِ، وَ جَدَحُوا(8) بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ شِرْباً وَبِيئاً(9)).

جمله «حَاوَلَ الْقَوْمُ...» اشاره به اين است كه بنى اميّه تنها براى رسيدن به مقام و حكومت بر مردم، تلاش نمى كردند; بلكه هدفشان خاموش كردن نور اسلام و قرآن بود. هدف اين بود كه مردم را به دوران ظلمانى جاهليّت بازگردانند و اعمال آن ها بيانگر اين مطلب بود.

جمله «وَ سَدَّ فَوَّارِهِ...» همين معنا را به تعبير ديگرى بيان مى فرمايد. اسلام و قرآن را به چشمه جوشانى تشبيه مى كند كه در كوير جاهليّت عرب آشكار شد و سرزمين دل ها را آبيارى كرد و گل ها و ميوه ها بر شاخسارش نمايان گشت. بنى اميّه مى كوشيدند راه اين چشمه را مسدود كنند و مردم را بار ديگر به همان كوير بازگردانند.

جمله «وَ جَدَحُوا...» تعبير گوياى ديگرى از همين معناست. آن ها آب زلال شريعت اسلام را با سموم كشنده آلوده ساختند تا مزاج فكر و اخلاق مردم را كه خواهان اسلام بودند، مسموم كنند; زيرا تا زمانى كه مردم، سالم مى انديشيدند و سالم حركت مى كردند زير بار جنايتكاران آلوده اى همچون بنى اميّه و آل ابى سفيان نمى رفتند.

آرى، آن ها نه تنها براى خاموش كردن نور ولايت بپا خاستند، بلكه همچون مشركان در آغاز اسلام كه قرآن درباره آن ها مى گويد: (يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللهِ بِأَفْوَاهِهِمْ)(10)براى خاموش كردن نور خدا يعنى اسلام و قرآن به پا خاستند و جلوى نشر اسلام و علوم الهى را گرفتند و با جعل احاديث فراوان، اين آب زلال را آلوده و مسموم ساختند.

سپس امام(عليه السلام) در پايان اين سخن، تصميم نهايى خود را در ضمن چند جمله كوتاه بيان كرده چنين مى فرمايد: «اگر اين مشكلات موجود از ما و آن ها برطرف گردد، من آن ها را به سوى حق خالص مى برم و اگر مسير حوادث به گونه ديگرى بود (عاقبت شومى دارند) بر آن ها حسرت مخور; زيرا خداوند از آن چه انجام مى دهند، آگاه است» (فَإِنْ تَرْتَفِعْ عَنَّا وَ عَنْهُمْ مِحَنُ الْبَلْوَى، أَحْمِلْهُمْ مِنَ الْحَقِّ عَلَى مَحْضِهِ; وَ إِنْ تَكُنِ الاُْخْرَى، (فَلاَ تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَات إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ)).

اشاره به اين كه اگر موانع برطرف گردد، من براى بازگرداندن جامعه اسلامى به جامعه عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) آمادگى كامل دارم و تلاش و كوشش خود را در اين راه به كار مى گيرم; ولى اگر شرايط اجازه نداد باز هم مشكلى نيست; چرا كه ما به وظيفه خود عمل كرده ايم و آن ها نيز به سزاى اعمالشان خواهند رسيد.

* * *

#####

1. «هلّم» تركيبى از «هاء تنبيه» و «لمّ» به معناى «جمع كن» است و اين واژه، معمولا به صورت يك كلمه و به مفهوم «بيا به سوى ما و در كنار ما قرار بگير» است.

2. «خطب» بر وزن ختم به معناى كار مهم است و خطاب و مخاطبه را از اين رو خطاب و مخاطبه گفته اند كه گفتگوى مهمى در جريان آن است.

3. «غرو» به معناى تعجّب است.

4. «يستفرغ» از ماده «فراغ» در اين جا به معناى بيرون ريختن است و مفهوم جمله «يستفرغ العجب» اين است كه هرگونه تعجّب را بيرون مى ريزد و جايى براى آن باقى نمى گذارد.

5. «أَوَد» از مادّه «أَوْد» (بر وزن قول) به معناى كج شدن گرفته شده و «أَوَد» (بر وزن سَنَد) به معناى كجى است.

6. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 247.

7. «فوّار» صيغه مبالغه به معناى كثير الفوران است و نيز به معناى منبع آب و سوراخى كه آب به شدّت از آن بيرون مى آيد، مى باشد.

8. «جدحوا» از ماده «جدح» (بر وزن مدح) به معناى مخلوط كردن و ممزوج نمودن است.

9. «وبيأ» به معناى چيزى است كه وبا در آن زياد است (توجه داشته باشيد «وبا» گاهى به مرض خاص مشهور، اطلاق مى شود و گاه به هر گونه مرض و در خطبه مزبور، معناى دوّم، مقصود است).

10. صف، آيه 8.

▲نكته ها

▲1. حق پرسشگرى

هر انسانى در برابر انبوهى از مجهولات و مشكلات درباره خود و ديگران قرار دارد كه گاه مربوط به مسائل مادّى است و گاه معنوى و كليد حلّ آن ها غالباً سؤال از آگاهان و انديش مندان است.

به همين دليل، خداوند در عالم تكوين و تشريع درهاى سؤال را به روى انسان گشوده است. از نظر تشريع در دستورات اسلامى نه تنها اجازه سؤال به هر كس و درباره هرچيز را داده است، بلكه به سؤال كردن امر كرده است، قرآن مجيد در دو آيه مى فرمايد: «(فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ); از آگاهان سؤال كنيد اگر نمى دانيد».(1)

اميرمؤمنان در بعضى از كلمات پرمعنايش در نهج البلاغه مى فرمايد: «وَ لاَ يَسْتَحْيِيَنَّ أَحَدٌ اِذا لَمْ يَعْلَمِ الشَّىْءَ أَنْ يَتَعَلَّمَهُ; هيچ گاه كسى در فراگيرى علم و سؤال از مجهولات، شرم و حيا به خود راه ندهد».(2)

آرى، سؤال كردن عيب نيست. عيب آن است كه انسان پرسش نكند و در جهل و نادانى بماند.

جالب اين است كه در خطبه ياد شده سؤال كردن را حقى براى هر كس ذكر فرموده و اين معنا در مورد جوانان و نوجوانان بسيار مهمتر است چرا كه آنها داراى مجهولات فراوان:

از نظر تكوين و آفرينش نيز خداوند، حسّ كنجكاوى و جستجوگرى را در ذات انسان قرار داده است. انسان، همواره مايل است از چيزهايى كه نمى داند، بپرسد و بداند. اين حس در جوانان و نوجوانان شديدتر است; به سبب همان نيازى كه دارند، گاه آن قدر پدر و مادر را سؤال پيچ مى كنند كه داد و فريادشان بلند مى شود; در حالى كه وظيفه آن ها اين است كه با محبّت و مدارا به اين نياز روحى شان پاسخ مثبت دهند. آن چه را مى دانند، در اختيارشان بگذارند و آن چه را نمى دانند به كسانى كه مى دانند ارجاع دهند.

بعضى فكر مى كنند اگر از مسائل اصول عقايد سؤال كنند نشانه كفر و بى اعتقادى است; در حالى كه اين پرسش ها براى تحقيق بيش تر و استحكام بخشيدن به عقيده است.

دانشمندان و آگاهان، به ويژه عالمان دينى وظيفه دارند كه در هر حال و در هر شرايط، براى پاسخ به سؤالات اعلام آمادگى كنند و با محبّت و احترام از پرسش كنندگان استقبال كنند و فراموش نكنند كه براساس روايتى كه از اميرمؤمنان على(عليه السلام) نقل شده، چنين وظيفه اى بر دوش دارند: «خداوند از افراد نادان، پيمان فراگيرى علم نگرفته، مگر آن كه پيش از آن از دانشمندان پيمان آموزش گرفته است» (اِنَّ اللهَ لَمْ يَأْخُذْ عَلَى الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَماءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهّالِ).(3)

اين بحث را با ذكر چند حديث پر معنا پايان مى دهيم:

نخست حديثى است از امام صادق(عليه السلام) كه يكى از يارانش به نام «حمران بن أعينى» را تشويق به سؤال كرد و فرمود: «إِنَّما يَهْلِكُ النَّاسُ لاَِنَّهُمْ لاَ يَسْأَلُونَ; مردم به علت اين هلاك و گمراه مى شوند كه پرسش نمى كنند».(4)

در حديث ديگرى از امام على(عليه السلام) مى خوانيم: «اَلْقُلُوبُ اَقْفالٌ مَفاتِحُهُا السُّؤالُ; دل ها قفل شده است و كليد آن، سؤال است».(5)

و در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «اَلْعِلْمُ خَزائِنٌ وَ مَفاتِيحُهُ اَلسُّؤالُ فَاسْئَلُوا يَرْحَمُكُمُ اللهُ فَإِنَّهُ يُوجَرُ فِيهِ اَرْبَعَةٌ: اَلسّائِلُ وَالْمُعَلِّمُ وَ الْمُسْتَمِعُ وَ الْمُحِبُّ لَهُمْ; علم، خزانه هايى است و كليدهاى آن سؤال است. خدا شما را رحمت كند، همواره سؤال كنيد; چرا كه چهار گروه براى آن پاداش داده مى شوند: سؤال كننده، پاسخ گوينده، كسانى كه در آن جا مستمعند و آن ها كه بدان ها علاقه مندند».(6)

در روز جنگ جمل، مرد عربى به اميرمؤمنان(عليه السلام) عرض كرد: اى اميرمؤمنان! تو مى گويى خداوند يگانه است؟ (منظور از اين يگانگى چيست؟) مردم از هر سو به او حمله كردند. گفتند: اى مرد عرب، نمى بينى تمام فكر اميرمؤمنان متوجّه جنگ است؟ (هر سخن جايى و هر نكته مقامى دارد!) امام فرمود: «او را رها كنيد. چيزى كه اين مرد عرب مى خواهد، همان چيزى است كه ما از اين قوم مى خواهيم (ما هم از اين گروه، توحيد و يگانگى مى طلبيم و جنگ براى فراگيرى اين تعليمات مقدّس است)». سپس امام(عليه السلام)توحيد را به چهار بخش تقسيم كرد: دو قسم آن را مردود شمرد و دو قسم را مقبول.(7)

#####

1. نحل، آيه 43 ; انبياء، آيه 7.

2. كلمات قصار، 82.

3. كافى، جلد 1، صفحه 41.

4. همان، صفحه 40.

5. ميزان الحكمه، جلد 4، صفحه 8039.

6. ميزان الحكمه، جلد 4، حديث 8041.

7. شرح آن را در كتاب «توحيد صدوق»، صفحه 83، باب «معنى الواحد والتوحيد» مطالعه فرماييد.

▲2. هدف اصلى اين پرسش و پاسخ

در اين كه منظور مرد اسدى از سؤالش درباره خلافت و پاسخ امام(عليه السلام) به آن چيست؟ كاملا روشن است، اشاره به داستان سقيفه و تغيير محور خلافت از خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) در روز رحلت آن حضرت است; ولى بعضى از شارحان، مانند «ابن ابى الحديد» كه با پيشداورى هاى مذهبى خود، قافيه را در اين جا سخت برخود تنگ ديده اند، احتمال ضعيفى ذكر كرده و به آن دل بسته اند و گفته اند: منظور، مخالفت «عبدالرحمان بن عوف» در شوراى شش نفرى عمر با خلافت على(عليه السلام) و سوق دادن آن به سوى عثمان است.

عجب اين است كه ابن ابى الحديد در اين جا داستانى از استادش «ابوجعفر نقيب» نقل مى كند كه كاملا با آن چه گفتيم موافق است و از هر نظر منطقى است; با اين حال پاره اى از تعصب ها به مرد آزادانديشى همچون ابن ابى الحديد اجازه قبول واقعيت را نمى دهد.

او از استادش چنين نقل مى كند:

«از استادم كه در پيروى از مذهب علوى مردى با انصاف بود و بهره وافرى از عقل و خرد داشت، پرسيدم: منظور سؤال كننده از افرادى كه امام(عليه السلام) را از حقش بركنار ساختند كيانند؟ آيا منظور، روز سقيفه است يا روز شورا؟

گفت: سقيفه.

گفتم: من به خودم اجازه نمى دهم بگويم اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) با پيامبر(صلى الله عليه وآله)مخالفت نمودند و نص خلافت را كنار گذاشتند.

در پاسخم گفت: من هم به خودم اجازه نمى دهم به پيامبر(صلى الله عليه وآله) اين نسبت را بدهم كه در امر خلافت و امامت پس از خود اهمال و سستى ورزيده و مردم را بى سرپرست گذارده باشد; او كه براى مسافرتى در بيرون مدينه كسى را به جاى خود بر مى گزيد، چگونه براى پس از مرگش كسى را به خلافت تعيين نكرد؟

سپس اضافه نمود: همه معتقدند پيامبر(صلى الله عليه وآله) از نظر عقل در مرحله كمال قرار داشت; عقيده مسلمانان در اين باره معلوم است. يهود، نصارا، فلاسفه و حكما نيز معتقدند، او حكيمى كامل و داراى نظرى صائب بود كه ملتى را به وجود آورد; قوانينى را آورد و با عقل و تدبيرش حكومت پهناورى بنيانگذارى كرد.

(صرف نظر از مقام نبوّت كه تمام فرمان هايش از ناحيه خدا سرچشمه مى گيرد و به وسيله وحى است).

اين انسان عاقل با عرب كاملا آشنا بود; كينه هاى آن ها را خوب مى دانست و از طبع آن ها اطلاع داشت; مى دانست اگر كسى از قبيله اى كشته شود آن قبيله انتقام خون او را از قاتل، اگر نشد، از نوادگان و بستگانش و اگر نشد از قبيله او خواهد گرفت; اين از يك طرف، از سوى ديگر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به فاطمه، دختر مهربانش و به فرزندانش امام حسن وامام حسين و على(عليهم السلام)علاقه مند بود. بدون ترديد اگر او از وحى هم استمداد نمى جست، براى اين كه آن ها صدمه اى نبينند، بى سرپرستشان نمى گذاشت; گمان مى كنى او مى خواست فاطمه همچون يكى از ضعفاى مدينه باشد؟ آن هم در ميان مردمى كه على، خون خويشاوندانشان را ريخته بود؟ كه در حقيقت پيامبر ريخته بود نه على. آرى، آن ها به خون نوادگانشان تشنه بودند.

خلاصه يك انسان عاقل كه در چنين مقامى از رياست قرار داشت، براى اين كه آيين و دودمانش به خطر نيفتد مى بايست خلافت را در ميان آن ها قرار داده باشد ـ چه رسد به اين كه او پيامبر است و جز از وحى تبعيت نمى كند و همواره دستور مى داد مسلمانان بايد وصيت كنند.

به او گفتم: مطلب شما قابل قبول; اما اين سخن امام(عليه السلام) دلالت بر نص بر خلاف ندارد.

پاسخ داد: درست است; ولى مطلب اين است كه سؤال كننده از وجود نص در مورد خلافت پرسش نكرد; بلكه پرسيد: شما كه از نظر خويشاوندى در مرحله بالا و از نظر نسب نزديك به پيامبر قرار داشتيد چرا شما را كنار زدند؟ و امام(عليه السلام)پاسخ اين سؤال را دادند.(1)

#####

1. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 248.

▲3. بنى اميه و توطئه محو اسلام

از تعبيرات امام(عليه السلام) در خطبه ياد شده مخصوصاً جمله «حَاوَلَ الْقَوْمُ إِطْفَاءَ نُورِ اللهِ مِنْ مِصْبَاحِهِ...» چنين استفاده مى شود كه هدف بنى اميّه تنها استيلاى بر خلافت اسلامى نبود; بلكه آن ها كه تفاله هاى عصر جاهليّت بودند كمر به محو اسلام بسته بودند و اگر با فداكارى هاى شهيدان كربلا و بيدارى مسلمين پرده از نيّات شان برداشته نمى شد، معلوم نبود كه امروز، نامى از اسلام باقى مى ماند يا نه؟! شواهد تاريخى بر اين مدّعا بسيار است; از جمله:

1ـ مورخ معروف، مسعودى در كتاب «مروج الذهب» داستانى نقل مى كند كه مأمون، خليفه عباسى در سال 212 ق. دستور اكيدى داد، منادى در همه جا ندا دهد كه احدى حق ندارد از معاويه ذكر خيرى كند يا او را بر هيچ يك از صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله) مقدّم بشمرد. جمعى از آگاهان در انديشه فرو رفتند كه اين دستور اكيد و شديد براى چيست؟ بعداً معلوم شد اين به سبب خبرى بود كه از طرف فرزند «مغيرة بن شعبه» نقل شده بود كه خلاصه اش چنين است:

او مى گويد: من با پدرم مغيره به شام آمديم. پدرم هر روز نزد معاويه مى رفت و با او سخن مى گفت و بر مى گشت و از عقل و هوش او تعريف مى كرد. شبى از نزد معاويه برگشت. او را بسيار اندوهگين يافتم; به گونه اى كه از خوردن شام خوددارى كرد. من تصور كردم مشكلى درباره خانواده ما پيدا شده است. پرسيدم: چرا امشب اين همه ناراحتى؟ گفت: من امشب از نزد خبيث ترين مردم بر مى گردم. گفتم: چرا؟ گفت: براى اين كه با معاويه خلوت كرده بودم. به او گفتم: مقام تو بالا گرفته; اگر عدالت را پيشه كنى و دست به كار خير بزنى بسيار بجا است; مخصوصاً به خويشاوندانت از بنى هاشم نيكى كن و صله رحم به جا آور. آن ها امروز خطرى براى تو ندارند. ناگهان (او منقلب و منفجر شد و) گفت: هَيْهاتَ هَيْهاتَ! اَخُوتَيْم «يعنى ابوبكر) به خلافت رسيد و آن چه بايد انجام بدهد انجام داد; اما هنگامى كه از دنيا رفت نام او هم فراموش شد; فقط گاهى مى گويند: ابوبكر. سپس اخو عدى (يعنى عمر) به خلافت رسيد و ده سال زحمت كشيد. او نيز هنگامى كه از دنيا رفت نامش هم از ميان رفت. فقط گاهى مى گويند عمر. بعد برادرمان عثمان به خلافت رسيد و كارهاى زيادى انجام داد. هنگامى كه از دنيا رفت نام او هم از ميان رفت; ولى اخوهاشم (اشاره به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) است) هر روز پنج مرتبه به نام او فرياد مى زنند: «أشهد أنّ محمّداً رسول الله» با اين حال چه عملى و چه نامى از ما باقى مى ماند. اى بى مادر؟! سپس گفت: «وَاللهِ اِلاَّ دَفْناً دَفْناً(1); به خدا سوگند! چاره اى جز اين نيست كه اين نام براى هميشه دفن شود!».

هنگامى كه مأمون اين خبر را شنيد در وحشت فرو رفت و آن دستور شديد را درباره معاويه صادر نمود.(2)

اين خبر كه در كتب معروف تاريخ آمده پرده از مسائل بسيارى بر مى دارد و به سؤالات بسيارى در برنامه هاى بنى اميّه پاسخ مى گويد.

او و پدرش معاويه اين تفكّر زشت و كفرآميز را از پدر و جدّشان ابوسفيان به ارث برده بودند كه به گفته تاريخ طبرى و ديگران، هنگامى كه خلافت به عثمان (عثمان فرزند زاده اميّه بود) رسيد بسيار خشنود شد و در يك جلسه خصوصى خطاب به «بنى عبد مناف» (و بنى اميّه) گفت: تَلَقَّفُوها تَلَقُّفَ الْكُرَةِ فَما هُناكَ جَنَّةٌ وَ لاَ نارٌ; گوى خلافت را از ميدان ببريد كه نه بهشتى در كار است و نه دوزخى!».(3)

و در عبارت مسعودى در مروج الذهب چنين ذكر شده است: «يا بَنِي أُمَيَّةَ، تَلَقَّفُوها تَلَقُّفَ الْكُرَةِ فَوَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ اَبُوسُفْيانَ مَازِلْتُ اَرْجُوها لَكُمْ وَ لَتَصْبِرَنَّ اِلى صِبْيانِكُمْ وِراتَةً; اى بنى اميّه، گوى خلافت برباييد. قسم به كسى كه ابوسفيان به او سوگند ياد مى كند (اشاره به بت ها) من هميشه اميدوار بودم كه خلافت به دامان شما برگردد و به يقين در آينده به بچه هاى شما نيز به ارث خواهد رسيد».(4)

همين معنا را «ابن عبدالبرّ» در كتاب «استيعاب» نقل كرده است; او مى گويد: «اين سخن در مجلس عثمان بود و هنگامى كه عثمان انكار بهشت و دوزخ را از ابوسفيان شنيد، فرياد زد: برخيز و از من دور شو».(5)

* * *

#####

1. و در شرح ابن ابى الحديد نقل شده است: «لا والله الاّ دفناً دفناً».

2. مروج الذهب، جلد 3، صفحه 454; شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 5، صفحه 129.

3. تاريخ طبرى، جلد 8، صفحه 185. حوادث سال 284 قمرى. به مناسبت نامه اى كه براى معتضد عباسى درباره رسوائى هاى معاويه نوشته شده بود.

4. مروج الذهب، جلد 1، صفحه 403.

5. استيعاب، جلد 2، صفحه 690.

▲خطبه 163 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه درباره توحيد و اسرار آفرينش سخن مى گويد.

#####

1. سند خطبه:

بخش هايى از اين خطبه را «ابونعيم اصفهانى» در «حلية الاولياء» و «واسطى» در «عيون الحكم و المواعظ» و «زمخشرى» در كتاب «ربيع الابرار» نقل كرده اند.

▲خطبه در يك نگاه

خطبه اى است بسيار فصيح و بليغ و به دو بخش تقسيم مى شود:

بخش اوّل از اوصاف جمال و جلال خدا سخن مى گويد و به گفته مرحوم محقّق بحرانى، امام(عليه السلام) نوزده وصف مهم خدا را با عبارات زيبايش شرح مى دهد.

و دربخش دوّم، انسان را مخاطب ساخته و در عين اين كه ضعف و ناتوانى او را بازگو مى كند، نشانه هاى قدرت پروردگار را در آفرينش انسان بيان مى دارد و به اين ترتيب، ذيل خطبه را با صدرش پيوند مى دهد و مجموعه اى بى نظير درباره توحيد و عرفان پروردگار پديد مى آورد.

* * *

▲بخش اوّل

الْحَمْدُللهِِ خَالِقِ الْعِبَادِ، وَ سَاطِحِ الْمِهَادِ، وَ مُسِيلِ الْوِهادِ، وَ مُخْصِبِ النِّجَادِ. لَيْسَ لاَِوَّلِيَّتِهِ ابْتِدَاءٌ، وَ لاَ لاَِزَلِيَّتِهِ انْقِضَاءٌ. هُوَ الاَْوَّلُ وَ لَمْ يَزَلْ، وَالْبَاقِي بِلاَ أَجَل. خَرَّتْ لَهُ الْجِبَاهُ، وَ وَحَّدَتْهُ الشِّفَاهُ. حَدَّ الاَْشْيَاءَ عِنْدَ خَلْقِهِ لَهَا إِبَانَةً لَهُ مِنْ شَبَهِهَا. لاَ تُقَدِّرُهُ الاَْوْهَامُ بِالْحُدُودِ وَ الْحَرَكَاتِ، وَ لاَ بِالْجَوَارِحِ وَالاَْدَوَاتِ. لاَ يُقَالُ لَهُ: «مَتَى؟» وَ لاَ يُضْرَبُ لَهُ أَمَدٌ «بِحَتَّى». الظَّاهِرُ لاَ يُقَالُ: «مِمَّ؟» وَالْبَاطِنُ لاَ يُقَالُ: «فِيمَ؟» لاَ شَبَحٌ فَيُتَقَصَّى، وَ لاَ مَحْجُوبٌ فَيُحْوَى. لَمْ يَقْرُبْ مِنَ الاَْشْيَاءِ بِالْتِصَاق، وَ لَمْ يَبْعُدْ عَنْهَا بِافْتِرَاق، وَ لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ عِبَادِهِ شُخُوصُ لَحْظَة، وَ لاَ كُرُورُ لَفْظَة، وَ لاَ ازْدِلاَفُ رَبْوَة، وَ لاَ انْبِسَاطُ خُطْوَة، فِي لَيْل دَاج، وَ لاَ غَسَق سَاج، يَتَفَيَّأُ عَلَيْهِ الْقَمَرُ الْمُنِيرُ، وَ تَعْقُبُهُ الشَّمْسُ ذَاتُ النُّورِ فِي الاُْفُولِ وَالْكُرُورِ، وَ تَقَلُّبِ الاَْزْمِنَةِ وَالدُّهُورِ، مِنْ إِقْبَالِ لَيْل مُقْبِل، وَ إِدْبَارِ نَهَار مُدْبِر. قَبْلَ كُلِّ غَايَة وَ مُدَّة، وَ كُلِّ إِحْصَاء وَ عِدَّة، تَعَالَى عَمَّا يَنْحَلُهُ الْمُحَدِّدُونَ مِنْ صِفَاتِ الاَْقْدَارِ، وَ نِهَايَاتِ الاَْقْطَارِ، وَ تَأَثُّلِ الْمَسَاكِنِ، وَ تَمَكُّنِ الاَْمَاكِنِ. فَالْحَدُّ لِخَلْقِهِ مَضْرُوبٌ، وَ إِلَى غَيْرِهِ مَنْسُوبٌ.

ترجمه:

ستايش، مخصوص خداوندى است كه آفريدگار بندگان است; خداوندى كه گستراننده زمين، جارى كننده سيل در رودخانه ها و روياننده گياهان بر كوه ها و تپه هاست. براى اوّل بودن او آغاز نيست و نه براى ازليتش پايانى. آغازى است كه همواره بوده و پايانى است كه سرآمدى ندارد. پيشانى ها در برابر عظمتش به خاك افتاده و لب ها به يگانگى اش گشوده شده است. براى هر مخلوقى به هنگام آفرينش، حدّى قرار داد تا با وجود مقدّسش شباهت نيابد. افكار و انديشه ها هرگز نمى تواند با حدود و حركات و نه با اعضا و ابزار، اندازه و حدّى براى او بيان كند. هرگز درباره او نتوان گفت «كى» (به وجود آمده)؟ و برايش سرآمدى نيست كه گفته شود «تاكى» (باقى است)؟ آشكارى است كه درباره اش نتوان گفت: از چه چيز عيان شده و مخفى و پنهانى است كه نمى توان گفت: در چه چيز پنهان شده؟ او نه جسم آشكارى است كه بتوان انتهايش را جستجو كرد و نه پوشيده و پنهان است كه چيزى بر آن محيط باشد. نزديكى او به موجودات آن چنان نيست كه به آن ها چسبيده باشد و دورى او از آن ها آن گونه نيست كه از آن ها جدا گردد! نگاه هاى خيره بندگان از او پنهان نيست و نه تكرار الفاظ (بر زبان آن ها)، نه نزديك شدن به تپه ها و بالا رفتن از آن ها و نه برداشتن گام هاى بلند در شب هاى ظلمانى. شب هايى كه (سرانجام) ماه درخشان بر آن مى تابد (و از ظلمت آن مى كاهد) و به دنبال آن، خورشيد نورانى از طلوع تا غروب بر آن مى گذرد (و تاريكى ها را بر مى چيند) علم او در تغييرات و دگرگونى هاى زمان ها و روزگاران از روى آوردن شب و پشت كردن روز نافذ است. (و دامنه علمش به قدرى گسترده است كه) پيش از پايان و سرآمد هر چيز و قبل از احصا و شمارش آن ها از همه آگاهى داشته و دارد، و چيزى بر او مخفى و پنهان نيست از آن چه محدود كنندگانش به او نسبت مى دهند برتر است و محدوديت از نظر اندازه و ابعاد وانتخاب منزلگاه و جايگزين شدن در مكان (براى او مفهوم ندارد چرا كه) حدّ و اندازه مخصوص آفريده هاى اوست و مربوط به غير او.

▲شرح و تفسير: شرح عميق ديگرى از صفات جمال و جلال او

همان گونه كه گفته شد بخش اوّل اين خطبه مجموعه اى از صفات خداوند متعال را بيان مى كند و جالب اين كه در آغاز از صفات فعل يعنى آفرينش جهان هستى و عجايب و شگفتى هاى آن سخن مى گويد; چرا كه اين بخش از صفات براى همه مردم قابل درك و معرفت آفرين است.

مى فرمايد: «ستايش، مخصوص خداوندى است كه آفريدگار بندگان است; خداوندى كه گستراننده زمين، جارى كننده سيل در رودخانه ها و روياننده گياهان بر كوه ها و تپه هاست» (الْحَمْدُللهِِ خَالِقِ الْعِبَادِ، وَ سَاطِحِ(1) الْمِهَادِ(2)، وَ مُسِيلِ الْوِهادِ(3)، وَ مُخْصِبِ(4) النِّجَادِ(5)).

امام(عليه السلام) در اين جا نخست به آفرينش انسان ها كه شاهكار بزرگ آفرينش است اشاره كرده، بعد به سه موضع (محل سكونت و آب كه مايه حيات است و مواد غذايى) اشاره نموده است تا حس شكرگزارى بندگان را برانگيزد و براى معرفت خداوند متعال و شناخت صفات جلال و جمالش كه در جمله هاى بعد نقل شده است، آماده سازد.

تعبير به «عباد» به قرينه جمله هاى بعدى، ناظر به انسان هاست; هر چند ذات اين تعبير، مى تواند شامل فرشتگان و جن باشد.

«ساطح المهاد» اشاره به همان چيزى است كه در قرآن مجيد بيان شده است: «(أَلَمْ نَجْعَلِ الاَْرْضَ مِهَاداً); آيا زمين را محل آرامش قرار نداديم؟».(6)

تعبير به «مسيل الوهاد» با توجه به اين كه «وهاد» به معناى درّه ها و گودال ها است، اشاره به اين است كه خداوند، مناطقى از زمين را به صورت گودال قرار داد تا آب ها در آن جريان يابد و مناطق ديگر در امن و امان باشد.

تعبير به «مخصب النجاد» اشاره به قدرت نمايى خداوند در سرسبز شدن مناطق مرتفعى است كه آب، به طور معمول به آن ها نمى رسد. سپس امام(عليه السلام)به بيان بخشى از مهم ترين صفات ذات پروردگار كه موضوع ازليّت و ابديّت و واجب الوجود بودن است مى پردازد و مى فرمايد: «براى اوّل بودن او آغاز نيست و نه براى ازليتش پايانى. آغازى است كه همواره بوده و پايانى است كه سرآمدى ندارد» (لَيْسَ لاَِوَّلِيَّتِهِ ابْتِدَاءٌ، وَ لاَ لاَِزَلِيَّتِهِ انْقِضَاءٌ. هُوَ الاَْوَّلُ وَ لَمْ يَزَلْ، وَالْبَاقِي بِلاَ أَجَل).

دلايل عقلى ثابت كرده است كه او واجب الوجود است; نه آغازى داشته و نه انجامى دارد; هميشه بوده و هميشه خواهد بود; چرا كه هستى اش از درون ذات اوست و ذات پاكش عين هستى بى پايان اوست. بنابراين، جمله «هو الاول... و الباقى...» نتيجه اى است براى جمله هاى «ليس لاوليته... و لا لازليته...» زيرا هنگامى كه آغاز و انجامى براى ازليّت و ابديّت او نباشد، او اوّل و آخر است و اين دو وصف، در واقع اساس و پايه بسيارى از اوصاف الهى استو اوصاف جمال و جلالش غالباً به اين دو ويژگى باز مى گردد.

قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «(هُوَ الاَْوَّلُ وَالاْخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْء عَلِيمٌ); اوّل و آخر و پيدا و پنهان اوست و او به هر چيز دانا است».(7)

در ادامه اين سخن مى فرمايد: «پيشانى ها در برابر عظمتش به خاك افتاده و لب ها به يگانگى اش گشوده شده است» (خَرَّتْ لَهُ الْجِبَاهُ، وَ وَحَّدَتْهُ الشِّفَاهُ).

مسلّم است، كسى كه آفريننده همه اشيا و مخلوقات و نعمت هاست و تمام هستى از وجود او سرچشمه مى گيرد، شايسته عبوديت و سجده و ستايش است و غير او شايسته اين مقام نيست. البتّه آن سجده و آن ستايش، ناظر به كار عارفان بالله است; نه كافران و مشركان و عاصيان; چرا كه آن ها شايسته ذكر نيستند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين اوصاف، به بخشى از صفات سلبيه و قداست او از هر عيب و نقصان اشاره كرده، مى فرمايد: «براى هر مخلوقى به هنگام آفرينش، حدّى قرار داد تا با وجود مقدّسش شباهت نيابد (و كسى به اشتباه نيفتد)» (حَدَّ الاَْشْيَاءَ عِنْدَ خَلْقِهِ لَهَا إِبَانَةً لَهُ مِنْ شَبَهِهَا).

اشاره به اين كه تمام مخلوقات، محدودند و تنها ذات پاك اوست كه نامحدود است; از اين رو خالق از مخلوق به آسانى شناخته مى شود و از گمراه شدن در وادى شرك پيشگيرى مى كند.

در اين جا اين سؤال باقى مى ماند كه مگر ممكن است خداوند چيزى نامحدود يا به تعبير ديگر واجب الوجود بيافريند؟ ذات هر مخلوقى اقتضاى محدود بودن مى كند; بنابراين چگونه ممكن است گفته شود، خداوند اشيا را محدود آفريد تا شباهتى با ذات پاكش نداشته باشند؟

پاسخ اين سؤال را مى توان چنين بيان كرد: منظور اين است كه او همه اشيا را محدود آفريد و نتيجه اش تمايز ميان او و مخلوقات شد; به تعبير ديگر «ابانة له» مفعول لا جله نيست; بلكه نوعى نتيجه و غايت فعل است. اين نكته نيز قابل توجّه است كه در بسيارى از نسخ نهج البلاغه «ابانة لها» نقل شده است كه در اين صورت، مشكل، به طور كامل حل مى شود; زيرا مفهومش اين است كه خداوند هر موجودى را با حدود خاصى آفريد تا با موجودات ديگر اشتباه نشود. شبيه آن چه در آيه 13 سوره حجرات بيان شده است: «(يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِّنْ ذَكَر وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا); اى مردم ما شما را از يك مرد و زن آفريديم و شما را تيره ها و قبيله ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد».(8)

سپس درباره نامحدود بودن ذات پاك خداوند شرح بيش ترى مى دهد و با تعبيرات مختلف اين حقيقت را مشخص مى كند كه او از هر نظر نامحدود و بى پايان است; مى فرمايد: «افكار و انديشه ها هرگز نمى تواند با حدود و حركات و نه با اعضا و ابزار، اندازه و حدّى براى او تعيين كند» (لاَ تُقَدِّرُهُ الاَْوْهَامُ بِالْحُدُودِ وَ الْحَرَكَاتِ، وَ لاَ بِالْجَوَارِحِ وَالاَْدَوَاتِ).

نه اعضايى همچون اعضاى انسان ها دارد و نه براى رسيدن به مقاصد خود از ابزار و ادواتى استفاده مى كند; نه حركت از جايى به جاى ديگر و نه حدّ و حدودى دارد; چرا كه اين ها همه، نشانه هاى محدوديت است و ذات پاكش هيچ حد و مرزى را نمى شناسد و به همين دليل، كنه ذات او براى ما ساكنان عالَمِ محدود و گرفتار در چنگال كاستى ها غير ممكن است، همان گونه كه در حديث امام باقر(عليه السلام) نقل شده است: «كُلُّ ما مَيَّزْتُمُوهُ بِاَوْهامِكُمْ فِي اَدَقِّ مَعانِيهِ مَخْلُوقٌ مَصْنُوعٌ مِثْلُكُمْ مَرْدُودٌ اِلَيْكُمْ; هر چيزى كه با فكر خود در دقيق ترين معنا و مفهوم تشخيص دهيد، مخلوق و مصنوعى مثل شماست و به سوى شما باز مى گردد (و آب و رنگ موجوداتِ امكانى دارد و هرگز واجب الوجود نيست).(9)

و براى توضيح و تبيين بيش تر مى افزايد: «هرگز درباره او نمى توان گفت: «كى» (به وجود آمده)؟ و برايش سرآمدى نيست كه گفته شود «تاكى» (باقى است)؟ آشكارى است كه درباره اش نتوان گفت: از چه چيز عيان شده و مخفى و پنهانى است كه نمى توان گفت: در چه چيز پنهان شده؟» (لاَ يُقَالُ لَهُ: «مَتَى؟» وَ لاَ يُضْرَبُ لَهُ أَمَدٌ «بِحَتَّى». الظَّاهِرُ لاَ يُقَالُ: «مِمَّ؟» وَالْبَاطِنُ لاَ يُقَالُ: «فِيمَ؟»).

به اين ترتيب، نه آغازى دارد نه انجامى; نه آشكار است همچون آشكار بودن ماه و خورشيد; نه پنهان است همچون پنهان بودن معادن در درون زمين و در عين حال، از همه چيز آشكارتر و كنه ذاتش از همه چيز مخفى تر است; به تعبيرى ديگر ظهورش ظهور ذاتى و خفايش نيز از كنه ذات اوست.

باز براى توضيح بيش تر مى فرمايد: «او نه جسم آشكارى است كه بتوان انتهاى او را جستجو كرد و نه پوشيده و پنهان است كه چيزى بر آن محيط باشد. نزديكى او به موجودات آن چنان نيست كه به آن ها چسبيده باشد و دورى او از آن ها آن گونه نيست كه از آن ها جدا گردد!» (لاَ شَبَحٌ(10) فَيُتَقَصَّى(11)، وَ لاَ مَحْجُوبٌ فَيُحْوَى(12). لَمْ يَقْرُبْ مِنَ الاَْشْيَاءِ بِالْتِصَاق، وَ لَمْ يَبْعُدْ عَنْهَا بِافْتِرَاق).

در اين بيان، امام(عليه السلام) نخست از خدا نفى جسمانيت مى كند; چرا كه جسم از دو حال خارج نيست: يا آشكار است و داراى حد و حدود و يا پنهان است و طبعاً محدود و محجوب در شىء ديگرى; و در هر دو صورت، حد و پايانى براى او متصور مى شود; در حالى كه واجب الوجود بى پايان و نامحدود است.

در دو جمله اخير جلوه ديگرى از نامحدود بودن ذات پاكش ديده مى شود. او به همه چيز نزديك است; اما نه به معناى چسبيدن و انضمام يا حلول و اتحاد; بلكه به معناى حضور در همه جا و احاطه هر چيز و او از همه چيز دور است، نه به معناى فاصله گرفتن و جدايى از اشيا; بلكه به معناى برتر و والا بودن وجود و صفات او نسبت به همه اشيا. اين سخن، شبيه همان است كه در خطبه اوّل نهج البلاغه گذشت: (مَعَ كُلِّ شَيْء لاَ بِمُقارِنَة وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْء لاَ بِمُزَايِلَة) «او با همه چيز است اما نه به اين صورت كه قرين آن ها باشد و غير همه چيز است، اما نه به اين معنا كه بيگانه و جدا از آن ها باشد».

بى شك، جمع ميان اين گونه صفات در ممكنات امكان پذير نيست; چرا كه اگر چيزى دور باشد نزديك نتوان بود و اگر نزديك باشد دور نخواهد بود; ولى تضادّ قرب و بُعد و امثال آن در ذات نامحدود واجب الوجود مفهومى ندارد.

سپس امام(عليه السلام) به شرح علم خداوند نسبت به همه چيز در هر زمان و هر مكان پرداخته و با عباراتى پر معنا و زيبا آن را بيان مى كند; مى فرمايد: «نگاه هاى خيره بندگان از او پنهان نيست و نه تكرار الفاظ (بر زبان آنان)، نه نزديك شدن به تپه ها و بالا رفتن از آن ها و نه برداشتن گام هاى بلند در شب هاى ظلمانى» (وَ لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ عِبَادِهِ شُخُوصُ(13) لَحْظَة، وَ لاَ كُرُورُ لَفْظَة، وَ لاَ ازْدِلاَفُ(14) رَبْوَة(15)، وَ لاَ انْبِسَاطُ خُطْوَة، فِي لَيْل دَاج(16)، وَ لاَ غَسَق(17) سَاج(18)).

امام(عليه السلام) براى اين كه مشخص كند پنهان ترين حركات و اشيا از ديد علم خداوند مخفى نمى ماند، مسافرى را فرض كرده كه در شبى تاريك از بيابانى مى گذرد، چشم هاى او به بيابان خيره شده و زمزمه هايى زير لب دارد، به تپه هايى نزديك مى شود و از آن ها بالا مى رود و براى رسيدن به مقصد با عجله گام هاى بلند بر مى دارد و در آن ظلمت و تاريكى به پيش مى رود. خداوندى كه حركات چشم و لب ها و پاهاى چنين مسافرى بر او مخفى نيست به يقين، اعمال بندگانش در روزهاى روشن و در شهرها و آبادى ها بر او پنهان نمى ماند.

سپس در وصف اين شب تاريك چنين مى افزايد: «شب هايى كه (سرانجام) ماه درخشان بر آن مى تابد (و از ظلمت آن مى كاهد) و به دنبال آن، خورشيد نورانى از طلوع تا غروب بر آن مى گذرد (و تاريكى ها را بر مى چيند)» (يَتَفَيَّأُ(19) عَلَيْهِ الْقَمَرُ الْمُنِيرُ، وَ تَعْقُبُهُ الشَّمْسُ ذَاتُ النُّورِ فِي الاُْفُولِ وَالْكُرُورِ(20)).

اشاره به اين كه علم خداوند نسبت به موجودات و اعمال انسان ها نه تنها در دل شب هاى تاريك وجود دارد، بلكه شامل شب هاى مهتابى و روزهاى روشن نيز مى شود و در يك كلمه، هيچ مكانى در اين جهان نيست مگر اين كه در پيشگاه علم خداوند آشكار است; درست شبيه چيزى كه در ادامه خطبه مى آيد: «عِلْمُهُ بِمَا فِي السَّمَواتِ الْعُلَى كَعِلْمِهِ بِمَا فِي الاَْرَضِينَ السُّفْلَى; آگاهى او به آنچه در آسمان هاى بالاست همچون آگاهى اش به چيزهايى است كه در زمين هاى پايين قرار دارد».

و درتكميل اين سخن مى فرمايد: «علم او در تغييرات و دگرگونى هاى زمان ها و روزگاران از روى آوردن شب و پشت كردن روز نافذ است» (وَ تَقَلُّبِ الاَْزْمِنَةِ وَالدُّهُورِ، مِنْ إِقْبَالِ لَيْل مُقْبِل، وَ إِدْبَارِ نَهَار مُدْبِر).

اين جمله نيز مانند تعبير زيبايى است كه در ادامه خطبه آمده است: «عِلْمُهُ بِالاَْمْوَاتِ الْمَاضِينَ كَعِلْمُهُ بِالاَْحْيَاءِ الْبَاقِينَ; علم خدا به مردگان پيشين همچون علم خدا به زندگان موجود است».

تمام اين گفتار، اشاره به وسعت علم خدا در پهنه زمان و مكان و در تمامى جهان و در همه قرون و اعصار است.

در اين جا اين سؤال پيش مى آيد كه چرا امام(عليه السلام) بر، آمدن شب و پشت كردن روز، تكيه كرده; با اين كه شب و روز هر يك اقبال و ادبارى دارد؟

ممكن است اين تعبير، تأكيدى باشد بر آن چه در جمله هاى قبل گذشت كه علم خداوند در اعماق تاريكى ها و ظلمات نفوذ دارد نه فقط در روشنايى روز.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: تكيه امام(عليه السلام) بر خصوص روى آوردن شب و پشت كردن روز شايد اشاره به اين باشد كه امور دنيا غالباً بر خلاف ميل انسان است.(21)

در ادامه اين سخن مى فرمايد: «(و دامنه علمش به قدرى گسترده است كه) پيش از پايان و سرآمد هر چيز و قبل از احصا و شمارش آن ها از همه آگاهى داشته، و چيزى بر او مخفى و پنهان نيست» (قَبْلَ كُلِّ غَايَة وَ مُدَّة، وَ كُلِّ إِحْصَاء وَ عِدَّة).

در واقع جمله «لا يخفى عليه من عباده...» كه سخن از گسترش علم خداوند در پهنه زمان و مكان و نسبت به همه چيز و همه كس مى گفت، اين معنا را نيز شامل مى شود كه خداوند از پايان عمر هر كس و هر موجود آگاه است; پيش از آن كه عمرش پايان گيرد و از شمارش و تعداد موجودات انبوه و آگاه است، پيش از آن كه آن را بشمارند و احصا كنند.(22)

سپس در يك نتيجه گيرى كلى مى فرمايد: «خداوند برتر است از آن چه محدود كنندگانش به او نسبت مى دهند و محدوديت از نظر اندازه و ابعاد وانتخاب منزلگاه و جايگزين شدن در مكان» (تَعَالَى عَمَّا يَنْحَلُهُ الْمُحَدِّدُونَ مِنْ صِفَاتِ الاَْقْدَارِ، وَ نِهَايَاتِ الاَْقْطَارِ، وَ تَأَثُّلِ(23) الْمَسَاكِنِ، وَ تَمَكُّنِ الاَْمَاكِنِ).

آرى، گروهى گمراه و فاقد معرفت و شناخت كه به نام «مشبهه و مجسمه» ناميده مى شوند، خدا را به مخلوقاتش تشبيه كرده و براى او جسم و اعضايى قائل شده اند; او را صاحب مسكن و مكان مى دانند و براى او رفت و آمد و حضور و غيبت قائلند; حال آن كه او برتر از زمان و مكان و قياس و وهم است; برتر از آن چه ديده ايم يا خوانده ايم و نوشته ايم; نه جسمى دارد، نه مكانى و نه صفتى از صفات مخلوقات.

جمله مزبور اشاره به چهار نوع محدوديت است كه خداوند از همه آن ها پاك و منزه مى باشد: محدوديت از نظر قدر و اندازه; مثلا كوچك يا بزرگ بودن و محدوديت از نظر نهايت مثلا مقدار عمر و وسعت; محدوديت از نظر انتخاب مسكن و محدوديت از نظر قرار گرفتن در مكان. او وجودى است بى پايان و نامتناهى كه هيچ نوع محدوديتى نمى پذيرد; چرا كه اين ها از صفات مخلوقات است.

به همين دليل، در آخرين جمله و پايان اين قطعه مى فرمايد: «(چرا كه) حدّ و اندازه مخصوص آفريده هاى اوست و مربوط به غير او» (فَالْحَدُّ لِخَلْقِهِ مَضْرُوبٌ، وَ إِلَى غَيْرِهِ مَنْسُوبٌ).

اين جمله عصاره تمام بحث هاى گذشته است كه هرگونه محدوديت به مخلوقات باز مى گردد و دامان ممكنات را مى گيرد; ولى ذات او واجب الوجود از هيچ نظر، حدّ و مرز و پايانى ندارد.

#####

1. «ساطح» از ماده «سطح» كه معناى آن معروف است گرفته شده و «ساطح» به كسى مى گويد كه چيزى را مسطّح و صاف و گسترده كند.

2. «مهاد» و «مهد» در اصل به معناى بستر است و به كره زمين كه محل سكونت و استراحت انسان هاست نيز اطلاق مى شود و در اين جا به همين معناست.

3. «وهاد» جمع «وهده» به معناى زمين هاى منخفض و گود است.

4. «مخصب» از ماده «خصب» بر وزن «غصب» به معناى فراوان شدن گياه است; بنابراين «مخصب» به كسى گفته مى شود كه زمين ها را پرگياه و پربركت كند.

5. «نجاد» جمع «نجد» به معناى زمين مرتفع است و مصدر آن «نجود» است.

6. نبأ، آيه 6.

7. حديد، آيه 3.

8. در كتاب اصول كافى، اين عبارت ضمن خطبه ديگرى و به صورت ديگرى نقل شده است كه تفسير اوّل را تقويت مى كند و آن عبارت، چنين است: «وَ حَدَّ الاَْشْياءَ كُلَّها عِنْدَ خَلْقِهِ إِبانَةً لَها مِنْ شِبْهِهِ وَ إِبانَةً لَهُ مِنْ شِبْهِها» (اصول كافى، جلد 1، صفحه 135).

9. بحارالانوار، جلد 66، صفحه 292.

10. «شبح» به معناى شخص است و گاه به شخصى كه از دور نمايان مى شود و كاملا واضح نيست نيز اطلاق مى شود.

11. «يتقصّى» از ماده «قصو» (بر وزن قصد) به معناى دور شدن گرفته شده و «تقصّى» به معناى جستجو كردن و تلاش براى به دست آوردن نهايت چيزى است.

12. «يحوى» از ماده «حوايه» به معناى استيلاى بر چيزى گرفته شده است.

13. «شخوص» به معناى خيره نگاه كردن به چيزى است.

14. «ازدلاف» به معناى نزديك شدن و بالا رفتن از نقطه مرتفعى است و «مشعر» الحرام را «مزدلفه» مى گويند، براى اين كه مردم از آن جا به «منى» نزديك مى شوند و يا در سايه اين عبادت به خدا نزديك مى شوند.

15. «ربوه» محل مرتفع را گويند.

16. «داج» از ماده «دجوّ» (بر وزن علوّ) به معناى تاريك شدن شب است و «ليل داج» به شب تاريك بدون ماه گفته مى شود.

17. «غسق» به معناى شدّت ظلمت است و از آن جا كه نيمه شب از هر زمانى تاريك تر است اين واژه به آن اطلاق مى شود.

18. «ساج» به معناى ساكن است و منظور از «غسق ساج» تاريكى طولانى و مستمر است.

19. «يتفيّأ» از ماده «فيئ» (بر وزن غيب) به معناى بازگشت گرفته شده و «تفيّأ» به معناى جابه جا شدن و رفت و آمد كردن است.

20. «كرور» معناى مصدرى دارد و به مفهوم بازگشت است.

21. شرح نهج البلاغه، مرحوم تسترى، جلد 1، صفحه 273.

22. اغلب شارحان نهج البلاغه اين عبارت را، جمله مستقلى دانسته اند كه اشاره به نامحدود بودن ذات خدا مى كند; ولى اين تفسير، صحيح به نظر نمى رسد; زيرا اگر چنين بود مى بايست بفرمايد: «بعد كل غاية و مدة» يعنى ذات او بعد از هر نهايت و سررسيدى وجود دارد; همان گونه كه قبل از هر ابتدا و آغازى بوده است.

از معدود كسانى كه جمله ياد شده را همانند ما تفسير كرده اند «محمّد عبده» دانشمند معروف اهل سنت در شرح نهج البلاغه خويش است. او با صراحت، جمله را به «لا يخفى» پيوند مى دهد، ظاهر عبارت «علامه جعفرى(رحمه الله)» در «شرح نهج البلاغه» نيز همين است.

23. «تأثّل» به معناى آباد بودن مسكن است و از ماده «أثل» (بر وزن وصل) كه درخت محكم و معروفى است، گرفته شده است.

▲نكته

▲خدا يك حقيقت نامتناهى است

نخستين و مهم ترين مطلبى كه در باب «صفات خدا» بايد اثبات شود تا هم مفهوم توحيد مشخص شود و هم صفات ديگر او همچون علم و قدرت و مانند آن، نامتناهى بودن ذات پاك اوست; چرا كه اگر اين مطلب به خوبى اثبات و درك شود راه براى همه صفات جمال و جلال او (صفات ثبوتيه و سلبيه) هموار مى گردد.

براى اثبات اين معنا كه او يك وجود بى انتهاست بايد امور زير مورد توجّه قرار گيرد:

1ـ محدوديت وجود يعنى آلوده بودن به «عدم»; زيرا اگر پاى عدم در ميان نباشد، محدوديت مفهومى نخواهد داشت. مى گوييم عمر فلان كس محدود است; يعنى عمر او سرانجام به عدم منتهى مى گردد و به نيستى آلوده است; همچنين درباره محدوديت قدرت و علم و مانند آن.

2ـ «وجود»، ضد «عدم» است و اگر چيزى ذاتاً مقتضى وجود باشد نمى تواند مقتضى عدم گردد.

3ـ در برهان علت و معلول، اين مطلب ثابت شده كه سلسله زنجير مانند علت و معلول اين جهان بايد به يك نقطه ثابت و ازلى برسد كه آن را واجب الوجود مى ناميم; يعنى وجودش از درون ذات اوست; نه از بيرون; بنابراين، علت نخستين جهان، ذاتاً اقتضاى وجود دارد و بنابراين نمى تواند به عدم آلوده گردد.

يك بار ديگر اين سه مقدمه را با دقت بخوانيد و در آن خوب بينديشيد. با توجّه به اين مقدمات، روشن مى شود اگر محدوديتى در ذات واجب الوجود حاصل شود بايد از بيرون وجود او باشد; چرا كه محدوديت، طبق مقدمات فوق به معناى آلودگى به عدم است و چيزى كه ذاتش اقتضاى هستى دارد وعين هستى است هرگز مقتضى عدم و نيستى نخواهد بود; پس اگر محدوديتى در او باشد بايد يك عامل بيرونى او را محدود كند و لازمه اين سخن، آن است كه او واجب الوجود نباشد; چون از نظر حدّ وجودى خود مخلوق ديگر و معلول ذات ديگرى است.

به عبارت ديگر، بدون شك جهان، منتهى به واجب الوجودى مى شود. حال اگر واجب الوجود، نامحدود باشد مشكلى در كار نيست; ولى اگر محدود باشد اين محدوديت، هرگز مقتضاى ذات او نيست; چون ذات او مقتضى وجود است; نه آلودگى به عدم; پس بايد از بيرون بر او تحميل شده باشد. مفهوم اين سخن آن است كه علتى در بيرون او وجود دارد و او معلول آن علت است; در اين صورت واجب الوجود نخواهد بود; نتيجه اين كه او وجودى است نامحدود; از هر نظر برهان مذكور با بيان لطيفى در روايتى از امام سجاد(عليه السلام)نيز نقل شده است: «إِنَّ اللهَ لاَ يُوصَفُ بِمَحْدُودِيَّة عَظُمَ رَبُّنَا عَنِ الصِّفَةِ فَكَيْفَ يُوصَفُ بِمَحدُوديّة مَنْ لا يَحُدُّ; خداوند به هيچ محدوديتى وصف نمى شود (و ذات پاكش هيچ حدّى را نمى پذيرد) او برتر از چنين توصيفى است و چگونه ممكن است كسى كه هيچ حدّى ندارد وصف به محدوديت شود».(1)

در حديث ديگرى از امام على بن موسى الرضا(عليه السلام) مى خوانيم: «هُوَ أجَلُّ مِنْ أَنْ تُدْرِكَهُ الاَْبْصَارُ أَوْ يُحِيطَ بِهِ وَهْمٌ أَوْ يَضْبِطُهُ عَقْلٌ; او برتر از آن است كه چشم ها او را ببيند و انديشه به او احاطه پيدا كند و عقل، او را به قيد و شرطى درآورد».

سؤال كننده اى پرسيد: پس حدّ او را براى من بيان فرما. امام(عليه السلام) فرمود: «إِنَّهُ لاَ يُحَدُّ قَالَ: لِمَ؟ قَالَ(عليه السلام): لاَِنَّ كُلَّ مَحْدُود مُتَناهُ إِلى حَدٍّ فَاِذَا احْتَمَلَ التَّحْدِيدُ اِحْتَمَلَ الزِّيَادَةُ وَ اِذَا احْتَمَلَ الزِّيَادَةُ اِحْتَمَلَ النُّقْصَانِ فَهُوَ غَيْرُ مَحْدُود وَ لاَ مُتَزَائِد وَ لاَ مُتَجَزٍّ وَ لاَ مُتَوَهَّم; قطعاً حدى ندارد. گفت: چرا؟ فرمود: زيرا هر محدودى بالاخره متناهى به حدّى است; بنابراين اگر وجودش حدّى را بپذيرد قابل زيادى است و اگر قابل زيادى بود، قابل نقصان است (و اگر قابل زيادى و نقصان باشد ممكن الوجود خواهد بود) بنابراين او نامحدود است; زيادى را مى پذيرد نه تجزيه مى شود و نه در وهم مى گنجد».(2)

* * *

#####

1. اصول كافى، جلد 1، صفحه 100، باب النهى عن الصفة.

2. بحارالانوار، جلد 3، صفحه 15. براى توضيح بيش تر به «تفسير پيام قرآن»، جلد 3، صفحه 189 به بعد مراجعه كنيد.

▲بخش دوّم

لَمْ يَخْلُقِ الاَْشْيَاءَ مِنْ أُصُول أَزَلِيَّة، وَ لاَ مِنْ أَوَائِلَ أَبَدِيَّة، بَلْ خَلَقَ مَا خَلَقَ فَأَقَامَ حَدَّهُ، وَ صَوَّرَ مَا صَوَّرَ فَأَحْسَنَ صُورَتَهُ. لَيْسَ لِشَيْء مِنْهُ امْتِنَاعٌ، وَ لاَ لَهُ بِطَاعَةِ شَيْء انْتِفَاعٌ. عِلْمُهُ بِالأَمْوَاتِ الْمَاضِينَ كَعِلْمِهِ بِالاَْحْيَاءِ الْبَاقِينَ، وَ عِلْمُهُ بِمَا فِي السَمَاوَاتِ الْعُلَى كَعِلْمِهِ بِمَا فِي الاَْرَضِينَ السُّفْلَى.

ترجمه:

خداوند، اشيا را از اصول و موادى كه ازلى و ابدى باشند نيافريد، بلكه آن چه را آفريد (همه بى سابقه بود و) براى هر يك حدّى قرار داد و به آن چه صورت بخشيد، صورت زيبايى داد. هيچ چيز در برابر قدرتش ياراى مقاومت ندارد و از اطاعت كسى يا چيزى نفعى عايد او نمى شود، علم او به مردگان پيشين همچون علمش به زندگان باقى است و دانش او به آن چه در آسمان هاى بالاست همچون دانش او به آن چه در طبقات پايين زمين است، مى باشد.

▲شرح و تفسير: علم نامحدود خدا

اين بخش از كلام امام(عليه السلام) ادامه و تكميل بخش گذشته است كه درباره قدرت و علم نامحدود خداوند سخن مى گفت. مى فرمايد: «خداوند، اشيا را از موادى كه ازلى باشند يا ابدى نيافريد، بلكه آن چه را آفريد (همه بى سابقه بود و) براى هر يك حدّى قرار داد و به آن چه صورت بخشيد، تصوير زيبايى داد» (لَمْ يَخْلُقِ الاَْشْيَاءَ مِنْ أُصُول أَزَلِيَّة، وَ لاَ مِنْ أَوَائِلَ أَبَدِيَّة، بَلْ خَلَقَ مَا خَلَقَ فَأَقَامَ حَدَّهُ، وَ صَوَّرَ مَا صَوَّرَ فَأَحْسَنَ صُورَتَهُ).

اين سخن، اشاره به ابداع در خلقت است; يعنى آفرينش اشيا مسبوق به هيچ سابقه اى نبود. نه موادّى وجود داشت كه خداوند، اشيا را از آن مواد ازلى آفريده باشد و نه صورت ها و اشكالى وجود داشت كه از آن اقتباس كرده باشد; بلكه هم مواد، بى سابقه بود و هم صورت ها; بر خلاف آن چه بعضى از فلاسفه درباره ازلى بودن مادّه پنداشته اند; چرا كه ازلى و ابدى تنها ذات پاك خداوند است و همان گونه كه در برهان هاى توحيد گفته ايم دو وجود ازلى و ابدى در عالم ممكن نيست و جالب اين كه اين گونه سخنان را امام(عليه السلام) در عصرى مى فرمايد كه اين چنين سخنانى در آن محيط وجود نداشت و درباره معرفة الله كسى با اين منطق دقيق و متقن سخن نمى گفت.

سپس به قدرت بى پايان خداوند از ديدگاه ديگرى اشاره كرده، مى فرمايد: «هيچ چيز در برابر قدرتش ياراى مقاومت ندارد و از اطاعت كسى يا چيزى نفعى عايد او نمى شود» (لَيْسَ لِشَيْء مِنْهُ امْتِنَاعٌ، وَ لاَ لَهُ بِطَاعَةِ شَيْء انْتِفَاعٌ).

بلكه همه چيز در برابر اراده تكوينى او تسليم مطلق اند. هرگونه بخواهد ايجاد مى كند و هر زمان بخواهد وجودش را بر مى چيند; ولى با اين حال چنان نيست كه تسليم بودن موجودات و اطاعت مطيعان و عبادت عبادت كاران چيزى بر عظمت او بيفزايد; چرا كه وجودش نامتناهى و سرچشمه همه خيرات و بركات است.

اين در ناحيه قدرتش و اما در جهت علم بى پايانش مى فرمايد: «علم او به مردگان پيشين همچون علمش به زندگان باقى است و دانشش به آن چه در آسمان هاى بالاست همچون دانش او به آن چه در طبقات پايين زمين است، مى باشد» (عِلْمُهُ بِالأَمْوَاتِ الْمَاضِينَ كَعِلْمِهِ بِالاَْحْيَاءِ الْبَاقِينَ، وَ عِلْمُهُ بِمَا فِي السَمَاوَاتِ الْعُلَى كَعِلْمِهِ بِمَا فِي الاَْرَضِينَ السُّفْلَى).

آن چه را امام(عليه السلام) در اين سخنان شيوا و پر معنا بيان فرموده، برگرفته از آيات قرآن است.

در يك جا مى فرمايد: «(وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَّبِّكَ مِنْ مِّثْقَالِ ذَرَّة فِى الاَْرْضِ وَلاَ فِى السَّمَاءِ وَلاَ أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلاَ أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتَاب مُّبِين); از پروردگار تو پنهان نمى ماند حتى به اندازه سنگينى ذره اى و نه كوچك تر و نه بزرگ تر از آن; نيست مگر اين كه (همه آن ها) در كتاب آشكار (و لوح محفوظ علم خداوند) ثبت است».(1)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «(وَمَا كَانَ اللهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَىْء فِى السَّماوَاتِ وَلاَ فِى الاَْرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيماً قَدِيراً); نه چيزى در آسمان ها و نه چيزى در زمين از حوزه قدرت او بيرون نخواهد رفت. او دانا و تواناست».(2)

و در سوره حجر مى فرمايد: «(وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ); ما هم پيشينيان شما را دانستيم و هم متأخران را».(3)

كوتاه سخن اين كه معرفت پروردگار، بدون شناخت علم و قدرت نامتناهى و هستى ازلى و ابدى و بى پايان او حاصل نمى شود.

#####

1. يونس، آيه 61.

2. فاطر، آيه 44.

3. حجر، آيه 24.

▲نكته

▲بازتاب ايمان به علم خدا در اعمال انسان ها

موضوع مهم در اين جا اين است كه چنين اعتقادى به علم و قدرت و ازليّت و ابديّت خداوند، تنها جنبه ذهنى و فكرى ندارد; بلكه بازتاب وسيع و گسترده اى در اعمال ما به جاى مى گذارد; زيرا هنگامى كه من يقين داشته باشم او همه جا با من است قبل از من بوده و بعد ازمن خواهد بود و برون و درون حتى جزئيات انگيزه ها و نيّاتِ ما براى او آشكار است، اين عقيده مرا تربيت مى كند و به مراقبت وسيع و گسترده از خويشتن وا مى دارد و به نقادى از خود و اعمال خويش دعوت مى كند; از سوى ديگر هرگونه يأس و نوميدى را در برابر هجوم مشكلات از من دور مى سازد و به آينده اميدوار مى كند و به اين ترتيب، اعتقاد به خدا با اوصافى كه ذكر شد تنها سرمايه روز جزاى ما نيست; بلكه دنياى ما را مى سازد و پاكى و تقوا و آرامش و امنيّت ما را در اين جهان نيز تأمين مى كند و اگر مى بينيم بى تقوايى ها از يك سو و افسردگى ها از سوى ديگر در جهان امروز گسترش يافته است يكى از دلايل عمده آن، فاصله گرفتن از اعتقادات صحيح مذهبى است.

* * *

▲بخش سوّم

أَيُّهَا الْمَخْلُوقُ السَّوِيُّ، وَالْمُنْشَأُ الْمَرْعِيُّ، فِي ظُلُمَاتِ الاَْرْحَامِ، وَ مُضَاعَفَاتِ الاَْسْتَارِ. بُدِئْتَ (مِنْ سُلاَلَة مِنْ طِين)، وَ وُضِعْتَ (فِي قَرَار مَكِين * إِلَى قَدَر مَعْلُوم)وَ أَجَل مَقْسُوم. تَمُورُ فِي بَطْنِ أُمِّكَ جَنِيناً لاَ تُحِيرُ دُعَاءً، وَلاَ تَسْمَعُ نِدَاءً; ثُمَّ أُخْرِجْتَ مِنْ مَقَرِّكَ إِلَى دَار لَمْ تَشْهَدْهَا، وَ لَمْ تَعْرِفْ سُبُلَ مَنَافِعِهَا. فَمَنْ هَدَاكَ لاِجْتِرَارِ الْغِذَاءِ مِنْ ثَدْيِ أُمِّكَ، وَ عَرَّفَكَ عِنْدَ الْحَاجَةِ مَوَاضِعَ طَلَبِكَ وَ إِرَادَتِكَ! هَيْهَاتَ، إِنَّ مَنْ يَعْجِزُ عَنْ صِفَاتِ ذِي الْهَيْئَةِ وَالاَْدَوَاتِ فَهُوَ عَنْ صِفَاتِ خَالِقِهِ أَعْجَزُ، وَ مِنْ تَنَاوُلِهِ بِحُدُودِ الْمَخْلُوقِينَ أَبْعَدُ!

ترجمه:

اى مخلوقى كه با اندام متناسب آفريده شده اى و در محيط محفوظى، در تاريكى هاى رحم و در پرده هاى تو در توى متعدد پرورش يافته اى، آفرينش تو از عصاره گِل آغاز شد و در جايگاه مطمئن و محفوظى تا حدّ معين و سرآمد مشخصى قرار داده شدى، در آن هنگام كه در شكم مادر مشغول حركت بودى در حالى كه نه قدرت پاسخگويى داشتى و نه توانايى شنيدن سخنى. سپس از جايگاه خود به سرايى كه هرگز آن را مشاهده نكرده بودى و راهِ به دست آوردن منافعش را نمى شناختى فرستاده شدى (بگو:) چه كسى تو را براى به دست آوردن غذا به مكيدن پستان مادرت هدايت كرد؟ و چه كسى موارد نيازها و مقصودت را به تو معرفى نمود؟ هيهات! آن كس كه از وصف موجوداتى كه داراى شكل و اندام و اعضاى پيكرند ناتوان است از وصف خالق خويش ناتوان تر مى باشد و از شناخت او از طريق صفات مخلوقات دورتر است».

▲شرح و تفسير: اى برتر از خيال و قياس و وهم

اين بخش از خطبه كه آخرين بخش آن است، پاسخى است به سؤال يا سؤالاتى كه از بخش هاى پيشين سرچشمه مى گيرد و آن اين كه: خدايى كه چنين صفاتى دارد يعنى هم اوّل است و هم آخر، هم ظاهر است و هم باطن، هم به اشيا نزديك است و هم از آن ها دور و علم و قدرت او نسبت به همه چيز، يكسان است، شناخت كنه صفاتش بر ما ميسر نيست. درست است كه علم اجمالى به همه اين صفات داريم ولى علم تفصيلى ـ كه از آن به علم به كنه ذات و صفات تعبير مى كنيم ـ براى ما ميسّر نمى باشد.

امام(عليه السلام) در اين جا به گوشه اى از آفرينش انسان و اسرار پيچيده دوران جنينى و نيز اسرار پيچيده تولّد و پس از آن اشاره مى فرمايد و نتيجه مى گيرد: تو كه نمى توانى به كنه اسرار خلقت خود برسى، چگونه مى توانى انتظار داشته باشى به كنه صفات حق راه يابى؟!

مى فرمايد: «اى مخلوقى كه با اندام متناسب آفريده شده اى و در محيط محفوظى، در تاريكى رحم ها و در پرده هاى تو در توى متعدد پرورش يافته اى» (أَيُّهَا الْمَخْلُوقُ السَّوِيُّ(1)، وَالْمُنْشَأُ الْمَرْعِيُّ(2)، فِي ظُلُمَاتِ الاَْرْحَامِ، وَ مُضَاعَفَاتِ الاَْسْتَارِ. بُدِئْتَ).

آرى، دوران جنينى يكى از شگفت انگيزترين و اسرارآميزترين دوران هاى خلقت انسان است. نطفه انسان در حالى كه در محيطى كاملا بسته و ظلمانى و زير پرده هاى مضاعف قرار دارد، مراحل تكامل خود را پى در پى طى مى كند و هر روز در مرحله جديدى گام مى نهد. آفرينشى كاملا موزون و منظم و حساب شده را طى مى كند و با اين كه بسيار لطيف و آسيب پذير است، در آن محيط كاملا محفوظ از آسيب ها بركنار است.

سپس به شرح اين مطلب پرداخته، مى افزايد: «آفرينش تو از عصاره گِل آغاز شد و در جايگاه مطمئن و محفوظى تا حدّ معين و سرآمد مشخصى قرار داده شدى» ((بُدِئْتُ مِنْ سُلاَلَة(3) مِنْ طِين)، وَ وُضِعْتَ (فِي قَرَار مَكِين(4) * إِلَى قَدَر مَعْلُوم)، وَ أَجَل مَقْسُوم).

اشاره به اين كه توقف انسان در رحم مادر، كاملا حساب شده است; از نظر كميّت و كيفيت بدن و از نظر مدت و زمان; كه امام(عليه السلام) به يكى با جمله «الى قدر معلوم» اشاره مى كند و به ديگرى با جمله «واجل مقسوم».

آن گاه به بيان مرحله بعد از استقرار در رحم مى پردازد و مى فرمايد: «در آن هنگام كه در شكم مادر مشغول حركت بودى در حالى كه نه قدرت پاسخگويى داشتى و نه توانايى شنيدن سخنى!» (تَمُورُ(5) فِي بَطْنِ أُمِّكَ جَنِيناً لاَ تُحِيرُ(6) دُعَاءً، وَلاَ تَسْمَعُ نِدَاءً).

اين جمله اشاره لطيفى است به حركت پى در پى جنين در شكم مادر كه به صورت شنا كردن در مايع مخصوص پيرامونش مى باشد. فرمان حركت را از درون فطرت و به حكم طبيعت مى گيرد، بى آن كه از كسى چيزى بخواهد يا پاسخ به كسى بدهد; چرا كه نه گوش شنوا دارد و نه زبان گويا; ولى همه نيازهاى او از پيش در همان محيط بسته و ظلمانى و تاريك فراهم شده است.

آن گاه به مرحله تولّد و دوران شيرخوارگى در دامان مادر اشاره كرده، چنين مى فرمايد: «سپس از جايگاه خود به سرايى كه هرگز آن را مشاهده نكرده بودى و راهِ به دست آوردن منافعش را نمى شناختى فرستاده شدى» (ثُمَّ أُخْرِجْتَ مِنْ مَقَرِّكَ إِلَى دَار لَمْ تَشْهَدْهَا، وَ لَمْ تَعْرِفْ سُبُلَ مَنَافِعِهَا)

آرى، از آن قرار مكين و جايگاه مطمئن وارد دنيايى مى شود كه با هيچ چيز آشنا نيست; نه غذاى لازم را مى شناسد و نه راه به دست آوردن آن و نه طرز مصرف آن را; نه از وسايل پيشرفت آگاهى دارد و نه از موانع آن; نه آيين همزيستى را فرا گرفته و نه كار جمعى و گروهى را. اگر دست لطف خداوند دستش را نگيرد و هدايت هاى تكوينى او شامل حالش نشود، به يقين به ادامه حيات قادر نيست; ولى لطف خدايى كه هر چيزى را كه آفريده به سر منزل مقصودش هدايت مى كند به يارى او مى شتابد و به حكم غريزه خداداد از راه هاى پر پيچ و خم زندگى مى گذرد.

لذا درادامه سخن مى فرمايد: «چه كسى تو را براى به دست آوردن غذا به مكيدن پستان مادرت هدايت كرد؟ و چه كسى موارد نيازها و مقصودت را به تو معرفى نمود؟» (فَمَنْ هَدَاكَ لاِجْتِرَارِ(7) الْغِذَاءِ مِنْ ثَدْيِ أُمِّكَ، وَ عَرَّفَكَ عِنْدَ الْحَاجَةِ مَوَاضِعَ طَلَبِكَ وَ إِرَادَتِكَ!).

راستى چه كسى به نوزاد، آموخته كه غذا و مايه حيات تو در پستان مادر است؟ بايد آن را در ميان دست هاى كوچكت بگيرى بفشارى و با لب هاى كوچكت آن را بمكى و به مقدار نيازت از آن بهره گيرى؟!!

چه كسى گريستن را با آن صداى سوزناك به او آموخته كه همه حاجات خود را به وسيله آن اعلام كند؟! تشنگى،گرسنگى،بيمارى،گرما،سرما ونياز به خواب و استراحت را!!

و جالب اين كه نوزادهاى پرندگان و چارپايان و انواع حيوانات ديگر هر يك به طريق شگفت انگيزى به سوى نيازهايشان جلب و جذب مى شوند!

سرانجام در پايان خطبه در يك نتيجه گيرى مى فرمايد: «هيهات! آن كس كه از وصف موجوداتى كه داراى شكل و اندام و اعضاى پيكرند ناتوان است از وصف خالق خويش ناتوان تر مى باشد و از شناخت او از طريق صفات مخلوقات دورتر است» (هَيْهَاتَ(8)، إِنَّ مَنْ يَعْجِزُ عَنْ صِفَاتِ ذِي الْهَيْئَةِ وَالاَْدَوَاتِ فَهُوَ عَنْ صِفَاتِ خَالِقِهِ أَعْجَزُ، وَ مِنْ تَنَاوُلِهِ بِحُدُودِ الْمَخْلُوقِينَ أَبْعَدُ!).

آرى، به راستى نمى توان شگفتى هاى جهان آفرينش را شمارش كرد و به عمق اسرار آن راه يافت. جايى كه ما از درك آن چه مربوط به مخلوقات محدود خداوند است ناتوانيم چگونه مى توانيم به كنه ذات و صفات خدا كه در هر جهت نامحدود است راه يابيم؟

ساختمان پيچيده اعصاب، قلب و عروق و ساختمان سلول ها و ژن ها و غرايز مختلفى كه آفريدگار در وجود ما به وديعت نهاده، مسائلى است كه هزاران دانشمند در طول قرن ها سال درباره آن مطالعه كرده و در عين حال معترفند كه هنوز اسرار ناشناخته در وجود انسان فراوان است تا آن جا كه آن دانشمند معروف فرانسوى نام كتاب خود را «انسان، موجود ناشناخته» نهاده است.

#####

1. «سوى» از ماده «تسويه» به معناى تنظيم و نظام بخشيدن و رعايت تناسب اجزاى شىء است.

2. «مرعى» (بر وزن منفى) به معناى چيزى است كه مورد رعايت و حفظ و مراقبت قرار گرفته است.

3. «سلالة» از مادّه «سلّ» (بر وزن حلّ) به معناى عصاره و فشرده و خالص هر چيزى است; از همين رو به معناى برگزيده نيز نقل شده است.

4. «مكين» از ماده «مكانت» به معناى مقام و منزلت گرفته شده و به مفهوم شخص يا چيزى است كه صاحب منزلت و داراى استقرار و ثبات و استحكام باشد و تمام وسايل كار در اختيار او قرار گيرد.

5. «تمور» از ماده «موْر» (بر وزن قول) به معناى جريان سريع است و به معناى رفت و آمد نيز آمده. اين تعبير در مورد جنين به سبب آن است كه در درون كيسه مخصوص همواره در حال حركت است.

6. «تحير» از ماده «حوْر» (بر وزن غوْر) گرفته شده كه به معناى رفت و آمد در مكان يا در سخن است و محاوره نيز از همين ماده مى باشد; بنابراين «لا تحير» در عبارت بالا به اين معناست كه جنين به هيچ سخنى پاسخ نمى گويد و قادر به بيان نيازهاى خود نيست.

7. «اجترار» از ماده «جرّ» به معناى كشيدن است.

8. «هيهات» اسم فعل است و دورى را مى رساند و معناى آن در فارسى معادل «چه دور است» مى باشد.

▲نكته

▲دوران عجيب جنين

آن چه در اين بخش از خطبه درباره اسرار عجيب آفرينش انسان در دوران جنينى و سپس دوران تولّد و شيرخوارگى بيان شده است با آيات فراوانى هماهنگ است كه درباره اين اسرار تأكيد بر تفكّر مى كند. در سوره زمر مى خوانيم: «(يَخْلُقُكُمْ فِى بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقاً مِّنْ بَعْدِ خَلْق فِى ظُلُمَات ثَلاَث ذَلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمْ); او شما را در شكم مادرانتان پيوسته آفرينشى بعد از آفرينش ديگر در ميان تاريكى هاى سه گانه (ظلمت شكم مادر و رحم و مشيمه) مى بخشد. اين است خداوند، پروردگار شما».(1) و در سوره مؤمنون مى خوانيم: «(وَلَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنسَانَ مِنْ سُلاَلَة مِّنْ طِين * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِى قَرَار مَّكِين * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ); و ما انسان را از عصاره اى از گل آفريديم سپس او را نطفه اى در قرارگاه مطمئن [رحم] قرار داديم; سپس نطفه را به صورت علقه [خون بسته] و علقه را به صورت مضغه ]چيزى شبيه گوشت جويده شده[ و مضغه را به صورت استخوان هايى درآورديم و بر استخوان ها گوشت پوشانديم; سپس آن را آفرينش تازه اى داديم; پس بزرگ است خدايى كه بهترين آفرينندگان است».(2)

امام صادق(عليه السلام) در توحيد مفضّل آن را از نشانه هاى بزرگ توحيد و قدرت و عظمت خداوند ياد فرموده است. در كتاب توحيد مفضّل از آن حضرت چنين نقل شده: «تو اى مفضّل، به آفرينش انسان بينديش كه نخستين مرحله آن، تربيت جنين در عالم رحم است; در حالى كه در ميان ظلمت هاى سه گانه (شكم، رحم و مشيمه) قرار گرفته; در آن جايى كه راهى براى درخواست غذا و دفع آزار و جلب منفعت و دور ساختن زيان ها از خود ندارد، خداوند خون عادت را (از طريق بند ناف) به سوى او روان ساخته و همان گونه كه آب، گياهان را آبيارى مى كند اين خون نيز جنين را آبيارى و تغذيه مى كند تا مراحل تكامل خود را بپيمايد و آن قدر قوى و محكم شود كه بتواند در هواى آزاد زندگى كند... و هنگامى كه متولّد مى شود آن خون را به شير تبديل مى كند و به سوى پستان مادرش روان مى سازد، طعم و رنگ آن به كلّى دگرگون مى گردد و به صورتى كه مورد نياز نوزاد است در مى آيد...». سپس امام صادق(عليه السلام) به شرح تكامل نوزاد در مراحل مختلف مى پردازد و شگفتى ها را يكى پس از ديگرى شرح مى دهد.(3)

البتّه در اين بحث فشرده نمى توان مسائل عجيبى را كه در عصر ما از دوران تكامل يك نطفه در مراحل مختلف كشف شده است بازگو كنيم و آن چه را كه در فيلم هاى مستند لحظه به لحظه منعكس است در اين جا بيان كنيم ولى همين قدر مى گوييم كه هزاران نكته باريك تر از مو در اين بحث نهفته است و به تعبير قرآن مجيد (خَلْقاً مِّنْ بَعْدِ خَلْق)و آفرينش هاى جديد و پى در پى ـ كه معمار آفرينش در آن ظلمتكده رحم نقش بر آب مى زند ـ از عجيب ترين پديده هاى جهان آفرينش است.

مناسب است در اين جا به يك نكته از هزاران نكته اشاره كنيم و آن اين كه جنين در تمام مدّت در درون كيسه اى قرار گرفته كه مملوّ از آب غليظ و لغزنده اى است و جنين در آن شناور است.

اين كيسه آب از يك سو دستگاه ضدّ ضربه است كه حتى اگر مادر، زمين بخورد و يا حركات تند و شديدى داشته باشد آسيبى به جنين نمى رسد. و از سوى ديگر يك وسيله مؤثر تعديل كننده حرارت است و سبب مى شود كه سرما و گرماى برون به آسانى روى جنين تأثير نكند.

ديگر آن كه شناور بودن جنين در آن كيسه آب سبب مى شود كه اعضاى او كه بسيار لطيف و آسيب پذيرند بر يكديگر فشار نياورند.

همچنين جنين را از امواج صداهاى ناهنجار بر كنار مى دارد و نيز نرمى و لطافت پوست او را حفظ مى كند و حتى علاوه بر بند ناف در تغذيه او نيز نقش دارد: (فَتَبَارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ).

#####

1. زمر، آيه 6.

2. مؤمنون، آيه 12-14.

3. بحارالانوار، جلد 3، صفحه 162.

▲خطبه 164 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

«لمّا اجتمع الناس اليه و شكوا ما نقموه على عثمان و سألوه مخاطبته لهم و استعتابه لهم، فدخل عليه فقال:»

از سخنان امام(عليه السلام) است

در آن هنگام كه مردم نزد او جمع شدند و از عثمان شكايت كردند و از آن حضرت خواستند كه با عثمان در اين زمينه صحبت كند (و از او بخواهد از خطاها و اشتباهاتش دست بردارد) امام(عليه السلام) بر عثمان وارد شد (و با لحنى مؤدّبانه و آميخته با احترام به او چنين) سخنان زير را ايراد فرمود:

#####

1. سند خطبه:

همان گونه كه در بالا اشاره شد هنگامى كه خلاف كارى هاى تشكيلات عثمان زياد شد و برملا گشت، مردم براى اين كه راه مسالمت را در اين ماجرا بپويند از اميرمؤمنان على(عليه السلام) تقاضا كردند كه سفير و ترجمان آن ها نزد عثمان باشد و با بيان فصيح و بليغ و موشكافى كه دارد عثمان را نصيحت كند.

داستان اين سفارت قبل از «سيّد رضى»، «بلاذرى» در «انسان الاشراف» و «طبرى» مورّخ معروف در حوادث سنه 34 ق و «ابن عبد ربّه» در «عقد الفريد» و «مرحوم شيخ مفيد» در كتاب «الجمل» نقل كرده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 387).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه از شأن ورود خطبه دانستيم مقصود اصلى از آن نصيحت عثمان و هشدار دادن مؤدبانه و دلسوزانه براى جلوگيرى از خلاف كارى هاى دستگاه او بوده است و از سه بخش تشكيل يافته است:

بخش اوّل، خطاب به شخص عثمان است; خطاب يك ناصح مشفق به شخصى كه او را بر لب پرتگاه مى بيند. در اين بخش امام(عليه السلام) روى آگاهى هاى عثمان به احكام اسلام و سوابق او در خدمت پيامبر(صلى الله عليه وآله) تكيه كرده تا او را از انحراف و اشتباه باز دارد.

در بخش دوّم، امام(عليه السلام) يك بحث جامع و كلّى درباره پيشوايان عادل و ظالم و ويژگى هاى هر يك بيان فرموده كه مى تواند سرمشقى براى هر زمان و هر مكان باشد و سپس به عثمان هشدار مى دهد كه بازيچه دست اطرافيان خود و امثال مروان نشود.

در بخش سوّم، پاسخى از عثمان نقل شده كه امام(عليه السلام) بعد از شنيدن آن پاسخ راهكار خروج و نجات از وضع موجود را به او ارائه مى فرمايد; ولى افسوس كه اين نصايح در وى مؤثر واقع نشد و حوادث تلخ و دردناك و خشونت بارى به دنبال آن رخ داد.

* * *

▲بخش اوّل

إِنَّ النَّاسَ وَرَائِي وَ قَدِ اسْتَسْفَرُونِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُمْ، وَ وَاللهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لَكَ! مَا أَعْرِفُ شَيْئاً تَجْهَلُهُ، وَ لاَ أَدُلُّكَ عَلَى أَمْر لاَ تَعْرِفُهُ. إِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نَعْلَمُ. مَا سَبَقْنَاكَ إِلَى شَيْء فَنُخْبِرَكَ عَنْهُ، وَ لاَ خَلَوْنَا بِشَيْء فَنُبَلِّغَكَهُ. وَ قَدْ رَأَيْتَ كَمَا رَأَيْنَا، وَ سَمِعْتَ كَمَا سَمِعْنَا، وَ صَحِبْتَ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ كَمَا صَحِبْنَا. وَ مَا ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ وَ لاَ ابْنُ الْخَطَّابِ بِأَوْلَى بِعَمَلِ الْحَقِّ مِنْكَ، وَ أَنْتَ أَقْرَبُ إِلَى أَبِي رَسُولِ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ وَ شِيجَةَ رَحِم مِنْهُمَا; وَ قَدْ نِلْتَ مِنْ صِهْرِهِ مَا لَمْ يَنَالاَ. فَاللهَ اللهَ فِي نَفْسِكَ! فَإِنَّكَ ـ وَاللهِ ـ مَا تُبَصَّرُ مِنْ عَمىً، وَ لاَ تُعَلَّمُ مِنْ جَهْل، وَ إِنَّ الطُّرُقِ لَوَاضِحَةٌ، وَ إِنَّ أَعْلاَمَ الدِّينِ لَقَائِمَةٌ.

ترجمه:

مردم، به سراغ من آمده اند و مرا ميان خود و تو سفير قرار داده اند. به خدا! نمى دانم چه چيز را براى تو بگويم؟ من مطلبى را كه تو از آن بى اطلاع باشى (در مورد حقوق مردم) سراغ ندارم، و نمى توانم تو را به چيزى راهنمايى كنم كه از آن آگاه نيستى؟ (چرا كه) آن چه را كه ما (در اين زمينه) مى دانيم، مى دانى و ما به چيزى سبقت نگرفته ايم كه تو را از آن آگاه سازيم و مطلبى پنهانى نزد ما نيست كه به تو ابلاغ كنيم. آن چه را ما (در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله)) ديده ايم تو نيز ديده اى و آن چه را ما شنيده ايم همانند ما شنيده اى و همان گونه كه ما با پيامبر(صلى الله عليه وآله) همنشين بوديم تو نيز همنشين بوده اى (علاوه بر اين) فرزند ابى قحافه (ابوبكر) و پسر خطاب (عمر) در اجراى اعمال نيك از تو سزاوارتر نبودند; چرا كه تو به رسول خدا از نظر پيوند خويشاوندى ا ز آن دو نزديك ترى تو به افتخار دامادى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نائل شدى كه آن ها نشدند. خدا را! خدا را! (اى عثمان) به جان خود رحم كن; چرا كه به خدا سوگند! تو كور نيستى تا بينايت كنند و جاهل نيستى تا تعليمت دهند; زيرا راه ها آشكارند و نشانه هاى دين بر پا و روشن! (از خدا بترس و به كار مردم رسيدگى كن)

▲شرح و تفسير: اتمام حجت امام(عليه السلام) با عثمان

براى روشن شدن محتواى خطبه لازم است به شرايط و اوضاعى كه سبب گفتگوى امام(عليه السلام) با عثمان با اين لحن و اين بيان شد اشاره كنيم و از همه بهتر اين كه زمام قلم را به دست مورّخ معروف، طبرى بسپاريم. او مى گويد:

«هنگامى كه مردم، اعمال عثمان را ديدند (منظور حيف و ميل عظيم در بيت المال و سپردن مقام هاى كليدى حكومت اسلامى به دست نااهلان و ظالمان و ستمگران) جمعى از اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه در مدينه بودند، نامه اى به لشكريان اسلام كه در مرزها پراكنده شده بودند نوشتند كه مضمونش چنين بود: «شما براى جهاد در راه خداوند متعال و عظمت دين محمد خارج شديد، ولى بدانيد آيين محمد را كسى كه در اين جاست خراب كرده، بياييد و آيين او را نجات دهيد».

سربازان از هر سو به مدينه آمدند (به ويژه گروه عظيمى از مصريان كه مورد ظلم و ستم عمّال خليفه قرارگرفته بودند در مدينه حاضر شدند و بعد از حوادث زيادى) سرانجام عثمان به دست مردم كشته شد.(1)

در همان زمان كه فرياد مردم از مظالم عثمان برخاسته بود گروهى خدمت امام(عليه السلام)آمدند و براى پايان دادن به وضع موجود از طريق مسالمت آميز از آن حضرت خواستند كه در جايگاه نماينده و سفير مردم با عثمان سخن بگويد و اتمام حجّت كند. امام(عليه السلام)سخنان مزبور را ايراد كرد و آن چه براى انصراف عثمان و اطرافيان او از ظلم و ستم بر مردم لازم بود به او فرمود.

سخنان امام(عليه السلام) در اين خطبه كاملا موافق فصاحت و بلاغت و با استفاده از نكات دقيق روان شناسى ايراد شده است تا شايد طرف مقابل بر سر عقل آيد و خطرى كه در كمين اوست و جهان اسلام را نيز با سختى ها مواجه مى كند، دريابد.

امام(عليه السلام) نخست از علم و آگاهى عثمان به احكام اسلامى در مورد رعايت حقوق مردم و ترك ظلم و ستم سخن مى گويد و مى فرمايد: «مردم، به سراغ من آمده اند و مرا ميان خود و تو سفير قرار داده اند. به خدا! نمى دانم چه چيز را براى تو بگويم؟ من مطلبى را كه تو از آن بى اطلاع باشى (در مورد حقوق مردم) سراغ ندارم، و نمى توانم تو را به امرى راهنمايى كنم كه از آن آگاه نيستى؟ (چرا كه) آن چه را كه ما (در اين زمينه) مى دانيم، مى دانى و ما به چيزى سبقت نگرفته ايم كه تو را از آن آگاه سازيم و مطلبى پنهانى نزد ما نيست كه به تو ابلاغ كنيم» (إِنَّ النَّاسَ وَرَائِي وَ قَدِ اسْتَسْفَرُونِي(2) بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُمْ، وَ وَاللهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لَكَ! مَا أَعْرِفُ شَيْئاً تَجْهَلُهُ، وَ لاَ أَدُلُّكَ عَلَى أَمْر لاَ تَعْرِفُهُ. إِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نَعْلَمُ. مَا سَبَقْنَاكَ إِلَى شَيْء فَنُخْبِرَكَ عَنْهُ، وَ لاَ خَلَوْنَا بِشَيْء فَنُبَلِّغَكَهُ).

روشن است كه منظور امام(عليه السلام) از اين تعبيرات اين نيست كه عثمان در علم و دانش و آگاهى به پايه امام مى رسيد; بلكه منظور اين است در مورد حوادثى كه روى داده و زشتى ظلم و ستم و لزوم رعايت حقوق مردم عثمان آن چه لازم است، مى دانست; نه تنها عثمان بلكه افراد عادى نيز از احكام باخبر بودند. اين مسأله از بديهيات بود و به گفته ابن ابى الحديد، كودكان ـ تا چه رسد به عاقلان بزرگسالان ـ صحيح و خطا را در آن مى دانستند.(3)

بنابراين، اگر كسانى تصوّر كرده اند جمله هاى ياد شده دليل بر اين است كه عثمان از نظر علم و آگاهى در رتبه على(عليه السلام) بود سخت در اشتباهند. على(عليه السلام) به فرموده پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) «بابُ عِلمِ مَدِينَةُ النَّبِى» بود. على(عليه السلام) كسى بود كه طبق روايات اسلامى «عِلمُ الْكِتَاب» به طور كامل نزد او بود و عملا پناهگاهى علمى امّت، در همه مشكلات بود. بعضى از خلفا از خدا مى خواستند كه اگر مشكلى پيش آيد على(عليه السلام) مشكل گشاى آنان باشد و على(عليه السلام) مشكل گشاى آن حاضر نباشد زنده نمانند (اَللّهُمَّ لاَ تَبْقِني لِمُعْضَلَة لَيْسَ لَهَا اِبْنُ اَبِي طَالِب).(4)

سپس در ادامه اين سخن، امام به سوابق عثمان در اسلام اشاره كرده مى فرمايد: «آن چه را ما (در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله)) ديده ايم تو نيز ديده اى و آن چه را ما شنيده ايم همانند ما شنيده اى و همان گونه كه ما با پيامبر(صلى الله عليه وآله) همنشين بوديم تو نيز همنشين بوده اى» (وَ قَدْ رَأَيْتَ كَمَا رَأَيْنَا، وَ سَمِعْتَ كَمَا سَمِعْنَا، وَ صَحِبْتَ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ كَمَا صَحِبْنَا).

آن گاه از طريق سوّمى براى تأثيرگذاردن بر افكار عثمان وارد مى شود و او را با ابوبكر و عمر مقايسه مى كند، چرا كه آن ها هرگز كارهايى را كه عثمان كرد، انجام ندادند; هر چند اشتباهات ديگرى داشتند; مى فرمايد: «(علاوه بر اين) فرزند ابى قحافه (ابوبكر) و پسر خطّاب (عمر) در انجام دادن اعمال نيك از تو سزاوارتر نبودند; چرا كه تو به رسول خدا از نظر پيوند خويشاوندى ا ز آن دو نزديك ترى تو به افتخار دامادى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نائل شدى كه آن ها نشدند» (وَ مَا ابْنُ أَبِي قُحَافَةَ وَ لاَ ابْنُ الْخَطَّابِ بِأَوْلَى بِعَمَلِ الْحَقِّ مِنْكَ، وَ أَنْتَ أَقْرَبُ إِلَى أَبِي(5) رَسُولِ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ ـ وَ شِيجَةَ رَحِم مِنْهُمَا; وَ قَدْ نِلْتَ مِنْ صِهْرِهِ مَا لَمْ يَنَالاَ).

با توجه به اين كه «وشيجة» در اصل به معناى ريشه درخت يا طنابى كه از ليف خرما درست مى كنند، است. سپس به پيوند نزديك خويشاوندى اطلاق شده است. امام(عليه السلام)مى خواهد به او گوشزد كند كه تو رابطه خويشاوندى با پيغمبر دارى زيرا عثمان در جد نزديكتر (عبد مناف) به پيغمبر مى رسد.

در اين جا امام(عليه السلام) براى نفوذ در فكر عثمان از وسايل مختلف استفاده مى كند تا او را براى پذيرش حق آماده سازد. امام(عليه السلام) تمام نكات روان شناسى و آيين بلاغت را در اين خطبه در برابر مخاطبش به كار برده است; ولى افسوس خليفه سوّم چنان در گرداب حكومت فاسد فرو رفته بود كه با اين بيانات وافى و شافى نيز نتوانست خود را رهايى بخشد.

به هر حال، امام(عليه السلام) در پايان اين عبارت از خطبه، سخنانش اوج مى گيرد و خليفه را مخاطب ساخته چنين مى گويد: «خدا را! خدا را! (اى عثمان) به جان خود رحم كن; چرا كه به خدا سوگند! تو كور نيستى تا بينايت كنند و جاهل نيستى تا تعليمت دهند; زيرا راه ها آشكارند و نشانه هاى دين بر پا و روشن! (از خدا بترس و به كار مردم رسيدگى كن)» (فَاللهَ اللهَ فِي نَفْسِكَ! فَإِنَّكَ ـ وَاللهِ ـ مَا تُبَصَّرُ مِنْ عَمىً، وَ لاَ تُعَلَّمُ مِنْ جَهْل، وَ إِنَّ الطُّرُقِ لَوَاضِحَةٌ، وَ إِنَّ أَعْلاَمَ الدِّينِ لَقَائِمَةٌ).

به اين ترتيب امام(عليه السلام) براى بازگرداندن عثمان به مسير صحيح، از طرق مختلف وارد شد. گاه مى فرمايد: تو از حسن و قبح اين امور آگاهى و گاه مى فرمايد: تو همه شنيدنى ها را از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) شنيدى و گاه نيز مى فرمايد: دست كم مانند خليفه اوّل و دوّم رفتار كن. تو به پيامبر(صلى الله عليه وآله) از آن ها نزديك ترى و به اين كار سزاوارتر; و سرانجام مى گويد: راه حق و عدالت روشن است و چشم تو بينا; چرا از بى راهه مى روى و جان خود را به خطر مى افكنى؟

ولى با تأسف فراوان هيچ يك از اين بيانات دلسوزانه و خيرخواهانه در او اثر نگذاشت و سرانجام شد، آن چه نمى بايست بشود.

#####

1. تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 401-400، حوادث سنه 35 ق.

2. «استفسرونى» از ماده «سفارت» گرفته شده و «سفير» به كسى مى گويند كه ميان دو كس يا كشور واسطه پيام رسانى باشد.

3. شرح ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 263.

4. الغدير، جلد 6، صفحه 93.

5. شگفت آور اين كه كلمه «أبي» كه در نسخه صبحى صالح نقل شده، در هيچ يك از نسخه هاى ديگر ديده نشده. مرحوم شارح بحرانى، شارح خويى، علاّمه جعفرى، محمد عبده، ابن ابى الحديد، مغنيه، تسترى و صاحب مصادر نهج البلاغه هيچ يك كلمه «أبي» را در اين جا ذكر نكردند و به نظر مى رسد كه از اشتباهات صبحى صالح; به خصوص اين كه چنين تعبيرى در كلمات على(عليه السلام) نسبت به پيامبر ديده نشده است.

▲نكته

▲بهترين راه نفوذ در ديگران

هنگامى كه شخص به ظاهر فهميده اى دست به كارهاى خطرناك مى زند و انسان آگاهى مى خواهد او را از خواب غفلت بيدار كند، بهترين راه آن است كه نخست، قلب او را به سوى خود جلب كند و نقاط مثبت او را به او يادآورى نمايد; مثلا بگويد: تو داراى فلان پايه تحصيلى هستى; در خانواده آبرومندى مى باشى، در ميان مردم سابقه بسيارى دارى تا او در خود احساس شخصيت كند و به گوينده اعتماد نمايد و حاضر به پذيرش شود.

سپس او را به امثال و اقرانش مقايسه نمايد تا به اصطلاح رگِ غيرت او به حركت درآيد و سرانجام نسبت به خطرهايى كه در پيش رو دارد به او هشدار دهد.

امام(عليه السلام) كه استاد فصيحان و بليغان جهان است و با رموز و پيچ و خم مسائل تربيتى و روانى آشناست; تمام اين نكات را در اين جا به عثمان يادآورى شد; فرمود: تو هم داماد پيامبرى(1) و هم از نظر خويشاوندى از خليفه اوّل و دوّم به او نزديك تر مى باشى. سابقه تو در اسلام زياد است و سال ها هم نشين پيامبر(صلى الله عليه وآله)بودى و مسائلى را كه من مى خواهم براى تو بازگو كنم، چيزى نيست كه بر كسى مخفى باشد; سخن از ظلم دستگاه تو و حيف و ميل بيت المال و از ميان بردن حقوق مردم است.

ولى خليفه سوّم، چنان گرفتار خيالات واهى و در چنگال اطرافيانش بود ـ همان اطرافيانى كه بسيارى از آن ها از تفاله هاى زمان جاهليّت بودند ـ كه نتوانست نصيحت اين ناصح مشفق و معلّم دلسوز را بپذيرد و خود را رها سازد.

از آن چه گفته شد روشن مى شود كه تعبيرات اين خطبه، براى عثمان فضيلتى به شمار نمى آيد.

#####

1. عثمان، همسر رقيه و پس از آن ام كلثوم، دختران پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود.

▲بخش دوّم

فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اللهِ عِنْدَ اللهِ اِمَامٌ عَادِلٌ، هُدِيَ وَ هَدَى، فَأَقَامَ سُنَّةً مَعْلُومَةً، وَ أَمَاتَ بِدْعَةً مَجْهُولَةً. وَ إِنَّ السُّنَنَ لَنَيِّرَةٌ، لَهَا أَعْلاَمٌ، وَ إِنَّ الْبِدَعَ لَظَاهِرَةٌ، لَهَا أَعْلاَمٌ. وَ إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ إِمَامٌ جَائِرٌ ضَلَّ وَ ضُلَّ بِهِ، فَأَمَاتَ سُنَّةً مَأْخُوذَةً، وَ أَحْيَا بِدْعَةً مَتْرُوكَةً. وَ إِني سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ يَقُولُ: «يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالاِْمَامِ الْجَائِرِ وَ لَيْسَ مَعَهُ نَصِيرٌ وَ لاَ عَاذِرٌ، فَيُلْقَى فِي نَارِ جَهَنَّمَ، فَيَدُورُ فِيهَا كَمَا تَدُورُ الرَّحَى، ثُمَّ يَرْتَبِطُ فِي قَعْرِهَا». وَ إِني أَنْشُدُكَ اللهَ اَلاَّ تَكُونَ إِمَامَ هذِهِ الاُْمَّةِ الْمَقْتُولَ، فَإِنَّهُ كَانَ يُقَالُ: يُقْتَلُ فِي هذِهِ الاُْمَّةِ إِمَامٌ يَفْتَحُ عَلَيْهَا الْقَتْلَ وَ الْقِتَالَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَ يَلْبِسُ أُمُورَهَا عَلَيْهَا، وَ يَبُثُّ الْفِتَنَ فِيهَا، فَلاَ يُبْصِرُونَ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ; يَمُوجُونَ فِيهَا مَوْجاً، وَ يَمْرُجُونَ فِيهَا مَرْجاً.

فَلاَ تَكُونَنَّ لِمَرْوَانَ سَيِّقَةً يَسُوقُكَ حَيْثُ شَاءَ بَعْدَ جَلاَلِ السِّنِّ وَ تَقَضِّي الْعُمُرِ.

فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ: كَلِّمَ النَّاسَ فِي أَنْ يُؤَجِّلُونِي، حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْهِمْ مِنْ مَظَالِمِهِمْ، فَقَالَ(عليه السلام) :

مَا كَانَ بِالْمَدِينَةِ فَلاَ أَجَلَ فِيهِ، وَ مَا غَابَ فَأَجَلُهُ وُصُولُ أَمْرِكَ إِلَيْهِ.

ترجمه:

بدان، برترين بندگان نزد خدا پيشواى عادلى است كه خود، هدايت شده و ديگران را هدايت مى كند; سنت هاى شناخته شده را بر پا مى دارد و بدعت هاى ناشناخته را مى ميراند; چرا كه سنت ها روشن و نورانى اند و نشانه هاى مشخص دارند و بدعت ها آشكارند و علامت هايى دارند، (و نا آشنا بودن بدعت ها دليل روشنى بر عدم مشروعيت آن هاست) بدترين مردم نزد خداوند پيشواى ستمگرى است كه هم خود، گمراه است و هم مردم به وسيله او گمراه مى شوند، كسى كه سنّت هاى مقبول را از ميان برده و بدعت هاى متروك را زنده كرده است، من از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه فرمود: روز قيامت، پيشواى ستمگر را حاضر مى كنند; در حالى كه نه ياورى با اوست و نه عذرخواهى، سپس او را در آتش دوزخ مى افكنند و همچون سنگ آسيا در آن، به گردش در مى آيد (و همان رسوايى او را مى بينند) آن گاه او را در قعر دوزخ به زنجير مى كشند.

من تو را به خدا سوگند مى دهم نكند تو همان پيشواى مقتول اين امّت باشى! چرا كه گفته مى شد (پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمود:) «در اين امّت، پيشوايى به قتل مى رسد كه بعد از آن درهاى كشتار و جنگ به روى اين امت تا قيامت گشوده خواهد شد!» امور اين امّت را بر آن ها مشتبه مى كند; فتنه و فساد را در ميان آنان گسترش مى دهد; به گونه اى كه حق را از باطل تمييز نمى دهند و به سختى در آن فتنه غوطهور مى شوند و به شدّت درهم آميخته و فاسد خواهند شد، مبادا مركب راهوار مروان شوى (و زمام خود را به دست او بسپارى) تا تو را هر جا مى خواهد ببرد; آن هم بعد از اين سنّ و سال و گذراندن عمر (و تجربيات فراوان).

* * *

(هنگامى كه سخن مولا به اين جا رسيد) عثمان گفت: بامردم سخن بگو و از آنان بخواه به من مهلت دهند تا از حقوق (از دست رفته) آن ها رهايى يابم. امام(عليه السلام)فرمود: آن چه مربوط به مدينه است مهلتى در آن نيست و آن چه مربوط به بيرون مدينه است مهلتش رسيدن دستور تو به آن هاست.

▲شرح و تفسير: نشانه هاى پيشوايان عادل و ستمگر

امام(عليه السلام) در بخش نخستين اين خطبه، عثمان را به طور خاص، مخاطب قرار داده بود و آن چه را گفتنى بود براى او بازگو كرد تا از راه خطرناكى كه گام در آن نهاده بود بازگردد و خشم و غضب مردم را فرونشاند و از آن بالاتر خدا را از خود راضى كند.

ولى در اين بخش از خطبه به سراغ ضوابط كلى و عمومى براى پيشوايان عادل مى رود و سپس به ذكر صفات پيشوايان گمراه مى پردازد تا از اين طريق، مسير صحيح را به خليفه نشان دهد.

مى فرمايد: «بدان، برترين بندگان نزد خدا پيشواى عادلى است كه خود، هدايت شده و ديگران را هدايت مى كند; سنت هاى شناخته شده را بر پا مى دارد و بدعت هاى ناشناخته را مى ميراند; چرا كه سنت ها روشن و نورانى اند و نشانه هاى مشخص دارند و بدعت ها آشكارند و علامت هايى دارند، (و در واقع نا آشنا بودن بدعت ها دليل روشنى بر عدم مشروعيت آن ها است)» (فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اللهِ عِنْدَ اللهِ اِمَامٌ عَادِلٌ، هُدِيَ وَ هَدَى، فَأَقَامَ سُنَّةً مَعْلُومَةً، وَ أَمَاتَ بِدْعَةً مَجْهُولَةً. وَ إِنَّ السُّنَنَ لَنَيِّرَةٌ، لَهَا أَعْلاَمٌ، وَ إِنَّ الْبِدَعَ لَظَاهِرَةٌ، لَهَا أَعْلاَمٌ).

امام(عليه السلام) نخست بر اين موضوع مهم انگشت مى گذارد كه برترين بندگان خدا امام عادل است; چرا چنين نباشد، در حالى كه از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) چنين روايت شده: «عَدْلُ ساعَة خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ سِتِّينَ سَنَةً قِيَامَ لَيْلِهَا وَ صِيامِ نَهَارِهَا; يك ساعت، اجراى عدالت بهتر از عبادت شصت سال است كه هر شب به نماز مشغول باشد و همه روزها به روزه داشتن».(1)

و بعد ويژگى هاى امام عادل را بيان مى كند; نخست اين كه او از طريق قرآن و وحى و عقل سليم هدايت يافته و سپس مردم را به راه راست و صراط مستقيم هدايت مى كند; چون برنامه هاى سازنده فرهنگى از مهم ترين وظايف پيشواى عادل است.

و در سوّمين و چهارمين وصف، اقامه سنت هاى معلوم و اماته بدعت هاى مجهول را مى شمرد; زيرا امام عادل بايد برنامه ريزى دقيقى داشته باشد كه سنت هاى حسنه به فراموشى سپرده نشود و پاكى و تقوا و آگاهى و تعاون بر نيكى ها و امر به معروف و نهى از منكر همچنان در صحن جامعه آشكار و مورد توجه باشد و به عكس، بدعت هاى زشت و خرافات و اختلافات و كشمكش ها و خلاصه آن چه را پيغمبران الهى با زحمت هاى فراوان از بين امت هاى الهى برچيدند، دوباره زنده نشود و به ويژه تصريح مى فرمايد: سنت ها و بدعت ها همه نشانه دارد. نشانه سنت ها امنيّت و آرامش اجتماع، شكوفايى استعدادها و توّجه مردم به معنويات است و به عكس، نشانه بدعت ها، نابه سامانى، اختلاف، آلودگى ها و پيوستن به خرافات است.

ويژگى هاى پيشواى ظالم (امام جائر) درست نقطه مقابل امام عادل است او هم خودش گمراه است و هم مردم را به گمراهى مى كشاند، هم سنت هاى الهى را به فراموشى مى سپارد و هم بدعت هاى فراموش شده را زنده مى كند و مى دانيم متأسفانه برنامه اى را كه خليفه سوّم و دار و دسته او در مورد تقسيم پست هاى حكومت اسلامى و بيت المال دنبال مى كردند، منطبق بر همين ويژگى هاى امام جائر بود.

سپس به نقطه مقابل آن اشاره فرموده، مى گويد: «بدترين مردم نزد خداوند پيشواى ستمگرى است كه هم خود، گمراه است و هم مردم به وسيله او گمراه مى شوند، كسى كه سنّت هاى مورد قبول را از ميان برده و بدعت هاى متروك را زنده كرده است» (وَ إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ إِمَامٌ جَائِرٌ ضَلَّ وَ ضُلَّ بِهِ، فَأَمَاتَ سُنَّةً مَأْخُوذَةً، وَ أَحْيَا بِدْعَةً مَتْرُوكَةً).

بديهى است زمانى پايه هاى عدالت در جامعه محكم مى شود كه سنن الهى ـ كه ضامن خير و سعادت انسان هاست ـ زنده شود و بدعت هايى كه مردم را به فساد و تباهى و ظلم و تبعيض مى كشاند متروك شود. پيشوايى كه عكس اين كار انجام مى دهد، به طور طبيعى غرق ظلم و فساد و تباهى خواهد شد و بدترين خلق خداست; چرا كه نه تنها خود را تيره بخت مى كند، بلكه جامعه اى را به بدبختى و تيره روزى مى كشاند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، حديث تكان دهنده اى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند و مى فرمايد: «من از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) شنيدم كه مى فرمود: روز قيامت، پيشواى ستمكار را حاضر مى كنند; در حالى كه نه ياورى با اوست و نه عذرخواهى، سپس او را در آتش دوزخ مى افكنند و همچون سنگ آسيا در آن، به گردش در مى آيد آن گاه او را در قعر دوزخ به زنجير مى كشند» (وَ إِني سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ يَقُولُ: «يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالاِْمَامِ الْجَائِرِ وَ لَيْسَ مَعَهُ نَصِيرٌ وَ لاَ عَاذِرٌ، فَيُلْقَى فِي نَارِ جَهَنَّمَ، فَيَدُورُ فِيهَا كَمَا تَدُورُ الرَّحَى، ثُمَّ يَرْتَبِطُ فِي قَعْرِهَا(2)»).

تعبير «و ليس معه نصير و لا عاذر» اشاره به اين است كه او در دنيا افرادى داشت كه در مشكلات، او را يارى مى كردند و در خطاها و ظلم ها براى او عذرتراشى مى نمودند و او نيز براى حفظ آنان سرمايه هاى فراوانى هزينه مى كرد; ولى در آن روز، اثرى از آنان نيست. تنهاى تنها در دادگاه عدل الهى حضور مى يابد و چون سياه نامه اعمالش آشكار است، به زودى به جهنم سوق داده مى شود.

جمله «فيدور فيها كما تدور الرحى» (در جهنم همچون سنگ آسياب به چرخش در مى آيد) ممكن است اشاره به اين باشد كه چرخش در آتش جهنّم اوّلا سبب سوزش بيش تر و ثانياً موجب جلب توجه دوزخيان و رسوايى است.

سپس امام(عليه السلام) به نكته مهمّى در ارتباط با آينده عثمان اشاره مى كند و شديداً به او هشدار مى دهد و مى فرمايد: «من تو را به خدا سوگند مى دهم نكند تو همان پيشواى مقتول اين امّت باشى! چرا كه گفته مى شد (پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مى فرمود:) در اين امّت، پيشوايى به قتل مى رسد كه بعد از آن درهاى كشتار و جنگ به روى اين امت تا قيامت گشوده خواهد شد!» (وَ إِني أَنْشُدُكَ(3) اللهَ اَلاَّ تَكُونَ إِمَامَ هذِهِ الاُْمَّةِ الْمَقْتُولَ، فَإِنَّهُ كَانَ يُقَالُ: يُقْتَلُ فِي هذِهِ الاُْمَّةِ إِمَامٌ يَفْتَحُ عَلَيْهَا الْقَتْلَ وَ الْقِتَالَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ).

گرچه امام(عليه السلام) گوينده اين سخن را معرفى نفرموده، ولى روشن است كه او كسى جز پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) نمى تواند باشد و اين همان پيش بينى دقيقى است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرموده بود كه مظالم و ستم ها سبب كشته شدن عثمان گشت و به دنبال آن ـ و به بهانه خون عثمان ـ كشت و كشتار و جنگ و جدال هاى عظيمى به وقوع پيوست و آثار و تبعات آن را حتى در عصر خود به سبب اختلافاتى كه در ميان مسلمين باقى مانده مشاهده مى كنيم.

شاهد اين سخن، حديثى است كه در سنن ابن داود از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است كه فرمود: «وَ إِنَّمَا أَخَافُ عَلى أُمَّتِي الاَْئِمَّةَ الْمُضَلِّينَ وَ اِذَا وَضِعَ السَّيْفَ فِي أُمَّتِي لَمْ يُرْفَعْ عَنْهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ; من درباره امّتم از پيشوايان گمراه مى ترسم; زيرا هنگامى كه (به خاطر اين پيشوايان) شمشير در امّت من گذارده شود تا روز قيامت برداشته نخواهد شد».(4)

* * *

به دنبال اين سخن، امام(عليه السلام) به شرح بيشترى درباره كلام پيامبر پرداخته و مى فرمايد: «امور اين امّت را بر آن ها مشتبه مى كند; فتنه و فساد را در ميان آنان گسترش مى دهد; به گونه اى كه حق را از باطل تمييز نمى دهند و به سختى در آن فتنه غوطهور مى شوند و به شدّت درهم آميخته و فاسد خواهند شد» (وَ يَلْبِسُ أُمُورَهَا عَلَيْهَا، وَ يَبُثُّ الْفِتَنَ فِيهَا، فَلاَ يُبْصِرُونَ الْحَقَّ مِنَ الْبَاطِلِ; يَمُوجُونَ(5) فِيهَا مَوْجاً، وَ يَمْرُجُونَ(6) فِيهَا مَرْجاً).(7)

جمله «و يلبس امورها عليها» اشاره به اين است كه سياست بازان حرفه اى، امور را بر مردم مشتبه مى كنند به ظاهر براى خون خواهر خليفه مقتول، ولى به منظور دست يابى به خلافت، حقايق را بر مردم مشتبه مى سازند; ظالم را مظلوم و مظلوم را ظالم معرفى مى كنند.

و جمله «يبثّ الفتن فيها» كه اشاره به گسترش فتنه ها در امت است، نتيجه آن است و جمله هاى بعد، جنبه نتيجه گيرى دارد كه از يك سو تشخيص حق از باطل مشكل مى شود و از سوى ديگر، مردم در ميان امواج فتنه ها غوطهور مى گردند تفاوت «يموجون...» و «يمرجون...» در اين است كه اولى اشاره به درگيرى توده هاى عظيم مردم در فتنه ها است و دومى اشاره به اختلاط گروه هاى حق و باطل در جامعه است; به گونه اى كه شناخت حق از باطل مشكل مى شود.

قابل توجه اين كه آن چه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در اين روايت پيش بينى فرموده بود و امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) به شرح آن پرداخت تمام آن بى كم و كاست به وقوع پيوست. عثمان و اطرافيان او به دليل مظالم گسترده، مردم را بر ضد خود شوراندند و نتيجه آن قتل عثمان بود و به دنبال آن گروه هاى تبهكار و بنى اميه و آل حرب به بهره بردارى سياسى از اين حادثه روى آوردند و اختلاف در ميان مردم اوج گرفت; حق و باطل به هم آميخته و سيل خون در ميان مسلمين جارى شد. عواقب دردناك آن نيز بعد از گذشتن قرن ها همچنان به چشم مى خورد.

درباره علل شورش مردم بر ضد عثمان و عوامل قتل او در جلد اول و دوم اين كتاب به قدر كافى بحث كرده ايم.(8)

* * *

سپس امام(عليه السلام) به مهم ترين عامل انحراف عثمان ـ كه تمام تيره روزى هاى او از آن نشأت گرفت يعنى تسليم بى قيد و شرط بودن در برابر مروان ـ اشاره كرده، چنين مى فرمايد: «مبادا مركب راهوار مروان شوى (و زمام خود را به دست او بسپارى) تا تو را هر جا مى خواهد ببرد; آن هم بعد از اين سنّ و سال و گذراندن عمر (و تجربيات فراوان)» (فَلاَ تَكُونَنَّ لِمَرْوَانَ سَيِّقَةً(9) يَسُوقُكَ حَيْثُ شَاءَ بَعْدَ جَلاَلِ(10) السِّنِّ وَ تَقَضِّي الْعُمُرِ(11)).

در تواريخ نقل شده كه سن عثمان در آن زمان 82 سال بود.(12)

بى شك، مروان بن حكم، مهم ترين نقش را در حكومت عثمان داشت; به گونه اى كه كارها مطابق ميل او پيش مى رفت; حتى زمانى كه عثمان، نصايح امام(عليه السلام) را شنيد و تصميم بر عذرخواهى از مردم گرفت، مروان شديداً به مخالفت برخاست و مانع جبران خطاهاى او شد و در حقيقت، آتش خشم مردم را شعلهورتر ساخت و سبب قتل عثمان شد و چه بسا اين كار حساب شده بود; به اين اميد كه بعد از عثمان، معاويه يا خودش به خلافت برسد.

* * *

هنگامى كه سخن مولا على(عليه السلام) به اين جا رسيد، عثمان سخت متأثر شد و به حضرت عرض كرد: «بامردم سخن بگو و از آنان بخواه به من مهلت دهند تا از حقوق (از دست رفته) آن ها رهايى يابم» (فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ: كَلِّمَ النَّاسَ فِي أَنْ يُؤَجِّلُونِي، حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْهِمْ مِنْ مَظَالِمِهِمْ).

امام(عليه السلام) در پاسخ او سخن جامع و پرمعنا و كوتاهى ذكر كرد، فرمود: «آن چه مربوط به مدينه است مهلتى در آن نيست و آن چه مربوط به بيرون مدينه است مهلتش رسيدن دستور تو به آن هاست» (فَقَالَ(عليه السلام): مَا كَانَ بِالْمَدِينَةِ فَلاَ أَجَلَ فِيهِ، وَ مَا غَابَ فَأَجَلُهُ وُصُولُ أَمْرِكَ إِلَيْهِ).

اشاره به اين كه مهلت، در اين گونه موارد (كه مخصوصاً جنبه حادّ دارد و ممكن است منشأ شورش هاى عظيمى گردد، معنا ندارد; علاوه بر اين كه مهلت گرفتن، معمولا براى تهيه مقدمات است و براى بازگرداندن حقوق مردم به آن ها مقدّماتى لازم نيست. آن چه در مدينه است، دستور آن فوراً صادر مى شود كه از ظالمان بگيرند و به مظلومان بدهند و آن چه در نقاط دوردست است كافى است كه دستور آن صادر شود و با پيك سريع فرستاده شود.

بيان مذكور ممكن است اشاره به اين نكته باشد كه سياست بازان حرفه اى هنگامى كه در تنگناها قرار مى گيرند براى فرار از زير بار مسئوليت، به دفع الوقت متوسّل مى شوند و از طرف مقابل، مهلت مى خواهند; به اين اميد كه در اين فرصت، آتش جوش و خروش او خاموش گردد يا بتوانند با يك ضربه كارى طرف را از ميدان بيرون كنند; امام(عليه السلام) جلوى اين كار را با گفتار پر معناى خود مى گيرد و عثمان را وادار به تسليم مى كند.

در تاريخ آمده است كه عثمان در مقابل اين سخن تسليم شد; ولى تقاضا كرد كه در مورد مدينه فقط سه روز به او مهلت داده شود. امام(عليه السلام) فرمود: مانعى ندارد و از نزد عثمان بيرون آمد و به مردمى كه در انتظارش بودند آن چه را گذشته بود خبر داد و قراردادى ميان آن ها و عثمان مرقوم داشت كه در آن عثمان سه روز مهلت داده شده بود تا حقوق پايمال شده را به جايگاه اصليش برگرداند و فرماندارانى را كه مورد نفرت مردم بوده اند، عزل كند. از او در اين نامه عهد و پيمان بسيار محكمى گرفت و گروهى از مهاجران و انصار را گواه آن قرار داد; به دنبال آن، مردم دست از عثمان كشيدند و به سراغ كارشان رفتند به اميدى كه به زودى به عهد و پيمان خود وفا كند; غافل از اين كه او مى خواست در اين سه روز آماده نبرد با مخالفان گردد و سلاح جمع آورى كند و او لشكر عظيمى از بردگان خمس (خمس غنايم) آماده ساخت. هنگامى كه سه روز گذشت، ديدند همه چيز بر سر جاى خود مانند سابق است و همين امر، باعث شورش شديد مردم بر ضدّ عثمان شد; شورشى كه ماجرايش طولانى است و به كشته شدن عثمان انجاميد. جالب اين است كه تمام آن چه گفتيم، طبرى مورّخ معروف در تاريخ معروف خود نقل كرده است.(13)

#####

1. ميزان الحكمه، جلد 6، حديث 11973.

2. طبرى در تاريخ خود قسمت عمده خطبه را كه مشتمل بر اين حديث است در جلد 3، صفحه 376 در حوادث سنه 34 نقل كرده است.

3. «أنشد» (به صورت ثلاثى مجرّد است بر وزن «أقْتُلُ») از ماده «نشد» (بروزن قتل) به معناى يادآورى نمودن و تقاضا كردن است و «انشاد ضالّه» به معناى اطلاع گرفتن از مردم درباره گم شده است.

4. سنن ابن داود، جلد 4، حديث 4252.

5. «يموجون» از ماده «موج» در اصل به معناى حركت و چين خوردگى سطح آب بر اثر وزش باد و امثال آن است و به معناى كنايى در كثرت و اضطراب و آشفتگى نيز به كار مى رود.

6. «يمرجون» از ماده «مرج» (بر وزن خرج يا بر وزن فلج) به معناى مخلوط كردن يا فرستادن و رها كردن است و از آن جا كه اختلاط و به هم ريختگى و رها كردن چيزى به حال خود، سبب فساد مى شود، اين واژه به معناى فاسد شدن نيز به كار رفته است.

7. از كلمات بعضى از شارحان نهج البلاغه چنين بر مى آيد كه اين قسمت را نيز جزو حديث پيغمبر(صلى الله عليه وآله) دانسته اند ولى با توجه به اين كه حديث فوق در بعضى از منابع معروف (مانند سنن ابن داوود) بدون اين ذيل آمده استفاده مى شود كه سخن پيامبر همان قسمت بالاست كه با جمله «الى يوم القيامة» پايان مى گيرد.

8. به جلد 1، صفحه 371 تا 376 (با عنوان علل شورش بر ضد عثمان) و جلد 2، صفحه 232 تا 241 (با عنوان عوامل قتل عثمان) و همان جلد، صفحه 488 (با عنوان كارهاى عثمان كه موجب خشم عمومى شد) مراجعه فرماييد.

9. «سيقة» (بر وزن سيّدة) صفت مشبهه از ماده «سوْق» (بروزن فوق) گرفته شده به معناى حيوان راهوارى است كه آن را به هر طرف مى برند و گاه به معناى حيواناتى است كه به دست دشمن مى افتد و آن را با خود مى برند.

10. «جلال» به معناى بزرگى است و جلال السن به معناى سن بالا است.

11. «تقضّى» و «انقضاء» از يك ريشه گرفته شده و به معناى گذشتن است.

12. تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 441 و 443. اقوال ديگرى نيز در مورد سن عثمان در آن زمان وجود دارد ولى غالباً سن او را 82 سال دانسته اند.

13. تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 404، حوادث سال 35 ق.

▲چند نكته درباره حادثه قتل عثمان

درباره قتل عثمان و حوادث قبل و بعد از آن، مطالب بسيارى است كه ما در مجلدات قبل، در تفسير خطبه هاى متعددى به بسيارى از آن ها اشاره كرده ايم و در اين جا نيز لازم است به چند نكته اشاره كنيم:

1 ـ بى ترديد، قتل عثمان حادثه ناگوارى بود; چرا كه پيامدهاى سوئى براى مسلمين داشت و همان گونه كه در روايتى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) پيش بينى شده بود، سبب گرديد كه اختلافات زيادى ميان مسلمانان بروز كند و خون هاى زيادى ريخته شود; هر چند مقصّر اصلى در اين حادثه، شخص عثمان و ياران و همكاران او بودند كه حكومت اسلامى را از شكل اصلى بيرون بردند و انواع تبعيض ها و ظلم و فسادها را در جامعه اسلامى رواج دادند.

2 ـ قابل توجّه است كه اين حادثه در مدينه و در برابر چشم صحابه اعم از مهاجران و انصار واقع شد و كمتر كسى به يارى عثمان برخاست; گويا همه با سكوت آميخته با رضايت، حركت خودجوش مردم را بر ضدّ او امضا مى كردند; بلكه طبق آن چه در تاريخ طبرى نقل شده، گروهى از صحابه رسول الله(صلى الله عليه وآله) به يكديگر نامه نوشتند كه جهاد با دشمن را فعلا رها كنيد; زيرا جهاد در مدينه است، نه در سرزمين روم (چرا كه حكومت اسلامى به فساد گراييده و اصلاح آن بر هر چيز مقدّم است). تنها كسى كه به يارى عثمان برخاست و جلو تندروى ها را گرفت، اميرمؤمنان على(عليه السلام) بود كه فرزندان خود را مأمور حمايت از او ساخت!! زيرا مى دانست قتل عثمان آثار منفى زيادى به همراه دارد; هر چند شورش مردم به قدرى شديد بود كه اين حمايت نيز مؤثر نشد.

3 ـ اميرمؤمنان على(عليه السلام) در خطبه مزبور، پيش از آن كه اعتراضات مردم به اوج خود برسد، بهترين نصايح و اندرزها را به عثمان گوشزد كرد و به او شديداً هشدار داد كه هر چه زودتر از اين راه بازگردد و اشتباهات خود را اصلاح كند و او قول داد به آن عمل كند; امّا يا نخواست و يا اطرافيان او نگذاشتند كه در برابر خواسته هاى به حق مردم تسليم شود.

از بعضى كتب تواريخ استفاده مى شود كه او به دليل تعصب شديدى كه نسبت به اقوام و بستگان خود داشت حاضر نبود به اشتباهات خود درباره آن ها صريحاً اعتراف كند و بعد از نصايح اميرمؤمنان على(عليه السلام) عرض كرد: من كار خلافى نكردم. من صله رحم نمودم (اگر اموال بيت المال را به خويشاوندانم بخشيده ام از باب صله رحم بوده است) و افراد فقير را بى نياز كرده و بى پناهان را پناه داده ام و كسانى را به امارت و ولايت برگزيده ام كه شبيه برگزيدگان عمر بودند! امام(عليه السلام) فرمود: عمر، چنان بر واليان خود مسلّط بود كه اگر مرتكب خلافى مى شدند آن ها را به شديدترين وجهى مجازات مى كرد; ولى تو در برابر خويشاوندانت ضعيف و ناتوانى و به كارهاى خلاف آن ها اهمّيّت نمى دهى.(1)

و عجب تر اين كه عثمان به دنبال اين ماجرا به منبر رفت و به گونه طلب كارانه اى با مردم سخن گفت; عصاره سخن عثمان چنين بود: مردم هر چيزى آفتى دارد و آفت اين امت، بدگويان و غيبت كنندگانند; سخن هاى نادرستى را مى گويند و شما هم چشم و گوش بسته به دنبال آن ها حركت مى كنيد. شما امورى را بر من عيب گرفته ايد كه همان را براى عمر پسنديده دانستيد، زيرا او شما را با دست و پاى خود مى كوبيد و با سخنان خشنش شما را قلع و قمع مى كرد; به همين دليل جرأت نداشتيد بر او ايراد بگيريد; ولى من از در ملايمت و محبّت وارد شدم و حتى سخن خشنى نگفتم و شما نسبت به من جسور شديد. به خدا سوگند! من ياوران و مدافعان زورمند بسيارى دارم كه اگر اشاره كنم به يارى ام مى شتابند. كارى نكنيد كه من منطقى را در پيش گيرم كه آن را دوست ندارم. زبانتان را ببنديد و بر امراى خود طعن و سرزنش و عيب جويى نكنيد. من چه حقّى را از شما پايمال كردم؟! چرا غوغا مى كنيد؟!

در اين جا مروان برخاست صدا زد: مردم! اگر مايل باشيد داورى را به دست شمشير مى سپاريم كه ميان ما و شما حكم كند. عثمان عصبانى شد گفت: خاموش باش! بگذار من با اصحابم سخن بگويم; مگر به تو سفارش نكردم سخن نگو! مروان خاموش شد و عثمان از منبر فرود آمد.(2)

اين تعبيرات نشان مى دهد كه عثمان يا كاملا از اوضاع و احوال بى خبر بود و يا آن قدر نسبت به بستگان و خويشاوندانش خوش بين بود كه ظلم و ستم هاى آن ها را عين عدالت مى پنداشت و چنان در چنگال آنان اسير بود كه توان تغيير مسير حوادث را نداشت.(3)

#####

1. تاريخ طبرى طبق نقل; ابن ابى الحديد، جلد 8، صفحه 264-265.

2. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 265.

3. درباره ماجراى قتل عثمان و علل شورش بر ضدّ او و اعمالى كه مايه خشم و نفرت عمومى مردم شد، در جلد اوّل و دوّم اين كتاب سخن گفتيم كه قبلا به شماره صفحات آن اشاره شد.

▲خطبه 165 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يذكر فيها عجيب خلقة الطاووس

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن از شگفتى هاى آفرينش طاووس پرده برداشته است.

#####

1. «زمخشرى» از دانشمندان قرن ششم، بخش مهمى از اين خطبه را در كتاب «ربيع الابرار» خود نقل كرده است. او در اين كتاب، بسيارى از كلمات و سخنان آن حضرت را با تفاوت هايى روايت مى كند; به گونه اى كه معلوم مى شود از منبعى غير از نهج البلاغه گرفته; هر چند بعد از «سيّد رضى» مى زيسته است او به قدرى نسبت به شيعه بدبين بود كه بسيار بعيد بود كتب شيعه را منبع تحقيقى خود قرار دهد. «ابن اثير» نيز در كتاب «نهايه» واژه هاى پيچيده اين خطبه را تفسير كرده و مجموعه تعبيراتش نشان مى دهد كه آن را از منبع ديگرى گرفته است; زيرا واژه هايى را ذكر نموده كه مطابق نقل سيّد رضى دراين خطبه نيست. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 400).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه را مى توان به چهاربخش تقسيم كرد:

در بخش اوّل، امام(عليه السلام) به سراغ عجايب كائنات و شگفتى هاى آفرينش، به ويژه

پرندگان مى رود و از اين طريق بر وجود خداوند متعال و لزوم ايمان راسخ به او استدلال مى كند.

در بخش دوّم، از ميان تمام پرندگان، انگشت روى آفرينش طاووس و شگفتى هاى خلقت او مى گذارد و به نكات بسيار زيبا و دقيقى در مورد اين پرنده عجيب اشاره مى فرمايد و در عين حال، بعضى از خرافات و توهّمات بى اساس را كه در مورد آن در ميان مردم وجود دارد، ردّ مى كند و در پايان اين بخش به اين نكته اشاره مى كند: جايى كه عقل ها از وصف مخلوقات او ناتوان است، چگونه مى توان آن خالق بزرگ را وصف كرد؟

در بخش سوّم از شگفتى هاى آفرينش جانداران بسيار كوچك مانند مورچه پرده بر مى دارد و عجايب خلقت آن ها را به صورت دليل ديگرى بر توحيد خداوند متعال بر مى شمرد.

درچهارمين و آخرين بخش، به ذكر قسمتى از اوصاف بهشت مى پردازد; آن گونه كه شنونده را مشتاق آن مى سازد; به اين ترتيب، مبدأ و معاد را به هم پيوند مى دهد و مجموعه كاملى را در بحث عقايد بيان مى فرمايد.

* * *

▲بخش اوّل

ابْتَدَعَهُمْ خَلْقاً عَجِيباً مِنْ حَيَوَان وَ مَوَات، وَ سَاكِن وَ ذِي حَرَكَات; وَ أَقَامَ مِنْ شَوَاهِدِ الْبَيِّنَاتِ عَلَى لَطِيفِ صَنْعَتِهِ، وَعَظِيمِ قُدْرَتِهِ، مَا انْقَادَتْ لَهُ الْعُقُولُ مُعْتَرِفَةً بِهِ، وَ مُسَلِّمَةً لَهُ، وَ نَعَقَتْ فِي أَسْمَاعِنَا دَلاَئِلُهُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ، وَ مَا ذَرَأَ مِنْ مُخْتَلِفِ صُوَرِ الاَْطْيَارِ الَّتِي أَسْكَنَهَا أَخَادِيدَ الاَْرْضِ، وَ خُرُوقَ فِجَاجِهَا وَ رَوَاسِي أَعْلاَمِهَا، مِنْ ذَاتِ أَجْنِحَة مُخْتَلِفَة، وَ هَيْئَات مُتَبَايِنَة، مُصَرَّفَة فِي زِمَامِ التَّسْخِيرِ، وَ مُرَفْرِفَة بِأَجْنِحَتِهَا فِي مَخَارِقِ الْجَوِّ الْمُنْفَسِحِ، وَالْفَضَاءِ الْمُنْفَرِجِ. كَوَّنَهَا بَعْدَ إِذْ لَمْ تَكُنْ فِي عَجَائِبِ صُوَر ظَاهِرَة، وَ رَكَّبَهَا فِي حِقَاقِ مَفَاصِلَ مُحْتَجِبَة، وَ مَنَعَ بَعْضَهَا بِعَبَالَةِ خَلْقِهِ أَنْ يَسْمُوَ فِي الْهَوَاءِ خُفُوفاً، وَ جَعَلَهُ يَدِفُّ دَفِيفاً وَ نَسَقَهَا عَلَى اخْتِلاَفِهَا فِي الاَْصَابِيغِ بِلَطِيفِ قُدْرَتِهِ، وَ دَقِيقِ صَنْعَتِهِ. فَمِنْهَا مَغْمُوسٌ فِي قَالَبِ لَوْن لاَ يَشُوبُهُ غَيْرُ لَوْنِ مَا غُمِسَ فِيهِ; وَ مِنْهَا مَغْمُوسٌ فِي لَوْنِ صِبْغ قَدْ طُوِّقَ بِخِلاَفِ مَا صُبِغَ بِهِ.

ترجمه:

خداوند، آفريدگانى شگفت انگيز از حيوان و جماد، ساكن و متحرك، ابداع كرد و نمونه هايى از شواهد آشكار بر صنعت دقيق و قدرت عظيمش را اقامه كرد; آن گونه كه عقل ها مطيع و معترف و تسليم او شدند و دلايل يگانگى او در گوش هاى ما طنين انداز شد و اشكال گوناگونى از پرندگان را آفريد; پرندگانى كه آن ها را در شكاف هاى زمين و بريدگى درّه ها و قلّه كوه ها مسكن داد; پرندگانى كه داراى بال هاى مختلف و شكل هاى گوناگون اند; آن ها كه زمامشان در دست پروردگار است و در مسيرى كه تعيين فرموده در حركتند و به وسيله بال هاى خويش در فراخناى هواى گسترده و در فضاى پهناور به پرواز در مى آيند.

خدا آن ها را با اشكال شگفت آورى از نظر صورت ظاهر پديد آورد و پيكرشان را با استخوان هاى به هم پيوسته كه پوشيده (از گوشت) شده تركيب نمود; بعضى را به سبب سنگينى جسمشان از اين كه به آسانى در هوا پرواز كنند بازداشت و چنان قرارداد كه بتوانند (در نزديكى زمين) بال و پر بزنند (ولى به سَبُك وَزنان اجازه داد در اوج آسمان به پرواز درآيند) با قدرت دقيق و آفرينش لطيف خويش، پرندگان را به رنگ هاى گوناگونى رنگ آميزى كرد. بعضى تنها يك رنگ دارند بى آن كه رنگ ديگرى با آن مخلوط باشد و بعضى آن ها تمام بدنشان يك رنگ دارد; جز طوقى كه رنگ ديگر بر دور گردنشان است.

▲شرح و تفسير: آفرينش انواع پرندگان

مهم ترين اصول اعتقادى ما معرفة الله است كه بخش عظيمى از قرآن مجيد را تشكيل مى دهد هدف نهايى اين خطبه نيز همين است. به طور مسلّم اگر پايه هاى معرفت و عشق به خدا محكم شود، اعمال و رفتار انسان اصلاح مى شود.

امام(عليه السلام) در اين خطبه، شگفتى هاى آفرينش را كه از وجود خدا، علم و قدرت بى پايان او حكايت مى كند، بيان مى فرمايد; به ويژه دست ما را مى گيرد و در جهان پرندگان به پرواز در مى آورد و بخش مهمى از عجايب خلقت آن ها را بازگو مى كند; سپس ما را به دنياى شگفت انگيز طاووس مى برد و با چنان فصاحت و بلاغتى شگفتى هاى آن را بيان مى كند كه عقل، حيران مى ماند ولى اختيار، زبان را به حمد و تسبيح خالق اين موجودات به گردش در مى آورد.

نخست مى فرمايد: «خداوند، آفريدگانى شگفت انگيز از حيوان و جماد، ساكن و متحرك، ابداع كرد» (ابْتَدَعَهُمْ خَلْقاً عَجِيباً مِنْ حَيَوَان وَ مَوَات، وَ سَاكِن وَ ذِي حَرَكَات).

منظور از موات، جمادات است; همچون زمين و آسمان، ستاره ها و ماه و خورشيد كه بعضى ساكن اند و بعضى حركت دار. (هر چند از يك نگاه همه داراى حركتند).

منظور از ابداع، آفرينش بدون سابقه است و اين موضوع بسيار مهمى است; زيرا تمام صنعتگران و نقّاشان آن چه را مى سازند و يا به تصوير مى كشند، تقليدى است از جهان خلقت; به طور واضح و ساده يا پيچيده و مركب. تنها خدا است كه آفرينش او بى سابقه است; آن هم آفرينشى با اين تنوع و تكثّر عجيب.

سپس به شرح اين سخن پرداخته، مى فرمايد: «نمونه هايى از شواهد آشكار بر صنعت دقيق و قدرت عظيمش را اقامه كرد; آن گونه كه عقل ها مطيع و معترف و تسليم او گشتند و دلايل يگانگى او در گوش هاى ما طنين انداز شد» (وَ أَقَامَ مِنْ شَوَاهِدِ الْبَيِّنَاتِ عَلَى لَطِيفِ صَنْعَتِهِ، وَعَظِيمِ قُدْرَتِهِ، مَا انْقَادَتْ لَهُ الْعُقُولُ مُعْتَرِفَةً بِهِ، وَ مُسَلِّمَةً لَهُ، وَ نَعَقَتْ(1) فِي أَسْمَاعِنَا دَلاَئِلُهُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ).

به راستى اگر انسان، كمى با علوم طبيعى آشنا باشد و با دقّت به بررسى شگفتى هاى موجودات اين جهان بپردازد، بى اختيار زبانش به مدح و ستايش پروردگار گشوده مى شود و همان گونه كه مولاى متقيان(عليه السلام) فرمود، به عظمت خدا اعتراف مى كند و در برابر او تسليم مى شود.

به دنبال اين سخن، امام(عليه السلام) ذرّه بين انديشه را بر بخش خاصى از شگفتى هاى جهان ـ كه پر از اسرار و لطايف است ـ مى اندازد و از جهان پرندگان سخن مى گويد و تنوع عجيب آن ها را شرح مى دهد و مى فرمايد: «و اشكال گوناگونى از پرندگان را آفريد; پرندگانى كه آن ها را در شكاف هاى زمين و بريدگى درّه ها و قلّه كوه ها مسكن داد» (وَ مَا ذَرَأَ(2) مِنْ مُخْتَلِفِ صُوَرِ الاَْطْيَارِ الَّتِي أَسْكَنَهَا أَخَادِيدَ(3) الاَْرْضِ، وَ خُرُوقَ(4) فِجَاجِهَا(5)وَ رَوَاسِي(6) أَعْلاَمِهَا(7)).(8)

اين نخستين تنوع آفرينش پرندگان است از نظر محل زندگى، بعضى از آن ها مانند بوم و مرغ سنگخوار به شكاف هاى زمين پناه مى برند و به هنگام تاريكى بيرون مى آيند و بعضى در حاشيه دره ها زندگى مى كنند; مانند كبك ها و بعضى ديگر در بلنداى كوه ها مسكن دارند، مانند شاهين و عقاب و خداوند به هر يك به مقتضاى محيط زندگى اش ابزار و امكانات لازم را بخشيده است.

البته آن چه را امام(عليه السلام) در بخش هاى سه گانه مذكور بيان فرمود، تنها برخى پرندگان را براى نمونه ذكر كرده است; پرندگان دريايى، پرندگان ماهى خوار، پرندگان خانگى و اهلى، پرندگانى كه تنها در جنگل ها و بيشه ها زندگى مى كنند، پرندگانى كه تنها در كويرها مى توانند زنده بمانند و مانند آن ها كه هر يك، شگفتى هايى دارند كه عقل انديشمندان را حيران مى سازد. آن چه در جمله هاى پيشين ذكر شد، تقسيمى بود كه امام(عليه السلام) براى آن ها از نظر محل سكونت بيان فرمود، سپس امام(عليه السلام) اشاره به تقسيم ديگرى ـ از نظر چگونگى بال ها و طرز پرواز آنان ـ كرده، مى فرمايد: «آن ها داراى بال هاى مختلف و شكل هاى گوناگون اند; آن ها كه زمامشان در دست پروردگار است و در مسيرى كه تعيين فرموده در حركتند و به وسيله بال هاى خويش در دل فراخناى هواى گسترده و در فضاى پهناور به پرواز در مى آيند» (مِنْ ذَاتِ أَجْنِحَة مُخْتَلِفَة، وَ هَيْئَات مُتَبَايِنَة، مُصَرَّفَة(9)فِي زِمَامِ التَّسْخِيرِ، وَ مُرَفْرِفَة(10) بِأَجْنِحَتِهَا فِي مَخَارِقِ(11) الْجَوِّ الْمُنْفَسِحِ(12)، وَالْفَضَاءِ الْمُنْفَرِجِ).

اين همان چيزى است كه در قرآن مجيد در آيات متعدد از جمله در سوره نحل به آن اشاره فرموده: «(أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَات فِى جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللهُ إِنَّ فِى ذَلِكَ لاَيَات لِّقَوْم يُؤْمِنُونَ); آيا آن ها به پرندگانى كه بر بلنداى آسمان ها نگه داشته شده اند نظر نفيكندند؟ هيچ كس جز خدا آن ها را نگاه نمى دارد. در اين امر نشانه هايى از عظمت و قدرت خداست، براى كسانى كه ايمان مى آورند».(13)

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به سراغ تقسيم سوّم و چهارمى براى پرندگان مى رود و آن ها را به پرندگان داراى اشكال مختلف شگفت آور و سپس پرندگان سنگين وزن كه قدرت بر پرواز ندارند و يا به زحمت و نزديك سطح زمين پرواز مى كنند و پرندگان سبك جثّه اى كه بر بلنداى آسمان ها به سرعت در گردشند، مى فرمايد: «خداوند آن ها را با اشكال شگفت آورى از نظر صورت ظاهر پديد آورد و پيكرشان را با استخوان هاى به هم پيوسته كه پوشيده (از گوشت) شده تركيب نمود; بعضى را به سبب سنگينى جسمشان از اين كه به آسانى در هوا پرواز كنند بازداشت و چنان قرارداد كه بتوانند (در نزديكى زمين) بال و پر بزنند (ولى به سَبُك وَزنان اجازه داد در اوج آسمان به پرواز درآيند)» (كَوَّنَهَا بَعْدَ إِذْ لَمْ تَكُنْ فِي عَجَائِبِ صُوَر ظَاهِرَة، وَ رَكَّبَهَا فِي حِقَاقِ(14) مَفَاصِلَ مُحْتَجِبَة، وَ مَنَعَ بَعْضَهَا بِعَبَالَةِ(15) خَلْقِهِ أَنْ يَسْمُوَ فِي الْهَوَاءِ خُفُوفاً،(16) وَ جَعَلَهُ يَدِفُّ دَفِيفاً(17)).

آرى، اشكال پرندگان به قدرى مختلف است كه انسان از تنوّع آن حيران مى شود: بعضى آن چنان زيبايند كه چشم از ديدن آن ها سير نمى شود; بعضى چنان قيافه وحشتناكى دارند كه غالب مردم از آن ها مى ترسند; پاهاى بعضى به قدرى بلند است كه گويا بدن آن ها روى دو ستون قرار گرفته (مانند شتر مرغ و لك لك) و پاى بعضى به قدرى كوتاه است كه به زحمت ديده مى شود (مانند كبك ها); بعضى به قدرى بزرگ اند كه گاه بدن آن ها به دو متر مى رسد و بعضى به اندازه اى كوچك اند كه از چند سانتى متر تجاوز نمى كنند.

از نظر پرواز نيز بسيار مختلف اند: بعضى آن چنان سنگين اند كه قدرت پرواز ندارند; به سرعت مى دوند و بال و پر مى زنند; بعضى مدتى با سرعت مى دوند و سپس از زمين بر مى خيزند و در ارتفاع پايين حركت مى كنند و برخاستن آن ها درست، شبيه پرواز هواپيماهاست; بعضى ديگر به محض اين كه اراده كنند، يك مرتبه از زمين كنده مى شوند و به پرواز در مى آيند; با قدرت پاها خود را به هوا مى پرانند، سپس از بال ها استفاده مى كنند (مانند حركت بال گردها); بعضى ساعت ها و يا هفته ها در آسمان ها به راحتى حركت مى كنند، بى آن كه احساس خستگى و ناتوانى كنند; مانند پرندگان مهاجر كه گاه نيمى از كره زمين را سير مى كنند وهفته ها در آسمانند و مواد غذايى را به صورت چربى ها قبل از پرواز در بدن خود ذخيره مى كنند. جالب اين كه بعضى پرندگان كه بال هاى پهن و گسترده و جثّه هاى سبك دارند، هنگامى كه اوج گرفتند نيازى به بال زدن ندارند و بال هاى گسترده شان، آن ها را بر بلنداى جوّ حفظ مى كند و تنها شهپرهايى كه در دم آن ها قرار دارد سبب حركت يا تغيير مسير آن ها مى شود! اما بعضى ديگر كه بال هاى كوتاه تر و جثّه هاى سنگين ترى دارند بايد همواره بال هاى خود را در طرف بالا و پايين حركت دهند تا بتوانند پرواز كنند. هر قدر انسان در اين تنوّع ها فكر مى كند به عظمت آفريدگار و علم وقدرت بى پايانش آشناتر مى شود!!

در مرحله چهارم، امام(عليه السلام) به تنوع رنگ هاى گوناگون پرندگان كه آن هم از عجايب آفرينش است اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند با قدرت لطيف و آفرينش قدرت خويش، پرندگان را به رنگ هاى گوناگونى رنگ آميزى كرد: بعضى تنها يك رنگ دارند بى آن كه رنگ ديگرى با آن مخلوط باشد و بعضى آن ها تمام بدنشان يك رنگ دارد; جز طوقى كه به رنگ ديگر بر دور گردنشان» (وَ نَسَقَهَا(18) عَلَى اخْتِلاَفِهَا فِي الاَْصَابِيغِ(19) بِلَطِيفِ قُدْرَتِهِ، وَ دَقِيقِ صَنْعَتِهِ. فَمِنْهَا مَغْمُوسٌ(20) فِي قَالَبِ(21) لَوْن لاَ يَشُوبُهُ غَيْرُ لَوْنِ مَا غُمِسَ فِيهِ; وَ مِنْهَا مَغْمُوسٌ فِي لَوْنِ صِبْغ قَدْ طُوِّقَ بِخِلاَفِ مَا صُبِغَ بِهِ).

تنوع رنگ هاى پرندگان نيز از عجايب است. در زمان ما در بعضى از مناطق، باغى به نام باغ پرندگان درست كرده اند و انواع پرندگان را در آن جمع آورى كرده و در شرايطى شبيه شرايط طبيعى زندگى مى كنند. تنها ويژگى آن اين است كه تور بسيار بزرگ و بلندى بر دور باغ كشيده اند كه پرندگان از آن جا به جاى ديگر نروند. هر گاه كسى در آن باغ قدم نهد و رنگ هاى مختلف پرندگان را با چشم خود ببيند، از تنوع و زيبايى هاى خيره كننده آن در شگفتى فرو مى رود; گويى نقاشى نشسته و همه روزه يك به يك آن ها را با دقت رنگ آميزى مى كند. ممكن نيست، بيننده آن بى اختيار زبان به حمد و تسبيح پروردگار نگشايد.

وانگهى پرندگانى كه در چنين باغ هايى گردآورى مى شوند اندكى از انواع پرندگان جهان طبيعت اند. در درون دره ها در اعماق جنگل ها پرندگانى به رنگ هاى مختلف وجود دارد كه چشم انسانى به آن ها نيفتاده!

#####

1. «نعقت» از ماده «نعق» (بر وزن برق) در اصل به معناى صداى كلاغ است; سپس به صداهايى كه براى حركت حيوانات و امر و نهى آن ها گفته مى شود، اطلاق شده است.

2. «ذرأ» از ماده «ذرأ» (بر وزن زرع) به معناى آفرينش و ايجاد و اظهار است.

3. «اخاديد» جمع «اخدود» (بر وزن خشنود) به معناى شكاف وسيع و عميق و گسترده در زمين است و به گودال ها و خندق هاى بزرگ دره ها نيز اطلاق مى شود.

4. «خروق» جمع «خرق» (بر وزن زرع) به معناى بيابان هاى وسيع و گسترده است و به معناى شكاف نيز بيان شده است.

5. «فجاجها» جمع «فج» (بر وزن حج) به معناى جادّه وسيع است و در اصل به معناى دره هاى وسيعى است كه در ميان كوه ها وجود دارد و مسير عبور كاروان ها بوده است.

6. «رواسي» جمع «راسيه» در اصل به معناى ثابت و پابرجاست; سپس به معناى كوه ها سخت و پابرجاست.

7. «اعلام» جمع «علم» (بر وزن قلم) دراصل به معناى علامتى است كه از چيزى خبر مى دهد و به كوه ها و قله هاى آن ها اطلاق شده است.

8. درباره اعراب «ما ذرأ...»، بعضى احتمال داده اند كه عطف بر «ماانقادت» باشد و گاه احتمال داده اند، عطف بر ضمير «دلائله» و يا خود «دلائله» باشد. اين احتمال نيز بعيد به نظر نمى رسد كه مبتدايى باشد با خبر محذوف و مفهوم آن چنين است: «و ما ذرأ...» من آثار صنعه و عظمته.

9. «مصرّفه» از ماده «صرف» (بر وزن حرف) به معناى تغيير دادن است و «مصرّفه» به معناى انواع اشكال متنوع مى آيد.

10. «مرفرفه» از ماده «رفرفه» به معناى بال و پر زدن است و «مرفرفه» به معناى پارچه هاى زيبا و رنگارنگ نيز ذكر شده است و در خطبه مزبور به همان معناى اوّل است.

11. «مخارق» جمع «مخرق» (بر وزن مشرب) به معناى قلات و بيابان گسترده است.

12. «منفسح» به معناى گسترده از ماده «فسح» (بر وزن مسلح) به معناى گستردن نقل شده است.

13. نحل، آيه 79.

14. «حقاق» جمع «حُقّ» (بر وزن حبّ) به معناى محل پيوند دو استخوان مفصل است.

15. «عبالة» به معناى درشتى، سنگينى است.

16. «خفوف» به معناى سرعت و سبكى است كه غالباً لازم و ملزوم يكديگرند.

17. «دفيف» به معناى بال زدن است و از آن جا كه پرندگان، نزديك زمين بيش تر بال مى زنند، گاهى اين واژه به پرواز كردن در نزديك زمين نيز گفته شده است.

18. «نسقها» از ماده «نسق» (بر وزن مشق) به معناى منظم ساختن خواه در مورد صفوف باشد يا عبارات و كلمات و يا غير آن.

19. «أصابيغ» جمع «أصباغ» و «اَصباغ» جمع «صبغ» (بر وزن فعل) به معناى رنگ است.

20. «مغموس» از ماده «غمس» (بر وزن لمس) در اصل به معناى فرورفتن چيزى در آب است; سپس به معناى غايب و پنهان شدن نيز گفته شده است و در جمله مزبور امام(عليه السلام) يك رنگ بودن گروهى از پرندگان را تشبيه كرده است كه گويى آن را در خُم رنگرزى فرو كرده و بيرون آورده اند.

21. «قالَب» (بر وزن حالت) همان چيزى است كه در فارسى، «قالب» (بر وزن فاعل) گفته مى شود و به معناى ظروفى است كه فلزات گداخته يا اشياى ديگر را در آن مى ريزند و به شكل مطلوب در مى آورند.

▲نكته

▲دنياى عجيب پرندگان

گاه ديدن يك پرنده زيبا و ظرافت و دقّتى كه در ساختمان بال و پر و تمام وجود او به كار رفته، انسان را با آفريننده آن آشنا و غرق در افكار توحيدى مى كند حال اگر در جهان پرندگان سيرِ طولانى ترى كنيم، سيرى كه به يقين سال ها طول مى كشد و طرز زندگى، رنگ ها، دقّت ها، ظرافت ها و تنوّع فوق العاده اى را كه در آن ها به كار رفته، مشاهده كنيم چه رخ خواهد داد؟!

دانشمندان، كتب بسيارى درباره رازهاى نهفته در وجود پرندگان و انواع و اقسام آن ها، اعم از پرندگان خشكى و دريايى، پرندگان مهاجر و غير مهاجر نوشته اند كه حتى شرح گوشه اى از آن ها از حوصله اين كتاب، خارج است; ولى مناسب است به گوشه هايى كوتاه و پرمعنا در اين جا اشاره كنيم:

دانشمندان مى گويند:

1ـ حدود چهارده هزار نوع پرنده در كره زمين وجود دارد و تفاوت هاى ميان آن ها سبب شده كه دانشمندان، آن ها را به گروه هاى مختلف تقسيم كنند. البتّه هر نوع، هزاران هزار مصداق خارجى دارد. مسلّماً در درون جنگل ها و اعماق دره هاى صعب العبور، انواع زيادى از پرندگان يافت مى شود كه هرگز انسان ها به آن ها دست نيافته اند.

2ـ بعضى از پرندگان (مانند شترمرغ به قدرى بزرگ اند كه ممكن است بيش از يك صد كيلوگرم وزن داشته باشند و با پاهاى بلند خود مى توانند با سرعتى معادل 95 كيلومتر در ساعت بدوند! در مقابل بعضى به قدرى كوچك اند كه وزن آن ها از چند گرم تجاوز نمى كند; ولى عجب آن كه ممكن است سرعت پرواز آن ها كمتر از سرعت دويدن شترمرغ نباشد!

3ـ هر يك از پرندگان، آفرينشى كاملا متناسب با محيط و وضع معيشت خود دارند: مرغِ ماهى خوار، منقارى بلند و تيز دارد كه به راحتى ماهى ها را صيد مى كند; پرنده اى به نام «سرخ قبا» منقار كوتاه و مخروطى دارد كه مى تواند دانه هاى نباتى را بشكند و استفاده كند; مرغ «زمزمه گر» منقارى باريك و تيز دارد كه شيره گل ها را مى مكد; مرغان شكارى پنجه ها و منقارهاى قوى و برّنده اى دارند كه شكارشان را با آن مى گيرند و پاره مى كنند; منقار پليكان مانند يك سبد است كه ماهى زيادى را براى طعمه در خود جاى مى دهد.

4ـ هيچ پرنده اى دندان ندارد و دانه ها را در سنگدان خود آسياب كرده، آماده جذب مى كند!

5ـ بدن پرندگان بسيار سبك و آماده پرواز است در جاى جاى داخل بدن آن ها حباب هاى هوا وجود دارد و استخوان هاى شان توخالى است و همه اين ها به پرواز آن ها كمك مى كند!

6ـ پرندگان معمولا تخم مى گذارند و چند روزى روى آن مى خوابند تا به جوجه تبديل شود; گاه تنها جنس ماده بر روى آن مى خوابد و گاه نر و ماده به نوبت روى آن مى خوابند و گاه جنس نر، پرنده ماده را در درون لانه زندانى مى كند و اجازه خروج به او نمى دهد (مانند مرغ شاخ منقار) فقط سوراخى در دهانه لانه مى گذارد كه روزها براى او غذا بياورد و در اختيار او بگذارد.

7ـ پرندگان آبى يعنى آن ها كه روى آب ها و اطراف درياها زندگى مى كنند، برنامه عجيب ترى دارند; گاه با دستگاهى كه همانند رادار است طعمه خود را زير آب نشانه گيرى مى كنند و با يك شيرجه به عمق آب فرو مى روند و آن را گرفته، و از طرف ديگر سر بر مى آورند; بدن هاى آن ها چنان چرب است كه هرگز آب در آن نفوذ نمى كند.

8ـ رنگ هاى پرندگان از عجايب آفرينش است; گاه چنان رنگ آميزى زيبا و شفاف و دل انگيزى دارند كه انسان خيال مى كند الآن از زير دست نقاش چيره دستى خارج شده است (و اين از بديع ترين چهره هاى آفرينش است كه امام(عليه السلام) در خطبه مزبور روى آن تكيه خاصى دارد) و انسان تا نبيند نمى تواند به اهمّيّت آن واقف شود.

9ـ لانه هاى پرندگان نيز بسيار متنوّع و عجيب است با اين كه آن ها دست ندارند، ولى با ظرافت خاصى لانه خود را مى سازند. يكى از پرندگان به نام «پرنده خياط» برگ هاى بزرگ درختان را به هم مى دوزد و از آن لانه درست مى كند. منقار تيزش به منزله سوزن است و الياف باريك گياهان را به صورت نخ مورد بهره بردارى قرار مى دهد!

10ـ پرندگان شكارچى پاهاى قوى و بال هاى نيرومندى دارند; مانند عقاب ها و بازها و لاشخورها و كركس ها. چشم آن ها بسيار قوى و تيزبين است و از مكانى دور در آسمان، حتى موجودات كوچك را روى زمين مى بينند. بعضى از آن ها به قدرى قوى اند كه نقل شده مى توانند يك برّه را از زمين برداشته، با خود ببرند.

11ـ پرندگان مهاجر عالم عجيب و شگفت انگيزترى دارند. گاه از خط استوا به مناطق قطبى و بالعكس حركت مى كنند و بيش از ده هزار كيلومتر راه را طى مى كنند; بى آن كه راه را گم كنند، شب ها و روزها پرواز مى كنند! قبل از مهاجرت، دسته جمعى با يك الهام درونى به تغذيه فراوان مى پردازند و بدن خود را از چربى انباشته مى كنند كه در طول مسافرت از آن استفاده كنند!

12ـ مقاومت پرندگان در مقابل سرما و گرما بسيار زياد است. در زمستان كه ما انسان ها كنار بخارى جمع مى شويم، آن ها در سرماى چندين درجه زير صفر زنده مى مانند! حرارت بدن آن ها از بدن انسان بيش تر است و به 45 درجه بالاى صفر مى رسد! و شايد همين حرارت است كه به آن ها در مقابل سرما مقاومت مى دهد.(1)

13ـ خدمات پرندگان به انسان، بسيار زياد است: خوراك بسيارى از آن ها حشرات است; پرندگان شكارى، افزايش نسل پرندگان ديگر را مهار مى كنند; پرندگان مردارخوار، سطح درياها و خشكى ها را پاكسازى مى كنند; بسيارى از آن ها در زدودن آفات، نقش مهمى دارند و علاوه براين ها پرندگان براى ما غذاى مهمى به شمار مى روند.

14ـ در پايان اين بحث، قلم را به دست شارح خوش ذوق شرح «فى ظلال نهج البلاغه» مى سپاريم. او از كتاب «روبرت لمن» به نام «همه چيز درباره پرندگان» ترجمه «دكتر مصطفى بدران» چنين نقل مى كند: «بعضى حدس مى زنند كه در تمام روى زمين، حدود صد ميليارد پرنده وجود دارد (در انواع مختلف) و بزرگ تر از همه شتر مرغ است كه قامت آن به 5/2 متر مى رسد... و كوچك ترين آن ها «طنان» است كه طول آن فقط پنج سانتى متر است و با سرعت عجيبى پرواز مى كند و در يك ثانيه، پنجاه تا دويست بار پر مى زند و سرعت حركت او در ساعت تا 90 كيلومتر مى رسد و مى تواند طرف جلو و عقب و يا بالا و پايين حركت كند و حتى مى تواند مدتى طولانى در يك نقطه از هوا توقف كند!

بعضى از پرندگان يك گام آن ها از شش متر بيش تر است.

بعضى از پرندگان تا شش هزار متر در هوا بالا مى روند و بعضى تا 18 مترى عمق آب پيش مى روند».(2)

كوتاه سخن; همان گونه كه مولا على(عليه السلام) در اين بخش از خطبه بيان فرمود، هر گاه انسان در اين عجايب خلقت بينديشد، بى اختيار سر تعظيم به درگاه پروردگار فرود مى آورد و در برابر لطف صنعت و عظمت قدرت او تسليم مى شود.

* * *

#####

1. فرهنگ نامه و كتب ديگر.

2. فى ظلال نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 467.

▲بخش دوّم

وَ مِنْ أَعْجَبِهَا خَلْقاً الطَّاوُوسُ الَّذِي أَقَامَهُ فِي أَحْكَمِ تَعْدِيل، وَ نَضَّدَ أَلْوَانَهُ فِي أَحْسَنِ تَنْضِيد، بِجَنَاح أَشْرَجَ قَصَبَهُ، وَ ذَنَب أَطَالَ مَسْحَبَهُ.

إِذَا دَرَجَ إِلَى الاُْنْثَى نَشَرَهُ مِنْ طَيِّهِ، وَ سَمَا بِهِ مُطِلاًّ عَلَى رَأْسِهِ كَأَنَّهُ قِلْعُ دَارِيٍّ عَنَجَهُ نُوتِيُّهُ.

يَخْتَالُ بِأَلْوَانِهِ، وَ يَمِيسُ بِزَيَفَانِهِ. يُفْضِي كَإِفْضَاءِ الدِّيَكَةِ، وَ يَؤُرُّ بِمَلاَقِحِهِ أَرَّ الْفُحُولِ الْمُغْتَلِمَةِ لِلضِّرَابِ. أُحِيلُكَ مِنْ ذلِكَ عَلَى مُعَايَنَة، لاَ كَمَنْ يُحِيلُ عَلَى ضَعِيف إِسْنَادُهُ. وَ لَوْ كَانَ كَزَعْمِ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ يُلْقِحُ بِدَمْعَة تَسْفَحُهَا مَدَامِعُهُ، فَتَقِفُ فِي ضَفَّتَي جُفُونِهِ، وَ أَنَّ أُنْثَاهُ تَطْعَمُ ذلِكَ، ثُمَّ تَبِيضُ لاَ مِنْ لِقَاحِ فَحْل سِوَى الدَّمْعِ الْمُنْبَجِسِ، لَمَا كَانَ ذلِكَ بِأَعْجَبَ مِنْ مُطَاعَمَةِ الْغُرَابِ.

ترجمه:

يكى از عجيب ترين آن ها (پرندگان) از نظر آفرينش، طاووس است كه خداوند آن را در موزون ترين شكل آفريد و با رنگ هاى مختلف به بهترين صورت رنگ آميزى نمود; با بال و پرهايى كه شهپرهاى آن بر روى يكديگر قرار گرفته و به هم آميخته و دُمى كه دامنه آن را گسترده و بر زمين مى كشد. هنگامى كه طاووس به سوى جفت خود حركت مى كند، دم خود را مى گشايد و همچون چترى (بسيار زيبا) بر سر خود سايبان مى سازد; گويى بادبان كشتى است كه از سرزمين «دارين» مشك با خود آورده و ناخدا آن را برافراشته است. (در اين حال) او با اين همه رنگ هاى زيبا غرق در غرور مى شود و با حركات متكبرانه به خود مى نازد; همچون خروس با جفت خود مى آميزد و همانند حيوانات نر كه از طغيان شهوت به هيجان آمده اند با او درآميخته باردارش مى كند.

براى اثبات آن به مشاهده حسّى حواله مى كنم; نه همچون كسى كه به دليل ضعيف ذهنى حواله مى كند و آن گونه كه بعضى پنداشته اند، طاووس به وسيله اشكى كه از چشم خود فرو مى ريزد جنس ماده را باردار مى كند به اين صورت كه قطره اشك در دو طرف پلك هاى جنس نر حلقه مى زند و ماده او آن را مى نوشد سپس تخم مى گذارد، بى آن كه با نر آميزش كرده باشد، جز همان قطره اشكى كه از چشمش بيرون پريده است، (اين افسانه بى اساسى است و) عجيب تر از افسانه توليد مثل كلاغ نيست.

▲شرح و تفسير: عجيب ترين پرنده جهان

به دنبال بخش پيشين اين خطبه كه در آن سخن از شگفتى هاى جهان پرندگان به ميان آمده بود، امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، روى يكى از زيباترين و شگفت انگيزترين پرندگان دنيا يعنى «طاووس» انگشت مى گذارد; همان پرنده اى كه در زيبايى و جمال، ضرب المثل است تا آن جا كه از پرهاى زيبايش براى نشانه گزارى در قرآن ها و ساختن جارو براى غبارروبى از مكان هاى بسيار مقدّس استفاده مى شود. امام(عليه السلام) به چند قسمت از ويژگى هاى اين پرنده اشاره مى فرمايد; نخست مى فرمايد: «يكى از عجيب ترين آن ها (پرندگان) از نظر آفرينش، طاووس است كه خداوند آن را در موزون ترين شكل آفريد و با رنگ هاى مختلف به بهترين صورت رنگ آميزى نمود; با بال و پرهايى كه شهپرهاى آن بر روى يكديگر قرار گرفته و به هم آميخته و دُمى كه دامنه آن را گسترده و بر زمين مى كشد» (وَ مِنْ أَعْجَبِهَا خَلْقاً الطَّاوُوسُ الَّذِي أَقَامَهُ فِي أَحْكَمِ تَعْدِيل، وَ نَضَّدَ(1) أَلْوَانَهُ فِي أَحْسَنِ تَنْضِيد، بِجَنَاح أَشْرَجَ(2) قَصَبَهُ(3)، وَ ذَنَب أَطَالَ مَسْحَبَهُ(4)).

نخستين چيزى كه در طاووس جلب توجّه مى كند، رنگ آميزى عجيب بال ها و دامنه دار بودن قسمت دُم اوست كه به هنگام راه رفتن بر زمين كشيده مى شود و همچون عروسى زيبا كه لباس مخصوص شب زفاف را پوشيده، خودنمايى مى كند.

رنگ آميزى بال و پر طاووس را با هيچ بيانى نمى توان وصف كرد; جز اين كه انسان آن را ببيند و با چشم مشاهده كند و لذت برد و به آفريننده اش آفرين گويد.

يكى از نكته هاى قابل توجّه و دقيق در جهان حيوانات اين است كه جنس نر براى جلب توجّه جنس ماده از عوامل مختلفى استفاده مى كند; گاه از صداى زيبا و گاه از حركات موزون و گاه از جلوه هاى ديگر. امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به اين نكته باريك اشاره كرده، مى فرمايد: «هنگامى كه طاووس به سوى جفت خود حركت مى كند، دم خود را مى گشايد و همچون چترى (بسيار زيبا) بر سر خود سايبان مى سازد» (إِذَا دَرَجَ(5)إِلَى الاُْنْثَى نَشَرَهُ مِنْ طَيِّهِ، وَ سَمَا بِهِ مُطِلاًّ(6) عَلَى رَأْسِهِ).

چتر زدن طاووس به راستى از زيبايى هاى جهان آفرينش است. به راستى چگونه مى تواند اين پرهاى زيبا را ناگهان به صورت چترى درآورد كه نظم خاصى بر آن و بر تمام رنگ هايش حكمفرما باشد؟!

سپس امام(عليه السلام) در مورد آن تشبيهى بيان كرده، مى فرمايد: «گويى بادبان كشتى است كه از سرزمين «دارين» مشك با خود آورده و ناخدا آن را برافراشته است» (كَأَنَّهُ قِلْعُ(8)دَارِيٍّ(9) عَنَجَهُ(10) نُوتِيُّهُ(11)).

اين تشبيه ممكن است از اين نظر باشد كه به هنگام حركت بادبان را به سوى مقصد مى گشايند و در ضمن، زيبايى خاصى به كشتى مى دهد. طاووس نيز به هنگام حركت براى جفت گيرى، چتر خود را مى گشايد تا بازيبايى هايش جلب توجّه جفت خود كند و به مقصودش نايل گردد.

و در ادامه سخن مى افزايد: «(در اين حال) او با اين همه رنگ هاى زيبا غرق در غرور مى شود و با حركات متكبّرانه به خود مى نازد; همچون خروس با جفت خود مى آميزد و همانند حيوانات نر كه از طغيان شهوت به هيجان آمده اند با او درآميخته باردارش مى كند» (يَخْتَالُ(12) بِأَلْوَانِهِ، وَ يَمِيسُ(13) بِزَيَفَانِهِ(14). يُفْضِي(15) كَإِفْضَاءِ الدِّيَكَةِ، وَ يَؤُرُّ(16) بِمَلاَقِحِهِ(17) أَرَّ الْفُحُولِ الْمُغْتَلِمَةِ(18) لِلضِّرَابِ(19)).

اين سخن در واقع مقدمه اى است براى ابطال بعضى از خرافات كه در مورد اين پرنده در ميان عوام موجود است (و چه بسيارند خرافاتى كه عوام براى عجايب حيوانات ساخته اند!)

لذا به دنبال آن چنين مى فرمايد: «من اين موضوع را با چشم خود ديده ام و براى اثبات آن به مشاهده حسّى حواله مى كنم; نه همچون كسى كه به دليل ضعيف ذهنى حواله كند» (آرى آن چه درباره توليد مثل طاووس گفتم با چشم خود ديده ام; امرى است حسّى نه خيالى و پندارى) (أُحِيلُكَ مِنْ ذلِكَ عَلَى مُعَايَنَة، لاَ كَمَنْ يُحِيلُ عَلَى ضَعِيف إِسْنَادُهُ).

سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «و آن گونه كه بعضى پنداشته اند، طاووس به وسيله اشكى كه از چشم خود فرو مى ريزد جنس ماده را باردار مى كند به اين صورت كه قطره اشك در دو طرف پلك هاى جنس نر حلقه مى زند و ماده او آن را مى نوشد سپس تخم مى گذارد، بى آن كه با نر آميزش كرده باشد، جز همان قطره اشكى كه از چشمش بيرون پريده است، (افسانه بى اساسى است) و اين عجيب تر از افسانه توليد مثل كلاغ نيست» (وَ لَوْ كَانَ كَزَعْمِ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ يُلْقِحُ بِدَمْعَة تَسْفَحُهَا(20) مَدَامِعُهُ(21)، فَتَقِفُ فِي ضَفَّتَي(22) جُفُونِهِ(23)، وَ أَنَّ أُنْثَاهُ تَطْعَمُ ذلِكَ، ثُمَّ تَبِيضُ لاَ مِنْ لِقَاحِ فَحْل سِوَى الدَّمْعِ الْمُنْبَجِسِ(24)، لَمَا كَانَ ذلِكَ بِأَعْجَبَ مِنْ مُطَاعَمَةِ(25) الْغُرَابِ).

اشاره به اين كه نبايد از چنين خرافه اى درباره طاووس تعجب كرد; زيرا عجيب تر از آن را درباره كلاغ گفته اند. مى گويند: كلاغ، آميزش جنسى ندارد; بلكه به هنگامى كه مى خواهد جنس ماده را باردار كند منقار خود را در منقار او مى نهد و كمى آبى كه در چينه دان او هست به ماده منتقل مى كند و او باردار مى شود; در حالى كه اين سخن باطل است وبارها آميزش جنسى كلاغ مشاهده شده است; هر چند سعى دارد دور از انظار انسان ها باشد و لذا آميزش جنسى او كه يك امر پنهانى است در زبان عربى ضرب المثل شده است و گفته اند: «أخفى من سفاد الغراب; پنهان تر از آميزش جنسى كلاغ».

ممكن است سرچشمه اين اشتباه آن باشد كه بسيارى از پرندگان، قبل از آميزش جنسى، منقار در منقار هم مى نهند و اين سببِ اشتباه بعضى شده است. ممكن است شبيه آن در مورد اشك طاووس وجود داشته باشد كه قبل از آميزش جنسى، جنس ماده اشك جنس نر را مى نوشد.(26)

ممكن است اين سؤال پيش آيد كه امام(عليه السلام) چه اصرارى دارد كه اين موضوع خرافى را درباره طاووس يا كلاغ نقل كند، در حالى كه اگر چنين مى بود از شگفتى هاى خلقت محسوب مى شد؟

پاسخ اين است كه اگر مردم براى اثبات عجايب خلقت به دنبال خرافات بروند، واقعيت ها نيز متزلزل مى شود و نتيجه مطلوب از آن ها گرفته نمى شود.

سؤال ديگرى كه در اين جا مطرح شده اين است كه در حجاز، طاووسى وجود نداشته است كه امام(عليه السلام) بارها لقاح جنس نر و ماده آن را ديده باشد و از آن سخن بگويد.

ابن ابى الحديد در پاسخ اين سؤال (در شرح اين خطبه) چنين مى گويد: گرچه به حسب ظاهر در مدينه چنين پرونده اى وجود نداشت، ولى مولا على(عليه السلام)اين خطبه را در كوفه خوانده است كه همه چيز از همه جا به آن جا آورده مى شد; حتى هدايا و صفاياى پادشاهان; بنابراين جاى تعجب نيست كه حضرت، طاووس و حركات آن را با چشم مبارك خود ديده باشد.(27)

#####

1. «نضّد» از ماده «تنضيد» به معناى تركيب اشيايى با يكديگر و تنظيم آنهاست.

2. «أشرج» از ماده «اِشراج» به معناى آميختن اشيايى با يكديگر يا داخل كردن طناب ها و ريسمان هاى يك كيسه، يا يك صندوق در يكديگر آن را محكم بستن است.

3. «قصب» به معناى «نى» و ساقه هاى توخالى گياهان و مانند آن است.

4. «مسحب» ازماده «سحب» (بر وزن سهو) به معناى كشيدن يا كشيدن بر روى زمين است و «مسحب» دراين جا معناى مصدرى، يا اسم مصدرى دارد.

5. «درج» از ماده «درج» (بر وزن خرج) به معناى راه افتادن به سوى مقصد و يا از پله بالا رفتن است و در خطبه ياد شده، معناى اوّل را دارد; به حركت آهسته كودك نيز اطلاق مى شود.

6. «مُطِلّ» از ماده «طلّ» (بر وزن حلّ) به معناى مشرف شدن و از بالا نگريستن است و دراين جا به معناى اوّل است.

7. «قلع» به بادبان كشتى گفته مى شود.

8. «دارىّ» منسوب به «دارين» محلى در «بحرين» بوده كه مركز تجارت مُشك محسوب مى شده است و مفهوم جمله ياد شده اين است كه طاووس چتر خود را بر سرش بلند مى كند; گويى بادبان كشتى است كه از سرزمين دارين، مشك با خود آورده است.

9. «عنج» از ماده «عنج» (بر وزن رنج) به معناى كشيدن و بستن است.

10. «نوتى» به معناى ناخدا و كشتى بان است و در اصل از ماده «نوت» (بر وزن فوت) به معناى اين طرف و آن طرف حركت كردن است و اطلاق اين واژه بر ناخدا به سبب آن است كه كشتى را به هر طرف كه بخواهد متمايل مى سازد.

11. «يختال» از ماده «اختيال» به معناى تكبر و غرور است كه معمولا از خيال و پندار برترى بر ديگران پيدا مى شود.

12. «يميس» از ماده «ميس» (بر وزن شيث) به معناى حركت كردن متكبّرانه است.

13. «زيفان» به معناى راه رفتن متكبّرانه است و تأكيدى است بر جمله (يميس).

14. «يفضى» از ماده «افضاء» كنايه از آميزش جنسى است و در اصل به معناى توسعه دادن است (ريشه اصلى آن فضاست).

15. «يؤرُّ» از ماده «أرَّ» (بر وزن شرّ) به معناى آميزش جنسى است.

16. «ملاقح» جمع «مُلحقة» به معناى آلت تناسلى است و در اصل از ماده لقاح به معناى باردار كردن گرفته شده است.

17. «مغتلمة» از ماده «غلمة» (بر وزن لقمه) به معناى شدت شهوت جنسى گرفته شده است و «فحول مغتلمة» به معناى حيوانات نرى است كه از شدت شهوت به هيجان آمده اند.

18. «ضراب» به معناى جفت گيرى و آميزش جنسى است.

19. «تسفح» از ماده «سفح» (بروزن محو) به معناى جريان خون يا اشك است و «سفاح» به معناى خون ريز مى باشد. ر

20. «مدامع» جمع «مِدمَع» (بر وزن منبر) به معناى مجراى اشك است و «دمع» به اشك گفته مى شود.

21. «ضفه» به معناى ساحل دريا يا نهر است و در خطبه ياد شده پلك ها تشبيه به ساحل نهر شده است.

22. «جفون» جمع «جفن» (بر وزن جفت) به معناى پلك چشم است.

24. «منبجس» از ماده «انبجاس» از ريشه «بجس» (بر وزن نحس) به معناى بيرون ريختن آب به صورت خفيف و ملايم است.

25. «مطاعمه» از ماده «طعم» به معناى غذاخوردن با يكديگر است و سپس به كار رحيواناتى كه منقارهاى خود را در يكديگر داخل مى كنند، گفته شده است; گويا هر يك به ديگرى غذا مى دهد.

26. بنابر آن چه ذكر شد، جواب قضيه شرطيه «و لو كان...» جمله «لما كان ذلك باعجب...» مى باشد.

27. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 270.

▲بخش سوّم

تَخَالُ قَصَبَهُ مَدَارِيَ مِنْ فِضَّة، وَ مَا أُنْبِتَ عَلَيْهَا مِنْ عَجِيبِ دَارَاتِهِ، وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ الْعِقْيَانِ، وَ فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ. فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِمَا أَنْبَتَتِ الاَْرْضُ قُلْتَ: جَنىً جُنِيَ مِنْ زَهْرَة كُلِّ رَبِيع. وَ إِنْ ضَاهَيْتَهُ بِالْمَلاَبِسِ فَهُوَ كَمُوشِيِّ الْحُلَلِ، أَوْ كَمُونِقِ عَصْبِ الْيَمَنِ. وَ إِنْ شَاكَلْتَهُ بِالْحُلِيِّ فَهُوَ كَفُصُوص ذَاتِ أَلْوَان، قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَيْنِ الْمُكَلَّلِ. يَمْشِي مَشْيَ الْمَرِحِ الْمُخْتَالِ، وَ يَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَنَاحَيْهِ، فَيُقَهْقِهُ ضَاحِكاً لِجَمَالِ سِرْبَالِهِ، وَ أَصَابِيغِ وَشَاحِهِ; فَإِذَا رَمَى بِبَصَرِهِ إِلَى قَوَائِمِهِ زَقَا مُعْوِلا بِصَوْت يَكَادُ يُبِينُ عَنِ اسْتِغَاثَتِهِ، وَ يَشْهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ، لاَِنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ كَقَوَائِمِ الدَّيْكَةِ الْخِلاَسِيَّةِ. وَ قَدْ نَجَمَتْ مِنْ ظُنْبُوبِ سَاقِهِ صِيصِيَةٌ خَفِيَّةٌ.

ترجمه:

(هرگاه به بال و پر طاووس بنگرى) گمان مى كنى كه نى هاى وسط پرهاى او همچون شانه هايى است كه از نقره ساخته شده و آن چه بر آن از حلقه ها و هاله هاى عجيب خورشيد مانند روئيده، طلاى ناب و قطعات زبرجد است!

هر گاه بخواهى آن را به آن چه زمين (به هنگام بهار) مى روياند تشبيه كنى، مى گويى دسته گلى است كه از شكوفه هاى گل هاى بهارى چيده شده (و با نظم خاصى در كنار هم قرار گرفته است)

و اگر بخواهى آن را به لباس ها (و پرده هاى رنگارنگ) تشبيه كنى، همچون حله هاى زيباى پر نقش و نگار يا پرده هاى رنگارنگ يمنى است و اگر آن را با زيورها مقايسه كنى، همچون نگين هاى رنگارنگى است كه در نوارى از نقره كه با جواهرات، زينت يافته در تاجى قرار گرفته است.

او همچون كسى كه به خود مى بالد با عشوه و ناز گام بر مى دارد; گاه سر را بر مى گرداند و به دم (زيبا) و دو بالش مى نگرد; ناگهان از زيبايى فوق العاده اى كه پر وبالش به او بخشيده و رنگ هايى كه همچون لؤلؤ و جواهر به هم درآميخته قهقهه سر مى دهد; اما همين كه (خم مى شود و به) پاهاى (زشت) خود نظر مى افكند آن چنان (ناراحت مى گردد كه) صداى گريه او بلند مى شود; فريادى كه استغاثه جان كاهش از آن آشكار است و گواه صادق دردى است كه در درون دارد! چه اين كه پاهايش همچون پاهاى خروس خلاسى باريك (و تيره رنگ و زشت) است و در گوشه اى از ساق پايش ناخنى مخفى روييده شده.

▲شرح و تفسير: ترسيم دقيق و بسيار ظريفى از بال و پر طاووس

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) در ادامه عجايب آفرينش طاووس به وصف بال و پرهاى رنگين و شگفت انگيز او مى پردازد و با فصاحت و بلاغت و تشبيهات بسيار زيبايى آن را شرح مى دهد; مى فرمايد: «(هرگاه به بال و پر طاووس بنگرى) گمان مى كنى كه نى هاى وسط پرهاى او همچون شانه هايى است كه از نقره ساخته شده و آن چه بر آن از حلقه ها و هاله هاى عجيب خورشيد مانند روئيده، طلاى خالص و قطعات زبرجد است!» (تَخَالُ قَصَبَهُ(1) مَدَارِيَ(2) مِنْ فِضَّة، وَ مَا أُنْبِتَ عَلَيْهَا مِنْ عَجِيبِ دَارَاتِهِ(3)، وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ الْعِقْيَانِ(4)، وَ فِلَذَ(5) الزَّبَرْجَدِ(6)).

آن ها كه پر طاووس را ديده اند مى دانند رنگ آميزى آن فوق العاده زيباست و انواع رنگ ها به صورت شفاف در آن ديده مى شود! ولى از ميان رنگ هايش دو رنگ بيش تر جلب توجّه مى كند: رنگ زرد ـ كه همچون طلاى خالص مى درخشد ـ و رنگ سبز كه همانند قطعات زبرجد است. (همان سنگ گران قيمت سبز رنگى كه در زينت آلات و تاج پادشاهان به كار مى رفته است) و تكيه كردن امام(عليه السلام) روى اين دو رنگ مخصوص كه بر ساير رنگ هاى بال طاووس غلبه دارد و زيبايى فوق العاده اى به آن مى بخشد به دليل همين معناست و جالب اين كه تمام ريشه هاى زيباى پر او بر «نى» سفيدرنگى روييده كه امام(عليه السلام)آن را به نقره تشبيه فرموده است.

سپس در توضيح بيش تر و بيان رساتر و گوياتر، بال هاى طاووس را گاه به گل هاى رنگارنگ و متنوع بهارى و گاه به لباس گران قيمت پرزرق و برق و زمانى به تاج هايى كه آن را با انواع نگين ها مى آراستند، تشبيه فرموده است; مى فرمايد: «هر گاه بخواهى آن را به آن چه زمين (به هنگام بهار) مى روياند تشبيه كنى، مى گويى دسته گلى است كه از شكوفه هاى گل هاى بهارى چيده شده (و با نظم خاصى در كنار هم قرار گرفته است)».

آرى، اگر شخص با ذوقى گل هاى زيباى بهارى و شكوفه ها را به صورت زيبايى در كنار هم بچيند، شبيه بال و پر طاووس مى شود (فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِمَا أَنْبَتَتِ الاَْرْضُ قُلْتَ: جَنىً(7) جُنِيَ مِنْ زَهْرَة كُلِّ رَبِيع).

به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه در بعضى از كشورها ده هزار نوع از شكوفه ها و گلها يافت مى شود كه هر يك زيبايى مخصوص به خود دارد. سپس امام(عليه السلام) به سراغ تشبيه ديگرى مى رود و در تعبير زيبايى مى فرمايد: «هرگاه بخواهى آن را به لباس ها (و پرده هاى رنگارنگ) تشبيه كنى، همچون پارچه هاى زيباى پر نقش و نگار يا پرده هاى رنگارنگ يمنى است» (وَ إِنْ ضَاهَيْتَهُ(8) بِالْمَلاَبِسِ فَهُوَ كَمُوشِيِّ(9) الْحُلَلِ، أَوْ كَمُونِقِ(10) عَصْبِ الْيَمَنِ).

و سرانجام، در تشبيه سوّم مى فرمايد: «و اگر آن را با زيورها مقايسه كنى، همچون نگين هاى رنگارنگى است كه در نوارى از نقره كه با جواهرات، زينت يافته در تاجى قرار گرفته است» (وَ إِنْ شَاكَلْتَهُ بِالْحُلِيِّ فَهُوَ كَفُصُوص(11) ذَاتِ أَلْوَان، قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَيْنِ(12) الْمُكَلَّلِ(13)).

شاهان سابق تاج هاى پر نقش و نگار و مملوّ از جواهر داشتند، جواهرات را روى نوارى نصب مى كردند يا به وسيله نخ ها و سيم هاى باريكى به آن ها نظام مى بخشيدند و تاج خود را با آن زينت مى دادند.

نى هايى كه در وسط بال هاى طاووس قرار دارد ـ همان گونه كه در عبارت گذشته امام(عليه السلام) ذكر شد ـ كاملا سفيد و همچون نقره است و پرهايى كه دوطرف آن روييده است; گويى جواهراتى است كه بر آن نصب شده.

در حقيقت، نقش و نگارهاى زيبا و رنگارنگ، به طور معمول در يكى از اين سه چيز است: دسته گل ها و لباس هاى رنگين و زينت آلات. امام(عليه السلام) براى مجسم ساختن زيبايى پرهاى طاووس ازهر سه تشبيه درنهايت توانايى برفصاحت وبلاغت استفاده فرموده است.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به تشريح حال طاووس به هنگام راه رفتن و به خود نگريستن پرداخته و مى فرمايد: «او همچون كسى كه به خود مى بالد با عشوه و ناز گام بر مى دارد; گاه سر را بر مى گرداند و به دم (زيبا) و دو بالش مى نگرد; ناگهان از زيبايى فوق العاده اى كه پر وبالش به او بخشيده و رنگ هايى كه همچون لؤلؤ و جواهر به هم درآميخته قهقهه سر مى دهد; اما همين كه (خم مى شود و به) پاهاى خود نظر مى افكند آن چنان (ناراحت مى شود كه) با گريه فرياد مى كشد فريادى كه استغاثه جان كاهش از آن آشكار است و گواه صادق دردى است كه در درون دارد! چه اين كه پاهايش همچون پاهاى خروس خلاسى(14) باريك (و تيره رنگ و زشت) است و در گوشه اى از ساق پايش ناخنى مخفى روييده شده» (يَمْشِي مَشْيَ الْمَرِحِ(15) الْمُخْتَالِ(16)، وَ يَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَنَاحَيْهِ، فَيُقَهْقِهُ ضَاحِكاً لِجَمَالِ سِرْبَالِهِ(17)، وَ أَصَابِيغِ(18) وَشَاحِهِ(19); فَإِذَا رَمَى بِبَصَرِهِ إِلَى قَوَائِمِهِ زَقَا(20) مُعْوِلا(21) بِصَوْت يَكَادُ يُبِينُ عَنِ اسْتِغَاثَتِهِ، وَ يَشْهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ، لاَِنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ(22) كَقَوَائِمِ الدَّيْكَةِ الْخِلاَسِيَّةِ. وَ قَدْ نَجَمَتْ(23) مِنْ ظُنْبُوبِ(24) سَاقِهِ صِيصِيَةٌ(25) خَفِيَّةٌ).

امام(عليه السلام) در اين بيان زيبا به نكته لطيفى اشاره كرده كه خداوند در كنار آن همه زيبايى هاى طاووس، نقطه ضعف و زشتى هايى هم در آن قرار داده است كه اگر يك زمان مغرور شود و از سر غرور و خودنمايى قهقهه شادى سر دهد، هنگامى كه چشمش به كاستى هايش افتد ناله و فرياد دردآلودش بلند مى شود. در حقيقت، اين نمونه اى است از جهان آفرينش كه خداوند حكيم براى جلوگيرى از غرور و طغيان ناشى از قدرت و قوّت، در كنار آن ضعف ها و كاستى هايى قرار داده تا آن غرورِ غفلت زا مهار شود و تعادل برقرار گردد.

به دنبال جوانى و شادابى پيرى و ناتوانى و در كنار سلامت و تندرستى بيمارى، به دنبال غنا، فقر و در كنار اقبال دنيا ادبار آن را قرار داده است.

آرى، اين است يكى از فلسفه هاى بيمارى ها و ناتوانى ها و گرفتارى ها و مشكلات.

* * *

#####

1. «قصب» به معناى نى هاى مخصوصى است كه در لابه لاى پرها قرار دارد.

2. «مدارى» جمع «مدرى» (بروزن املا) به معناى شانه است.

3. «دارت» جمع «داره» به معناى حلقه يا هاله اطراف ماه است.

4. «عقيان» به معناى طلا است.

5. «فلذ» جمع «فلذة» (بر وزن بدعة) و به معناى قطعه است.

6. «زبرجد» از سنگ هاى زينتى و گران قيمت است و رنگ هاى مختلفى دارد و از همه مشهورتر رنگ سبز آن است; لذا هر چيز سبز خوش رنگى را به «زبرجد» تشبيه مى كنند.

7. «جنى» به معناى چيده شده و نيز به معناى دسته گل ذكر شده است.

8. «ضاهيته» از ماده «مضاهاة» به معناى شباهت است.

9. «موشى» به معناى پر نقش و نگار است. ازماده «وشى» به معناى نقاشى كردن پارچه است و به معناى دروغ گفتن و سخن چينى نيز به كار رفته است.

10. «مونق» به معناى زيبا و شگفت انگيز از ماده «انق» (بر وزن رمق) به معناى زيبا شدن شده است.

11. «فصوص» جمع «فص» (بر وزن نص) به معناى نگين است.

12. «لجين» به معناى نقره است.

13. «مكلل» به معناى تاجدار از ماده «اكليل» به معناى تاج گرفته شده است و گاه بر چيزى كه به جواهرات تزيين شده اطلاق شده است.

14. «خلاسى» خروس دو رگه اى است كه تركيبى از خروس هاى هندى و فارسى است و رنگ آن تيره و در واقع، حد وسط سياه و سفيد است. از ماده «خلس» (بر وزن نفس) به معناى گندم گون و تيره رنگ ذكر شده است.

15. «مرح» به معناى مست نعمت و قدرت است و از ماده «مرح» (بر وزن فرح) به معناى شدت خوشحالى گرفته شده است.

16. «مختال» به معناى متكبّر و خودبرتربين ازماده «خيال» گرفته شده است.

17. «سربال» به گفته راغب در مفردات به معناى پيراهن است و گاهى به هرگونه لباس نيز گفته شده است.

18. «اصابيغ» همان گونه كه گفته شد، جمع «اصباغ» و اصباغ جمع «صبغ» به معناى رنگ است.

19. «وشاح» به معناى نوار پهن زيبايى است كه بر دوش مى افكنند و حمايل مى كنند.

20. «زقا» از ماده «زقو» (بر وزن ضعف) به معناى فرياد كشيدن است.

21. «معول» به معناى كسى است كه صدا را به گريه بلند مى كند و از «عويل» گرفته شده است.

22. «حمش» جمع «احمش» به معناى شخص يا چيزى است كه ساق او باريك باشد و گاه به معنى تيره رنگ نيز آمده است.

23. «نجمت» از ماده «نجم» (بر وزن حجم) به معناى روييدن و ظاهر شدن است.

24. «ظنبوب» به معناى انحراف و كجى به سمت جلو است.

25. «صيصة» به معناى خارى است كه در پاى مرغان مى باشد و گاه به معناى شانه اى است كه تار و پود پارچه را قبل از بافتن با آن مرتب مى كنند.

▲بخش چهارم

وَ لَهُ فِي مَوْضِعِ الْعُرْفِ قُنْزُعَةٌ خَضْرَاءُ مُوَشَّاةٌ. وَ مَخْرَجُ عُنُقِهِ كَالاِْبْرِيقِ، وَ مَغْرزُهَا إِلَى حَيْثُ بَطْنُهُ كَصِبْغِ الْوَسِمَةِ الْيَمَانِيَّةِ، أَوْ كَحَرِيرَة مُلْبَسَة مِرْآةً ذَاتَ صِقَال، وَ كَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمِعْجَر أَسْحَمَ; إِلاَّ أَنَّهُ يُخَيَّلُ لِكَثْرَةِ مَائِهِ، وَشِدَّةِ بَرِيقِهِ، أَنَّ الْخُضْرَةَ النَّاضِرَةَ مُمْتَزِجَةٌ بِهِ. وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطٌّ كَمُسْتَدَقِّ الْقَلَمِ فِي لَوْنِ الاُْقْحُوَانِ، أَبْيَضُ يَقَقٌ، فَهُوَ بِبَيَاضِهِ فِي سَوَادِ مَا هُنَالِكَ يَأْتَلِقُ. وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَخَذَ مِنْهُ بِقِسْط، وَ عَلاَهُ بِكَثْرَةِ صِقَالِهِ وَ بَرِيقِهِ، وَ بَصِيصِ دِيبَاجِهِ وَ رَوْنَقِهِ، فَهُوَ كَالاَْزَاهِيرِ الْمَبْثُوثَةِ، لَمْ تُرَبِّهَا أَمْطَارُ رَبِيع، وَ لاَ شُمُوسُ قَيْظ.

ترجمه:

او در محل يال خود، كاكلى دارد; سبزرنگ و پر نقش و نگار و انتهاى گردنش همچون ابريق است و از گلوگاه تا روى شكمش به رنگ وسمه يمانى (سبز پررنگ مايل به سياهى) و گاه همچون حريرى است كه در بر كرده و مانند آينه صيقلى شده مى درخشد، گويى بر اطراف گردنش معجرى است سياه رنگ كه به خود پيچيده; ولى از كثرت شادابى و درخشندگى به نظر مى رسد كه رنگ سبز پرطراوتى با آن آميخته شده و در كنار گوشش خط باريك بسيار سفيدى همچون نيش قلم به رنگ گل بابونه كشيده شده كه بر اثر سفيدى درخشنده اش در ميان آن سياهى تلألؤ خاصّى دارد. كمتر رنگى (در جهان) يافت مى شود كه طاووس از آن بهره اى نگرفته باشد; با اين فرق كه شفافيّت و درخشندگى و تلألؤ حرير مانند رنگ پرهاى او بر تمام رنگ هاى برترى دارد و (در واقع) همانند شكوفه هاى زيباى پراكنده گل هاست; با اين تفاوت كه نه باران بهارى آن را پرورش داده و نه حرارت و تابش آفتاب تابستان!

▲شرح و تفسير: ترسيم دقيقى از زيبايى هاى طاووس

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه با فصاحت و بلاغت فوق العاده اى به كار گرفته است به پنج ويژگى اعجاب انگيز ديگر در طاووس اشاره كرده و نكات دقيقى از زيبايى هاى اين مظهر جمال و جلال خدا يادآور مى شود، نخست مى فرمايد: «او در محل يال خود، كاكلى دارد; سبزرنگ و پر نقش و نگار» (وَ لَهُ فِي مَوْضِعِ الْعُرْفِ(1) قُنْزُعَةٌ(2) خَضْرَاءُ مُوَشَّاةٌ(3)).

يال حيوان كه عرب به آن «عُرف» مى گويد، موهاى بلندى است كه از بالاى شانه و پشت گردن تا پشت سر ادامه دارد و به ميان دو گوش منتهى مى شود و به صورت كاكل و تاجى در مى آيد و با توجّه به اين كه اين يال و كاكل در طاووس سبز برّاق پر نقش و نگار است، زيبايى خيره كننده اى به او مى بخشد و انسان را به ياد مبدأ اين همه زيبايى و جمال مى اندازد.

در بيان دوّمين ويژگى او مى فرمايد: «و انتهاى گردنش همچون ابريق است و از گلوگاه تا روى شكمش به رنگ وسمه يمانى (سبز پررنگ مايل به سياهى) و گاه همچون حريرى است كه در بر كرده و مانند آينه صيقلى شده مى درخشد» (وَ مَخْرَجُ عَنُقِهِ كَالاِْبْرِيقِ(4)،

وَ مَغْرزُهَا(5) إِلَى حَيْثُ بَطْنُهُ كَصِبْغِ الْوَسِمَةِ(6) الْيَمَانِيَّةِ، أَوْ كَحَرِيرَة مُلْبَسَة مِرْآةً ذَاتَ صِقَال(7)).

در سوّمين ويژگى مى فرمايد: «گويى بر اطراف گردنش معجرى است سياه رنگ كه به خود پيچيده; ولى از كثرت شادابى و درخشندگى به نظر مى رسد كه رنگ سبز پرطراوتى با آن آميخته شده» (وَ كَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ(8) بِمِعْجَر(9) أَسْحَمَ(10); إِلاَّ أَنَّهُ يُخَيَّلُ لِكَثْرَةِ مَائِهِ، وَشِدَّةِ بَرِيقِهِ، أَنَّ الْخُضْرَةَ النَّاضِرَةَ مُمْتَزِجَةٌ بِهِ).

سپس در چهارمين ويژگى مى افزايد: «و در كنار گوشش خط باريك بسيار سفيدى همچون نيش قلم به رنگ گل بابونه كشيده شده كه بر اثر سفيدى درخشنده اش در ميان آن سياهى تلألؤ خاصّى دارد» (وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطٌّ كَمُسْتَدَقِّ(11) الْقَلَمِ فِي لَوْنِ الاُْقْحُوَانِ(12)، أَبْيَضُ يَقَقٌ(13)، فَهُوَ بِبَيَاضِهِ فِي سَوَادِ مَا هُنَالِكَ يَأْتَلِقُ(14)).

و سرانجام در بيان پنجمين ويژگى مى فرمايد: «كمتر رنگى (در جهان) يافت مى شود كه طاووس از آن بهره اى نگرفته باشد; با اين فرق كه شفافيّت و درخشندگى و تلألؤ حرير مانند رنگ پرهاى او بر تمام رنگ هاى برترى دارد و (در واقع) همانند شكوفه هاى زيباى پراكنده تمام گل هاست; با اين تفاوت كه نه باران بهارى آن را پرورش داده و نه حرارت و تابش آفتاب تابستان!» (وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَخَذَ مِنْهُ بِقِسْط، وَ عَلاَهُ بِكَثْرَةِ صِقَالِهِ وَ بَرِيقِهِ(15)، وَ بَصِيصِ(16) دِيبَاجِهِ وَ رَوْنَقِهِ، فَهُوَ كَالاَْزَاهِيرِ الْمَبْثُوثَةِ، لَمْ تُرَبِّهَا أَمْطَارُ رَبِيع، وَ لاَ شُمُوسُ قَيْظ(17)).

دقّت در اين ويژگى هاى پنج گانه طاووس علاوه بر آن چه بخش هاى پيشين گذشت از يك سو عظمت و قدرت خيره كننده نقاش چيره دستى را نشان مى دهد كه اين همه زيبايى و شادابى و طراوت را در يك موجود جمع كرده و آن را به صورت نمونه اى از تمام زيبايى ها آفريده است كه دقّت در همين آفريده، انسان را به آفريدگار مى رساند و اگر هيچ دليلى بر وجود پروردگار جز همين مخلوق بديع نبود براى پى بردن به خالقش كافى بود و هر قدر انسان در آن بيش تر دقّت مى كند در برابر عظمت و جلال آفريدگارش خاضع تر مى شود و سرانجام زبانش به اين شعر شاعر باذوق مترنّم مى گردد:

زيبنده ستايش آن آفريدگارى است *** كارد چنين دل آويز نقشى زماه و طينى

و از سوى ديگر به عظمت اين بزرگ معلّم توحيد و دقّت بى نظير او در تشريح شگفتى ها و زيبايى هاى جهان آفرينش و راهنمايى خلق به سوى خالق آفرين مى گويد و به يقين هيچ كس تاكنون در وصف زيبايى هاى طاووس اين چنين سخن نگفته است.

* * *

#####

1. «العُرف» به معناى يال است.

2. «قنزعة» به معناى كاكل است.

3. «موشاة» پر نقش و نگار.

4. «ابريق» به گفته بعضى از ريشه فارسى «ابريز» گرفته شده و به معناى آفتابه مخصوصى است كه معمولا براى شستن دست و دهان قبل و بعد از غذا خوردن يا براى ريختن گلاب در مهمانى ها به كار مى رود و لوله و گردن آن با انحناى خاصى به شكلى زيبا ساخته شده.

5. «مغرز» محل قرار گرفتن يا محل فرو رفتن چيزى است.

6. «وسمه» رنگ خاصى بوده كه ابرو يا محاسن را با آن رنگ مى كردند.

7. «صقال» و صيقل به يك معناست.

8. «متلفع» به معناى پيچيده شده از ماده «لفع» (بر وزن نفع) به معناى فراگرفتن و گرداگرد چيزى را پوشاندن است.

9. «معجر»، روسرى و مقنعه.

10. «اسحم» به معناى سياه است.

11. «مستدق» به معناى باريك و نازك است و از ماده «دق» (بر وزن حق) گرفته شده.

12. «أقحوان» به معناى بابونه سفيد است.

13. «يقق» به معناى بسيار سفيد از ماده «يقوقه» گرفته شده است.

14. «يأتلق» يعنى مى درخشد از ماده «ألْقَ» (بر وزن دلق) گرفته شده.

15. «بريق» به معناى درخشندگى از ماده برق گرفته شده است.

16. «بصيص» به معناى درخشش و تلألؤ است.

17. «قيظ» به چله تابستان و شدت حرارت است.

▲بخش پنجم

وَ قَدْ يَنْحَسِرُ مِنْ رِيشِهِ، وَ يَعْرَى مِنْ لِبَاسِهِ، فَيَسْقُطُ تَتْرَى، وَ يَنْبُتُ تِبَاعاً، فَيَنْحَتُّ مِنْ قَصَبِهِ انْحِتَاتَ أَوْرَاقِ الاَْغْصَانِ، ثُمَّ يَتَلاَحَقُ نَامِياً حَتَّى يَعُودَ كَهَيْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ، لاَ يُخَالِفُ سَالِفَ أَلْوَانِهِ، وَ لاَ يَقَعُ لَوْنٌ فِي غَيْرِ مَكَانِهِ! وَ اِذَا تَصَفَّحْتَ شَعْرَةً مِنْ شَعَرَاتِ قَصَبِهِ أَرَتْكَ حُمْرَةً وَرْدِيَّةً، وَ تَارَةً خُضْرَةً زَبَرْجَدِيَّةً، وَ أَحْيَاناً صُفْرَةً عَسْجَدِيَّةً، فَكَيْفَ تَصِلُ إِلَى صِفَةِ هذَا عَمَائِقُ الْفِطَنِ، أَوْ تَبْلُغُهُ قَرَائِحُ الْعُقُولِ، اَوْ تَسْتَنْظِمُ وَصْفَهُ أَقْوَالُ الْوَاصِفِينَ!

وَ أَقَلُّ أَجْزَائِهِ قَدْ أَعْجَزَ الاَْوْهَامَ أَنْ تُدْرِكَهُ، وَ الاَْلْسِنَةَ أَنْ تَصِفَهُ! فَسُبْحَانَ الَّذِي بَهَرَ الْعُقُولَ عَنْ وَصْفِ خَلْق جَلاَّهُ لِلْعُيُونِ، فَأَدْرَكَتْهُ مَحْدُوداً مُكَوَّناً، وَ مُؤَلَّفاً مُلَوَّناً; وَاَعْجَزَ الاَْلْسُنَ عَنْ تَلْخِيصِ صِفَتِهِ، وَقَعَدَ بِهَا عَنْ تَأْدِيَةِ نَعْتِهِ!

ترجمه:

گاه او (طاووس) از پرهايش بيرون مى آيد و لباسش را از تن خارج مى كند. (آرى) پرهاى او پى در پى و به دنبال آن پشت سر هم مى رويند. پويش پرها، از نى آن ها، همچون ريزش برگ ها از شاخه ها (در فصل پاييز) فرو مى ريزد، سپس رشد و نمو مى كند، تا بار ديگر به شكل نخست درآيد (با اين حال) با رنگ هاى سابق هيچ تفاوتى پيدا نمى كنند و رنگى به جاى رنگ ديگر نمى نشيند. اگر تارى از تارهاى پر او را بررسى كنى گاه سرخ گلرنگ را به تو نشان مى دهد وگاه رنگ سبز زبرجدى و زمانى زرد طلايى (و هر يك جلوه خاص خود را دارد) راستى چگونه فكرهاى عميق و عقل خداداد مى تواند به (اسرار) اين ويژگى ها راه يابد يا گفتار وصف كنندگان صفت آن را بيان كند و به نظم آورد; حال آن كه، كوچك ترين اجزاى آن افكار ژرف انديش را از درك خود ناتوان ساخته و زبان ها را از وصف كردن بازداشته است.

منزه است آن كس كه عقل ها را در وصف مخلوقى كه در چشم ها آشكارش ساخته، ناتوان كرده; به همين جهت آن را (تنها به صورت) موجودى محدود و تركيبى پر نقش و نگار درك مى كند و زبان ها را از شرح وصف آن عاجز ساخته و از اَداى حق وصفش ناتوان نموده است (با اين حال چگونه مى توان انتظار داشت كه عقل و خرد به كنه ذات و صفات آفريدگار اين مخلوق برسد؟)

▲شرح و تفسير: به راستى عقل در وصفش حيران است

امام(عليه السلام) در اين بخش كه آخرين سخنان را درباره «طاووس» بيان مى فرمايد به دو نكته جالب ديگر اشاره مى كند:

نخست مى فرمايد: «گاه او از پرهايش بيرون مى آيد و لباسش را از تن خارج مى كند. پرها پشت سر هم مى ريزند و به دنبال آن پى در پى مى رويند. پويش پرها، از نى آن ها، همچون ريزش برگ ها از شاخه ها (در فصل پاييز) فرو مى ريزد، سپس رشد و نمو مى كند، تا بار ديگر به شكل نخست درآيد» (وَ قَدْ يَنْحَسِرُ(1) مِنْ رِيشِهِ، وَ يَعْرَى مِنْ لِبَاسِهِ، فَيَسْقُطُ تَتْرَى(2)، وَ يَنْبُتُ تِبَاعاً، فَيَنْحَتُّ(3) مِنْ قَصَبِهِ انْحِتَاتَ أَوْرَاقِ الاَْغْصَانِ، ثُمَّ يَتَلاَحَقُ نَامِياً حَتَّى يَعُودَ كَهَيْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ).

سپس مى افزايد: «(با اين حال) با رنگ هاى سابق هيچ تفاوتى پيدا نمى كنند و رنگى به جاى رنگ ديگر نمى نشيند» (لاَ يُخَالِفُ سَالِفَ أَلْوَانِهِ، وَ لاَ يَقَعُ لَوْنٌ فِي غَيْرِ مَكَانِهِ!).

شك نيست كه پرهاى طاووس يا آن همه زيبايى و جلا و شفافيت با گذشت زمان، ممكن است آسيب هايى ببيند يا گرد و غبار كهنگى بر آن بنشيند; از اين رو آفريدگار توانا، هر سال لباس كهنه او را از او مى گيرد و لباس زيباى نوينى بر تن او مى پوشاند تا هميشه و در هر زمان، زيبا و جذاب باشد. در فصل خزان كه برگ ها از درختان فرو مى ريزند، پويش پرهاى او نيز فرو مى ريزد و در آغاز بهار كه درختان، برگ و شكوفه مى كنند پويش نوينى در كنار «نى»هاى محكم به جاى مانده اند مى رويد و جالب اين كه رنگ آميزى پوش هاى جديد، دقيقاً مانند پوش هاى قديم است، خداوند چه تأثير و خاصيتى در اين نى هاى سفيد رنگ نقره گون آفريده كه دقيقاً همان پوش هاى لطيف را با همان رنگ هاى بى كم و كاست از خود بيرون مى دهد; دقيقاً همچون ساقه هاى درختان و برگ و شكوفه هاى آنان.

سپس امام(عليه السلام) به نكته لطيف ديگرى اشاره كرده، مى فرمايد: «اگر تارى از تارهاى پر او را بررسى كنى گاه سرخ گلرنگ را به تو نشان مى دهد وگاه رنگ سبز زبرجدى و زمانى زرد طلايى (و هر يك جلوه خاص خود را دارد)» (وَ اِذَا تَصَفَّحْتَ شَعْرَةً مِنْ شَعَرَاتِ قَصَبِهِ أَرَتْكَ حُمْرَةً وَرْدِيَّةً، وَ تَارَةً خُضْرَةً زَبَرْجَدِيَّةً، وَ أَحْيَاناً صُفْرَةً عَسْجَدِيَّةً(4)).

از آن جا كه روى پرهاى طاووس، دايره هاى زيبايى به رنگ هاى مختلف است، اين رنگ ها روى هر تارى از پوش ها تقسيم شده; به طورى كه هر تارى از آن، رنگ هاى گوناگونى دارد و اين از شگفتى هاى جهان آفرينش است; زيرا معمولا در حيوانات، تار موها اگر به رنگ هاى مختلف باشد، هر تار به يك رنگ است; ولى در طاووس قسمت پايين تار به رنگى، وسط آن به رنگى و بالاى آن نيز به رنگى ديگر است و چنان با تارهاى ديگر هماهنگ شده كه دوايرى زيبا با رنگ هاى بسيار متنوع و جذاب به وجود مى آورد; از اين گذشته، تابش نور از زاويه هاى مختلف نيز به آن انعكاس متفاوت مى دهد.

و در پايان اين بخش، امام(عليه السلام) چنين نتيجه گيرى مى كند: «راستى چگونه فكرهاى عميق و عقل و خرد خداداد مى تواند به (اسرار) اين ويژگى ها راه يابد؟ يا گفتار وصف كنندگان صفت آن را كند و به نظم آورد; حال آن كه، كوچك ترين اجزاى آن افكار ژرف انديش را از درك خود ناتوان ساخته و زبان ها را از وصف كردن بازداشته است» (فَكَيْفَ تَصِلُ إِلَى صِفَةِ هذَا عَمَائِقُ(5) الْفِطَنِ، أَوْ تَبْلُغُهُ قَرَائِحُ(6) الْعُقُولِ، اَوْ تَسْتَنْظِمُ وَصْفَهُ أَقْوَالُ الْوَاصِفِينَ! وَ أَقَلُّ أَجْزَائِهِ قَدْ أَعْجَزَ الاَْوْهَامَ أَنْ تُدْرِكَهُ، وَ الاَْلْسِنَةَ أَنْ تَصِفَهُ!).

آرى، آن جا كه انسان آگاه و ژرف انديش نتواند شگفتى هاى يك پر طاووس را شرح دهد و از درك و وصف آن عاجز ماند، شرح مجموعه جهان خلقت چگونه خواهد بود؟!!

امام(عليه السلام) در پايان اين بخش، علاوه بر نتيجه گيرى روشن و آشكار در موضوع خداشناسى و پى بردن از شگفتى هاى مخلوق و عظمت و قدرت و علم خالق، به نتيجه گيرى ديگرى نيز دست مى زند و آن اين كه جايى كه ما قادر به شناخت دقيق و عميق يك موجود، از اين همه مخلوقات نيستيم چگونه انتظار داريم كه به كنه ذات و صفات خالق برسيم و او را آن چنان كه هست بشناسيم; مى فرمايد: «منزه است آن كس كه عقل ها را از وصف مخلوقى كه در چشم ها آشكارش ساخته، ناتوان كرده است; به همين جهت آن را (تنها به صورت) موجودى محدود و تركيبى پر نقش و نگار درك مى كند و زبان ها را از شرح وصف آن عاجز ساخته و از اَداى حق وصف كردن ناتوان كرده است» (با اين حال چگونه مى توان انتظار داشت كه عقل و خرد به كنه ذات و صفات آفريدگار اين مخلوق برسد؟)(7) (فَسُبْحَانَ الَّذِي بَهَرَ(8) الْعُقُولَ عَنْ وَصْفِ خَلْق جَلاَّهُ(9) لِلْعُيُونِ، فَأَدْرَكَتْهُ مَحْدُوداً مُكَوَّناً، وَ مُؤَلَّفاً مُلَوَّناً; وَاَعْجَزَ الاَْلْسُنَ عَنْ تَلْخِيصِ(10) صِفَتِهِ، وَقَعَدَ بِهَا عَنْ تَأْدِيَةِ نَعْتِهِ!).

#####

1. «ينحسر» يعنى برهنه مى شود و مكشوف مى گردد; از ماده «حصر» (بر وزن نصر) به معناى برهنه شدن گرفته شده است.

2. «تترى» از ماده «وتر» به معناى يك تا شدن گرفته شده و «تترى» يعنى يك پشت سر ديگرى در مى آيد.

3. «ينحت» يعنى فرو مى ريزد از ماده «نحت» (بر وزن تخت) به معناى تراشيدن گرفته شده است.

4. «عسجديه» به معناى طلايى است و از «عسجد» به معناى طلا گرفته شده.

5. «عمائق» جمع «عميقه» به معناى دقيق و عميق است.

6. «قرائح» جمع «قريحة» به معناى ذهن و هوشى است كه خدا در سرشت او قرار داده است.

7. طبق تفسير ياد شده تمام ضميرهايى كه دراين جملات است به خلق يعنى «طاووس» بر مى گردد و بسيارى از شارحان نهج البلاغه نيز همين گونه فهميده اند; هر چند بعضى به اجمال و ابهام از آن گذشته اند. اين احتمال نيز وجود دارد كه ضمير در جمله «اعجز الالسن عن تلخيص صفته» و همچنين در جمله «عن تأدية نعته» به ذات پاك خدا برگردد. بنابراين مفهوم جمله چنين مى شود: جايى كه عقول از درك اوصاف مخلوقى ناتوانند چگونه مى توانند به كنه ذات صفات خالق برسند؟

8. «بَهَرَ» از ماده «بهر» (بر وزن نهر) به معناى غلبه يافتن و چيره شدن گرفته شده است.

9. «جلاّه» يعنى آن را آشكار ساخت و از ماده «جلاء» گرفته شده است.

10. «تلخيص» هم به معناى شرح دادن و هم به معناى خلاصه كردن آمده است و دراين جا به معناى اوّل است.

▲نكته

▲شگفتى هاى طاووس!

هرگاه درست بنگريم همه چيز در جهان آفرينش، عجيب است; ولى بعضى از بعضى عجيب تر و شگفت انگيزتر است كه از جمله آن ها طاووس است.

اين پرنده در زيبايى بى نظير و به همين دليل، همواره ضرب المثل است. پرهاى او كه به رنگ هاى بسيار مختلف و جذّاب و درخشنده رنگ آميزى شده در حال عادى به دنبال او بر زمين كشيده مى شود; ولى آن گاه كه چتر مى زند، منظره فوق العاده زيبايى پديد مى آورد و اگر در برابر جنس ماده باشد اين كار را سريع تر انجام مى دهد تا او را به سوى خود جلب كند. گرچه پرهاى زيبا و چتر زدن مربوط به جنس نر است، ولى به صورت عروسى در مى آيد كه زيباترين لباس هاى شب زفاف را پوشيده است.

او از خود لذت مى برد و با كبر و غرور راه مى رود و گاه قهقهه هاى شادى سر مى دهد.

طاووس 20 تا 25 سال عمر مى كند. نوع ماده در سه سالگى تخم مى گذارد و در همان زمان، پرهاى جنس نر كامل مى شود. تخم گذارى او در سال يك مرتبه بيش نيست و هر بار 12 عدد است; ولى چون پرنده بازى گوشى است از تخم هاى خود به خوبى حفاظت نمى كند; لذا آن را زير شكم پرنده ديگرى مى گذارند تا به جوجه تبديل شود. يونانيان و روميان باستان، آن را پرنده مقدّسى مى دانستند، ولى بعضى آن را پرنده شومى مى دانند كه سبب دخول ابليس در بهشت شده است. از نوك منقار او تا انتهاى دم ها بيش از دو متر طول دارد; ولى ماده آن كوچك تر است.

همان گونه كه امام(عليه السلام) در خطبه مذكور فرموده اند، افسانه اى در مورد باردار شدن جنس ماده در ميان مردم معروف بوده است كه به هنگام هيجان شهوت، قطره اشكى در كنار چشم جنس نر نمايان مى شود و جنس ماده آن را مى نوشد و از آن باردار مى شود; ولى اين سخن افسانه اى بيش نيست او هم مانند پرندگان ديگر آميزش مى كند و بسيارى آميزش او را با چشم ديده اند.

اين پرنده را معمولا براى پرهاى زيباى او كه همواره براى تزيين به كار مى رود پرورش مى دهند; ولى گروهى از گوشت آن نيز استفاده مى كنند; ولى در اسلام خوردن گوشت آن حرام شمرده شده است.(1)(2)

* * *

#####

1. به كتاب «جواهرالكلام»، جلد 36، صفحه 309 مراجعه كنيد.

2. به كتاب «حياة الحيوان دميرى»، «لغت نامه دهخدا» و «الزوولوجىّ الحديث» (جانورشناسى نوين) مراجعه كنيد.

▲بخش ششم

وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ قَوَائِمَ الذَّرَّةِ وَالْهَمَجَةِ إِلَى مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِيتَانِ وَ الْفِيَلَةِ! وَ وَأَى عَلَى نَفْسِهِ إِلاَّ يَضْطَرِبَ شَبَحٌ مِمَّا أَوْلَجَ فِيهِ الرُّوحَ، إِلاَّ وَ جَعَلَ الْحِمَامَ مَوْعِدَهُ، وَالْفَنَاءَ غَايَتَهُ.

ترجمه:

پاك و منزه است آن كس كه (حتى) براى مورچگان ريز و پشه هاى خرد، دست و پا قرار دارد و بالاتر از آن ها ماهيان بزرگ (و نهنگ ها) و فيل را آفريد و مقرر داشته هر موجودى را كه روح در آن دميده سرانجام رهسپار ديار فنا كند (و تنها ذات پاك او باقى و برقرار خواهد بود).

▲شرح و تفسير: از پشه هاى ريز گرفته تا نهنگ ها و فيل ها

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه اشاره كوتاهى به شگفتى هاى ديگر جانداران مى كند تا تصوّر نشود عجايب و شگفتى ها مخصوص طاووس است; مى فرمايد: «پاك و منزه است آن كس كه (حتى) براى مورچگان ريز و پشه هاى خرد، دست و پا قرار دارد و بالاتر از آن ها ماهيان بزرگ (و نهنگ ها) و فيل را آفريد» (وَ سُبْحَانَ مَنْ أَدْمَجَ(1) قَوَائِمَ(2) الذَّرَّةِ(3) وَالْهَمَجَةِ(4) إِلَى مَا فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِيتَانِ(5) وَ الْفِيَلَةِ!).

امام(عليه السلام) در اين عبارت كوتاه به دو جاندار از كوچك ترين جانداران يعنى مورچه و پشه هاى ريز و به دو حيوان بزرگ كه عظيم ترين جانداران روى زمين اند، اشاره مى كند: نهنگ در درياها و فيل در خشكى. مخصوصاً توجّه مخاطبان خود را به دست و پاى مورچگان و پشه ها جلب مى كند; دست و پايى كه داراى تمام ويژگى هاى دست وپاى فيل است; خم و راست مى شود و از مغز فرمان مى گيرد و به جوانب مختلف انعطاف مى يابد; همواره تغذيه مى شود و براى خود اعصاب و عضلات و مفاصل و مانند آن دارد و به راستى اگر يكى از پاهاى آن ها را زير ميكروسكوپ هم قرار دهيم و در ساختمان آن اندكى بينديشيم به قدرت و علم بى پايان خدا آشنا خواهيم شد. همچنين اگر درباره حيوانات بزرگ بينديشيم كه مثلا قلب بعضى از نهنگ ها يك تن وزن دارد و بچه هاى آن ها در زير آب، شير مادر مى خورند; به اين گونه كه مادر شير خود را در آب مى ريزد و نوزاد او بلافاصله آن را مى نوشد! و ساير شگفتى هاى آن ها، درس بزرگى از توحيد و خداشناسى است; گرچه مورچه ها ـ براى مثال ـ آن قدر در اطراف ما زيادند و ما با آن ها عادت كرده ايم كه نمى دانيم ساختمان يك مورچه از ساختمان يك هواپيماى غول پيكر مهم تر است. قرآن مجيد مى گويد: «(وَكَأَيِّنْ مِّنْ آيَة فِى السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ); و چه بسيار نشانه اى (از خدا) در آسمان ها و زمين كه آن ها از كنارش مى گذرند و از آن روى گردانند».(6)

و در پايان اين بخش اشاره به سرنوشت حتمى همه جانداران يعنى مرگ و نيستى كرده، چنين مى فرمايد: «و مقرر داشته هر موجود زنده اى كه روح در آن دميده سرانجام رهسپار ديار فنا كند». (وَ وَأَى(7) عَلَى نَفْسِهِ إِلاَّ يَضْطَرِبَ شَبَحٌ(8) مِمَّا أَوْلَجَ فِيهِ الرُّوحَ، إِلاَّ وَ جَعَلَ الْحِمَامَ مَوْعِدَهُ، وَالْفَنَاءَ غَايَتَهُ).

آرى، سرانجام هر جنبده اى و صاحب روحى مرگ است و اين سخن از يك سو اشاره اى به اين است كه حيات دنيا با تمام زيبايى ها و شگفتى هايش پايدار نمى ماند و نمى توان دل بر آن بست و از سوى ديگر با مقايسه مرگ و زندگى اين موجودات، بهتر مى توان به عظمت آفريدگار پى برد; زيرا اهمّيّت هر چيز به هنگام فنايش ظاهر مى شود.

* * *

#####

1. «ادمج» از ماده «دموج» به معناى استحكام بخشيدن گرفته شده است.

2. «قوائم» جمع «قائمه» به معناى ستون و در اين جا اشاره به دست و پاهاست كه ستون هاى بدن محسوب مى شوند.

3. «ذرّة» به معناى مورچه كوچك است و به معناى ذرات گرد و غبار و در عصر ما به اتم نيز معنا شده است.

4. «همجة» به معناى پشه كوچك است و جمع آن «همج» (بر وزن كرج) است.

5. «حيتان» جمع «حوت» به معناى ماهى است.

6. يوسف، آيه 105.

7. «وأى» از ماده «وأى» (بر وزن سعى) به معناى وعده دادن گرفته شده است.

8. «شبح» به معناى شخص و هر چيزى كه در برابر انسان آشكار مى شود و حس آن را درك مى كند، آمده است.

▲نكته

▲اندكى از شگفتى هاى ماهى هاى بزرگ و فيل ها

درباره شگفتى هاى آفرينش مورچگان در تفسير خطبه 185 كه امام(عليه السلام)بيان مشروحى درباره آن ها دارد به خواست خدا بحث خواهيم كرد; در اين جا تنها اشاره اى به زندگى ماهيان بزرگ (نهنگ ها) و فيل مى كنيم:

نهنگ ها:

دانشمندان مى گويند: در درياهاى جهان پانزده هزار نوع ماهى وجود دارد. بعضى از آن ها بسيار كوچكند كه از يكى دو سانتى متر تجاوز نمى كنند و بعضى از آن ها مانند نهنگ هاى عظيم (كه بالن، بال و وال نيز ناميده مى شود) طول بدنشان تا سى متر و وزنشان به سى تن مى رسد. آن ها شگفتى هاى زيادى دارند; مانند:

معده آن ها بسيار بزرگ است كه چند خروار خوراك در آن ها جاى مى گيرد!

بچه هاشان هنگام تولد از سه تا شش متر طول دارند!

نوزادان آن ها از شير مادر كه مانند فواره از بدن او خارج مى شود در زير آب مى نوشند!!

آن ها براى تنفس هميشه روى آب حركت مى كنند و بيش از يك ساعت نمى توانند زير آب بمانند.

آن ها بزرگترين جانوران دريايى و بزرگ ترين حيوانات روى زمين اند و جزء پستانداران محسوب مى شوند.

بدن آن ها چربى بسيار زيادى دارد كه مورد استفاده در صنايع مختلف است و به جاى دندان، تيغه هاى استخوانى دراز و خطرناكى دارند و شكارچيان به علت استفاده از چربى ها و تيغه هاى دهانشان اين حيوانات را با تدابير مخصوصى شكار مى كنند.

* * *

فيل ها:

در حال حاضر، فيل بزرگترين جانور خشكى است و دو نوع مهم دارد: فيل هاى هندى كه به آن فيل آسيايى نيز مى گويند و فيل هاى آفريقايى.

فيل هاى آسيايى بزرگ تر و براى تربيت، زودتر از فيل هاى آفريقايى آماده مى شوند.

خرطوم فيل در واقع بينى و به جاى لب بالاى اوست; اما عملا كار دست را انجام مى دهد; يعنى فيل با خرطوم خود غذا به دهان مى برد و به هنگام گرما آب به پشت خود مى پاشد.

فيل، علف خوار است و با خرطوم بلند خود، علف ها را از زمين جمع مى كند و به دهان مى گذارد و به وسيله عاج هاى پرقدرت و تيز خود ريشه ها را از زمين بيرون مى آورد.

فيل حيوان بسيار باهوشى است كه براى كارهاى مختلف قابل تربيت است و در سيرك ها حركات بسيار دقيق و شگفت انگيزى از خود نشان مى دهد.

فيل ها در جنگل به طور اجتماعى زندگى مى كنند و اين خود دليلى بر هوشيارى آن هاست.

عمر فيل ها گاهى تا صد و پنجاه سال مى رسد! دندان فيل موسوم به «عاج» بسيار گران بهاست و از آن اشياى زينتى فراوانى مى سازند.

در گذشته شاهان و حكمرانان آسيا به فيل هاى خود مى باليدند و گاه لشكرى از فيل سواران تشكيل مى دادند. فيل هاى سلطنتى را مى آراستند و يراق هاى بسيار زيبا به آن ها نصب مى كردند.

شگفتى هاى فيل ها و ماهيان بزرگ، بيش از آن است كه در اين مختصر بگنجد و امام اميرالمؤمنان(عليه السلام) با توجّه به اين ويژگى ها آن ها را از آيات عظيم خلقت شمرده است.(1)

* * *

#####

1. به دائرة المعارف موسوم به «فرهنگ نامه و لغت نامه فرهنگ عميد» مراجعه فرماييد.

▲بخش هفتم

فَلَوْ رَمَيْتَ بِبَصَرِ قَلْبِكَ نَحْوَ مَا يُوصَفُ لَكَ مِنْهَا لَعَزَفَتْ نَفْسُكَ عَنْ بَدَائِعِ مَا أُخْرِجَ إِلَى الدُّنْيَا مِنْ شَهَوَاتِهَا وَ لَذَّاتِهَا، وَ زَخَارِفِ مَنَاظِرِهَا، وَ لَذَهِلَتْ بِالْفِكْرِ فِي اصْطِفَاقِ أَشْجَار غُيِّبَتْ عُرُوقُهَا فِي كُثْبَانِ الْمِسْكِ عَلَى سَوَاحِلِ أَنْهَارِهَا، وَ فِي تَعْلِيقِ كَبَائِسِ اللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ فِي عَسَالِيجِهَا وَ أَفْنَانِهَا، وَ طُلُوعِ تِلْكَ الثِّمَارِ مُخْتَلِفَةً فِي غُلُفِ أَكْمَامِهَا، تُجْنَى مِنْ غَيْرِ تَكَلُّف فَتَأْتي عَلَى مُنْيَةِ مُجْتَنِيهَا، وَ يُطَافُ عَلَى نُزَّالِهَا فِي أَفْنِيَةِ قُصُورِهَا بِالاَْعْسَالِ الْمُصَفَّقَةِ، وَ الْخُمُورِ الْمُرَوَّقَةِ. قَوْمٌ لَمْ تَزَلِ الْكَرَامَةُ تَتَمَادَى بِهِمْ حَتَّى حَلُّوا دَارَ الْقَرَارِ، وَ أَمِنُوا نُقْلَةَ الاَْسْفَارِ. فَلَوْ شَغَلْتَ قَلْبَكَ أَيُّهَا الْمُسْتَمِعُ بِالْوُصُولِ إِلَى مَا يَهْجُمُ عَلَيْكَ مِنْ تِلْكَ الْمَنَاظِرِ الْمُونِقَةِ، لَزَهِقَتْ نَفْسُكَ شَوْقاً إِلَيْهَا، وَ لَتَحَمَّلْتَ مِنْ مَجْلِسِي هذَا إِلَى مُجَاوَرَةِ أَهْلِ الْقُبُورِ اسْتِعْجَالا بِهَا. جَعَلَنَا اللهُ وَ إِيَّاكُمْ مِمَّنْ يَسْعَى بِقَلْبِهِ إِلَى مَنَازِلِ الاَْبْرَارِ بِرَحْمَتِهِ.

ترجمه:

هرگاه با چشم دل به آن چه از بهشت براى تو وصف مى شود بنگرى، روحت از مواهبى كه در اين دنيا پديدار گشته، از شهوات و لذات و زينت ها و زيورهاى خيره كننده اش صرف نظر خواهد كرد و فكرت در ميان درخت هايى كه پيوسته شاخه هايش (با جنبش نسيم) به هم مى خورد و ريشه هايش در دل تپه هايى از مشك بر ساحل نهرهاى بهشتى فرو رفته، حيران مى شود، (همچنين) هر گاه به خوشه هايى از لؤلؤ تر، كه به شاخه هاى كوچك و بزرگ محكمش آويخته و پيدايش ميوه هاى گوناگون كه از درون غلاف هاى خود سر برون كرده، همان ميوه هايى كه به آسانى و مطابق دلخواه هر كس چيده مى شود، نگاه كنى واله و حيران خواهى شد (اضافه بر اين) ميزبانان بهشتى از آن ميهمانان در جلو قصرهاى بهشتى با عسل هاى مصفّا و شراب هاى صاف كه مستى نمى آورد پذيرايى مى كنند. از كسانى كه تقوا و كرامت انسانى خود را تا پايان عمر و هنگام ورود به دارالقرار (سراى جاويدان) حفظ كرده و از ناراحتى هاى نقل و انتقال سفرها (ى مرگ و برزخ) ايمن بوده اند. اى شنونده، اگر قلب خويش را براى رسيدن به آن مناظر زيبا كه در آن جاست مشغول دارى، روحت با اشتياق به سوى آن پر مى كشد و از حضور من به همسايگى اهل قبور خواهى شتافت تا هر چه زودتر به آن نعمت ها دست يابى.

خداوند ما و شما را به لطف و رحمتش از كسانى قرار دهد كه با دل و جان براى رسيدن به منزلگاه هاى نيكان كوشش مى كنند.

▲شرح و تفسير: جلوه ها، نعمت ها و زيبايى هاى بهشت

اين بخش از خطبه، همان گونه كه محتوايش نشان مى دهد و مرحوم سيّد رضى نيز به آن اشاره كرده درباره اوصاف بهشت است كه به يقين، در ميان آن و بخش هاى گذشته، مطالب ديگرى بوده و مرحوم سيد رضى طبق روش خود كه از خطبه ها گلچين مى كند آن را نقل كرده است; ولى به نظر مى رسد كه امام(عليه السلام)كه در بخش هاى گذشته از توحيد سخن گفته، در اين جا از معاد سخن مى گويد تا بحث مبدأ و معاد كامل گردد يا به تعبير ديگر زيبايى هاى بهشت را بعد از زيبايى هاى اين جهان بر شمارد.

نخست مى فرمايد: «هرگاه با چشم دل به آن چه از بهشت براى تو وصف مى شود بنگرى، روحت از مواهبى كه در اين دنيا پديدار گشته، از شهوات و لذّاتش و زينت ها و زيورهاى خيره كننده اش صرف نظر خواهد كرد و فكرت در ميان درخت هايى كه پيوسته شاخه هايش (با جنبش نسيم) به هم مى خورد و ريشه هايش در دل تپه هايى از مشك بر ساحل نهرهاى بهشتى فرو رفته، حيران و شگفت زده مى شود» (فَلَوْ رَمَيْتَ بِبَصَرِ قَلْبِكَ نَحْوَ مَا يُوصَفُ لَكَ مِنْهَا لَعَزَفَتْ(1) نَفْسُكَ عَنْ بَدَائِعِ مَا أُخْرِجَ إِلَى الدُّنْيَا مِنْ شَهَوَاتِهَا وَ لَذَّاتِهَا، وَ زَخَارِفِ مَنَاظِرِهَا، وَ لَذَهِلَتْ(2) بِالْفِكْرِ فِي اصْطِفَاقِ(3)أَشْجَار غُيِّبَتْ عُرُوقُهَا فِي كُثْبَانِ(4) الْمِسْكِ عَلَى سَوَاحِلِ أَنْهَارِهَا).

سپس امام(عليه السلام) بعد از وصف درختان بهشتى، اوصاف ميوه هاى اين درختان را بيان مى كند و مى فرمايد: «(همچنين) اگر به خوشه هايى از لؤلؤ تر، كه به شاخه هاى كوچك و بزرگ محكمش آويخته، و پيدايش ميوه هاى گوناگون كه از درون غلاف هاى خود سر برون كرده، همان ميوه هايى كه به آسانى و مطابق دلخواه هر كس چيده مى شود، نگاه كنى واله و حيران مى شوى» (وَ فِي تَعْلِيقِ كَبَائِسِ(5) اللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ فِي عَسَالِيجِهَا(6) وَ أَفْنَانِهَا(7)، وَ طُلُوعِ تِلْكَ الثِّمارِ مُخْتَلِفَةً فِي غُلُفِ(8) أَكْمَامِهَا(9)، تُجْنَى(10) مِنْ غَيْرِ تَكَلُّف فَتَأْتي عَلَى مُنْيَةِ مُجْتَنِيهَا).

يكى از مشكلات درختان ميوه در دنيا چيدن آن هاست كه گاه با دردسرهاى فراوان روبه رو مى شود; حتى گاهى بعضى از افراد براى چيدن ميوه بالاى درختان رفته اند و جان خود را از دست داده اند. اين طبيعت دنياست كه نوش ها و نيش ها به هم آميخته است; ولى در بهشت كه نوش ها خالى از نيش ها است و همه چيز بر وفق مراد است، ميوه هاى درختانش در دسترس همگان مى باشد; در همه حال، در حال ايستادن و نشستن; حتى در بعضى از روايات آمده كه بهشتيان هر زمان اراده چيدن ميوه اى كنند، شاخه درخت به سوى آن ها خم مى شود و در دسترس آن ها قرار مى گيرد. قرآن مجيد مى فرمايد: «(قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ); چينش ميوه هاى آن نزديك است».(11)

و در آيه اى ديگر مى خوانيم: (وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَان).(12)

سپس امام(عليه السلام) به ذكر چهارمين نعمت هاى بهشتى پرداخته، مى فرمايد: « ميزبانان بهشتى از آن ميهمانان در جلو قصرهاى بهشت با عسل هاى مصفّا و شراب هاى صاف كه مستى نمى آورد پذيرايى مى كنند» (وَ يُطَافُ عَلَى نُزَّالِهَا فِي أَفْنِيَةِ(13) قُصُورِهَا بِالاَْعْسَالِ الْمُصَفَّقَةِ(14)، وَ الْخُمُورِ الْمُرَوَّقَةِ(15)).

قرآن نيز بارها به شراب هاى طهور لذت بخش بهشتى كه نه دردسر ايجاد مى كند و نه انسان را از عقل و هوش تهى مى سازد، اشاره مى كند; از جمله در سوره «دهر» چهار نوع از اين شراب هاى لذّت بخش در چهار صورت و طبيعت را بيان مى فرمايد: «(إِنَّ الاَْبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْس كَانَ مِزَاجُهَا كَافُوراً * عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيراً ... * وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْساً كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلا * عَيْناً فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلا ... وَ سَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَاباً طَهُوراً); به يقين، نيكان از جامى مى نوشند كه با كافور (نوعى از عطر و بوى خوش) آميخته است; از چشمه اى كه بندگان خاص خدا مى نوشند و از هر جا بخواهند آن را جارى مى سازند... و در آن جا از جام هايى سيراب مى شوند كه لبريز از شراب طهورى آميخته با زنجبيل است; از چشمه اى در بهشت كه نامش سلسبيل است... و پروردگارشان شراب طهور به آنان مى نوشاند».(16)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «(لاَّ يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَلاَ يُنزِفُونَ); شرابى كه درد سر و مستى نمى آورد».(17)

سپس اشاره گذرایی به اوصاف این بهشتیان کرده، می فرماید: «آنها گروهی اند که تقوا و کرامت انسانی خود را تا پایان عمر و هنگام ورود به دارالقرار (سرای جاویدان) حفظ کرده اند و از ناراحتی های نقل و انتقال سفرها(ی مرگ و برزخ) ایمن بوده اند» ( قوم لم تزل الکرامة تتمادی بهم حتی حلّوا دارالقرار، و أمنوا نقلة (18) الاسفار).

از اين تعبير استفاده مى شود كه بهشتيان كسانى اند كه تا پايان عمر، قداست و پاكى و تقوا را حفظ مى كنند و كرامت انسانى را كه در آيه شريفه (وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِى آدَمَ...)(19)بيان شده به چيزى نيالوده اند و خدا را در حالى ملاقات كرده اند كه نور ايمان و اعمال صالح وجودشان را احاطه كرده بود. اين تعبير، تأكيدى است بر موضوع حسن عاقبت و اين كه همه چيز در گرو پايان كار است.

سپس در بخش پايانى آتش شوق ديدار الطاف پروردگار و نعمت هاى بى شمار او را در آن سراى جاويدان در دل مخاطبان شعلهور مى سازد و مى فرمايد: «اى شنونده، اگر قلب خويش را براى رسيدن به آن مناظر زيبا كه در آن جاست مشغول دارى، روحت با اشتياق به سوى آن پر مى كشد و از حضور من به همسايگى اهل قبور خواهى شتافت تا هر چه زودتر به آن نعمت ها دست يابى» (فَلَوْ شَغَلْتَ قَلْبَكَ أَيُّهَا الْمُسْتَمِعُ بِالْوُصُولِ إِلَى مَا يَهْجُمُ عَلَيْكَ مِنْ تِلْكَ الْمَنَاظِرِ الْمُونِقَةِ(20)، لَزَهِقَتْ(21) نَفْسُكَ شَوْقاً إِلَيْهَا، وَ لَتَحَمَّلْتَ مِنْ مَجْلِسِي هذَا إِلَى مُجَاوَرَةِ أَهْلِ الْقُبُورِ اسْتِعْجَالا بِهَا).

امام(عليه السلام) با اين سخن مى خواهد براين حقيقت تأكيد كند كه عظمت و زيبايى نعمت هاى بهشتى فراتر از آن است كه در بيان بگنجد و اگر انسان، درست به آن بينديشد، چنان آتش شوق در دلش زبانه مى كشد كه گويى مى خواهد بى اختيار به سوى آن پرواز كند; همان گونه كه در خطبه متقين نيز با تعبير ديگرى به آن اشاره فرموده است: «فَاِذَا مَرُّوا بِآيَة فِيهَا تَشْوِيقٌ رَكَنُوا اِلَيْهَا طَمَعاً وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ اِلَيْهَا شَوْقاً; هرگاه پرهيزگاران به آيه اى برسند كه در آن تشويق (به سوى بهشت) باشد با علاقه فراوان به آن روى بياورند و روح و جانشان با شوق بسيار به آن مى نگرد».(22)

و سرانجام با يك دعاى پر معنا خطبه را پايان مى دهد: «خداوند ما و شما را به لطف و رحمتش از كسانى قرار دهد كه با دل و جان براى رسيدن به منزلگاه هاى نيكان كوشش مى كنند» (جَعَلَنَا اللهُ وَ إِيَّاكُمْ مِمَّنْ يَسْعَى بِقَلْبِهِ إِلَى مَنَازِلِ الاَْبْرَارِ بِرَحْمَتِهِ).

اشاره به اين كه تا رحمت الهى بدرقه راه نشود، كسى به جايى نمى رسد.

همّتم بدرقه راه كن اى طاير قدس *** كه دراز است ره مقصد و من نوسفرم!

#####

1. «عزفت» ازماده «عزف» (بر وزن حذف) به معناى ترك كردن و انصراف از چيزى گرفته شده و به معناى لهو و سرگرمى نيز آمده است.

2. «ذهلت» از ماده «ذهل» عقل به غفلت كردن و ترك گفتن چيزى و به فراموشى سپردن آن است.

3. «اصطفاق» به معناى به هم خوردن چيزى است كه صدايى از آن برخيزد; مانند كف زدن يا به هم خوردن شاخه هاى درختان.

4. «كثبان» جمع «كثيب» به معناى تلّ شن است از ماده «كثب» (بر وزن چسب) به معناى جمع كردن گرفته شده است.

5. «كبائس» جمع «كباسه» (بر وزن حمايت) به معناى خوشه ميوه و مانند آن است.

6. «عساليج» جمع «عسلوج» (بر وزن بهلول) به معناى شاخه درخت است.

7. «أفنان» «جمع فنّ و فنن» (بر وزن قلم) به معناى شاخه تازه و پر برگ است و شاخه هاى مختلف علم و صنعت و هنر و مانند آن را نيز فنون مى گويند.

8. «غلف» جمع «غلاف» از ماده «غلف» (بر وزن قصر) به معناى پوشاندن گرفته شده است.

9. «اكمام» جمع «كمّ» (بر وزن جنّ) به معناى غلافى است كه روى ميوه را مى پوشاند و جمع «كمّ» (بر وزن امّ) به معناى آستين است كه دست را مى پوشاند.

10. «تجنى» از ماده «جنى» (بر وزن نفى) به معناى چيدن ميوه است.

11. حاقه، آيه 23.

12. رحمن، آيه 54.

13. «افنيه» جمع «فناء» (بر وزن غناء) به معناى حياط و جلوى خانه است.

14. «مصفّقه» به معناى تصفيه شده از ماده «تصفيق» به معناى جا به جا كردن مايعات از ظرفى به ظرف ديگر براى تصفيه آن است.

15. «مروّقه» به معناى تصفيه شده، از ماده «روق» به معناى صاف شدن گرفته شده است.

16. دهر، آيات 5، 6، 17، 18 و 21.

17. واقعه، آيه 19.

18. «نقله» به معناى جابه جايى است; لذا گاه به معناى سخن چينى نيز آمده است.

19. اسراء، آيه 70.

20. «مونقه» به معناى شگفت انگيز از ماده «انق» (بر وزن شفق) به معناى اعجاب نسبت به چيزى گرفته شده است.

21. «زهقت» از ماده «زهوق» (بر وزن غروب) به معناى هلاكت گرفته شده است.

22. نهج البلاغه، خطبه 193.

▲تفسير بعضى از لغات پيچيده اين خطبه (از زبان سيّد رضى)

سيّد شريف رضى (رحمه الله)در پايان اين خطبه چنين مى گويد:

قَوْلُهُ(عليه السلام): «يَؤُرُّ بِمَلاَقِحِهِ» الاْرُّ: كِنَايَةٌ عَنِ النِّكاح، يُقَالُ: أرّ الرّجُلُ المَرْأةَ يَؤُرّهَا، إِذَا نَكَحَهَا. وَ قَوْلُهُ(عليه السلام): «كَأنَّهُ قَلْعُ دَارِيٍّ عَنَجَهُ نُوِتيّهُ» الْقَلْعُ: شِرَاعُ السَّفِينَةِ، وَ دَارِيّ: مَنْسُوبٌ إِلى دَارِينَ، وَ هِيَ بَلْدَةٌ عَلَى الْبَحْرِ يُجْلَبُ مِنْهَا الطّيبُ. وَ عَنَجَهُ: أَيْ عَطَفَهُ. يُقَالُ: عَنَجْتُ النَّاقَةَ ـ كَنَصَرْتُ ـ أَعْنُجُهَا» عَنْجاً إِذَا عَطَفْتُهَا. وَ النُّوتِي: الْمَلاَّحُ. وَ قَوْلُهُ(عليه السلام): «ضَفّتَيْ جُفُونِهِ» أَرَادَ جَانِبَيْ جُفُونِهِ. وَ الضّفّتَانِ: الجّانِبَانِ. وَ قَوْلُهُ (عليه السلام): «وَ فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ» الْفِلَذُ: جَمْعُ فِلْذَة، وَ هِيَ القِطْعَةُ. وَ قَوْلُهُ(عليه السلام): «كَبَائِسِ اللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ» الْكِبَاسَة: الْعِذْقُ وَ الْعَسَالِيجُ: الْغُصُونُ، وَاحِدُهَا عُسْلُوجٌ.

جمله «يؤرّ بملاقحه» در كلام امام(عليه السلام) كنايه از لقاح و آميزش جنسى است. گفته مى شود «أرّ الرجل المرأة يؤرّها» هنگامى كه با همسرش آميزش كند و درجمله «كأنّه قلع دارىّ عنجه نؤتيه» قلع به معناى بادبان كشتى است و «دارىّ» منسوب به «دارين» شهرى است در كنار دريا (در اطراف بحرين) كه از آن جا عطريات مى آورند (و بادبان هاى كشتى هايش معروف است و در جمله «عنجه» به معناى كشيدن به سوى خويش است; گفته مى شود «عنجت الناقة أعنجها» يعنى شتر را به سوى خود كشيدم و «نوتى» به معناى كشتيبان است و تعبير «ضفّتى جفونه» به معناى دو طرف پلك هاى چشم اوست و «ضفتان» به معناى دو طرف است و اين كه مى فرمايد: «و فلذ الزبرجد» «فلذ» جمع «فلذة» به معناى قطعه چيزى است و در اين جا منظور، قطعه هاى زبرجد است و تعبير اين كه فرموده: «كبائس اللؤلؤ الرطب» (كبائس جمع كباسه و) «اكباسه» به معناى خوشه است و «عساليج» جمع «عسلوج» به معناى شاخه است.

▲نكته

▲كدام زيباتر است؟

امام(عليه السلام) با فصاحت و بلاغت بى نظير خود كه دراين خطبه آشكار ساخته، گاه از زيبايى هاى اين جهان سخن گفته و گاه از زيبايى هاى جهان ديگر; ولى هنگامى كه نوبت به شرح زيبايى ها و نعمت هاى جهان ديگر مى رسد، به طور ضمنى اين حقيقت را بيان مى كند كه آن چه مربوط به جهان ديگر است قابل شرح و بيان نيست; به گونه اى است كه اگر انسان آن را ببيند، مرغ جانش به سوى آن پر مى كشد و از خود بى خود مى شود.

به يقين، ادبيات مربوط به زندگى اين دنيا هرگز قادر به شرح آن چه در سراى آخرت است، نيست و به اين مى ماند كه انسانى را از روز نخست تولد در اتاقى محبوس كنند و هنگامى كه به كمال عقل رسيد، بخواهند مناظر زيبايى كه در باغ ها و گلستان ها و آبشارها و صحنه هاى مختلف جهان طبيعت است براى او شرح دهند; از طاووس و پرهاى رنگارنگش بگويند; از نغمه هاى دل انگيز پرندگان خوش خوان سخن بگويند; از ميوه هاى لذيذ و ساير صحنه هاى دل انگيز شرح دهند; به يقين ادبياتى كه او در آن اتاق تاريك با آن آشنا شده، هرگز قدرت شنيدن اين ها را ندارد.

جالب اين كه امام(عليه السلام) در اين خطبه از زواياى مختلف به نعمت هاى بهشتى مى نگرد; گاه از صحنه هاى زيبايى كه مايه حظ بصر است و گاه از ميوه هاى لذيذى كه كام را شيرين مى كند و گاه از پذيرايى گرم آميخته با احترام جوانان زيباروى بهشتى و گاه از امنيّت و آرامشى كه بر تمام آن محيط و آن فضا حاكم است، سخن مى گويد.

نه بيمارى وجود دارد; نه درد و رنج و نه مرگ و مير; نه سلطه ظالمان; نه خيانت خائنان; نه مكر پيمان شكنان و نه غدر غدّاران و نه جنگ و ويرانى ويران گران. همه جا امن و امان است و همه جا صلح و صفا برقرار است.

در حديثى از «ابوسعيد خدرى» از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: اِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا حَوَّطَ حَائِطَ الْجَنَّةِ لَبِنَةٌ مِنْ ذَهَب، وَ لَبِنَةٌ مِنْ فِضَّة وَ غَرَسَ غَرْسَهَا قَالَ لَهَا: تَكَلَّمِي فَقَالَتْ: قَدْ اَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ، فَقَالَ: طُوبى لَكَ مَنْزِلَ الْمُلُوكِ; هنگامى كه خداوند، ديوار بهشت را از خشتى از طلا و خشتى از نقره ساخت و درختان آن را غرس نمود (و آن همه زيبايى و نعمت به آن بخشيد) به بهشت فرمود: سخن بگو! گفت: رستگار شدند مؤمنان! خدا فرمود: خوش به حال تو اى منزل شاهان».(1)

در حديث ديگرى از «جابر بن عبدالله» از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است: «اِذَا دَخَلَ اَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ قَالَ لَهُمْ رَبَّهُمْ تَعَالَى: اَتُحِبُّونَ اَنْ لَذِيذَكُمْ فَيَقُولُونَ: وَ هَلْ خَيْرٌ مِمَّا أَعْطَيْتَنَا؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ رِضْوَانِي اَكْبَرُ; هنگامى كه بهشتيان وارد بهشت مى شوند پروردگار متعال به آن ها مى گويد: آيا دوست داريد نعمت هايم را بر شما افزون كنم؟ عرض مى كنند: مگر بهتر از اين هم ممكن است؟ مى فرمايد: آرى، (لذت معنوى) رضا و خشنودى من از آن برتر است!».(2)

* * *

#####

1. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 280.

2. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 280.

▲خطبه 166 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را پيش از مرحوم سيّد رضى، «سليم بن قيس» در كتاب خود آورده و در جلد هشتم كافى نيز بخش هايى از آن نقل شده است. نويسنده «مصادر نهج البلاغه» بعد از ذكر اين مطلب مى گويد: از روايت كافى و شيخ مفيد در ارشاد بر مى آيد كه اين خطبه و آن چه در خطبه 86 (مطابق نسخه صبحى صالح 88) بيان شده يك خطبه بوده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 403).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از سه بخش تشكيل شده است:

در بخش اوّل، امام(عليه السلام) مردم را به احترام متقابل يكديگر تشويق مى كند. به كوچك ترها دستور مى دهد از بزرگ ترها پيروى كنند و به بزرگ ترها با لطف و مهربانى رفتار نمايند و همچون سنگدلان و ستم پيشگان عصر جاهليّت نباشند.

در بخش دوّم از آينده بنى اميّه خبر مى دهد كه بر همه چيز مسلّط مى شوند; چرا كه مسلمين دچار تفرقه شده و از اصل خويش دور مانده اند. آن ها در اقصى نقاط بلاد اسلامى نفوذ مى كنند; ولى چندان نمى گذرد كه آن چه را به دست آورده اند از دست مى دهند.

در بخش سوّم از علل شكست مسلمين در آخر زمان خبر مى دهد كه عمدتاً يارى نكردن حق و سستى در مبارزه با باطل و تنها گذاشتن پيشوايان عادل است.

* * *

▲بخش اوّل

لِيَتَأَسَّ صَغِيرُكُمْ بِكَبِيرِكُمْ، وَلْيَرْأَفْ كَبِيرُكُمْ بِصَغِيرِكُمْ; وَ لاَ تَكُونُوا كَجُفَاةِ الْجَاهِلِيَّةِ: لاَ فِي الدِّينِ يَتَفَقَّهُونَ، وَ لاَ عَنِ اللهِ يَعْقِلُونَ; كَقَيْضِ بَيْض فِي أَدَاح يَكُونُ كَسْرُهَا وِزْراً، وَ يُخْرِجُ حِضَانُهَا شَرّاً.

ترجمه:

بايد خردسالان شما به بزرگ سالانتان تأسّى جويند و از آنان پيروى كنند، و بزرگ سالانتان نيز بايد نسبت به كودكانتان مهربان باشند; همچون سنگ دلان دوران جاهليّت نباشيد كه نه آگاهى از دين داشتند و نه به دستورات الهى مى انديشيدند. مبادا همچون تخم (افعى) در محل تخم گذارى پرندگان باشيد كه شكستن آن گناه است (زيرا گمان مى رود تخم پرنده باشد) ولى جوجه آن شرّ و زيانبار است (چون در حقيقت، تخم افعى است).

▲شرح و تفسير: سه دستور مهم اخلاقى

امام(عليه السلام) در اين عبارت كوتاه و پرمعنا سه دستور مهم اخلاقى و اجتماعى داده است كه عمل به آن، پيوندهاى جامعه را تحكيم مى بخشد; نخست مى فرمايد: «بايد خردسالان شما به بزرگ سالانتان تأسّى جويند و از آنان پيروى كنند» (لِيَتَأَسَّ(1) صَغِيرُكُمْ بِكَبِيرِكُمْ).

زيرا از يك سو بزرگ سالان، تجربيات بيش ترى دارند و سرد و گرم روزگار راچشيده و از خير و شرّ امور آگاه ترند و از سوى ديگر آن ها دوران پر شور و شرّ جوانى را پشت سر گذاشته و آرامش و آرايش اخلاقى بيش ترى پيدا كرده و به سنن و آداب اجتماعى آشناتر شده اند; گرچه اين يك قاعده كلى نيست و قطعاً استثنائاتى دارد; ولى به صورت يك حكم غالبى قابل انكار نيست.

دستور دوّم مى فرمايد: «و بزرگ سالانتان نيز بايد نسبت به كودكانتان مهربان باشند» (وَلْيَرْأَفْ(2) كَبِيرُكُمْ بِصَغِيرِكُمْ).

صعف هاى آن ها را جبران كنند و تجربيات خود را به آن ها منتقل سازند و از خطاهاى آنان تا آن جا كه ممكن است چشم پوشى نمايند و به آنان در همه چيز كمك كنند.

اگر اين دو اصل در جامعه رعايت شود نسل هاى جديد و قديم چنان به هم مى پيوندند كه مى توانند صف واحدى همچون بنيان مرصوص تشكيل دهند. در غير اين صورت، جنگ ميان نسل هاى جديد و قديم، فضاى جامعه را تاريك خواهد كرد.

و در سوّمين دستور كه در واقع تأكيدى است بر دستورهاى پيشين مى فرمايد: «همچون سنگ دلان دوران جاهليّت نباشيد كه نه آگاهى از دين داشتند و نه به دستورات الهى مى انديشيدند» (وَ لاَ تَكُونُوا كَجُفَاةِ(3) الْجَاهِلِيَّةِ: لاَ فِي الدِّينِ يَتَفَقَّهُونَ، وَ لاَ عَنِ اللهِ يَعْقِلُونَ).

آرى، افراد نادان كه نه تربيت دينى يافته اند و نه عقل و خرد خويش را به كار گرفته اند مردمى خشن و بى انصاف و بى ادب و در مجموع براى جامعه مشكل آفرين مى باشند; نه به صغير رحم مى كنند و نه از كبير پند مى پذيرند.

سپس امام(عليه السلام) اين گروه را با ذكرمثالى كاملا معرفى مى كند و مى فرمايد: «مبادا همچون تخم (افعى) در محل تخم گذارى پرندگان باشيد كه شكستن آن گناه است (زيرا گمان مى رود تخم پرنده باشد) ولى جوجه آن شرّ و زيانبار است (چون در حقيقت، تخم افعى است)» (كَقَيْضِ(4) بَيْض فِي أَدَاح(5) يَكُونُ كَسْرُهَا وِزْراً، وَ يُخْرِجُ حِضَانُهَا(6) شَرّاً).

اشاره به اين كه نكند در عين اين كه ظاهر شما اسلام است باطنتان همچون جفات و سنگ دلان دوران جاهليّت باشد و افراد صالح در طرز برخورد با شما گرفتار شك و ترديد شوند. اگر معامله صدق و امانت اسلامى كنند مى ترسند باطن، بوى نفاق جاهليّت دهد و اگر برخوردى همچون برخورد با منافقان داشته باشند از آن بيم دارند كه باطن شما باطن نيكان و پاكان باشد.

معروف است كه شترمرغ و همچنين مرغ سنگ خواره (مرغى كه در بيابان ها زندگى مى كند و با منقار خود سنگ ها را مى شكند) رمل هاى بيابان را كنار مى زند و در آن تخم مى گذارد و نيز افعى ها و مارها در چنين جاهايى تخم گذارى مى كنند; از اين رو هنگامى كه انسان با چنين تخم هايى در بيابان رو به رو مى شود، نمى داند تخم مار افعى است يا تخم سنگ خواره و شترمرغ و در طرز رفتار با آن گرفتار شك و ترديد مى شود يا به تعبير ديگر: انسان خشن و سنگ دل صورتش صورت انسان است و درونش مملوّ از شرّ و فساد ; همچون تخم هايى كه صورتش تخم پرندگان است و درونش افعى خطرناك. امام(عليه السلام) با اين تشبيه جالب و كم نظير، مشكلات زندگى با افراد منافق را ترسيم فرموده است.

#####

1. «ليتأسّ» از ماده «اسوه» (بر وزن عروه) به معناى پيروى كردن از ديگرى است.

2. «ليرأف» از مادّه «رأفت» به معناى مهربانى گرفته شده است.

3. «جفاة» جمع «جافى» از ماده «جفا» به معناى خشونت گرفته شده است و به افراد خشن «جافى» مى گويند.

4. «قيض» به معناى پوست تخم مرغ و نيز به معناى شكافته شدن و تركيدن (پوست تخم مرغ) نيز آمده است.

5. «أداح» جمع «أدحى» (بر وزن سنّى) به معناى محل تخم گذارى شتر مرغ در شن هاست و از ماده «دحو» (بر وزن نهر) به معناى گسترش گرفته شده است.

6. «حضان» به معناى تخمى است كه زير شكم پرنده براى جوجه شدن قرار گرفته است; از ماده «حضانت» به معناى زير بال و پر گرفتن گرفته شده است.

▲بخش دوّم

افْتَرَقُوا بَعْدَ أُلْفَتِهِمْ، وَ تَشَتَّتُوا عَنْ أَصْلِهِمْ. فَمِنْهُمْ آخِذٌ بِغُصْن أَيْنَمَا مَالَ، مَالَ مَعَهُ. عَلَى أَنَّ اللهَ تَعَالَى سَيَجْمَعُهُمْ لِشَرِّ يَوْم لِبَنِي أُمَيَّةَ، كَمَا تَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِيفِ يُؤَلِّفُ اللهُ بَيْنَهُمْ، ثُمَّ يَجْمَعُهُمْ رُكَاماً كَرُكَامِ السَّحَابِ; ثُمَّ يَفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَاباً. يَسِيلُونَ مِنْ مُسْتَثَارِهِمْ كَسَيْلِ الْجَنَّتَيْنِ، حَيْثُ لَمْ تَسْلَمْ عَلَيْهِ قَارَةٌ، وَ لَمْ تَثْبُتْ عَلَيْهِ أَكَمَةٌ، وَ لَمْ يَرُدَّ سَنَنَهُ رَصُّ طَوْد، وَ لاَحِدَابُ أَرْض. يُذَعْذِعُهُمُ اللهُ فِي بُطُونِ أَوْدِيَتِهِ، ثُمَّ يَسْلُكُهُمْ يَنَابِيعَ فِي الاَْرْضِ، يَأْخُذُ بِهِمْ مِنْ قَوْم حُقُوقَ قَوْم، وَ يُمَكِّنُ لِقَوْم فِي دِيَارِ قَوْم. وَ ايْمُ اللهِ، لَيَذُوبَنَّ مَا فِي أَيْدِيهِمْ بَعْدَ الْعُلُوِّ وَ التَّمْكِينِ، كَمَا تَذُوبُ الاَْلْيَةُ عَلَى النَّارِ.

ترجمه:

آن ها (اشاره به ياران امام(عليه السلام) است) پس از اتحاد و همبستگى پراكنده شدند و از اصل خويش متفرق گشتند. در اين ميان بعضى از آن ها به شاخه محكمى چنگ زدند و به هر جا آن شاخه تمايل يافت، همراهش به آن سو رفتند. اما به زودى خداوند آن ها را براى بدترين روزى كه بنى اميّه در پيش دارند متحد خواهد كرد و آن گونه كه قطعه هاى پراكنده ابر پاييزى جمع مى شود، خداوند همه آن ها را گرد مى آورد و در ميان آنان الفت برقرار مى سازد; سپس آنان را همچون ابرهاى متراكم به هم مى پيوندد و به دنبال آن، درهاى فتح و پيروزى را به روى شان مى گشايد. آن ها همچون سيل خروشانى از جايگاه خود حركت مى كنند; مانند سيل (عظيم سرزمين قوم سبأ) كه دو باغستان (بسيار گسترده دو طرف نهر عظيم سرزمين سبأ) را درهم كوبيد و در برابر آن هيچ برجستگى بر سطح آن زمين باقى نماند; نه كوه هاى استوار نه تپه ها و هيچ چيز مانع جريان آن نشد; نه كوه هاى عظيم و نه تپه هاى بلند. خداوند آن ها را مانند آب در درون دره ها پراكنده مى سازد; سپس همچون چشمه سارهايى از قسمت هاى مختلف زمين سر بر مى آورد; و به كمك آنان حق گروهى (از مظلومان) را از گروهى ديگر (ظالمان) مى گيرد و جمعى را در سرزمين ديگران اقامت مى بخشد.

به خدا سوگند! آن ها (بنى اميّه) بعد از تسلط و پيروزى همه آن چه را در دست دارند از دست مى دهند و (ذوب مى شوند) آن گونه كه چربى بر روى آتش آب مى شود.

▲شرح و تفسير: سرنوشت مرگ بار بنى اميّه

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اشاره به سرنوشت موفقيت آميز اصحاب و يارانش و نيز سرانجام مرگ بار و تيره و تار حكومت بنى اميّه مى كند و مى فرمايد: «آن ها (يارانش) پس از اتحاد و همبستگى پراكنده شدند و از اصل خويش متفرق گشتند» (افْتَرَقُوا بَعْدَ أُلْفَتِهِمْ، وَ تَشَتَّتُوا عَنْ أَصْلِهِمْ).

گروهى به خوارج پيوستند و بر ضدّ امام(عليه السلام) قيام كردند و گروهى در حال ترديد قرار گرفتند و از جمعيّت كناره گيرى نمودند.

ولى در اين ميان «بعضى از آن ها به شاخه محكمى چنگ زدند و به هر جا آن شاخه تمايل يافت، همراه او به آن سو رفتند» (فَمِنْهُمْ آخِذٌ بِغُصْن أَيْنَمَا مَالَ، مَالَ مَعَهُ).

اين اشاره به گروهى است كه بر اعتقاد حق باقى ماندند و به ثقلين (كتاب و عترت) كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) دستور داده بود، تمسّك جستند و به شاخه اى از شاخه هاى پربار شجره طيّبه خاندان پيامبر از ائمه معصومين(عليهم السلام) در آويختند و همراه آن ها به حركت خود در مسير رضاى الهى حركت كردند.

بعضى اين جمله را نيز اشاره به گروه هاى منحرف مى دانند; در حالى كه دنباله اين سخن نشان مى دهد كه تفسير اوّل صحيح تر است; زيرا امام(عليه السلام) در جمله بعد مى فرمايد: «اما به زودى خداوند آن ها (يارانش) را براى بدترين روزى كه بنى اميّه در پيش دارند متحد خواهد كرد ; آن گونه كه قطعه هاى پراكنده ابر پاييزى جمع مى شود» (عَلَى أَنَّ اللهَ تَعَالَى سَيَجْمَعُهُمْ لِشَرِّ يَوْم لِبَنِي أُمَيَّةَ، كَمَا تَجْتَمِعُ قَزَعُ(1) الْخَرِيفِ(2)).

سپس مى افزايد: «خداوند همه آن ها را گرد مى آورد و در ميان آنان الفت برقرار مى سازد; سپس آنان را همچون ابرهاى متراكم به هم مى پيوندد و به دنبال آن، درهاى فتح و پيروزى را به روى شان گشايد» (يُؤَلِّفُ اللهُ بَيْنَهُمْ، ثُمَّ يَجْمَعُهُمْ رُكَاماً(3) كَرُكَامِ السَّحَابِ; ثُمَّ يَفْتَحُ لَهُمْ أَبْوَاباً).

در ادامه اين سخن، هجوم شديد علاقه مندان مكتب اهل بيت(عليهم السلام) را به جمعيّت بنى اميّه، اين گونه بيان مى كند:

«آن ها همانند سيل خروشانى از جايگاه خود حركت مى كنند; همچون سيل (عظيم سرزمين قوم سبأ) كه دو باغستان (بسيار گسترده دو طرف نهر عظيم سرزمين سبأ) را درهم كوبيد كه در برابر آن هيچ برجستگى بر سطح آن زمين باقى نماند; نه كوه هاى استوار و نه تپه ها و آن ها چيزى مانع جريان آن نشد; نه كوه هاى عظيم و نه تپه هاى بلند» (يَسِيلُونَ مِنْ مُسْتَثَارِهِمْ(4) كَسَيْلِ الْجَنَّتَيْنِ، حَيْثُ لَمْ تَسْلَمْ عَلَيْهِ قَارَةٌ(5)، وَ لَمْ تَثْبُتْ عَلَيْهِ أَكَمَةٌ(6)، وَ لَمْ يَرُدَّ سَنَنَهُ(7) رَصُّ(8) طَوْد(9)، وَ لاَحِدَابُ(10) أَرْض).

آن چه در اين جمله آمده اشاره به قوم سبأ است كه در سرزمين يمن زندگى مى كردند و سد عظيمى به نام «سدّ مآرب» در ميان دو كوه ساختند. سيلاب ها را مهار كردند و با آن آب دو باغ عظيم و طولانى در دو طرف نهرى كه از آن جارى مى شد به وجود آوردند و زندگانى آن ها در نهايت رفاه مى گذشت ; ولى طغيان غرور ناسپاسى ها سبب مجازات الهى شد. شب هنگام سد شكست و سيل عظيمى تمام مزارع و باغ ها و عمارت هاى آن ها را با خود برد و زمينى باير و ويران به جاى ماند و باقى ماندگان از آن قوم مجبور به مهاجرت شدند.

پيروان مكتب اهل بيت(عليهم السلام) نيز همچون سيلاب زندگى ستمگران بنى اميّه را درهم مى كوبند; خانه هاشان را ويران مى كنند و گروهى را از ميان بر مى دارند و بقيه در مناطق مختلف پراكنده خواهند شد.

سپس امام(عليه السلام) اين گروه از حاميان حق را بعد از ماجراى درهم شكستن بنى اميّه به آب هايى تشبيه مى كند كه در زمين، پنهان مى شود; سپس به صورت چشمه ها از نقاط مختلف ظاهر مى گردد و مايه عمران و آبادى مى شود و مى فرمايد: «خداوند آن ها را مانند آب در درون دره ها پراكنده مى سازد; سپس همچون چشمه سارهايى از قسمت هاى مختلف زمين بيرون مى آورد; آن گاه به كمك آنان حق گروهى (از مظلومان) را از گروهِ ديگر (ظالمان) مى گيرد و جمعى را در سرزمين ديگران اقامت مى بخشد» (يُذعْذِعُهُمُ(11) اللهُ فِي بُطُونِ أَوْدِيَتِهِ(12)، ثُمَّ يَسْلُكُهُمْ يَنَابِيعَ فِي الاَْرْضِ، يَأْخُذُ بِهِمْ مِنْ قَوْم حُقُوقَ قَوْم، وَ يُمَكِّنُ لِقَوْم فِي دِيَارِ قَوْم).

بعضى از شارحان نهج البلاغه در تفسير جمله مزبور و مرجع ضماير ياد شده احتمال ديگرى داده اند كه چون قابل ملاحظه نبود و با جمله هاى قبل و بعد ناهماهنگ مى نمود از آن صرف نظر شد.

آرى، طرفداران اهل بيت(عليهم السلام) نخست همچون سيلابى مى خروشند و همچون سيلِ قوم سبأ كاخ ها و قصرهاى بنى اميّه را در هم مى كوبند و آن ها را از اريكه قدرت به زير مى كشند; سپس در همه جا پراكنده مى شوند و همچون چشمه سارها سر بر مى آورند و از آب زلال عدل و داد، عمران و آبادى مى آفرينند.

و در پايان اين قطعه، امام(عليه السلام) سوگند ياد مى كند و مى فرمايد: «به خدا سوگند! آن ها (بنى اميّه) بعد از تسلّط و پيروزى همه آن چه را در دست دارند از دست مى دهند (ذوب مى شوند) آن گونه كه چربى بر روى آتش آب مى شود (و از دست مى رود)» (وَ ايْمُ اللهِ، لَيَذُوبَنَّ مَا فِي أَيْدِيهِمْ بَعْدَ الْعُلُوِّ وَ التَّمْكِينِ، كَمَا تَذُوبُ الاَْلْيَةُ(13) عَلَى النَّارِ).

تشبيه مذكور اشاره به اين است كه بنى اميّه گرچه در دوران حكومت خود چاق و فربه مى شوند; ولى دشمنان آن ها همچون شعله هاى آتش، آنان را ذوب مى كنند و مى سوزانند; همان گونه كه يك قطعه چربى روى آتش; نخست ذوب مى شود و سپس مى سوزد و كمترين اثرى از آن باقى نمى ماند.

شارحان نهج البلاغه در اين كه چه كسانى اين بلا را بر سر بنى اميّه مى آورند و به حكومت ظالمانه و ننگين آن ها پايان مى دهند و انتقام مظلومان را از آن ها مى گيرند، تعبيرات مختلفى دارند; گاه به بنى عبّاس تعبير شده و گاه به شيعيانى كه بر ضد بنى اميّه قيام كردند و ظاهراً هر دو به يك معنا باز مى گردد; زيرا مى دانيم قيام بنى عبّاس، نخست به نام قيام علويين صورت گرفت هر چند در ادامه راه بنى عبّاس مسير آن قيام را تغيير داده و به صورت قيام عبّاسيين درآوردند و آن ها نيز مظالم بنى اميّه را تكرار كردند و سرانجام خودشان نيز نابود شدند.

#####

1. «قزع» جمع «قزعة» (بر وزن ثمره) به معناى قطعه هاى ابر است و گاه به چيزهاى ديگرى كه داراى قطعات پراكنده است، اطلاق مى شود.

2. «خريف» به معناى فصل پاييز است.

3. «ركام» از ماده «ركم» (بر وزن مكر) به معناى اشيايى كه روى هم متراكم مى شوند، گرفته شده است.

4. «مُستثار» به معناى محل فوران و بيرون ريختن چيزى است و از ماده «ثور» (بر وزن فور) به معناى هيجان است.

5. «قارة» به معناى كوه كوچك است.

6. «اكمة» به معناى تل و تپه است.

ط 7. «سنن» به معناى طريقه و مسير مادى يا معنوى است.

8. «رصّ» به معناى محكم از «رصاص» به معناى سُرب گرفته شده است.

9. «طود» به معناى كوه بزرگ است.

10. «حداب» جمع «حَدَب» (بر وزن هدف) تپه و محل مرتفع است.

11. «يذعذع» ازماده «ذعذعة» به معناى پراكندن و متفرق ساختن است.

12. «اودية» جمع «وادى» به معناى درّه و محل جريان سيلاب است.

13. «الية» به معناى دنبه و چربى است.

▲نكته

▲قيام هاى خونين بر ضد بنى اميّه

بعد از شهادت امام حسين(عليه السلام) و يارانش در كربلا، سر و صداى عجيبى در جهان اسلام طنين انداز شد و گروه هاى متعددى بر ضد بنى اميّه شوريدند. بسيارى كه ياراى مقابله نداشتند، شهيد شدند و بعضى براى مدتى پيروز گشتند. اين قيام ها را كه به پانزده قيام بالغ مى شود به طور فشرده در جلد سوّم(1) همين كتاب يادآور شديم ; آخرين آن ها قيام ابومسلم بود كه به نابودى كامل حكومت بنى اميّه انجاميد.

بر خلاف آن چه بعضى مى پندارند، ابومسلم و يارانش هرگز براى سپردن حكومت به بنى عبّاس قيام نكردند; بلكه در ابتدا جمعى از سران شيعه با ابومسلم ـ كه مرد شجاعى بود ـ در خراسان متحد شدند و براى درهم كوبيدن آخرين خليفه اموى يعنى «مروان حمار» و تأسيس حكومت آل محمّد(صلى الله عليه وآله)تصميم گرفتند و شعار آنان «الرضا لآل محمّد(صلى الله عليه وآله)» بود. چيزى نگذشت كه ابومسلم توانست بر خراسان و بيش تر نقاط ايران و عراق مسلّط شود. اگرچه «ابراهيم امام» كه از دودمان عبّاس بود خود را به ابومسلم نزديك كرد و همچنين «عبدالله بن محمّد» معروف به «سفاح» و «ابوجعفر منصور» كه هر دو از برادران ابراهيم امام بودند نيز خود را به ابومسلم نزديك كردند و در انتظار فرصت براى به دست گرفتن زمام حكومت بودند، ولى ابومسلم هرگز به اين كار مايل نبود; به همين دليل كارگزار او در كوفه به نام ابوسلمه آن سه برادر را در هنگامى كه به نزد او رفته بودند در جايى پنهان كرد و براى اين كه يكى از فرزندان على(عليه السلام) را به رهبرى مسلمين برساند سه نامه به مدينه فرستاد: يكى براى امام صادق(عليه السلام) و ديگرى عبدالله بن حسن و سوّمى را براى عمر بن على بن الحسين و به فرستاده خود سفارش كرد ابتدا خدمت امام صادق(عليه السلام)برود; اگر او زعامت مسلمين را پذيرفت، دو نامه ديگر را پاره كند و گرنه به نزد آن ها برود.

امام صادق(عليه السلام) چون از توطئه هاى پشت پرده كه حتى از نظر ابومسلم مخفى بود، آگاهى داشت اين دعوت را نپذيرفت و آن دو نفر نيز به تبع امام صادق(عليه السلام)نامه ها را جواب ندادند.

ولى پيش از آن كه فرستاده ابوسلمه به كوفه بازگردد، جمعى از خراسانيان ـ كه ارتباطى با سفاح و همراهانش داشتند ـ از مخفى گاه سفاح و همراهانش با خبر شدند و نزد آن ها رفته با او بيعت كردند. ابوسلمه و ابومسلم كه خود را در برابر عمل انجام شده ديدند به آن ها پيوستند و بعد از درگيرى هاى شديدى كه بين آن ها و طرفداران «عبدالله بن على» عموى ابوجعفرمنصور رخ داد حكومت به عباسيان رسيد و ابوجعفر منصور كه بعد از مرگ برادرش سفاح به جاى او نشست ابومسلم را به بغداد دعوت كرد و با توطئه از پيش طراحى شده او را به قتل رساند. شايد به اين دليل كه مى دانست ابومسلم در دل طرفدار حكومت آل على(عليه السلام) است; نه آل عبّاس; بنابراين خطرى براى حكومت بنى عبّاس محسوب مى شود.(2)

مرحوم علاّمه مجلسى در اين زمينه حديث جالبى از على(عليه السلام) به شرح زير نقل كرده است:

روزی در صفین، سپاه شام، حمله سختی به سپاه عراق نمود که میمنه سپاه عراق رو به فرار نهاد. مالک اشتر فریاد می زد: برگردید. حضرت رو به لشکر شام کرده، ندا داد: «ای ابو مسلم، بگیر این ها را» و این ندا را سه بار تکرار نمود. اشتر عرض کرد: مگر نه این است که ابو مسلم، در سپاه شام است؟ چگونه او به یاری ما می آید؟ حضرت فرمود: «من ابو مسلم خولانی را نمی گویم. مردی را می گویم که در آینده از مشرق زمین ظهور کند و خداوند به وسیله او شامیان را هلاک نماید و دولت بنی امیّه را منقرض سازد!».(3)

گرچه شخصيت ابومسلم از نظر تاريخى بسيار پيچيده است، افرادى او را از شيعيان اهل بيت(عليهم السلام) مى دانستند و براى او احترام فراوان قائل بودند، ولى گروهى او را از مخالفان اهل بيت(عليهم السلام) دانسته واجازه لعن او را مى دادند، ولى آن چه مسلّم است اين است كه قيام او در آغاز به نام طرفدارى از آل محمد(صلى الله عليه وآله)صورت گرفت و نخستين ياران او از شيعيان بودند.

* * *

#####

1. صفحه 597 تا 600.

2. با استفاده از كتاب «معارف و معاريف»، جلد 1، صفحه 481 به بعد و «دائرة المعارف تشيّع»، جلد 1، صفحه 439 و «دائرة المعارف بزرگ اسلامى»، جلد 6، صفحه 227 به بعد.

3. بحارالانوار، جلد 41، صفحه 310.

▲بخش سوّم

أَيُّهَا النَّاسُ، لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نَصْرِ الْحَقِّ، وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِينِ الْبَاطِلِ، لَمْ يَطْمَعْ فِيكُمْ مَنْ لَيْسَ مِثْلَكُمْ، وَ لَمْ يَقْوَ مَنْ قَوِيَ عَلَيْكُمْ. لكِنَّكُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ بَنِي إِسْرائِيلَ. وَ لَعَمْرِي، لَيُضَعَّفَنَّ لَكُمُ التِّيهُ مِنْ بَعْدِي أَضْعَافاً بِمَا خَلَّفْتُمُ الْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ، وَ قَطَعْتُمُ الاَْدْنى، وَ وَصَلْتُمُ الاَْبْعَدَ. وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمُ الدَّاعِيَ لَكُمْ، سَلَكَ بِكُمْ مِنْهَاجَ الرَّسُولِ، وَ كُفِيتُمْ مَؤُونَةَ الاِعْتِسَافِ، وَ نَبَذْتُمُ الثِّقْلَ الْفَادِحَ عَنِ الاَْعْنَاقِ.

ترجمه:

اى مردم، اگر شما دست از حمايت يكديگر، در يارى حق، بر نمى داشتيد و در تضعيف باطل سستى نمى كرديد، هيچ گاه كسانى كه در حدّ شما نيستند در نابودى شما طمع نمى كردند و آن ها كه بر شما مسلّط گشتند، مسلّط نمى شدند; ولى شما همچون بنى اسرائيل به (سبب ترك يارى حق) در حيرت و سرگردانى فرو رفتيد. به جانم سوگند! سرگردانى شما بعد از من چند برابر خواهد شد; چرا كه حق را پشت سر انداختيد و از نزديك ترين افراد (به پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه اشاره به خود آن حضرت است) بريده و به دورترين افراد (بنى اميّه) پيوستيد!

بدانيد، اگر از پيشوا و رهبر خود پيروى كنيد شما را به همان راهى مى برد كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) از آن راه رفت، از رنج ها (ى بى راهه رفتن) آسوده خواهيد شد و بار سنگين مشكلات را از گردن خود بر مى داريد.

▲شرح و تفسير: دليل اصلى عقب ماندگى

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه ـ كه بخش پايانى آن است ـ بعد از بيان سرنوشت شوم و مرگبار بنى اميّه به بيان سرنوشت گروهى از پيروان حق مى پردازد كه در حمايت حق سستى كردند و به علت همين سستى، دشمنان سال ها بر آن ها مسلّط شدند و سرنوشتى همچون بنى اسرائيل در سرزمين تيه پيدا كردند; مى فرمايد: «اى مردم، اگر دست از حمايت يكديگر، در يارى حق، بر نمى داشتيد و در تضعيف باطل سستى نمى كرديد، هيچ گاه كسانى كه در حدّ شما نيستند در نابودى شما طمع نمى كردند و آن ها كه بر شما مسلّط گشتند، مسلّط نمى شدند» (أَيُّهَا النَّاسُ، لَوْ لَمْ تَتَخَاذَلُوا عَنْ نَصْرِ الْحَقِّ، وَ لَمْ تَهِنُوا عَنْ تَوْهِينِ الْبَاطِلِ، لَمْ يَطْمَعْ فِيكُمْ مَنْ لَيْسَ مِثْلَكُمْ، وَ لَمْ يَقْوَ مَنْ قَوِيَ عَلَيْكُمْ).

اين سخن، اشاره به سلطه معاويه و يارانش بر اصحاب حضرت در زمان آن حضرت (به صورت محدود) و بعد از آن حضرت (به صورت نامحدود است).

آن چه امام(عليه السلام) در اين عبارت بيان كرده، مخصوص آن عصر و زمان نيست; بلكه يك اصل كلى براى همه اعصار و قرون است كه پيشرفت و قدرت باطل به سبب سستى و اختلاف طرفداران حق است ; و گرنه با پايگاه محكمى كه دارند قطعاً بر طرفداران باطل پيروز خواهند شد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، اين گروه را به بنى اسرائيل تشبيه مى كند كه بر اثر دورى از حق در تيه (بخشى از بيابان صحراى سينا) سرگردان شدند; مى فرمايد: «ولى شما همچون بنى اسرائيل به (سبب ترك يارى حق) در حيرت و سرگردانى فرو رفتيد. به جانم سوگند! سرگردانى شما بعد از من چند برابر خواهد شد; چرا كه حق را پشت سر انداختيد و از نزديك ترين افراد (به پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه اشاره به خود آن حضرت است) بريده و به دورترين افراد (بنى اميّه) پيوستيد!» (لكِنَّكُمْ تِهْتُمْ مَتَاهَ(1) بَنِي إِسْرائِيلَ. وَ لَعَمْرِي، لَيُضَعَّفَنَّ لَكُمُ التِّيهُ مِنْ بَعْدِي أَضْعَافاً(2) بِمَا خَلَّفْتُمُ الْحَقَّ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ، وَ قَطَعْتُمُ الاَْدْنى، وَ وَصَلْتُمُ الاَْبْعَدَ).

و در پايان اين سخن، راه نجات را به روى اصحابش مى گشايد و اين نكته را براى آن ها گوشزد مى كند كه هيچ زمانى براى بازگشت به سوى حق دير نيست; مى فرمايد: «بدانيد، اگر از پيشوا و رهبر خود پيروى كنيد شما را به همان راهى مى برد كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) از آن راه رفت، و از رنج ها (ى بى راهه رفتن) آسوده خواهيد شد و بار سنگين مشكلات را از گردن خود بر مى داريد» (وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِنِ اتَّبَعْتُمُ الدَّاعِيَ لَكُمْ، سَلَكَ بِكُمْ مِنْهَاجَ الرَّسُولِ، وَ كُفِيتُمْ مَؤُونَةَ الاِعْتِسَافِ(3)، وَ نَبَذْتُمُ الثِّقْلَ الْفَادِحَ(4) عَنِ الاَْعْنَاقِ).

#####

1. «تهتم» و «متاه» هر دو از ماده «تيه» است كه در اصل به معناى تكبّر آمده; سپس به معناى گم كردن راه و سرگردان شدن استعمال شده و در جمله مزبور اشاره به همين است; يعنى شما همچون بنى اسرائيل سرگردان شديد. (متاه، مصدر ميمى است).

2. «أضعاف» جمع «ضعف» (بر وزن فعل) به معناى دو برابر يا چند برابر است.

3. «اعتساف» به معناى گمراهى است و از ماده «عسف» (بر وزن وصف) به همين معنا گرفته شده است.

4. «فادح» به معناى سنگين و شاق و كمرشكن و در اين جا تأكيدى است بر كلمه ثقل كه امام(عليه السلام) فرموده است.

▲نكته

▲همانند بنى اسرائيل...

امام(عليه السلام) در عبارت ياد شده جمعى از مسلمانان را كه از راه حق منحرف شدند و سرگردان گشتند، به قوم بنى اسرائيل تشبيه مى كند كه بر اثر لجاجت و عدم تسليم در برابر فرمان موسى(عليه السلام) در خصوص جهاد در برابر غاصبان بيت المقدّس در بيابان «تيه» سرگردان شدند.

جمعى از شارحان نهج البلاغه در اين جا رواياتى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل كرده اند كه فرمود: «تمام آن چه در اقوام پيشين و يهود و نصارا واقع شد، براى شما نيز رخ خواهد داد».(1)

ولى علاوه بر اشكالى كه در اسناد اين روايات است، تطبيق آن بر واقعيت نيز خالى از اشكال نيست و به فرض كه چنين رواياتى صحيح باشد، مى توان آن را حمل بر غالب نمود. اشاره به اين كه بسيارى از حوادث تلخ و ناگوارى كه براى اقوام پيشين روى داد براى شما مسلمان ها نيز رخ مى دهد و تاريخ همچنان تكرار مى گردد; زيرا وجود اسباب مشابه، مسبّب هاى مشابه را مى طلبد.

* * *

#####

1. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 286 ; منهاج البراعة، جلد 10، صفحه 83.

▲خطبه 167 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في اوائل خلافته

از خطبه هاى آن حضرت است كه در آغاز خلافتش ايراد فرمود.

#####

1. سند خطبه:

مرحوم «عبدالزهراء حسينى خطيب» در كتاب «مصادر نهج البلاغه» تنها مدركى را كه براى اين خطبه قبل از «سيّد رضى» به دست آورده اين است كه مى گويد: «طبرى» مورّخ معروف، آن را در حوادث سنه 35 (جلد 5، صفحه 157) آورده است; در ضمن توجّه داشته باشيد كه بخشى از اين خطبه در خطبه 21 قبلا نقل شده است.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه، مشتمل بر تذكّرات و اندرزهاى مختلفى است كه ممكن است چنين تصور شود پيوندى در ميان بخش هاى خطبه نيست; اما اين موضوع ممكن است به جهت اين باشد كه مرحوم سيّد رضى اين خطبه را از خطبه مشروح ترى كه امام على(عليه السلام) در اوايل خلافتش ايراد كرده بود، گلچين كرده است.

به هر حال، اين خطبه از پنج بخش عمده تشكيل مى شود:

در آغاز، ازعظمت قرآن مجيد و هدايتگر بودن آن و تأكيد بر پيروى از تعليماتش سخن مى گويد.

در بخش ديگرى تأكيد بر اداى فرايض و اهمّيّت رعايت واجبات و ترك محرمات فرموده است.

در سوّمين بخش سخن از اهمّيّت حقوق مسلمانان و حفظ احترام آن ها و ترك اذيت و آزار آن ها به ميان آمده است.

در چهارمين بخش، امام(عليه السلام) مخاطبان خود را به مرگ و قيامت و سبكبار بودن در اين راه توصيه مى كند.

و در پنجمين بخش، بر تقوا در برابر هر شخص و هر چيز و اطاعت الهى تأكيد مى فرمايد.

* * *

▲بخش اوّل

إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ أَنْزَلَ كِتَاباً هَادِياً بَيَّنَ فِيهِ الْخَيْرَ وَ الشَّرَّ ; فَخُذُوا نَهْجَ الْخَيْرِ تَهْتَدُوا، وَ اصْدِفُوا عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقْصِدُوا.

الْفَرَائِضَ الْفَرَائِضَ! أَدُّوهَا إِلَى اللهِ تُؤَدِّكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ. إِنَّ اللهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَيْرَ مَجْهُول، وَ أَحَلَّ حَلاَلا غَيْرَ مَدْخُول، وَ فَضَّلَ حُرْمَةَ الْمُسْلِمِ عَلَى الْحُرَمِ كُلِّهَا، وَ شَدَّ بِالاِْخْلاَصِ وَ التَّوْحِيدِ حُقُوقَ الْمُسْلِمِينَ فِي مَعَاقِدِهَا، «فَالْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ» إِلاَّ بِالْحَقِّ، وَ لاَ يَحِلُّ أَذَى الْمُسْلِمِ إِلاَّ بِمَا يَجِبُ.

ترجمه:

خداوند سبحان، كتابى هدايتگر فرستاد كه نيكى ها و بدى ها را در آن تبيين فرموده است; بنابراين (عذر و بهانه اى براى هيچ كس باقى نمانده) راه خير و نيكى را در پيش گيريد، تا هدايت شويد و از شرّ و بدى روى گردانيد تا در راه مستقيم قرار گيريد. واجبات! واجبات! در انجام دادن آن ها براى خدا كوتاهى نكنيد كه شما را به سوى بهشت مى برد. خداوند حرام هايى قرار داده كه (حكمتش) بر كسى پوشيده نيست، و امورى را حلال كرده كه در آن عيبى وجود ندارد. خداوند احترام مسلمان را از تمام آنچه محترم است برتر شمرده و حفظ حقوق مسلمين را با اخلاص و توحيد پيوند زده و تضمين كرده است; مسلمان كسى است كه مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند; جز در آن جا كه حق اقتضا مى كند; آزار دادن مسلمان روا نيست جز به آن مقدار كه (به حكم خدا) واجب مى شود.

▲شرح و تفسير: مسير حق را بشناسيد

از آن جا كه قرآن مجيد مهم ترين منبع تعليمات اسلام و بيان كننده همه نيكى هاست، امام(عليه السلام) قبل از هر چيز، مردم را به سوى قرآن و عمل به دستورات آن فرا مى خواند ; مى فرمايد: «خداوند سبحان، كتابى هدايتگر (براى انسان ها) فرستاده كه نيكى ها و بدى ها را در آن تبيين فرموده است; بنابراين (عذر و بهانه اى براى هيچ كس باقى نمانده) راه خير و نيكى را در پيش گيريد، تا هدايت شويد و از شرّ و بدى روى گردانيد تا در طريق مستقيم قرار گيريد» (إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ أَنْزَلَ كِتَاباً هَادِياً بَيَّنَ فِيهِ الْخَيْرَ وَ الشَّرَّ ; فَخُذُوا نَهْجَ(1) الْخَيْرِ تَهْتَدُوا، وَ اصْدِفُوا(2) عَنْ سَمْتِ الشَّرِّ تَقْصِدُوا).

اين سخن دلالت مى كند كه اصول تمام نيكى ها و بدى ها، واجبات و محرمات، فضايل و رذايل، اعتقادات صحيح و انحرافى در قرآن مجيد بيان شده و در واقع تعبير ديگرى از «تبياناً لكل شىء» است كه در خود قرآن آمده ; هر چند شرح آن ها به سنّت و تفسير معصومين(عليهم السلام) واگذار شده است.

در ادامه اين سخن از ميان تمام نيكى ها امام(عليه السلام) فرايض و واجبات را برگزيده و بر آن تأكيد مى كند; مى فرمايد: «واجبات! واجبات! در انجام دادن آن ها براى خدا كوتاهى نكنيد كه شما را به سوى بهشت مى برد» (الْفَرَائِضَ الْفَرَائِضَ! أَدُّوهَا إِلَى اللهِ تُؤَدِّكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ).

اشاره به اين كه خيراتى كه قرآن به آن دعوت كرده بر دو گونه است: واجبات و غير واجبات (مستحبّات و فضايل) شما بايد قبل از هر چيز نيروى خود را صرف اداى واجبات كنيد. هر گاه نيرويى افزون بر آن داشتيد به سراغ مستحبّات و فضايل برويد; زيرا آن چه قبل از هر چيز انسان را به سوى بهشت مى برد، اداى فرايض و واجبات است.

ناگفته پيداست، فرايض هم شامل عبادات مى شود و هم شامل واجبات ديگرى كه خداوند بر دوش انسان قرار داده; در رابطه با خود انسان يا ديگران و يا حتى محيط زندگانى اش.

سپس امام(عليه السلام) به نكته اى اشاره مى كند كه گويى دليل بر جمله قبل است; مى فرمايد: «خداوند حرام هايى قرار داده كه (فلسفه اش) بر كسى پوشيده نيست، و امورى را حلال كرده است كه در آن عيبى وجود ندارد» (إِنَّ اللهَ حَرَّمَ حَرَاماً غَيْرَ مَجْهُول، وَ أَحَلَّ حَلاَلا غَيْرَ مَدْخُول(3)).

اين تعبير اشاره لطيفى است به مصالح و مفاسد احكام شرع كه خداوند حكيم آن ها را در واجبات و محرماتش رعايت فرموده است; به تعبيرى ديگر گرچه بايد فرمان خدا را در اجراى واجبات و ترك محرمات اطاعت كرد ولى اين اطاعت كوركورانه نيست; چرا كه همه واجبات، مصالح مهمى در بر دارد و همه محرمات، مفاسدى دارد كه به خود آن ها باز مى گردد. قرآن مجيد مى گويد: «(يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ); اشياى پاكيزه را براى آن ها حلال مى شمرد و ناپاكى ها را تحريم مى كند».(4)

و از آن جا كه در ميان فرايض و احكام اسلام كمتر چيزى به اندازه حرمت و حقوق مسلمانان اهمّيّت دارد، امام(عليه السلام) در ادامه سخن، انگشت بر آن مى نهد و مى فرمايد: «خداوند احترام مسلمان را از تمام آنچه محترم است برتر شمرده و حفظ حقوق مسلمين را با اخلاص و توحيد پيوند زده و تضمين كرده است» (وَ فَضَّلَ حُرْمَةَ الْمُسْلِمِ عَلَى الْحُرَمِ(5) كُلِّهَا، وَ شَدَّ بِالاِْخْلاَصِ وَ التَّوْحِيدِ حُقُوقَ الْمُسْلِمِينَ فِي مَعَاقِدِهَا(6)).

يك نگاه اجمالى به سراسر كتب فقه ـ از عبادات گرفته تا حدود و ديات ـ شاهد و گواه اين معناست كه اسلام، بيشترين اهمّيّت را براى حفظ حرمت و حقوق مسلمانان قائل شده است ; تا آن جا كه امام كاظم(عليه السلام) در مقابل كعبه ايستاد و فرمود: «مَا أَعْظَمَ حَقَّكِ يا كَعْبَةُ وَاللهِ إِنَّ حَقَّ الْمُؤْمِنِ لاََعْظَمُ مِنْ حَقِّكَ; چه بزرگ است حق تو اى كعبه و به خدا سوگند! حق مؤمن از حق تو هم عظيم تر است».(7)

تعبير امام(عليه السلام) به «شد بالاخلاص و التوحيد حقوق المسلمين» ممكن است اشاره به اين باشد كه انسان موحد و مخلص، كسى است كه حقوق مسلمين را رعايت كند. اين تفسير را بسيارى از شارحان نهج البلاغه و بزرگان ديگر پذيرفته اند. اين احتمال نيز داده شده كه هر مسلمانى به دليل اخلاص و توحيدى كه دارد بايد حقوقش محترم شمرده شود (در تفسير اوّل، اخلاص و توحيد صفت محافظين است و در تفسير دوّم، صفت حفظ شدگان). تفسير سوّمى نيز وجود دارد: منظور اين است كه احترام حقوق مسلمين، همسنگ و همطراز اخلاص و توحيد است. سپس در يك نتيجه گيرى مى افزايد: «مسلمان كسى است كه مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند; جز در آن جا كه حق اقتضا مى كند; آزار دادن مسلمان روا نيست جز به آن مقدار كه (به حكم خدا) واجب مى شود» («فَالْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ» إِلاَّ بِالْحَقِّ، وَ لاَ يَحِلُّ أَذَى الْمُسْلِمِ إِلاَّ بِمَا يَجِبُ).

اين نتيجه گيرى امام(عليه السلام) نشان مى دهد كه تفسير اوّل از تفسيرهاى سه گانه پيش گفته براى جمله گذشته مناسب تر است; زيرا هنگامى كه حفظ حقوق مسلمين را نشانه اخلاص و توحيد حفظ كنندگان بدانيم، نتيجه اش چنين مى شود: مسلمان كسى است كه همه مسلمين از دست و زبان او درامان باشند.

قابل توجه اين كه در تعبير مذكور يك بار «الا بالحق» مى گويد وبار ديگر «الا بما يجب» ; اين تفاوت در تعبير ممكن است از اين نظر باشد كه اوّلى اشاره به اين است كه تا مجوّزى براى آزار مسلمان (مانند مجازات ها و حدود و تعزيرات اسلامى) وجود نداشته باشد آزار دادن او جايز نيست و دوّمى اشاره به اين كه در فرض جواز بايد به آن مقدار از نظر كيفيّت و كميّت كه خداوند اجازه داده اكتفا شود.

از بعضى احاديث استفاده مى شود كه قنبر با تمام احترامى كه داشت، هنگامى كه بر اثر سهل انگارى به هنگام اجراى حدّ، سه تازيانه اضافه زد، امام(عليه السلام)فرمود: بايد قنبر به مقدار اين سه تازيانه قصاص شود! «إِنَّ اَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ اَمَرَ قَنْبراً أَنْ يَضْرِبَ رَجُلا حَدّاً فَغَلِطَ قَنْبَرٌ فَزَادَهُ ثَلاَثَةَ أَسْواط فَأقادَهُ عَلِىٌّ(عليه السلام)مِنْ قَنْبَر بِثَلاَثَةِ أَسْواط».(8)

* * *

#####

1. «نهج» به معناى راه روشن است; از ماده «نهج» (بر وزن خرج) به معناى واضح شدن گرفته شده است.

2. «اصدفوا» از ماده «صدف» (بر وزن صبر) به معناى اعراض كردن و صرف نظر نمودن است.

3. «مدخول» به معناى معيوب از ماده «دخل» (بر وزن نخل) به معناى فاسد شدن چيزى از درون است. اين واژه معانى ديگرى هم دارد ; از جمله دخول به معناى داخل شدن در محلى است.

4. اعراف، آيه 157.

5. «حرم» (به فتح راء) جمع «حرمت» به معناى احترام است و حرم (به ضم راء) جمع «حرام» به معناى ممنوع است و «احرام» جمع حرم (بر وزن قلم) به معناى ناحيه ممنوعه است.

6. «معاقد» جمع «معقد» (بر وزن مجلس) به معناى محل بستن چيزى است ; همچون كمر كه كمربند بر آن مى بندند و در جمله ياد شده اشاره به پيوند حقوق مسلمانان با اخلاص و توحيد است.

7. بحارالانوار، جلد 71، صفحه 227.

8. وسايل الشيعه، جلد 18، صفحه 312 (حديث 3 از باب 3 از ابواب مقدمات حدود).

▲بخش دوّم

بَادِرُوا أَمْرَ الْعَامَّةِ وَ خَاصَّةَ أَحَدِكُمْ وَ هُوَ الْمَوْتُ، فَإِنَّ النَّاسَ أَمَامَكُمْ، وَ إِنَّ السَّاعَةَ تَحْدُوكُمْ مِنْ خَلْفِكُمْ، تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا، فَإِنَّمَا يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُمْ.

اتَّقُوا اللهَ فِي عِبَادِهِ وَ بِلاَدِهِ، فَإِنَّكُمْ مَسْؤُولُونَ حَتَّى عَنِ الْبِقَاعِ وَ الْبَهائِمِ. أَطِيعُوا اللهَ وَ لاَ تَعْصُوهُ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الْخَيْرَ فَخُذُوا بِهِ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الشَّرَّ فَأَعْرِضُوا عَنْهُ.

ترجمه:

به سوى آن امر همگانى ـ كه ويژه يكايك شماست ـ يعنى مرگ، مبادرت ورزيد (و براى آن آماده شويد) ; چرا كه (گروهى از) مردم، پيش از شما رفتند و قيامت از پشت سر، شما را بانگ مى زند (و به پيش مى راند) «سبكبار شويد تا به قافله برسيد»; چرا كه پيشينيان را در انتظار رسيدن بازماندگان نگهداشته اند، (تا همه در يك زمان محشور شوند).

تقواى الهى پيشه كنيد; هم درمورد بندگان خدا، هم شهر و آبادى ها; چرا كه شما (در برابر همه اين ها) حتى سرزمين ها و چهارپايان مسئوليد. خدا را اطاعت كنيد و از عصيان او بپرهيزيد. هنگامى كه كار نيكى را مشاهده كرديد، آن را در اختيار بگيريد و هنگامى كه شر و بدى را يافتيد، از آن رويگردان شويد!

* * *

▲شرح و تفسير: در برابر همه چيز مسئول هستيد

در ادامه نصايحى كه امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه بيان فرمود، در اين بخش، مخاطبان خود را به مسأله پايان عمر كه براى همه رخ خواهد داد و سپس به مسأله تقوا كه بهترين زاد و توشه سفر آخرت است توجّه مى دهد; مى فرمايد: «به سوى آن امر همگانى ـ كه ويژه يكايك شماست ـ يعنى مرگ، مبادرت ورزيد (و براى آن آماده شويد) ; چرا كه (گروهى از) مردم، پيش از شما رفتند و قيامت از پشت سر، شما را بانگ مى زند (و به پيش مى راند)» (بَادِرُوا أَمْرَ الْعَامَّةِ وَ خَاصَّةَ أَحَدِكُمْ وَ هُوَ الْمَوْتُ، فَإِنَّ النَّاسَ أَمَامَكُمْ، وَ إِنَّ السَّاعَةَ تَحْدُوكُمْ(1) مِنْ خَلْفِكُمْ).

منظور از امر عمومى و خصوصى، همان مرگ است ; زيرا اگر به كلّ جامعه انسانى نگاه كنيم مرگ در سرنوشت همه آن ها رقم زده شده است بنابراين جنبه عمومى دارد و اگر تنها به خودمان بنگريم باز مرگ را در پايان عمر حاضر مى بينيم، بنابراين جنبه خصوصى دارد، و با توجّه به تفسيرى كه امام(عليه السلام)فرموده (جمله «و هو الموت»(2)) ترديدى در اين تفسير باقى نمى ماند و شگفت آور است كه چگونه بعضى از مفسّران نهج البلاغه جمله «بادروا أمر العامة» را به معناى اصلاح امور جامعه تفسير كرده اند.

جمله هاى بعد نيز نشان مى دهد كه آن چه در اين عبارت آمده مربوط به مرگ و پايان زندگى است; نه اصلاح جامعه انسانى، كه آن مقوله ديگرى است.

آرى، دو دليل بر حقانيت مرگ ـ كه يك قانون عمومى است وجود دارد: نخست اين كه با چشم خود گروهى را مى بينيم كه پيش از ما بار اين سفر را مى بندند و در جلوى اين قافله به حركت در مى آيند. جسد بى جان آن ها را بر دوش مى گيريم و به قبرستان مى بريم و به خاك مى سپاريم و باز مى گرديم. آيا ميان ما و آن ها تفاوتى است كه آن ها بروند و ما بمانيم؟!!

ديگر اين كه نشانه هاى حركت به سوى پايان زندگى در وجود همه ما يكى بعد از ديگرى آشكار مى شود: آثار پيرى، موهاى سفيد و ناتوانى اعضا، تمام اين ها نشانه آن است كه قيامت از پشت سر مى راند.

با اين دو دليل روشن، هيچ عاقلى احتمال مى دهد كه از اين قانون استثنا شود؟! سپس امام(عليه السلام) به نتيجه گيرى مهمّى مى پردازد و مى فرمايد: «(حال كه چنين است) سبكبار شويد تا به قافله برسيد; چرا كه پيشينيان را در انتظار رسيدن بازماندگان نگهداشته اند، (تا همه در يك زمان محشور شوند)» (تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا، فَإِنَّمَا يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُمْ).

آرى، سفر آخرت، سفرى است بسيار پر فراز و نشيب و داراى گردنه هاى صعب العبور; تنها سبكباران مى توانند از اين راه بگذرند; همان كسانى كه در زندگى دنيا به حداقل قناعت كردند و از ثروت اندوزى و زندگى پر زرق و برق و سرشار از تجمّلات چشم پوشيدند; همچون مسافرى كه حداقل آب و غذاى لازم را براى سفر با خود مى برد و از فراز و نشيب ها به آسانى مى گذرد; نه همچون كسانى كه بر اثر خيالات خام، بارهاى سنگينى بردوش گرفته اند كه در همان گردنه اوّل و دوّم مى مانند و از قافله جدا مى شوند و تلف مى گردند.

مرحوم سيّد رضى چند جمله اخير را با مختصر تفاوتى در خطبه 21 نقل كرده و در توضيح آن تصريح كرده كه جمله «تخفّفوا تلحقوا; سبكبار شويد تا به قافله برسيد» كلامى است كه از آن كوتاه تر و پربارتر يافت نمى شود، كلامى كه روح تشنگان طالب حكمت را سيراب مى كند (و مهم ترين درس زندگى را به انسان مى دهد). ما نيز در آن جا شرح مبسوطى درباره اهمّيّت اين جمله و محتواى آن آورده ايم.(3)

از آن جا كه اين سفر آخرت به گفته قرآن مجيد زاد و توشه اى مى طلبد و آن زاد و توشه تقواست (وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى)(4).

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن همه مردم را به تقوا دعوت مى كند و مى فرمايد: «تقواى الهى پيشه كنيد; هم درمورد بندگان خدا، و هم شهرها و آبادى ها; چرا كه شما (در برابر همه اين ها) حتى سرزمين ها و چهارپايان مسئوليد» (اتَّقُوا اللهَ فِي عِبَادِهِ وَ بِلاَدِهِ، فَإِنَّكُمْ مَسْؤُولُونَ حَتَّى عَنِ الْبِقَاعِ(5) وَ الْبَهائِمِ(6)).

مفهوم تقوا در برابر بندگان خداوند روشن است و آن ترك آزار آن ها و حفظ حقوق و احترام به شخصيت آنان مى باشد و اما تقوا درباره بلاد، آن است كه در آبادى آن ها بكوشند و از تخريب و ويرانى بپرهيزند و اجازه دهند همه مردم از محيط سالم بهره گيرند و اما مسئوليت در برابر بهايم و چهارپايان اين است كه آن ها را بى جهت آزار ندهند و فوق طاعت شان بر آن ها بار نكنند و به نيازهاى آن ها از نظر غذا و آب و حتى پوشش لازم و نيز دارو و درمان به هنگامى كه گرفتار جراحتى مى شوند، رسيدگى كنند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، مسئوليت در برابر شهرها و بقاع را اين گونه تفسير كرده اند كه در بلاد كفر كه قادر به انجام دادن وظايف دينى خود نيستند مسكن نگزينند و خانه هاى پر زرق و برق و قصرهاى مجلّل براى خودنمايى و برترى جويى نسبت به ديگران بنا نكنند.

ولى صحيح تر در تفسير اين عبارات همان است كه بيان كرديم، شاهد اين سخن رواياتى است كه در قسمت نكته ها خواهد آمد.

از آن جا كه شاهد مفهوم تقوا براى بعضى پيچيده به نظر برسد، امام(عليه السلام) در پايان خطبه جمله هايى مى گويد كه حقيقت تقوا در آن به وضوح ديده مى شود; مى فرمايد: «خدا را اطاعت كنيد و از عصيان او بپرهيزيد. هنگامى كه امر نيكى را مشاهده كرديد، آن را در اختيار بگيريد و هنگامى كه شر و بدى را يافتيد، از آن رويگردان شويد!» (أَطِيعُوا اللهَ وَ لاَ تَعْصُوهُ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الْخَيْرَ فَخُذُوا بِهِ، وَ إِذَا رَأَيْتُمُ الشَّرَّ فَأَعْرِضُوا عَنْهُ).

جالب اين كه آغاز و پايان اين خطبه در مورد خير و شرّ هماهنگ است ; چرا كه در آغاز خطبه نيز طريق يافتن خير و شرّ را كه همان رجوع به قرآن مجيد است، بيان فرمود.

#####

1. «تحدوكم» از ماده «حَدْو» و «حُدى» (بر وزن حذف و جدا) به معناى راندن شر يا آواز مخصوصى است كه ساربان ها مى خوانند، سپس بر معناى وسيع ترى (راندن و سوق دادن) اطلاق شده است.

2. توجّه داشته باشيد ضمير «هو» مذكّر است و به «امر» بر مى گردد و بنابراين «خاصّة» بايد مجرور باشد; نه مفتوح آن چنان كه در متن مذكور آمده است.

3. پيام امام اميرمؤمنان(عليه السلام)، جلد 2، صفحه 16.

4. بقره، آيه 197.

5. «بقاع» جمع «بقعة» به معناى قسمتى از زمين است كه از اطراف آن متمايز باشد و درجمله مزبور به معناى هرگونه آبادى است.

6. «بهائم» جمع «بهيمة» به معناى حيوانات چهارپا است و درندگان و پرندگان را شامل نمى شود.

▲نكته

▲حفظ محيط زيست و حمايت از حيوانات در اسلام

به دليل آن كه صنايع كنونى با تمام فوايد و بركاتى كه براى نوع بشر دارد، محيط زيست را به شدّت آلوده و تخريب مى كند و به دنبال تخريب محيط زيست، انواع جان داران در خطر نابودى قرار مى گيرند و اگر از سلاح هاى وحشتناك كنونى مخصوصاً سلاح هاى كشتار جمعى استفاده گردد اين تخريب، وسيع تر و وحشتناك تر است، دنياى كنونى به اين فكر افتاده است كه براى حفظ محيط زيست و نسل حيوانات به پا خيزد و پيش از آن كه فاجعه اى در كره خاكى ما رخ دهد، چاره اى بينديشد.

گرچه مطامع جهان خواران و پول پرستى سرمايه دارانى كه جز به افزايش ثروت خود نمى انديشند، اين مسأله را با مشكلات فراوانى مواجه كرده و كارآيى گروه هاى حفظ محيط زيست و حمايت از انواع حيوانات را به حدّاقل رسانده و معلوم نيست نسل هاى آينده به چه سرنوشتى گرفتار خواهند شد.

ولى پيشوايان اسلام از هزار سال پيش و بيش تر بر اين موضوع تأكيد كرده اند كه يك نمونه آن سخنان صريح مولا اميرالمؤمنين(عليه السلام) در خطبه ياد شده است كه با صراحت مى فرمايد: «برابر سرزمين ها و حيوانات مسئوليد».

روايات زيادى از پيامبر اكرم و ائمه معصومين(عليهم السلام) نيز در اين زمينه صادر شده كه اين مسأله مهم را در عالى ترين شكل و صورت بيان فرموده است ; از جمله:

در ماجرايى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: آن حضرت شترى را ديد كه آن را خوابانده اند و پاى آن را بسته اند; ولى جهازش بر او بود (در حالى كه در اين گونه موارد جهاز را از پشت شتر بر مى دارند تا استراحت كند) پيامبر فرمود: «أَيْنَ صاحِبُهَا؟ مُرُوهُ فَلْيَسْتَعِدَّ غَداً لِلْخُصُومَةِ; به او بگوييد: خود را فرداى قيامت براى دادخواهى آماده سازد!».(1)

در حديث ديگرى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است: «لاَ تَتَوَرَّكُوا عَلَى الدَّوَابِّ وَ لاَ تَتَّخِذُوا ظُهُورَهَا مَجالِسَ; به صورت يك طرفى بر چهارپايان ننشينيد (زيرا سنگينى پاها بر يك طرف بدن حيوان وارد مى شود)(2) و پشت آن ها را به صورت مجلس انتخاب نكنيد (اشاره به اين كه اگر در راه به دوستانتان رسيديد و مى خواستيد با آن ها گفتگوهايى داشته باشيد از مركب پياده شويد; هنگامى كه گفتگوى شما تمام شد سوار شويد!)».(3)

آذوقه او را آماده كند (سپس به خود بپردازد) و بدن او را داغ نكند و به صورتش شلاق نزند; چرا كه تسبيح خدا مى گويد و هر زمان از كنار آب مى گذرد آب را بر او عرضه كند (زيرا او نمى تواند تشنگى خود را اظهار كند!)(4)».

اين احاديث و احاديث فراوان ديگرى كه در اين زمينه رسيده به خوبى نشان مى دهد كه اسلام، دقيق ترين دستورات را در زمينه حمايت از حيوانات و رعايت حقوق آن ها داده است; تا آن جا كه اطلاع داريم چنين دستوراتى در هيچ مكتبى ديده نمى شود.

و درباره حفظ محيط زيست نيز دستورات فراوانى ديده مى شود; از جمله اين كه دستور داده شده است: «كنار نهرها را آلوده نسازيد; و همچنين زير درختان ميوه دار و مقابل درهاى خانه ها و محل نزول كاروان ها و اطراف مساجد».(5)

در دستورات جنگى اسلام نيز نقل شده: «درختانِ سرزمين دشمن را قطع نكنيد; نسوزانيد و با جريان سيل آساى آب، آن ها را از ميان نبريد. آب آشاميدنى دشمن را آلوده نسازيد».(6)

* * *

#####

1. وسايل الشيعه، جلد 8، صفحه 394.

2. در بعضى از منابع لغت «تورّك على الدابّه» به اين صورت تفسير شده كه يك پاى خود را بالا بياورد و بر زين بگذارد.

3. اصول كافى، جلد 6، صفحه 539.

4. اصول كافى، جلد 6، صفحه 537، حديث 1.

5. به كتاب «وسايل الشيعه»، احكام الخلوة، باب 15 مراجعه كنيد.

6. وسايل الشيعه، كتاب الجهاد، باب 16 و 15 از باب جهاد العدوّ.

▲خطبه 168 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

بعد ما بويع بالخلافة

و قد قال له قوم من الصحابة: لو عاقبت قوماً ممن أجلب على عثمان؟ فقال(عليه السلام) :

از سخنان امام(عليه السلام) است كه پس از بيعت با آن حضرت گروهى از يارانش پيشنهاد كردند خوب است كسانى را كه بر عثمان شوريدند كيفر مى كرديد. امام(عليه السلام)در پاسخ آن ها خطبه زير را ايراد كرد.

#####

1. سند خطبه:

تنها موردى كه غير از «نهج البلاغه» براى اين خطبه ذكر كرده اند «تاريخ طبرى» است كه در حوادث سال 35 قمرى آن را آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 406 ; تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 458).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه ذكر شد، جمعى پس از بيعت با امام(عليه السلام) در امر خلافت از آن حضرت خواستند كسانى را كه بر ضد عثمان شوريده بودند و او را كشتند مجازات كند; ولى حضرت با توضيحات روشنى آن ها را قانع ساخت كه اكنون زمان اين كار نيست; زيرا آن ها كاملا منسجم اند و گروه زيادى با آن ها هم صدا شده اند و هر كس بر خلاف آنان اقدام كند، در برابر او مى ايستند و از هيچ كارى ابا ندارند.

* * *

▲بخش اوّل

يَا إِخْوَتَاهُ! إِنِّي لَسْتُ أَجْهَلُ مَا تَعْلَمُونَ، وَ لكِنْ كَيْفَ لِي بِقُوَّة وَالْقَوْمُ الْمُجْلِبُونَ عَلَى حَدِّ شَوْكَتِهِمْ، يَمْلِكُونَنَا وَ لاَ نَمْلِكُهُمْ! وَهَاهُمْ هؤُلاَءِ قَدْ ثَارَتْ مَعَهُمْ عِبْدَانُكُمْ، وَالْتَفَّتْ إِلَيْهِمْ أَعْرَابُكُمْ، وَ هُمْ خِلاَلَكُمْ يَسُومُونَكُمْ مَا شَاؤُوا; وَ هَلْ تَرَوْنَ مَوْضِعاً لِقُدْرَة عَلَى شَيْء تُرِيدُونَهُ! إِنَّ هذَا الاَْمْرَ أَمْرُ جَاهِلِيَّة، وَ إِنَّ لِهوُلاَءِ الْقَوْمِ مَادَّةً. إِنَّ النَّاسَ مِنْ هذَا الاَْمْرِ ـ إِذَا حُرِّكَ ـ عَلَى أُمُور: فِرْقَةٌ تَرَى مَا تَرَوْنَ، وَ فِرْقَةٌ تَرَى ما لاَ تَرَوْنَ، وَ فِرْقَةٌ لاَ تَرَى هذَا وَ لاَ ذَاكَ، فَاصْبِرُوا حَتَّى يَهْدَأَ النَّاسُ، وَ تَقَعَ الْقُلُوبُ مَوَاقِعَهَا، وَ تُؤْخَذَ الْحُقُوقُ مُسْمَحَةً; فَاهْدَؤُوا عَنِّي، وَانْظُرُوا مَاذَا يَأْتِيكُمْ بِهِ أَمْرِي، وَ لاَ تَفْعَلُوا فَعْلَةً تُضَعْضِعُ قُوَّةً، وَ تُسْقِطُ مُنَّةً، وَ تُورِثُ وَهْناً وَ ذِلَّةً. وَ سَأُمْسِكُ الاَْمْرَ مَا اسْتَمْسَكَ. وَإِذَا لَمْ أَجِدْ بُدّاً فَآخِرُ الدَّواءِ الْكَيُّ.

ترجمه:

برادران من! از آن چه شما مى دانيد من بى اطلاع نيستم ; ولى چگونه مى توانم (در شرايط فعلى) قدرت بر اين كار (مجازات قاتلان عثمان) را به دست آورم ; حال آن كه آن ها همچنان بر قدرت و شوكت خويش باقى اند و بر ما مسلّط اند و ما بر آن ها سلطه اى نداريم و اين ها جمعيّتى هستند كه بردگان شما نيز با جوش و خروش به آنان پيوسته اند و اعراب باديه نشين نيز به آن ها ملحق شده اند (اضافه بر اين، آن ها يك دشمن خارجى نيستند; بلكه) در ميان شما قرار دارند و هر گونه بلايى را كه بخواهند مى توانند بر سر شما بياورند.

آيا با اين حال شما قدرتى بر اجراى خواسته هاى خود داريد، اين كار (قيام شورشيان در برابر عثمان) كار دوران جاهليّت بود و اين گروه پشتيبان هايى دارند و اگر حركتى (براى مجازات قاتلان) صورت گيرد، مردم به چند گروه تقسيم مى شوند: گروهى همان را مى خواهند كه شما مى خواهيد و گروهى رأى شان بر خلاف رأى شماست و گروه سوّمى نه با شما هستند نه با آن ها (و به اين ترتيب شكاف عميقى در جامعه اسلامى رُخ مى دهد) بنابراين صبر كنيد تا مردم آرام گيرند و دل ها از تب و تاب بيفتد و حقوق به آسانى گرفته شود، مرا آسوده بگذاريد و به من فشار نياوريد و ببينيد چه دستورى از سوى من براى شما مى آيد. كارى نكنيد كه قدرت ما را تضعيف كند و شوكت ما را فرو ريزد و سستى و ذلّت به بار آورد. من (در برابر اين گروه) تا آن جا كه ممكن است خويشتن دارى مى كنم امّا اگر راه ديگرى نيابم، آخرين درمان، داغ كردن و سوزاندن (محل زخم) است!

▲شرح وتفسير

▲علل تأخير در مجازات قاتلان عثمان

اين خطبه، چنان كه در آغاز آن گفته شد، پاسخى است براى ايرادى كه گروهى از صحابه و ياران آن حضرت مطرح مى ساختند و آن، اين كه چرا امام(عليه السلام)درباره مجازات قاتلان عثمان، اقدام نمى كند؟ امام(عليه السلام) ضمن يك تحليل بسيار دقيق و حساب شده، مطلب را موشكافى كرده و به آن ها پاسخ مى گويد. نخست مى فرمايد: «برادران من! از آن چه شما مى دانيد من بى اطلاع نيستم ; ولى چگونه مى توانم (در شرايط فعلى) قدرت بر اين كار را به دست آورم؟» (يَا إِخْوَتَاهُ! إِنِّي لَسْتُ أَجْهَلُ مَا تَعْلَمُونَ، وَ لكِنْ كَيْفَ لِي بِقُوَّة).

بسيار مى شود كه ايرادكنندگان بر پيشوايان دين، تصورشان اين است كه به نكته تازه اى دست يافته اند كه اگر رعايت بشود به مصلحت جامعه اسلامى است. آن ها در واقع مو را مى بينند و از پيچش آن غافلند! به ابرو نگاه مى كنند و از اشارت هاى آن بى خبرند و از مسايل پيچيده و پشت پرده آگاهى ندارند!

لذا امام(عليه السلام) به دنبال اين سخن، شرايط اجتماعى آن روز را براى آن ها تشريح مى كند تا روشن شود كه پيشنهادشان در آن شرايط، عملى نيست. مى فرمايد: «آنان (كسانى كه بر عثمان شوريدند) همچنان بر قدرت و شوكت خويش باقى اند و (در حال حاضر) بر ما مسلّط اند و ما بر آن ها سلطه اى نداريم» (وَالْقَوْمُ الْمُجْلِبُونَ(1) عَلَى حَدِّ شَوْكَتِهِمْ، يَمْلِكُونَنَا وَ لاَ نَمْلِكُهُمْ!).

چگونه مى توان در آغاز امر خلافت در برابر يك گروه متشكل و منسجم و خشمگين ايستاد؟! جز اين كه خون هاى زيادى ريخته شود، نتيجه اى به بار نخواهد آمد!

شاهد اين گفتار امام(عليه السلام) روايتى است كه بعضى از شارحان نهج البلاغه نقل كرده اند كه امام(عليه السلام) (در آغاز كار خود) مردم را جمع كرد و اندرز داد; سپس فرمود: «لتقم قتله عثمان» قاتلان عثمان بپا خيزند. در اين هنگام همه حاضران جز افراد كمى به پا خاستند.(2)

سپس امام(عليه السلام) به نكته ديگرى اشاره مى كند و مى فرمايد: «اين ها جمعيّتى هستند كه بردگان شما نيز با جوش و خروش به آنان پيوسته اند و اعراب باديه نشين نيز به آن ها ملحق شده اند (اضافه بر اين، آن ها يك دشمن خارجى نيستند; بلكه) در ميان شما قرار دارند و هر بلايى را كه بخواهند مى توانند بر سر شما بياورند» (وَهَاهُمْ هؤُلاَءِ قَدْ ثَارَتْ مَعَهُمْ عِبْدَانُكُمْ، وَالْتَفَّتْ إِلَيْهِمْ أَعْرَابُكُمْ، وَ هُمْ خِلاَلَكُمْ يَسُومُونَكُمْ(3) مَا شَاؤُوا).

از اين تعبيرات به خوبى استفاده مى شود كه شورش بر ضد عثمان بسيار ريشه دار بود و مخصوصاً گروه هاى محروم اجتماع با تمام قدرت در آن شركت داشتند.

امام(عليه السلام) پس از ذكر اين سخن مى افزايد: «آيا با اين حال شما قدرتى بر اجراى خواسته هاى خود داريد؟» (وَ هَلْ تَرَوْنَ مَوْضِعاً لِقُدْرَة عَلَى شَيْء تُرِيدُونَهُ!).

اشاره به اين كه در شرايط فعلى نه شما مى توانيد دست به چنين برنامه اى بزنيد و نه من.

سپس براى تأكيد اين مطلب، امام(عليه السلام) تحليل ديگرى ارائه مى فرمايد: «اين كار (كار شورشيان در برابر عثمان) كار دوران جاهليّت بود و اين گروه پشتيبان هايى دارند» (إِنَّ هذَا الاَْمْرَ أَمْرُ جَاهِلِيَّة، وَ إِنَّ لِهوُلاَءِ الْقَوْمِ مَادَّةً).

اشاره به اين كه اگر بنا بود عثمان براى تصرف هاى نادرست در بيت المال و سپردن مقامات حسّاس كشور اسلامى به نااهلان از اقوام و خويشان خود محاكمه شود بايد از طريق صحيح شرعى و نزد قضات عادل اين كار انجام گيرد; ولى نتيجه شورش هاى حساب نشده، هر چه باشد، شبيه حركت هاى دورانِ جاهليّت است و با جمله «ان لهؤلاء القوم مادّة» همان حقيقتى را كه در عبارات گذشته ذكر شد، بيان مى فرمايد كه اين گروه، تنها نيستند; بردگان، اعراب بيابانى و جمعى از سياست بازان حرفه اى كه در انتظار رسيدن مقاماتى اند آن ها را تقويت مى كنند; بنابراين درگير شدن با آن ها مصلحت نيست.

در ادامه اين سخن به اين نكته اشاره مى فرمايد كه درگير شدن با قاتلان عثمان، سبب تفرقه در كلّ جامعه مى شود; مى فرمايد: «و اگر حركتى (براى مجازات قاتلان) صورت گيرد، مردم به چند گروه تقسيم مى شوند: گروهى همان را مى خواهند كه شما مى خواهيد و گروهى رأى شان بر خلاف رأى شماست و گروه سوّمى نه با شما هستند نه با آن ها (و به اين ترتيب شكاف عميقى در جامعه اسلامى رُخ مى دهد)» (إِنَّ النَّاسَ مِنْ هذَا الاَْمْرِ ـ إِذَا حُرِّكَ ـ عَلَى أُمُور: فِرْقَةٌ تَرَى مَا تَرَوْنَ، وَ فِرْقَةٌ تَرَى ما لاَ تَرَوْنَ، وَ فِرْقَةٌ لاَ تَرَى هذَا وَ لاَ ذَاكَ).

«حال كه چنين است صبر كنيد تا مردم آرام گيرند و دل ها از تب و تاب بيفتد و حقوق به آسانى گرفته شود» (فَاصْبِرُوا حَتَّى يَهْدَأُ(4) النَّاسُ، وَ تَقَعَ الْقُلُوبُ مَوَاقِعَهَا، وَ تُؤْخَذَ الْحُقُوقُ مُسْمَحَةً(5)).

سپس در تأكيد ديگرى مى افزايد: «مرا آسوده بگذاريد و به من فشار نياوريد و ببينيد چه دستورى از سوى من براى شما مى آيد. كارى نكنيد كه قدرت ما را تضعيف كند و شوكت ما را فرو ريزد و سستى و ذلّت به بار آورد» (فَاهْدَؤُوا عَنِّي، وَانْظُرُوا مَاذَا يَأْتِيكُمْ بِهِ أَمْرِي، وَ لاَ تَفْعَلُوا فَعْلَةً تُضَعْضِعُ(6) قُوَّةً، وَ تُسْقِطُ مُنَّةً(7)، وَ تُورِثُ وَهْناً وَ ذِلَّةً).

اشاره به اين كه در مسائل اجتماعى، شتابِ بى جا نتيجه منفى دارد. نبايد پيش از فراهم شدن شرايط و زمينه ها، اقدام به امرى كرد; چرا كه ناكامى در آن سبب سستى و ذلّت و شكست است; همان گونه كه در خطبه پنجم گذشت: «وَ مُجْتَنِى الثَّمَرَةِ لِغَيْرِ وَقْتِ إِيناعِها كَالزَّارِع بِغَيْرِ اَرْضِهِ; كسى كه ميوه اش را پيش از رسيدن بچيند، همچون كسى است كه بذر را در زمين نامناسبى بپاشد (كه سرمايه و نيروى خود را تلف كرده ونتيجه اى عايد وى نمى شود).(8)

و در آخر خطبه بادو جمله پر معنا سخن را به پايان مى برد; مى فرمايد: «من (در برابر اين گروه) تا آن جا كه ممكن است خويشتن دارى مى كنم امّا اگر راه ديگرى نيابم، آخرين درمان، داغ كردن و سوزاندن (محل زخم) است!» (وَ سَأُمْسِكُ الاَْمْرَ مَا اسْتَمْسَكَ. وَإِذَا لَمْ أَجِدْ بُدّاً فَآخِرُ الدَّواءِ الْكَيُّ(9)).

اين سخن مى تواند اشاره به فشارهايى باشد كه از سوى طالبان خون عثمان به امام(عليه السلام) وارد مى شد; مى فرمايد: تا آن جا كه ممكن است مقاومت مى كنم و دست به شمشير نمى برم; ولى اگر راه هاى مسالمت آميز را به روى خود بسته ببينم، ناچار به زور متوسّل مى شوم و به هياهوى شورشيان پايان مى دهم.

احتمال ديگر اين است كه اين جمله اشاره به كسانى باشد كه خون عثمان را دست آويزى براى مخالفت با امام(عليه السلام) قرار داده بودند (مانند طلحه و زبير) امام(عليه السلام)مى فرمايد: من تا آن جا كه مى شود راه مسالمت را با آنان مى پويم و اگر نشد به ناچار وارد نبرد مى شوم.

البتّه اين احتمال با بقيه خطبه چندان سازگار نيست; چون از مثل طلحه و زبير و گروه آنان سخنى در بين نبود; مگر اين كه سيّد رضى(رحمه الله) به هنگام گلچين كردن خطبه جمله هايى از كلام امام(عليه السلام) را حذف كرده باشد و آن هم در اين جا بعيد به نظر مى رسد.

جمله «آخر الدواء الكىّ» ضرب المثل معروفى است كه نخست در مورد زخم هاى هولناك آمده كه در گذشته، همه طرق درمان را مى آزمودند و اگر راهى براى درمان پيدا نمى شد، محل زخم را با آهن داغ مى سوزاندند كه درمانى بسيار دردناك بود; سپس اين جمله به صورت كنايه، در موارد ديگر كه از جهاتى با آن شباهت دارد به كار مى رود ; بنابراين در مواردى كه تمام درهاى معمولى ومسالمت آميز بسته شود، اين جمله را به كار مى برند.(10)

#####

1. «مجلبون» از ماده «جلب» (بر وزن جنگ) در اصل به معناى سوق دادن و به پيش راندن است و به افرادى كه به آسانى تغيير موضع مى دهند. «جلب» (بر وزن غضب) مى گويند «جلب» و «اجلاب» به معناى جمع كردن و گردآورى نمودن آمده است و «مجلبون» در اين جا اشاره به شورشيانى است كه مردم را براى مخالفت با عثمان جمع كرده بودند.

2. منهاج البراعه، جلد 10، صفحه 102. اين حديث را مرحوم علاّمه مجلسى در جلد 31 بحارالانوار، صفحه 503 نقل كرده است.

3. «يسومونكم» از ماده «سوم» (بر وزن قوم) به معناى جستجو كردن و دنبال چيزى رفتن و نيز به معناى تحميل كردن كارى بر ديگران آمده است.

4. «يهدأ» از ماده «هُدوء» به معناى آرام گرفتن است.

5. «مسمحة» ازماده «سماح» و «سماحة» به معناى سهولت و آسانى و گاه به معناى سخاوت و بخشش و يا موافقت كردن است و در اين جا به معناى اوّل به كار رفته است.

6. «تضعضع» از ماده «ضَعْضَعَة» به معناى كوبيدن و ويران كردن و ناتوان نمودن است.

7. «مُنّة» به معناى قوت است.

8. پيام امام اميرمؤمنان، جلد 1، صفحه 435.

9. «كىّ» (بر وزن حىّ) به معناى داغ كردن و سوزاندن بدن انسان يا حيوانى به وسيله آهن داغ و مانند آن است.

10. مرحوم علاّمه مجلسى در بحارالانوار مى فرمايد: «در بيش تر نسخه ها «آخر الداء الكىّ» نقل شده ; به اين معنا كه پايان دردهاى سخت، داغ كردن و سوزاندن است) ولى اين معنا بسيار بعيد به نظر مى رسد (بحارالانوار، جلد 31، صفحه 503).

▲نكته

▲1 ـ مشكلات در راه اجراى عدالت

آن چه امام(عليه السلام) در اين خطبه بيان فرموده، يك مطلب جدّى است; نه آن گونه كه بعضى پنداشته اند جنبه اسكاتى داشته باشد. به راستى در آن زمان، شورشيان بر ضدّ عثمان، نيرومند بودند و به همين سبب، حتّى بعضى از صحابه كه موافق عثمان بودند، جرأت مقابله با آن ها را به هنگام قتل عثمان نداشتند.

و از آن مهم تر اين كه معاويه، هنگامى كه به قدرت رسيد و سال ها از اين ماجرا گذشته بود و اساساً تمام قدرت خود را به بهانه خونخواهى عثمان به چنگ آورده بود، جرأت نكرد قاتلان عثمان را محاكمه كند و گروهى را كه در قتل او شركت داشتند شناسايى نمايد ; بلكه هنگامى كه معاويه (بعد از شهادت على(عليه السلام) و تسلّط بر اوضاع) وارد مدينه شد. به خانه عثمان رفت. دختر عثمان كه عايشه نام داشت فرياد كشيد و گريه كرد و صدا زد: پدرجان! كجايى؟ (و منظورش انتقام خون عثمان از قاتلان بود) معاويه گفت: دختر برادرم! مردم تسليم ما شدند و ما هم به آن ها امان داديم. ما نوعى بردبارى ـ كه زير آن خشم نهفته است ـ در برابر آن ها اظهار داشتيم. آنان هم تسليمى ـ كه زير آن كينه نهفته است ـ اظهار داشتند و هر يك شمشير خود را همراه دارند; اگر ما پيمان آن ها را بشكنيم، آن ها نيز پيمان ما را خواهند شكست و نمى دانيم پايانش به نفع ماست يا زيان ما! (بهتر اين است كه سكوت كنيم و خلافت ما متزلزل نشود) تو دختر عموى خليفه باشى بهتر از اين است كه يك زن عادى باشى!(1) (اشاره به اين كه وقتى خلافت من بر باد رود، تو هم يك فرد عادى بيش نخواهى بود).

* * *

#####

1. عقد الفريد، جلد 5، صفحه 113.

▲2 ـ ايراد عمده كار شورشيان

بى شك، شورشى كه بر ضدّ عثمان به پا شد، بسيار ريشه دار بود; زيرا طرفداران عثمان و بستگان و ياران او ـ در ميان مردم مدينه كم نبودند ـ نتوانستند در برابر آن بايستند و گروه مهاجران و انصار، غالباً تماشاچى اين صحنه بودند. دليل آن هم روشن است; زيرا كمتر كسى بود كه از حكومت عثمان، دل خوشى داشته باشد; جز همان گروه خويشاوندان و اطرافيان او كه بر مقامات و بيت المال چنگ انداخته بودند و به يغما مى بردند.

هر محقّق بى طرفى كارهاى دوران خلافت عثمان را غير قابل توجيه مى داند; به همين دليل، شايسته بود قبل از آنى كه شورشى از قشرهاى پايين برخيزد، بزرگان صحابه از مهاجرين و انصار، او را به محاكمه دعوت مى كردند تا كار به دست توده مردم نيفتد.

بنابراين، ايراد عمده كار شورشيان اين است كه خارج از محور قوانين قضايى اسلام، به طور خودسرانه عمل كردند و همان گونه كه گفتيم مى بايست محاكمه به دست بزرگان صحابه انجام مى شد و اگر اميرمؤمنان على(عليه السلام) در خطبه يادشده مى فرمايد: «اگر اوضاع آرام شود، من متخلّفان را كيفر خواهم داد» به جهت همين موضوع است; همان گونه كه آن حضرت در مدّت محاصره عثمان، براى خاموش كردن اين آتش، تلاش و كوشش فراوانى كرد و فرزندانش حسن و حسين را براى اين كار فرستاد.

بنابراين، جوابى كه حضرت در اين خطبه بيان فرموده، حساب شده و هماهنگ با قوانين قضايى اسلام است.

* * *

▲خطبه 169 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

عند مسير أصحاب الجمل إلى البصرة

الامور الجامعة للمسلمين

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه به هنگام حركت «اصحاب جمل» (لشكر طلحه و زبير) به سوى «بصره» ايراد فرموده است.

#####

1. سند خطبه:

تنها منبعى (غير از نهج البلاغه) كه قبل از مرحوم سيّد رضى اين خطبه را نقل كرده، تاريخ طبرى است كه در حوادث سال 36 قمرى در جلد 3، صفحه 465 نقل كرده است (طبرى فقط بخش اوّل خطبه را ذكر كرده است).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از دو بخش تشكيل يافته:

در بخش اوّل، بعد از دعوت به پيروى از قرآن مجيد و ترك بدعت هاى گمراه كننده، مردم را به پيروى از حكومت الهى خود دعوت مى كند و هشدار مى دهد كه اگر خالصانه، اطاعت و پيروى نكنيد، خداوند اين نعمت را از شما مى گيرد و به اين ترتيب، مردم را دعوت مى كند كه براى پيكار با پيمان شكنان آماده باشند.

در بخش دوّم، به اين نكته اشاره مى كند كه دشمنان حق با تمام اختلافى كه با هم دارند دست به دست هم داده اند تا در برابر من قيام كنند; من تا آن جا كه مجبور نشوم صبر خواهم كرد; ولى اگر آن ها بر هدف شوم خود كه از هم گسيختن نظام جامعه اسلامى است اصرار ورزند، در برابر آنان خواهم ايستاد.

* * *

▲بخش اوّل

إِنَّ اللهَ بَعَثَ رَسُولا هَادِياً بِكِتَاب نَاطِق وَ أَمْر قَائِم، لاَ يَهْلِكُ عَنْهُ إِلاَّ هَالِكٌ. وَ إِنَّ الْمُبْتَدَعَاتِ الْمُشَبَّهَاتِ هُنَّ الْمُهْلِكَاتُ إِلاَّ مَا حَفِظَ اللهُ مِنْهَا. وَ إِنَّ فِي سُلْطَانِ اللهِ عِصْمَةً لاَِمْرِكُمْ، فَأَعْطُوهُ طَاعَتَكُمْ غَيْرَ مُلَوَّمَة وَ لاَ مُسْتَكْرَه بِهَا. وَاللهِ لَتَفْعَلُنَّ أَوْ لَيَنْقُلَنَّ اللهُ عَنْكُمْ سُلْطَانَ الاِْسْلاَمِ، ثُمَّ لاَ يَنْقُلُهُ إِلَيْكُمْ أَبَداً حَتَّى يَأْرِزَ الاَْمْرُ إِلَى غَيْرِكُمْ.

ترجمه:

خداوند، پيامبرى راهنما با كتابى گويا و دستورى استوار (براى هدايت مردم) برانگيخت و (اين كتاب به گونه اى است كه) جز افراد گمراه از آن روى گردان نمى شوند. بدعت هايى كه به رنگ حق درآمده گمراه كننده است; مگر اين كه خداوند حفظ كند (بدانيد) پيروى از حكومت الهى، حافظ امور شماست; بنابراين زمام اطاعت خود را ـ بى آن كه نفاق ورزيد يا ذره اى اكراه داشته باشيد ـ به دست آن بسپاريد. به خدا سوگند! بايد چنين كنيد و گرنه خداوند، حكومت اسلامى را از شما خواهد گرفت; سپس به شما باز نمى گرداند، و به غير شما بر مى گردد.

▲شرح و تفسير: اگر قيام نكنيد حكومت اسلامى از دست مى رود

همان گونه كه در بالا اشاره شد امام(عليه السلام) اين خطبه را زمانى ايراد فرمود كه آگاه شد ناكثين و پيمان شكنان دست به دست هم داده اند و بصره را براى تشكيل حكومتى بر خلاف حكومت اسلامى اميرمؤمنان(عليه السلام) انتخاب كرده اند و به سوى آن حركت نموده اند.

هدف امام(عليه السلام) از ايراد اين خطبه، آماده ساختن مردم براى مقابله اين ياغيان بود.

در آغاز، مردم را به تمسّك، به قرآن فرا مى خواند و مى فرمايد: «خداوند، پيامبرى راهنما با كتابى گويا و دستورى استوار (براى هدايت مردم) برانگيخت و (اين كتاب به گونه اى است كه) جز افراد گمراه از آن روى گردان نمى شوند» (إِنَّ اللهَ بَعَثَ رَسُولا هَادِياً بِكِتَاب نَاطِق وَ أَمْر قَائِم، لاَ يَهْلِكُ عَنْهُ إِلاَّ هَالِكٌ(1)).

سپس هشدار مى دهد كه «بدعت هايى كه به رنگ حق درآمده گمراه كننده است; مگر اين كه خداوند حفظ كند» (وَ إِنَّ الْمُبْتَدَعَاتِ(2) الْمُشَبَّهَاتِ(3) هُنَّ الْمُهْلِكَاتُ إِلاَّ مَا حَفِظَ اللهُ مِنْهَا).

اشاره به اين كه بعد از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فتنه جويان سعى دارند اهداف ضد اسلامى خود را به لباس اسلام درآورند; مثلا پيمان شكنى را در لباس خونخواهى عثمان نشان دهند. مردم بايد به هوش باشند و فريب ظواهر دروغين را نخورند و خود را به خدا بسپارند.

و در ادامه آن ها را به اطاعت از حكومت الهى خود دعوت كرده، مى فرمايد: « (بدانيد) پيروى از حكومت الهى، حافظ امور شماست; بنابراين زمام اطاعت خود را ـ بى آن كه نفاق ورزيد يا ذره اى اكراه داشته باشيد ـ به دست آن بسپاريد. به خدا سوگند! بايد چنين كنيد و گرنه خداوند، حكومت اسلامى را از شما خواهد گرفت; سپس به شما باز نخواهد گردانيد، و به غير شما بر مى گردد» (وَ إِنَّ فِي سُلْطَانِ اللهِ عِصْمَةً لاَِمْرِكُمْ، فَأَعْطُوهُ طَاعَتَكُمْ غَيْرَ مُلَوَّمَة(4) وَ لاَ مُسْتَكْرَه بِهَا. وَاللهِ لَتَفْعَلُنَّ أَوْ لَيَنْقُلَنَّ اللهُ عَنْكُمْ سُلْطَانَ الاِْسْلاَمِ، ثُمَّ لاَ يَنْقُلُهُ إِلَيْكُمْ أَبَداً حَتَّى يَأْرِزَ(5) الاَْمْرُ إِلَى غَيْرِكُمْ).

آرى، هر گاه اين نعمت الهى را كفران كنيد، خداوند به جرم اين ناسپاسى آن را از شما خواهد گرفت; همان گونه كه درباره تمام نعمت ها فرموده است: (لَئِنْ شَكَرْتُمْ لاََزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌ).(6)

آن چه از عبارت مذكور استفاده مى شود (بنابراين كه «حتّى» براى غايت باشد) اين است كه: اگر از امام به حق اطاعت نكنيد، خداوند حكومت اسلامى را از شما مى گيرد و ديگر به شما باز نمى گردد ; مگر بعد از آن كه گروهى از دشمنان شما بر سر كار آيند و بعد از انقراض آن ها باز حكومت الهى به شما بر مى گردد.

اين تعبير، مفسّران نهج البلاغه را سخت به زحمت افكنده; چرا كه حكومت ناصالح بعد از امام(عليه السلام) در دست حكام «بنى اميّه» بود; ولى بعد از «بنى اميّه» به اهل بيت(عليهم السلام) باز نگشت.

بعضى گفته اند: بازگشت حكومت به «بنى عبّاس» با توجّه به اين كه آن ها از «بنى هاشم» بودند نوعى بازگشت به اهل بيت است; ولى با عنايت به اين كه ظلم بنى عبّاس كمتر از ظلم بنى اميّه نبود، اين تفسير بعيد به نظر مى رسد.

بعضى نيز احتمال داده اند: منظور، بازگشت حكومت به اهل بيت(عليهم السلام) در عصر ظهور حضرت ولى امر ـ ارواحنا فداه ـ است.

و اگر «حتى» در اين جا به معناى «واو» عاطفه باشد ـ آن گونه كه بعضى احتمال داده اند ـ مشكل حل مى شود; زيرا معناى جمله چنين خواهد بود: اگر اطاعت امام حق نكنيد، خداوند، حكومت اسلامى را از شما مى گيرد و ديگر باز نمى گردد و كار به دست غير شما خواهد افتاد (البتّه منظور در آينده نزديك است; وگرنه در آينده دور و حكومت امام زمان(عليه السلام) در بازگشت حكومت جهانى به اهل بيت(عليهم السلام) ترديدى نيست).

* * *

#####

1. «هالك» از ماده «هلاك» در اصل به معناى مرگ و نابودى و فناست; ولى گاه به معناى هلاكت معنوى كه گمراهى و شقاوت و بدبختى است نيز به كار مى رود و مقصود در جمله مزبور، همين هلاكت معنوى است; بنابراين جمله «لا يهلك عنه الا هالك» به اين معناست كه تنها كسانى گمراه مى شوند كه براى پذيرش آن آمادگى دارند.

2. «مبتدعات» ازماده «بدع» (بر وزن بدر) به معناى به وجود آوردن چيزى بدون سابقه است و در اصطلاح شريعت به كارهايى كه بر خلاف كتاب و سنّت است گفته مى شود; بنابراين «مبتدعات» به معناى كارها و روش هايى است كه آن را بر خلاف كتاب و سنت پديد آورده اند.

3. «مشبّهات» در اين جا اشاره به بدعت هايى است كه رنگ دين دارد و موجب گمراهى مى شود.

4. «ملوّمة» به معناى سرزنش شده از ماده «لوم» (بر وزن قوم) گرفته شده است.

5. «يأرز» از ماده «أرز» (بر وزن فرض) به معناى جمع شدن گرفته شده است.

6. ابراهيم، آيه 7.

▲بخش دوّم

إِنَّ هؤُلاَءِ قَدْ تَمَالَؤُوا عَلَى سَخْطَةِ إِمَارَتِي، وَ سَأَصْبِرُ مَا لَمْ أَخَفْ عَلَى جَمَاعَتِكُمْ; فَإِنَّهُمْ إِنْ تَمَّمُوا عَلَى فَيَالَةِ هذَا الرَّأْيِ انْقَطَعَ نِظَامُ الْمُسْلِمِينَ، وَ إِنَّمَا طَلَبُوا هذِهِ الدُّنْيَا حَسَداً لِمَنْ أَفَاءَهَا اللهُ عَلَيْهِ، فَأَرَادُوا رَدَّ الاُْمُورِ عَلَى أَدْبَارِهَا. وَ لَكُمْ عَلَيْنَا الْعَمَلُ بِكِتَابِ اللهِ تَعَالَى وَ سِيرَةِ رَسُولِ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ وَالْقِيَامُ بِحَقِّهِ، وَ النَّعْشُ لِسُنَّتِهِ.

ترجمه:

اين گروه (فتنه انگيز) به علت خشم بر حكومت من به يكديگر پيوسته اند و من تا هنگامى كه بر اجتماع شما خائف نشوم، صبر و تحمل مى كنم و اگر آن ها به اين افكار سست و فاسد (و نقشه هاى شوم) ادامه دهند، نظام جامعه اسلامى از هم گسيخته خواهد شد (و در چنين شرايطى صبر نخواهم كرد) آن ها از روى حسد، نسبت به كسى كه خداوند، حكومت را به او بازگردانده به طلب دنيا برخاسته و تصميم گرفته اند اوضاع را به عقب برگردانند (و سنّت هاى جاهلى را زنده كنند). حقى كه شما بر گردن ما داريد عمل به كتاب خدا و سيره و روش رسول الله(صلى الله عليه وآله) و قيام به حق او و برپا داشتن سنّت اوست (و حق من بر شما اطاعت و فرمانبردارى است).

* * *

▲جاذبه گفتار امام(عليه السلام)

گفتار مزبور از جاذبه فوق العاده سخنان آن حضرت در شنوندگان حكايت مى كند ; جالب اين كه همين معنا در مورد فرستاده عايشه و فرستاده طلحه و زبير روى داد. هنگامى كه عايشه مى خواست فرستاده اى خدمت على(عليه السلام)بفرستد، گفت: «مردى پيدا كنيد كه نسبت به آن حضرت عداوت شديد داشته باشد!!» شخصى را با چنين صفتى نزد او آوردند. عايشه سر بلند كرد و گفت: «تا چه اندازه عداوت على را در دل دارى؟» آن مرد جواب داد: «بسيار زياد ; تا آن جا كه از خدا مى خواهم او و اصحابش نزد من باشند و چنان ضربتى با شمشير بر آن ها فرود آورم كه شمشيرم از خونشان رنگين شود!!» عايشه گفت: «بسيار خوب تو به درد اين كار مى خورى. نامه مرا ببر و به او بده و اگر تو را به آب و غذا دعوت كرد، ابداً تناول نكن ; چرا كه در آن سحر و جادو است!!».

آن مرد نامه را گرفت و راه افتاد. هنگامى كه نزد حضرت رسيد، امام(عليه السلام) سوار بر مركب بود و جمعى اطراف او بودند. نامه را داد و امام(عليه السلام) آن را مطالعه كرد و به او فرمود: به منزل ما بيا ; آبى بنوش و غذايى بخور تا جواب نامه ات را بنويسم. آن مرد گفت: به خدا سوگند! چنين كارى نمى كنم. امام(عليه السلام) فرمود: سؤالاتى از تو مى پرسم ; حاضرى جواب دهى؟ گفت: آرى، فرمود: تو را به خدا سوگند مى دهم، آيا هنگامى كه عايشه مى خواست تو را بفرستد نگفته بود مردى را پيدا كنيد كه با على(عليه السلام)عداوت شديد داشته باشد و تو را نزد او بردند و از تو پرسيد تا چه اندازه با او عداوت دارى و تو چنين و چنان در جواب گفتى؟ آن مرد گفت: آرى چنين بود. فرمود: آيا به تو نگفت: اگر به تو پيشنهاد آب و غذا كردند از آن نخور كه در آن سحر است؟ آن مرد گفت: آرى.

امام(عليه السلام) فرمود: «حال بگو ببينم حاضر هستى كه رسول من باشى؟» عرض كرد: «چرا نباشم؟! هنگامى كه نزد تو آمدم مبغوض ترين افراد در نظرم بودى; ولى اكنون كه اين كرامات را از تو ديدم محبوب ترين افراد نزد من تويى. هر دستورى دارى بده».

امام(عليه السلام) فرمود: «نامه مرا نزد او (عايشه) ببر و به او بگو: تو نه اطاعت خدا كردى و نه اطاعت پيامبرش را. خدا به تو دستور داده بود در خانه ات بنشينى ; اما بيرون آمدى و در وسط لشكرگاه رفت و آمد دارى و به طلحه و زبير نيز بگو: شما در مورد پيامبر(صلى الله عليه وآله)انصاف نداريد ; چرا كه زنان خود را در خانه گذارديد و همسر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را از خانه اش به سوى لشكرگاه بيرون كشيديد».

آن مرد آمد و نامه را به سوى عايشه پرتاب كرد و پيام امام(عليه السلام) را به او رسانيد; سپس به خدمت امام(عليه السلام) بازگشت و در صفين در ركاب حضرت بود و شربت شهادت نوشيد!

عايشه گفت: «هر كس را نزد على مى فرستم او را مخالف ما مى كند و بر ضد ما مى شوراند».(1)

شبيه اين معنا، چيزى است كه درباره مردى به نام «خداش»، فرستاده طلحه و زبير واقع شد كه شرح آن را مرحوم كلينى در كتاب كافى نقل كرده است(2) و خلاصه آن چنين است كه اين مرد، فرستاده طلحه و زبير و حامل پيامى براى اميرمؤمنان على(عليه السلام)بود. قبلا به او گفتند: «به دقّت مراقب باش كه على(عليه السلام) سحر بيان دارد و تو را مجذوب خود مى كند. اگر تو را به غذا و استراحت و جلسه سرّى دعوت كرد، نپذير. زياد به صورت او نگاه نكن. فريب را مخور و زمانى كه او را ديدى آيه سَخْره: (إِنَّ رَبَّكُمُ اللهُ الَّذِى خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضَ فِى سِتَّةِ أَيَّام ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَات بِأَمْرِهِ أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالاَْمْرُ تَبَارَكَ اللهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ * ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَلاَ تُفْسِدُوا فِى الاَْرْضِ بَعْدَ إِصْلاَحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ)(3) را بخوان تا از سحر او در امان باشى. با خشونت با او سخن بگو و پيام ما را برسان و بازگرد».

هنگامى كه خداش خدمت حضرت رسيد، حضرت نگاهى به او كرد و خنديد و فرمود: «بيا پيش من بنشين.» گفت: همين جا كه هستم خوب است. فرمود: آب و غذايى نزد ما بخور، بعد سخنت را بگو ; گفت: «به هيچ چيز نياز ندارم» فرمود: «در مجلس خصوصى بنشينيم و صحبت كن.» گفت: «من چيزى پنهانى ندارم.» فرمود: «راست بگو: تمام اين دستورات را زبير به تو نداد؟!» عرض كرد: «آرى» فرمود: «سخنى به تو ياد نداد كه وقتى مرا ديدى بگويى؟» عرض كرد: «آرى» فرمود: «آيه سخره نبود؟» عرض كرد: «آرى.» فرمود: «شروع كن به خواندن آن آيه و حضرت هم با او مى خواند!» فرمود: «تكرار كن ; او هفتاد مرتبه تكرار كرد.» فرمود: «حالا قلبت مطمئن شد؟» عرض كرد: «آرى.» فرمود: «اكنون پيامت را بازگو» او پيام طلحه و زبير را خدمت حضرت بازگو كرد و حضرت تناقض هاى متعدد كلام آن ها را بازگو كرد و خداش آن ها را تصديق كرد و در دل به خود خطاب كرد و گفت: «تو پيامى با خود آورده اى كه خود را نقض و ابطال مى كند؟ خدايا، من از آن دو نفر بيزارم!» امام(عليه السلام)فرمود: «پاسخ هايى را كه گفتم به آن ها برسان.» خداش عرض كرد: «والله نمى روم تا از خدابخواهى من به زودى به سوى تو بازگردم و رضاى خدا را در مورد تو به دست آورم!» امام(عليه السلام) چنين كرد. آن مرد به نزد طلحه و زبير بازگشت و پيام امام(عليه السلام)را به آن ها رساند و به سرعت خدمت آن بزرگوار آمد و در ركاب آن حضرت در جنگ جمل شهيد شد.

* * *

#####

1. شرح نهج البلاغه خويى، جلد 10، صفحه 115، با اندكى تلخيص.

2. اصول كافى، جلد 1، صفحه 343.

3. اعراف، آيات 54-56.

▲شرح و تفسير: اگر فتنه جويان ادامه دهند تحمّل نخواهم كرد

با توجّه به اين كه اين خطبه در آغاز خلافت امام(عليه السلام) و هنگام حركت به سوى بصره براى خاموش كردن آتش فتنه انگيزان جمل ايراد شده، آن حضرت در بخش اوّل، دوستانش را به اطاعت دعوت كرد و دراين بخش به دشمنان هشدار مى دهد كه دست از فتنه انگيزى بردارند و گرنه با آن ها برخورد شديد خواهد كرد.

مى فرمايد: «زيرا اين گروه (فتنه انگيز) به علّت خشم بر حكومت من به يكديگر پيوسته اند» (إِنَّ هؤُلاَءِ قَدْ تَمَالَؤُوا(1) عَلَى سَخْطَةِ(2) إِمَارَتِي).

اشاره به اين كه آن ها گروه هاى مختلفى اند; از منافقان گرفته تا بعضى از صحابه حسود و تنگ نظر (مانند طلحه و زبير) كه قدر مشتركى جز مخالفت با من ندارند.

سپس مى افزايد: «من تا هنگامى كه بر اجتماع شما خائف نشوم، صبر و تحمل مى كنم» (وَ سَأَصْبِرُ مَا لَمْ أَخَفْ عَلَى جَمَاعَتِكُمْ).

لذا در ادامه سخن مى افزايد: «اگر آن ها به اين افكار سست و فاسد باقى بمانند (و بخواهند اهداف شوم خود را عملى كنند)، نظام جامعه اسلامى از هم گسيخته خواهد شد (و در چنين شرايطى صبر نمى كنم و بايد به فتنه انگيزى آن ها پايان داد)» (فَإِنَّهُمْ إِنْ تَمَّمُوا عَلَى فَيَالَةِ(3) هذَا الرَّأْيِ انْقَطَعَ نِظَامُ الْمُسْلِمِينَ).

و در ادامه اين سخن مى افزايد: «آن ها از روى حسد، نسبت به كسى كه خداوند، حكومت را به او بازگردانده به طلب دنيا برخاسته و تصميم دارند اوضاع را به عقب برگردانند (و سنّت هاى جاهلى را زنده كنند)» (وَ إِنَّمَا طَلَبُوا هذِهِ الدُّنْيَا حَسَداً لِمَنْ أَفَاءَهَا اللهُ عَلَيْهِ، فَأَرَادُوا رَدَّ الاُْمُورِ عَلَى أَدْبَارِهَا).

اين سخن اشاره به آن است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمد و حكومت را از صورت دنيوى و مادّى به صورت حكومت الهى درآورد كه در آن نيكان و پاكان نقش داشته باشند; ولى اصحاب جمل به گمان اين كه حكومت، طعمه چرب و لذيذى براى آنان است، اصرار دارند آنان را در قبضه خود بگيرند و به خواسته هاى دنيوى خودلباس عمل بپوشانند.

جمله «حَسَداً لِمَنْ اَفَائَهَا» با توجه به اين كه «افاء» از ماده «فيئ» به معناى بازگشت است، اشاره به اين نكته است كه حكومت در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) در خاندان بنى هاشم بود و اكنون نيز به همان خاندان بازگشته است; هر چند حسودان تلاش مى كنند كه آن را باز گيرند و بار ديگر سنّت هاى جاهلى را در محيط اسلام زنده كنند.

و در پايان خطبه امام(عليه السلام) اشاره به حقوق مردم بر حكومت كرده، مى فرمايد:

«حقى كه شما بر گردن ما داريد عمل به كتاب خدا و سيره و روش رسول الله(صلى الله عليه وآله) و قيام به حق او و برپا داشتن سنت اوست» ( وَ لَكُمْ عَلَيْنَا الْعَمَلُ بِكِتَابِ اللهِ تَعَالَى وَ سِيرَةِ رَسُولِ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ وَالْقِيَامُ بِحَقِّهِ، وَ النَّعْشُ(4) لِسُنَّتِهِ).

اشاره به اين كه اگر ما بر شما حق داريم (حق اطاعت وپيروى كامل و مخلصانه) شما هم بر ما حقى داريد كه همان احياى كتاب الله و سنّت پيغمبر و تعالى و پيشرفت آن است; چرا كه حق، همواره دو طرفى است و حق يك سويه وجود ندارد.

قابل توجّه اين كه اين خطبه با تأكيد بر اهمّيّت قرآن شروع شد و باتأكيد بر آن پايان پذيرفت.

#####

1. «تمالؤوا» ازماده «ملائة» به معناى مساعدت بر كارى گرفته شده، بنابراين مفهوم «تمالؤوا» اين است كه آن ها دست به دست هم داده اند و به كمك هم برخاسته اند.

2. «سخطة» با «سخط» (بروزن سبد) يك معنا دارد و آن خشم و غضب است.

3. «فيالة» به معناى سستى فكر و انديشه است.

4. «نعش» به معناى برداشتن و برپا نمودن است و اين كه به جسد مردگان «نعش» مى گويند به دليل اين است كه آن را روى دست بلند مى كنند و به سوى قبرستان مى برند.

▲خطبه 170 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في وجوب اتباع الحقّ عند قيام الحجّة

كلّم به بعض العرب و قد أرسله قوم من أهل البصرة لما قرب(عليه السلام) منها ليعلم لهم منه حقيقة حاله مع أصحاب الجمل لتزول الشبهة من نفوسهم، فبين له(عليه السلام)من أمره معهم ما علم به أنّه على الحقّ، ثمّ قال له: بايع، فقال: إنّي رسول قوم، و لا أحدِث حدثاً حتى أرجع إليهم.

* * *

از سخنان امام(عليه السلام) است كه درباره وجوب پيروى از حق به هنگام قيام حجت بيان فرموده است:

اين سخن را امام(عليه السلام) براى بعضى از اعراب كه فرستاده مردم بصره بودند، بيان فرمود. در آن هنگام كه امام نزديك بصره رسيد، آن ها كسى را نزد حضرت فرستادند تا حقيقت حال را جويا شود كه با اصحاب جمل (طلحه و زبير و هوادارانش) چگونه رفتار خواهد كرد؟ تا شك و شبهه از آن ها برطرف شود.

امام(عليه السلام) چگونگى رفتار خويش را به گونه اى بيان فرمود كه حقانيّت آن حضرت بر آن شخص روشن شد. سپس به او فرمود: «بيعت كن».

اما او پاسخ داد: من فرستاده گروهى هستم و از پيش خود نمى توانم كارى كنم.

(امام(عليه السلام) سخنان زير را براى او با يك بيان شيرين و منطقى ايراد فرمود و او تسليم شد و بيعت كرد).

* * *

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را چند نفر از معاريف قبل از سيّد رضى(ره) در كتاب هاى خود آورده اند; از جمله مرحوم شيخ مفيد در كتاب «جمل» خود از كتاب «جمل» واقدى نقل كرده است (كتاب «جمل»، شيخ مفيد، صفحه 156) طبرى نيز در كتاب تاريخ خود در حوادث سنه 36 قمرى و زمخشرى در «ربيع الابرار» در باب «الجوابات المسكته» اين خطبه را بيان كرده اند.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه چنان كه گفته شد پاسخ روشن و جالب و قانع كننده اى است به فرستاده بعضى از قبايل اطراف كوفه و بصره، هنگامى كه به وى پيشنهاد بيعت شد و او مى خواست به بهانه هايى از بيعت سرپيچى كند.

▲بخش اوّل

فقال: أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ الَّذِينَ وَرَاءَكَ بَعَثُوكَ رَائِداً تَبْتَغِي لَهُمْ مَسَاقِطَ الْغَيْثِ، فَرَجَعْتَ إِلَيْهِمْ وَ أَخْبَرْتَهُمْ عَنِ الْكَلاَِ وَالْمَاءِ، فَخَالَفُوا إِلى الْمَعَاطِشِ وَالْمَجَادِبِ، مَا كُنْتَ صَانِعاً؟ قَالَ: كُنْتُ تَارِكَهُمْ وَ مُخَالِفَهُمْ إِلى الْكَلاَءِ وَ الْمَاءِ. فَقَالَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ : فَامْدُدْ إذاً يَدَكَ. فَقَالَ الرَّجُلُ: فَوَاللهِ مَااسْتَطَعْتُ أَنْ أَمْتَنِعَ عِنْدَ قِيَامَ الْحُجَّةِ عَلَيَّ، فَبَايَعْتُهُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ.

وَ الرّجلُ يُعْرَفُ بِكُلَيْب الجَرْمِيّ.

ترجمه:

امام فرمود: بگو ببينم اگر آن ها تو را به عنوان «پيشگام قافله» فرستاده بودند كه محل نزول باران (و جايگاه آب و گياه) را براى آنان بيابى (و تو اين كار را مى كردى) سپس به سوى آن ها باز مى گشتى و از مكان آب و گياه آگاهشان مى ساختى، ولى آن ها با تو مخالفت مى كردند و به سوى سرزمين هاى بى آب و علف روى مى آوردند، تو چه مى كردى؟ در جواب گفت: آن ها را رها مى ساختم و به جايى كه آب و گياه بود مى رفتم. امام(عليه السلام) فرمود: پس دستت را دراز كن (و بيعت كن كه به سرچشمه آب زلال رسيده اى). آن مرد مى گويد: به خدا سوگند! با روشن شدن حق بر من، توانايى امتناع در خود نيافتم و با آن حضرت بيعت كردم.

مرحوم سيّد رضى(رحمه الله) مى فرمايد: اين مرد به نام «كليب جرمى» معروف بود.

* * *

▲شرح و تفسير: چرا بيعت نمى كنى؟!

«واقدى» در كتاب جمل از «كليب جرمى» چنين نقل مى كند: «هنگامى كه عثمان كشته شد و چيزى نگذشت كه طلحه و زبير به بصره آمدند (تا مقدّمات حكومت خود را فراهم سازند) و هنگامى كه على(عليه السلام) با خبر شد (براى پيش گيرى از آنان) به منطقه ذى قار (محلّى نزديك بصره) آمد. دو نفر از سران قبايل (بصره) به من گفتند: ما را نزد اين مرد ببر تا ببينيم هدف او چيست؟ هنگامى كه به «ذى قار» رسيديم، على(عليه السلام) را هوشمندترين عرب يافتيم. او نسب قوم مرا بهتر از من بيان مى كرد. از من پرسيد: رييس قبيله «بنى راسب» كيست؟ گفتم: فلان شخص است. گفت: رييس قبيله بنى قدامه كيست؟ گفتم: فلان كس است. گفت: حاضرى دو نامه از سوى من براى آن ها ببرى؟ گفتم: آرى. گفت: آيا با من بيعت نمى كنى؟ در اين هنگام آن دو پيرمرد كه با من بودند با او بيعت كردند ; ولى من خوددارى نمودم. گروهى كه در نزد حضرت بودند و آثار سجده در پيشانى آنان كاملا نمايان بود گفتند: بيعت كن بيعت كن. على(عليه السلام) گفت: او را به حال خود واگذاريد. من گفتم: قبيله من مرا با عنوان «رائد» (كسى كه پيشاپيش قافله حركت مى كند تا محلّ آب و سبزه را پيدا كند) فرستادند من به سوى آن ها باز مى گردم و پيشنهاد تو را بازگو مى كنم; اگر آن ها بيعت كردند بيعت مى كنم و اگر كناره گيرى كردند، كناره گيرى خواهم كرد. امام پاسخى به من داد كه مرا ناگزير از بيعت كرد».(1)

اكنون به متن نهج البلاغه باز مى گرديم تا بنگريم مولا على(عليه السلام) به او چه گفت؟ فرمود: «(اى مرد!) بگو ببينم اگر آن ها تو را «پيشگام قافله» فرستاده بودند كه محل نزول باران (و جايگاه آب و گياه) را براى آنان بيابى (و تو اين كار را مى كردى) سپس به سوى آن ها باز مى گشتى و از مكان آب و گياه آگاهشان مى كردى، ولى آن ها با تو مخالفت مى كردند و به سوى سرزمين هاى بى آب و علف روى مى آوردند، تو چه مى كردى؟» (أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ الَّذِينَ وَرَاءَكَ بَعَثُوكَ رَائِداً(2) تَبْتَغِي لَهُمْ مَسَاقِطَ الْغَيْثِ، فَرَجَعْتَ إِلَيْهِمْ وَ أَخْبَرْتَهُمْ عَنِ الْكَلاَِ(3) وَالْمَاءِ، فَخَالَفُوا إِلى الْمَعَاطِشِ(4) وَالْمَجَادِبِ(5)، مَا كُنْتَ صَانِعاً؟).

«آن مرد در جواب گفت: آن ها را رها مى ساختم و به جايى كه آب و گياه بود مى رفتم» (قَالَ: كُنْتُ تَارِكَهُمْ وَ مُخَالِفَهُمْ إِلى الْكَلاَءِ وَ الْمَاءِ).

امام(عليه السلام) فرمود: «پس دستت را دراز كن (و بيعت كن كه به سرچشمه آب زلال رسيده اى). آن مرد مى گويد: به خدا سوگند! با روشن شدن حق بر من، (با شنيدن پاسخ دندان شكن امام) در خود توانايى امتناع نيافتم و با آن حضرت بيعت كردم» (فَقَالَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ : فَامْدُدْ إذاً يَدَكَ. فَقَالَ الرَّجُلُ: فَوَاللهِ مَااسْتَطَعْتُ أَنْ أَمْتَنِعَ عِنْدَ قِيَامِ الْحُجَّةِ عَلَيَّ، فَبَايَعْتُهُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ).

سيّد رضى مى فرمايد: «اين مرد به نام «كليب جرمى» معروف بود» (وَ الرّجلُ يُعْرَفُ بِكُلَيْب الجَرْمِيّ).

امام(عليه السلام) در پاسخ ياد شده اشاره به حقيقت مهمّى مى كند كه با توجه به آن بسيارى از مشكلات را مى توان حلّ كرد.

بسيارند كسانى كه هم رنگ جماعت شدن را براى خود افتخارى مى دانند ; آن چنان از استقلال فكرى محرومند كه جدا شدن از جماعت را ـ هر چند گمراه باشد ـ براى خود وحشتناك مى پندارند و همين امر، سبب مى شود كه خرافات و زشتى ها گاه از نسلى به نسل ديگر منتقل شود.

امام(عليه السلام) با يك مثال روشن اين طرز تفكّر را ابطال مى كند و مى فرمايد: اگر همراه جماعتى بوديد و در بيابان به محلّى رسيديد كه در آن جا آب و گياه است و مايه نجات، اما همراهان شما از جاده اى رفتند كه خشك و سوزان و هلاك كننده است، آيا بايد هم رنگ جماعت شويد يا عقل و هوش خود را به كار گيريد؟ از آن ها جدا شويد و راه سلامت و عافيت را پيش گيريد ; كدام عاقل به خود اجازه مى دهد كه در چنين شرايطى هم رنگ جماعت شود؟!

مسلّماً اگر استقلال فكر بر انسان حاكم شود، هر گاه راه مستقيم را تشخيص داد آن را مى پيمايد; هر چند تك و تنها باشد. اين همان مطلبى است كه امام(عليه السلام) در خطبه 201 نهج البلاغه با تعبير ديگرى به آن اشاره كرده، مى فرمايد: «ايها الناس، لا تستوحشوا في طريق الهدى لقلّة اهله; مردم! در راه هدايت از كم بودن رهروان آن، وحشت به خود راه ندهيد».

آرى، بيعت با امام و پيشوايى همچون على بن ابى طالب و قبول ولايت و سرپرستى او آب حياتى بود كه در آن جامعه پر از فساد عصر عثمان در اختيار اين مرد عرب قرار گرفت و او هم پس از بيان امام(عليه السلام) آن را پذيرفت.

#####

1. همان مدرك.

2. «رائد» از ماده «رَوْد» (بر وزن ذوب) به معناى ملاقات گرفته شده و معمولا به كسى مى گويند كه در پيشاپيش لشكر يا قافله حركت مى كند و محلى را كه از نظر آب و گياه براى منزل كردن مناسب است، مشخص مى كند.

3. «كلأ» به معناى گياهان بلند است.

4. «معاطش» جمع «معطش» به معناى محلى است كه انسان در آن تشنه مى شود.

5. «مجادب» جمع «مجدب» به معناى محلى است كه باران بر آن نباريده و خشك و بى گياه است.

▲نكته

▲خطبه 171 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

لما عزم على لقاء القوم بصفين

از سخنان امام(عليه السلام) است كه هنگام تصميم به مبارزه با لشكر معاويه در صفين ايراد فرمود.

#####

1. سند خطبه:

اين دعا را گروهى قبل از سيّد رضى(ره) در كتاب هايشان نقل كرده اند ; از جمله «نصر بن مزاحم» در كتاب «صفين» و «حسين بن سعيد اهوازى» در كتاب «الدعا والذكر» طبق نقل سيّد بن طاووس(ره) در «مهج الدعوات» و «طبرى» در تاريخش در حوادث سنه 37 (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 411).

▲خطبه در يك نگاه

اين سخن، نه خطبه است، نه كلام معمولى ; بلكه يك دعاى پر معناست كه امام در آستانه جنگ با قاسطين يعنى معاويه و يارانش در ماه صفر سال 37 هجرى ايراد فرمود و در پايان آن اصحاب خود را به جهاد دعوت نمود.

اين سخن، دو بخش دارد: بخش اوّل، دعايى است بسيار پرمعنا كه خدا را با اوصافى مى ستايد و روح ايمان را در انسان زنده مى كند و در پايان آن از خدا مى خواهد كه او و يارانش را در صورت پيروزى بر دشمن در راه حق استوار دارد و در صورت پيروزى دشمن، شهادت را نصيب فرمايد و از فتنه ها دور نگه دارد.

و در بخش دوّم، امام(عليه السلام) يارانش را با جمله هاى كوتاه، اما حماسى و تكان دهنده، به مبارزه با معاويه و طرفدارانش فرا مى خواند.

* * *

▲بخش اوّل

اللَّهُمَّ رَبَّ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ، وَالْجَوِّ الْمَكْفُوفِ، الَّذِي جَعَلْتَهُ مَغِيضاً لِلَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ مَجْرىً لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ، وَ مُخْتَلَفاً لِلنُّجُومِ السَّيَّارَةِ ; وَ جَعَلْتَ سُكَّانَهُ سِبْطاً مِنْ مَلاَئِكَتِكَ، لاَ يَسْأَمُونَ مِنْ عِبَادَتِكَ ; وَ رَبِّ هذِهِ الاَْرْضِ الَّتِي جَعَلْتَهَا قَرَاراً لِلاَْنَامِ، وَ مَدْرَجاً لِلْهَوَامِّ وَ الاَْنْعَامِ، وَ مَا لاَ يُحْصَى مِمَّا يُرَى وَ مَا لاَ يُرَى ; وَ رَبَّ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي الَّتِى جَعَلْتَهَا لِلاَْرْضِ أَوْتَاداً، وَ لِلْخَلْقِ اعْتِمَاداً، إِنْ أَظْهَرْتَنَا عَلَى عَدُوِّنَا، فَجَنِّبْنَا الْبَغْيَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَقِّ ; وَ إِنْ أَظْهَرْتَهُمْ عَلَيْنَا فَارْزُقْنَا الشَّهَادَةَ، وَاعْصِمْنَا مِنَ الْفِتْنَةِ.

أَيْنَ الْمَانِعُ لِلذِّمَارِ، وَالْغَائِرُ عِنْدَ نُزُولِ الْحَقَائِقِ مِنْ أَهْلِ الْحِفَاظِ! العَارُ وَرَاءَكُمْ وَالْجَنَّةُ أَمَامَكُمْ!

ترجمه:

بارخدايا، اى پروردگار اين سقف برافراشته و اين جوّ و فضاى نگاه داشته، كه آن را مركز پيدايش اين شب و روز و سير خورشيد و ماه و محل رفت و آمد ستارگان و مسكن گروهى از فرشتگانت برگزيدى ; همان فرشتگانى كه از پرستش تو هرگز خسته و ملول نمى شوند!

و اى پروردگار اين زمين كه آن را قرارگاه انسان ها و جاى رفت و آمد حشرات و چهارپايان و آن چه به شمار نمى آيد از جانورانى كه به چشم مى آيند و آن ها كه ديده نمى شوند، قراردادى.

و اى پروردگار كوه هاى محكم و استوار كه آن ها را براى زمين به منزله ميخ هاى محكم و براى خلق، تكيه گاه مطمئنى ساختى. اگر ما را بر دشمن پيروز ساختى از ستمگرى بر كنار دار و بر راه حق استوار فرما و اگر آن ها را بر ما غلبه دادى، شهادت را نصيب ما كن و از فتنه، دورمان دار.

* * *

كجايند آن ها كه در برابر دشمن و حوادث سخت مى ايستند و افتخاراتشان را حفظ مى كنند و كجايند آن مردان غيورى كه به هنگام نزول مشكلات به پاسدارى (از عقيده و آب و خاك خود) مى پردازند؟ (بدانيد) ننگ و عار پشت سر شماست و بهشت پيش رويتان!».

* * *

▲شرح و تفسير: بهشت پيش شماست!

همان گونه كه در آغاز خطبه آمد، امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين سخن، دعاى بسيار پرمعنايى در پيشگاه پروردگار عرضه مى دارد تا خود و يارانش را آماده نبرد با دشمن سازد و از آن جا كه به هنگام دعا معمولا خدا را با صفاتى مى ستايند تا دل و جان آمادگى بيشتر پيدا كند، امام(عليه السلام) هم در اين دعا گاه خدا را به نام پروردگار آسمان ها و گاه به اسم پروردگار زمين و سرانجام به نام پروردگار كوه ها ستايش مى كند.

نخست عرضه مى دارد: «بارخدايا، اى پروردگار اين سقف برافراشته و اين جوّ و فضاى نگاه داشته، كه آن را مركز پيدايش اين شب و روز و مسير خورشيد و ماه و محل رفت و آمد ستارگان و مسكن گروهى از فرشتگانت برگزيدى ; همان فرشتگانى كه از پرستش تو هرگز خسته و ملول نمى شوند!» (اللَّهُمَّ رَبَّ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ، وَالْجَوِّ(1)الْمَكْفُوفِ(2)، الَّذِي جَعَلْتَهُ مَغِيضاً(3) لِلَّيْلِ وَ النَّهَارِ، وَ مَجْرىً لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ، وَ مُخْتَلَفاً لِلنُّجُومِ السَّيَّارَةِ ; وَ جَعَلْتَ سُكَّانَهُ سِبْطاً(4) مِنْ مَلاَئِكَتِكَ، لاَ يَسْأَمُونَ(5) مِنْ عِبَادَتِكَ).

تعبير «سقف مرفوع» يا اشاره به محلّ ستارگانى است كه در آسمان به صورت سقفى ديده مى شود ـ كه از شرق و غرب و از شمال به جنوب كشيده شده است ـ و يا اشاره به جوّ زمين است ; يعنى لايه هوايى كه به قطر حدود دويست كيلومتر گرداگرد زمين را گرفته و همچون سقفى آن را در برابر اشعه مرگبار كيهانى و سنگ هاى سرگردان آسمانى حفظ مى كند.(6)

ولى تفسير اوّل، مناسب تر است ; بنابراين «سقف مرفوع» محلّ ستارگان عالم بالاست كه از پايين به صورت سقفى در نظر زمينيان مجسّم مى شود و مفهوم «مجرى الشمس و القمر...» به همين معناست.

و «جوّ مكفوف» قشر هواى محيط بر زمين است كه محل پيدايش شب و روز مى باشد (شب كه سايه زمين است در همين «جوّ مكفوف» ظاهر مى شود و همچنين روز كه محلّ تابش آفتاب است).

تعبير به «مختلفاً للنجوم السيّارة» ممكن است اشاره به تمام ستارگان آسمان باشد كه در اين فضاى بى كران در رفت و آمدند ; هر شب از افق مشرق طلوع و در افق مغرب غروب مى كنند ; ولى اگر «النجوم السيّارة» اشاره به همان سيارات پنج گانه معروف منظومه شمسى باشد تعبير به «مختلفاً» اشاره به حركت مخصوص آن ها در آسمان است ; گويا اين گونه به نظر مى رسد كه مقدارى پيش مى روند، كمى بر مى گردند و دوباره پيش مى روند (هر چند در واقع چنين نيست).

ضمناً كلام مزبور همچنين تعبيرات قرآن مجيد با دانش ستاره شناسى امروز هماهنگ است و هيئت بطليموس را نفى مى كند ; چرا كه مجراى شمس و قمر بودن به اين معناست كه اين دو كره، مستقلا در آسمان در حركتند و همچنين ستارگان ; نه اين كه در افلاك بلورين ميخكوب شده و همراه فلك مى چرخند.

سپس به زمين و موجودات زنده آن اشاره كرده، مى فرمايد: «اى پروردگار اين زمين كه آن را قرارگاه انسان ها و جاى رفت و آمد حشرات و چهارپايان و آن چه به شمار در نمى آيد از جانورانى كه به چشم مى آيند و آن ها كه ديده نمى شوند، قراردادى» (وَ رَبِّ هذِهِ الاَْرْضِ الَّتِي جَعَلْتَهَا قَرَاراً لِلاَْنَامِ، وَ مَدْرَجاً(7) لِلْهَوَامِّ(8) وَ الاَْنْعَامِ، وَ مَا لاَ يُحْصَى مِمَّا يُرَى وَ مَا لاَ يُرَى).

اين عبارات، نشانه احاطه علمى امام(عليه السلام) به تمام جانداران روى زمين است كه شامل انسان ها و انواع حيوانات اهلى و غير اهلى و حتى جاندارانى است كه به علت كوچكى اندام به چشم نمى آيند ; ماند انواع ميكرب ها و ويروس ها.

جمعى از شارحان نهج البلاغه «ما لا يرى» را اشاره به جانورانى دانسته اند كه در حال عادى در بيابان ها پراكنده اند و كمتر كسى آن ها را مى بيند و گفته اند: اگر در شب تاريك، آتشى در بيابان روشن شود در گرداگرد آن، جانورانى اجتماع مى كنند كه انسان آن ها را نديده است ; ولى با توجه با كشفيّات جديد درباره جانداران ذرّه بينى كه با چشم غير مسلّح ديده نمى شود به اين گونه تفسيرها نياز نيست; زيرا گروهى از جانداران هستند كه هيچوقت به چشم نمى آيند. اين بيان، يكى از كرامات مولا(عليه السلام) است كه پرده از روى حقيقتى كه در آن زمان از همگان مخفى بوده، برداشته است.

در مورد انسان، تعبير به قرار (محل استقرار و اقامت) شده و در مورد حيوانات، تعبير «مدرج» (محل سير آرام وتدريجى) آمده است ; اين تفاوت تعبير، ممكن است اشاره به اين باشد كه جنب و جوش و حركت در حيوانات، بيش از انسان هاست.

امام(عليه السلام) در سوّمين ويژگى ذات پاك خدا در اين دعاى پر معنا عرضه دارد: «و اى پروردگار كوه هاى محكم و استوار كه آن ها را براى زمين به منزله ميخ هاى محكم و براى خلق، تكيه گاه مطمئنى ساختى» (وَ رَبَّ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي(9) الَّتِى جَعَلْتَهَا لِلاَْرْضِ أَوْتَاداً(10)، وَ لِلْخَلْقِ اعْتِمَاداً).

اين بيان كه كوه ها ميخ هاى زمين اند، از قرآن مجيد اقتباس شده كه در مورد كوه ها مى فرمايد: (وَالْجِبَالَ اَوْتَاداً).(11)

اما اين كه مى فرمايد: «تكيه گاه مطمئنى براى خلق خدا مى باشد» به دليل اين است كه كوه ها بادهاى سخت و عظيم را درهم مى شكند و مانع توفان هاى شن و سيلاب هاى خطرناك مى شود ; افزون بر آن بسيارى ازچشمه ها و رودخانه ها از كوه ها سرازير مى شود و مركز بسيارى از معادن مفيد و سودمند است و نيز گاه، قلعه ها و خانه هاى محكم در آن ساخته مى شود. در مناطقى كه در معرض جريان سيل است، غالباً خانه ها را روى كوه ها مى سازند تا از خطر در امان بماند.

اكنون ببينيم اين مقدمه دعا و ثنا به كجا منتهى مى شود و امام(عليه السلام) از خدا در ذيل آن چه مى طلبد؟ عرضه مى دارد: «(بارالها!)اگر ما را بر دشمن پيروز ساختى از ستمگرى بر كنار دار و بر راه حق استوار فرما و اگر آن ها را بر ما غلبه دادى، شهادت را نصيب ما كن و از فتنه، دورمان دار» (إِنْ أَظْهَرْتَنَا عَلَى عَدُوِّنَا، فَجَنِّبْنَا الْبَغْيَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَقِّ ; وَ إِنْ أَظْهَرْتَهُمْ عَلَيْنَا فَارْزُقْنَا الشَّهَادَةَ، وَاعْصِمْنَا مِنَ الْفِتْنَةِ).

امام(عليه السلام) در اين دعاى پرمعنا نخست به اين حقيقت اشاره مى كند كه در ميدان نبرد، در فرض پيروزى بسيارى اند كه از مسير عدالت خارج مى شوند و ظلم و ستم هاى ناروا بر دشمن روا مى دارند ; از اين رو از خدا مى خواهد كه در صورت پيروزى از اين كار خلاف دور بماند; ثانياً بسيارند كسانى كه پيروزى را براى خودكامگى و هوس رانى و سلطه بر خلق مى خواهند. امام(عليه السلام) عرضه مى دارد: خداوندا، به ما توفيق ده كه پيروزى را براى اقامه حق و عدل بخواهيم ; ثالثاً در فرض غلبه دشمن، از خدا شهادت مى طلبد و بركنار ماندن از فتنه را.

واژه «فتنه» در اين جا ممكن است اشاره به موضوع امتحان باشد; چرا كه ميدان نبرد يكى از ميدان هاى بزرگ امتحان است و انسان بايد از خدا بخواهد در اين ميدان پايش نلغزد ; زيرا آن كس كه به حقانيت خويش معتقد است، هرگاه گرفتار شكستى شود ممكن است بر بخت و اقبال خود خشمگين گردد و در برابر پروردگار زبان به شكوه بگشايد و اين شكستى ديگر است درميدان امتحان.

* * *

سپس امام(عليه السلام) به دنبال دعاهاى پرمعناى خود اصحاب و يارانش را با عباراتى مهيج و پرنفوذ به مقابله با دشمن دعوت مى كند، مى فرمايد: «كجايند آن ها كه در برابر دشمن و حوادث سخت مى ايستند و افتخاراتشان را حفظ مى كنند و كجايند آن مردان غيورى كه به هنگام نزول مشكلات به پاسدارى (از عقيده و كشور خود) مى پردازند؟» (أَيْنَ الْمَانِعُ لِلذِّمَارِ(12)، وَالْغَائِرُ(13) عِنْدَ نُزُولِ الْحَقَائِقِ(14) مِنْ أَهْلِ الْحِفَاظِ!(15)).

و سرانجام پيشتازان را با اين عبارت تشويق و فراركنندگان را توبيخ و تهديد مى كند; مى فرمايد: «(بدانيد) ننگ و عار پشت سر شماست و بهشت پيش رويتان!» (العَارُ وَرَاءَكُمْ وَالْجَنَّةُ أَمَامَكُمْ!).

اشاره به اين كه اگر عقب نشينى و فرار كنيد، ننگ دامان شما را خواهد گرفت و اگر به پيش تازيد بهشت جاويدان پاداش شما خواهد بود.

#####

1. «جوّ» به معناى آسمان، فضا و هوا آمده است.

2. «مكفوف» به معناى متراكم و نيز به معناى بازداشته شده آمده است و از ماده «كف» به معناى جمع يا منع است.

3. «مغيض» به معناى محل فرو رفتن آب است ; گويا فضا نيز مانند زمين است كه شب و روز را در سينه خود فرو مى برد اين واژه از ماده «غيض» (بر وزن فيض) به معناى فرو نشستن آب در عمق زمين است.

4. «سبط» به معناى قبيله و طايفه است و در اصل به معناى توسعه و گسترش چيزى به آسانى مى باشد و از آن جا كه طوايف، گسترش مى يابند، اين واژه بر آن ها اطلاق شده است.

5. «يسأمون» از ماده «سئامة» به معناى خستگى از ادامه كار گرفته شده است.

6. شرح اين مطلب را در تفسير نمونه، جلد 13، ذيل آيه 32 سوره انبيا نوشته ايم.

7. «مدرج» از ماده «دروج» به معناى پيمودن راه است و مدرج به محل پيمودن راه گفته مى شود.

8. «هوام» جمع «هامّة» به معناى حشرات و حيوانات كوچك، همچون موش و مار آمده است.

9. «رواسى» جمع «راسية» به معناى استوار و پابرجاست.

10. «اوتاد» جمع «وتد» (بر وزن نمد) به معناى ميخ است و از ماده «وَتْد» (بر وزن وقت) به معناى ثابت ساختن چيزى گرفته شده است.

11. نبأ، آيه 7.

12. «ذمار» به معناى چيزى است كه حفظ آن بر انسان لازم است ; مانند خانواده و نواميس و وطن، از ماده «ذمر» (بر وزن رمل) به معناى برانگيختن همراه با سرزنش گرفته شده است و از آن جا كه اگر در حفظ ناموس و خانواده و وطن كوتاهى شود، انسان مستحقّ هرگونه سرزنش و ملامت است، واژه ذمار در آن معنا كه گفتيم به كار گرفته است.

13. «غائر» به معناى غيرتمند است.

14. «حقايق» جمع «حقيقت» در اين جا اشاره به حوادث سختى است كه به انسان يا كشور و جامعه روى مى آورد.

15. «حفاظ» از ماده «حفظ» در اين جا به معناى وفادارى و نگهدارى عهد و پيمان است.

▲نكته

در تاريخ بشر، جنگ هاى فراوانى به وقوع پيوسته ; اعم از جنگ هاى منطقه اى يا جهانى; ولى هدف آن ها غالباً برترى جويى و فزون طلبى و گاه انتقام گيرى و ماجراجويى بوده است ; به همين دليل به هنگام پيروزى يك طرف، جنايات هولناكى به وقوع پيوسته است ; چرا كه هدف مقدّسى در كار نبوده است.

تنها جنگ هاى انبيا و اولياء الله از اين اصل كلى مستثنا بوده است. اسلام، جنگ را براى خاموش كردن آتش فتنه (وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ(1)) و نيز براى دفاع در مقابل مهاجم (فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ(2)) مجاز مى شمرد. به همين دليل هم در اثناى جنگ و هم بعد از پايان آن، اصول انسانى را رعايت مى كردند. اميرمؤمنان على(عليه السلام)در توصيه خود به سربازان اسلام مى فرمود: «هنگامى كه دشمن شكست خورد و فرار كرد، فرارى ها را نكشيد و زخمى ها را به قتل نرسانيد و زنان را آزار ندهيد ; هر چند به شما دشنام دهند و آبروى شما را بريزند و به بزرگانتان بدگويى كنند».(3)

در خطبه مورد بحث نيز مى بينيم كه امام(عليه السلام) در دعايى كه قبل از جنگ صفّين مى فرمايد، از خداوند تقاضا مى كند كه در صورت پيروزى ما را از تعدّى و ستم بركنار دار و بر راه حق استوار بنما. اين است تفاوت جنگ طلبان دنياپرست و خداپرستان حق جو.

* * *

#####

1. بقره، آيه 193.

2. بقره، آيه 191.

3. نهج البلاغه، نامه 14.

▲خطبه 172 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

#####

1. سند خطبه:

به نظر مى رسد كه اين خطبه بخشى از نامه اى است كه امام(عليه السلام) در اواخر ايّام خلافتش مرقوم داشت و حوادثى را كه بعد از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تا آن زمان واقع شده بود به طور فشرده در آن برشمرد و دستور داد آن را براى مردم بخوانند و كسى كه جمله «انك على هذا الامر لحريص; تو نسبت به امر خلافت حريص هستى» به امام(عليه السلام) گفت، «عبدالرحمن بن عوف» در روز شوراى شش نفرى عمر براى انتخاب خليفه بعد از او بود (و امام(عليه السلام) پاسخ دندان شكنى به او داد كه دراين خطبه نقل شده است) اين مطلب را «طبرى» در كتاب «مسترشد» آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 414).

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه بعد از حمد وثناى الهى، اشاره به كارشكنى هاى جمعى از سرشناسان صحابه و زخم زبان هاى آن ها اشاره مى كند. اين خطبه از سه بخش تشكيل مى شود:

در بخش اوّل اشاره به تعبير بسيار زننده اى مى فرمايد كه «عبدالرحمن بن عوف» (يا «سعد بن ابى وقّاص») در روز شورا (شوراى شش نفرى عمر) به امام(عليه السلام)گفت و نسبت حرص بر خلافت به آن حضرت داد و امام(عليه السلام) پاسخى شايسته به او داد.

در بخش دوّم، امام(عليه السلام) شكايت قريش و همدستان آن ها ـ كه بر ضدّ او اقدام كردند ـ به پيشگاه خدا مى برد.

در بخش سوّم، داستان طلحه و زبير و جنگ جمل را پيش مى آورد و اشاره به كار بسيار زشت و بى سابقه اى كه آن ها مرتكب شدند مى فرمايد كه همسر پيامبر (عايشه) را از خانه بيرون كشيدند و به لشكرگاه آوردند و از اين جا به آن جا بردند و مقام رسول الله(صلى الله عليه وآله) را بدين وسيله هتك كردند و گروه زيادى را به كشتن دادند.

* * *

▲بخش اوّل

الْحَمْدُللهِِ الَّذِي لاَ تُوَارِي عَنْهُ سَمَاءٌ سَمَاءً، وَ لاَ أَرْضٌ أَرْضاً.

* * *

منها: وَ قَدْ قَالَ قَائِلٌ: إِنَّكَ عَلَى هذَا الاَْمْرِ يَابْنَ أَبِي طَالِب لَحَرِيصٌ; فَقُلْتُ: بَلْ أَنْتُمْ وَاللهِ لاََحْرَصُ وَ أَبْعَدُ، وَ أَنَا أَخَصُّ وَ أَقْرَبُ، وَ إِنَّمَا طَلَبْتُ حَقّاً لِي وَ أَنْتُمْ تَحُولُونَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ، وَ تَضْرِبُونَ وَجْهِي دُونَهُ. فَلَمَّا قَرَّعْتُهُ بِالْحُجَّةِ فِي الْمَلاَءِ الْحَاضِرِينَ هَبَّ كَأَنَّهُ بُهِتَ لاَ يَدْرِي مَا يُجِيبُنِي بِهِ!

* * *

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَعْدِيكَ عَلَى قُرَيْش وَ مَنْ أَعَانَهُمْ! فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا رَحِمِي، وَ صَغَّرُوا عَظِيمَ مَنْزِلَتِي، وَ أَجْمَعُوا عَلَى مُنَازَعَتِي أَمْراً هُوَ لِي. ثُمَّ قَالُوا: أَلاَ إِنَّ فِي الْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ، وَ فِي الْحَقِّ أَنْ تَتْرُكَهُ.

ترجمه:

ستايش، مخصوص خداوندى است كه هيچ آسمانى آسمان ديگر را از ديد علم او نمى پوشاند و نه هيچ زمينى زمين ديگر را.

* * *

در بخش ديگرى از خطبه آمده است:

گوينده اى به من گفت: اى فرزند ابوطالب، تو نسبت به اين امر ـ يعنى خلافت ـ حريصى! در پاسخش گفتم: به خدا سوگند! شما با اين كه دورتريد، حريص تريد (چرا كه خلافت، شايسته اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) است كه به اين كانون هدايت نزديك ترند) و من شايسته تر و نزديكترم. من فقط حق خويش را مطالبه كردم ; ولى شما ميان من و آن حايل مى شويد و دست ردّ بر سينه ام مى گذاريد. هنگامى كه در آن جمع حاضر با اين دليل كوبنده به او پاسخ گفتم، مبهوت و سرگردان ماند و نمى دانست در پاسخم چه بگويد!

* * *

بارخدايا! من در برابر قريش و كسانى كه آنان را يارى مى دهند از تو استعانت مى جويم (و شكايت پيش تو مى آورم) آن ها پيوند خويشاوندى مرا قطع كردند و مقام و منزلت عظيم مرا كوچك شمردند و براى مبارزه با من در غصب چيزى كه حق من بود، همدست شدند (به اين هم قناعت نكردند) سپس گفتند: بعضى از حقوق را بايد گرفت و پاره اى را بايد رها كرد (و اين از حقوقى است كه بايد رها سازى).

* * *

▲شرح و تفسير: كارشكنى هاى قريش در امر خلافت

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه، مطابق معمول، به حمد و ثناى پروردگار مى پردازد و در اين جا تكيه بر گسترش علم پروردگار ـ به تناسب بحث هايى كه در ذيل آن خواهد آمد ـ مى كند و مى فرمايد: «ستايش، مخصوص خداوندى است كه هيچ آسمانى آسمان ديگر را از ديد علم او نمى پوشاند و نه هيچ زمينى زمين ديگر را» (الْحَمْدُللهِِ الَّذِي لاَ تُوَارِي عَنْهُ سَمَاءٌ سَمَاءً، وَ لاَ أَرْضٌ أَرْضاً).

شارحان نهج البلاغه در تفسير جمله «و لا أرض ارضاً» با توجّه به اين كه كره زمين يكى بيش نيست به زحمت افتاده اند; بعضى گفته اند: اين جمله اشاره به اقليم هاى هفت گانه روى زمين است كه با توجّه به كروى بودن زمين يكديگر را در نظر امثال ما انسان ها ـ هر چند بيرون از كره زمين به آن نگاه مى كنيم ـ مى پوشانند. تمام مناطق روى زمين را در يك لحظه نمى توان با چشم ديد; هر چند از فاصله دور در فضا به آن نگاه كنيم; ولى براى خداوند چنين نيست; همه در پيشگاه علمش حاضر و او بر همه ناظر است.

گاه نيز گفته مى شود اين جمله، اشاره به طبقات زمين است ; زيرا زمين از طبقات مختلفى تشكيل شده كه ما تنها يك طبقه را مى بينيم ; ولى خداوند از همه آگاه است.

بعضى نيز گفته اند: منظور، مخلوقاتى است كه در اين زمين ها زندگى مى كنند.

همين گفتگوها در تفسير آيه شريفه 12 سوره طلاق نيز ديده مى شود «(اللهُ الَّذِى خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَات وَمِنَ الاَْرْضِ مِثْلَهُنَّ) ; خداوند همان كسى است كه هفت آسمان را آفريد و از زمين نيز همانند آن ها را».

و بعضى از مفسّران مانند فخر رازى و مرحوم علامه طبرسى هر كدام، يكى از تفسيرهاى ياد شده را پذيرفته اند.

اين احتمال نيز در تفسير آيه و تفسير كلام امام(عليه السلام) وجود دارد كه منظور، عوالمى باشد كه در آن سوى كره زمين قرار دارد.

توضيح اين كه ما آن چه را بالاى سرمان قرار دارد، آسمان مى ناميم و آن چه زير پاى ما قرار دارد، زمين; و مى دانيم كره زمين در ميان مجموعه اى از ستارگان ثابت و سيّار قرار گرفته و همان گونه كه در بالاى سر ما بخش عظيمى از آن مجموعه است اگر به زير پايمان يعنى درست آن طرف كره زمين نگاه كنيم نيز مجموعه اى از اين عوالم موجود است كه براى ساكنان آن جا آسمان است و براى ما كه در اين طرف زمين قرار داريم زمين محسوب مى شود. آسمان تنها نيم كره اى نيست كه بالاى سر و دو طرف ما قرار دارد; بلكه نيم كره ديگرى هم در زير پاى ماست كه آن نيز همانند اين نيم كره مملوّ از ستارگان و كرات آسمان است. (دقّت كنيد).

* * *

سپس امام(عليه السلام) در بخش ديگر اين خطبه و به ماجراى روز شوراى شش نفرى عمر براى انتخاب خليفه سوّم اشاره مى كند و در برابر گفتار كينه توزانه «عبدالرحمن بن عوف» (يا «سعد بن ابى وقّاص») ـ كه امام(عليه السلام) را به حرص در امر خلافت متّهم ساخت ـ چنين مى فرمايد: «گوينده اى به من گفت: اى فرزند ابوطالب، تو نسبت به اين امر (يعنى خلافت) حريصى! در پاسخش گفتم: به خدا سوگند! شما با اين كه دورتريد، حريص تريد (چرا كه خلافت، شايسته اهل بيت پيامبر(عليهم السلام)است كه به اين كانون هدايت نزديك ترند) و من شايسته تر و نزديكترم» (وَ قَدْ قَالَ قَائِلٌ: إِنَّكَ عَلَى هذَا الاَْمْرِ يَابْنَ أَبِي طَالِب لَحَرِيصٌ; فَقُلْتُ: بَلْ أَنْتُمْ وَاللهِ لاََحْرَصُ وَ أَبْعَدُ، وَ أَنَا أَخَصُّ وَ أَقْرَبُ).

در واقع، عبدالرحمن بن عوف ها و سعد بن ابى وقّاص ها از دريچه كوتاه فكر خود، خلافت را طعمه لذيذى براى خود يا افراد مورد نظرشان مى پنداشتند. آن ها نمى دانستند يا نمى خواستند بدانند كه فرزند ابوطالب(عليه السلام) با صراحت مى فرمايد: اگر براى احقاق حقوق مظلومان نبود، هرگز زيربار خلافت نمى رفتم! او خلافت را براى هدايت و اجراى عدل و پيشرفت و عظمت مسلمين مى خواهد; نه براى خودش.

آن گاه در ادامه اين سخن مى افزايد: «من فقط حق خويش را مطالبه كردم (چرا كه از همه شايسته ترم و پيامبر(صلى الله عليه وآله) نيز مرا تعيين فرموده) ; ولى شما ميان من و آن حايل مى شويد و دست ردّ بر سينه ام مى گذاريد» (وَ إِنَّمَا طَلَبْتُ حَقّاً لِي وَ أَنْتُمْ تَحُولُونَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ، وَ تَضْرِبُونَ وَجْهِي دُونَهُ).

آن چه امام(عليه السلام) در اين بيان فرموده، دليلى است روشن و برهانى است قاطع كه مقدمات آن براى همه معلوم بود; زيرا همه به شايستگى على(عليه السلام) و نزديكى او به كانون هدايت يعنى پيامبر(صلى الله عليه وآله) معترف بودند، ولى حرص و آز نسبت به امر خلافت به آنان اجازه نمى داد در برابر اين حق تسليم شوند.

لذا درادامه اين سخن مى فرمايد: «هنگامى كه در آن جمع حاضر با اين دليل كوبنده به او پاسخ گفتم، مبهوت و سرگردان ماند و نمى دانست در پاسخم چه بگويد!» (فَلَمَّا قَرَّعْتُهُ(1) بِالْحُجَّةِ فِي الْمَلاَءِ الْحَاضِرِينَ هَبَّ(2) كَأَنَّهُ بُهِتَ لاَ يَدْرِي مَا يُجِيبُنِي بِهِ!).

داستان شوراى شش نفرى عمر كه در آستانه مرگش آن را ترتيب داد، بسيار پرغوغا است و بيانگر كينه ها و حسدهايى گروهى از سرشناسان صحابه نسبت به اميرمؤمنان على(عليه السلام) است و نشان مى دهد چگونه براى عقب زدن امام(عليه السلام) از مقامى كه حق الهى و اجتماعى او بود توطئه كردند و حتى با لحنى طلبكارانه از آن حضرت خواستند كه از حق خود عقب نشينى كند; وگرنه متهم به حريص بودن در امر خلافت خواهد شد!

شرح اين ماجرا در جلد اوّل، ذيل خطبه سوم (خطبه شقشقيّه) صفحه 368 آورده ايم.

قابل توجّه اين كه ابن ابى الحديد در شرح اين خطبه مى گويد: «شيعيان معتقدند كه امام(عليه السلام) اين سخن را در سقيفه بنى ساعده ـ كه براى انتخاب نخستين خليفه تشكيل شده بود ـ در برابر «ابوعبيده جرّاح» بيان كرد».(3)

در حالى كه ما در ميان علماى شيعه كسى را سراغ نداريم كه چنين سخنى گفته باشد و معروف و مشهور در ميان ما اين است كه اساساً سقيفه در غياب آن حضرت تشكيل شد.

* * *

امام(عليه السلام) در بخش ديگرى از اين خطبه روى به درگاه خدا مى آورد و نسبت به ظلم و ستم هايى كه به او شده، شكايت مى كند و از خدا مدد مى طلبد ; عرضه مى دارد: «بارخدايا!

من در برابر قريش و كسانى كه آنان را يارى مى دهند از تو استعانت مى جويم (و شكايت پيش تو مى آورم) آن ها پيوند خويشاوندى مرا قطع كردند و مقام و منزلت عظيم مرا كوچك شمردند و براى مبارزه با من در غصب چيزى كه حق من بود، همدست شدند (به اين هم اكتفا نكردند) سپس گفتند: بعضى از حقوق را بايد گرفت و پاره اى را بايد رها كرد (و اين از حقوقى است كه بايد رها سازى)» (اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَعْدِيكَ(4) عَلَى قُرَيْش وَ مَنْ أَعَانَهُمْ! فَإِنَّهُمْ قَطَعُوا رَحِمِي، وَ صَغَّرُوا عَظِيمَ مَنْزِلَتِي، وَ أَجْمَعُوا عَلَى مُنَازَعَتِي أَمْراً هُوَ لِي. ثُمَّ قَالُوا: أَلاَ إِنَّ فِي الْحَقِّ أَنْ تَأْخُذَهُ، وَ فِي الْحَقِّ أَنْ تَتْرُكَهُ).

اين عبارات به وضوح نشان مى دهد كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) خلافت را حق خود مى دانست ; هم به دليل اين كه از همه شايسته تر بود و هم براى اين كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در جريان غدير، او را به اين مقام منصوب داشت و بارها بر آن تأكيد فرمود ; ولى عاشقان جاه و مقام دست به دست هم دادند و نه تنها حكم پيامبر(صلى الله عليه وآله) و حكم عقل را كنار گذاردند، بلكه كارهايى انجام دادند كه مصداق روشن قطع رحم بود; و عجب تر اين كه به اين حق، معترف بودند; ولى مى گفتند: از حقوقى است كه بايد از آن صرف نظر كنى ; زيرا شرايط به دست آوردن آن فراهم نيست.

تعبير به قطع رحم يا به سبب اين است كه آن ها براى اولويت خود در امر خلافت، استدلال به خويشاوندى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى كردند و امام(عليه السلام) مى فرمايد: من از شما نزديك ترم (همان طور كه در عبارات گذشته خوانديم) و يا اشاره به اين است كه آن ها نه تنها خلافت را كه حق من بود اخذ كردند، بلكه مرتكب اهانت ها و جنايت هايى شدند كه مصداق واضح قطع رحم بود.

#####

1. «قرّعته» از ماده «قرع» بر وزن (فرع) به معناى كوبيدن چيزى بر چيزى است; به گونه اى كه صداى شديد از آن برخيزد. اين واژه در مسائل معنوى هم به كار مى رود; مثلا در مورد دلايل روشن و كوبنده استعمال مى شود; مانند خطبه بالا.

2. «هبّ» از ماده «هبوب» به معناى وزش باد و گاه به معناى هيجان زده شدن و مبهوت گشتن يا از خواب بيدار شدن نيز آمده است و در خطبه مزبور، معناى دوم قصد شده است.

3. شرح ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 305.

4. «استعديك» از ماده «استعداء» به معناى يارى طلبيدن و شكايت پيش كسى بردن است.

▲نكته ها

▲1 ـ چشم بستن در برابر واقعيات

گرچه بعضى سعى دارند از كنار پاره اى از مسائل مربوط به خلافت و جانشينى بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله) به طور ساده بگذرند ولى به يقين موضوع به اين سادگى نيست.

شك نيست كه على(عليه السلام) بارها شكايت داشت كه چرا خلافت را كه حق مسلم او بود از آن حضرت گرفتند؟ (البتّه حق نه به اين معنا كه مقام پرسود و پرفايده اى است; بلكه چون يك مسئوليت الهى بود كه هدفش ـ طبق گفته هاى خود آن حضرت ـ اقامه عدل و احقاق حقوق و اجراى حدود بود).

يك نمونه بارز از اين شكايات، سخنى است كه بيان شد; آن جا كه با صراحت مى فرمود: «آن ها دست به دست هم دادند تا حق مسلّم مرا بگيرند».(1) جالب اين كه «ابن ابى الحديد» كلام ياد شده و سخنان ديگرى را از اين دست نقل مى كند و بعد به توجيه غير قابل قبولى دست مى زند; نخست كلام وى را بشنويد:

«بدان كه اخبار متواترى از آن حضرت همانند خطبه مذكور نقل شده است ; از جمله مى فرمايد: «مَا زِلْتُ مَظْلُوماً مُنْذُ قَبَضَ اللهُ رَسُولَهُ حَتَّى يَوْمَ النَّاسِ هَذا; من همواره از آن روز كه خداوند قبض روح پيغمبرش را كرد تا امروز بوده ام!».

و در جاى ديگر مى فرمايد: «اَللّهُمَّ اَخْزِ قُرَيْشاً فَاِنَّهَا مَنَعْتَنِى حَقِّى وَ غَصَبْتَنِى اَمْرى; خداوندا، قريش را رسوا كن كه حق مرا دريغ داشتند وكار مرا غصب كردند».

و نيز مى فرمايد: «فَجَزى قُرَيْشاً عَنِّي الْجَوازِي فَإِنَّهُمْ ظَلَمُونِي حَقِّي وَ اغْتَصَبُونِي سُلْطانَ ابْنِ أُمِّي; خداوند جزاى قريش را درباره من بدهد ; چرا كه آن ها حق مرا به ظلم گرفتند و حكومت فرزند مادر (پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) را غصب كردند».

و نيز شنيد، شخصى فرياد مى زند: أَنَا مَظْلُومٌ! امام فرمود: «هَلُمَّ فَلْنَصْرَخْ مَعاً فَإِنِّي ما زِلْتُ مَظْلُوماً ; بيا هر دو با هم فرياد زنيم چرا كه من نيز هميشه مظلوم بوده ام».

و در خطبه شقشقيّه مى فرمايد: «وَ إِنَّهُ لَيَعْلَمُ أَنَّ مَحَلّى مِنْها مَحَلَّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحى ; او (خليفه اوّل) به خوبى مى دانست كه جايگاه من در خلافت، همچون جايگاه محور سنگ آسياب است (كه بدون آن هرگز گردش نمى كند).

و در همان خطبه مى فرمايد: «اَرى تُراثى لَهْباً; با چشم خود مى ديدم ميراث من به غارت مى رود».

و ابن ابى الحديد بعد از ذكر موارد در مقام دفاع از برنامه خلفا مى گويد: «اصحاب ما تمام آن چه را ذكر شد، چنين توجيه كرده اند كه منظور امام(عليه السلام) اين است كه از آن ها برتر و سزاوارتر بود! ـ و اين يك واقعيت است! ـ نه اين كه منظور، آن است كه پيغمبر(صلى الله عليه وآله) بر طبق نص صريح، مرا به اين مقام برگزيده ; چرا كه اين سبب مى شود، بزرگان مهاجران و انصار را تكفير يا تفسيق كنيم. (آن ها را به كفر يا فسق نسبت دهيم)

سپس مى افزايد: «اماميه و زيديّه اين سخنان را بر ظاهرش حمل مى كنند (و خلفا را غاصب مى شمرند) و راه صعب العبورى راه مى پيمايند!»

بعد از آن مى گويد: «به جانم سوگند! گرچه مفهوم اين عبارات به ظن غالب، همان چيزى است كه آن ها مى گويند ; ولى با دقت در سخن، اين گمان باطل مى شود و راهى جز اين نيست كه ما اين سخنان را مانند آيات متشابه قرآن بدانيم كه گاهى مطالبى را بازگو مى كند كه هرگز آن را درباره خدا نمى پذيريم».(2)

شگفت آور است چگونه «ابن ابى الحديد» يا افرادى مانند او اين سخنان روشن را تفسير و تأويل نادرست مى كنند و از آن بدتر اين كه آن را با آيات متشابه قرآن قياس مى نمايند! اگر در قرآن مى خوانيم «(يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ); دست خدا بالاى دست آن هاست».(3) هر انسان هوشمندى مى فهمد، منظور همان قدرت خداوند است و گرنه خداوند جسم نيست و دستى همانند دست ما ندارد.

ولى امام(عليه السلام) در سخنان ياد شده با صراحت مى گويد: «آن ها حق مرا غصب كردند» اين عبارت توجيه و تفسير خاصى ندارد، چه مانعى دارد بگوييم گروه كثيرى از مهاجران و انصار بعد از پيغمبر(صلى الله عليه وآله) در مورد خلافت راه خطا پوييند؟ مگر آن ها معصوم بودند؟

حقيقت اين است كه پيشداورى ها و وابستگى هاى آميخته با تعصب نسبت به يك مذهب سبب مى شود انسان از مطالب واضح چشم بپوشد و به سراغ توجيه هاى غير منطقى برود!

* * *

#####

1. شبيه همين معنا با اضافات قابل ملاحظه اى در خطبه 217 نيز بيان خواهد شد.

2. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 306 و 307.

3. فتح، آيه 10.

▲2 ـ آيا بخشى از حق را بايد رها كرد؟

همان گونه كه در خطبه ذكر شد، غاصبان خلافت به اين جمله تمسّك جسته اند كه پاره اى از حقوق را بايد گرفت و پاره اى را طبق مصالحى بايد رها كرد.

و موضوع خلافت اميرمؤمنان على(عليه السلام) را از قسم دوّم مى پنداشتند.

جمله مذكور يك مفهوم صحيحى دارد و يك مفهوم باطل. هر گاه حق جنبه شخصى داشته باشد انسان در پاره اى از موارد، براى جلوگيرى از درگيرى و به درازا كشيدن مخاصمات و مراعات محبّت و دوستى بايد از همه يا قسمتى از حق خود بگذرد ; ولى در حقوقى كه مربوط به سرنوشت جامعه است، هيچ كس حق ندارد روى آن معامله كند يا از آن بگذرد. متوليان اين حقوق وكيل و نايب مردم اند. وكيل، هرگز حق چنين گذشت هايى را ندارد و موضوع خلافت دقيقاً از همين قسم است ; ولى غاصبان با مغالطه و سفسطه و خلط ميان اين دو قسم، مطلب را به جاى ديگر بردند.

در ضمن، عبارت مزبور به خوبى نشان مى دهد كه مخالفان آن حضرت، نسبت به حق او معترف بودند و يا به تعبير ديگر به قدرى حق او روشن بود كه ياراى انكار آن را نداشتند; لذا به بهانه هاى واهى متشبث مى شدند.

▲بخش دوّم

فَخَرَجُوا يَجُرُّونَ حُرْمَةَ رَسُولِ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ كَمَا تُجَرُّ الاَْمَةُ عِنْدَ شِرَائِهَا، مُتَوَجِّهِينَ بِهَا إِلَى الْبَصْرَةِ، فَحَبَسَا نِسَاءَهُمَا فِي بُيُوتِهِمَا، وَ أَبْرَزَا حَبِيسَ رَسُولِ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ لَهُمَا وَ لِغَيْرِهِمَا، فِي جَيْش مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَعْطَانِي الطَّاعَةَ، وَ سَمَحَ لِي بِالْبَيْعَةِ، طَائِعاً غَيْرَ مُكْرَه، فَقَدِمُوا عَلَى عَامِلِي بِهَا وَ خُزَّانِ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ وَ غَيْرِهِمْ مِنْ أَهْلِهَا، فَقَتَلُوا طَائِفَةً صَبْراً، وَ طَائِفَةً غَدْراً. فَوَاللهِ لَوْ لَمْ يُصِيبُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ رَجُلا وَاحِداً مُعْتَمِدِينَ لِقَتْلِهِ، بِلاَ جُرْم جَرَّهُ، لَحَلَّ لِي قَتْلُ ذلِكَ الْجَيْشِ كُلِّهِ، إِذْ حَضَرُوهُ فَلَمْ يُنْكِرُوا، وَ لَمْ يَدْفَعُوا عَنْهُ بِلِسَان وَ لاَ بِيَد. دَعْ مَا أَنَّهُمْ قَدْ قَتَلُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلَ الْعِدَّةِ الَّتِي دَخَلُوا بِهَا عَلَيْهِمْ!

ترجمه:

آن ها (طلحه و زبير و هم دستانشان) به سوى بصره حركت كردند ; در حالى كه همسر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را همچون كنيزى كه به بازار برده فروشان مى برند، به دنبال خود كشاندند. آن ها همسران خود را در خانه هايشان پشت پرده نگه داشتند (تا از نظر نامحرمان دور باشند) ولى پرده نشين حرم رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را در برابر ديدگان خود و ديگران ظاهر ساختند ; در ميان لشكرى كه همه آن ها به من قول اطاعت داده بودند و با رضايت كامل و بدون اكراه با من بيعت كرده بودند! آن ها به فرماندار من در بصره و همچنين خزانه داران بيت المال مسلمين و به مردم ديگرى از اهل آن شهر حمله كردند ; گروهى از آنان را با شكنجه و گروهى را با حيله كشتند. به خدا سوگند! اگر آن ها فقط به يك نفر دست مى يافتند و او را به طور عمد و بدون گناه مى كشتند، قتل همه آن لشكر براى من حلال بود; چرا كه آن ها حضور داشتند و مخالفت نكردند و از او نه با زبان دفاع كردند و نه با دست (و به اين ترتيب، هم دست مفسدان فى الارض شدند) چه رسد به اين كه آنان گروه بسيارى از مسلمانان را به تعداد همراهانشان كه با آن ها وارد بصره شدند به قتل رساندند!

* * *

▲شرح و تفسير: رسوايى آتش افروزان جنگ جمل

امام(عليه السلام) دراين بخش از خطبه، شرحى پيرامون خطاهاى بزرگ آتش افروزان جنگ جمل بيان مى كند تا همه بدانند اگر امام به جنگ با آن ها برخاست و گروهى از آنان در اين جنگ كشته شدند مستحق بودند; دهان بهانه جويان و ايرادكنندگان بى خبر را با اين منطق قوى و نيرومند خود مى بندد و به طور عمده به سه گناه از جرايم سنگين آن ها اشاره مى كند:

نخست مى فرمايد: «آن ها (طلحه و زبير و هم دستانشان) به سوى بصره حركت كردند ; در حالى كه همسر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را همچون كنيزى كه به بازار برده فروشان مى برند، به دنبال خود كشاندند» (فَخَرَجُوا يَجُرُّونَ حُرْمَةَ رَسُولِ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ كَمَا تُجَرُّ الاَْمَةُ عِنْدَ شِرَائِهَا، مُتَوَجِّهِينَ بِهَا إِلَى الْبَصْرَةِ).

سپس مى فرمايد: «(آرى) آن ها همسران خود را در خانه هايشان پشت پرده نگه داشتند (تا از نظر نامحرمان دور باشند) ولى پرده نشين حرم رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را در برابر ديدگان خود و ديگران ظاهر ساختند» (فَحَبَسَا نِسَاءَهُمَا فِي بُيُوتِهِمَا، وَ أَبْرَزَا حَبِيسَ(1) رَسُولِ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ لَهُمَا وَ لِغَيْرِهِمَا).

همه مى دانيم كه قرآن به همسران پيامبر(صلى الله عليه وآله) توصيه مى كند كه در خانه هاى خود بنشينند و همچون عصر جاهليّت در برابر چشم اين و آن ظاهر نشوند (وَقَرْنَ فِى بُيُوتِكُنَّ وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الاُْولَى)(2).

گويا حوادثى همچون جنگ جمل از قبل پيش بينى شده بود و اين دستور ناظر به آن و مانند آن است. ولى اين ناجوانمردان، همسران خود را در خانه نشاندند و همسر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را بر خلاف نصّ صريح قرآن بيرون كشاندند تا از وجود او براى مقاصد شوم خود استفاده ابزارى كنند.

و در ادامه اين سخن، امام(عليه السلام) به اشكال دوّمى مى پردازد و مى فرمايد: «اين جريان در ميان لشكرى صورت گرفت كه همه آن ها به من قول اطاعت داده بودند و با رضايت كامل و بدون اكراه با من بيعت كرده بودند!» (فِي جَيْش مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ إِلاَّ وَ قَدْ أَعْطَانِي الطَّاعَةَ، وَ سَمَحَ لِي بِالْبَيْعَةِ، طَائِعاً غَيْرَ مُكْرَه).

و در ادامه به گناه بزرگ ديگر آنان اشاره كرده، مى فرمايد: «(از همه بدتر اين كه پس از ورود به بصره) به فرماندار من در بصره و همچنين خزانه داران بيت المال مسلمين و به مردم ديگرى از اهل آن شهر حمله كردند ; گروهى از آنان را با شكنجه و گروهى را با حيله كشتند» (فَقَدِمُوا عَلَى عَامِلِي بِهَا وَ خُزَّانِ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ وَ غَيْرِهِمْ مِنْ أَهْلِهَا، فَقَتَلُوا طَائِفَةً صَبْراً(3)، وَ طَائِفَةً غَدْراً).

ابن ابى الحديد در شرح بعضى از جنايات اهل جمل (ذيل همين خطبه) مى نويسد: «طلحه و زبير و همدستانشان زره در زير لباس پوشيدند و هنگام نماز صبح به مسجد آمدند; در حالى كه نماينده اميرمؤمنان على(عليه السلام) «عثمان بن حنيف» قبلا به مسجد آمده بود. هنگام نماز فرا رسيد. نماينده امام(عليه السلام) جلو آمد تا با مردم نماز بخواند. ياران طلحه و زبير او را عقب كشيدند و زبير را براى نماز جلو انداختند. سبابجه (پاسداران بيت المال)(4) جلو آمدند و زبير را از مسجد بيرون كردند و عثمان بن حنيف را جلو انداختند; ولى اصحاب زبير با يك حمله آن ها را به عقب راندند و زبير را جلو انداختند. اين جنگ و گريز تا نزديك طلوع آفتاب پيوسته ادامه داشت. مردم فرياد كشيدند: اى اصحاب محمد(صلى الله عليه وآله) از خدا نمى ترسيد؟ آفتاب دارد طلوع مى كند; بالاخره زبير غالب شد و با مردم نماز خواند و بعد از نماز، زبير ياران مسلح خود را صدا زد كه عثمان بن حنيف را دستگير كنيد و بعد از يك درگيرى شديد، عثمان دستگير شد و او را تا حدّ مرگ زدند و تمام موهاى صورتش حتى ابروها و مژه هاى چشمانش را كندند و «سبابجه» را كه هفتاد نفر بودند دستگير كردند و به اتّفاق عثمان بن حنيف، نزد عايشه بردند. عايشه دستور قتل عثمان بن حنيف را صادر كرد ; ولى عثمان فرياد زد كه اگر مرا بكشيد برادرم (فرماندار مدينه) انتقام خون مرا از خاندان شما خواهد گرفت. آن ها از اين ماجرا ترسيدند و عثمان را رها كردند. سپس عايشه به زبير پيغام داد كه تمام «سبابجه» را به قتل برساند. او نيز آن ها را هفتاد نفر بودند مانند گوسفند سر بريد و اين كار به دست فرزندش عبدالله انجام گرفت. بعضى از مورخان مانند «ابومخنف» گفته اند: «آن ها چهارصد نفر بودند و طلحه و زبير پيمانى را كه با عثمان بن حنيف بسته بودند ـ كه متعرّض كسى نشوند ـ شكستند و «سبابجه» اوّلين گروهى بودند كه در اسلام با شكنجه كشته شدند».(5)

امام(عليه السلام) در جمله «فَقَتَلُوا طَائِفَةً صَبْراً، وَ طَائِفَةً غَدْراً» اشاره به همين داستان مى كند كه گروهى را با شكنجه كشتند و گروهى را با پيمان شكنى.

سپس امام(عليه السلام) در يك نتيجه گيرى روشن چنين مى فرمايد: «به خدا سوگند! اگر آن ها فقط به يك نفر دست مى يافتند و او را عمداً و بدون گناه مى كشتند، قتل همه آن لشكر براى من حلال بود; چرا كه آن ها حضور داشتند و مخالفت نكردند و از او نه با زبان دفاع كردند و نه با دست (و به اين ترتيب، هم دست مفسدان فى الارض بودند) چه رسد به اين كه آن ها گروه بسيارى از مسلمانان را به تعداد همراهانشان كه با آن ها وارد بصره شدند به قتل رساندند!» (فَوَاللهِ لَوْ لَمْ يُصِيبُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ رَجُلا وَاحِداً مُعْتَمِدِينَ لِقَتْلِهِ، بِلاَ جُرْم جَرَّهُ، لَحَلَّ لِي قَتْلُ ذلِكَ الْجَيْشِ كُلِّهِ، إِذْ حَضَرُوهُ فَلَمْ يُنْكِرُوا، وَ لَمْ يَدْفَعُوا عَنْهُ بِلِسَان وَ لاَ بِيَد. دَعْ مَا أَنَّهُمْ قَدْ قَتَلُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِثْلَ الْعِدَّةِ الَّتِي دَخَلُوا بِهَا عَلَيْهِمْ!).

* * *

در اين جا پرسش و پاسخى از سوى شارحان نهج البلاغه مطرح شده كه ذكر آن براى تكميل بحث ياد شده ضرورى به نظر مى رسد:

پرسش:

چگونه اميرمؤمنان مى فرمايد: اگر آن ها حتى يك نفر را مى كشتند قتل تمام لشكرشان جايز بود تا چه رسد به اين كه به تعداد خودشان از مسلمين بى گناه كشتند. اين نابرابرى را با چه عنوانى از عناوين فقهى مى توان تفسير كرد؟

* * *

بعضى پاسخ گفته اند: آن ها عملا نشان دادند كه كشتن مسلمان را مباح مى شمرند و اين نوعى انكار ضروريات دين است و به اين ترتيب مرتد مى شوند.

برخى گفته اند: كشتن آن ها به دليل نهى از منكر بوده است ; زيرا اگر نهى از منكر هيچ راهى جز اين نداشته باشد، مجاز است. سوّمين و بهترين جواب اين است كه آن ها مصداق «مفسد فى الارض» بودند ; چرا كه لشكرى به راه انداختند و بيعت خود را شكستند و در بخشى از كشور اسلام، فساد عظيمى به راه انداختند ; بنابراين داخل در آيه شريفه مى شوند كه: (إِنَّمَا جَزَاءُواْ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِى الاَْرْضِ فَسَاداً أَنْ يُقَتَّلُوا...).(6)

و اگر امام(عليه السلام) مى فرمايد: گناه آن ها اين بود كه در برابر فجايع آنان سكوت كردند و در واقع مقدمه اى است براى اثبات محارب و مفسد بودن آن ها.

پاسخ چهارمى نيز در اين جا مطابق مذهب پيروان اهل بيت(عليهم السلام) وجود دارد و آن اين كه هر كس بر امام معصوم و بر ضدّ حكومت اسلامى خروج كند، كافر است ; همان گونه كه «خواجه طوسى» در «تجريد العقائد(7)» مى گويد «و محاربوا علىٍّ كفرة ; كسانى كه با على(عليه السلام) به جنگ برخيزند كافرند» زيرا مى دانيم پيامبر(صلى الله عليه وآله) به على(عليه السلام) خطاب كرده، فرمود: «حَرْبُكَ حَرْبِي; جنگ با تو جنگ با من است».(8)

در مورد فجايع طلحه و زبير و عايشه در جنگ جمل در جلد اوّل اين كتاب ذيل خطبه سوّم و سيزدهم و جلد دوّم، در تفسير خطبه 22 و 31 و جلد پنجم در تفسير خطبه 137 بحث كافى شده است.

* * *

پرسش ديگر:

در اين جا پرسش ديگرى مطرح است و آن اين كه اگر همه آن ها مستحق قتل بودند ـ به سبب اين كه گروهى از مسلمين را حتّى قبل از جنگ كشتند ـ چرا امام(عليه السلام) بعد از پيروزى تمام همدستان طلحه و زبير را قصاص نفرمود؟ حتى عايشه به حكم محاربه با امام مسلمين و قيام بر ضدّ حكومت اسلامى و ايجاد فساد در زمين مستحق قتل بود; ولى چنان كه مى دانيم امام(عليه السلام) او را با احترام به مدينه بازگرداند؟

پاسخ اين پرسش روشن است و آن اين كه اوضاع به قدرى توفانى و شرايط بحرانى بود كه اگر امام(عليه السلام) دست به چنين كارى مى زد مخالفان به آسانى مى توانستند توده هاى عوام مسلمين را بر ضدّ او بشورانند ; لذا در نقلى از عمروعاص مى خوانيم كه به عايشه گفت: «اى كاش در روز جنگ جمل كشته شده بودى!» عايشه به او گفت: «بى پدر چرا؟» عمرو گفت: «تو از دنيا مى رفتى و وارد بهشت مى شدى! و ما كشتن تو را بزرگ ترين دستاويز بر ضدّ على قرار مى داديم.(9)»

به هر حال، اين افتخارى است براى على(عليه السلام) كه از آن ها صرف نظر كرد و جامعه اسلامى را نجات داد.

* * *

#####

1. «حبيس» از ماده «حبس» به معناى محبوس است و اشاره به همسر پيامبر عايشه است كه از شركت در جنگ و ورود در اين صحنه هاى اجتماعى ممنوع بود; ولى طلحه و زبير او را تشويق به اين كار كردند.

2. احزاب، آيه 33.

3. «صبر» در اصل به معناى حبس است و اگر به خويشتن دارى در مقابل ناملايمات صبر گفته مى شود نيز به همين جهت است. معناى ديگر صبر اين است كه انسان يا حيوانى را در جايى نگهدارند و محدود سازند; سپس با انداختن سنگ و يا تير او را بكشند و در مجموع، كشتن با زجر و شكنجه را «قتل صبر» مى گويند.

و اين همان چيزى است كه در دستورات اسلامى حتى نسبت به خطرناك ترين دشمنان ممنوع شده است!

4. «سبابجه» جمع «سبيجى» (بر وزن بسيجى) به گفته لسان العرب (در ماده بسج) گروهى بودند شجاع و دلير از سرزمين سِنْد كه براى پيكار (و در اين جا دفاع از بيت المال) اجير شده بودند. بعضى نيز گفته اند: اصل آن «سياه بچّه» بود ; زيرا همه آن ها كم سن و سال و رنگ چهره آن ها تيره بود.

5. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 320 و 321.

6. مائده، آيه 33.

7. شرح تجريد، صفحه 240، چاپ مؤسسه امام صادق(عليه السلام).

8. اين حديث را خوارزمى در مناقب، صفحه 129 و قندوزى در ينابيع المودّة، جلد 1، صفحه 172 و ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه، جلد 18، صفحه 24 نقل كرده اند.

9. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 322.

▲خطبه 173 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في رسول الله(صلى الله عليه وآله) و من هو جدير بأن يكون للخلافة و في هوان الدنيا

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن درباره رسول خدا(صلى الله عليه وآله) و كسى كه سزاوار خلافت است و همچنين از پستى دنيا سخن مى گويد.

#####

1. سند خطبه:

فصل پايانى اين خطبه را (الا و انّ هذه الدنيا...) پيش از سيّد رضى(ره)، نويسنده كتاب «تحف العقول» در آن كتاب با تفاوت هايى آورده است و نيز «ابوجعفر اسكافى» (متوفى 240 قمرى) بخشى از اين خطبه را در رساله خود به نام «نقض العثمانية» ذكر كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 417).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه با بيان اوصاف پيامبر(صلى الله عليه وآله) به صورت فشرده آغاز مى شود.

در بخش دوّم، امام(عليه السلام) به شرح ويژگى هاى كسى كه شايسته خلافت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)است، مى پردازد و در عباراتى كوتاه حق مطلب را ادا مى كند.

در بخش سوّم از تقواى الهى سخن مى گويد و به ياران خود توصيه مى فرمايد كه دركارها از شتاب و عجله بى مورد بپرهيزند و بدون تحقيق اقدامى نكنند.و سرانجام در بخش چهارم در مذمت دنيا و دنياپرستى و شيفتگى در مقابل زرق و برق آن سخن مى گويد.

* * *

▲بخش اوّل

أَمِينُ وَحْيِهِ، وَ خَاتَمُ رُسُلِهِ، وَ بَشِيرُ رَحْمَتِهِ وَ نَذِيرُ نِقْمَتِهِ.

* * *

أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِهذَا الاَْمْرِ أَقْوَاهُمْ عَلَيْهِ، وَ أَعْلَمُهُمْ بِاَمْرِ اللهِ فِيهِ. فِإِنْ شَغَبَ شَاغِبٌ اسْتُعْتِبَ، فَإِنْ أَبَى قُوتِلَ. وَ لَعَمْرِي، لَئِنْ كَانَتِ الاِْمَامَةُ لاَ تَنْعَقِدُ حَتَّى يَحْضُرَهَا عَامَّةُ النَّاسِ، فَمَا إِلَى ذلِكَ سَبِيلٌ، وَ لكِنْ أَهْلُهَا يَحْكُمُونَ عَلَى مَنْ غَابَ عَنْهَا، ثُمَّ لَيْسَ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَرْجِعَ، وَ لاَ لِلْغَائِبِ أَنْ يَخْتَارَ. أَلاَ وَ إِنِّي أُقَاتِلُ رَجُلَيْنِ: رَجُلا ادَّعَى مَا لَيْسَ لَهُ، وَ آخَرَ مَنَعَ الَّذِي عَلَيْهِ.

ترجمه:

او (پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) امين وحى خدا بود، و خاتم پيامبران و بشارت دهنده به رحمت و بيم دهنده از كيفرش.

اى مردم، سزاوارترين كس براى خلافت، تواناترين افراد بر اين امر و داناترين شان به فرمان خداست. (هنگامى كه چنين فردى برگزيده شد) هر گاه آشوبگرى به آشوب و فتنه انگيزى برخيزد از او خواسته مى شود كه به سوى حق بازگردد و اگر امتناع ورزد با او نبرد مى شود (تا حق را بپذيرد). به جانم سوگند! اگر قرار باشد امامت و خلافت جز با حضور همه مردم منعقد نشود، هرگز راهى به سوى آن نتوان يافت ; بلكه آن ها كه صلاحيت رأى و نظر دارند در اين باره حكم مى كنند و حكم آن ها نسبت به ساير مردم نافذ است; سپس نه حاضران، حق رجوع دارند و نه غايبان حق انتخاب ديگر. آگاه باشيد!

من با دو كس پيكار خواهم كرد: نخست آن كس كه چيزى را ادعا كند كه حق او نيست و ديگر، كسى كه از دادن حقى كه بر اوست، امتناع ورزد.

▲شرح و تفسير: شايسته ترين فرد براى زعامت مردم

همان گونه كه ذكر شد اميرمؤمنان، على(عليه السلام) اين خطبه را با بيان بخشى از ويژگى هاى پيامبر خداوند(صلى الله عليه وآله) شروع مى كند و روى چهار ويژگى انگشت مى گذارد; مى فرمايد: «او (پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) امين وحى خدا بود، و خاتم پيامبران و بشارت دهنده به رحمت و بيم دهنده از كيفرش» (أَمِينُ وَحْيِهِ، وَ خَاتَمُ رُسُلِهِ، وَ بَشِيرُ رَحْمَتِهِ وَ نَذِيرُ نِقْمَتِهِ).

در واقع تمام برنامه هاى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در اين چهار وصف خلاصه شده است; چراكه نخستين برنامه آن حضرت، دريافت وحى الهى و رساندن آن به بندگان خدا با نهايت امانت است و ديگر برنامه ريزى براى آيينى جاويدان و تا پايان دنيا، سپس ايجاد انگيزه براى اطاعت فرمان خدا از طريق بشارت به رحمت و بيم دادن به عذاب و كيفر او.

اين صفات چهارگانه در آيات مختلف قرآن تأكيد شده و بعضى از آن ها مانند بشير و نذير بودن پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بارها اشاره شده است.

* * *

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به سراغ شرايط امام و خليفه مردم مى رود و آن را عمدتاً در دو چيز خلاصه مى فرمايد: «اى مردم، سزاوارترين كس براى خلافت، تواناترين افراد بر اين امر و داناترين شان به فرمان خداست» (أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِهذَا الاَْمْرِ أَقْوَاهُمْ عَلَيْهِ، وَ أَعْلَمُهُمْ بِاَمْرِ اللهِ فِيهِ).

در حقيقت، امام(عليه السلام) به دو ركن اساسى كه يكى جنبه علمى دارد و ديگر جنبه عملى اشاره كرده است ; از نظر علمى بايد از همه آگاه تر باشد و از نظر عملى در امر مديريت از همه قوى تر. بسيارند كسانى كه عالمند، ولى مدير نيستند و يا مديرند و عالم نيستند و تا اين دو دست به دست هم ندهد، اداره صحيح جامعه امكان پذير نيست.

قرآن مجيد نيز همين موضوع را در داستان بنى اسرائيل بيان فرموده است ; آن جا كه پيامبر «طالوت» را به عنوان رهبرى و فرماندهى آن ها برگزيد، و ايشان اعتراض كردند كه ما سزاوارتريم ; چرا كه ثروتمندان قوى ترى داريم. او در پاسخ اعتراضشان گفت: «طالوت» از همه شايسته تر است; چرا كه خدا سهم بيش ترى از علم و قدرت به او داده (إِنَّ اللهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِى الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ)(1).

روشن است كه امام(عليه السلام) با بيان اين مطلب مى خواهد شايستگى خود را نسبت به همه براى تصدّى امر خلافت اثبات كند ; زيرا همگان مى دانستند او از همه به اصول و فروع اسلام آگاه تر و از همه در امر مديريت و مبارزه با دشمن قوى تر و پايدارتر است.

سؤال: چرا امام(عليه السلام) به موضوع نص (نص پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر خلافت او) استناد نمى جويد؟ آيا اين دليل بر آن نيست كه خلافت بر اساس نص صورت نگرفته و مربوط به انتخاب شايسته ترين افراد از سوى مردم است؟

پاسخ اين سؤال روشن است. اگر امام(عليه السلام) بر نص تكيه مى كرد، بسيارى از آن ها در مقام انكار بر مى آمدند; لذا بهتر اين بود كه بر مسلّمات خود آن ها تكيه كند و با منطق خودشان آن ها را ملزم سازد (اين همان چيزى است كه در اصطلاح منطق به آن «جدل» گفته مى شود) و قرآن نيز (وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ)(2) گفته است.

جالب اين كه «ابن ابى الحديد» در شرح نهج البلاغه به اين جا كه مى رسد بر خلاف جمعى كه وجدان را زير پا مى گذارند و برترى على(عليه السلام) را در جنبه هاى علم يا مديريت انكار مى كنند، مى گويد: «قبول داريم كه او در اين دو جهت از همه تواناتر بود و براى خلافت از همه شايسته تر ; ولى اين دليل بر نفى خلافت ديگران نمى شود ; چرا كه گاه مى توان تقديم مفضول بر فاضل كرد و شايسته تر را كنار گذاشت و به سراغ شايسته رفت!!».(3)

آرى، اين منطق كسانى است كه قوانين مسلّم عقلى را به رسميت نشناسند و ترجيح مرجوح را بر راجح قبيح نشمرند ; حال آن كه قبح و زشتى آن بر همه روشن است ; ولى تعصب هاى كور و كر، گاه مانع از پذيرش واقعيت هاى مسلّم مى شود.

و در ادامه اين سخن مى افزايد: «(هنگامى كه چنين فردى برگزيده شد) هر گاه آشوبگرى به آشوب و فتنه انگيزى برخيزد از او خواسته مى شود كه به سوى حق بازگردد و اگر امتناع ورزد با او نبرد مى شود (تا حق را بپذيرد)» (فِإِنْ شَغَبَ(4) شَاغِبٌ اسْتُعْتِبَ(5)، فَإِنْ أَبَى قُوتِلَ).

قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «(وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الاُْخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِى تَبْغِى حَتَّى تَفِىءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ) ; هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند آن ها را آشتى دهيد و اگر يكى از آن دو بر ديگرى تجاوز كند با گروه متجاوز پيكار كنيد تا به فرمان خدا بازگردد».(6)

آن گاه امام(عليه السلام) به پاسخ بهانه ديگرى از بهانه جويان مى پردازد و آن اين كه: گروهى از مخالفان، مانند معاويه و عمروبن عاص و طلحه و زبير يا مانند آن ها كه گفتند: امامت و خلافت در صورتى براى كسى مسلّم مى شود كه عموم مردم آن را بپذيرند. بنابراين بيعت اهل مدينه و اطراف آن با على(عليه السلام) به تنهايى كافى نيست.

امام(عليه السلام) در پاسخ مى فرمايد: «به جانم سوگند! اگر قرار باشد امامت و خلافت جز با حضور همه مردم منعقد نشود، هرگز راهى به سوى آن نتوان يافت ; (چرا كه حضور عموم مسلمين بر تمام بلاد غير ممكن است) بلكه آن ها كه صلاحيت رأى و نظر دارند در اين باره حكم مى كنند و حكم آن ها نسبت به ساير مردم نافذ است» (وَ لَعَمْرِي، لَئِنْ كَانَتِ الاِْمَامَةُ لاَ تَنْعَقِدُ حَتَّى يَحْضُرَهَا عَامَّةُ النَّاسِ، فَمَا إِلَى ذلِكَ سَبِيلٌ، وَ لكِنْ أَهْلُهَا يَحْكُمُونَ عَلَى مَنْ غَابَ عَنْهَا).

و در ادامه مى افزايد: «بعد از آن نه حاضران، حق رجوع دارند و نه غايبان حق انتخاب ديگر» (ثُمَّ لَيْسَ لِلشَّاهِدِ أَنْ يَرْجِعَ، وَ لاَ لِلْغَائِبِ أَنْ يَخْتَارَ).

و در پايان اين قطعه از خطبه به همه مخالفان هشدار مى دهد و مى فرمايد: «بدانيد من با دو كس پيكار خواهم كرد: نخست آن كس كه چيزى را ادعا كند كه حق او نيست و ديگر، كسى كه از دادن حقى كه بر اوست، امتناع ورزد» (أَلاَ وَ إِنِّي أُقَاتِلُ رَجُلَيْنِ: رَجُلا ادَّعَى مَا لَيْسَ لَهُ، وَ آخَرَ مَنَعَ الَّذِي عَلَيْهِ).

به نظر مى رسد كه اوّلى اشاره به معاويه است كه به بهانه مطالبه خون عثمان از بيعت سرپيچى نمود ; در حالى كه خون خواهى عثمان يا به وسيله فرزندان ارباب دم بايد صورت گيرد و يا به وسيله امام المسلمين و كسى كه مردم با او بيعت كرده بودند، يعنى على بن ابى طالب(عليه السلام) .

و دوّمى اشاره به طلحه و زبير و مانند آن هاست كه با امام(عليه السلام) بيعت كردند و بعد از آن هم خودشان از آن سر باز زدند و هم معاويه و ديگران.

و اين كه بعضى گفته اند: منظور، ادعاى خلافت از سوى معاويه است كه به هيچ وجه، حق او نبود، با تواريخ سازگار نيست; چرا كه معاويه در زمان حيات اميرمؤمنان، على(عليه السلام)معمولا ادعاى خلافت نمى كرد، بلكه برخونخواهى عثمان تأكيد داشت.

* * *

پرسش:

امام در سخنان بالا براى اثبات امامت و خلافت تكيه بر نص پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در اين مسأله نكرده است و حديث غدير و مانند آن را ذكر نفرمود ; بلكه تكيه او بر پذيرش مردم است و اين در واقع، امضاى خلافت خلفاى پيشين است ; لذا ابن ابى الحديد در اين جا با صراحت مى گويد: اين بخش از كلام امام(عليه السلام) دليل بر صحت مذهب ماست و با مذهب اماميه موافقت ندارد، راه حل اين شبهه چيست؟

پاسخ:

در پاسخ اين سؤال، چند نكته قابل توجّه است: نخست اين كه امام(عليه السلام) براى اثبات حقانيت خود تكيه بر مسلّمات مخالفان كرده; چرا كه آن ها قبول اهل حلّ و عقد (پذيرش از سوى علماى امّت) را براى ثبوت امامت و خلافت كافى مى دانستند; بنابراين با منطق خودشان (منطق جدال احسن) به آن ها پاسخ مى گويد ; چون اگر تكيه بر نص مى كرد، زبان آن ها به انكار گشوده مى شد.

ديگر اين كه خلافت خلفاى پيشين از طريق پذيرش مردم نبود ; اهل سقيفه كه ابوبكر را به خلافت برگزيدند افراد معدود و محدودى بودند و خلافت عمر، تنها با نصّ ابوبكر بود و خلافت عثمان، تنها به وسيله سه يا چهار رأى از شوراى شش نفرى عمر صورت پذيرفت.

اضافه بر همه اين ها براى به دست آوردن نظر امام(عليه السلام) در مسأله خلافت، نبايد تنها بر يك يا دو خطبه تكيه كرد ; بلكه بايد همه كلمات آن حضرت را در اين موضوع در كنار هم بچينيم و تصميم گيرى كنيم و مى دانيم امام(عليه السلام) بارها در نهج البلاغه در موارد متعددى در مسأله خلافت تكيه بر نص فرموده است.

* * *

#####

1. بقره، آيه 247.

2. نحل، آيه 125.

3. جلد 9، صفحه 328.

4. «شغب» از ماده «شغب» (بر وزن شرق) به معناى فتنه انگيزى و ايجاد شرّ و فساد گرفته شده است.

5. «استعتب» از ماده «عتب» و «عتاب» به معناى ملامت و سرزنش كردن به قصد بازگشت به سوى حق گرفته شده است و هنگامى كه اين واژه در باب استفعال به كار رود، به معناى «استرضاء» و طلب پذيرش حق مى آيد.

6. حجرات، آيه 9.

▲بخش دوّم

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللهِ بِتَقْوَى اللهِ فَإِنَّهَا خَيْرُ مَا تَوَاصَى الْعِبَادُ بِهِ، وَ خَيْرُ عَوَاقِبِ الاُْمُورِ عِنْدَاللهِ. وَ قَدْ فُتِحَ بَابُ الْحَرْبِ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ، وَ لاَ يَحْمِلُ هذَا الْعَلَمَ إِلاَّ أَهْلُ الْبَصَرِ وَ الصَّبْرِ وَ الْعِلْمِ بِمَوَاضِعِ الْحَقِّ، فَامْضُوا لِمَا تُؤْمَرُونَ بِهِ، وَقِفُوا عِنْدَ مَا تَنْهَوْنَ عَنْهُ ; وَ لاَ تَعْجَلُوا فِي أَمْر حَتَّى تَتَبَيَّنُوا، فَإِنَّ لَنَا مَعَ كُلِّ أَمْر تُنْكِرُونَهُ غِيَراً.

ترجمه:

اى بندگان خدا، شما را به تقواى الهى (و ترس از عذاب خدا) توصيه مى كنم; چرا كه تقوا بهترين چيزى است كه بندگان، يكديگر را به آن سفارش مى كنند و بهترين پايان كار در پيشگاه خداست. هم اكنون درهاى نبرد ميان شما و (فتنه جويان از) اهل قبله گشوده شده است و اين پرچم (جهاد با مسلمانان منحرف) را جز افراد بينا، با استقامت و آگاه به موارد حق بر دوش نمى كشند ; پس آن چه را به شما فرمان داده شده انجام دهيد و در برابر آن چه نهى شده، توقّف نماييد و در هيچ كارى عجله نكنيد تا به اندازه كافى درباره آن تحقيق كنيد ; زيرا ما در برابر آن چه نمى پسنديد راه هاى تغيير (و جايگزين) داريم.

▲شرح و تفسير: دستوراتى درباره نبرد يا فتنه جويان

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اصحاب خود را براى پيكار با ظالمان و طاغيان امت آماده مى كند. در ابتدا آن ها را به تقوا سفارش مى فرمايد و مى گويد: «اى بندگان خدا، شما را به تقواى الهى (و ترس از عذاب خدا) توصيه مى كنم; چرا كه تقوا بهترين چيزى است كه بندگان، يكديگر را به آن سفارش مى كنند و بهترين پايان كار در پيشگاه خداست» (أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللهِ بِتَقْوَى اللهِ فَإِنَّهَا خَيْرُ مَا تَوَاصَى الْعِبَادُ بِهِ، وَ خَيْرُ عَوَاقِبِ الاُْمُورِ عِنْدَاللهِ).

قرآن مجيد نيز بر اين معنا تأكيد مى كند كه تنها كسانى گرفتار خسران نمى شوند كه يكديگر را به حق و شكيبايى سفارش كنند كه نتيجه آن تقواست (وَالْعَصْرِ إِنَّ الاِْنسَانَ لَفِى خُسْر إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ).

و نيز مى فرمايد: «(وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى)(1) ; فرجام نيك از آن تقواست» و درجاى ديگر فرموده: «(وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ)(2) ; فرجام نيك از آنِ پرهيزكاران است».

امام(عليه السلام) سپس در ادامه اين سخن مى فرمايد: «هم اكنون درهاى نبرد ميان شما و (فتنه جويان از) اهل قبله گشوده شده است و اين پرچم (جهاد با مسلمانان منحرف) را جز افراد بينا، با استقامت و آگاه به موارد حق بر دوش نمى كشند» (وَ قَدْ فُتِحَ بَابُ الْحَرْبِ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ، وَ لاَ يَحْمِلُ هذَا الْعَلَمَ إِلاَّ أَهْلُ الْبَصَرِ وَ الصَّبْرِ وَ الْعِلْمِ بِمَوَاضِعِ الْحَقِّ).

آن گاه در ادامه مى فرمايد: «آن چه را به شما فرمان داده شده انجام دهيد و در برابر آن چه نهى شده، توقّف نماييد و در هيچ كارى عجله نكنيد تا به اندازه كافى درباره آن تحقيق كنيد ; زيرا ما در برابر آن چه نمى پسنديد راه هاى تغيير داريم» (فَامْضُوا لِمَا تُؤْمَرُونَ بِهِ، وَقِفُوا عِنْدَ مَا تَنْهَوْنَ عَنْهُ ; وَ لاَ تَعْجَلُوا فِي أَمْر حَتَّى تَتَبَيَّنُوا، فَإِنَّ لَنَا مَعَ كُلِّ أَمْر تُنْكِرُونَهُ غِيَراً(3)).

جمله «وَ لاَ يَحْمِلُ هذَا الْعَلَمَ» اشاره به اين است كه ما نخستين بار دراسلام، مجبور شده ايم كه با افرادى كه مدعى اسلام و اهل قبله اند به دليل بغى و طغيانشان پيكار كنيم و اين امر براى ظاهر بينان و كوته فكران، بسيار مشقت بار است ; لذا اين پرچم را جز آگاهان با استقامت و كسانى كه حق را از باطل به خوبى مى شناسند، كسى ديگر نمى تواند بر دوش كشد.

و جمله هاى «فَامْضُوا لِمَا تُؤْمَرُونَ...» اشاره به اين است كه اين راهِ پرمسئوليتى است ; با دقّت در آن راه، گام بر داريد و كاملا گوش به فرمان باشيد و نظم و انضباط را به دقّت رعايت كنيد.

و جمله «فَإِنَّ لَنَا مَعَ كُلِّ أَمْر تُنْكِرُونَهُ غِيَراً» اشاره به اين است كه در مسائل اجرايى جنگ و جزئيات كارها گاه امام و فرمانده دستوراتى مى دهد كه مطابق ميل اكثريت مردم نيست ; مثلا دستور مى دهد كه از طرف شمال به بصره حمله كنيد ; ولى اكثريت آن را مشكل مى پندارند و ترجيح مى دهند از طرف جنوب حمله كنند. امام(عليه السلام)مى فرمايد: «در اين گونه موارد; عجله نكنيد در آن جا كه خلاف شرع و مصلحت نيست، ما تغييراتى مى دهيم و خواست شما را تأمين مى كنيم; همچنين اگر مردم شكايتى مثلا از بعضى فرمانداران داشته باشند من همچون عثمان اصرارى بر ابقاى آن ها ندارم و نظر مردم را در آن جا موافق شرع و مصلحت است مى پذيرم و اين همان موضوع انعطاف است».

يكى از ويژگى هاى مدير و فرمانده لايق آن است كه به افكار مردم احترام بگذارد و در آن جا كه اصول محفوظ مى ماند با آن ها آهنگ باشد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، تفسيرهاى ديگرى براى اين جمله گفته اند كه مناسب به نظر نمى رسد; مثل اين كه «غير» به معناى مصالح باشد ; يعنى امورى را كه شما انكار مى كنيد، مصالحى دارد كه نمى دانيد; در حالى كه تفسير «غير» به مصالح، با مفهوم اين واژه سازگار نيست.

احتمالات ديگرى نيز در كلمات بعضى از شارحان نقل شده كه چون با ظاهر كلمات امام هماهنگ نبود، از آن صرف نظر كرديم.

* * *

#####

1. طه، آيه 132.

2. اعراف، آيه 128.

3. «غير» به معناى حوادث و تغييراتى است كه در زندگى انسان ها رخ مى دهد و در خطبه ياد شده به معناى هرگونه تغيير است.

▲نكته

▲گفتگويى با عمار ياسر در جنگ صفين

شك نيست كه اگر اهل قبله و گروهى از مسلمين اقدام به امورى كنند كه پايه هاى اسلام را متزلزل كند و يا قيام بر ضدّ حكومت اسلامى باشد، بايد ارشاد شوند و از طرق مسالمت آميز آن ها را به راه حق بازگردانند ; ولى اگر به خلاف كارى خود ادامه دادند چاره اى جز اين نيست كه آن ها را با زور بر سرجاى خود بنشانند و اين كار براى افراد سطحى نگر و كوتاه فكر خوش آيند نيست ; لذا امام(عليه السلام) مى فرمايد:

اين پرچم را تنها افراد بينا و شكيبا و عالم و آگاه بر دوش مى كشند.

در حوادث جنگ صفين چنين نقل شده است: «يكى از ياران عمار ياسر مى گويد: ما در جنگ صفين، همراه على(عليه السلام) تحت فرماندهى عمار بوديم. ناگاه مردى صف را شكافت و به ما رسيد و گفت: عمار كدام است؟

عمار صدا زد: منم.

آن مرد گفت: سخنى دارم آشكارا بگويم يا پنهان؟

عمار گفت: اختيار با توست.

آن مرد گفت: آشكارا مى گويم. من در مبارزه با معاويه و پيروانش از ساعتى كه از خانه بيرون آمدم ترديدى نداشتم و مى دانستم آن ها گمراهند و اين وضع تا ديشب ادامه داشت ; ولى خوابى ديدم كه مرا مردّد ساخته است. در خواب ديدم منادى ما اذان گفت و به يگانگى خدا و رسالت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) شهادت داد. منادى آن ها همين طور. نماز بر پا شد. همه مانند هم نماز خوانديم. همه يكنواخت تلاوت قرآن مى كرديم (از خواب بيدار شدم) شك و ترديد مرا فرا گرفت با خود گفتم: اگر آن ها بر باطلند، پس چرا همه چيز آن ها مثل ماست؟ خدا مى داند آن شب بر من چه گذشت!

عمار گفت: صاحب آن پرچم سياه را كه در برابر ماست مى شناسى؟ او عمرو عاص است. من همراه با پيامبر(صلى الله عليه وآله) در برابر همين پرچم، سه بار جهاد كرده ام و اين دفعه چهارم است واو از آن سه نوبت بهتر نشده ; بلكه بدتر و فاجرتر هم شده است. آيا تو در غزوه بدر و احد وحنين شركت داشتى؟ ياپدرت شاهد آن هابوده است كه براى تو خبرآورد؟ اوگفت:نه.

عمار گفت: موقعيت امروز ما در خدمت على(عليه السلام) همان موقعيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در روز بدر و احد و حنين است و مركز پرچم آن ها همان مركز پرچم هاى مشركان و احزاب است.

آيا آن لشكر و كسانى را كه در آن هستند مى بينى؟ به خدا سوگند! من دوست داشتم كه تمام آن هايى كه همراه با معاويه براى مبارزه با ما آمده اند و از اهداف ما جدايند همگى يك انسان بودند و من آن انسان را از بين مى بردم... آيا حقيقت را براى تو روشن ساختم؟

آن مرد گفت: آرى، بر من روشن شد.

عمار گفت: حالا هر يك از دو گروه را كه مى خواهى انتخاب كن».(1)

اين واقعه و مانند آن نشان مى دهد كه ظاهر اسلامى اين گروه هاى مخالف كه پوششى براى نيّات شوم آن ها بود، افراد ساده دل را فريب مى داد و امام(عليه السلام) با سخنان ياد شده به اين گونه افراد هشدار مى داد.

#####

1. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 5، صفحه 256 (با كمى تلخيص) ـ اين داستان را «نصر بن مزاحم» در صفحه 321 كتاب صفين نيز نقل كرده است.

▲بخش سوّم

أَلاَ وَ إِنَّ هذِهِ الدُّنْيَا الَّتِي أَصْبَحْتُمْ تَتَمَنَّوْنَهَا وَ تَرْغَبُونَ فِيهَا، وَ أَصْبَحَتْ تُغْضِبُكُمْ وَ تُرْضِيكُمْ، لَيْسَتْ بِدَارِكُمْ، وَ لاَ مَنْزِلِكُمُ الَّذِي خُلِقْتُمْ لَهُ وَ لاَ الَّذِي دُعِيتُمْ إِلَيْهِ. أَلاَ وَ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِبَاقِيَة لَكُمْ وَ لاَ تَبْقُونَ عَلَيْهَا ; وَ هِيَ وَ إِنْ غَرَّتْكُمْ مِنْهَا فَقَدْ حَذَّرَتْكُمْ شَرَّهَا. فَدَعُوا غُرُورَهَا لِتَحْذِيرِهَا، وَ أَطْمَاعَهَا لِتَخْوِيفِهَا ; وَ سَابِقُوا فِيهَا إِلَى الدَّارِ الَّتِي دُعِيتُمْ إِلَيْهَا، وَانْصَرِفُوا بِقُلُوبِكُمْ عَنْهَا; وَ لاَ يَخِنَّنَّ أَحَدُكُمْ خَنِينَ الاَْمَةِ عَلَى مَا زُوِيَ عَنْهُ مِنْهَا، وَاسْتَتِمُّوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى طاعَةِ اللهِ وَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى مَا اسْتَحْفَظَكُمْ مِنْ كِتَابِهِ. أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ يَضُرُّكُمْ تَضْيِيعُ شَيْء مِنْ دُنْيَاكُمْ بَعْدَ حِفْظِكُمْ قَائِمَةَ دِينِكُمْ. أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ يَنْفَعُكُمْ بَعْدَ تَضْيِيعِ دِينِكُمْ شَيْءٌ حَافَظْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَمْرِ دُنْيَاكُمْ. أَخَذَ اللهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِكُمْ إِلَى الْحَقِّ، وَ أَلْهَمَنَا وَ إِيَّاكُمُ الصَّبْرَ!

ترجمه:

آگاه باشيد! اين دنيايى كه شما پيوسته آن را آرزو مى كنيد و به آن عشق مىورزيد، و آن نيز گاه شما را خشمگين و گاه خشنود مى سازد، خانه و منزلگاه اصلى شما نيست كه براى آن آفريده شده و به سوى آن دعوت گرديده ايد.

آگاه باشيد! نه دنيا براى شما باقى مى ماند و نه سلطه شما بر آن باقى خواهد ماند. اين دنيا گرچه از جهتى شما را فريب داده، ولى از جهتى ديگر شما را از بدى هايش بر حذر داشته است; پس به دليل هشدارهايش از فريبندگى هايش چشم بپوشيد و مظاهر هوس انگيزش را به جهت جنبه هاى هشدار دهنده اش رها سازيد و در اين جهان به سوى سرايى كه به آن دعوت شده ايد سبقت جوييد و با جان و دل از دنياپرستى روى بگردانيد. نبايد هيچ يك از شما به سبب از دست دادن چيزى از دنيا همچون كنيزكان گريه سر دهد ; بلكه با صبر و استقامت بر طاعت خدا و حفظ آن چه را از كتابش بر عهده شما گذاشته نعمت هاى او را نسبت به خويش كامل سازيد.

آگاه باشيد! اگر اساس دين و ايمان خود را حفظ كنيد، از بين رفتن چيزى از دنيايتان به شما زيان نمى رساند و بدانيد با تباه ساختن دين خود، آن چه را از دنيا براى خويش نگه داشته ايد سودى به حالتان نخواهد داشت. خداوند، دل هاى ما و شما را به سوى حق متوجّه سازد و صبر و استقامت را به ما و شما ارزانى دارد.

▲شرح و تفسير: اين جهان منزلگاه اصلى شما نيست!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به ناپايدارى دنيا و بى قرارى آن اشاره مى كند و به همگان هشدار مى دهد كه فريب زرق و برق آن را نخورند ; چرا كه آتش افروزان جنگ هاى جمل و مانند آن همگى به جهت نيل به دنيا و زخارف آن گرفتار اين انحرافات شدند. امام(عليه السلام) ديگران را بر حذر مى دارد كه راه آنان را نپويند و آن چه را كه آن ها مى جويند نجويند و در طريق حق گام بر دارند; هر چند به شهادت منتهى شود; مى فرمايد: «آگاه باشيد! اين دنيايى كه شما پيوسته آن را آرزو مى كنيد و به آن عشق مىورزيد، و آن نيز گاه شما را خشمگين و گاه خشنود مى سازد، خانه و منزلگاه اصلى شما نيست كه براى آن آفريده شده و به سوى آن دعوت گرديده ايد» (أَلاَ وَ إِنَّ هذِهِ الدُّنْيَا الَّتِي أَصْبَحْتُمْ تَتَمَنَّوْنَهَا وَ تَرْغَبُونَ فِيهَا، وَ أَصْبَحَتْ تُغْضِبُكُمْ وَ تُرْضِيكُمْ، لَيْسَتْ بِدَارِكُمْ، وَ لاَ مَنْزِلِكُمُ الَّذِي خُلِقْتُمْ لَهُ وَ لاَ الَّذِي دُعِيتُمْ إِلَيْهِ).

اين تعبير اشاره به همان چيزى است كه بارها در نهج البلاغه بيان شده و قرآن نيز در بعضى از آيات به آن اشاره مى كند كه دنياسراى جاويدان و جايگاه اصلى ما نيست ; بلكه منزلگاهى است موقّت كه در سفر خود به سوى آخرت در آن مسكن گزيده ايم تا زاد و توشه برگيريم و به سلامت از اين راه پر خوف و خطر بگذريم و به دار آخرت كه به فرموده قرآن «لهى الحيوان ; حيات حقيقتى در آن است»، نايل شويم.

سپس براى تأكيد بيشتر مى افزايد: «آگاه باشيد! نه دنيا براى شما باقى مى ماند و نه سلطه شما بر آن باقى خواهد ماند (هر دو رو به زوال و پايان پذير است» (أَلاَ وَ إِنَّهَا لَيْسَتْ بِبَاقِيَة لَكُمْ وَ لاَ تَبْقُونَ عَلَيْهَا).

و درادامه اين سخن در پاسخ كسانى كه دنيا را همواره فريبنده معرفى مى كنند، مى افزايد: «اين دنيا گرچه از جهتى شما را فريب داده، ولى از جهتى ديگر شما را از بدى هايش بر حذر داشته است; پس به دليل هشدارهايش از فريبندگى هايش چشم بپوشيد و مظاهر هوس انگيزش را به جهت جنبه هاى هشدار دهنده اش رها سازيد» (وَ هِيَ وَ إِنْ غَرَّتْكُمْ مِنْهَا فَقَدْ حَذَّرَتْكُمْ شَرَّهَا. فَدَعُوا غُرُورَهَا لِتَحْذِيرِهَا، وَ أَطْمَاعَهَا لِتَخْوِيفِهَا).

درست است كه بسيارى از زرق و برق هاى دنيا فريبنده و غافل كننده است; ولى در كنار آن صحنه هايى به ما نشان مى دهد كه هر غافلى را از خواب غفلت بيدار مى كند. درست در همان لحظه اى كه شخصى بر اريكه قدرت مى نشيند ديگرى از تخت سقوط مى كند ; در همان زمانى كه شخصى وارث آلاف و الوف مى شود، جنازه صاحب اصلى آن اموال بر دوش انسان ها روانه گورستان مى گردد; در همان زمان كه نوزادى متولّد مى شود و پدر و مادر خندان مى شوند، در گوشه ديگرى جمعى را مى بينيم كه براى از دست دادن عزيزان، ناله وشيون سر داده اند!! چرا ما تنها بخش اوّل را مى بينيم و از بخش دوّم غافليم؟! اين نكته مهمى است كه امام(عليه السلام) با عبارات پرمعناى ياد شده، همگان را به آن توجّه مى دهد و در كلمات قصار و عبارات ديگر نهج البلاغه نيز بر آن تأكيد شده است.

در ادامه اين سخن و در نتيجه گيرى مى فرمايد: «(بنابراين) و در اين جهان به سوى سرايى كه به آن دعوت شده ايد سبقت جوييد و با جان و دل از دنياپرستى روى بگردانيد» (وَ سَابِقُوا فِيهَا إِلَى الدَّارِ الَّتِي دُعِيتُمْ إِلَيْهَا، وَانْصَرِفُوا بِقُلُوبِكُمْ عَنْهَا).

و باز هم ادامه مى دهد: «نبايد هيچ يك از شما به سبب از دست دادن چيزى از دنيا همچون كنيزكان گريه سر دهد ; بلكه با صبر و استقامت بر طاعت خدا و حفظ آن چه را از كتابش بر عهده شما گذاشته نعمت هاى او را نسبت به خويش كامل سازيد» (وَ لاَ يَخِنَّنَّ أَحَدُكُمْ خَنِينَ الاَْمَةِ عَلَى مَا زُوِيَ(1) عَنْهُ مِنْهَا، وَاسْتَتِمُّوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى طاعَةِ اللهِ وَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى مَا اسْتَحْفَظَكُمْ مِنْ كِتَابِهِ).

امام(عليه السلام) افراد ضعيف و ناتوانى را كه به علّت از دست دادن كمى از نعمت هاى دنيا قيافه عزاداران به خود مى گيرند و همچون كسانى كه عزيزترين عزيزانشان را از دست داده اند گريه سر مى دهند به كنيزان كم قدر و مايه اى تشبيه مى كند كه به جهت كوچك ترين ناملايمات، بلند بلند گريه مى كنند و گاه از شدت بى تابى صداى گريه آن ها در بينى شان مى پيچد. (توجّه داشته باشيد «خنين» به نوعى از گريه گفته مى شود كه صداى آن به سبب شدت بى تابى در بينى مى پيچد).

آرى، اين كار بردگان ضعيف است ; بردگان دنيا و اسيران زرق و برق در حالى كه اگر درست بينديشند مى فهمند كه آن چه از دست رفته هر قدر مهم باشد چيز با ارزشى نيست; زيرا اگر امروز آن را از دست ندهد فردا به هنگام مرگ با همه خداحافظى مى كند و همه را از دست مى دهد!

به علاوه بسيارى از نعمت ها از دست مى رود و بعد از مدّتى به لطف خدا به دست مى آيد ; بنابراين بى تابى و آه و ناله و گريه بى مورد است.

و از جمله آخر استفاده مى شود كه يكى از عوامل بقا و دوام نعمت هاى خداوند، اطاعت فرمان او و احترام به قرآن و عمل به دستورات آن است.

در پايان اين خطبه به نكته مهم ديگرى اشاره مى شود. هنگامى كه حفظ دنياى پر زرق و برق با حفظ دين در تضادّ واقع شود، به گونه اى كه حفظ هر يك، سبب تضييع ديگرى گردد، امام(عليه السلام) مى فرمايد: اگر دين و ايمانتان را حفظ كنيد بقيه مهم نيست «آگاه باشيد! اگر اساس دين و ايمان خود را حفظ كنيد، از بين رفتن چيزى از دنيايتان به شما زيان نمى رساند و بدانيد با تباه ساختن دين خود، آن چه را از دنيا براى خويش نگه داشته ايد سودى به حالتان نخواهد داشت» (أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ يَضُرُّكُمْ تَضْيِيعُ شَيْء مِنْ دُنْيَاكُمْ بَعْدَ حِفْظِكُمْ قَائِمَةَ دِينِكُمْ. أَلاَ وَ إِنَّهُ لاَ يَنْفَعُكُمْ بَعْدَ تَضْيِيعِ دِينِكُمْ شَيْءٌ حَافَظْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَمْرِ دُنْيَاكُمْ).

اشاره به اين كه غناى حقيقى در حفظ سرمايه دين و ايمان است كه در زندگى جاويدان انسان همه جا راه گشاى اوست ; نه مواهب مادّى زودگذر فانى ; كه اين ها سرمايه هايى هستند خيالى و پندارى و گاه همچون حباب هاى روى آب به سرعت محو مى شوند.

در حديثى كه مرحوم كلينى نقل كرده مى خوانيم: يكى از ياران آن حضرت هر سال به حج مى آمد و با امام(عليه السلام) ملاقات مى كرد; ولى مدّتى گذشت و به حج نيامد. در اين هنگام يكى از ياران سرشناس آن حضرت خدمتش شرفياب شد. حضرت احوال آن دوست را از او پرسيد. آن شخص در پاسخ حضرت كوتاه آمد ; يعنى نمى خواست وضع نامناسب مالى او را بازگو كند. امام(عليه السلام) فرمود: بگو ببينم دين و ايمانش چگونه است؟ عرض كرد: «هُوَ وَاللهِ كَما تُحِبُّ ; او به آن گونه است كه شما دوست مى داريد». امام(عليه السلام)فرمود: «هُوَ وَاللهِ الْغَنِىُّ ; به خدا سوگند! او غنىّ و بى نياز است».(2)

سپس با اين دعا كلام خود را پايان داده، عرضه مى دارد: «خداوند، دل هاى ما و شما را به سوى حق متوجّه سازد و صبر و استقامت را به ما و شما مرحمت كند» (أَخَذَ اللهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِكُمْ إِلَى الْحَقِّ، وَ أَلْهَمَنَا وَ إِيَّاكُمُ الصَّبْرَ!).

بارها گفته ايم كه هرگاه امكانات مادّى در مسير اهداف سازنده معنوى به كار گرفته شود نه تنها مذموم و نكوهيده نيست; بلكه از بهترين وسايل پيشرفت و تكامل انسان است. بدبختى از آن جا شروع مى شود كه اين امكانات به هدف اصلى تبديل شود و براى نيل به آن، انسان همه چيز را قربانى كند و از آن جا كه در عصر و زمان آن حضرت و امامان بعد از ايشان بر اثر فتوحات مال و ثروت فراوانى به كشور اسلامى مخصوصاً مركز حكومت، سرازير شد و بسيارى از مردم را به خود مشغول داشت اين پيشوايان بزرگ، پيوسته در مذمّت دنيا سخن مى گفتند و به مردم هشدار مى دادند. خطبه مزبور يكى از نمونه هاى آن است.

* * *

#####

1. «زوى» از ماده «زىّ» (بر وزن حىّ) به معناى جمع كردن و گرفتن و بردن و دور كردن است و با توجّه به اين كه در عبارت مزبور به صورت فعل مجهول و همراه با «عن» ذكر شده به معناى دوركردن و از دست دادن مى باشد.

2. اصول كافى، جلد 2، صفحه 216، حديث 4.

▲خطبه 174 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في معنى طلحة بن عبيدالله و قد قاله حين بلغه خروج طلحة و الزبير إلى البصرة لقتاله:

از سخنان امام(عليه السلام) است كه درباره طلحه و هنگامى كه از خروج او و زبير به سوى بصره براى جنگ با آن حضرت آگاه شد، بيان فرمود.

#####

1. سند خطبه:

صاحب كتاب «مصادر نهج البلاغه» معتقد است: اين خطبه با خطبه 22 و 135 (و طبق شماره ما خطبه 137) ارتباط و اتصال دارد; سپس مى افزايد: مرحوم «شيخ طوسى» آن را در كتاب «امالى» (با تفاوت هايى) نقل كرده و «خوارزمى» نيز در كتاب «مناقب» قريب به آن را آورده است و «ابن اثير» نيز در كتاب لغت خود به نام «نهايه» واژه هاى پيچيده آن را شرح داده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 419).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در زمانى ايراد شد كه به امام(عليه السلام) خبر رسيد طلحه و زبير به سوى بصره رفته اند و قصد دارند آن جا را تصرف كنند و سپس وارد جنگ با امام(عليه السلام)شوند. امام(عليه السلام)براى اين كه روحيه يارانش را تقويت كند و پرده ها را كنار بزند و طلحه و زبير را معرفى كند اين خطبه را ايراد فرمود. اين خطبه عمدتاً شامل دو بخش است:

نخست اين كه امام(عليه السلام) مى فرمايد: تاكنون سابقه نداشته كسى مرا به جنگ تهديد كند; چون همه قدرت و شجاعت مرا در جنگ ها ديده بودند; بنابراين تهديد طلحه و زبير يك تهديد بى ارزش و مسخره است.

ديگر اين كه با بيانى منطقى و استدلالى محكم، روشن مى سازد، خون خواهى عثمان ـ كه بهانه طلحه و زبير براى آتش افروزى جنگ است ـ امرى است دروغين و خيالى ; چرا كه طلحه بيش از هر كس دستش به خون عثمان آلوده بود و در واقع اين كار از قبيل نعل وارونه زدن است.

* * *

▲بخش اوّل

قَدْ كُنْتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ، وَ لاَ أُرَهَّبُ بِالضَّرْبِ ; وَ أَنَا عَلَى مَا قَدْ وَعَدَنِي رَبِّي مِنَ النَّصْرِ. وَاللهِ مَا اسْتَعْجَلَ مُتَجَرِّداً لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ إِلاَّ خَوْفاً مِنْ أَنْ يُطَالَبَ بِدَمِهِ، لاََنَّهُ مَظِنَّتُهُ، وَ لَمْ يَكُنْ فِي الْقَوْمِ أَحْرَصُ عَلَيْهِ مِنْهُ، فَأَرَادَ أَنْ يُغَالِطَ بِمَا أَجْلَبَ فِيهِ لِيَلْتَبِسَ الاَْمْرُ وَ يَقَعَ الشَّكُّ. وَ وَاللهِ مَا صَنَعَ فِي أَمْرِ عُثْمَانَ وَاحِدَةً مِنْ ثَلاَث: لَئِنْ كَانَ ابْنُ عَفَّانَ ظَالِماً ـ كَمَا كَانَ يَزْعُمُ ـ لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُوَازِرَ قَاتِلِيهِ، وَ أَنْ يُنَابِذَ نَاصِرِيهِ. وَ لَئِنْ كَانَ مَظْلُوماً لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُنَهْنَهِينَ عَنْهُ، وَالْمُعَذِّرِينَ فِيهِ وَ لَئِنْ كَانَ فِي شَكٍّ مِنَ الْخَصْلَتَيْنِ، لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَعْتَزِلَهُ وَ يَرْكُدَ جَانِباً، وَ يَدَعَ النَّاسَ، مَعَهُ، فَمَا فَعَلَ وَاحِدَةً مِنَ الثَّلاَثِ، وَ جَاءَ بِأَمْر لَمْ يُعْرَفْ بَابُهُ، وَ لَمْ تَسْلَمْ مَعَاذِيرُهُ.

ترجمه:

من هيچ گاه در گذشته به جنگ تهديد نمى شدم و هرگز كسى مرا از ضرب شمشير نمى ترسانيد (چرا كه همه مى دانستند من مرد جنگم به علاوه) من به همان وعده پيروزى كه پروردگارم داده است باقى ام و به آن ايمان دارم. به خدا سوگند، او (طلحه) با شتاب براى خونخواهى عثمان اقدام نكرد ; مگر به جهت اين كه مى ترسيد خودش نسبت به خون عثمان بازخواست شود ; زيرا او به اين كار متهم بود و در ميان مردم، كسى حريص تر از او بر قتل عثمان نبود و او در واقع، مى خواست با جمع آورى گروهى گرد خود (به نام خونخواهى عثمان) غلط اندازى كند و امر را بر مردم مشتبه سازد و آن ها را به شك بيندازد.

به خدا سوگند، او مى بايست در مورد عثمان يكى از سه كار را انجام مى داد; ولى هرگز چنين كارى را نكرد (نخست اين كه) اگر فرزند عفان (يعنى عثمان) ستمكار بود ـ چنان كه او مى انديشيد ـ سزاوار بود با قاتلان او همكارى كند و با يارانش مبارزه نمايد و اگر او مظلوم بود سزاوار بود از قتل او جلوگيرى كند و براى كارهايش عذر موجهى ارائه دهد و اگر در ميان اين دو امر شك و ترديد داشت خوب بود كناره گيرى مى كرد و به گوشه اى مى رفت و مردم را با او تنها مى گذاشت ; ولى او هيچ كدام از اين سه را انجام نداد و به كارى دست زد كه دليل روشنى بر آن نبود و عذرهاى ناموجهى براى كار خود آورد (نخست بر ضد او قيام كرد سپس به خونخواهى او برخاست).

▲شرح و تفسير: كارهاى ضد و نقيض طلحه دليل رسوايى اوست

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه اشاره به تهديدهاى طلحه و زبير كرده، مى فرمايد: «من هيچ گاه در گذشته به جنگ تهديد نمى شدم و هرگز كسى مرا از ضرب شمشير نمى ترسانيد (چرا كه همه مى دانستند من مرد جنگم و هرگز از مبارزه با دشمن هراسى ندارم)» (قَدْ كُنْتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ، وَ لاَ أُرَهَّبُ بِالضَّرْبِ).

اشاره به اين كه همگان ضرب شمشير مرا در جنگ هاى اسلامى ديده بودند كه برترين شجاعان عرب را به خاك افكندم و نام مرا همگان با دليرى و شجاعت قرين مى دانستند. تعجب آور است كه چگونه طلحه و زبير به خود اجازه مى دهند مرا به جنگ تهديد كنند! با اين كه خودشان در جنگ ها حاضر و ناظر بودند.

سپس مى فرمايد: «(اضافه بر اين) من به همان وعده پيروزى كه پروردگارم داده است باقى ام و به آن ايمان دارم» (وَ أَنَا عَلَى مَا قَدْ وَعَدَنِي رَبِّي مِنَ النَّصْرِ).

اين تعبير ممكن است اشاره به وعده اى باشد كه خداوند به همه مؤمنان ثابت قدم داده و فرموده است:

«(إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الاَْشْهَادُ); ما به يقين پيامبران خود و كسانى را كه ايمان آورده اند در زندگى دنيا و (در آخرت) و در آن روز كه گواهان به پا مى خيزند، يارى مى دهيم».(1)

و يا اشاره به وعده خاصى باشد كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به آن حضرت در مورد پيروزى بر ناكثان و پيمان شكنان از قبل داده بود و حتى داستان جنگ جمل را با صراحت به عايشه فرمود و او را از اين كار نهى كرد كه شرح آن در تواريخ معروف است.(2)

آن گاه در ادامه اين سخن، پرده ها را كنار مى زند و نيّات شوم طلحه و زبير را از اين كار عجولانه آشكار مى سازد; مى فرمايد: «به خدا سوگند، او (طلحه) با شتاب براى خونخواهى عثمان اقدام نكرد ; مگر به جهت اين كه مى ترسيد خودش (بر كرسى اتهام بنشيند و) نسبت به خون عثمان بازخواست شود ; زيرا به اين كار متهم بود و در ميان مردم، كسى حريص تر از او بر قتل عثمان نبود و او در واقع، مى خواست با جمع آورى گروهى گرد خود (به نام خونخواهى عثمان) غلط اندازى كند و امر را بر مردم مشتبه سازد و آن ها را به شك بيندازد» (وَاللهِ مَا اسْتَعْجَلَ مُتَجَرِّداً(3) لِلطَّلَبِ بِدَمِ عُثْمَانَ إِلاَّ خَوْفاً مِنْ أَنْ يُطَالَبَ بِدَمِهِ، لاََنَّهُ مَظِنَّتُهُ، وَ لَمْ يَكُنْ فِي الْقَوْمِ أَحْرَصُ عَلَيْهِ مِنْهُ، فَأَرَادَ أَنْ يُغَالِطَ بِمَا أَجْلَبَ(4) فِيهِ لِيَلْتَبِسَ الاَْمْرُ وَ يَقَعَ الشَّكُّ).

و در ادامه اين سخن طلحه را در افكار عمومى به محاكمه مى كشد و مى فرمايد: «اين كه طلحه براى خون خواهى عثمان قيام كرد هرگز در ادعاى خود صادق نبود اگر صداقت مى داشت به خدا سوگند، او مى بايست در مورد عثمان يكى از سه كار را انجام مى داد; ولى نكرد (نخست اين كه) اگر فرزند عفان (يعنى عثمان) ستمكار بود ـ چنان كه او مى انديشيد ـ سزاوار بود كه با قاتلان او همكارى كند و با يارانش مبارزه نمايد و اگر او مظلوم بود سزاوار بود از قتل او جلوگيرى كند و براى كارهايش عذرهاى موجهى ارائه دهد و اگر در ميان دو امر شك و ترديد داشت خوب بود كناره گيرى مى كرد و به گوشه اى مى رفت و مردم را با او تنها مى گذاشت» (وَ وَاللهِ مَا صَنَعَ فِي أَمْرِ عُثْمَانَ وَاحِدَةً مِنْ ثَلاَث: لَئِنْ كَانَ ابْنُ عَفَّانَ ظَالِماً ـ كَمَا كَانَ يَزْعُمُ ـ لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُوَازِرَ(5) قَاتِلِيهِ، وَ أَنْ يُنَابِذَ(6) نَاصِرِيهِ. وَ لَئِنْ كَانَ مَظْلُوماً لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُنَهْنِهِينَ(7) عَنْهُ، وَالْمُعَذِّرِينَ(8) فِيهِ وَ لَئِنْ كَانَ فِي شَكٍّ مِنَ الْخَصْلَتَيْنِ، لَقَدْ كَانَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَعْتَزِلَهُ وَ يَرْكُدَ(9) جَانِباً، وَ يَدَعَ النَّاسَ، مَعَهُ).

سپس مى فرمايد: «ولى او هيچ كدام از اين سه را انجام نداد و به كارى دست زد كه دليل روشنى بر آن نبود و عذرهاى ناموجهى براى كار خود آورد (نخست بر ضد او قيام كرد سپس به خونخواهى او برخاست)» (فَمَا فَعَلَ وَاحِدَةً مِنَ الثَّلاَثِ، وَ جَاءَ بِأَمْر لَمْ يُعْرَفْ بَابُهُ، وَ لَمْ تَسْلَمْ مَعَاذِيرُهُ).

امام(عليه السلام) با اين دليل روشن منطقى از روى توطئه و دروغ طلحه پرده بر مى دارد و نشان مى دهد كه او يك سياست باز دروغگو است كه نان را به نرخ روز مى خورد ; چرا كه وضع او در برابر عثمان ـ مطابق حصر عقلى ـ ممكن نبود، از اين سه حالت بيرون باشد: يا او را ظالم مى دانست يا مظلوم يا در شك و ترديد بود; و هر يك از اين ها بر خورد مناسبى را مى طلبد; ولى او يك روز در پشت صحنه، مردم را بر قتل عثمان تحريك مى كرد و بعد از قتل عثمان، بلافاصله در مقام دفاع از او برآمد و به خونخواهى او پرداخت. اين است راه و رسم سياست بازان حرفه اى مكار كه گاه در يك روز مسير خود را يك صد و هشتاد درجه تغيير مى دهند!!

برنامه معاويه در اين ماجرا ـ هر چند دور بود ـ نيز چندان تفاوتى با «طلحه» نداشت. او هم دست روى دست گذاشت تا «عثمان» كشته شود و بعد به خونخواهى او پرداخت. آن ها در واقع به قتل عثمان راضى بودند تا جاده براى خلافت آن ها هموار گردد و از اين كلاه، نمدى براى خود تهيه كنند.

امام(عليه السلام) در عبارات مذكور مى فرمايد: طلحه با قاتلان عثمان همكارى نكرد; در حالى تاريخ مى گويد او با آن ها همكارى داشت.

پاسخ اين سؤال روشن است: مقصود امام(عليه السلام)، اين است كه علناً و آشكارا وارد ميدان نشد; ولى به يقين در پشت صحنه جزو كارگردان ها بود.

جالب اين كه به گفته «ابن قتيبه» در «الامامة والسياسة» هنگامى كه «عايشه» در «بصره» خطبه مى خواند كه آن ها را به خونخواهى عثمان تشويق كند، مردى از اشراف و بزرگان «بصره» نامه اى نشان داد كه «طلحه» جهت تشويق به قتل عثمان براى او نوشته بود. آن مرد خطاب به طلحه گفت: «اين نامه را مى شناسى؟» «طلحه» گفت: «آرى» آن مرد گفت: «پس چرا تغيير موضع دادى؟ ديروز ما را به قتل عثمان تشويق مى كردى و امروز ما را به خونخواهى او دعوت مى نمايى؟! شما چنين گفته بوديد كه على از شما دعوت كرده بود تا مردم براى تصدى خلافت با شما دعوت كنند ; چون سن شما بيش تر بود ; ولى شما ابا كرديد و گفتيد: او به دليل نزديكى به پيامبر(صلى الله عليه وآله) و سوابق اش در اسلام بر ما مقدّم است و با او بيعت كرديد ; پس چرا امروز بيعت را شكستيد؟!»

«طلحه» در پاسخ گفت: «او بعد از آن كه خلافت را در اختيار گرفت و مردم با او بيعت كردند چنين پيشنهادى به ما كرد. ما مى دانستيم او چنين كارى نخواهد كرد و اگر مى كرد مهاجران و انصار خلافت ما را نمى پذيرفتند و ما ترسيديم اگر بيعت نكنيم كشته شويم; لذا از روى اكراه بيعت كرديم!!»

آن مرد گفت: «اين تغيير نظر شما درباره عثمان براى چيست؟» (طلحه عذر مضحكى آورد) گفت: «گروهى بر ما ايراد كردند كه چرا به يارى عثمان نشتافتيد؟ ما هم جبران اين كوتاهى را در آن ديديم كه به خونخواهى او قيام كنيم!».(10)

از اين جا روشن مى شود كه مردم آن زمان نيز مى دانستند طلحه در ادعاى خود هرگز صادق نيست و از شگفتى هاى تاريخ اسلام اين است كه «مدائنى» در كتاب «مقتل عثمان» نقل كرده است كه طلحه سه روز از دفن عثمان جلوگيرى كرد تا اين كه بعضى از صحابه به على(عليه السلام) متوسّل شدند كه موجبات دفن او را فراهم سازد. طلحه كسانى را در مسير جنازه نشاند كه آن را سنگ باران كنند. سرانجام جنازه او را به نقطه اى در مدينه به نام «حشّ كوكب» (محلى درنزديكى بقيع) كه يهود، مرده هاى خود را در آن جا دفن مى كردند، آوردند. باز بعضى آن را سنگ باران كردند. على(عليه السلام) كسى را فرستاد و دستور داد از اين كار خوددارى كند و بدين ترتيب جنازه عثمان در «حشّ كوكب» دفن شد.(11)

* * *

#####

1. غافر، آيه 51.

2. در ذيل خطبه سيزدهم جلد اوّل، صفحه 515 به بعد، در اين باره مشروحاً سخن گفته ايم.

3. «متجرّد» از ماده «تجرّد» به معناى آماده شدن براى انجام دادن كارى با جدّ و جهد است و به شمشير كشيده از نيام «سيف مجرّد» مى گويند.

4. «أجلب» ازماده «اجلاب» به معناى گردآورى كردن و يارى نمودن است.

5. «يوازر» از ماده «موازرة» به معناى يارى كردن است.

6. «ينابذ» از ماده «منابذة» به معناى دورافكندن و مبارزه نمودن است.

7. «منهنهين» به معناى كسانى است كه از كارى جلوگيرى مى كنند و از ماده «نهنهة» (بر وزن قهقهة) گرفته شده است.

8. «معذرين» به معناى كسانى است كه براى كار خود يا ديگران عذرى مى تراشند.

9. «يركد» از ماده «ركود» به معناى راكد و ساكت شدن است.

10. الامامة و السياسة، جلد 1، صفحه 88 ـ ما در جلد 5 پيام امام اميرمؤمنان(عليه السلام) ذيل خطبه 137، صفحه 518 مطالب ديگرى آورده ايم.

11. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 10، صفحه 6. طبرى نيزهمين داستان را بدون ذكر نام طلحه در جلد سوّم تاريخ خود، حوادث سال 35در صفحه 438 آورده است ; سپس مى نويسد: «معاويه در زمان حكومتش دستور داد ديوار حشّ كوكب را خراب كنند و آن را به بقيع متّصل نمايند».

▲خطبه 175 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في الموعظة و بيان قرباه من رسول الله(صلى الله عليه وآله)

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن مردم را پند و اندرز مى دهد و نزديك بودن خود را با رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بيان مى دارد.

#####

1. سند خطبه:

از جمله منابعى كه بخشى از اين خطبه در آن نقل شده، «غرر الحكم آمدى» است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 422) و از كتاب «تمام نهج البلاغه» چنين بر مى آيد كه اين خطبه در منابع ديگرى بوده و اضافاتى داشته است; از جمله «پيشگويى على(عليه السلام) درباره حجرالاسود» كه به وسيله بعضى از دشمنان از مكه به بلاد ديگر منتقل مى شود پس از مدّتى به جاى نخست بازگردانده مى شود. (كتاب تمام نهج البلاغه، صفحه 287).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از سه بخش تشكيل شده است:

امام(عليه السلام) در بخش اوّل مواعظ سودمندى با بيانات تكان دهنده براى مخاطبان خود ـ كه در واقع همه انسان ها در طول تاريخ اند ـ بيان مى فرمايد و كسانى را كه در خواب غفلت گرفتارند با سخنان بيدارگر خود بيدار مى كند.

در بخش دوّم اين خطبه اشاره به آگاهى اش از حوادث آينده مى نمايد و منبع اصلى علم خود را كه تعليم پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) معرفى مى دارد و تصريح مى كند كه من مى توانم هر يك از شما را از آغاز و پايان كارش و تمام شئون زندگانى اش آگاه سازم; ولى از بيم اين كه مبادا درباره من غلو كنيد و كافر شويد، خوددارى مى كنم.

و در بخش سوّم ـ كه جمله هاى پايانى خطبه است ـ به اين نكته مهم اشاره مى كند كه من در اوامر و نواهى ام نسبت به شما هميشه خود، پيشگامم و پيش از آن كه شما را امر و نهى كنم، خودم عمل مى نمايم.

* * *

▲بخش اوّل

أَيُّهَا النَّاسُ غَيْرُ الْمَغْفُولِ عَنْهُمْ، وَالتَّارِكُونَ الْمَأْخُوذُ مِنْهُمْ. مَا لِي أَرَاكُمْ عَنِ اللهِ ذَاهِبِينَ، وَ إِلَى غَيْرِهِ رَاغِبِينَ! كَأَنَّكُمْ نَعَمٌ أَرَاحَ بِهَا سَائِمٌ إِلَى مَرْعىً وَبِيٍّ، وَ مَشْرَب دَوِيٍّ، وَ إِنَّمَا هِيَ كَالْمَعْلُوفَةِ لِلْمُدَى لاَ تَعْرِفُ مَاَذا يُرَادُ بِهَا! إِذَا أُحْسِنُ إِلَيْهَا تَحْسَبُ يَوْمَهَا دَهْرَهَا، وَ شِبَعَهَا أَمْرَهَا. وَاللهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُخْبِرَ كُلَّ رَجُل مِنْكُمْ بِمَخْرَجِهِ وَ مَوْلِجِهِ وَ جَمِيعِ شَأْنِهِ لَفَعَلْتُ، وَ لكِنْ أَخَافُ أَنْ تَكْفُرُوا فِيَّ بِرَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ.

ترجمه:

اى مردمى كه (غافليد، امّا) از شما غفلت نمى شود (و تمام كردارتان را مأموران الهى ثبت مى كنند) و اى كسانى كه (فرمان خدا را) ترك مى كنيد، اما شما را ترك نمى كنند; چه شده است كه مى بينم از خدا روى برتافته ايد و به غير او روى آورده ايد؟

گويا شما گله شتران يا گوسفندانى هستيد كه چوپان، آن ها را به چراگاه «وباخيز» و چشمه اى بيمارى زا مى برد (يا) شما همچون حيوان پروارى هستيد كه (آن را فربه مى كنند تا) گارد بر گلويش نهند، ولى خودش نمى داند، چه برنامه اى براى او در نظر گرفته شده است. او چنان است كه هر گاه به وى نيكى شود (و مقدارى علف نزد او بريزند) يك روز خود را يك عمر مى پندارد و سرنوشت خود را در سيرى و شكم پرورى مى بيند. به خدا سوگند! اگر بخواهم مى توانم هر يك از شما را از آغاز و پايان كارش و از تمام شئون زندگانى اش آگاه سازم ; ولى از آن مى ترسم كه اين كار، سبب كافر شدن شما به رسول خدا(صلى الله عليه وآله)شود (و درباره من غلوّ كنيد و آن حضرت را به فراموشى بسپاريد).

▲شرح و تفسير: اين همه غفلت چرا؟

سپس مى افزايد: «چه شده است كه مى بينم از خدا روى برتافته ايد و به غير او روى آورده ايد؟ گويا شما گله شتران يا گوسفندانى هستيد كه چوپان، آن ها را به چراگاه «وباخيز» و چشمه اى بيمارى زا مى برد» (مَا لِي أَرَاكُمْ عَنِ اللهِ ذَاهِبِينَ، وَ إِلَى غَيْرِهِ رَاغِبِينَ! كَأَنَّكُمْ نَعَمٌ أَرَاحَ(1) بِهَا سَائِمٌ(2) إِلَى مَرْعىً وَبِيٍّ(3)، وَ مَشْرَب دَوِيٍّ(4)).

گرچه همه مسلمين دم از خدا مى زنند، ولى گاه عمل گروهى نشان مى دهد كه به خدا پشت كرده و به دنيا و هواى نفس چسبيده اند ; در اين حال امام(عليه السلام)آن ها را به حيواناتى تشبيه كرده است كه چوپان ناآگاه يا مغرض، آن ها را در جايى به چرا مى برد كه از مرتع و آب نوشيدنى آن بيمارى و مرگ بر مى خيزد; اين چوپان، همان شيطان است و اين حيوانات، همان انسان هايى اند كه نداى عقل را رها كرده، به فرمان هواى نفس دل بسته اند و اين چراگاه بيمارى زا همان وادى لذّات و مشتهيات نفسانى است كه گناهان و معاصى از آن بر مى خيزد و سرانجام روحانيت و معنويت را در انسان، مى كُشد.

و در ادامه مى افزايد: «شما همچون حيوان پروارى هستيد كه (آن را فربه مى كنند تا) گارد بر گلويش نهند، ولى خودش نمى داند، چه هدفى براى او در نظر گرفته شده است. او چنان است كه هر گاه به وى نيكى شود (و مقدارى علف نزد او بريزند) يك روز خود را يك عمر مى پندارد و سرنوشت خود را در سيرى و شكم پرورى مى بيند» (وَ إِنَّمَا هِيَ كَالْمَعْلُوفَةِ لِلْمُدَى(5) لاَ تَعْرِفُ مَاذَا يُرَادُ بِهَا! إِذَا أُحْسِنُ إِلَيْهَا تَحْسَبُ يَوْمَهَا دَهْرَهَا، وَ شِبَعَهَا أَمْرَهَا).

امام(عليه السلام) با اين دو تشبيه، سرنوشت دنياپرستان آلوده و بى بند و بار را به حيوانى تشبيه مى كند كه اگر او را به چرا برند به سرزمين بيمارى خيز و مرگ زا مى برند و اگر در آغُل بماند و به صورت پروار تغذيه شود براى سربريدن آماده مى شود; بى آن كه از آينده تاريك خود با خبر باشد!! او گمان مى كند آن كس كه نزد او علف مى ريزد، به او احسان مى كند; ولى نمى داند كه اين كار، مقدّمه ذبح اوست!!

و در ادامه اين سخن براى اين كه روشن سازد كه من آگاهانه با شما سخن مى گويم و از امروز و آينده شما با خبرم، به گوشه اى از علم خود به اسرار غيب و حوادث آينده اشاره كرده، مى فرمايد: «به خدا سوگند! اگر بخواهم مى توانم هر يك از شما را از آغاز و پايان كارش و از تمام شئون زندگانى اش آگاه سازم ; ولى از آن مى ترسم كه اين كار، سبب كافر شدن شما به رسول خدا(صلى الله عليه وآله) شود (و درباره من غلوّ كنيد و آن حضرت را به فراموشى بسپاريد)» (وَاللهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُخْبِرَ كُلَّ رَجُل مِنْكُمْ بِمَخْرَجِهِ وَ مَوْلِجِهِ(6) وَ جَمِيعِ شَأْنِهِ لَفَعَلْتُ، وَ لكِنْ أَخَافُ أَنْ تَكْفُرُوا فِيَّ بِرَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ).

در حديثى مى خوانيم: روزى پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) نشسته بود، على(عليه السلام) وارد شد، پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: إِنَّ فِيكَ شَبَهاً مِنْ عِيسَى بْنَ مَرْيَمَ وَ لَوْ لاَ أَنْ تَقُولَ فِيكَ طَوَائِفٌ مِنْ أُمَّتِي ما قَالَتِ النَّصارى فِي عَيسَى بْنَ مَرْيَمَ لَقُلْتُ فِيكَ قَوْلا لاَ تَمُرُّ بِمَلاَ مِنَ النَّاسِ إِلاَّ اَخَذُوا التُّرَابَ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْكَ يَلْتَمِسُونَ بِذلِكَ الْبَرَكَةَ ; تو به عيسى بن مريم(عليه السلام) شباهتى دارى (از نظر زهد و عبادت) و اگر از اين بيم نداشتم كه گروه هايى از امتم درباره تو (غلوّ كنند و) همان بگويند كه درباره عيسى بن مريم گفتند، سخنى درباره تو مى گفتم كه از كنار هيچ جمعيّتى از مردم عبور نمى كردى، مگر آن كه خاك زير قدم هاى تو را براى تبرّك بر مى گرفتند!».(7)

#####

1. «أراح» از ماده «اراحة» به معناى بازگرداندن حيوانات به هنگام غروب به آغل ها و استراحت گاهشان است ; ولى گاه به حركت دادن حيوانات در هر زمان اطلاق مى شود و در عبارت مذكور، منظور همين است.

2. «سائم» در اصل به معناى كسى است كه دنبال چيزى مى رود; سپس به معناى چوپانى كه حيوانات را به چرا مى برد و يا حيواناتى كه به چرا مى روند، استعمال شده است و در عبارت مزبور به معناى چوپان است (بنابراين هم معناى متعدّى دارد و هم لازم).

3. «وبىّ» (از ماده وبا) به معناى كسى است كه به بيمارى وبا يا هر نوع بيمارى واگيردار مبتلا شده است و «مرعى وبى» در عبارت مذكور به معناى چراگاه وباخيز يا آلوده به بيمارى است.

4. «دوىّ» از ماده «داء» به معناى بيمارى گرفته شده و «دوىّ» به آب يا غذايى مى گويند كه آلوده و بيمارى زاست.

5. «مدى» جمع «مدية» (بر وزن لقمه) به معناى چاقو و كارد است.

6. «مولج» به معناى راه ورود به چيزى است و از ماده «ولوج» (بر وزن ورود) گرفته شده است.

7. اصول كافى، جلد 8، صفحه 57.

▲بخش دوّم

أَلاَ وَ إِنِّي مُفْضِيهِ إِلَى الْخَاصَّةِ مِمَّنْ يُؤْمَنُ ذلِكَ مِنْهُ. وَالَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ، وَاصْطَفَاهُ عَلَى الْخَلْقِ، مَا أَنْطِقُ إِلاَّ صَادِقاً، وَ قَدْ عَهِدَ إِلَيَّ بِذلِكَ كُلِّهِ، وَ بِمَهْلِكِ مَنْ يَهْلِكُ، وَ مَنْجَى مَنْ يَنْجُو، وَ مَآلِ هذَا الاَْمْرِ. وَ مَا أَبْقَى شَيْئاً يَمُرُّ عَلَى رَأْسِي إِلاَّ أَفْرَغَهُ فِي أُذُنَيَّ وَ أَفْضَى بِهِ إِلَيَّ.

أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي، وَاللهِ، مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَة إِلاَّ وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَيْهَا، وَ لاَ أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَة إِلاَّ وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا.

ترجمه:

آگاه باشيد! من اين اسرار رابه خاصانى كه از عدم انحراف و غلوّ آن ها در حق خود مطمئنم خواهم سپرد. به خدايى كه محمّد(صلى الله عليه وآله) را به حق برانگيخت و او را از ميان مردم برگزيد، سوگند ياد مى كنم كه من سخنى جز راست نمى گويم و پيامبر(صلى الله عليه وآله) همه اين ها را به من تعليم داد و از هلاكت آن كس كه هلاك مى شود و نجات آن كس كه نجات مى يابد و پايان اين امر (خلافت) مرا آگاه ساخته، هيچ حادثه اى بر من نمى گذرد، مگر اين كه او آن را در گوشم فرو خوانده و علم آن را در اختيارم گذارده است. اى مردم، به خدا سوگند! من شما را به هيچ طاعتى ترغيب نمى كنم، مگر اين كه خودم پيش از شما به آن عمل مى نمايم و شما را از هيچ معصيتى باز نمى دارم، مگر اين كه خودم پيش از شما از آن دورى مى جويم.

▲شرح و تفسير: پيامبر(صلى الله عليه وآله) همه چيز را به من خبر داد

با توجّه به اين كه امام(عليه السلام) در عبارتى از بخش سابق به اين نكته اشاره فرمود كه من از اسرار غيب آگاهم و مى توانم ازامروز و آينده هر كس خبر دهم، ولى به سبب ترس از غلوّ و افراط مردم درباره ام از آن خوددارى مى كنم، در ادامه اين بحث به دو نكته اشاره مى فرمايد:

نخست اين كه من اين اسرار را در اختيار گروهى از خاصان با ايمان و پرظرفيت و سرّنگهدار مى گذارم و ديگر اين كه من آن چه مى گويم از خودم نمى گويم ; همه اين امور را از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) شنيده ام; در قسمت اوّل مى فرمايد:

«آگاه باشيد! من اين اسرار رابه خاصانى كه از عدم انحراف و غلوّ آن ها در حق خود مطمئنم خواهم سپرد» (أَلاَ وَ إِنِّي مُفْضِيهِ(1) إِلَى الْخَاصَّةِ مِمَّنْ يُؤْمَنُ ذلِكَ مِنْهُ).

اين گروه، افرادى همانند «كميل بن زياد»، «رشيد هجرى»، «اصبغ بن نباته»، «ميثم تمار» و «حبيب بن مظاهر» بوده اند كه هر يك حافظ بخشى از اين اسرار محسوب مى شدند. در تاريخ زندگى آن ها مى خوانيم كه در مواقع حساسى پرده ها را بالا مى زدند و گوشه اى از آن اسرار را فاش مى كردند كه در تواريخ مذكور است. هنگامى كه شاگردان ايشان، حامل چنين اسرار و داراى چنين مقاماتى باشند، پيداست كه استاد آن ها در چه پايه و مقامى بوده است!!

سپس به مطلب دوّم پرداخته، مى فرمايد: «به خدايى كه محمّد(صلى الله عليه وآله) را به حق برانگيخت و او را از ميان مردم برگزيد، سوگند ياد مى كنم كه من سخنى جز راست نمى گويم و پيامبر(صلى الله عليه وآله) همه اين ها را به من تعليم داد و از هلاكت آن كس كه هلاك مى شود و نجات آن كس كه نجات مى يابد و پايان اين امر (خلافت) مرا آگاه ساخته، (خلاصه) هيچ حادثه اى بر من نمى گذرد، مگر اين كه او آن را در گوشم فرو خوانده و علم آن را در اختيارم گذارده است».

(وَالَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ، وَاصْطَفَاهُ عَلَى الْخَلْقِ، مَا أَنْطِقُ إِلاَّ صَادِقاً، وَ قَدْ عَهِدَ إِلَيَّ بِذلِكَ كُلِّهِ، وَ بِمَهْلِكِ مَنْ يَهْلِكُ، وَ مَنْجَى مَنْ يَنْجُو، وَ مَآلِ هذَا الاَْمْرِ. وَ مَا أَبْقَى شَيْئاً يَمُرُّ عَلَى رَأْسِي إِلاَّ أَفْرَغَهُ(2) فِي أُذُنَيَّ وَ أَفْضَى بِهِ إِلَيَّ).

آيا تعليم پيامبر(صلى الله عليه وآله) در مورد اين اسرار به صورت بيان جزئى و مشروح هر واقعه بوده يا اين كه آن حضرت، اصول و كلياتى به على(عليه السلام) آموخت كه از هر بابى هزار باب گشوده مى شد و يا اين كه موارد، مختلف بود، گاه به اصول كلى قناعت مى كرد و گاه به جزئيات مى پرداخت؟ احتمال سوّم نزديك تر به نظر مى رسد.

اين مطلب دقيقاً بر ما روشن نيست و خدا و رسولش از آن آگاه ترند ; ولى اين قدر مى دانيم كه امام(عليه السلام) در موارد مختلف پيش گويى هاى فراوانى نسبت به آينده كرده كه همه آن ها دقيقاً واقع شد و نمونه هاى مختلفى از آن ها در خطبه هاى متعددى از نهج البلاغه بيان شده است كه اگر گردآورى شود، خود كتاب جالب و پرمعنايى خواهد شد.

البتّه همان گونه كه ذكر شد، هيچ يك از اين ها علم غيب ذاتى ـ مخصوص خداوند متعال است ـ نمى باشد; بلكه آموزه هايى است كه از آموزگار بزرگى همچون پيامبر(صلى الله عليه وآله) به آن حضرت رسيده و به تعبيرى كه در خطبه 128 گذشت «إِنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِي عِلْم»(3) و از آن جا كه در بخش مهمّى از خطبه، امام(عليه السلام)مردم را به ترك دنياپرستى دعوت كرد، در پايان خطبه نيز به اين نكته مهم اشاره مى كند كه اگر من اجراى كارى را به شما پيشنهاد مى كنم، خودم در اجراى آن پيشگامم ; مى فرمايد: «اى مردم، به خدا سوگند! من شما را به هيچ طاعتى ترغيب نمى كنم، مگر اين كه خودم پيش از شما به آن عمل مى نمايم و شما را از هيچ معصيتى باز نمى دارم، مگر اين كه خودم پيش از شما از آن دورى مى جويم» (أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي، وَاللهِ، مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَة إِلاَّ وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَيْهَا، وَ لاَ أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَة إِلاَّ وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا).

گرچه از شرايط لازم براى امر به معروف و نهى از منكر، عامل بودنِ شخصِ آمر و ناهى محسوب نمى شود ; همان گونه كه در كلام رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نقل شده است: «مُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلُوهُ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ إِنْ لَمْ تَجْتَنِبُوهُ كُلُّهُ; امر به معروف و نهى از منكر كنيد هر چند خودتان به آن عمل نكرده باشيد و نهى از منكر كنيد هر چند از تمام منكرات اجتناب نكرده باشيد».(4)

ولى به يقين اگر گوينده، پيش از ديگران به آن چه مى گويد عمل كند تأثير كلام او فوق العاده خواهد بود; زيرا تأثير عميق سخن، هنگامى است كه از دل برآيد ; در اين صورت، لاجرم بر دل نشيند. هنگامى شنونده باور مى كند كه سخن گوينده از دل برآمده كه آن را در اعمال وى مشاهده كند ; به همين دليل پيشوايان بزرگ دين; پيغمبر اكرم و امامان معصوم(عليهم السلام) و پويندگان آن ها هميشه از اين روش پيروى مى كردند ; در ميدان جنگ در صفوف نخست جاى مى گرفتند و در عبادت ازهمه بيش تر تلاش مى كردند تا آن جا كه قرآن مجيد گاه به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)هشدار مى دهد كه اين همه خود را براى عبادت به زحمت نيفكند: (طه * مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى)(5) و اميرمؤمنان على(عليه السلام)در يكى از كلماتش مى فرمايد: «كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اِتَّقَيْنَا بِرَسُولِ اللهِ فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبُ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ ; هرگاه آتش جنگ، سخت شعلهور مى شد ما به رسول خدا پناه مى برديم و در آن ساعت، هيچ يك از ما به دشمن از او نزديك تر نبود».(6)

و مى دانيم اگر على(عليه السلام) مردم را در اين خطبه و خطبه هاى ديگر دعوت به زهد در دنيا و بى اعتنايى به زرق و برق آن مى كند، خود سرآمد زاهدان روزگار است و سراسر زندگانى او گواه و شاهد بر زهد بى مانند اوست.

اگر پيشوايان كشورهاى اسلامى در اين مسير حركت داشتند يعنى خود و بستگان و اطرافيانشان پيش از ديگران به قوانين عمل مى كردند، به يقين تأثير و نفوذ سخنانشان در توده هاى مردم بسيار زياد بود.

* * *

#####

1. «مفضيه» در اصل از ماده «فضاء» به معناى توسعه و وسعت است ; بنابراين «افضاء» به معناى توسعه دادن است و هنگامى كه كسى با ديگرى تماس كامل بگيرد در حقيقت وجود را با كمك ديگرى وسعت بخشيده است. اين واژه به معناى خلوت كردن با كسى براى بيان اسرار نيز به كار مى رود، و در جمله ياد شده به همين معناست.

2. «أفرغه» از ماده «افراغ» در اصل به معناى ريختن مايه سيّالى از ظرف است ; به گونه اى كه ظرف اوّل خالى شود سپس در معناى القاى مطالب مختلف به ديگرى به كار رفته است.

3. براى توضيح بيش تر در زمينه علم غيب و چگونگى علم پيامبران و امامان به جلد پنجم همين كتاب، صفحه 366 رجوع فرماييد.

4. ميزان الحكمه، جلد 6، حديث 12776. اين سخن يك نكته روانى دارد و آن اين كه هرگاه انسان ديگران را به خوبى ها دعوت كند و از بدى ها باز دارد و خودش عمل نكند، در پيش وجدان خويش شرمنده مى شود و اين شرمندگى او را به سوى نيكى ها و پرهيز از بدى ها دعوت مى كند.

5. طه، آيه 1-2.

6. بخش دوّم كلمات قصار، صفحه 9.

▲خطبه 176 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

و فيها يعظ و يبين فضل القرآن و ينهى عن البدعة

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در آن مردم را موعظه مى كند و فضائل قرآن را بيان كرده از بدعت ها نهى مى نمايد.

#####

1. سند خطبه:

«ابن ابى الحديد» در شرح نهج البلاغه اش و همچنين «ابن ميثم» در شرح خود مى نويسند كه اين خطبه از نخستين خطبه هايى است كه بعد از بيعت با آن حضرت و بعد از قتل عثمان ايراد فرمود. اين نشان مى دهد كه اين دو شارح نهج البلاغه آن را در منبعى غير از نهج البلاغه يافته اند; زيرا مرحوم سيّد رضى اشاره به آن چه آن ها گفته اند ندارد. «زمخشرى» نيز در كتاب «ربيع الابرار» بخشى از اين خطبه را با تفاوت هاى متعدّدى نقل كرده است و بخش ديگرى از اين خطبه در چهار كتاب كه قبل از نهج البلاغه تأليف يافته، بيان شده است (كتاب كافى; محاسن برقى; امالى صدوق و تفسير عياشى) (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 430).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از خطبه هاى مشروحى است كه از مسائل مهمّى پرده بر مى دارد و توصيه هايى مى كند كه امروز نيز تمام محتواى آن زنده و براى ما سازنده است.

اين خطبه از هشت بخش تشكيل شده است:

در بخش اوّل، مواعظ سودمندى بيان فرموده و مخصوصاً بر اين نكته تأكيد مى كند كه جهنّم در لابه لاى شهوات و بهشت در مبارزه با شهوات نهفته شده است.

در بخش دوّم، امام(عليه السلام) اهمّيّت قرآن را با ذكر ريزه كارى هايى شرح مى دهد كه قلوب را بيش از پيش مشتاق آيات قرآن مى سازد.

در بخش سوّم، تأكيد بر عمل به دستورات الهى و استقامت در كارها مى فرمايد.

در بخش چهارم، بار ديگر زبان به موعظه و اندرز مى گشايد و مخصوصاً بر موضوع مراقبت از زبان كه نخستين مرحله اصلاح خويشتن و جامعه است، تأكيد مى فرمايد.

در بخش پنجم، اهمّيّت حفظ اصالت تعليمات اسلام و مبارزه با هر گونه بدعت را بيان مى دارد.

در بخش ششم، اهمّيت قرآن و ويژگى هاى آن بازگو مى فرمايد.

در بخش هفتم، اقسام ظلم و ستم را بر خويشتن و ديگران شرح مى دهد.

و در بخش هشتم (آخرين بخش خطبه) سخنى كوتاه و پرمعنايى درباره اصلاح خويشتن بيان مى فرمايد.

* * *

▲بخش اوّل

انْتَفِعُوا بِبَيَانِ اللهِ، وَاتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللهِ، وَاقْبَلُوا نَصِيحَةَ اللهِ، فَإِنَّ اللهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَيْكُمْ بِالْجَلِيَّةِ، وَاتَّخَذَ عَلَيْكُمُ الْحُجَّةَ، وَ بَيَّنَ لَكُمْ مَحَابَّهُ مِنَ الاَْعْمَالِ، وَ مَكَارِهَهُ مِنْهَا، لِتَتَّبِعُوا هذِهِ، وَ تَجْتَنِبُوا هذِهِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ كَانَ يَقُولُ: «إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ، وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ».

وَاعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اللهِ شَيْءٌ إِلاَّ يَأْتِي فِي كُرْه، وَ مَا مِنْ مَعْصِيَةِ اللهِ شَيْءٌ إِلاَّ يَأْتِي فِي شَهْوَة. فَرَحِمَ اللهُ امْرَاً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ، وَ قَمَعَ هَوَى نَفْسِهِ، فَإِنَّ هذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَيْء مَنْزِعاً وَ إِنَّهَا لاَ تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَى مَعْصِيَة فِي هَوىً.

ترجمه:

از آن چه خداوند بيان فرموده، بهره گيريد و از مواعظ و اندرزهاى او پند پذيريد و نصايح او را (با جان و دل) قبول كنيد ; چه اين كه خداوند با دليل هاى روشن، راه عذر را به روى شما بسته و حجّت را تمام كرده است. اعمالى را كه دوست دارد و آن چه را ناخوش دارد براى شما تبيين نموده است تا از آن ها تبعيّت كنيد و از اين ها دورى گزينيد ; زيرا رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمود: بهشت در ميان ناراحتى ها و دوزخ در ميان شهوات پيچيده شده است و بدانيد هيچ طاعتى نيست جز اين كه انسان آن را با ناراحتى انجام مى دهد و هيچ معصيتى نيست جز اين كه با شهوت (و علاقه) مرتكب آن مى شود. رحمت خدا بر كسى كه خود را از شهوات جدا سازد و هواى نفس را مهار كند ; چرا كه جلوگيرى از نفس سركش از مشكل ترين كارهاست و اين نفس، همواره به گناه و هواپرستى ميل دارد.

▲شرح و تفسير: بهشت در ناراحتى ها و جهنم در شهوات پيچيده شده است

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه مردم جهان را مخاطب ساخته، مى فرمايد: «از آن چه خداوند بيان فرموده، بهره گيريد و از مواعظ و اندرزهاى او پند پذيريد و نصايح او را (با جان و دل) قبول كنيد» (انْتَفِعُوا بِبَيَانِ اللهِ، وَاتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللهِ، وَاقْبَلُوا نَصِيحَةَ اللهِ).

ممكن است بگوييم كه هر سه جمله، يك حقيقت را با عبارات مختلف بيان مى كند; ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه هر يك از اين جمله هاى سه گانه به مطلب تازه اى اشاره مى كند. در مرحله نخست، مردم را به بهره گيرى از بيانات الهى دستور مى دهد كه اشاره به اوامر و نواهى است و در مرحله دوّم از مواعظ الهى يعنى تشويق و ترغيب ها و بشارت و انذارهايى كه انگيزه اطاعت و ترك عصيان است، سخن مى گويد. بخش سوّم، مرحله خيرخواهى است كه مصالح و بركات اطاعت و ترك معصيت را ـ كه عايد مطيعان مى گردد ـ بيان مى كند ; به اين ترتيب، مراحل سه گانه اى براى پيمودن مسير قرب الى الله بيان شده است.

جالب توجّه اين كه در هر سه جمله، واژه الله تكرار شده ; در حالى كه ممكن بود در دو جمله از ضمير استفاده شود و اين براى بيان اهمّيّت مواعظ و نصايح الهى است كه مردم با شنيدن نام مبارك پروردگار، به مواعظ و نصايح او اهمّيّت بيش ترى مى دهند.

در ادامه اين سخن، امام(عليه السلام) به دليل و برهانى متوسّل مى شود و مى فرمايد: «چه اين كه خداوند با دليل هاى روشن، راه عذر را به روى شما بسته و حجّت را تمام كرده است. اعمالى را كه دوست دارد و آن چه را از آن ناخوش دارد براى شما تبيين نموده است تا از آن ها تبعيّت كنيد و از اين ها دورى گزينيد» (فَإِنَّ اللهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَيْكُمْ بِالْجَلِيَّةِ، وَاتَّخَذَ عَلَيْكُمُ الْحُجَّةَ، وَ بَيَّنَ لَكُمْ مَحَابَّهُ(1) مِنَ الاَْعْمَالِ، وَ مَكَارِهَهُ مِنْهَا، لِتَتَّبِعُوا هذِهِ، وَ تَجْتَنِبُوا هذِهِ).

امام(عليه السلام) به اين نكته اشاره مى كند كه سستى و كوتاهى در پذيرش مواعظ الهى و انجام دادن واجبات و ترك محرّمات با هيچ بهانه اى مقبول نيست ; چرا كه خداوند نسبت به همه اتمام حجّت كرده و راه قبح عقاب بلا بيان را با بيان روشن خود بسته است.

سپس به پاسخ اشكالات مقدّرى مى پردازد ; مى فرمايد: «(اگر مشاهده مى كنيد كه اطاعت امر و نهى خدا مشكلاتى دارد، جاى تعجب نيست) زيرا رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمود: بهشت در ميان ناراحتى ها و دوزخ در ميان شهوات پيچيده شده» (فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ كَانَ يَقُولُ: «إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ(2) بِالْمَكَارِهِ، وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ»).

و در ادامه اين سخن براى تأكيد و توضيح بيش تر كلام رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى فرمايد: «بدانيد هيچ طاعتى نيست جز اين كه انسان آن را با ناراحتى انجام مى دهد و هيچ معصيتى نيست جز اين كه با شهوت (و علاقه) مرتكب آن مى شود; رحمت خدا بر كسى كه خود را از شهوات جدا سازد و هواى نفس را مهار كند ; چرا كه جلوگيرى از نفس سركش از مشكل ترين كارهاست و اين نفس، همواره به گناه و هواپرستى ميل دارد» (وَاعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اللهِ شَيْءٌ إِلاَّ يَأْتِي فِي كُرْه، وَ مَا مِنْ مَعْصِيَةِ اللهِ شَيْءٌ إِلاَّ يَأْتِي فِي شَهْوَة. فَرَحِمَ اللهُ امْرَاً نَزَعَ(3) عَنْ شَهْوَتِهِ، وَ قَمَعَ(4) هَوَى نَفْسِهِ، فَإِنَّ هذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَيْء مَنْزِعاً وَ إِنَّهَا لاَ تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَى مَعْصِيَة فِي هَوًى).

اين يك واقعيت است كه انسان در مسير اطاعت فرمان خدا اعم از عبادات و غير آن و نيز براى كسب فضايل اخلاقى و دفع رذايل، بايد راه هاى پرپيچ و خمى را طى كند و از فراز و نشيب ها و گردنه هاى صعب العبور بگذرد و هر لحظه مراقب خطرهايى كه از چپ و راست او را تهديد مى كند باشد تا به سر منزل مقصود برسد ; ولى در مسير گناه، نفس سركش گويى در جاده صاف و بدون مانع و خالى از پيچ و خم با سراشيبى مطلوب حركت مى كند. همين است سرّ پاداش مطيعان و رمز كيفر عاصيان.

در حديث جالب و پرمعنايى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «هنگامى كه خداوند، بهشت را آفريد به جبرئيل دستور داد برو و به آن نگاهى بيفكن! جبرئيل رفت و نظرى بر آن انداخت و عرضه داشت: خداوندا! به عزت و جلالت! هر كس اوصاف آن را بشنود، حتماً به سوى آن مى آيد و در آن وارد مى شود; سپس خداوند آن را در لابه لاى ناراحتى ها قرارداد و باز به جبرئيل دستور داد: برو به آن نگاه ديگرى بيفكن! جبرئيل رفت و نظرى به آن انداخت و عرضه داشت: خداوندا! من از اين مى ترسم كه با اين وصف، كسى به سراغ بهشت نرود و هنگامى كه دوزخ را آفريد به جبرئيل فرمود: برو و نگاهى به آن بيفكن. جبرئيل رفت و نگاهى به آن افكند و عرضه داشت: به عزّت و جلالت قسم هر كس اوصاف دوزخ را بشنود داخل آن نخواهد شد ; سپس خداوند آن را در لابه لاى شهوات قرارداد و به جبرئيل فرمود: برو نگاه ديگرى بر آن بيفكن، جبرئيل نگاهى كرد و عرضه داشت: به عزت و جلالت سوگند! من از اين مى ترسم كه همه وارد دوزخ شوند».(5)

#####

1. «محابّ» جمع «محبّ» (ازماده حبّ) به معناى محبوب و امر دوست داشتنى است.

2. «حفّت» از ماده «حف» (بر وزن كف) به معناى گرداگرد چيزى را گرفتن است.

3. «نزع» از ماده «نزع» (بر وزن نبض) است. اين ماده گاه با «الى» متعدى مى شود و گفته مى شود: «نزع اليه» يعنى به آن اشتياق پيدا كرد و گاه با «عن» متعدى مى شود و گفته مى شود: «نزع عنه» يعنى از اين كار خوددارى كرد و در عبارت مزبور در معناى دوّم استعمال شده و در جمله هاى بعد (تنزع الى معصية) به معناى اوّل به كار رفته است. (اين ماده گاه بدون حرف جر متعدى مى شود و گفته مى شود: «نزع الشىء» يعنى آن را خراب و باطل كرد.

4. «قمع» از ماده «قمع» (بر وزن منع) به معناى بازداشتن و مقهور و سركوب كردن است.

5. سنن ابن داوود، جلد 2، صفحه 422 (حديث 4744) و بحارالانوار، جلد 68، صفحه 72.

▲نكته

▲آن ها كه به طاعات عشق مىورزند

آن چه در اين عبارت از خطبه مزبور نقل شد، يك حكم غالبى است نه دايمى ; به تعبير ديگر اكثر طاعات، با مشكلاتى توأم است و غالب معاصى هوس انگيز و همراه با لذّات است.

اين نكته نيز شايان دقت است كه اين حكم غالبى در مورد توده هاى مردم است و گرنه اولياء الله و پويندگان راه حق به جايى مى رسند كه از هر طاعتى لذت مى برند و به آن عشق مىورزند و از هرگناهى نفرت دارند و ناراحت مى شوند; همان گونه كه در روايتى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبادَةَ فَعَانَقَها(1); برترين مردم كسى است كه عاشق عبادت باشد و آن را در آغوش گيرد». و از آن جا كه مخاطبان امام(عليه السلام)توده هاى مردمند، نه فقط خاصان و مقربان درگاه خدا تعبير ياد شده به صورتى كه ملاحظه گرديد ذكر شده است.

صدر خطبه نيز شاهد و گواه اين مطلب است. قرآن مجيد نيز درباره نماز و روزه مى گويد: «(وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخَاشِعِينَ); اين كار (استعانت به نمازو روزه) كار مشكلى است، جز براى خاشعان»(2).

سؤال: در تفسير امر به معروف و نهى از منكر گفته مى شود معروف به معناى شناخته شده است ; زيرا نيكى ها با روح انسان آشناست و منكر به معناى ناشناخته است ; چرا كه روح انسان با بدى ها ناآشناست. آيا اين تفسير مشهور با آن چه در عبارت ياد شده نقل شده منافات ندارد؟

با كمى دقت روشن مى شود منافاتى در ميان نيست ; زيرا شناخته بودن نيكى ها و ناشناخته بودن بدى ها از نظر درك كلى با جاذبه هاى گناه و دافعه هاىاطاعت منافاتى ندارد ; مثلا همه ما از علم، لذت مى بريم و از جهل متنفريم ; ولى تحصيل علم مشكلات زيادى دارد كه گاه افرادى از آن چشم مى پوشند و در تنبلى آسايشى است كه گاه افرادى به سوى آن جذب مى شوند.

#####

1. اصول كافى، جلد 2، صفحه 83.

2. بقره، آيه 45.

▲بخش دوّم

وَاعْلَمُوا ـ عِبَادَاللهِ ـ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لاَ يُصْبِحُ وَ لاَ يُمْسِي إِلاَّ وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ عِنْدَهُ، فَلاَ يَزَالُ زَارِياً عَلَيْهَا وَ مُسْتَزِيداً لَهَا. فَكُونُوا كَالسَّابِقِينَ قَبْلَكُمْ، وَ الْمَاضِينَ أَمَامَكُمْ. قَوَّضُوا مِنَ الدُّنْيَا تَقْوِيضَ الرَّاحِل، وَ طَوَوْهَا طَيَّ الْمَنَازل.

ترجمه:

بدانيد اى بندگان خدا كه انسان با ايمان، صبح و شام بر او نمى گذرد مگر اين كه نزد خويش متهم است. پيوسته از خود عيب مى گيرد (و خويشتن را نقد مى كند) و براى خود طالب تكامل و فزونى است ; بنابراين همچون پيشينيان و گذشتگان (صالح) خود باشيد كه قبل از شما بودند. آن ها شبيه مسافرى بودند كه عمودهاى خيمه را برگرفته و طى طريق مى كند (دنيا را گذرگاهى مى دانستند به سوى سراى جاودان).

▲شرح و تفسير: نقد خويشتن!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، درس مهم ديگرى به پويندگان راه حق و سالكان مسير قرب خداوند مى دهد ; مى فرمايد: «بدانيد اى بندگان خدا كه انسان با ايمان، صبح و شام بر او نمى گذرد مگر اين كه نزد خويش متهم است. پيوسته از خود عيب مى گيرد (و خويشتن را نقد مى كند) و براى خود طالب تكامل و فزونى است» (وَاعْلَمُوا ـ عِبَادَاللهِ ـ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لاَ يُصْبِحُ وَ لاَ يُمْسِي إِلاَّ وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ(1) عِنْدَهُ، فَلاَ يَزَالُ زَارِياً(2)عَلَيْهَا وَ مُسْتَزِيداً لَهَا).

مى دانيم يكى از حجاب ها و موانع راه تكامل انسان، حبّ ذات است كه عيوبش را در نظرش زيبا و ضعف ها را نقاط قوّت نشان مى دهد; بنابراين اگر كسى مى خواهد راه پيشرفت و كمال را بپويد بايد نسبت به خويشتن بدبين باشد و همواره در برابر صفات و اعمال خويش بر كرسى نقد بنشيند تا پرده هاى حبّ ذات را كنار زند و واقعيت خويش را آن گونه كه هست ببيند. اين نكته مهمى است كه امام(عليه السلام) در اين عبارت كوتاه، طىّ سه جمله بيان فرموده است ; نخست مى گويد: نسبت به خويش بدگمان باش ; سپس مى فرمايد: خود را نقد كن ; و سرانجام مى افزايد: خود را به كمال مطلوب برسان.

در خطبه همّام كه صد و ده درس اخلاقى را تشكيل مى دهد نيز به همين نكته اشاره شده ; مى فرمايد: «فَهُمْ لاَِنْفُسِهِمْ مُتَّهِمُونَ; پرهيزگاران كسانى اند كه خود را متهم مى سازند (و از خوش بينى هاى بى جا در مورد صفات و افعال خويش اجتناب مى كنند).

جاويدان)» (فَكُونُوا كَالسَّابِقِينَ قَبْلَكُمْ، وَ الْمَاضِينَ أَمَامَكُمْ. قَوَّضُوا(3) مِنَ الدُّنْيَا تَقْوِيضَ الرَّاحِل، وَ طَوَوْهَا(4) طَيَّ الْمَنَازل).

* * *

#####

1. «ظنون» صيغه مبالغه از ماده «ظن» (به معناى گمان) است و معمولا در اين موارد به معناى گمان بد به كار مى رود ; بنابراين ظنون در اين جا به معناى كسى است كه نسبت به خويش با چشم انتقاد مى نگرد و متهم مى سازد و ماده «ظن» گاه به معناى چيز كم آمده ; بنابراين ظنون به افراد ضعيف و بى دست و پا گفته مى شود و در خطبه ياد شده همان معناى اوّل قصد شده است.

2. «زارى» به معناى عيب جو از ماده «زَرْى» (بر وزن زرع) به معناى عيب جويى گرفته شده است.

3. «قوضوا» از ماده «تقويض» به معناى ويران كردن، درهم ريختن يا فرو كشيدن عمود خيمه است كه براى جمع كردن خيمه صورت مى گيرد.

4. «طووها» از ماده «طىّ» به معناى در نورديدن گرفته شده است.

▲چند نكته مهم

1ـ در اسلام، همواره به حسن ظن دستور داده مى شود; ولى چرا در اين جا امام(عليه السلام) به بدگمانى دستور مى دهد؟ دليلش روشن است، حسن ظن بايد درباره ديگران باشد ; ولى درباره خود انسان كه به طور طبيعى حسن ظنّ افراطى وجود دارد تا آن جا كه نقطه هاى ضعف خود را قوّت، و صفات زشت را گاهى فضايل اخلاق مى پندارد. به بدگمانى فرمان داده شده تا خويشتن دوستى افراطى تعديل گردد. بايد انسان به نقد خويش بنشيند و بدون اغماض، اعمال و رفتار و اخلاق خود را بررسى كند تا راه كمال و پيشرفت به روى او گشوده شود ; درست مانند كسى كه از جاده پرخطرى عبور مى كند، هر گاه با ديده خوش بينى به همه چيز نگاه كند به يقين، گرفتار حوادث دردناك مى شود و اگر با نگاه بدگمانى بنگرد با احتياط از لابه لاى خطرها مى گذرد و به سر منزل مقصود مى رسد.

بايد توجّه داشت كه نقّادى از خويشتن، هرگز با مسأله اعتماد به نفس منافات ندارد. اعتماد به نفس مانند آن است كه انسان، سرمايه عظيمى در اختيار داشته باشد و از وجود اين سرمايه با خبر باشد ; اين مطلب مانع از آن نمى شود كه در به كارگيرى سرمايه در يك محيط پرخطر، احتياط هاى لازم را فراموش كند.

2ـ امام(عليه السلام) دو الگو فرا راه مخاطبان قرار داده: كسانى كه در گذشته دور مى زيسته اند (كالسابقين قبلكم) و كسانى كه در گذشته نزديك بوده اند (والماضين امامكم) چرا كه بررسى زندگى هر يك از اين دو گروه، درس هاى آموزنده خاصى دارد.

3ـ امام(عليه السلام) در پايان اين عبارت دستور مى دهد كه نگرش شما به دنيا همچون كسى باشد كه عمود خيمه را پايين كشيده و بساط خيمه را جمع كرده و به سوى مقصد در حركت است و منازل ميان راه را يكى پس از ديگرى طى مى كند و هرگز دنيا را محلّ اقامت و استقرار نمى نگرد ; اتفاقاً همه مشكلات دنياپرستان از همين جا سرچشمه مى گيرد كه مرگ را به كلّى فراموش مى كنند و زندگانى خود را در اين جهان، عملا جاودان فرض مى كنند; غافل از اين كه گاه با چشم خود مى بينيم چند ثانيه كوتاه از يك زلزله يا يك سيلاب، محصول صدها سال را بر باد مى دهد و يك منطقه آباد، چنان درهم مى ريزد كه گويى هرگز ساكنانى در آن جا نبوده اند.(1)

* * *

#####

1. هنگامى كه سطور ياد شده نوشته مى شد مردم كشور ما در سوك ده ها هزار قربانى زلزله شديدى كه در شهر بم واطراف آن واقع شد به سر مى بردند. زلزله در 12 ثانيه (آرى فقط در 12 ثانيه!) شهر آباد و سرسبز و خرّمى را به تلى از خاك تبديل كرد. گويى شهرى است كه هزاران سال بر آن مى گذرد و خاموش است. به يقين، مى دانستيم دنيا بى اعتبار است اما تا اين حد نديده بوديم. (5/10/1382 شمسى، مطابق با دوّم ذى القعده 1424 قمرى).

▲بخش سوّم

وَاعْلَمُوا أَنَّ هذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِي لاَ يَغُشُّ، وَ الْهَادِي الَّذِي لاَ يُضِلُّ، وَالْمُحَدِّثُ الَّذِي لاَ يَكْذِبُ. وَ مَا جَالَسَ هذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلاَّ قَامَ عَنْهُ بِزِيَادَة أَوْ نُقْصَان: زِيَادَة فِي هُدىً، أَوْ نُقْصَان مِنْ عَمىً. وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى أَحَد بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَة، وَ لاَ لاَِحَد قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنىً ; فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِكُمْ، وَاسْتَعِينُوا بِهِ عَلَى لاَْوَائِكُمْ، فَإِنَّ فِيهِ شِفَاءً مِنْ أَكْبَرِ الدَّاءِ: وَ هُوَ الْكُفْرُ وَ النِّفَاقُ، وَ الْغَيُّ وَ الضَّلاَلُ، فَاسْأَلُوا اللهَ بِهِ، وَ تَوَجَّهُوا إِلَيْهِ بِحُبِّهِ، وَ لاَ تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ، إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ الْعِبَادُ إِلَى اللهِ تَعَالَى بِمِثْلِهِ.

ترجمه:

بدانيد اين قرآن، پند دهنده اى است كه هرگز كسى را نمى فريبد و هدايتگرى است كه هيچ گاه گمراه نمى سازد و سخنگويى است كه هرگز دروغ نمى گويد. هيچ كس در كنار اين قرآن ننشسته جز اين كه از كنار آن با زياده يا نقصانى برخاسته ; زيادتى در هدايت يا نقصانى از كوردلى و جهالت. و بدانيد هيچ كس با داشتن قرآن، فقر و بيچارگى ندارد و هيچ كس بدون آن غنا و بى نيازى نخواهد داشت. حال كه چنين است براى درمان بيمارى هاى خود از قرآن شفا بطلبيد و براى پيروزى بر شدايد و مشكلات از آن يارى بجوييد ; زيرا در قرآن شفاى سخت ترين بيمارى ها يعنى كفر و نفاق و جهل و ضلالت است، بنابراين آن چه را مى خواهيد به وسيله قرآن از خدا بخواهيد و با محبّت قرآن به سوى خدا روى آوريد، و هرگز به وسيله آن از مخلوقات او چيزى نخواهيد ; زيرا بندگان به چيزى مانند آن به خدا تقرّب نجسته اند.

▲شرح و تفسير: درمان دردهاى شما در قرآن است

در اين بخش، امام(عليه السلام) اهمّيّت قرآن مجيد را، اين نسخه شفابخش آسمانى و كتابى كه دروس انسانى در آن جمع است بيان مى كند و پنج وصف مهم در پنج جمله بيان مى دارد، مى فرمايد: «بدانيد اين قرآن، پند دهنده اى است كه هرگز كسى را نمى فريبد» (وَاعْلَمُوا أَنَّ هذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِي لاَ يَغُشُّ).

«و هدايتگرى است كه هيچ گاه گمراه نمى سازد» (وَ الْهَادِي الَّذِي لاَ يُضِلُّ).

«و سخنگويى است كه هرگز دروغ نمى گويد» (وَالْمُحَدِّثُ الَّذِي لاَ يَكْذِبُ).

«هيچ كس در كنار اين قرآن ننشسته جز اين كه از كنار آن با زياده يا نقصانى برخاسته ; زيادتى در هدايت يا نقصانى از كوردلى و جهالت» (وَ مَا جَالَسَ هذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلاَّ قَامَ عَنْهُ بِزِيَادَة أَوْ نُقْصَان: زِيَادَة فِي هُدىً، أَوْ نُقْصَان مِنْ عَمىً).

«و بدانيد هيچ كس با داشتن قرآن، فقر و بيچارگى ندارد و هيچ كس بدون آن غنا و بى نيازى نخواهد داشت» (وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى أَحَد بَعْدَ الْقُرْآنِ مِنْ فَاقَة، وَ لاَ لاَِحَد قَبْلَ الْقُرْآنِ مِنْ غِنىً).

در جمله هاى اوّل و دوّم و سوّم مجموعاً اشاره به اين حقيقت شده است كه يك راهنماى خوب و هدايتگر، كسى است كه نه دروغ بگويد، نه غشّ و خيانت كند و نه گرفتار گمراهى شود تا سبب انحراف ديگران گردد ; ممكن است كسى راه و چاه را به خوبى بشناسد، اما به مخاطبان خود راست نگويد و يا آن ها را بفريبد و نيز ممكن است راستگو و دلسوز باشد، اما راه را پيدا نكند ; در حالى كه قرآن چنين نيست ; وحى الهى است كه از علم بى پايان حق سرچشمه گرفته ; نه دروغى در آن راه دارد و نه غشّ و خيانتى ; چرا كه گوينده اين كتاب، خداوند است و خدا از همگان بى نياز و بر همگان مشفق است.

به همين دليل در ادامه اين سخن دو نتيجه مهم براى هدايت هاى قرآن ذكر كرده است: نخست اين كه همنشين هاى قرآن پيوسته در زياده و نقصانند: فزونى در هدايت و كاستى در گمراهى ; و ديگر اين كه قرآن سرمايه اى است عظيم كه هر كس و هر جامعه اى از آن بهره گيرد و دستوراتش را به كار بندد، نه گرفتار فقر معنوى مى شود و نه فقر مادّى ; و آن ها كه به آن پشت كنند گرفتار هر دو نوع فقر خواهند شد.

البتّه ممكن است كسانى باشند كه اصلا در زمره پيروان قرآن قرار نگيرند ; ولى اعمال آن ها هماهنگ با بخشى از تعليمات قرآن باشد ; مثلا دروغ نگويند و خيانت نكنند و به حقوق ديگران تجاوز ننمايند، اين افراد نيز به همان مقدار شاهد موفقيّت و پيشرفت و پيروزى خواهند بود و اين همان چيزى است كه امام(عليه السلام) در واپسين ساعات عمرش بيان فرمود: «اَللهَ اَللهَ فِي الْقُرآنِ لاَ يَسْبِقُكُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَيْرُكُمْ ; خدا را خدا را فراموش نكنيد در توجّه به قرآن ; نكند ديگران در عمل به آن بر شما پيشى گيرند».(1)

در اين كه منظور از «بعد القرآن» در جمله هاى ياد شده بعد از نزول قرآن است يا بعد از عمل به آن؟ شارحان نهج البلاغه تفسيرهاى مختلفى دارند; ولى صحيح معناى دوّم است ; چرا كه برطرف كننده فقر معنوى و مادى، عمل به قرآن است ; نه تنها نزول بدون عمل.

در ضمن، از اين جمله به خوبى استفاده مى شود كه اگر مسلمين جهان گرفتار ضعف و ناتوانى يا فقر و پريشانى در جهات معنوى يا مادّى اند، به جهت دورى از قرآن است; همچون تشنه كامانى كه در كنار چشمه آب زلالى نشسته اند و ناله العطش آن ها به آسمان بلند است.

سپس امام(عليه السلام) با ذكر پنج جمله چنين نتيجه گيرى مى فرمايد: «حال كه چنين است براى درمان بيمارى هاى خود از قرآن شفا بطلبيد و براى پيروزى بر شدايد و مشكلات از آن يارى بجوييد ; چرا كه در قرآن شفاى سخت ترين بيمارى ها يعنى كفر و نفاق و جهل و ضلالت است» (فَاسْتَشْفُوهُ مِنْ أَدْوَائِكُمْ، وَاسْتَعِينُوا بِهِ عَلَى لاَْوَائِكُمْ(2)، فَإِنَّ فِيهِ شِفَاءً مِنْ أَكْبَرِ الدَّاءِ: وَ هُوَ الْكُفْرُ وَ النِّفَاقُ، وَ الْغَيُّ(3) وَ الضَّلاَلُ).

به اين ترتيب، امام(عليه السلام) قرآن را وسيله حلّ مشكلات و درمان بيمارى هاى اخلاقى و اجتماعى و معنوى مى شمرد و اصول اين بيمارى را در چهار چيز خلاصه مى كند: كفر، نفاق، جهل و ضلال ; زيرا قرآن، نور ايمان و اخلاص بر دل مى پاشد و پرده هاى جهل و نادانى را پاره مى كند و انسان را از ضلالت و گمراهى رهايى مى بخشد. به يقين، جامعه آگاه و دانا و صاحب ايمان و اخلاص، هرگز در نمى ماند و گرفتار مشكلى نمى شود.

و در ادامه اين سخن در يك نتيجه گيرى ديگر مى فرمايد:

«حال كه چنين است، آن چه را مى خواهيد به وسيله قرآن از خدا بخواهيد و با محبّت قرآن به سوى خدا روى آوريد، و هرگز به وسيله آن از مخلوقات او چيزى نخواهيد ; زيرا بندگان به چيزى مانند آن به خدا تقرّب نجسته اند» (فَاسْأَلُوا اللهَ بِهِ، وَ تَوَجَّهُوا إِلَيْهِ بِحُبِّهِ، وَ لاَ تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ ، إِنَّهُ مَا تَوَجَّهَ الْعِبَادُ إِلَى اللهِ تَعَالَى بِمِثْلِهِ).

از اين تعبير به خوبى استفاده مى شود كه قرآن، بهترين وسيله نجات و مهم ترين سبب براى جلب عنايات الهى است.

جمله «وَ لاَ تَسْأَلُوا بِهِ خَلْقَهُ» اشاره به اين است كه قرآن را وسيله خودنمايى و جلب توجّه مردم و رسيدن به مقاصد دنيوى قرار ندهيد; آن گونه كه از امام صادق(عليه السلام)روايت شده است كه مى فرمايد: «إِنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقْرَءُ الْقُرْآنَ لِيُقَالَ فُلانٌ قارِءٌ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقْرَءُ الْقُرْآنَ لِيَطْلُبَ بِهِ الدُّنْيَا وَ لاَ خَيْرَ فِي ذلِكَ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقْرَءُ الْقُرْآنَ لِيَنْتَفِعَ بِهِ فِي صَلاَتِهِ وَ لَيْلِهِ وَ نَهَارِهِ; (قاريان قرآن سه دسته اند) گروهى از مردم قرآن مى خوانند تا (ديگران) بگويند: فلان كس قارى قرآن است و گروهى قرآن مى خوانند تا به وسيله آن به منافع دنيوى برسند و در هيچ يك از اين ها خيرى نيست و گروهى ديگر قرآن را در نمازها و شب و روز مى خوانند تا از آن بهره (معنوى و الهى) گيرند.»(4)

#####

1. نهج البلاغه، نامه 47.

2. «لأوى» از ماده «لأى» (بر وزن سعى) به معناى تنگى و شدّت و محنت و ناراحتى و سختى طاقت فرسا گرفته شده است.

3. «غىّ» به معناى كار جاهلانه و يا به تعبير راغب در مفردات به معناى جهل و نادانى است كه از اعتقاد فاسد سرچشمه مى گيرد.

4. اصول كافى، جلد 2، صفحه 607. (باب من حفظ القرآن... ذيل حديث 1).

▲نكته

▲قرآن و درمان بيمارى ها

درست است كه در احاديث متعددى از تأثير قرآن در شفاى بيمارى هاى جسمى نيز سخن به ميان آمده و از اين كلام بزرگ الهى دور نيست كه حتى مرده را زنده كند تا چه رسد به شفاى بيماران، ولى آن چه در كلام مزبور مى خوانيم، اشاره به درمان بيمارى هاى معنوى و اخلاقى است كه امام(عليه السلام)انگشت بر چهار نوع از اين بيمارى ها (كفر، نفاق، جهل و گمراهى) گذارده است. امام(عليه السلام) در ادامه بر توسّل به قرآن و عشق و علاقه به آن تأكيد مى فرمايد.

اين نكته نيز روشن است كه منظور، توسّل و عشق و محبّتى خالى از عمل نيست. آن چه مهم است و سبب درمان اين بيمارى هاى اخلاقى، اجتماعى و اعتقادى مى شود، آگاهى بر مضامين آيات و به كار بستن آن هاست ; همان گونه كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از همين طريق، عقب افتاده ترين جوامع بشرى را به يك جامعه پيشرفته و نيرومند و سربلند مبدّل ساخت.

* * *

▲بخش چهارم

وَاعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ، وَ قَائِلٌ مُصَدَّقٌ، وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُفِّعَ فِيهِ، وَ مَنْ مَحَلَ بِهِ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صُدِّقَ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ يُنَادِي مُنَاد يَوْمَ الْقِيَامَةِ: «أَلاَ إِنَّ كُلَّ حَارِث مُبْتَلىً فِي حَرْثِهِ وَ عَاقِبَةِ عَمَلِهِ، غَيْرَ حَرَثَةِ الْقُرْآنِ». فَكُونُوا مِنْ حَرَثَتِهِ وَ أَتْبَاعِهِ، وَاسْتَدِلُّوهُ عَلَى رَبِّكُمْ، وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَ اتَّهِمُوا عَلَيْهِ آرَاءَكُمْ، وَاسْتَغِشُّوا فِيهِ أَهْوَاءَكُمْ.

ترجمه:

بدانيد قرآن، شفاعت كننده اى است كه شفاعتش مورد قبول و گوينده اى است كه سخنش مقبول است. آن كس كه قرآن در روز قيامت براى او شفاعت كند مشمول شفاعت مى شود و آن كس كه قرآن در قيامت از وى شكايت كند گواهى اش بر ضد او پذيرفته خواهد شد ; چه اين كه روز قيامت، منادى صدا مى زند: آگاه باشيد! امروز هر كس گرفتار بذرى است كه افشانده و در گرو عاقبت اعمال خويش است ; جز آنان كه جز آنان كه بذر قرآن افشاندند. شما نيز از بذر افشانان قرآن و پيروان آن باشيد. پروردگارتان را با قرآن بشناسيد و خويشتن را با آن اندرز دهيد و در برابر قرآن، آراى خود را متهم كنيد و خواسته هاى نفسانى خويش را در برابر آن نادرست بشماريد.

* * *

▲شرح و تفسير: قرآن شفاعت كننده روز جزاست!

اين بخش از خطبه، همچنان درباره بركات و آثار قرآن سخن مى گويد ; با اين تفاوت كه در بخش پيشين، سخن از بركات معنوى و مادى قرآن در اين دنيا بود و در اين بخش، سخن از بركات آن در جهان آخرت است و به ويژه بر شفاعت قرآن، تأكيد مى كند. مى فرمايد: «بدانيد قرآن، شفاعت كننده اى است كه شفاعتش مورد قبول و گوينده اى است كه سخنش مقبول است. كس كه قرآن در روز قيامت براى او شفاعت كند مشمول شفاعت مى شود و آن كس كه قرآن در قيامت از وى شكايت كند گواهى اش بر ضد او پذيرفته خواهد شد» (وَاعْلَمُوا أَنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ، وَ قَائِلٌ مُصَدَّقٌ، وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُفِّعَ فِيهِ، وَ مَنْ مَحَلَ(1) بِهِ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صُدِّقَ عَلَيْهِ).

به يقين، شفاعت قرآن با زبان حال يا با زبان قال درباره كسانى است كه عامل به آن باشند و شكايت قرآن درباره كسانى است كه آن را پشت سر افكنند و نسبت به آن بى اطلاع باشند. سپس در توضيح بيش ترى مى فرمايد: «چرا كه روز قيامت، منادى صدا مى زند: آگاه باشيد! امروز هر كس گرفتار بذرى است كه افشانده و در گرو عاقبت اعمال خويش است ; جز آنان كه بذر قرآن افشاندند. شما نيز از بذر افشانان قرآن و پيروان آن باشيد» (فَإِنَّهُ يُنَادِي مُنَاد يَوْمَ الْقِيَامَةِ: «أَلاَ إِنَّ كُلَّ حَارِث(2) مُبْتَلىً فِي حَرْثِهِ وَ عَاقِبَةِ عَمَلِهِ، غَيْرَ حَرَثَةِ الْقُرْآنِ». فَكُونُوا مِنْ حَرَثَتِهِ وَ أَتْبَاعِهِ).

اين سخن اشاره به حديث معروف «الدنيا مزرعة الآخرة» است كه هر كسى در اين سرزمين، بذرى مى افشاند، محصول آن را روز قيامت درو مى كند. امام(عليه السلام)مى فرمايد: شما در اين مزرعه بذرهاى آيات قرآن را بپاشيد ; چرا كه تنها بذر مفيد و پرثمر، همين بذر است و ديگران گرفتار زيان و خسران اند. آن ها كه اعمالشان با تعليمات قرآن هماهنگ است، بذر افشانان قرآنند و آن ها كه رفتارشان بر خلاف قرآن است، از قرآن بيگانه و مبتلا و گرفتارند.

در پايان اين سخن، امام(عليه السلام) به اين حقيقت اشاره مى فرمايد كه بايد قرآن در همه چيز، معيار و مقياس اصلى باشد; مى فرمايد: «پروردگارتان را با قرآن بشناسيد و خويشتن را با آن اندرز دهيد (و هرگاه نظر شما بر خلاف قرآن بود) و در برابر قرآن، آراى خود را متهم كنيد و خواسته هاى نفسانى خويش را در برابر آن نادرست بشماريد» (وَاسْتَدِلُّوهُ عَلَى رَبِّكُمْ، وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَ اتَّهِمُوا عَلَيْهِ آرَاءَكُمْ، وَاسْتَغِشُّوا(3)فِيهِ أَهْوَاءَكُمْ).

امام(عليه السلام) در اين چند جمله كوتاه به سه نكته مهم اشاره مى فرمايد: نخست اين كه اعتقادات صحيح را بايد از قرآن گرفت ; ديگر اين كه اخلاق و رفتار مطلوب را از طريق قرآن كسب كرد و نكته سوّم اين كه قرآن بايد مقياس و معيار سنجش حق و باطل باشد. آن چه با قرآن هماهنگ است صحيح و باارزش و آن چه مخالف آن است، باطل و بى ارزش است.

اين عبارت، تأكيد ديگرى است بر بطلان تفسير به رأى و پيش داورى هاى تحميل شده بر مفاهيم قرآنى. در روايات متعددى مى خوانيم: «مَنْ فَسَرَّ بِرَأْيِهِ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللهِ فَقَدْ كَفَرَ; كسى كه با ميل خود آيه اى از قرآن را تفسير كند به يقين كافر شده است».(4)

و در روايت ديگرى مى خوانيم كه خداوند مى فرمايد: «ما آمَنَ بِي مَنْ فَسَرَّ بِرَأْيِهِ كَلاَمِي; كسى كه سخن مرا با رأى خود تفسير كند به من ايمان نياورده است».(5)

شايان توجّه اين كه استدلال به وسيله قرآن براى شناخت پروردگار، گاه از طريق دلايل توحيد ـ كه در سرتاسر قرآن نمايان است ـ صورت مى پذيرد و گاه از طريق خود قرآن كه چنين كتاب با عظمت و بى نظيرى از يك سو دليل نبوّت و از سوى ديگر نشانه اى از ذات پاك پروردگار است.

و اين سخن درباره تمام معجزات، صادق است; به خصوص قرآن.

تفاوت «آرا» و «اهوا» كه در عبارت مذكور آمده در اين است كه «آرا» اشاره به اعتقادات مخالف قرآن و «اهوا» اشاره به خواسته هاى نفسانى ضد آن است.

* * *

#####

1. «محل» از ماده «محل» (بر وزن نحل) گرفته شده و معمولا به معناى شكايت كردن توأم با سعايت و عيبجويى مى آيد ; ولى در اين جا تنها به معناى شكايت آمده است.

2. «حارث» به معناى كشاورز از ماده «حرث» (بر وزن غرس) به معناى كشاورزى گرفته شده است.

3. «استغشوا» از ماده «غشّ» (بر وزن حدّ) به معناى فريب دادن، تقلّب كردن و كارهاى ناخالص است و در تعبير مذكور، مفهومش نادرست دانستن است.

4. وسايل الشيعه، جلد 18، صفحه 39.

5. بحارالانوار، جلد 89، صفحه 107.

▲بخش پنجم

الْعَمَلَ الْعَمَلَ، ثُمَّ النِّهَايَةَ النِّهَايَةَ، وَالاِْسْتِقَامَةَ الاِسْتِقَامَةَ، ثُمَّ الصَّبْرَ الصَّبْرَ، وَالْوَرَعَ الْوَرَعَ! «إِنَّ لَكُمْ نِهَايَةً فَانْتَهُوا إِلَى نِهَايَتِكُمْ»، وَ إِنَّ لَكُمْ عَلَماً فَاهْتَدُوا بِعَلَمِكُمْ، وَ إِنَّ لِلاِْسْلاَمِ غَايَةً فَانْتَهُوا إِلى غَايَتِهِ، وَاخْرُجُوا إِلَى اللهِ بِمَا افْتَرَضَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَقِّهِ، وَ بَيَّنَ لَكُمْ مِنْ وَظَائِفِهِ. أَنَا شَاهِدٌ لَكُمْ، وَ حَجِيجٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْكُمْ.

ترجمه:

عمل كنيد، عمل كنيد ; سپس به پايان رسانيد، به پايان رسانيد، اعتدال، اعتدال ; سپس شكيبايى، شكيبايى ; و پارسايى، پارسايى. (بدانيد) براى شما پايان و مقصدى است ; خود را به آن برسانيد و براى شما نشانه اى قرار داده شده; به وسيله آن راه را پيدا كنيد و اسلام هدفى دارد به هدف آن برسيد. با انجام دادن فرايضى كه خدا بر شماست و وظايفى كه براى شما تبيين كرده، حق او را ادا كنيد كه (اگر چنين كنيد) من مدافع شما در روز قيامت خواهم بود!

▲شرح و تفسير: با اين شرط من مدافع شما در قيامتم!

بعد از بيان ويژگى ها و اهمّيّت فوق العاده قرآن مجيد در عبارت پيشين، اين خطبه امام(عليه السلام) در اين جا به بيان اين حقيقت مى پردازد كه هدف نهايى نزول قرآن، عمل كردن به آن بوده است; نه تنها تلاوت و قرائت ; مى فرمايد: «عمل كنيد، عمل كنيد ; سپس به پايان رسانيد، به پايان رسانيد، اعتدال، اعتدال ; سپس شكيبايى، شكيبايى ; و پارسايى، پارسايى» (الْعَمَلَ الْعَمَلَ، ثُمَّ النِّهَايَةَ النِّهَايَةَ، وَالاِْسْتِقَامَةَ(1) الاِسْتِقَامَةَ، ثُمَّ الصَّبْرَ الصَّبْرَ، وَالْوَرَعَ الْوَرَعَ!).

اين مراحل پنج گانه كه امام(عليه السلام) در اين گفتار كوتاه بيان فرموده است، در حقيقت عصاره برنامه سير و سلوك الى الله و تكامل انسان مطرح شده است.

نخست، انسان بايد به سراغ برنامه هاى عملى برود، سپس آن ها را نيمه كاره نگذارد و به انتها برساند و در ضمن، مراقب باشد كه از راه راست منحرف نشود و بعد از آن در برابر هواى نفس و وسوسه هاى شيطان صبر و شكيبايى به خرج دهد و از اين مرحله نيز فراتر برود; ورع و پارسايى در برابر شبهات نيز به كار بندد و به اين ترتيب به سرمنزل مقصود برسد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند: در جمله هاى پنج گانه ياد شده دوّمى و چهارمى با ثم عطف شده و سوّمى و پنجمى با واو ; به دليل اين كه رسيدن به نهايت مقصود بعد از عمل ممكن مى شود و از آن جا كه استقامت و اعتدال، كيفيّت عمل است با «واو» عطف شده و چون صبر در برابر معصيت است و آن چه قبل از آن آمده درباره اطاعت است به «ثمّ» عطف شده و از آن جا كه صبر و ورع همراه يكديگرند با «واو» عطف شده است.(2)

البتّه تفسيرهاى ديگرى هم براى تعبيرات فوق ذكر شده يا ممكن است ذكر شود. در ادامه اين سخن به هدف دار بودن برنامه هاى پنج گانه ذكر شده و نشانه وصول به اين هدف اشاره كرده، مى فرمايد: «براى شما پايان و مقصدى است ; خود را به آن برسانيد و براى شما نشانه اى قرار داده شده; به وسيله آن راه را پيدا كنيد و اسلام هدفى دارد به هدف آن برسيد» («إِنَّ لَكُمْ نِهَايَةً فَانْتَهُوا إِلَى نِهَايَتِكُمْ»، وَ إِنَّ لَكُمْ عَلَماً فَاهْتَدُوا بِعَلَمِكُمْ، وَ إِنَّ لِلاِْسْلاَمِ غَايَةً فَانْتَهُوا إِلى غَايَتِهِ).

امام(عليه السلام) در اين عبارت به نكته مهمى اشاره مى كند و آن هدفدار بودن زندگى انسان و همچنين هدفمند بودن برنامه هاى دينى است. خداوند ما را بيهوده نيافريد و برنامه هاى تشريعى الهى يقيناً مقصد مهمى را دنبال مى كند و آن، سعادت انسان در دنيا و آخرت است.

امام(عليه السلام) مى فرمايد: بكوشيد تا به اين هدف نايل شويد. مبادا در ميان راه غافل شويد و توقف كنيد و به سر منزل مقصود نرسيد ; چه اين كه نشانه هاى راه، روشن و برنامه ها حساب شده است.

منظور از «عَلَم» (نشانه) يا اشاره به وجود مبارك خود آن حضرت و انبيا و اوليا در هر عصر و زمان است كه راه را به همگان نشان مى دهند و يا منظور، قرآن مجيد و به تعبيرى ديگر كتاب و سنّت است و يا همه اينها.

و در پايان اين قطعه به صورت يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «با انجام دادن فرايضى كه خدا بر شماست و وظايفى كه براى شما تبيين كرده، حق او را ادا كنيد كه (اگر چنين كنيد) من مدافع شما در روز قيامت خواهم بود!» (وَاخْرُجُوا(3) إِلَى اللهِ بِمَا افْتَرَضَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَقِّهِ، وَ بَيَّنَ لَكُمْ مِنْ وَظَائِفِهِ. أَنَا شَاهِدٌ لَكُمْ، وَ حَجِيجٌ(4)يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْكُمْ).

منظور از «شاهد» اين است كه امام(عليه السلام) در قيامت بر اعمال نيك و اداى حقوق الهى و استقامت آن ها در راه هدف و صبر و ورع و تقوا گواهى مى دهد و منظور از «حجيج» اين است كه در پاسخ سؤالاتى كه فرشتگان الهى در دادگاه عدل خدا مطرح مى كنند من از طرف شما جوابگو خواهم بود!

اين تعبيرات برگرفته از قرآن مجيد است كه مى فرمايد: «(يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاس بِإِمَامِهِمْ); روز قيامت هر گروهى را با امام و رهبرشان فرا مى خوانيم(5) و درباره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در جاى ديگر مى خوانيم: «(وَجِئْنَا بِكَ شَهِيداً عَلَى هَؤُلاَءِ) ; در قيامت تو را گواه بر پيامبران قرار خواهيم داد».(6)

* * *

#####

1. «الاستقامة» به معناى ملازم طريق مستقيم بودن و ثبات بر مسير صحيح است و بعضى ارباب لغت آن را به معناى اعتدال تفسير كرده اند كه هر دو به يك معنا بازگشت مى كند و گاه به معناى استوار و پابرجا بودن نيز آمده است كه در جمله مزبور هر دو احتمال وجود دارد و جمع ميان اين دو نيز مانعى ندارد.

2. شرح نهج البلاغه، علامه خويى، جلد 10، صفحه 204.

3. «اخرجوا» از ماده «خروج» به معناى بيرون رفتن است و از آن جا كه اداى حق انسان را از زيربار مسئوليت خارج مى كند اين واژه، هنگامى كه با «مِنْ» متعدى شود به معناى اداى حق آمده است.

4. «حجيج» از ماده «حج» به معناى غلبه كردن آمده است و «حجيج» به كسى مى گويند كه با دليل و برهان برطرف مقابل غالب آيد.

5. اسراء، آيه 71.

6. نحل، آيه 89.

▲بخش ششم

أَلاَ وَ إِنَّ الْقَدَرَ السَّابِقَ قَدْ وَقَعَ، وَالْقَضَاءَ الْمَاضِيَ قَدْ تَوَرَّدَ ; وَ إِنِّي مُتَكَلِّمٌ بِعِدَةِ اللهِ وَ حُجَّتِهِ. قَالَ اللهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلاَئِكَةُ أَنْ لاَ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ)، وَ قَدْ قُلْتُمْ: (رَبُّنَا اللهُ)، فَاسْتَقِيمُوا عَلَى كِتَابِهِ، وَ عَلَى مِنْهَاجِ أَمْرِهِ، وَ عَلَى الطَّرِيقَةِ الصَّالِحَةِ مِنْ عِبَادَتِهِ ثُمَّ لاَ تَمْرُقُوا مِنْهَا، وَ لاَ تَبْتَدِعُوا فِيهَا، وَ لاَ تُخَالِفُوا عَنْهَا. فَإِنَّ أَهْلَ الْمُرُوقِ مُنْقَطَعٌ بِهِمْ عِنْدَاللهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ترجمه:

آگاه باشيد! مقدّرات پيشين به وقوع پيوست و قضاى (الهى) انجام يافت (و سرانجام خلافت به اهلش رسيد) و من به اتكاى وعده هاى الهى و با دليل و حجت او سخن مى گويم. خداوند مى فرمايد: كسانى كه گفتند: پروردگار ما خدا است، سپس در مسير مستقيم، ثابت ماندند، فرشتگان الهى بر آن ها نازل مى شوند (و به آن ها مى گويند:) نترسيد، اندوهگين مباشيد و بشارت باد بر شما به آن بهشتى كه به شما وعده داده مى شد. شما گفته ايد: پروردگار ما خداست; بنابراين بايد بر طريقه كتاب او و راه روشن فرمانش و مسير درست عبادتش مستقيم و ثابت بمانيد. سپس از اين مسير روشن خارج نشويد و در آن بدعتى نگذاريد و از آن منحرف نگرديد ; چه اين كه آنان كه خارج شوند در قيامت در پيشگاه خدا وا مى مانند و به سر منزل مقصود نمى رسند.

▲شرح و تفسير

در آغاز اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) اشاره سربسته اى به حوادث گذشته مى كند و مى فرمايد: «آگاه باشيد! مقدّرات پيشين به وقوع پيوست و قضاى (الهى) انجام يافت (و سرانجام خلافت به اهلش رسيد)» (أَلاَ وَ إِنَّ الْقَدَرَ السَّابِقَ قَدْ وَقَعَ، وَالْقَضَاءَ الْمَاضِيَ قَدْ تَوَرَّدَ(1)).

در اين كه منظور از «قضا» و «قدر» در اين عبارت چيست؟ شارحان نهج البلاغه احتمالات گوناگونى داده اند; ولى با توجّه به بيانات آن حضرت كه بعد از اين نقل شده، بعيد نيست كه اشاره به مسائل مربوط به زمامدارى آن حضرت ـ كه در سخنان پيامبر(صلى الله عليه وآله)پيش بينى شده بود و قيام گروهى از پيمان شكنان و مفسدان بر ضد آن حضرت ـ باشد.

روشن است منظور از قضا و قدر ـ همان گونه كه در شرح اين موضوع در جاى خود گفته ايم ـ اجبار بندگان و سلب اختيار از آن ها نيست ; بلكه آثار افعال اختيارى بشر نيز نوعى قضا و قدر است ; مثلا خداوند، مقدر ساخته آن ها كه سخت كوش و با استقامت اند در زندگى پيروز شوند و افراد تنبل و واداده اند عقب بمانند; گرچه اين امور به اختيار انسان قرار مى گيرد، ولى خداوندِ مسبب الاسباب آثارى براى آن قرار داده كه قضا و قدر آن محسوب مى شود ; البتّه قضا و قدرهاى الزامى نيز هست كه در خارج محدوده افعال انسانى است.(2)

سپس وظيفه مردم را نسبت به آينده بيان كرده، مى فرمايد: «من به اتكاى وعده هاى الهى و بادليل و حجت او سخن مى گويم. خداوند مى فرمايد: كسانى كه گفتند: پروردگار ما خداست، سپس در مسير مستقيم، ثابت ماندند، فرشتگان الهى بر آن ها نازل مى شوند (و به آن ها مى گويند:) نترسيد، اندوهگين مباشيد و بشارت باد بر شما به آن بهشتى كه به

آن گاه در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «شما گفته ايد: پروردگار ما خدا است; «ولى ادامه آيه را فراموش نكنيد) بايد بر طريقه كتاب او و راه روشن فرمان هايش و مسير درست عبادتش مستقيم و ثابت بمانيد» (وَ قَدْ قُلْتُمْ: (رَبُّنَا اللهُ)، فَاسْتَقِيمُوا عَلَى كِتَابِهِ، وَ عَلَى مِنْهَاجِ أَمْرِهِ، وَ عَلَى الطَّرِيقَةِ الصَّالِحَةِ مِنْ عِبَادَتِهِ).

اشاره به اين كه گفتار بى عمل، كسى را به جايى نمى رساند و سبب ورود در بهشت و سعادت جاويدان نمى شود ; حال كه اظهار ايمان كرده ايد، وارد ميدان عمل شويد تا مشمول وعده هاى الهى در آيات مذكور شويد.

جمله هاى سه گانه «فَاسْتَقِيمُوا عَلَى كِتَابِهِ...» ممكن است اشاره به اعتقاد خالص در اصول دين و اطاعت اوامر در فروع و اخلاق صالح در روحيات باشد و تا مؤمنان در اين سه مرحله كار نكنند مشمول وعده هاى الهى در آيه يادشده نخواهند شد.

آن گاه خطرهاى طرق انحرافى را كه در كمين پويندگان اين راه است بيان مى فرمايد: «از اين مسير روشن خارج نشويد و در آن بدعتى نگذاريد و از آن منحرف نگرديد ; زيرا آنها كه خارج شوند در قيامت در پيشگاه خدا وا مى مانند و به سر منزل مقصود نمى رسند» (ثُمَّ لاَ تَمْرُقُوا(3) مِنْهَا، وَ لاَ تَبْتَدِعُوا فِيهَا، وَ لاَ تُخَالِفُوا عَنْهَا. فَإِنَّ أَهْلَ الْمُرُوقِ مُنْقَطَعٌ(4) بِهِمْ عِنْدَاللهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

امام(عليه السلام) در اين عبارت به سه گروه از منحرفان اشاره كرده، هشدار مى دهد قدم در راه آن ها نگذاريد:

نخست گروهى كه از دين به سرعت خارج شدند ; تصوّر مى كنند دين دارند ; در حالى كه فاصله آن ها از دين واقعى و خالص بسيار زياد است ; همچون خوارج نهروان كه در تاريخ و بر اساس روايات به «مارقين» شهرت يافتند; تعبّد و پاى بندى آن ها به ظاهر دين چنان بود كه افراد ناآگاه آنان را از دين داران جدّى مى پنداشتند ; در حالى كه از دين فقط به ظاهر و پوسته اى قناعت كرده بودند و از حقيقت اسلام بيگانه بودند.

دوّم گروه بدعت گذارانند كه دين را مطابق سليقه خود تغيير مى دهند و در واقع، فكر ناقص و هواى نفس خويش را بر احكام الهى مقدّم مى دارند كه نمونه هاى آن در عصر خلفا كم نبود.

سوّم، گروهى اند كه آگاهانه با احكام خدا به مخالفت بر مى خيزند و آن چه را با منافع زودگذرشان سازگار نيست به راحتى كنار مى گذارند. جمله معروف معاويه به مردم كوفه به هنگامى كه فاتحانه وارد كوفه شد و گفت: «به خدا سوگند! با شما پيكار نكردم تا نماز بخوانيد و روزه بگيريد و حجّ بجا آوريد و زكات دهيد. شما اين كارها را انجام مى دهيد; من فقط براى اين با شما پيكار كردم كه بر شما حكومت كنم (و طبق روايتى بر گردن شما سوار شوم)»(5) نمونه روشنى از آن است.

مسلّماً كسانى كه در اين راه هاى انحرافى گام نگذارند و گرفتار وسوسه هاى شيطان و هواى نفس نشوند كسانى اند كه «ربنا الله» گفته اند و در طريق مستقيم، گام نهادند و فرشتگان پروردگار بر آن ها نازل مى شوند و به آن ها بشارت بهشت مى دهند.

* * *

#####

1. «تورّد» ازماده «ورود» به معناى داخل شدن گرفته شده و واژه «تورد» در مواردى به كار مى رود كه چيزى به تدريج وارد شود.

2. شرح بيش تر را ذيل آيات قضا و قدر در تفسير نمونه، جلد 23، ذيل آيه 49 سوره قمر و كتاب «انگيزه پيدايش مذهب» بخوانيد.

3. «مروق» در اصل به معناى گذشتن تير از هدف است و مارقين به گروهى مانند خوارج اطلاق شده كه آن ها چنان افراطى بودند كه از دايره دين گذشتند و به بيراهه افتادند.

4. «منقطع بهم» به معناى كسانى است كه زاد و توشه آن ها تمام شده يا مركب شان از كار افتاده و در وسط راه مانده و به مقصد نرسيده اند.

5. اين سخن را بسيارى از مورخان و محدثان در كتاب هاى خود نقل كرده اند ; از جمله در مصنّف ابن ابى شيبه (جلد 7، صفحه 251) و تاريخ دمشق (جلد 52، صفحه 380) و البداية والنهاية ابن كثير (جلد 8، صفحه 14) و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد (جلد 16، صفحه 15) نقل شده است و در ذيل بعضى از اين نقل ها آمده است كه با صراحت گفت: من هر شرطى را با هر كس كرده ام زيرپاى خود قرار داده ام (اشاره به اين كه به شرايط صلح با امام حسن(عليه السلام) پاى بند نيستم).

▲نكته

▲استقامت در مسير ولايت

در بعضى از روايات در تفسير جمله (ثُمَّ اسْتَقَامُوا) (برگرفته از آيه 30 سوره فصلت) آمده است كه اين جمله اشاره به ولايت است. امام على بن موسى الرضا(عليه السلام)در پاسخ كسى كه از تفسير استقامت در آيه يادشده سؤال كرده بود، فرمود: «هِىَ وَاللهِ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ; منظور از استقامت به خدا سوگند! همان چيزى است كه شما داريد».(1)

البتّه استقامت و ثبات بر جاده مستقيم در دين، مفهوم گسترده اى دارد كه يك مصداق بارز آن ولايت اهل بيت است.

سؤال: بشارتى را كه فرشتگان به مؤمنان ثابت قدم مى دهند آيا در لحظه مرگ است يا در زمان زندگى در اين دنيا يا در قيامت؟ آيا اين بشارت براى مؤمنان احساس مى شود يا خير؟

پاسخ: بى شك، فرشتگان ـ طبق صريح آيات قرآن ـ در لحظات حساس در همين زندگى دنيا به يارى مؤمنان شتافتند ; براى نمونه در جنگ بدر و احزاب(2) ; البتّه مؤمنان آن ها را نديدند ; ولى امدادهاى غيبى آن ها را در جهت پيروزى در ميدان جنگ مشاهده كردند.

از روايات استفاده مى شود كه بشارت فرشتگان كه در آيه ياد شده (آيه 31 سوره فصلت) به آن اشاره شده، مربوط به لحظه مرگ يا صحنه محشر است و جمله (نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا) به صورت: «وَ نَحْنُ كُنَّا أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا» تفسير شده ; يعنى ما در زندگى دنيا يار و ياور شما بوديم و در لحظه احتضار و قيامت شما را يارى خواهيم كرد.

در تفسير مجمع البيان از امام صادق(عليه السلام) چنين نقل شده: «أَلاَّ تَخافُوا ما تَقْدِمُونَ عَلَيْهِ وَ لاَ تَحْزَنُوا مَا خَلَّفْتُمْ وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ فِي الدُّنْيَا; فرشتگان (در لحظه مرگ) به آن ها مى گويند: «از آن چه در پيش رو داريد نترسيد و نسبت به آن چه در دنيا پشت سر گذاشتيد غمگين نباشيد. بشارت به شما به آن بهشتى كه در دنيا به شما وعده داده مى شد».(3)

#####

1. مجمع البيان، ذيل آيه محل بحث.

2. آل عمران، آيه 124 ; احزاب، آيه 9.

3. مجمع البيان، ذيل آيه مورد بحث.

▲بخش هفتم

ثُمَّ إِيَّاكُمْ وَ تَهْزِيعَ الاَْخْلاَقِ وَ تَصْرِيفَهَا، وَاجْعَلُوا اللِّسَانَ وَاحِداً، وَلْيَخْزُنِ الرَّجُلُ لِسَانَهُ، فَإِنَّ هذَا اللِّسَانَ جَمُوحٌ بِصَاحِبِهِ. وَاللهِ مَا أَرَى عَبْداً يَتَّقِي تَقْوَى تَنْفَعُهُ حَتَّى يَخْزُنَ لِسَانَهُ. وَ إِنَّ لِسَانَ الْمُؤْمِنِ مِنْ وَرَاءِ قَلْبِهِ، وَ إِنَّ قَلْبَ الْمُنَافِقِ مِنْ وَرَاءِ لِسَانِهِ: لاَِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِكَلاَم تَدَبَّرَهُ فِي نَفْسِهِ، فَإِنْ كَانَ خَيْراً أَبْدَاهُ، وَ إِنْ كَانَ شَرّاً وَارَاهُ. وَ إِنَّ الْمُنَافِقَ يَتَكَلَّمُ بِمَا أَتَى عَلَى لِسَانِهِ لاَ يَدْرِي مَاذَا لَهُ، وَ مَاذَا عَلَيْهِ. وَ لَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ : «لاَ يَسْتَقِيمُ إِيمَانُ عَبْد حَتَّى يَسْتَقِيمُ قَلْبُهُ. وَ لاَ يَسْتَقِيمُ قَلْبُهُ حَتَّى يَسْتَقِيمَ لِسَانُهُ». فَمَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَلْقَى اللهَ تَعَالَى وَ هُوَ نَقِيُّ الرَّاحَةِ مِنْ دِمَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَ أَمْوَالِهِمْ، سَلِيمُ اللِّسَانِ مِنْ أَعْرَاضِهِمْ، فَلْيَفْعَلْ.

ترجمه:

سپس برحذر باشيد از درهم شكستن فضايل اخلاقى و دگرگون ساختن آن. يك زبان باشيد (و هميشه حق بگوييد) انسان بايد زبان خود را نگه دارد; زيرا اين زبان، سركش است و صاحبش را به هلاكت مى افكند. به خدا سوگند! باور نمى كنم بنده اى كه زبانش را حفظ نكند، به درجه اى از تقوا برسد كه به حالش سودمند گردد، (بدانيد،) زبان مؤمن، پشت قلب او قرار دارد و قلب منافق، پشت زبان اوست ; چون مؤمن هرگاه بخواهد سخنى بگويد نخست مى انديشد; اگر خير بود اظهار مى كند و اگر شرّ بود آن را پنهان مى سازد ; ولى منافق آن چه بر زبانش جارى مى شود مى گويد ; در حالى كه نمى داند كدام به سود اوست و كدام به زيان او. رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: ايمان هيچ بنده اى صاف و استوار نخواهد شد تا قلبش صاف شود و هيچ گاه قلبش صاف و استوار نخواهد شد تا زبانش چنين گردد. هر كس از شما بتواند خدا را در حالى ملاقات كند كه دستش از خون و اموال مسلمانان پاك باشد و زبانش از تعدى بر آبروى آنان سالم بماند، بايد چنين كند (كه نجات در آن است).

* * *

▲شرح و تفسير: فرق مؤمن و منافق در اصلاح زبان است

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه مسائل مهمى در رابطه با تهذيب اخلاق و پاكسازى روح و جان از رذايل اخلاقى را بيان مى فرمايد و به نكات بسيار مهمى كه كليد اصلاح اخلاق است، اشاره مى كند; نخست مى فرمايد: «سپس برحذر باشيد از درهم شكستن فضايل اخلاقى و دگرگون ساختن آن» (ثُمَّ إِيَّاكُمْ وَ تَهْزِيعَ الاَْخْلاَقِ وَ تَصْرِيفَهَا(1)).

با توجّه به اين كه «تهزيع» از مادّه «هزع» (بر وزن نظم) به معناى درهم شكستن گرفته شده، گويى امام(عليه السلام) فضايل اخلاقى را همچون بناى استوار يا گوهرى شاهوار مى شمرد كه انحراف از آن به منزله تخريب و درهم شكستن و دگرگون ساختن آن است; بنايى كه اگر درهم شكسته شد، مايه بدبختى و درماندگى است و گوهرى كه اگر درهم بشكند ارزش خود را به كلّى از دست مى دهد. نه تنها افراد بلكه جوامع بشرى هر گاه فضايل اخلاقى را از دست دهند رو به تباهى و نابودى و انقراض مى روند:

اقوام روزگار به اخلاق زنده اند *** قومى كه گشت فاقد اخلاق، مردنى است

آن گاه انگشت روى يكى از مهم ترين مسائل اخلاقى مى گذارد كه بدون آن، كسى در مسير تهذيب نفس مى تواند گام بردارد و آن اصلاح زبان است و در اين زمينه چند دستور مهم مى دهد; نخست مى فرمايد: «يك زبان باشيد» (وَاجْعَلُوا اللِّسَانَ وَاحِداً).

اين تعبير در مقابل تعبير «ذواللسانين» (افراد دو زبان) است كه اشاره به منافقان مى باشد، در حضور فرد چيزى مى گويند و در غياب او چيز ديگر ; هنگامى كه مؤمنان را ملاقات مى كنند مى گويند ما ايمان آورده ايم ; ولى موقعى كه جلسات خصوصى با شيطان صفتان تشكيل مى دهند مى گويند ما با شماييم، ما اين ها را مسخره مى كنيم ; (وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ)(2).

بديهى است در جامعه اى كه افراد دو چهره و دو زبان و منافق و بى بهره از صداقت نفوذ كنند، اعتماد و محبّت و همدلى كه مهم ترين سرمايه زندگى اجتماعى است بر باد مى رود و محيط زندگى به جهنّم سوزانى تبديل مى شود كه همه با بدبينى به يكديگر مى نگرند و همه از هم وحشت دارند.

در دوّمين دستور مى فرمايد: «انسان بايد زبان خود را نگه دارد; زيرا اين زبان، سركش است و صاحبش را به هلاكت مى افكند» (وَلْيَخْزُنِ الرَّجُلُ لِسَانَهُ، فَإِنَّ هذَا اللِّسَانَ جَمُوحٌ(3) بِصَاحِبِهِ).

تشبيه زبان به يك مركب سركش، تشبيه جالب و عجيبى است ; چرا كه زبان، ساده ترين عضوى است كه در اختيار انسان است و به آسانى آن را به گردش در مى آورد ; ولى گاه هواى نفس و وساوس شيطانى آن چنان بر انسان غلبه مى كند كه مهار زبان را از دست او مى گيرد ; همچون مركب چموش و سركشى كه زمام اختيار از صاحبش گرفته و او را به سوى پرتگاه مى برد. بهترين وسيله براى محفوظ ماندن از اين خطر، آن است كه انسان كمتر سخن بگويد. منظور از نگهدارى زبان، همين است ; نه اين كه اصلا سخن نگويد ; زيرا زبان مهم ترين وسيله تعليم و تربيت و انتقال علوم و تجربه ها و ذكر خداوند متعال است.

در ادامه اين سخن در تأكيد همين مطلب مى فرمايد: «به خدا سوگند! باور نمى كنم بنده اى زبانش را حفظ نكند، به درجه اى از تقوا برسد كه به او سود نبخشد» (وَاللهِ مَا أَرَى عَبْداً يَتَّقِي تَقْوَى تَنْفَعُهُ حَتَّى يَخْزُنَ لِسَانَهُ).

اين تأكيد امام(عليه السلام) كه با سوگند به ذات پاك خدا مقرون شده، اشاره به آن چيزى است كه همه پويندگان راه حق و ارباب سير و سلوك قائل اند كه نخستين گام در اين راه را اصلاح زبان مى شمارند و تا كسى از اين گردنه صعب العبور نگذرد، هرگز به حقيقت تقوا و پرهيزكارى و قرب الى الله نخواهد رسيد.

سپس در ادامه سخن براى بيان اهمّيّت حفظ زبان، يكى از تفاوت هاى مؤمنان و منافقان را در همين موضوع بر مى شمرد و مى فرمايد: «زبان مؤمن، پشت قلب او قرار دارد و قلب منافق، پشت زبان اوست ; چرا كه مؤمن هرگاه بخواهد سخنى بگويد نخست مى انديشد; اگر خير بود اظهار مى كند و اگر شرّ بود آن را پنهان مى سازد ; ولى منافق آن چه بر زبانش جارى مى شود مى گويد ; در حالى كه نمى داند كدام به سود اوست و كدام به زيان او» (وَ إِنَّ لِسَانَ الْمُؤْمِنِ مِنْ وَرَاءِ قَلْبِهِ، وَ إِنَّ قَلْبَ الْمُنَافِقِ مِنْ وَرَاءِ لِسَانِهِ: لاَِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِكَلاَم تَدَبَّرَهُ فِي نَفْسِهِ، فَإِنْ كَانَ خَيْراً أَبْدَاهُ، وَ إِنْ كَانَ شَرّاً وَارَاهُ. وَ إِنَّ الْمُنَافِقَ يَتَكَلَّمُ بِمَا أَتَى عَلَى لِسَانِهِ لاَ يَدْرِي مَاذَا لَهُ، وَ مَاذَا عَلَيْهِ).

به يقين، زبان هر كس در دهان اوست و قلب ـ خواه به معناى اين عضو مخصوصى كه در وسط سينه است تفسير شود و يا به معناى عقل ـ از زبانش جداست و ظاهراً ميان مؤمن و منافق، فرقى نيست ; ولى در بيان حضرت، كنايه لطيفى است براى بيان اين معنا كه مؤمن، اوّل مى انديشد و سپس سخن مى گويد; ولى منافق ; اوّل سخن مى گويد و سپس مى انديشد; همان گونه كه امام(عليه السلام) در ادامه سخنش تفسير فرموده است.

قابل توجّه اين كه همين معنا در كلمات قصار امام(عليه السلام) به صورت ديگرى ذكر شده است; مى فرمايد: «لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ قَلْبُ الاَْحْمَقِ وَرَاءَ لِسانِهِ; زبان عاقل در پشت قلب اوست، در حالى كه قلب احمق در پشت زبان او قرار دارد».(4)

نيز در روايت ديگرى از آن حضرت نقل شده است: «قَلْبُ الاَْحْمَقِ فِي فِيهِ وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِي قَلْبِهِ; قلب احمق در دهان اوست و زبان عاقل در قلب اوست».(5)

همه اين عبارات، يك حقيقت را دنبال مى كند كه مؤمن و عاقل مى انديشد و مى گويد و احمق و منافق مى گويد و نمى انديشد.

پرسش: منافقان معمولا افرادى هوشيار و در كارهاى تخريبى خود داراى برنامه ها و نقشه هاى دقيق اند; چگونه مى توان آن ها را احمق يا كسى كه «لاَ يَدْرِي مَاذَا لَهُ وَ مَاذَا عَلَيْهِ ; نمى داند كه چه چيزى به سود و چه چيز به زيان است» معرفى كرد؟!

پاسخ: با دقت در آيات مربوط به منافقان در قرآن مجيد، پاسخ اين سؤال را مى توان دريافت و آن اين كه گرچه منافقان در مراحل ابتدايى، داراى هوش و نقشه هاى شيطنت آميزاند و به همين دليل، خود را هوشمند و مؤمنان راستين را سفيهان مى پندارند، ولى در مرحله نهايى سفيه واقعى آن هايند; قرآن مجيد مى گويد: «(وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ ءَامِنُوا كَمَا ءَامَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا ءَامَنَ السُّفَهَاءُ أَلاَ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَـكِنْ لاَّ يَعْلَمُونَ); و هنگامى كه به آن ها گفته شود: همانند (ديگر) مردم ايمان بياوريد، مى گويند: آيا همچون ابلهان ايمان بياوريم؟! بدانيد اين ها همان ابلهانند; ولى نمى دانند».(6)

بنابراين در يك محاسبه دقيق، حماقت آن ها و هوشيارى مؤمنان روشن مى شود; چه آن كه خط نفاق، خواه ناخواه خود را نشان مى دهد و سبب رسوايى دنيا و آخرت مى شود و منافقان، سرمايه هاى اصلى خود را از دست مى دهند ; بى آن كه بهره اى براى سعادت جاويدانشان از آن ببرند.

سپس در ادامه اين سخن، امام(عليه السلام) به حديث پرمعنايى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)استدلال مى كند و مى گويد: «رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود: ايمان هيچ بنده اى صاف و استوار نخواهد شد تا قلبش صاف شود و هيچ گاه قلبش صاف و استوار نمى شود تا زبانش چنين گردد» (وَ لَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ـ : «لاَ يَسْتَقِيمُ إِيمَانُ عَبْد حَتَّى يَسْتَقِيمُ قَلْبُهُ. وَ لاَ يَسْتَقِيمُ قَلْبُهُ حَتَّى يَسْتَقِيمَ لِسَانُهُ»).

رابطه اى كه ميان اصلاح زبان و قلب و ايمان در اين حديث آمده، دقيق و حساب شده است. تجربه نشان داده كه آلودگى زبان به انواع گناهان و سخنان لغو و بيهوده، قلب را تاريك و روح را تهى از معنويت مى كند و بديهى است هنگامى كه قلب، تاريك شود جاى درخشش نور ايمان نخواهد بود. قرآن مجيد در يك تعبير حساب شده مى گويد: «(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَقُولُوا قَوْلا سَدِيداً * يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ) ; اى كسانى كه ايمان آورده ايد، تقواى الهى پيشه كنيد و سخن حق بگوييد تا خدا اعمال شما را اصلاح كند».(7)

بنابراين رابطه لازم و ملزوم بودن اصلاح زبان و اصلاح قلب و اصلاح ايمان، يك رابطه روشنى است ; هر چند بعضى از شارحان نهج البلاغه در توجيه آن به زحمت افتاده اند.

البتّه نمى توان انكار كرد كه عكس اين معنا نيز صادق است ; يعنى قوّت ايمان ; باعث نورانيّت قلب و نورانيّت قلب، باعث اصلاح زبان مى شود و به تعبير روشن تر اين امور سه گانه، تأثير متقابل در يكديگر دارد ; ولى آن چه در حديث پيامبر(صلى الله عليه وآله)آمده بارزتر است.

آن چه در جمله هاى بالا آمد همه مربوط به اصلاح زبان بود كه مهم ترين گام در راه خودسازى و قرب الى الله است. آن گاه امام(عليه السلام) به سه موضوع مهم ديگر در پايان اين عبارت از خطبه اشاره كرده، مى فرمايد: «هر كس از شما بتواند خدا را در حالى ملاقات كند كه دستش از خون و اموال مسلمانان پاك باشد و زبانش از تعدى بر آبروى آنان سالم بماند، بايد چنين كند» (فَمَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَلْقَى اللهَ تَعَالَى وَ هُوَ نَقِيُّ الرَّاحَةِ مِنْ دِمَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَ أَمْوَالِهِمْ، سَلِيمُ اللِّسَانِ مِنْ أَعْرَاضِهِمْ، فَلْيَفْعَلْ).

به يقين چنين كسى از تقواى فراوانى برخوردار است و در سايه آن مشمول برترين عنايات الهى خواهد شد.

چه تقوايى از اين بالاتر كه اذيت و آزار انسان به هيچ كس نرسد و اصول سه گانه احترام انسان ها را رعايت كند: احترام جان و مال و آبرو.

اين موضوع به قدرى مهم است كه رعايت آن، نشانه مسلمان بودن است و ترك آن دليل بر بيگانگى از اسلام است.

در حديث معروفى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «اَلْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ; مسلمان، كسى است كه مسلمانان از زبان و دست او در امان باشند و كمترين تعرضى به جان و مال و آبروى افراد نداشته باشد».(8)

حتى در حديث ديگرى امام صادق(عليه السلام) مطلب را از دايره اسلام و مسلمين فراتر برده، مى فرمايد: «اَلْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ النَّاسُ مِنْ يَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ الْمُؤْمِنُ مَنِ ائْتَمَنَهُ النَّاسَ عَلَى اَمْوَالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ; مسلمان، كسى است كه مردم از دست و زبانش در امان باشند و مؤمن كسى است كه مردم او را بر مال و جان خود امين بشمرند».(9)

#####

1. «تصريف» به معناى تغييردادن و دگرگون ساختن است.

2. بقره، آيه 14.

3. «جموح» به معناى سركش و چموش است و از ماده «جمح» (بر وزن جمع) گرفته شده كه به معناى سركشى است.

4. كلمات قصار، 40.

5. كلمات قصار، 41.

6. بقره، آيه 13.

7. سوره احزاب، آيات 70 و 71.

8. ميزان الحكمه، حديث شماره 8778.

9. بحارالانوار، جلد 72، صفحه 51 (حديث 3).

▲نكته ها

▲1 ـ زبان عجيب ترين عضو بدن

اين يك قطعه گوشت ساده كه آن را زبان مى ناميم هم از نظر ظاهر و هم از نظر باطن، مسئوليت هاى بزرگى به عهده دارد. اگر اندكى در سخن گفتن افراد دقيق شويم، مى بينيم زبان با سرعت عجيبى در دهان گردش مى كند و با شتاب، مقاطع حروف را مشخص مى كند و باز با سرعت شگفت آورى كلمات و جمله ها را مى سازد و هرگز خسته نمى شود!

اگر كمى مسير حركت خود را اشتباه كند، كلمات مهمل و گاه خنده آور ايجاد مى شود!

و نيز به هنگام غذاخوردن با سرعت و دقت بى نظيرى لقمه غذا را به زير دندان ها مى فرستد و خود را به عقب مى كشد تا غذا در زير چكش هاى دندان نرم شود. اگر در هفته، يا ماه و سال يك بار در اين كار دقيق اشتباه كند و لاى دندان ها بمناند، چنان ضربه اى مى خورد كه خون از آن جارى مى شود و در اين جاست كه مى گوييم: «زبان مان را گاز گرفتيم».

كار مهم ديگر او جمع كردن غذاهاى جويده و فرستادن آن به درون حلق است كه اگر زبان نبود، بلعيدن آب و غذا كار بسيار مشكل و پيچيده اى بود ; اين از نظر ظاهر.

و اما از نظر برنامه هاى معنوى و اخلاقى باز هم نقش زبان، بسيار مهم است ; چرا كه ساده ترين وسيله عبادت و مهم ترين وسيله گناه است ; بهترين عبادات (نماز، تلاوت قرآن، تعليم و تربيت، امر به معروف و نهى از منكر و...) با زبان انجام مى شود ; همان گونه كه حدود سى گناه كبيره (غيبت، تهمت، آزار مؤمن، حكم به باطل، ايجاد فساد و اختلاف و...) با زبان انجام مى گيرد.

زبان، خطرناك ترين وسيله گناه است ; زيرا در هر زمان و مكان و در هر شرايط بدون هيچ هزينه اى در اختيار انسان قرار دارد ; از آن بدتر اين كه گناهان زبان بر اثر كثرت و وسعت، غالباً قبح و زشتى خود را در ميان مردم از دست داده است ; به همين دليل نخستين گام در اصلاح خويش، اصلاح زبان است و پيمودن مراحل قرّب به خدا از مسير اصلاح زبان مى گذرد.

براى نجات از گناهان زبان، دو راه مهم وجود دارد كه امام(عليه السلام) در سخنان مزبور به آن اشاره فرموده است:

نخست، كم سخن گفتن و از فضول كلام پرهيز نمودن كه يك وسيله مهم براى بركنار ماندن از آفات زبان است.

ديگر اين كه، انسان هر سخنى مى خواهد بگويد، اوّل در آن بينديشد; سپس بر زبان جارى كند ; به تعبير زيباى مولا «زبانش در پشت قلبش باشد ; نه همچون منافقان احمق كه قلبشان در پشت زبانشان قرار دارد. هرگاه به اين دو دستور مهم كه در سخنان امام(عليه السلام)در اين بخش از خطبه آمد، عمل كنيم به يقين از آفات زبان بركنار خواهيم بود.

سخن در اين جا بسيار است. مطلب را كوتاه مى كنيم و با حديث پرمعنايى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آن را پايان دهيم. در اين حديث كه در كتاب «اصول كافى» نقل شده امام صادق(عليه السلام) از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) چنين نقل مى كند:

«يُعَذِّبُ اللهُ اللِّسَانَ بِعَذَاب لاَ يُعَذِّبُ بِهِ شَيْئاً مِنَ الْجَوَارِحِ فَيَقُولُ: اَىْ رَبِّ عَذَّبْتَنِي بِعَذَاب، لَمْ تُعَذِّبْ بِهِ شَيْئاً فَيُقَالُ لَهُ: خَرَجَتْ مِنْكَ كَلِمَةٌ فَبَلَغْتَ مَشَارِقَ الاَْرْضِ وَ مَغَارِبَهَا فَسُفِكَ بِهَا الدَّمُ الْحَرامُ وَ انْتُهِبَ بِهَا الْمالُ الْحَرامُ وَ انْتُهِكَ بِهَا الْفَرْجُ الْحَرامُ، وَ عِزَّتِي (وَ جَلاَلِي) لاَُعَذِّبَنَّكَ بِعَذَاب لاَ اُعَذِّبُ بِهِ شَيْئاً مِنْ جَوَارِحَكَ; خداوند، زبان (گنهكار) را (در قيامت) كيفرى مى دهد كه هيچ يك از اعضاى بدن را آن گونه كيفر نمى دهد. عرضه مى دارد: پروردگارا! چنان كيفرى به من دادى كه به هيچ يك از اعضا ندادى، به او گفته مى شود: سخنى از تو بيرون آمد و به شرق و غرب جهان رسيد و بر اثر آن، خون بى گناهان ريخته شد و اموال مردم غارت گشت و نواميس مردم بر باد رفت. به عزت (و جلالم) سوگند! تو را چنان عذابى كنم كه هيچ يك از اعضاى تو را آن گونه عذاب نكنم».(1)

* * *

#####

1. اصول كافى، جلد 2، صفحه 115، (حديث 16).

▲2 ـ سرمايه هاى اصلى انسان

عمده ترين سرمايه ما سه چيز است: جان، مال و آبرو. و آبرو از بعضى جهات در درجه اوّل اهمّيّت است كه انسان، حاضر است جان خود را هم فداى آن كند و در درجه بعد، جان قرار دارد و بعد از آن اموال انسان است. اسلام، اهمّيّت فوق العاده اى براى هر سه قائل شده و همان گونه كه در خطبه ياد شده نقل شد، كسى در قيامت، اهل نجات است كه دست او از خون و اموال مردم پاك باشد و زبانش از تعرّض به آبروى مردم.

اسلام، احترام اموال مردم را همچون احترام جان آن ها مى داند و احترام جان يك انسان را به اندازه احترام تمام بشر مى شمرد و تضييع آبروى مؤمنى را با ارتكاب يك غيبت به منزله خوردن گوشت برادر خود بعد از مرگش مى شمرد.

در حديثى مى خوانيم كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در «حجة الوداع» در سرزمين «منى» (كه مسلمانان از نقاط مختلف در آن جا گردهم مى آيند) بعد از پايان مناسك حج، خطبه مهمى خواند و در ضمن آن خطاب به مردم فرمود: «كدام روز سال از همه روزها مهم تر است؟

عرض كردند: امروز!

فرمود: كدام ماه از همه ماه ها مهم تر است؟

عرض كردند: همين ماه!

فرمود: كدام نقطه از جهان مهم تر است؟

عرض كردند: همين سرزمين!

فرمود: «إِنَّ دِمائَكُمْ وَ اَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرامٌ لَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هذا فِي شَهْرِكُمْ هذا فِي بَلَدِكُمْ هذا إِلَى يَوْمِ تَلْقُونَهُ فَيَسْئَلُكُمْ عَنْ اَعْمَالِكُمْ; احترام خون و مال شما همچون احترام امروز و اين ماه در اين سرزمين است و اين ادامه دارد تا روز قيامت و در آن روز خداوند از اعمال شما پرسش مى كند».

سپس فرمود: من آن چه را بايد بگويم گفتم؟

عرض كردند: آرى.

فرمود: خدايا گواه باش».(1)

#####

1. وسايل الشيعه، جلد 19، صفحه 3، (حديث 3).

▲بخش هشتم

وَاعْلَمُوا عِبَادَاللهِ أَنَّ الْمُؤمِنَ يَسْتَحِلُّ الْعَامَ مَا اسْتَحَلَّ عَاماً أَوَّلَ، وَ يُحَرِّمُ الْعَامَ مَا حَرَّمَ عَاماً أَوَّلَ ; وَ أَنَّ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ لاَ يُحِلُّ لَكُمْ شَيْئاً مِمَّا حُرِّمَ عَلَيْكُمْ، وَ لكِنَّ الْحَلاَلَ مَا أَحَلَّ اللهُ، وَالْحَرَامَ مَا حَرَّمَ اللهُ. فَقَدْ جَرَّبْتُمُ الاُْمُورَ وَ ضَرَّسْتُمُوهَا، وَ وُعِظْتُمْ بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَ ضُرِبَتِ الاَْمْثَالُ لَكُمْ، وَ دُعِيتُمْ إِلَى الاَْمْرِ الْوَاضِحِ ; فَلاَ يَصَمُّ عَنْ ذلِكَ إِلاَّ أَصَمُّ، وَ لاَ يَعْمَى عَنْ ذلِكَ إِلاَّ أَعْمَى. وَ مَنْ لَمْ يَنْفَعْهُ اللهُ بِالْبَلاَءِ وَ التَّجَارِبِ لَمْ يَنْتَفِعْ بِشَيْء مِنَ الْعِظَةِ، وَ أَتَاهُ التَّقْصِيرُ مِنْ أَمَامِهِ، حَتَّى يَعْرِفَ مَا أَنْكَرَ، وَ يُنْكِرَ مَا عَرَفَ. وَ إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلاَنِ: مُتَّبِعٌ شِرْعَةً وَ مُبْتَدِعٌ بِدْعَةً، لَيْسَ مَعَهُ مِنَ اللهِ سُبْحَانَهُ بُرْهَانُ سُنَّة، وَ لاَ ضِيَاءُ حُجَّة.

ترجمه:

بدانيد اى بندگان خدا! انسان با ايمان آن چه را سال گذشته حلال مى شمرد، امسال هم حلال مى شمرد و آن چه را سال گذشته حرام مى دانست امسال هم حرام مى داند (بدانيد) بدعت هايى را كه مردم گذارده اند آن چه را بر شما حرام شده، حلال نمى كند; حلال همان است كه خدا حلال كرده و حرام همان است كه خدا حرام نموده، شما امور مختلف را (در مورد بدعت ها) آزموده ايد و خوب و بد را در اين تجربه آموخته ايد و با وضع گذشتگان پند و اندرز داده شده ايد، عبرت گرفته ايد و مَثَل ها براى شما زده شده و به امرى آشكار دعوت شده ايد. بر اين اساس، تنها افراد ناشنوا از درك اين مطلب عاجز و ناتوانند و تنها نابينايان آن نمى بينند (بدانيد) آن كس كه از آزمون هاى الهى وتجربه ها، سودى نبرد، از هيچ پند و اندرزى سود نخواهد برد و كوته فكرى و كوته بينى، آشكارا دامان او را مى گيرد ; تا آن جا كه بد را خوب و خوب را بد مى بيند. مردم دو گروه بيش نيستند ; گروهى تابع شريعت و آيين خدا و گروهى بدعت گزار كه دليلى از سوى خدا و از سنّت پيامبر و نورى از حجّت و دليل (عقل) با خود ندارند!

▲شرح وتفسير

▲خطرات بدعت ها

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه يكى ديگر از آفات مهم دينى و اجتماعى را بيان مى فرمايد و با آن، بحث آفات پيش گفته را تكميل مى كند و آن آفت بدعت و تغيير احكام خدا بر طبق خواسته هاى دل و هواى نفس و بدعت گزارى در دين خداست ; مى فرمايد: «بدانيد اى بندگان خدا! انسان با ايمان آن چه را سال گذشته حلال مى شمرد، امسال هم حلال مى شمرد و آن چه را سال گذشته حرام مى دانست امسال هم حرام مى داند (و پيوسته بر احكام الهى و سنّت پيامبر ثابت مى ماند» (وَاعْلَمُوا عِبَادَاللهِ أَنَّ الْمُؤمِنَ يَسْتَحِلُّ الْعَامَ مَا اسْتَحَلَّ عَاماً أَوَّلَ وَ يُحَرِّمُ الْعَامَ مَا حَرَّمَ عَاماً أَوَّلَ ).

اشاره به اين كه مؤمنان راستين، احكام الهى را بازيچه هوا و هوس خود نمى سازند و با افكار ناقص خويش آن را تغيير نمى دهند ; چه اين كه اگر باب بدعت در احكام الهى گشوده شود تمام ظالمان و تبهكاران و هوسبازان آن چه را بر خلاف منافع نامشروع خود مى بينند تغيير مى دهند و بعد از زمان كوتاهى چيزى از اصول و فروع دين باقى نمى ماند.

اين سخن اشاره به بدعت هايى است كه بعد از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در دين خدا گذارده شده ; نه تنها قياس را در موارد عدم دسترسى به نصوص كتاب و سنت به كار گرفتند، بلكه بر خلاف نصّ صريح قرآن يا پيامبر(صلى الله عليه وآله) برخاستند. خليفه سوّم روشى را كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در تقسيم بيت المال گذارده بود و مساوات را در حدّ نيازها در نظر مى گرفت، به كلّى دگرگون ساخت و اعيان و اشراف و از آن فراتر، اقوال و بستگان خويش بر همه مقدّم شمرد و همه چيز را دراختيار آن ها گذاشت و خليفه دوّم با صراحت گفت: دو چيز در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله)حلال بوده و من آن ها را حرام مى كنم و هر كس با من مخالفت كند او را مجازات خواهم كرد: «متعة النساء (عقد موقّت) و متعة الحج (حج به صورت حج تمتّع)» و بدعت هاى فراوان ديگرى كه در عصر خلفا روى داد كه در بعضى كتاب ها جمع آورى شده و مقدار قابل توجّهى است.(1)

امام(عليه السلام) با درايت فوق العاده اى كه داشت، مى ديد اگر جلوى اين كار گرفته نشود، همه احكام اسلام به خطر مى افتد و چهره نورانى اين آيين پاك به كلّى دگرگون مى شود ; از اين رو پرهيز از بدعت را نشانه ايمان شمرد.

و در ادامه سخن مى فرمايد: «(بدانيد) بدعت هايى را كه مردم گذارده اند آن چه را بر شما حرام شده، حلال نمى كند; حلال همان است كه خدا حلال كرده و حرام همان است كه خدا حرام نموده» (وَ أَنَّ مَا أَحْدَثَ النَّاسُ لاَ يُحِلُّ لَكُمْ شَيْئاً مِمَّا حُرِّمَ عَلَيْكُمْ، وَ لكِنَّ الْحَلاَلَ مَا أَحَلَّ اللهُ، وَالْحَرَامَ مَا حَرَّمَ اللهُ).

سپس در ادامه این سخن به نکته ای اشاره می فرماید که به منزله دلیلی برگفتار پیشین اوست؛ می فرماید: «شما امور مختلف را ( در مورد بدعت ها و کج روی ها) آزموده اید و خوب و بد را در این تجربه آموخته اید و با وضع گذشتگان پند و اندرز داده شده اید، عبرت گرفته اید و مثل ها برای شما زده شده و به امری آشکار دعوت شده اید» ( فَقَد جَرّبتُمُ الاُمورَ و ضَرّ ستُمُوها (2) و وُعِظتُم بِمَن کان قَبلکم، و ضُرِبَتِ الاَمثالُ لکم، و دُعیتُم الی الاَمرِ الواضِحِ ).

به اين معنا كه شما در عمر خود مشاهده كرديد كه بدعت هاى پيشين چه مشكلات و نابسامانى ها و بدبختى هايى براى مسلمين به ارمغان آورد. بدعت هاى زمان عثمان، سبب شورش عظيمى شد كه خون او بر باد رفت و چنان شكافى ميان مسلمين پيدا شد كه آثارش همچنان باقى است و بدعت هاى عصر خليفه دوّم از جمله تبعيض در ميان موالى (غير عرب) و عرب سبب شكاف عظيمى در ميان مسلمانان گشت و حتى خون خليفه نيز در همين راه ريخته شد.(3)

به علاوه خداوند در قرآن مجيد، داستان يهود و بدعت ها و تحريفات آن ها را نقل كرده و عواقب سوء آن را نشان داده است ; شما خود نيز مفاسد بدعت را تجربه كرده ايد و هم تاريخ پيشينيان به شما اندرز داده است ; لذا من شما را به مطلب واضحى دعوت كردم كه دلايل حسى و تجربى و نقلى معتبر دارد.

آن گاه در يك نتيجه گيرى آشكار مى فرمايد: «بر اساس اين سخن، تنها افراد ناشنوا از درك اين مطلب (كه صدايش از همه جا پيچيده است) عاجز و ناتوان مى ماند و تنها نابينايان آن را نمى بينند» (فَلاَ يَصَمُّ عَنْ ذلِكَ إِلاَّ أَصَمُّ، وَ لاَ يَعْمَى عَنْ ذلِكَ إِلاَّ أَعْمَى).

اشاره به اين كه آثار سوء و نكبت بار بدعت ها آشكار است و پيام تاريخ نيز در اين زمينه روشن است. آن كس كه آن آثار را نبيند، نابيناست و آن كس كه اين پيام را نشنود، كر است.

و در ادامه مى فرمايد: «آن كس كه از آزمون هاى الهى وتجربه ها، سودى نبرد، از هيچ پند و اندرزى سود نخواهد برد و كوته فكرى و كوته نگرى، آشكارا دامان او را مى گيرد ; تا آن جا كه بد را خوب و خوب را بد مى بيند» (وَ مَنْ لَمْ يَنْفَعْهُ اللهُ بِالْبَلاَءِ وَ التَّجَارِبِ لَمْ يَنْتَفِعْ بِشَيْء مِنَ الْعِظَةِ، وَ أَتَاهُ التَّقْصِيرُ مِنْ أَمَامِهِ(4)، حَتَّى يَعْرِفَ مَا أَنْكَرَ، وَ يُنْكِرَ مَا عَرَفَ).

تجربيات حسى و آزمايش هاى الهى مهم ترين وسيله بيدارى انسان هاست. اگر واقعاً كسى از اين طريق بيدار نشود بسيار بعيد است پند و اندرز واعظان و نصيحت خيرخواهان در وى اثر بگذارد و يكى از سرنوشت هاى حتمى او اين است كه به جايى مى رسد كه خوبى ها در نظرش بدى و بدى ها به شكل خوبى جلوه مى كند ; آن گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: «(قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالاَْخْسَرِينَ أَعْمَالاً * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً); بگو آيا به شما خبر دهيم كه زيان كارترين مردم در كارها چه كسانى اند؟ آن ها كه تلاش هايشان در زندگى دنيا گم و نابود شده ; با اين حال مى پندارند كار نيك انجام مى دهند».(5)

در صدر اسلام، معاويه، طلحه و زبير خود را مدافع خون مظلوم (خون عثمان!) مى پنداشتند و در عصر ما بدعت گذاران وهّابى خود را مصلحان امّت مى پندارند! همواره بدعت گذاران در طول تاريخ، چهره اصلاح طلب به خود گرفته اند.

امام(عليه السلام) در پايان اين عبارت براى جداسازى صفوف بدعت گذاران از پيروان راستين آيين خدا مردم را به دو گروه تقسيم مى كند كه سوّم ندارد ; مى فرمايد: «مردم دو گروه بيش نيستند ; گروهى تابع شريعت و آيين خدا و گروهى بدعت گزار كه دليلى از سوى خدا و از سنّت پيامبر و نورى از حجّت و برهان (عقل) با خود ندارند!» (وَ إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلاَنِ: مُتَّبِعٌ شِرْعَةً وَ مُبْتَدِعٌ بِدْعَةً، لَيْسَ مَعَهُ مِنَ اللهِ سُبْحَانَهُ بُرْهَانُ سُنَّة، وَ لاَ ضِيَاءُ حُجَّة).

به اين ترتيب، هر كس بايد صف خود را در اين ميان مشخص كند. اگر متشرّع است به دنبال كتاب و سنّت و دليل عقلى يقينى باشد و اگر جز اين است، در صف بدعت گذارانى جاى گيرد كه احكام خدا را با اميال برخاسته از هوا و هوس تغيير مى دهند ; نه دليلى از كتاب و سنّت دارند و نه نور و ضيايى از عقل.

بنابر آن چه ذكر شد، «برهان سنّت»، اشاره به دلايل نقلى و «ضياى حجت» اشاره به دليل عقلى است و به اين ترتيب، امام(عليه السلام) بدعت گذاران را افرادى معرفى مى كند كه تنها تابع هواى نفس و يا خيالات باطل و خام اند.

#####

1. رجوع كنيد به كتاب «النص و الاجتهاد» نوشته محقق بزرگوار «مرحوم سيّد عبدالحسين شرف الدين».

2. «ضرّستموها» از ماده «ضرس» (بر وزن درس) به معناى گازگرفتن يا گازگرفتن شديد با دندان است; سپس به معناى بررسى دقيق درباره چيزى آمده است و در عبارت مزبور منظور همين معناست.

3. در جلد اوّل همين كتاب، ذيل خطبه سوّم (شقشقيه) داستان «ابولؤلؤ، غلام مغيرة بن شعبه» را نقل كرده ايم كه شكايت از مظالم مغيره نسبت به خود نزد عمر آورده بود و عمر او را با بى اعتنايى برگرداند و همين سبب شد كه او كينه عمر را به دل بگيرد و وى را در فرصت مناسبى از پاى درآورد. (جلد 1، صفحه 369).

4. «امامه» ; اَمام در اصل به معناى پيش رو است و جمله «اتاه التقصير من امامه» يعنى تقصيرات آشكارا دامان او را مى گيرد.

5. كهف، آيات 103 و 104.

▲نكته

▲بدعت چيست؟

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه بيشترين توجّه خود را به مبارزه با بدعت ها معطوف داشته است.

توضيح اين كه بدعت در لغت به معناى ايجاد كار تازه، بدون سابقه و نوآورى است كه گاه خوب است و گاه بد ; هنگامى كه قرآن در وصف خداوند مى گويد: «(بَدِيعُ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ)(1) ; او كسى است كه آسمان و زمين را بدون هيچ نقشه قبلى و نمونه اى كه از آن اقتباس شده باشد، ايجاد كرد» و هنگامى كه قرآن مجيد به پيامبر(صلى الله عليه وآله)مى گويد: «(قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِّنَ الرُّسُلِ) ; بگو: من نخستين پيامبرى نيستم كه براى مردم مبعوث شده ام»(2) همين مفهوم را اراده مى كند.

بنابراين در مفهوم وسيع اين كلمه، هرگونه نوآورى (خواه ممدوح باشد و يا مذموم) نهفته است.

ولى در لسان روايات و كلمات فقها، اين واژه مفهوم خاصّى پيدا كرده و آن تغيير احكام الهى و تبديل آن به احكام ديگر بر طبق تمايلات نفسانى و منافع شخصى است.

به همين دليل، در روايات اسلامى مذمّت شديدى از موضوع بدعت شده است: در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «اَهْلُ الْبِدَعِ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيفَةِ; اهل بدعت، بدترين خلق و داراى بدترين اخلاقند».(3) اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى فرمايد: «اَمَّا أَهْلُ الْبِدْعَةِ فَالْمُخَالِفُونَ لاَِمْرِاللهِ وَ لِكِتَابِهِ وَ رَسُولِهِ الْعامِلُونَ بِرَأْيِهِمْ وَ أَهْوَائِهِمْ وَ إِنْ كَثُرُوا; اما اهل بدعت كسانى اند كه مخالف فرمان خدا و كتاب او و رسول او مى باشند. آن ها به رأى و هواى خويش عمل مى كنند (و همه بر باطلند) هر چند بسيار باشند».(4)

روايات در اين زمينه بسيار فراوان است و با شدّت، بدعت و بدعت گذار را مى كوبد.

دليل آن هم روشن است; زيرا اگر باب بدعت در احكام الهى گشوده شود و هر كس با ميل خود و بر طبق منافع شخصى حلالى را حرام و يا حرامى را حلال كند زمان كوتاهى نمى گذرد كه دين و آيين الهى به كلّى دگرگون و مسخ مى شود و از احكام اصيل اسلام چيزى باقى نمى ماند; بر همين اساس پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)هرگونه همكارى با بدعت گذاران را منع كرده; تا آن جا كه مى فرمايد: «مَنْ تَبَسَّمَ فِي وَجْهِ مُبْتَدِع فَقَدْ أَعانَ عَلَى هَدْمِ دِينِهِ; كسى كه در صورت بدعت گذارى تبسّم كند، به نابودى دين خود كمك كرده است».(5)

از اين جا روشن مى شود كسانى كه معناى وسيع بدعت را با معناى خاص آن خلط كرده اند و به مغالطاتى دست زده اند، مثلا مى گويند همه طالب نوآورى اند و چه كسى مى تواند با آن مخالفت كند؟ سخت در اشتباهند.

و نيز كسانى كه تغيير نظر مجتهدان و كشف مسائل تازه اى را از كتاب و سنّت نوعى بدعت مى شمرند يا خود را فريب مى دهند و يا مى خواهند ديگران را فريب دهند. كشف مسائل تازه از كتاب و سنّت، پيروى از شريعت است نه بدعت به معناى خاص كلمه ; يعنى حلال خدا را حرام و حرام خدا را به سبب هواى نفس و منافع شخصى حلال شمردن.

اين نكته نيز شايان دقت است كه بدعت گذاران از ترس اين كه مبادا مورد مخالفت مؤمنان راستين قرار گيرند، دست به تفسير به رأى مى زنند. آياتى از قرآن كريم يا رواياتى را از معصومين(عليهم السلام) تحريف نموده و در پناه آن به بدعت ها روى مى آورند. خطر اين بدعت گذاران از ساير بدعت گذارانى كه آشكارا دست به اين كار مى زنند بسيار بيش تر است.

در هر حال، امام(عليه السلام) در خطبه ياد شده در يك جمله كوتاه مى فرمايد: مؤمن راستين كسى است كه حلال و حرام خدا را تغيير ندهد و امسال و سال گذشته او در حفظ احكام الهى و عمل به آن يكسان باشد و در مسير كتاب وسنّت، ثابت قدم بماند.

* * *

#####

1. بقره، آيه 117.

2. احقاف، آيه 9.

3. ميزان الحكمه، حديث شماره 1629.

4. ميزان الحكمة، حديث شماره 1632.

5. همان، حديث شماره 1635.

▲بخش نهم

وَ إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ «حَبْلُ اللهِ الْمَتِينُ»، وَ سَبَبُهُ الاَْمِينُ، وَ فِيهِ رَبِيعُ الْقَلْبِ، وَ يَنَابِيعُ الْعِلْمِ، وَ مَا لِلْقَلْبِ جِلاَءٌ غَيْرُهُ، مَعَ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ الْمُتَذَكِّرُونَ، وَ بَقِيَ النَّاسُونَ أَوِ الْمُتَنَاسُونَ. فَإِذَا رَأَيْتُمْ خَيْراً فَأَعِينُوا عَلَيْهِ، وَ إِذَا رَأَيْتُمْ شَرّاً فَاذْهَبُوا عَنْهُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ كَانَ يَقُولُ: «يَابْنَ آدَمَ، اعْمَلِ الْخَيْرَ وَ دَعِ الشَّرَّ، فَإِذَا أَنْتَ جَوَادٌ قَاصِدٌ».

ترجمه:

خداوند سبحان، احدى را به چيزى مانند قرآن، پند و اندرز نداده است ; زيرا قرآن رشته محكم خدا و وسيله مطمئن اوست. در قرآن، بهار دل ها و چشمه هاى جوشان علم و دانش است و براى (زدودن زنگار غفلت وگناه از) قلب، صيقلى جز قرآن نيست; اما متأسفانه آن ها كه از قرآن پند مى گرفتند رفتند و فراموشكاران يا خود به فراموشى زدگان مانده اند (راه خدا و مسير قرآن،روشن است) هرگاه كار نيكى را مشاهده كرديد به آن كمك كنيد و هر زمان كار شرّى را ديديد از آن بگذريد ; زيرا رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمود: اى فرزند آدم، كار نيك انجام ده و بدى را رها كن كه اگر چنين كنى در جاده مستقيم و ميانه (دور از افراط و تفريط) گام بر خواهى داشت.

▲شرح وتفسير

▲در قرآن بهار دل ها و چشمه جوشان علوم است

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، بار ديگر به سراغ قرآن و بيان عظمت و آثار آن مى رود تا آن چه را در بيانات قبل ذكر كرده است از اين طريق تحكيم و تكميل كند ; در اين جا به چند نكته تازه درباره قرآن مى پردازد ; نخست مى فرمايد: «خداوند سبحان، احدى را به چيزى مانند قرآن، پند و اندرز نداده است» (وَ إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ).

زيرا كتب آسمانى كه از سوى خدا براى هدايت خلق نازل شده در بر گيرنده بهترين مواعظ الهى است. در ميان اين كتب، قرآن مجيد آفتابى است درخشان و به راستى مواعظ قرآن بى نظير و پند و اندرزهاى آن بى مانند است. گاه مستقيماً با بندگان سخن مى گويد ; گاه به صورت سؤالى كه پاسخش از درون وجدان بر مى خيزد آن ها را اندرز مى دهد ; گاه تاريخ مملوّ از عبرت پيشينيان را بازگو مى كند و زمانى با ذكر مثال هاى گويا و زيبا حقايق عقلى را لباس حسّى مى پوشاند و تمام اين ها با فصيح ترين عبارت و بليغ ترين تعبيرات بيان مى شود; به همين دليل مواعظى همچون مواعظ قرآن وجود ندارد.

سپس براى اين مطلب چند دليل ذكر مى كند ; مى فرمايد: «زيرا قرآن رشته محكم خدا و وسيله مطمئن اوست. در قرآن، بهار دل ها و چشمه هاى جوشان علم و دانش است و براى (زدودن زنگار غفلت وگناه از) قلب، صيقلى جز قرآن نيست» (فَإِنَّهُ «حَبْلُ اللهِ الْمَتِينُ(1)»، وَ سَبَبُهُ الاَْمِينُ، وَ فِيهِ رَبِيعُ الْقَلْبِ، وَ يَنَابِيعُ(2) الْعِلْمِ، وَ مَا لِلْقَلْبِ جِلاَءٌ غَيْرُهُ).

امام(عليه السلام) در اين پنج جمله، گفتنى ها را درباره قرآن فرموده است ; نخست آن را ريسمان محكم الهى معرّفى مى كند كه گويى از آسمان به زمين كشيده شده، تا بندگان به آن چنگ زنند و خود را به اوج آسمان ها برسانند و به مقام قرب او نزديك شوند. اين همان عروة الوثقايى است كه خداوند به آن اشاره كرده كه هر كس به آن چنگ زند اهل نجات است: (فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللهِ فَقَدْ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لاَ انفِصَامَ لَهَا). به يقين، طريق ايمان به خدا و كفر به طاغوت، قرآن است.

و در جمله دوّم آن را «سبب امين» مى شمرد; يعنى واسطه اى است در ميان خلق و خالق كه هيچ گونه خطا و اشتباه و خيانتى در آن راه ندارد و آن چه در آن است، حقّ خالص است.

در سوّمين جمله آن را بهار دل ها مى شمرد; همان گونه كه در فصل بهار، پيكر مرده درختان جان مى گيرد و شكوفه ها و برگ و گل بر شاخسار آن ها نمايان مى شود و مرغان چمن با شور و نشاط، نغمه حيات سر مى دهند، كسانى كه در كنار قرآن قرار بگيرند روح و جانى تازه پيدا مى كنند و شكوفه ها و گل هاى ايمان و اخلاق و فضيلت بر شاخسار روحشان ظاهر مى شود; نغمه هاى قرآنى قلب آن ها را نوازش مى دهد و از عشق و محبّت پروردگار سرشار مى سازد.

در چهارمين جمله اشاره به اين مى كند كه سرچشمه هاى علوم در قرآن است ; نه تنها علومى كه به معرفت خدا منتهى مى شود و روح و تقوا و فضيلت را در انسان پرورش مى دهد، بلكه قرآن انگيزه اى براى پرداختن به علومى است كه پيرامون آفرينش انسان، خلقت آسمان و زمين وانواع موجودات و گياهان سخن مى گويد و اشارات پرمعنايى در هر زمينه دارد.

در پنجمين جمله به اين حقيقت اشاره مى كند كه براى زدودن زنگارهايى كه بر اثر غفلت و گناه بر قلب انسان مى نشيند و صفا و نورانيّت را از آن مى گيرد، بهترين وسيله، تلاوت قرآن وانديشيدن در آن است و اين كه مى فرمايد: «تنها وسيله براى رسيدن به اين هدف، قرآن است» اشاره به اين است كه وسايل ديگر در واقع از قرآن كمك مى گيرند و خمير مايه همه آن ها در قرآن است. مسلّماً، كتابى كه داراى اين اوصاف پنج گانه است، بهترين موعظه الهى است.

و در ادامه از وضع موجود مسلمين در برابر قرآن ابراز ناراحتى و نگرانى كرده، مى فرمايد: «اما متأسفانه آن ها كه از قرآن پند مى گرفتند (و بيدار دل بودند) رفتند و فراموشكاران يا خود به فراموشى زدگان مانده اند» (مَعَ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ الْمُتَذَكِّرُونَ، وَ بَقِيَ النَّاسُونَ أَوِ الْمُتَنَاسُونَ).

اين سخن پاسخ اشكال مقدّرى است كه اگر آثار بسيار سازنده قرآن كه بدان اشاره شد در جامعه اسلامى كم رنگ شده، به علت كم رنگى قرآن نيست ; بلكه به جهت غفلت غافلان يا تغافل منافقان از اين منبع فيض الهى است.

اين سخن، شبيه چيزى است كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) در خطبه 182 فرموده است كه بعد از اظهار تأسف شديد از شهادت دوستان آگاه و با وفا شديداً گريه كرد ; سپس فرمود: «أوّه على اخوانى الذين تلووا القرآن فأحكموه و تدبّروا الفرض فأقاموه، أحيوا السنة و اماتوا البدعة ; دريغا از برادرانم كه قرآن را خواندند و آن را استحكام بخشيدند و در واجبات الهى تدبّر كردند و آن ها را بر پا داشتند ; سنّت هاى الهى را زنده و بدعت ها را نابود كردند».

امام(عليه السلام) در اين جا مردم را به سه گروه تقسيم مى كند: گروهى كه بيدارند و از آيات الهى همواره بهره مى گيرند و گروهى كه در ماديات دنيا و هوا و هوس غرقند و قرآن را به فراموشى سپرده اند و گروه سوّمى كه آگاهانه خود را به فراموش كارى مى زنند ; پيام هاى قرآن را رها كرده و از كنار آن به سادگى مى گذرند ; با اين كه با گوش خود اين پيام ها را مى شنوند.

اگر زمانى جامعه اسلامى را از جهات مختلف بيمار ببينيم، نه به دليل كوتاهى طبيب است و نه به علت بى اثر بودن نسخه اوست ; بلكه علت واقعى، به كار نبستن اين نسخه شفابخش الهى است.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، گويا در پاسخ ايراد كسى كه مى گويد اگر گروهى راه حق را فراموش كردند يا خود را به فراموشى زدند به جهت اين بوده است كه راه حق شناخته نيست و چنان با طرق باطل آميخته شده كه تشخص آن، آسان به نظر نمى رسد، مى فرمايد: «راه روشن است هرگاه كار نيكى را مشاهده كرديد به آن كمك كنيد و هر زمان كار شرّى را ديديد از آن بگذريد ; زيرا رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى فرمود: اى فرزند آدم، كار نيك انجام ده و بدى را رها كن كه اگر چنين كنى در جاده مستقيم و ميانه (دور از افراط و تفريط) گام بر خواهى داشت» (فَإِذَا رَأَيْتُمْ خَيْراً فَأَعِينُوا عَلَيْهِ، وَ إِذَا رَأَيْتُمْ شَرّاً فَاذْهَبُوا عَنْهُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ كَانَ يَقُولُ: «يَابْنَ آدَمَ، اعْمَلِ الْخَيْرَ وَ دَعِ الشَّرَّ، فَإِذَا أَنْتَ جَوَادٌ(3) قَاصِدٌ(4)»).

از آن چه گفته شد روشن گرديد كه خير و شرّ در اين عبارات، معناى وسيع و گسترده اى دارد ; بر خلاف آن چه بعضى از شارحان نهج البلاغه پنداشته اند كه تنها ناظر به موضوع وفاى به بيعت و بيعت شكنى است.

اين سخن اشاره اى به حسن و قبح عقلى نيز دارد كه انسان خير و شر را تا حد زيادى با عقل و فكر خود درك مى كند و اگر به آن عمل كند بخش مهمى از راه راست و جاده مستقيم را پيموده است.

درباره عظمت قرآن و اهمّيّت محتواى آن در مجلدات پيشين (جلد اوّل ذيل خطبه 18 و جلد چهارم ذيل خطبه 110) بحث هاى فراوانى داشتيم و به خواست خدا در ذيل خطبه 198 نيز بحث هاى مشروح ديگرى خواهد آمد.

* * *

#####

1. «متين» از ماده «متن» در اصل به معناى دو عضله نيرومند است كه در دو طرف ستون فقرات قرار دارد و پشت انسان را محكم مى سازد. سپس به هر موضوع محكمى اطلاق شده است.

2. «ينابيع» جمع «ينبوع» (بر وزن مقبول) به معناى چشمه است.

3. «جواد» در اصل به معناى اسب سريع السير است و ازماده «جود» به معناى بخشش گرفته شده ; سپس به انسان هاى با استقامت و كوشا اطلاق شده است.

4. «قاصد» ازماده «قصد» به معناى ميانه روى گرفته شده ; بنابراين قاصد كسى است كه در جاده مستقيم بدون افراط و تفريط گام بر مى دارد.

▲بخش دهم

أَلاَ وَ إِنَّ الظُّلْمَ ثَلاَثَةٌ: فَظُلْمٌ لاَيُغْفَرُ، وَ ظُلْمٌ لاَ يُتْرَكُ، وَ ظُلْمٌ مَغْفُورٌ لاَ يُطْلَبُ. فَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لاَ يُغْفَرُ فَالشِّرْكُ بِاللهِ، قَالَ اللهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ). وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي يُغْفَرُ فَظُلْمُ الْعَبْدِ نَفْسَهُ عِنْدَ بَعْضِ الْهَنَاتِ. وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لاَ يُتْرَكُ فَظُلْمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً. الْقِصَاصُ هُنَاكَ شَدِيدٌ. لَيْسَ هُوَ جَرْحاً بِالْمُدَى وَ لاَضَرْباً بِالسِّيَاطِ، وَ لكِنَّهُ مَا يُسْتَصْغَرُ ذلِكَ مَعَهُ. فَإِيَّاكُمْ وَالتَّلَوُّنَ فِي دِينِ اللهِ، فَإِنَّ جَمَاعَةً فِيمَا تَكْرَهُونَ مِنَ الْحَقِّ، خَيْرٌ مِنْ فُرْقَة فِيمَا تُحِبُّونَ مِنَ الْبَاطِلِ. وَ إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يُعْطِ أَحَداً بِفُرْقَة خَيْراً مِمَّنْ مَضَى، وَ لاَ مِمَّنْ بَقِيَ.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ «طُوبى لِمَنْ شَغَلَهُ عَيْبُهُ عَنْ عُيُوبِ النَّاسِ»، وَ طُوبى لِمَنْ لَزِمَ بَيْتَهُ، وَ أَكَلَ قُوتَهُ، وَاشْتَغَلَ بِطَاعَةِ رَبِّهِ، «وَ بَكَى عَلَى خَطِيئَتِهِ» فَكَانَ مِنْ نَفْسِهِ فِي شُغُل، وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَة!

ترجمه:

آگاه باشيد! ظلم بر سه گونه است: ظلمى كه هرگز بخشوده نخواهد شد و ظلمى كه بدون كيفر نخواهد بود و ظلمى كه بخشوده مى شود و بازخواست ندارد; امّا ظلمى كه بخشوده مى شود، ستمى است كه بندگان با ارتكاب گناهان صغيره به خويشتن كرده اند و امّا گناهى كه بدون كيفر نمى ماند، ظلم بندگان به يكديگر است كه قصاص در آن جا شديد است. اين قصاص، مجروح ساختن با كارد يا زدن با تازيانه نيست ; بلكه چيزى است كه اين ها در برابرش كوچك است. مبادا در دين خدا به رنگ هاى مختلف در آييد; چرا كه اتحاد و اجتماع در راه حق ـ هر چند خوشايند شما نباشد ـ از پراكندگى در راه باطلى كه مورد علاقه شماست بهتر است و خداوند سبحان به هيچ كس، نه از گذشتگان و نه باقى ماندگان به سبب اختلاف و تفرقه، نتيجه خوبى نبخشيده است. اى مردم! خوشا به حال آن كس كه پرداختن به حال خويش او را از توجّه به عيوب مردم باز دارد و خوشا به حال آن كس كه در خانه نشسته، روزى خود را مى خورد و به طاعت پروردگارش مى پردازد و بر گناه خويش مى گريد. چنين كسى به اصلاح خويش مشغول و مردم از دست او در آسايشند.

▲شرح و تفسير: خوشا به حال آن ها كه مشغول اصلاح خويش اند

در اين بخش از خطبه كه بخش پايانى آن است، امام(عليه السلام) به سه موضوع مهم اشاره مى كند: يكى اقسام سه گانه ظلم و ديگر موضوع وحدت مسلمين و اهمّيّت آن و سرانجام توجّه به خودسازى به جاى عيب جويى ديگران. بحث هايى كه در اين خطبه در مورد مسايل اخلاقى ذكر شد و نصايحى را كه در اين زمينه بيان شد با ذكر اين سه مطلب تكميل مى شود.

نخست مى فرمايد: «آگاه باشيد! ظلم بر سه گونه است: ظلمى كه هرگز بخشوده نخواهد شد و ظلمى كه بدون كيفر نخواهد بود و ظلمى كه بخشوده مى شود و بازخواست ندارد» (أَلاَ وَ إِنَّ الظُّلْمَ ثَلاَثَةٌ: فَظُلْمٌ لاَيُغْفَرُ، وَ ظُلْمٌ لاَ يُتْرَكُ، وَ ظُلْمٌ مَغْفُورٌ لاَ يُطْلَبُ).

سپس به شرح هر يك از اين سه قسمت پرداخته، مى فرمايد: «اما ظلمى كه بخشوده نخواهد شد، شرك به خداست. خداوند متعال مى فرمايد: خدا هيچ گاه شرك به خود را نمى بخشد (و كسانى را كه همتايى براى او قرار دهند مشمول عفو نخواهد ساخت)» (فَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لاَ يُغْفَرُ فَالشِّرْكُ بِاللهِ، قَالَ اللهُ تَعَالَى: (إِنَّ اللهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ)).

البتّه با توجّه به صدر و ذيل آيه (وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ)(1) تنها يك گناه است كه اگر انسان بدون توبه از آن، بميرد امكان بخشش ندارد و آن، شرك است ; اما گناهان ديگر كبيره باشد يا صغيره، هرگاه انسان بدون توبه از آن ها، از دنيا برود، احتمال شمول عفو الهى درباره او وجود دارد ; هر چند قطعى نيست و يقيناً مشمول اين عفو نيز حساب و كتابى دارد ; چرا كه تعبير به «من يشاء» مفهومش اين نيست كه بى حساب و كتاب گنهكاران بخشوده مى شوند ; زيرا خداوند حكيم است و اراده و مشيّت او نيز حكيمانه است و تنها كسانى مشمول اين عفو مى شوند كه زمينه هاى مناسب و شايسته براى عفو و بخشودگى دارند ; درست همان گونه كه در مورد عفو زندانيان معمول است كه نگاه به حال زندانى مى كنند، هرگاه زمينه هاى مثبت در او باشد مشمول عفو مى شود.

يقيناً منظور از شرك در اين جا، شرك جلّى است ; همانند بت پرستى و امثال آن و اما شرك خفىّ (مانند رياكارى) نوعى از گناهان كبيره است كه در ذيل آيه داخل است.

آن گاه به بيان قسم دوّم و سوّم ظلم مى پردازد و مى فرمايد: «امّا ظلمى كه بخشوده مى شود، ستمى است كه بندگان با ارتكاب گناهان صغيره به خويشتن كرده اند و امّا گناهى كه بدون كيفر نمى ماند، ظلم بندگان به يكديگر است كه قصاص در آن جا شديد است. اين قصاص، مجروح ساختن با كارد يا زدن با تازيانه نيست ; بلكه چيزى است كه اين ها در برابرش كوچك است» (وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي يُغْفَرُ فَظُلْمُ الْعَبْدِ نَفْسَهُ عِنْدَ بَعْضِ الْهَنَاتِ(2). وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لاَ يُتْرَكُ فَظُلْمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً. الْقِصَاصُ هُنَاكَ شَدِيدٌ. لَيْسَ هُوَ جَرْحاً بِالْمُدَى(3) وَ لاَضَرْباً بِالسِّيَاطِ، وَ لكِنَّهُ مَا يُسْتَصْغَرُ ذلِكَ مَعَهُ).

در جمله اوّل، امام(عليه السلام) اشاره به گناهان صغيره مى كند كه وعده بخشش آن ها مشروط به ترك گناهان كبيره در قرآن مجيد ذكر شده است (إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ).(4)

و يا اشاره به گناهان كبيره اى است كه جنبه حق الله دارد و انسان مى تواند با آب توبه و ندامت آن را بشويد و با اعمال صالح خود گذشته را جبران كند.

و اما جمله دوّم كه سوّمين نوع ظلم را بيان مى كند، اشاره به حق الناس است كه اسلام، اهمّيّت فوق العاده اى براى آن قائل شده ومجازات آن شديد است و تا صاحب حق از آن نگذرد، خداوند نمى بخشد ; بنابراين تعبير به قصاص در عبارت مزبور اشاره به مجازات الهى است ; نه قصاص معروف و مصطلح ; لذا بعد از آن مى فرمايد: اين قصاص الهى نه همچون جراحات تير و خنجر است و نه همچون ضربات شلاق ; بلكه مجازات هايى است كه همه اين ها در برابر آن ناچيز است ; از درون مى سوزاند و به برون سرايت مى كند; آن گونه كه در قرآن بيان شده است: «(نَارُ اللهِ الْمُوقَدَةُ * الَّتِى تَطَّلِعُ عَلَى الاَْفْئِدَةِ); آتش سوزان الهى است كه از قلب ها سر بر مى كشد».(5)

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «خداوند به يكى از پيامبرانش ـ كه در كشور يكى از جباران زندگى مى كرد ـ وحى فرستاد كه نزد آن پادشاه جبار برو و به او بگو: من به تو حكومت نداده ام كه خون مردم را بريزى و اموال آن ها را غصب كنى. من تو را بدان دليل به اين منصب گماردم كه ناله مظلومان را كه به درگاه من مى نالند خاموش كنى ; چرا كه من از حقوق غصب شده آن ها صرف نظر نمى كنم ; هر چند كافر باشند!»(6).

امام باقر(عليه السلام) نيز مى فرمايد: «هر كس به ديگرى ستم كند، خداوند در مقابل آن، وى را مجازات خواهد كرد ; مجازاتى در جانش و مالش; ولى ظلم هايى كه بين انسان و خداست هرگاه توبه كند خدا او را مى بخشد».(7)

سپس امام(عليه السلام) به سراغ دوّمين موضوع مهم كه وحدت صفوف مسلمين است مى رود و مى فرمايد: «مبادا در دين خدا به رنگ هاى مختلف در آييد; چرا كه اتحاد و اجتماع در راه حق ـ هر چند خوشايند شما نباشد ـ از پراكندگى در راه باطلى كه مورد علاقه شماست بهتر است و (بدانيد) خداوند سبحان به هيچ كس، نه از گذشتگان و نه باقى ماندگان به سبب اختلاف و تفرقه، نتيجه خوبى نبخشيده است» (فَإِيَّاكُمْ وَالتَّلَوُّنَ فِي دِينِ اللهِ، فَإِنَّ جَمَاعَةً فِيمَا تَكْرَهُونَ مِنَ الْحَقِّ، خَيْرٌ مِنْ فُرْقَة فِيمَا تُحِبُّونَ مِنَ الْبَاطِلِ. وَ إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يُعْطِ أَحَداً بِفُرْقَة خَيْراً مِمَّنْ مَضَى، وَ لاَ مِمَّنْ بَقِيَ).

تعبير «فَإِيَّاكُمْ وَالتَّلَوُّنَ فِي دِينِ اللهِ» اشاره به اين است كه هر گروهى رنگى به خود بگيرد و برنامه اش را از ديگران جدا سازد، خواه در برنامه هاى عقيدتى باشد يا عملى، اين تلون و رنگارنگ شدن، سبب پراكندگى صفوف و به هدر رفتن نيروها و گاه جنگ هاى داخلى مى شود و سرنوشت جامعه و منافع آن را به خطر مى اندازد.

هر گاه ـ همان گونه كه امام(عليه السلام) در سخن ياد شده فرموده ـ افراد جامعه در مسائل ساده انعطاف به خرج دهند و در امورى كه بر خلاف سليقه آن هاست دندان بر جگر بگذارند و تحمل پيشه كنند به يقين وحدت حاكم مى شود و آرامش و عظمت به جامعه باز مى گردد.

هرگز در طول تاريخ ـ باز همان گونه كه امام(عليه السلام) فرموده ـ اختلاف و پراكندگى صفوف منشأ خير و بركت نبوده و مشكلى را حل نكرده است ; سپس امام(عليه السلام) در سوّمين و آخرين نكته كه بخش پايانى خطبه را تشكيل مى دهد، همه مردم را به خودسازى و اصلاح خويشتن و ترك عيب جويى دعوت كرده، مى فرمايد: «اى مردم! خوشا به حال آن كس كه پرداختن به حال خويش او را از توجّه به عيوب مردم باز داشته و خوشا به حال آن كس كه در خانه نشسته، روزى خود را مى خورد و به طاعت پروردگارش مشغول است و بر گناه خويش مى گريد» (يَا أَيُّهَا النَّاسُ «طُوبى لِمَنْ شَغَلَهُ عَيْبُهُ عَنْ عُيُوبِ النَّاسِ»، وَ طُوبى لِمَنْ لَزِمَ بَيْتَهُ، وَ أَكَلَ قُوتَهُ، وَاشْتَغَلَ بِطَاعَةِ رَبِّهِ، «وَ بَكَى عَلَى خَطِيئَتِهِ»).

آن گاه چنين نتيجه گيرى مى كند: «چنين كسى به اصلاح خويش مشغول و مردم از دست او در آسايش اند» (فَكَانَ مِنْ نَفْسِهِ فِي شُغُل، وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَة!).

اشاره به اين كه هر انسانى ـ جز اولياء الله و معصومين(عليهم السلام) ـ عيب يا عيوبى دارد ; هر گاه به عيب جويى ديگران پردازد از خود و اصلاح خويشتن غافل مى شود و هرگز از نظر تهذيب اخلاق و سير الى الله به جايى نمى رسد ; اما اگر گاهى در گوشه خانه بنشيند و در خويشتن فرو رود و عيوب خود را يك به يك بررسى كند و با آب زلال اطاعت پروردگار و قطره هاى اشكى كه بر اثر ندامت نسبت به خطاهايش جارى مى كند، قلبش را شستشو دهد، هم در اصلاح خويشتن توفيق مى يابد و هم مردم از دست او در امان مى مانند.

* * *

#####

1. نساء، آيه 48.

2. «هنات»، جمع «هن» (بر وزن مَنْ) «ياهنه» به معناى امر مهم و حادثه شديد نقل شده است (لسان العرب، ماده «هن») و گاه به معناى موضوعات كوچك و كم اهمّيّت است و در جمله ياد شده، همين معناى دوّم قصد شده است.

3. «مدى» جمع «مديه» (بر وزن بنيه) به معناى كارد و چاقو است.

4. نساء، آيه 31.

5. همزه، آيات 6 و 7.

6. اصول كافى، جلد 2، صفحه 333. (حديث 14).

7. همان، صفحه 332. (حديث 12).

▲نكته

▲اجتماعى زيستن يا انزواگرايى؟

در پايان خطبه مذكور چنان كه ملاحظه كرديد، امام(عليه السلام) به انزواطلبى تشويق مى كند; همان انزوايى كه مقدمه اى براى خودسازى و دورماندن از مفاسد اجتماعى است.

بسيارى از علماى اخلاق نيز انزوا را يكى از شرايط فراهم آوردن زمينه تهذيب اخلاق مى شمرند.

پروردگارم را مى خوانم. اميدوارم در خواندن پروردگارم بى پاسخ نمانم».(1)

حضرت موسى(عليه السلام) نيز چهل روز براى گرفتن الواح از قوم خويش كناره گيرى كرد و به كوه طور رفت كه شرح آن در آيه 142 از سوره اعراف بيان شده است.

حضرت مريم(عليها السلام) نيز مدّتى از جمعيّت قوم خود كناره گيرى كرد كه در سوره مريم آيه 16 به بعد آمده است.

در مورد اصحاب كهف نيز مى خوانيم: هنگامى كه نتوانستند در مقابل فشار بت پرستان قوم خود بايستند عزلت گزيده و به غار پناه بردند ; آن گونه كه قرآن مى گويد: «(وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلاَّ اللهَ فَأْوُا إِلَى الْكَهْفِ يَنشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِّنْ رَّحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِّنْ أَمْرِكُمْ مِّرفَقاً); و (به آن ها گفتيم:) هنگامى كه از آن و آن چه جز خدا مى پرستند كناره گيرى كرديد به غار پناه بريد كه پروردگارتان رحمتش را بر شما مى گستراند و در اين امر، آرامشى براى شما فراهم مى سازد».(2)

در حالات پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيز همه خوانده ايم كه قبل از بعثت، روزهاى متوالى بلكه ماه ها به غار حرام مى رفت و در آن جا تنها بود و به عبادت مشغول بود.

روايات متعدّدى نيز در زمينه انزوا وارد شده ; از جمله در حديثى از پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)مى خوانيم: «اَلْعُزْلَةُ عِبَادَةٌ; دورى از مردم، عبادت است».(3)

در حديث ديگرى از اميرمؤمنان على(عليه السلام) آمده: «اَلْعُزْلَةُ أَفْضَلُ شِيَمِ الاَْكْيَاسِ; دورى گزيدن برترين شيوه هاى هوشمندان است».(4)

و نيز در حديث ديگرى از همان امام بزرگوار(عليه السلام) نقل شده است: «فِي اِعْتِزَالِ اَبْناءِ الدُّنْيَا جِمَاعُ الصَّلاَحِ; دورى گزيدن از دنياپرستان سبب هرگونه اصلاح است».(5)

در حالى كه از سوى ديگر روايات ديگرى مردم را به اجتماع گرايى تشويق مى كند; در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِالْجَمَاعَةِ، وَ إِيَّاكُمْ وَ الْفُرْقَةِ; بر شماست كه از جماعت جدا نشويد و از پراكندگى بپرهيزيد».(6)

همين مضمون به تعبير ديگر از اميرمؤمنان على(عليه السلام) نقل شده است: «وَاَلْزَمُوا السَّوادَ الاَْعْظَمَ فَإِنَّ يَدَ اللهِ عَلَى الْجَمَاعَةِ وَ إِيَّاكُمْ وَ الْفُرْقَةِ فَإِنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشَّيْطَانِ كَمَا أَنَّ الشَّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ; همواره با سواد اعظم (اكثريت طرفدار حق) باشيد كه دست خدا با جماعت است و از پراكندگى بپرهيزيد كه انسان تنها، بهره شيطان است ; همان گونه كه گوسفند تكرو بهره گرگ است».(7)

احاديث در طرفين اين موضوع فراوان است و گاه تصوّر مى شود با هم تعارضى دارند; در حالى كه چگونگى جمع در ميان اين روايات درخود آن ها بيان شده است; از متون آيات و روايات به خوبى استفاده مى شود كه عزلت و گوشه گيرى در شرايط خاص اجتماعى است و در واقع، به صورت يك استثنا در برابر حكم كلى اسلام به اجتماع گرايى است و از جمله در موارد زير، عزلت توصيه شده است:

1ـ دورى گزيدن از دنياپرستان كه در احاديث پيش گفته و به آن اشاره شد.

2ـ دورى گزيدن از جامعه فاسد و آلوده و منحرف; همان گونه كه در داستان ابراهيم و اصحاب كهف ذكر شد و همان گونه كه در حديثى از امام صادق(عليه السلام)مى خوانيم كه وقتى از حضرتش پرسيدند: چرا انزوا را برگزيده اى؟ در پاسخ فرمود: «فَسَدَ الزَّمَانُ وَ تَغَيَّرَ الاِْخْوَانُ فَرَأَيْتَ الاِْنْفِرادَ أَسْكَنُ لِلْفُؤادِ; زمان فاسد شده و دوستان و برادران دگرگون شده اند ; به همين دليل تنهايى را مايه آرامش دل مى دانم».(8)

3ـ گاه اين عزلت و دورى گزينى براى انديشيدن و خودسازى صورت گرفته; آن گونه كه در حالات پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) قبل از بعثت نقل شده كه به غار حرا پناه مى برد و روزهاى متوالى مشغول عبادت و انديشيدن بود و اگر انسان، بخشى از شبانه روز را در تنهايى به سر مى برد تا بهتر بينديشد و براى خود و جامعه برنامه ريزى كند، به يقين مفيد و سودمند خواهد بود.

4ـ دورى گزيدن از افراد شرور ـ كه بخشى از جامعه را تشكيل مى دهند ـ نيز در روايات عزلت توصيه شده است ; اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى فرمايد: «مَنِ اعْتَزَلَ النَّاسَ سَلِمَ مِنْ شَرِّهِمْ; كسى كه از مردم (شرور) دورى گزيند از شرّ آن ها در امان خواهد بود».(9) وگر نه كسى نمى تواند اجتماعى را كه بر تمام دستورات اسلام حاكم است منكر شود. دور ماندن از جامعه به طور كامل سبب دور ماندن از تجربيات و علوم و قوت و قدرت افراد آن جامعه است. انسان ها همچون قطره هايى هستند كه وقتى جمع شوند دريايى تشكيل مى دهند يا همچون رشته هاى بسيار باريكى كه وقتى به هم تابيده شوند طناب بسيار محكمى را به وجود مى آورند. اضافه بر اين تجربه نشان داده عزلت، سبب «خودبزرگ بينى» و «سوء ظن شديد» به ديگران و گاه «ادعاهاى باطل و فاسد» است.

* * *

#####

1. مريم، آيه 48.

2. كهف، آيه 16.

3. ميزان الحكمه، حديث شماره 12884.

4 . غرر الحكم، احاديث شماره 1414 و 6505 .

5. همان.

6. كنزالعمال، جلد 1، صفحه 206، (حديث 1028).

7. نهج البلاغه، خطبه 127.

8. بحارالانوار، جلد 47، صفحه 60، (حديث 116).

9. غرر الحكم، حديث 8151.

▲خطبه 177 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في معنى الحكمين

از سخنان امام(عليه السلام) در مورد حكمين

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را با اضافات فراوانى طبرى، مورخ معروف در تاريخ خود در حوادث سال 37 هجرى از «ابومخنف» نقل كرده است و مخاطبان آن، خوارج نهروانند. در آغاز اين خطبه، امام(عليه السلام) مطالبى را درباره حكمين واشتباهات آن ها در اين انتخاب ذكر فرموده; سپس آن چه را مرحوم سيّد رضى در اين جا نقل كرده است با تفاوت مختصرى بيان مى كند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 428) بعيد نيست كه اين خطبه بخشى از خطبه 127 باشد كه گذشت.

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در سند خطبه اشاره شده، مخاطبان امام(عليه السلام) در اين خطبه خوارج اند كه در آغاز امام(عليه السلام) را تحت فشار قرار دادند كه حكميت و داورى را بپذيرد و امام(عليه السلام) با اين كه به هيچ وجه با اين كار موافقت نداشت براى جلوگيرى از جنگ و نزاع داخلى در ميان لشكر خود به ناچار آن را پذيرفت ; ولى هنگامى كه نتيجه منفى حكميت آشكار شد و ابوموسى اشعرى كه براى حكميت از سوى لشكر امام(عليه السلام) انتخاب شده بود خيانت كرد و تسليم نيرنگ هاى عمروبن عاص كه نماينده لشكر شام بود گرديد، خدمت امام(عليه السلام) آمدند و زبان به اعتراض گشودند كه چرا شما حكميت را پذيرفتيد؟! امام(عليه السلام) در اين خطبه پاسخ دندان شكنى به آن ها مى دهد كه شما آغازگر اين فتنه بوديد و من به شما هشدار دادم، ولى نپذيرفتيد ; اكنون كه آثار سوء انتخاب خود را مى بينيد زبان به اعتراض گشوديد؟! به علاوه حكميت آن ها مشروط بود نه مطلق; مشروط به اين كه از راه حق و داورى قرآن منحرف نشوند و شدند; بنابراين ايراد بر آن ها وارد است نه بر من.

* * *

▲بخش اوّل

فَأَجْمَعَ رَأْيُ مَلَئِكُمْ عَلَى أَنِ اخْتَارُوا رَجُلَيْنِ، فَأَخَذْنَا عَلَيْهِمَا أَنْ يُجَعْجِعَا عِنْدَ الْقُرْآنِ، وَ لاَ يُجَاوِزَاهُ، وَ تَكُونَ أَلْسِنَتُهُما مَعَهُ وَ قُلُوبُهُمَا تَبَعَهُ، فَتَاهَا عَنْهُ، وَ تَرَكَا الْحَقَّ وَ هُمَا يُبْصِرَانِهِ، وَ كَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا، وَ الاِْعْوِجَاجُ رَأْيَهُمَا. وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَيْهِمَا فِي الْحُكْمِ بِالْعَدْلِ وَ الْعَمَلِ بِالْحَقِّ سُوءَ رَأْيِهِمَا وَ جَوْرَ حُكْمِهِمَا. وَالثِّقَةُ فِي أَيْدِينَا لاَِنْفُسِنَا، حِينَ خَالَفَا سَبِيلَ الْحَقِّ، وَ أَتَيَا بِمَا لاَ يُعْرَفُ مِنْ مَعْكُوسِ الْحُكْمِ.

ترجمه:

(در ماجراى حكمين) نظر و رأى جمعيّت شما بر اين قرار گرفت كه دو نفر را براى حكميّت (در ميان ما و لشكر شام ومعاويه) انتخاب كنند و ما از اين دو، پيمان گرفتيم كه در برابر قرآن خاضع باشند و از آن تجاوز نكنند، زبانشان همراه با قرآن و دلهايشان تابع آن باشد ; ولى آن ها گمراه، و از قرآن روى گردان شدند و حق را ترك كردند ; با اين كه آشكارا آن را مى ديدند; جور و ستم، خواسته دل آن ها بود و اعوجاج و كژى موافق فكرشان و پيش از اين كه آن ها اين رأى نادرست و حكم جائرانه را صادر كنند با آن ها شرط كرده بوديم كه به عدالت حكم كنند و به حق عمل نمايند ; بنابراين هنگامى كه اين دو نفر از راه حق منحرف شدند و حكم نادرستى بر خلاف حكم خدا صادر كردند ما مى توانيم به استناد دليل محكم براى خود تصميم بگيريم (و حكم آن ها را دور بيفكنيم!).

▲شرح و تفسير: با انحراف حكمين حكم آنها باطل است

بارها درباره حكمين، ضمن شرح خطبه هاى پيشين به خصوص خطبه 125 و 127 سخن گفته ايم و خلاصه آن، چنين بود كه هنگامى كه آثار شكست در لشكر معاويه آشكار شد، عمروبن عاص دست به نيرنگى زد و دستور داد قرآن ها را بر سر نيزه ها بلند كنند و بگويند ما و شما هر دو تابع قرآنيم ; هر چه قرآن قضاوت كند از آن پيروى خواهيم كرد. ولى امام(عليه السلام) به آن ها هشدار داد كه اين نيرنگى بيش نيست و آن ها هرگز از قرآن تبعيت نمى كنند پيش برويد و كار را تمام كنيد ; ولى غافلان نادان به اتفاق عمّال نفوذى معاويه بر پذيرش آتش بس اصرار كردند و به دنبال آن بر امام(عليه السلام) فشار آوردند كه براى استنباط حكم قرآن درباره اين اختلاف تن به حكميّت بدهد. امام(عليه السلام) كه مى دانست اين نيرنگ ديگرى است قبول نفرمود ; ولى آن ها پيوسته بر فشار خود مى افزودند تا اين كه امام(عليه السلام)براى پيشگيرى از اختلاف و شكاف بيش تر ناچار به قبول حكميّت شد.

در اين جا باز همان افراد اصرار كردند كه نماينده لشكر امام(عليه السلام) ابوموسى اشعرى باشد. امام(عليه السلام) كه از حماقت و ايمان ضعيف اين مرد با خبر بود اصرار فرمود ابن عباس را انتخاب كنيد كه مردى هوشيار و عاقل و دانشمند است و تحت تأثير نيرنگ هاى عمروبن عاص قرار نمى گيرد; ولى آن ها نپذيرفتند و براى سوّمين بار امام(عليه السلام) را تحت فشار قرار دادند كه حكميّت را به ابوموسى مخبّط واگذار كند. در اين جا نيز امام(عليه السلام) براى پيشگيرى از پراكندگى لشكر مجبور به پذيرش آن شد; ولى شرايطى براى آن ها بيان كرد ; از جمله اين كه از مسير حق و عدالت هرگز خارج نشوند.

هنگامى كه عمروبن عاص بعد از مذاكرات بسيار طولانى كه ماه ها به طول كشيد ابوموسى را فريب داد و گفت: بيا من معاويه را از حكومت خلع مى كنم و تو على(عليه السلام) را از حكومت خلع كن تا نزاع برچيده شود و مسلمانان فرد سوّمى را براى خلافت برگزيدند، ابوموسى نادان و فريب خورده در حضور جمع اعلام كرد كه من على(عليه السلام) را از حكومت خلع كردم و بلافاصله عمروبن عاص گفت: من معاويه را به خلافت نصب كردم. اين نيرنگ غوغايى به پا كرد و سبب اعتراض لشكريان على(عليه السلام) شد و طرفداران آتش بس و حكميّت و انتخاب ابوموسى كه خود را سخت در انزوا مى ديدند طلبكارانه به سراغ اميرمؤمنان على(عليه السلام) آمدند و زبان به اعتراض گشودند كه چرا حكميّت را پذيرفتى؟!

با توجّه به آن چه گفته شد به تفسير خطبه مى پردازيم:

امام(عليه السلام) مى فرمايد: «نظر و رأى جمعيّت شما بر اين قرار گرفت كه دو نفر را براى حكميّت (در ميان ما و لشكر شام ومعاويه) انتخاب كنند و ما از اين دو، پيمان گرفتيم كه در برابر قرآن خاضع باشند و از آن تجاوز نكنند، زبانشان همراه با قرآن و دلهايشان تابع آن باشد» (فَأَجْمَعَ رَأْيُ مَلَئِكُمْ(1) عَلَى أَنِ اخْتَارُوا رَجُلَيْنِ، فَأَخَذْنَا عَلَيْهِمَا أَنْ يُجَعْجِعَا(2) عِنْدَ الْقُرْآنِ، وَ لاَ يُجَاوِزَاهُ، وَ تَكُونَ أَلْسِنَتُهُما مَعَهُ وَ قُلُوبُهُمَا تَبَعَهُ).

به اين ترتيب روشن مى كند كه پذيرش حكميّت هر چند تحت فشار صورت گرفت مشروط بود، نه مطلق و بى قيد و شرط كه آن ها مطابق هواى نفس خود هر چه مى خواهند انجام دهند و ديگران بايد آن را بپذيرند. آن ها موظف بودند تابع قرآن باشند و گوش جان به پيام آن بسپارند و زبان و قلبشان پيرو قرآن باشد; ولى در پايان كار چيزى كه سخن از آن در ميان نبود قرآن بود و فريب كارى، آدم احمق و نادانى را بازيچه دست سياست خود كرد و سخنى برخلاف حق و عدالت و قرآن بر زبان او جارى ساخت.

لذا امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى فرمايد: «(مع الاسف) آن ها گمراه شدند و از قرآن روى گردان گشتند و حق را ترك كردند ; با اين كه آشكارا آن را مى ديدند; جور و ستم، خواسته دل آن ها بود و اعوجاج و كژى موافق فكرشان» (فَتَاهَا(3) عَنْهُ، وَ تَرَكَا الْحَقَّ وَ هُمَا يُبْصِرَانِهِ، وَ كَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا، وَ الاِْعْوِجَاجُ رَأْيَهُمَا).

سپس امام يادآورى و تأكيد مجدّدى بر مشروط بودن حكميت آن ها مى كند و مى فرمايد: «پيش از اين كه آن ها اين رأى نادرست را و اين حكم جائرانه را صادر كنند با آن ها شرط كرده بوديم كه به عدالت حكم كنند و به حق عمل نمايند» (وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَيْهِمَا فِي الْحُكْمِ بِالْعَدْلِ وَ الْعَمَلِ بِالْحَقِّ سُوءَ رَأْيِهِمَا وَ جَوْرَ حُكْمِهِمَا).

كدام آيه از آيات قرآن مى گويد بزرگوارى همچون على(عليه السلام) كه اسلام با مجاهدت هاى او رونق گرفت و همواره در محضر پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود و در دامان قرآن تربيت يافت و مظهر حق و عدالت است از خلافت، خلع شود و نيز كدام آيه قرآن مى گويد: كسى كه بازمانده دوران جاهليّت و كفر است و مظالم و ستم ها و حيله گرى هاى او بر هيچ كس پنهان نيست و تمام افراد منفور و منافق را دور خود جمع كرده، به خلافت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)منصوب گردد؟!

آن گاه چنين نتيجه مى گيرد: «بنابراين هنگامى كه اين دو نفر از راه حق منحرف شدند و حكم نادرستى بر خلاف حكم خداوند صادر كردند ما مى توانيم به استناد دليل محكم براى خود تصميم بگيريم (و حكم آن ها را دور بيفكنيم!)» (وَالثِّقَةُ فِي أَيْدِينَا لاَِنْفُسِنَا، حِينَ خَالَفَا سَبِيلَ الْحَقِّ، وَ أَتَيَا بِمَا لاَ يُعْرَفُ مِنْ مَعْكُوسِ الْحُكْمِ).

به اين ترتيب، امام(عليه السلام) به خورده گيران پاسخ دندان شكنى مى دهد كه اوّلا پذيرش حكميّت از شما بود و ثانياً آن ها در كار حكميت، مطلق العنان و رها نبودند ; بلكه موظّف بودند همراه و همگام قرآن حركت كنند و به ميل خود سخنى نگويند. حال كه آن ها به شرط خود عمل نكردند، حكم شان از درجه اعتبار به كلى ساقط است. جالب اين كه آن ها در حكم خود نيز با يكديگر توافق نداشتند و يكى بر سر ديگرى كلاه مى گذارد و او را در برابر كار انجام شده قرار مى دهد; به گونه اى كه داد و فريادش بلند مى شود; در حالى كه در حكميّت توافق حكمين شرط است. آيا چنين حكميّتى پشيزى ارزش دارد؟!

#####

1. «ملأ» در لغت به معناى چيزى است كه چشم را پر مى كند و تعجّب بيننده را بر مى انگيزد ; از همين رو به جمعيّت زيادى كه رأى و عقيده واحدى دارند و اجتماع آن ها چشم ها را پر مى كند، «ملأ» گفته مى شود. اين واژه با واژه «مملوّ» از يك ريشه گرفته شده است.

2. «يجعجع» از ماده «جعجعه» در اصل در مورد خواباندن شتر بر زمين اطلاق مى شود سپس به معناى خضوع و تسليم در برابر چيزى بكار رفته است.

3. «تاه» از ماده «تيه» به معناى تحيّر و سرگردانى و گمراهى گرفته شده است.

▲نكته

▲حكمين پشت به قرآن كردند

اگر امام(عليه السلام) در اين خطبه با صراحت مى فرمايد: حكمين قرآن را ناديده گرفتند و با اين كه حق را مى ديدند به آن پشت كردند و هواى نفس را بر حقيقت مقدّم داشتند، دليلش روشن است ; زيرا اگر آن ها به آيات مختلفى كه در قرآن يا مستقيماً در فضيلت على(عليه السلام) نازل شده و يا يك اصل كلى را بيان مى سازد ـ كه طبق روايات رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، على(عليه السلام) نمونه بارز آن بوده است ـ مى انديشيدند ترجيح آن حضرت بر شخصى همچون معاويه كه فرزند دشمن شماره يك اسلام و پيامبر(صلى الله عليه وآله) يعنى ابوسفيان بود و در ميسر پدر خود گام بر مى داشت ترديد به خود راه نمى دادند.

آيا قرآن مجيد نمى گويد: «(إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ)(1) ; آيا آن كس كه در ركوع، انگشتر به سائل بخشيد و آيه در شأنش نازل شد، كسى جز على(عليه السلام) بود؟ با اين كه ابن عباس، عمارياسر، جابربن عبدالله انصارى، ابوذر غفارى، انس بن مالك، عبدالله بن سلام، مسلمة بن كهيل، عبدالله بن غالب، عقبة بن حكيم و عبدالله بن ابىّ (اين ده نفر) از صحابه همگى اين حديث را نقل كرده اند و شرح آن در تفاسير اهل تسنن نيز نقل شده است.

آيا كسى كه در جاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در ليلة المبيت مى خوابد و جان خود را آماده نثار كردن در راه پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى كند و صبحگاهان آيه (وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللهِ وَاللهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ)(2) در حق او نازل مى شود، ديگرى با او مى تواند برابرى كند؟!(3)

آيا مقدّم داشتن كسى كه قرآن او را بهترين مخلوقات (بعد از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) شمرده و آيه «(إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ); كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند بهترين مخلوق خدايند»(4) در شأن او نازل شده، جاى شك و ترديد است؟

آيا بايد چند ماه، وقت امت اسلامى را بگيرند تا ببينند او برتر است يا معاويه؟! به راستى شگفت آور است اساساً اين مقايسه، جفاى بزرگى به اميرمؤمنان على(عليه السلام)محسوب مى شود كه بخواهند او را در برابر معاويه قرار دهند و برترى آن حضرت را ثابت كنند ; خاك كجا و آفتاب كجا؟!

هنگامى كه آيه مزبور نازل شد، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به على(عليه السلام) فرمود: «مصداق اين آيه تو و شيعيان تواند». (به شواهد التنزيل و الصواعق المحرقة و درالمنثور و نورالابصار و تفسير طبرى و غير آن مراجعه كنيد ـ براى شرح بيش تر درباره اين گونه آيات به كتاب آيات ولايت در قرآن مراجعه كنيد).

* * *

#####

1. بقره، آيه 207.

2. مائده، آيه 55.

3. از جمله كسانى كه اين شأن نزول را نقل كرده اند، طبرى، ابن هشام، حلبى و يعقوبى، احمد بن حنبل، ابن جوزى و ابن صباغ مالكى اند. (به جلد دوّم الغدير، صفحه 48 و 49 مراجعه فرماييد).

4. بينه، آيه 7.

▲خطبه 178 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

فى الشهادة و التقوى و قيل أنه خطبها بعد مقتل عثمان فى أول خلافته

از خطبه هاى امام(عليه السلام)

اين خطبه درباره وحدانيّت خدا و توصيه به تقوا سخن مى گويد. بعضى گفته اند: امام(عليه السلام) اين خطبه را بعد از قتل عثمان و در آغاز خلافتش ايراد فرموده است.

#####

1. سند خطبه:

مرحوم شيخ صدوق در كتاب خصال بخشى از اين خطبه را نقل كرده و ابن اثير در كتاب نهايه بعضى از لغات پيچيده خطبه را تفسير كرده و زمخشرى در ربيع الابرار نيز قسمت هايى از آن را ذكر كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 435)

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه نخست همگان را به صفات خداوند از جمله به علم بى پايان پروردگار نسبت به همه چيز و حتى كوچك ترين امور ـ همچون عدد قطره هاى باران و ذرات خاك ـ توجّه مى دهد تا بدانند اعمال آن ها نزد خداوند كاملا روشن است و چيزى از اسرار درون و برون آن ها بر ذات مقدّسش مخفى نمى ماند.

در بخش دوّم گواهى به يگانگى خداوند و نبوّت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مى دهد و هر يك را با صفات مناسب و پرمعنايى همراه مى سازد كه به شهادت و گواهى او عمق مى بخشد.

در بخش سوّم از فريبندگى دنيا و وعده هاى دروغينش به دنياپرستان سخن مى گويد.

و سرانجام در بخش چهارم به همگان هشدار مى دهد كه گناهان، سبب زوال نعمت ها مى شود و هيچ ملتى گرفتار بدبختى نشدند جز به علت گناهانشان و به همين دليل، همگان را به بازنگرى در اعمالشان دعوت مى كند تا از روش هاى ناپسند دست بردارند و با اصلاح سيره عملى خود سعادتمند شوند.

* * *

▲بخش اوّل

لاَ يَشْغَلُهُ شَأْنٌ، وَ لاَ يُغَيِّرُهُ زَمَانٌ، وَ لاَ يَحْوِيهِ مَكَانٌ، وَ لاَ يَصِفُهُ لِسَانٌ، وَ لاَ يَعْزُبُ عَنْهُ عَدَدُ قَطْرِ الْمَاءِ وَ لاَ نُجُومِ السَّمَاءِ، وَ لاَ سَوَافِي الرِّيحِ فِي الْهَوَاءِ، وَ لاَ دَبِيبُ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا، وَ لاَ مَقِيلُ الذَّرِّ فِي اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاءِ. يَعْلَمُ مَسَاقِطَ الاَْوْرَاقِ، وَ خَفِيَّ طَرْفِ الاَْحْدَاقِ. وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللهُ غَيْرَ مَعْدُول بِهِ، وَ لاَ مَشْكُوك فِيهِ، وَ لاَ مَكْفُور دِينُهُ، وَ لاَ مَجْحُود تَكْوِينُهُ، شَهَادَةَ مَنْ صَدَقَتْ نِيَّتُهُ، وَصَفَتْ دِخْلَتُهُ وَ خَلَصَ يَقِينُهُ، وَ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الْمُجْتَبَى مِنْ خَلاَئِقِهِ، وَ الْمُعْتَامُ لِشَرْحِ حَقَائِقِهِ، وَالْمُخْتَصُّ بِعَقَائِلِ كَرَامَاتِهِ وَ الْمُصْطَفَى لِكَرَائِمِ رِسَالاَتِهِ، وَ الْمُوَضَّحَةُ بِهِ أَشْرَاطُ الْهُدَى، وَالْمَجْلُوُّ بِهِ غِرْبِيبُ الْعَمَى.

ترجمه:

هيچ كار، خدا را به خود مشغول نمى سازد (تا از كار ديگرى بازماند) و گذشت زمان، دگرگونى در او ايجاد نمى كند ; مكانى او را در بر نمى گيرد، و هيچ زبانى قادر بر وصف او نيست، نه تعداد قطره هاى آب ها بر او پنهان مى ماند، نه عدد ستارگان آسمان، نه شماره ذرات خاك كه همراه بادها در هوا به پرواز در مى آيد; نه حركات مورچگان بر سنگ هاى سخت و نه استراحت گاه مورچه هاى ريز در شب هاى تار، از محل ريزش برگ ها و حركات پنهان چشم ها آگاه است.

و گواهى مى دهم كه جز او معبودى نيست و همتايى براى او وجود ندارد ; نه شك و ترديد در او راه دارد، و نه كفر در دين و آيينش و نه مى توان خلفت (با عظمت) او را انكار كرد. شهادت كسى كه نيّتش راست، درونش پاك، يقينش خالص، و ميزان عملش (با ايمان و اعمال صالح) سنگين است.

و گواهى مى دهم كه محمّد(صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده برگزيده او از ميان خلايق است كه براى تشريح حقايق آيين الهى انتخاب شد و به ويژگى هاى خاص اخلاقى آراسته گرديد ; براى رساندن رسالت هايى كريمانه الهى برگزيده شد و نشانه هاى هدايت به وسيله او آشكار گشت و تاريكى هاى جهل و ضلالت به وجود او روشنى يافت.

▲شرح و تفسير: عظمت خداوند و كرامت پيامبرش

همان گونه كه اشاره شد، امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه و در عبارات كوتاه و پرمعنايى پنج وصف از اوصاف جمال و جلال او را بيان مى دارد; مى فرمايد: «هيچ كار، خداوند را به خود مشغول نمى سازد (تا از كار ديگرى بازماند) و گذشت زمان، دگرگونى در او ايجاد نمى كند ; مكانى او را در بر نمى گيرد، و هيچ زبانى قادر بر وصف او نيست» (لاَ يَشْغَلُهُ شَأْنٌ، وَ لاَ يُغَيِّرُهُ زَمَانٌ، وَ لاَ يَحْوِيهِ(1) مَكَانٌ، وَ لاَ يَصِفُهُ لِسَانٌ).

اين اوصاف چهارگانه همگى از نامتناهى بودن ذات پاك او سرچشمه مى گيرد. كسى كه علم و قدرتش محدود است هنگامى كه به چيزى مى پردازد و علم و قدرت خود را در راه انجام آن به كار مى گيرد به طور طبيعى از كار ديگر باز مى ماند ; ولى ذات پاك خداوند در يك لحظه به تدبير تمام جهان هستى مى پردازد، راز و نياز بندگان را مى شنود و خواسته هاى آن ها را مى داند و از آن جا كه نامحدود است و جامع جميع كمالات است دگرگونى در او راه ندارد ; زيرا دگرگونى ها يا به سوى كمال است يا به سوى نقصان و هيچ كدام در آن ذات نامتناهى راه ندارد.

و همچنين مكان، لازمه محدوديت وجود است، آن ذاتى كه نامحدود است همه جا حاضر است و در عين حال، نيازى به مكان ندارد.

نيز ذات و صفاتش در وصف ما نمى گنجد ; چرا كه ما محدوديم و ذات و صفاتش نامحدود و اگر تا پايان عمر از كمالات او سخن بگوييم ناچاريم در پايان كار اعتراف كنيم:

مجلس تمام گشت و به آخر رسيد عمر *** ما همچنان در اوّل وصف تو مانده ايم

آرى، تنها او مى تواند در وصف و صفات خود را بيان كند ; آن گونه كه در حديث آمده است: «لاَ أَبْلُغُ مَدْحَكَ وَ الثَّنَاءَ عَلَيْكَ أَنْتَ كَمَا اثْنَيْتَ عَلَى نَفْسِكَ; من هرگز نمى توانم به مرحله مدح و ثناى تو برسم تو همان گونه هستى كه خودت ثناى خويش را گفته اى».(1)

سپس به شرح جالبى از پنجمين وصف يعنى علم نامحدود او مى پردازد و ضمن اين كه آگاهى او را بر همه چيز بيان مى كند، انگشت روى هفت موضوع كه كاملا از نظر ديگران پنهان است مى گذارد و بر علم و آگاهى خدا نسبت به آن ها تأكيد مى كند و مى فرمايد: «نه تعداد قطره هاى آب ها بر او پنهان مى ماند، نه عدد ستارگان آسمان، نه شماره ذرات خاك كه همراه بادها در هوا به پرواز در مى آيد; نه حركات مورچگان بر سنگ هاى سخت و نه استراحت گاه مورچه هاى ريز در شب هاى تار، و نيز از محل ريزش برگ ها و حركات پنهان چشم ها آگاه است» (وَ لاَ يَعْزُبُ(2) عَنْهُ عَدَدُ قَطْرِ الْمَاءِ وَ لاَ نُجُومِ السَّمَاءِ، وَ لاَ سَوَافِي(3) الرِّيحِ فِي الْهَوَاءِ، وَ لاَ دَبِيبُ(4) النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا(5)، وَ لاَ مَقِيلُ(6) الذَّرِّ(7) فِي اللَّيْلَةِ الظَّلْمَاءِ. يَعْلَمُ مَسَاقِطَ الاَْوْرَاقِ، وَ خَفِيَّ طَرْفِ(8) الاَْحْدَاقِ).

تعبير به «عدد قطر الماء» اشاره به دانه هاى باران و قطره هاى آب درياها و نهرها و چشمه ها است كه جز خدا از آن آگاه نيست ; همان گونه كه از عدد ستارگان آسمان كسى با خبر نمى باشد. امروز مى گويند تنها در كهكشان ما حدود 200 ميليارد ستاره هست ; ولى در كهكشان هاى بى شمار ديگر چه خبر است؟ تنها خدا مى داند!

و از آن ها عجيب تر ذرات غبارى است كه در كره خاكى ما هر لحظه بر امواج باد سوار مى شود و از جايى به جايى منتقل مى گردد; چه كسى از تعداد آن ها با خبر است جز خدا؟!

تعبير به جنبش مورچه بر سنگ سخت به عقيده بعضى اشاره به صداى بسيار ضعيفى است كه از برخورد پاهاى او از آن سنگ به وجود مى آيد و يا اشاره به اثر بسيار ضعيفى است كه رد پاى او را بر آن سنگ سخت بر جاى مى گذارد كه با هيچ وسيله اى قابل درك نيست ; ولى خدا از آن آگاه است و همچنين از محل آسايش آن ها. فراموش نشود اين مربوط به تمام مورچه ها در تمام نقاط جهان است!

تعبير به «يَعْلَمُ مَسَاقِطَ الاَْوْرَاقِ» اشاره به محل ريزش برگ ها در سراسر كره زمين است كه در هر لحظه در دل باغ ها و جنگل ها و بلنداى كوه ها و اعماق دره ها برگ هايى از درختان فرو مى ريزد او از تمام آن ها آگاه است.

و همچنين در هر لحظه، چشم ميليون ها ميليون انسان، بلكه حيوانات، داراى چشم و پلك آهسته به هم مى خورد او شماره و كيفيت آن ها را به خوبى مى داند.

آرى، در تمام پهنه هستى نه چيزى از كليات بر او مخفى است ; نه چيزى از جزئيات ايمان به چنين خدايى براى تربيت انسان كافى است. آرى، كافى است كه بداند عالم، محضر خداست و اسرار درون و برون ما بر او آشكار است. به همين دليل در قرآن مجيد مى خوانيم: «اگر تمام درختان، قلم شوند و هفت اقيانوس ديگر بر آن ها اضافه شود (اين ها همه پايان مى يابد ; ولى) كلمات خدا پايان نمى گيرد».(9)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن گواهى به وحدانيّت معبود يگانه مى دهد; چرا كه تنها چنين خدايى شايسته عبوديت است; نه غير او; عرضه مى دارد: « گواهى مى دهم كه جز الله معبودى نيست و همتايى براى او وجود ندارد ; نه شك و ترديد در هستى او راه دارد، و نه كفر در دين و آيينش و نه مى توان خلقتش را انكار كرد» (وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللهُ غَيْرَ مَعْدُول(10) بِهِ، وَ لاَ مَشْكُوك فِيهِ، وَ لاَ مَكْفُور دِينُهُ، وَ لاَ مَجْحُود تَكْوِينُهُ).

به اين ترتيب، امام(عليه السلام) هرگونه شرك و شك كفر به آيات تكوينى و تشريعى را نفى مى فرمايد. به تعبير ديگر، نخست هرگونه شبيه و همتا را از ذات پروردگارش نفى مى كند ; سپس شك در ذات مقدّس او و بعد به افعال تشريعى و تكوينى خداوند مى پردازد و تصريح مى كند كه نه در دين و آيين او جايى براى اين كار است و نه در خالقيت و ربوبيت او در جهان آفرينش.

آن گاه مى افزايد: «شهادت كسى كه نيّتش راست، درونش پاك، يقينش خالص، و ميزان عملش (با ايمان و اعمال صالح) سنگين است» (شَهَادَةَ مَنْ صَدَقَتْ نِيَّتُهُ، وَصَفَتْ(11) دِخْلَتُهُ(12) وَ خَلَصَ يَقِينُهُ، وَ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ).

اشاره به اين كه اين گواهى ذات و صفات حق گواهى كسى است كه داراى اين صفات چهارگانه است: نيّت و انگيزه او صادقانه و قلب او از هرگونه شرك و ريا خالص است ; يقين او آميخته به شك نيست و اعمال او نيز نشان مى دهد كه در درون، ايمان راسخى به خدا دارد ; نه همچون گواهى افراد منافق يا طمع ورزان در مال و جاه دنيا و نه آن ها كه ايمانى آميخته به شك دارند و نه كسانى كه دم از ايمان مى زنند، ولى عمل صالحى در ترازوى اعمالشان ديده نمى شود.

سپس امام(عليه السلام) بعد از شهادت به يگانگى پروردگار به شهادت بر نبوّت پيامبر(صلى الله عليه وآله)مى پردازد و آن حضرت را با شش ويژگى از اوصاف مهمش مى ستايد:

«گواهى مى دهم كه محمّد(صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده برگزيده او از ميان خلايق است كه براى تشريح حقايق آيين الهى انتخاب گشته و به ويژگى هاى خاص اخلاقى گرامى داشته شده، و او را براى رساندن رسالات كريمانه الهى برگزيده و نشانه هاى هدايت به وسيله او آشكار گرديده و تاريكى هاى جهل و ضلالت به وجود او روشنى يافته است» (وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الْمُجْتَبَى مِنْ خَلاَئِقِهِ، وَ الْمُعْتَامُ(13) لِشَرْحِ حَقَائِقِهِ، وَالْمُخْتَصُّ بِعَقَائِلِ(14) كَرَامَاتِهِ وَ الْمُصْطَفَى لِكَرَائِمِ رِسَالاَتِهِ، وَ الْمُوَضَّحَةُ بِهِ أَشْرَاطُ الْهُدَى، وَالْمَجْلُوُّ بِهِ غِرْبِيبُ الْعَمَى(15)).

در اوّلين ويژگى، سخن از صفات برجسته آن حضرت به ميان آمده كه سبب انتخاب او به رسالت بوده است. و در دوّمين وصف، از مأموريت آن حضرت براى شرح حقايق دين و اعتقادات صحيح سخن مى گويد.

و در سوّمين صفت از مكارم اخلاق آن حضرت پرده بر مى دارد و در چهارمين وصف از مأموريت هاى مهم او براى بيان احكام سخن به ميان مى آورد.

در پنجمين وصف از هدايت هاى آن حضرت از طريق گفتار و رفتار و امضاى عملى او سخن مى گويد.

و در ششمين وصف از تلاشى كه آن حضرت براى مبارزه با جهل ـ كه از آن به نابينايى تعبير شده ـ سخن به ميان آورده است.

تمام اين اوصاف، اشاره به اين است كه اگر من به نبوّت او گواهى مى دهم و به پيشوايى اش تن داده ام، بى علت نيست ; نه يك دليل كه چندين دليل دارد.

#####

1. «يحوى» از ماده «حوايه» (بر وزن شفاعت) به معناى احاطه و استيلا بر چيزى است.

2. اين بخش از مناجاتى است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در دل شب به هنگام سجده بيان مى فرمود. اصول كافى، جلد 3، صفحه 324 (حديث 12).

3. «يعزب» از ماده «عزوب» (بر وزن غروب) به معناى دورشدن و پنهان گشتن است. و به همين مناسبت به مردان و يا زنانى كه همسر ندارند و يا از همسر خود دورند «عزب» گفته مى شود.

4. «سوافى» جمع «سافيه» به معناى تندباد است.

5. «دبيب» به معناى راه رفتن آهسته است.

6. «صفا» جمع «صفاة» (بر وزن وفا) به معناى تخته سنگ صاف است.

7. «مقيل» از ماده «قيلوله» به معناى خواب نيم روز گرفته و چون «مقيل» اسم مكان است، به معناى محل استراحت و خواب در ميان روز مى باشد.

8. «طرف» به معناى پلك چشم و گاه به معناى نگاه كردن و به هم زدن پلك ها نيز مى آيد.

9. لقمان، آيه 27.

10. «معدول» از ماده «عدل» (بر وزن علم) به معناى شبيه و همتا گرفته شده است.

11. ازماده «صفا» به معناى پاكى گرفته شده است.

12. «دخله» به معناى باطن و درون چيزى است.

13. «معتام» از ماده «عَيْم» (بر وزن غَيْب) در اصل به معناى شدت علاقه به شير گرفته شده و «معتام» در اين جا به معناى كسى است كه «علاقه شديد» به انجام دادن مأموريت الهى به او داده شده است.

14. «عقائل» جمع «عقيله» به معناى برگزيده هر چيزى است و لذا به گوهرهاى گران بها «عقيلة البحر» گفته مى شود.

15. «غربيب» به معناى چيز سياه پر رنگ است و در اين جا به معناى تاريكى جهل به كار رفته است.

▲نكته

▲1 ـ كليد حل معماى صفات

همان گونه كه در كلمات پرمعناى امام(عليه السلام) بيان شد، نه گذشت زمان در ذات پاك خداوند اثر مى گذارد و نه جابه جايى مكان درباره او متصور است و نه چيزى در سراسر عالم هستى از دايره علم او بيرون است.

آرى، همه عالم، محضر خداست ; ولى او جا و مكانى ندارد. همه جا حاضر است ; ولى هيچ كس او را نمى بيند. اوصاف جلال و جمال او هر چند معرفتى عميق به ما مى بخشد، ولى بايد اعتراف كرد كه او در وصف نمى گنجد!

گاه اين تعبيرات درباره ذات بى مثال او معما جلوه مى كند و شكلى از تناقض را در نظر مجسم مى سازد ; ولى با توجّه به يك نكته، كليد حل اين معما به دست مى آيد و آن اين كه او وجودى است بى نهايت، در بى نهايت و نامحدود و نامتناهى از هر جهت ; نه آغازى دارد نه انجامى و نه حد محدودى.

گرچه تصور چنين وجودى براى ما انسان ها كه همه چيزمان محدود و نامتناهى است، بسيار مشكل است، ولى به هر حال بدون توجّه به اين نكته، بحث صفات الهى حل نخواهد شد.

اگر مى گوييم او همه چيز حتى ذرات غبارى را كه تندبادها در هوا به پرواز در مى آورند، مى داند به جهت آن است كه همه جا حضور دارد و اگر مى گوييم او همه جا حضور دارد به اين معناست كه وجود و هستى او نامحدود است و چيزى جدا از او تصور نمى شود و بر هر چيز احاطه دارد و اگر مى گوييم زمان و مكان ندارد، به دليل آن است كه زمان بر اثر حركت به وجود مى آيد و مكان به واسطه محدود بودن انسان است ; ولى وجود نامتناهى حركتى به سوى نقص و يا كمال ندارد و چون از همه چيز بى نياز است، به مكان نيازى نخواهد داشت كوتاه سخن اين كه اگر بخواهيم خداشناس خوبى باشيم بايد تمام صفات مخلوقات را كه از محدود بودن و نيازهاى آن ها سرچشمه گرفته از آن ذات بى مثال نفى كنيم.

▲2 ـ اهداف بعثت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)

در آيات قرآن مجيد و روايات اسلامى، به ويژه در نهج البلاغه درباره هدف بعثت انبيا و مخصوصاً پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) سخنان بسيارى وجود دارد ; از جمله در اين بخش از خطبه مورد بحث، تعبيرات پرمعنايى ديده مى شود. امام(عليه السلام)يكى از اهداف رسالت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را شرح حقايقى بيان فرموده كه مى تواند اشاره به هر حقيقت يا حقايق مربوط به مبدأ و معاد و اصول عقايد باشد و ديگر بيان ارزش هاى اخلاقى ; آن گونه كه از خود پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لاُِتَمِّمَ مَكَارِمَ الاَْخْلاَقِ; من براى اين مبعوث شدم كه ارزش هاى اخلاقى را به كمال برسانم».(1)

و ديگر اين كه رسالت هاى الهى را در زمينه احكام دين تبيين كند و نشانه هاى هدايت را آشكار سازد و سرانجام اين كه پرده هاى جهل و كوردلى را از چشم جان انسان ها دور نمايد. او هم معلّمى است بزرگ و هم مربى آگاه و هم رهبرى فرزانه و هم راهنمايى خبير و پرمايه.

#####

1. كنزالعمال، جلد 3، صفحه 16. (حديث 52175)

▲بخش دوّم

أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الدُّنْيَا تَغُرُّ الْمُؤَمِّلَ لَهَا وَ الْمُخْلِدَ إِلَيْهَا، وَ لاَ تَنْفَسُ بِمَنْ نَافَسَ فِيهَا، وَ تَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَيْهَا. وَ ايْمُ اللهِ، مَا كَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِي غَضِّ نِعْمَة مِنْ عَيْش فَزَالَ عَنْهُمْ إِلاَّ بِذُنُوب اجْتَرَحُوهَا، لاَِنَّ (اللهَ لَيْسَ بِظَلاَّم لِلْعَبِيدِ). وَلَوْ أَنَّ النَّاسَ حِينَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ، وَ تَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ، فَزِعُوا إِلَى رَبِّهِمْ بِصِدْق مِنْ نِيَّاتِهمْ، وَ وَلَه مِنْ قُلُوبِهمْ، لَرَدَّ عَلَيْهِمْ كُلَّ شَارِد، وَ أَصْلَحَ لَهُمْ كُلَّ فَاسِدِ. وَ إِنِّي لاََخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تَكُونُوا فِي فَتْرَةِ. وَ قَدْ كَانَتْ أُمُورٌ مَضَتْ مِلْتُمْ فِيهَا مَيْلَةً، كُنْتُمْ فِيهَا عِنْدِي غَيْرَ مَحْمُودِينَ، وَ لَئِنْ رُدَّ عَلَيْكُمْ أَمْرُكُمْ إِنَّكُمْ لَسُعَدَاءُ. وَ مَا عَلَيَّ إِلاَّ الْجُهْدُ، وَ لَوْ أَشَاءُ أَنْ اَقُولَ لَقُلْتُ: عَفَا اللهُ عَمَّا سَلَفَ!

ترجمه:

اى مردم، دنيا آرزومندان و دل بستگان خود را فريب مى دهد و از وعده هاى دروغين به علاقه مندان خويش دريغ نمىورزد و بر آن كس كه بر دنيا پيروز گردد سرانجام چيره خواهد شد. به خدا سوگند! هرگز ملتى كه در ناز و نعمت مى زيستند نعمتشان زوال نيافت، مگر بر اثر گناهانى كه مرتكب شدند ; زيرا خداوند هرگز به بندگانش ستم روا نمى دارد و اگر مردم هنگامى كه بلاها بر آن نازل مى شود و نعمت ها از آنان سلب مى گردد با صدق نيّت در پيشگاه خدا تضرّع كنند و با قلب هاى پر از عشق و محبتِ به خدا، از او درخواست نمايند، به يقين آن چه، از دستشان رفته به آنان باز مى گردد و هر خرابى را براى آن ها اصلاح مى كند. من از اين مى ترسم كه شما در جهالت و غفلت فرو رويد (همچون دوران جاهليّت); زيرا امورى بر شما گذشت كه در آن، تمايلاتى پيدا كرديد كه از نظر من پسنديده نبود; ولى اگر امور شما به مسير اصلى بازگردد سعادتمند خواهيد شد. وظيفه من جز تلاش و كوشش (براى بازگشت شما به راه راست) نيست و اگر بخواهم گفتنى ها را مى گويم (و كوتاهى هاى شما را در گذشته بر مى شمرم; ولى به دليل مصالحى صرف نظر مى كنم; فقط مى گويم خداوند گذشته را (بر شما) ببخشايد.

▲شرح و تفسير: با صدق نيّت به درگاه خدا رويد

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، همه مردم را مخاطب ساخته و چهار نكته مهم را كه در زندگى انسان ها اثر عميق دارد، به همگان گوشزد مى كند ; نخست مى فرمايد: «اى مردم، دنيا آرزومندان و دل بستگان خود را فريب مى دهد و ارزش و اهمّيّتى براى كسانى كه آن را با ارزش بدانند قائل نيست و بر آن كس كه بر دنيا پيروز گردد سرانجام چيره خواهد شد» (أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الدُّنْيَا تَغُرُّ الْمُؤَمِّلَ لَهَا وَ الْمُخْلِدَ(1) إِلَيْهَا، وَ لاَ تَنْفَسُ(2) بِمَنْ نَافَسَ فِيهَا، وَ تَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَيْهَا).

از آن جا كه «حُبّ الدّنيا» ـ مطابق حديث معروف ـ سرچشمه هرگونه گناه و خطاست، امام(عليه السلام) از حبّ دنيا شروع مى كند. شايان توجّه اين كه نكوهش از دنيا داران نشده; بلكه سخن از دنياخواهان و عاشقان و دلبستگان به آن به ميان آمده است.

زرق و برق دنيا آن چنان دنياپرستان را مغرور مى سازد كه گمان مى كنند همه چيز جاويدان خواهد ماند ; ولى ناگهان مى بينند در يك حادثه ناگوار همه چيز بر باد مى رود ; مثلا محصول صدها سال از امكانات مادى در يك شهر با يك زلزله كه گاه ده ثانيه بيش تر به طول نمى انجامد نابود مى شود. آرى، تكانى مى خورند و موقتاً بيدار مى شوند و باز در خواب غفلت فرو مى روند.

سپس در ادامه اين سخن به نكته دوّم مى پردازد و به صورت يك قانون كلى مى فرمايد: «به خدا سوگند! هرگز ملتى كه در ناز و نعمت مى زيستند نعمتشان زوال نيافت، مگر بر اثر گناهانى كه مرتكب شدند ; زيرا خداوند هرگز به بندگانش ستم روا نمى دارد» (وَ ايْمُ اللهِ، مَا كَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِي غَضِّ(3) نِعْمَة مِنْ عَيْش فَزَالَ عَنْهُمْ إِلاَّ بِذُنُوب اجْتَرَحُوهَا(4)، لاَِنَّ (اللهَ لَيْسَ بِظَلاَّم لِلْعَبِيدِ)).

در واقع اين سخن برگرفته از آيات قرآن است ; آن جا كه مى فرمايد: «(إِنَّ اللهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْم حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ) ; خداوند نعمت هاى هيچ قوم و ملتى را تغيير نمى دهد، مگر آن كه آن ها آن چه را مربوط به خودشان است، تغيير دهند».(5)

و نيز مى فرمايد: «(وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَات مِّنَ السَّمَاءِ وَالاَْرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ); اگر اهل شهرها و آبادى ها ايمان مى آوردند و تقوا پيشه مى كردند بركات آسمان ها و زمين را بر آن ها مى گشوديم ولى آن ها (حق را) تكذيب كردند ما نيز آنان را به كيفر اعمالشان مجازات كرديم».(6)

به يقين نعمت هاى الهى بر حسب شايستگى ها و لياقت ها در ميان بندگان تقسيم مى شود ; لذا پاكان و صالحان شايسته آنند نه گنهكاران آلوده.

پرسش: در روايات مى خوانيم خداوند براى ترفيع مقام اوليايش گاه آن ها را به بلاهايى مبتلا مى سازد ; همان گونه كه در تعبير معروف آمده است: «اَلْبَلاَءُ لِلْوَلاَءِ».(7)

و از بعضى آيات و روايات استفاده مى شود كه بلاها گاهى براى آزمايش مؤمن و پاداش هاى بزرگ الهى و نيز گاه براى هشدار و بيدارى بندگان است، آيا اين موارد با آن چه در عبارت امام(عليه السلام) ذكر شد منافات ندارد؟

پاسخ: آن چه در كلام امام(عليه السلام) آمده يك قانون كلى است و مى دانيم هر قانون كلى استثنائاتى دارد. موارد آزمايش و بيدار باش و امثال آن، استثنائاتى در قانون كلى فوق محسوب مى شود و به تعبير ديگر آن چه امام(عليه السلام) فرموده حمل بر غالب مى شود و اين شبيه چيزى است كه در قرآن مجيد بيان شده است: «(وَمَا أَصَابَكُمْ مِّنْ مُّصِيبَة فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِير); هر مصيبتى بر شما مى رسد به سبب اعمالى است كه انجام داده ايد و بسيارى را نيز عفو مى كند».(8)

به يقين اين آيه با آيه (وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَىْء مِنَ الْخَوْفِ...)(9) كه از آزمايش هاى مختلف الهى به وسيله بلاها سخن مى گويد و نيز با آيه «(ظَهَرَ الْفَسَادُ فِى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِى النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِى عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ); فساد در خشكى و دريا به دليل كارهايى كه مردم انجام داده اند آشكار شد». منافاتى ندارد. خدا مى خواهد نتيجه بعضى اعمالشان را به آن ها بچشاند. شايد (به سوى حق) بازگردند.(10)

و اگر انسان درست دقت كند غالباً مى تواند مواردى را كه بلاها جنبه مجازات الهى دارد، از مواردى كه براى آزمايش يا هشدار است بازشناسد. هرگاه گناه مهمى از او سرزد و يا جامعه اى آلوده به انواع مفاسد شد، حوادث تلخى كه بعد از آن پيدا مى شود قطعاً مجازات است ; ولى حوادث تلخى كه براى صالحان و پاكان پيش مى آيد، معمولا جنبه آزمايش و هشدار براى ترفيع مقام است.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن كه در واقع نتيجه مستقيم يادآورى پيشين است، مى فرمايد: «و اگر مردم زمانى كه بلاها بر آن نازل مى شود و نعمت ها از آنان زايل مى گردد با صدق نيّت در پيشگاه خدا تضرّع كنند و با قلب هاى پر از عشق و محبّتِ به خدا، از او درخواست (توبه) نمايند، يقيناً آن چه، از دستشان رفته به آنان باز مى گردد و هر خرابى را براى آن ها اصلاح مى كند» (وَلَوْ أَنَّ النَّاسَ حِينَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ، وَ تَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ، فَزِعُوا إِلَى رَبِّهِمْ بِصِدْق مِنْ نِيَّاتِهمْ، وَ وَلَه(11) مِنْ قُلُوبِهمْ، لَرَدَّ عَلَيْهِمْ كُلَّ شَارِد(12)، وَ أَصْلَحَ لَهُمْ كُلَّ فَاسِدِ).

در واقع اين طبيب حاذق الهى بعد از ذكر درد به بيان درمان مى پردازد و راه دفع آفات و بلاها را به آن ها مى آموزد و دعايى را كه صادقانه باشد و از اعماق جان بر خيزد و در يك كلمه در انسان، تحول ايجاد كند برطرف كننده بلاها مى شمرد ; همان گونه كه در احاديث متعدد ديگرى وارد شده است ; از جمله امام سجاد(عليه السلام) مى فرمايد: «اَلدُّعاءُ يَدْفَعُ الْبَلاءَ النَّازِلِ وَ مَا لَمْ يَنْزِلْ; دعا بلاهايى را كه نازل شده و نازل نشده است، برطرف مى سازد».(13)

امام(عليه السلام) درآخرين بخش اين خطبه و در بيان چهارمين نكته آن چه را قبلا به صورت عام بيان كرده بود، براى اصحاب و ياران و مخاطبان تطبيق مى فرمايد: «من از اين مى ترسم كه شما در جهالت و غفلت فرو رويد (همچون دوران فترت جاهليّت); زيرا امورى بر شما گذشت كه در آن، تمايلاتى پيدا كرديد كه از نظر من پسنديده نبود; ولى اگر امور شما به مسير اصلى بازگردد (و مسلمانان ناخالص و هوشيار باشيد) سعادتمند خواهيد شد» (وَ إِنِّي لاََخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تَكُونُوا فِي فَتْرَةِ(14). وَ قَدْ كَانَتْ أُمُورٌ مَضَتْ مِلْتُمْ فِيهَا مَيْلَةً، كُنْتُمْ فِيهَا عِنْدِي غَيْرَ مَحْمُودِينَ، وَ لَئِنْ رُدَّ عَلَيْكُمْ أَمْرُكُمْ إِنَّكُمْ لَسُعَدَاءُ).

و سرانجام مى فرمايد: «وظيفه من جز تلاش و كوشش (براى بازگشت شما به راه راست) نيست و اگر بخواهم گفتنى ها را مى گويم (و كوتاهى هاى شما را در گذشته بر شمرم; ولى به دليل مصالحى صرف نظر مى كنم; فقط مى گويم) خداوند گذشته را (بر شما) ببخشد» (وَ مَا عَلَيَّ إِلاَّ الْجُهْدُ، وَ لَوْ أَشَاءُ أَنْ اَقُولَ لَقُلْتُ: عَفَا اللهُ عَمَّا سَلَفَ!).

در اين كه منظور امام(عليه السلام) از اشاره سربسته اى كه به بعضى از انحرافات آن ها مى كند، چيست؟ جمعى معتقدند: اشاره به ماجراى عثمان و حكومت اوست كه در شوراى شش نفره عمر، ظالمانه، حكومت را از لايق ترين افراد (على(عليه السلام)) به كسى كه هيچ گونه شايستگى اين كار را نداشت ـ و حوادث بعد اين حقيقت را اثبات كرد ـ سپردند و شما هم بر آن صحّه گذاشتيد و ورود خطبه را بعد از قتل عثمان و در اوايل خلافت امام(عليه السلام) شاهد اين معنا دانسته اند.

ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه اشاره به تمام دوران خلفاى پيشين و حوادث دردناكى باشد كه در امر خلافت به وقوع پيوست.

و منظور امام(عليه السلام) از جمله «و لو اشاء ان اقول لقلت» نيز همين است كه اگر من بخواهم از روى اين حوادث نامطلوب پرده بر گيرم مى توانم; ولى از آن صرف نظر مى كنم و از خدا مى خواهم شما را به علت اين كوتاهى ها و اشتباهات مجازات نكند و ببخشد.(15)

* * *

#####

1. «مخلد» به معناى كسى است كه در جايى به طور هميشگى سكونت اختيار مى كند و از ماده «خُلد» و «خلود» گرفته شده و در عبارت مذكور اشاره به كسى است كه به دنيا چسبيده است.

2. «تنفس» از ماده «نفاسه» به معناى پرقيمت بودن گرفته شده و در اين جا به معناى اهمّيّت و ارزش قائل شدن آمده است.

3. «غض» به معناى تر و تازه است .

4. «اجترحوا» از ماده «جرح» به معناى جراحت و اثرى است كه بر اثر آسيب ها به بدن مى رسد و «اجتراح» به معناى انجام دادن گناه آمده: گويى انسان به وسيله آن خود را مجروح مى سازد و گاه اين معنا توسعه داده شده و در هرگونه كسب و اكتساب نيز استعمال مى شود.

5. رعد، آيه 11.

6. اعراف، آيه 96.

7. اين عبارت كه در كلمات علما و بزرگان آمده، متن حديث نيست ; بلكه برگرفته از احاديث اسلامى است; از جمله در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: «إِنَّ اَشَدَّ النَّاسِ بَلاَءً اَلاَْنْبياءُ ثُمَّ الَّذِي يَلُونَهُمْ ثُمَّ الاَْمْثَلُ فَالاَْمْثَل; پيامبران الهى بيش از همه (با آفات و مصايب) آزمايش مى شوند ; سپس كسانى كه بعد از آن ها قرار دارند و به همين ترتيب آن ها كه برترند آزمون بيش ترى دارند». (اصول كافى، جلد 2، صفحه 252، باب شدة ابتلاء المؤمن، حديث 1).

8. شورى، آيه 30.

9. بقره، آيه 155.

10. روم، آيه 41.

11. «وله» به معناى تحيّر از شدت اندوه است تا آن جا كه گاه انسان، عقل و هوش خود را از دست مى دهد; لذا به عشق سوزانى كه آرامش و هوش را از انسان مى گيرد نيز اطلاق شده است.

12. «شارد» به معناى كسى است كه از مسير منحرف شده يا فرار كرده است.

13. اصول كافى، جلد 2، صفحه 469 (باب ان الدعاء يردّ البلاء، حديث 5).

14. «فترة» در اصل به معناى توقف و ضعف و ناتوانى است و به همين جهت به فاصله ميان دو برنامه كه كارها متوقف مى شود اطلاق شده و از آن جا كه فترت گاه آميخته با غفلت و جهل است در اين معنا نيز استعمال شده است.

15. بسيارى از شارحان و مترجمان نهج البلاغه، جمله ياد شده را چنين ترجمه كرده اند: اگر من بخواهم چيزى بگويم مى گويم: «خداوند گذشته را ببخشد» ولى اين معنا بسيار بعيد است; به خصوص اين كه در كلام شيخ مفيد(ره) در كتاب جمل و در كتاب مناقب طبق نقل كتاب تمام نهج البلاغه كلمه «لكن» قبل از «عفا الله عما سلف» آمده است; بنابراين مى گويم: «عفا الله عما سلف» و اين دعايى است جهت تقاضاى عفو الهى براى آن ها ; به علاوه ارتباط اين جمله با جمله هاى قبل نيز همين را اقتضا مى كند. (و عده اى از شارحان همين معنا را برگزيده اند). به كتاب هاى معارج نهج البلاغه، تأليف بيهقى، صفحه و بحارالانوار، علامه مجلسى، جلد 29، صفحه 599 و شرح حدائق الحقائق بيهقى، جلد 2، صفحه 94 و شرح مرحوم خويى، جلد 16، صفحه 359 مراجعه كنيد.

▲خطبه 179 (1)

وَ مِنْ كَلاَم لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

و قد سأله ذعلب اليماني فقال: هل رأيت ربك يا أميرالمؤمنين؟ فقال(عليه السلام): أفأعبد ما لا أراه؟ فقال: و كيف تراه؟ فقال:

از سخنان امام(عليه السلام) است

«ذعلب يمانى» از امام(عليه السلام) پرسيد: اميرمؤمنان آيا پروردگارت را ديده اى؟

امام(عليه السلام) فرمود: آيا كسى را عبادت كنم كه نمى بينم؟ ذعلب پرسيد: چگونه او را ديده اى؟

امام خطبه ذيل را ايراد فرمود.

#####

1. سند خطبه:

گفتار بالا در چندين كتب معتبر از كتب علماى شيعه قبل از تأليف نهج البلاغه با طرق متعدد (و با تفاوت هايى در عبارت) نقل شده است; از جمله مرحوم كلينى در جلد اوّل اصول كافى در دو مورد آن را نقل كرده ; مرحوم صدوق در كتاب توحيد و مرحوم مفيد در ارشاد آن را آورده است. از ميان دانشمندان اهل سنّت، ابن جوزى حنفى آن را در كتاب تذكرة از ابن عباس نقل نموده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 437)

▲خطبه در يك نگاه

اين كلام عمدتاً درباره صفات خداوند سخن مى گويد و بر اين معنا تأكيد مى كند كه اگر خدا را با چشم سر نمى توان ديد با چشم دل و در لابه لاى صفاتش مى توان به خوبى مشاهده كرد.

* * *

▲بخش اوّل

فقال: لاَ تُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ، وَ لكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الاِْيمَانِ. قَرِيبٌ مِنَ الاَْشْيَاءِ غَيْرَ مُلاَبِسِ، بَعِيدٌ مِنْهَا غَيْرَ مُبَايِن. مُتَكَلِّمٌ لاَ بِرَوِيَّة، مُرِيدٌ لاَ بِهِمَّة، صَانِعٌ لاَ بِجَارِحَة. لَطِيفٌ لاَ يُوصَفُ بِالْخَفَاءِ، كَبِيرٌ لاَ يُوصَفُ بِالْجَفَاءِ، بَصِيرٌ لاَ يُوصَفُ بِالْحَاسَّةِ، رَحِيمٌ لاَ يُوصَفُ بِالرِّقَّةِ. تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ، وَ تَجِبُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ.

ترجمه:

چشم ها هرگز او را آشكارا نمى بيند; ولى قلب ها با حقايق ايمان، او را درك مى كند ; او به همه چيز نزديك است ; اما نه آن گونه كه به آن ها چسبيده باشد و از همه چيز دور است ; اما نه آن گونه كه از آن ها بيگانه گردد. او سخن مى گويد; بى آن كه نياز به تفكّر داشته باشد و اراده مى كند ; بى آن كه محتاج به تصميم گرفتن باشد. او خالق و سازنده است ; اما نه با (دست و) اعضا پيكر، او لطيف است ; اما نه به اين معنا كه پنهان باشد و بزرگ و قدرتمند است ; ولى نه به اين معنا كه جفاكار باشد. بيناست ; نه با عضو بينايى يعنى چشم، و مهربان است نه به معناى نازك دل بودن. صورت ها در برابر عظمتش خاضع و قلب ها از هيبتش لرزان است.

* * *

▲شرح و تفسير: آيا خدا را ديده اى؟

از روايات مختلف در شرح حال اميرمؤمنان على(عليه السلام) استفاده مى شود كه حضرت بارها مى فرمود: «سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي; هر مطلبى را كه مى خواهيد از من سؤال كنيد پيش از آن كه از ميان شما بروم» و به اين ترتيب آمادگى خود را براى پاسخ به هر سؤال مربوط به دين و دنياى مردم بيان مى فرمود ; حتى بعد از آن كه ضربه هولناك ابن ملجم بر فرق مباركش وارد شد در ملاقاتى كه با توده هاى مردم در بستر شهادتش داشت، همين جمله را تكرار فرمود!!

از جمله مواردى كه امام(عليه السلام) اين جمله را بيان فرمود هنگامى بود كه بر كرسى خلافت ظاهرى نشست و براى مردم خطبه اى خواند و در ضمن آن خطبه جمله «سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي» را تكرار فرمود و بر اين معنا تأكيد كرد كه مخصوصاً از تمام آيات قرآن و زمان و شأن نزول و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه آن با خبرم. در اين هنگام، «ذعلب يمانى» كه مردى شجاع و فصيح بود برخاست و سؤال مزبور را مطرح كرد و امام(عليه السلام) با زيبايى تمام به پاسخ او پرداخت.(1)

«آيا ممكن است كسى را كه نمى بينم عبادت كنم؟!» (أفاعبد ما لا أرى؟).

به اين معنا كه عبادت، فرع بر معرفت است و معرفت درجاتى دارد كه بالاترين درجه آن درجه شهود است و امام(عليه السلام) در اين سخن به مرحله عالى عبادت خود نظر دارد كه آن را همراه با مشاهده ذات پاك پروردگار مى شمرد.

ذعلب در فكر فرو رفت كه منظور امام(عليه السلام) در اين جا كدام مشاهده است؟ آيا مشاهده حسى است كه قائلان به جسميت خداوند (مجسّمه) عقيده دارند؟ يا مشاهده روحانى و معنوى مى باشد كه چيزى برتر از مشاهده عقلى است؟ لذا بلافاصله سؤال كرد: چگونه خدا را مى بينى؟ «و كيف تراه؟» آيا اين سؤال و استفهام براى كشف حقيقت بود يا نوعى انكار و جدال؟ پاسخ اين سؤال بسته به اين است كه «ذعلب» را چگونه انسانى بدانيم. اگر او را از ياران خاص و ارادتمندان ويژه آن حضرت بدانيم بدون شك سؤال او براى كشف حقيقت است و اگر او را انسانى ماجراجو بشمريم ـ آن گونه كه از بعضى روايات گذشته استفاده شد ـ در اين صورت سؤالش بوى انكار و مجادله مى دهد. به هر حال، امام(عليه السلام) در پاسخ او سخنى گفت و پرده از روى حقايقى برداشت و همه مخاطبان حتى ذعلب را تأثير فوق العاده قرار داد تا آن جا كه خوانديم ذعلب در پايان اين سخن، مدهوش شد و بوى گلش چنان مست كرد كه دامنش از دست برفت. امام(عليه السلام) چنين فرمود:

«چشم ها هرگز او را آشكارا نبيند; اما قلب ها با نيروى حقايق ايمان، وى را درك مى كند» (فقال: لاَ تُدْرِكُهُ الْعُيُونَ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ، وَ لكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الاِْيمَانِ).

منظور از حقايق ايمان، اصول اعتقادى و معارف حقه است.

براى توضيح اين سخن بايد به اين نكته توجّه كرد كه مشاهده بر سه گونه است: 1. مشاهده حسى كه با چشم صورت مى گيرد و گاه چشم را نيز به سلاحى همچون دوربين ها و تلسكوپ ها مسلح مى كند ; 2. مشاهده عقلى كه انسان از طريق استدلال به آن مى رسد و حقايقى را همچون آفتاب با چشم دل مى بيند ; آن گونه ـ كه به گفته مرحوم مغنيه در شرح نهج البلاغه ـ كسانى مانند نيوتون مشاهده كردند ; از افتادن يك سيب از درخت به روى زمين، قانون جاذبه را كه هرگز با چشم سر ديده نمى شود مشاهده كرد و به آن پى برد ; 3. شهود باطن و درون كه يك نوع ادراك باطنى است; اما نه استدلالى.

انسان با چشم دل واقعيت موجود را مى بيند و آن را باور مى كند; بى آن كه احتياج به استدلالى داشته باشد و اين درك و ديدى است كه تا انسان به آن نرسد فهم آن مشكل است.

اين موضوع، نمونه هاى فراوانى در قرآن و روايات اسلامى دارد. درباره حضرت ابراهيم(عليه السلام) مى خوانيم: خداوند ملكوت آسمان ها و زمين را به او نشان داد: (وَكَذَلِكَ نُرِى إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضِ).(2)

درباره حضرت يعقوب(عليه السلام) مى خوانيم: هنگامى كه برادران يوسف(عليه السلام)، پيراهن وى را در مصر از او گرفتند و حركت كردند، يعقوب(عليه السلام) گفت: من بوى يوسف را احساس مى كنم: (إِنِّى لاََجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلاَ أَنْ تُفَنِّدُونِ).(3)

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به هنگام حفر خندق، قبل از شروع جنگ احزاب، زمانی که کلنگ را بر فرق سنگی که مانع پیشرفت کار خندق شده بود در سه نوبت فرو کوفت و جرقه هایی پرید، فرمود: « من کاخ کسری و قصر قیصر و قصرهای صنعا در یمن را دیدم که به روی اصحاب من گشوده می شود».(4)

على(عليه السلام) بارها در نهج البلاغه از آينده خبر مى دهد و در بعضى موارد مى گويد: «فلان گروه را مى بينم كه چنين و چنان خواهند كرد». حتى بعضى از مؤمنان مخلص به چنين كشف و شهودى نايل مى شدند. داستان جوان پاكدلى كه صبحگاهان در صف جماعت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بود معروف است كه مى گفت: هم اكنون بهشتيان را در بهشت و دوزخيان را در جهنم مى بينم!» و پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را تصديق كرد و فرمود: «اين جوان، بنده اى است كه خداوند، قلبش را به نورايمان روشن كرده است ; هذا عَبْدٌ نَوَّرَ اللهُ قَلْبَهُ لِلاِْيمَانِ».(5)

و موارد ديگر كه شرح آن در خور كتاب مستقلى درباره كشف و شهود است و همگى دلالت بر اين مى كند كه غير از مشاهده حسى و عقلى، نوع ديگرى از شهود وجود دارد كه برتر از اين هاست.(6)

سپس امام(عليه السلام) براى توضيح اين مطلب كه چگونه دل ها به حقايق ايمان، خدا را درك مى كند يازده وصف از اوصاف و اسماى حسناى او را بيان مى نمايد كه نُه مورد از آن ها همراه با تعبيراتى است كه صفات مخلوقات را از او نفى مى كند.

در وصف اوّل و دوّم مى فرمايد: «او به همه چيز نزديك است ; اما نه آن گونه كه به آن ها چسبيده باشد و از همه چيز دور است ; اما نه آن گونه كه از آن ها بيگانه گردد» (قَرِيبٌ مِنَ الاَْشْيَاءِ غَيْرَ مُلاَبِسِ(7)، بَعِيدٌ مِنْهَا غَيْرَ مُبَايِن).

بارها گفته ايم، مشكل مهم ما در فهم صفات خداوند، تداعى صفات مخلوقات و ممكنات است كه تا از آن دور نشويم توان درك صفات او را نخواهيم داشت; مثلا در همين دو وصف وقتى مى گوييم خدا نزديك است چيزى شبيه نزديك بودن دو جسم با يكديگر كه در دو مكان حسى قرار دارند به نظر مى رسد و هنگامى كه مى گوييم او دور است، بيگانگى و جدايى همچون جدايى دو جسم از يكديگر تداعى مى شود; حال آن كه دور و نزديك بودن او چنين نيست. او به همه چيز نزديك است، يعنى احاطه كامل به تمامى موجودات دارد و دور است، يعنى هرگز گرد و غبار امكان وصفات پر از نقص مخلوقات بر دامان كبريايى اش نمى نشيند.

در دوّمين و سوّمين وصف مى فرمايد: «او سخن مى گويد; بى آن كه نياز به تفكر داشته باشد و اراده مى كند ; بى آن كه محتاج به تصميم گرفتن باشد» (مُتَكَلِّمٌ لاَ بِرَوِيَّة(8)، مُرِيدٌ لاَ بِهِمَّة(9)).

هنگامى كه موضوع سخن گفتن و اراده كردن مطرح مى شود، فورى فكر ما متوجّه كسى مى شود كه زبانى را قبلا فرا گرفته، مطلبى را در نظر مى گيرد و آن را پس از انديشه در غالب كلمات و جمله بندى ها مى ريزد ; سپس زبان و لب را به كار مى گيرد تا صدايى را كه از حنجره بر مى خيزد برش هاى لازم دهد و حروف و كلمات را ايجاد كند و به مخاطب منتقل سازد و در مورد اراده نيز به اين معنا منتقل مى شويم كه شخص اراده كننده ازپيش فكر و انديشه خود را به كار گرفته و صلاح و فساد چيزى را انديشيده و سبك و سنگين كرده، سپس اجزاى كارى را موافق خويش دانسته و در انجام دادن آن تصميم مى گيرد و به اعضا و جوارح خود فرمان اجراى آن را مى دهد.

به يقين هيچ يك از اين امور درباره خداوند صادق نيست; او نه جسم است و نه اعضا و جوارح دارد و نه احتياج دارد به انديشيدن و موافق و مخالف منافع خويش را ازهم جدا ساختن.

سخن گفتن او چيزى جز آفرينش امواج صوتى در فضا همانند آفرينش ساير موجودات نيست ; شبيه همان امواجى كه موسى(عليه السلام) از درخت وادى طور شنيد و اراده او چيزى جز علم به مصالح و مفاسد و نظام احسن نيست. اين حقيقت در مورد صفات هفت گانه بعد نيز به طور دقيق صادق است.

اين جاست كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) برترين راه شناخت خدا را نفى صفات مخلوقات از او مى داند: «وَ كَمَالُ الاِْخْلاَصِ نَفْىِ الصِّفَاتِ عَنْهُ».(10)

در پنجمين وصف مى فرمايد: «او سازنده و خالق است ; اما به وسيله اعضاى پيكر» (صَانِعٌ لاَ بِجَارِحَة).

آرى، او هر چه را اراده كند با فرمان «كن; موجود باش» بلافاصله ايجاد مى شود ; حتى اگر به خواهد جهانى گسترده و پهناور همچون جهان كنونى ايجاد كند با يك فرمان موجود مى شود و تمام دقايق و ظرايف و اركان و شرايط و اجزا را در يك لحظه مى آفريند و هرگاه اراده كند تدريجاً و در طى دوران ها ايجاد شود همان مسير را طى مى كند ; نه همچون انسان ها كه با دست و ابزار و وسايل صنعتى و كارخانه ها، مصنوعات محدودى را به وجود مى آورند.

و در ششمين و هفتمين وصف مى فرمايد: «او لطيف است ; اما نه به اين معنا كه پنهان باشد و بزرگ و قدرتمند است ; ولى نه به اين معنا كه جفاكار باشد» (لَطِيفٌ لاَ يُوصَفُ بِالْخَفَاءِ، كَبِيرٌ لاَ يُوصَفُ بِالْجَفَاءِ).

شارحان نهج البلاغه در اين جا و علماى علم كلام در باب صفات خدا درباره صفت لطيف سخن بسيار گفته اند و معانى متعددى ذكر كرده اند. گاه لطيف به معناى ناپيدا و گاه به مفهوم آفريننده اشياى ظريف و گاه به معناى كسى كه داراى لطف و محبّت است تفسير كرده اند و خداوند داراى همه اين صفات است; ولى آن چه مناسب جمله ياد شده است، معناى اوّل است ; يعنى ذات پاك خداوند، آن چنان ظريف است كه ناپيداست; ولى نه به اين معنا كه از بندگان مخفى باشد ; چرا كه آثارش سراسر جهان هستى را در بر گرفته و از چهره همه موجودات تجلّى كرده است; به گفته شاعر:

با صد هزار جلوه برون آمدى كه من *** با صد هزار ديده تماشا كنم تو را

و نقطه مقابل آن، جمله «لا يوصف بالجفا» است ; اشاره به اين كه او داراى عظمت است; ولى نه همچون عظمت گردنكشان و خودبزرگ بينان كه همواره آميخته با ظلم و ستم و جفاست ; همان گونه كه قرآن مجيد در اواخر سوره حشر مى فرمايد: «(الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلاَمُ الْمُؤْمِنُ); او پادشاهى است پاكيزه از هر عيب و نقص و ظلم و ستم».

در هشتمين و نهمين وصف مى فرمايد: «بيناست ; نه با عضو بينايى و چشم، و مهربان است نه به معناى نازك دل بودن» (بَصِيرٌ لاَ يُوصَفُ بِالْحَاسَّةِ، رَحِيمٌ لاَ يُوصَفُ بِالرِّقَّةِ).

هنگامى كه مى گوييم فلانى بيناست، فورى نظر ما به عضو بينايى يعنى چشم معطوف مى شود و هنگامى كه مى گوييم فلان شخص، مهربان است نازك دلى و رقت قلب را تداعى مى كند; در حالى كه تمام اين ها صفات ممكنات و وجودهاى جسمانى است و خداوند برتر و بالاتر از آن است.

بصير و بينا بودن خداوند به معناى علم او به تمام موجوداتى است كه با چشم ديده مى شود و رحيم بودن او به معناى لطف و رحمت و بخشش عطاى اوست به بندگانش ; اين گونه اوصاف تركيبى است از كمال و نقص خداوند; كمال آن را داراست و از نقص آن منزه است.

سرانجام در پايان خطبه به آخرين اوصاف او (وصف دهم و يازدهم) پرداخته، مى فرمايد: «صورت ها در برابر عظمتش خاضع و قلب ها از هيبتش لرزان است» (تَعْنُو(11)الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ، وَ تَجِبُ(12) الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ).

اشاره به اين كه گرچه او لطيف، رحيم و مهربان است، اما به گونه اى نيست كه بندگانش اين اوصاف را دستاويزى براى جرأت و جسارت در برابر آن ذات پاك قرار دهند; بلكه بايد در عين اميد به لطف و رحمتش از نافرمانى او خائف و از مجازاتش بيمناك باشند.

لذا قرآن مجيد در وصف مؤمنان راستين مى گويد: «(وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوا وَّ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ); و آن ها كه نهايت كوشش را در اجراى طاعات انجام مى دهند در حالى كه دل هايشان ترسان است».(13)

و مى دانيم هميشه تعادل خوف و رجاست كه انسان را در مسير تكامل و قرب به خدا پيش مى برد.

* * *

#####

1. توحيد صدوق، صفحه 305. (باب 43، حديث 1 و 2)

2. انعام، آيه 75.

3. يوسف، آيه 94.

4. كامل ابن اثير، جلد 2، صفحه 179.

5. اصول كافى، جلد 2، صفحه 53، (باب حقيقة الايمان و اليقين، حديث 2)

6. براى توضيح بيش تر و فهم معنا شهود و اسباب و موانع آن به تفسير پيام قرآن، جلد 1، صفحه 252 به بعد مراجعه فرماييد.

7. «ملابس» اسم فاعل از ماده «ملابسه» به معناى مخلوط شدن و يا چسبيدن به چيزى است.

8. «روية» از ماده «ترويه» است كه گاه به معناى سيراب شدن و گاه به معناى تفكّر و انديشه كردن آمده است.

9. «همّة» از ماده «هَمّ» كه به معناى عزم كردن براى انجام دادن چيزى است، گرفته شده. اين واژه گاه به معناى غم واندوهى كه فكر انسان را به خود مشغول مى دارد نيز آمده است و در خطبه مزبور به معناى اوّل است.

10. نهج البلاغه، خطبه 1.

11. «تعنوا» از ماده «علوّ» (بر وزن غلوّ) به معناى تسليم شدن و خضوع است.

12. «تجب» از ماده «وجوب» است كه گاه به معناى ثبوت و گاه به معناى سقوط و افتادن آمده است كه لازمه آن ثبوت و آرام گرفتن است. و هنگامى كه در مورد قلب به كار مى رود به معناى اضطراب و لرزش مى آيد.

13. مؤمنون، آيه 60.

▲خطبه 180 (1)

وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في ذم العاصين من أصحابه

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه در نكوهش ياران نافرمانش ايراد فرموده است.

#####

1. سند خطبه:

اين خطبه را «ابراهيم بن هلال ثقفى» كه پيش از سيّد رضى مى زيسته در كتاب «غارات» از «حبيب بن عبدالله» نقل كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 439 و 440)

▲خطبه در يك نگاه و شأن ورود آن

از كتاب «غارات» ثقفى چنين بر مى آيد كه امام(عليه السلام) اين خطبه را زمانى ايراد كرد كه دو نفر فرستاده محمّد بن ابى بكر براى تقاضاى كمك قبل از وقوع جنگ ميان او و «عمروبن عاص» در سرزمين مصر، نزد امام(عليه السلام) آمدند. امام(عليه السلام) برخاست و مردم را به مسجد دعوت كرد و ماجرا را براى آن ها بيان كرد ; اما گروه اندكى براى جهاد اعلام آمادگى كردند. شب هنگام به سوى اشراف كوفه فرستاد و آن ها را به دارالاماره جمع فرمود; در حالى كه بسيار اندوهگين بود ; زيرا مى دانست شكست محمّدبن ابى بكر و افتادن مصر به دست طرفداران معاويه، ضربه بسيار سنگينى است. امام(عليه السلام) اين خطبه را در نكوهش ياران نافرمان خويش ايراد كرد و از همه براى دفع فتنه ابن عاص از مصر كمك خواست.

از آن چه گفته شد محتواى خطبه به خوبى روشن مى شود; مجموعه اى است از كلمه ها و سرزنش ها و تشويق ها و ترغيب به جهاد با دشمن و ذكر عواقب شوم سُستى و تنبلى در اين راه.

* * *

▲بخش اوّل

أَحْمَدُ اللهَ عَلَى مَا قَضَى مِنْ أَمْر، وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْل، وَ عَلَى ابْتِلاَئِي بِكُمْ أَيَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِي إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ، وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ. إِنْ أُمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ، وَ إِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَى إِمَام طَعَنْتُمْ، وَ إِنْ أُجِئْتُمْ إِلَى مُشَاقَّة نَكَصْتُمْ. لاَ أَبَا لِغَيْرِكُمْ! مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ وَ الْجِهَادِ عَلَى حَقِّكُمْ؟ الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَكُمْ؟ فَوَاللهِ لَئِنْ جَاءَ يَوْمِي ـ وَ لَيَأْتِيَنِّي ـ لَيُفَرِّقَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِكُمْ قَال، وَ بِكُمْ غَيْرُ كَثِير.

ترجمه:

خدا را بر آن چه فرمان داده و كارى كه مقدّر فرموده ستايش مى كنم و پروردگار را بر گرفتارى خودم به شما مى ستايم. اى گروهى كه هر گاه فرمان دادم اطاعت نكرديد و هر زمان دعوتتان نمودم اجابت ننموديد; هر وقت به شما مهلت داده شود (كه آماده پيكار با دشمن شويد) در بيهودگى فرو مى رويد (و فرصت ها را از دست مى دهيد) و اگر با شما بجنگند ضعف وناتوانى نشان مى دهيد ; هرگاه مردم، اطرافِ پيشوايى گرد آيند طعنه مى زنيد و اگر شما را براى حل مشكلى بياورند عقب نشينى مى كنيد. دشمنتان بى پدر باد! منتظر چه نشسته ايد؟! در مقابل يارى خويش و جهاد براى به دست آوردن حق خود جز مرگ يا ذلت (نصيب شما خواهد شد)؟ به خدا سوگند! اگر مرگ من فرا رسد ـ كه قطعاً فرا خواهد رسيد ـ ميان من و شما جدايى، خواهد افكند; در حالى كه من از همنشينى با شما ناراحت بودم و وجودتان براى من قدرت آفرين نبود (حال آن كه من براى شما همه چيز بودم).

▲شرح و تفسير: يا جهاد يا در انتظار مرگ و ذلت بودن

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه همچون بسيارى ديگر از خطبه ها از حمد و ثناى الهى شروع مى كند و مى گويد: «خدا را بر آن چه فرمان داده و كارى كه مقدر فرموده ستايش مى كنم و پروردگار را بر گرفتارى خودم به شما مى ستايم» (أَحْمَدُ اللهَ عَلَى مَا قَضَى مِنْ أَمْر، وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْل، وَ عَلَى ابْتِلاَئِي بِكُمْ).

در اين كه آيا قضا و قدر در اين عبارت به يك معناست و همه اشاره به مقدّرات الهى است يا دو معنا دارد، شارحان نهج البلاغه تفسيرهاى متعددى دارند. بعضى هر دو را به يك معنا دانسته و بعضى گفته اند: قضا مربوط به آفرينش عالم امر و عقول يعنى جهان ماوراى طبيعت است و قدر، اشاره به عالم خلق يعنى جهان طبيعت است. يكى از تفسيرهاى روشنِ قضا و قدر ـ كه آيات و روايات نيز بر آن گواهى مى دهد ـ اين است كه قضا ـ هم در عالم تكوين و هم در عالم تشريع ـ اشاره به فرمان الهى براى اصل وجود چيزى است و قدر، اشاره به اندازه گيرى ها و اجزا و شرايط آن است ; مثلا فرد بزرگى فرمان مى دهد مسجد يا بيمارستانى ساخته شود. اين مصداق قضاست ; سپس نيازها و اندازه گيرى هاى آن را بيان مى كند; اين قدر است. فرمان خدا به اداى نماز و روزه در عالم تشريع، قضاست و دستور او نسبت به اجزا و شرايط آن، قدر است.

نكته ديگر اين است كه در عبارت ياد شده، امام(عليه السلام) خدا را بر گرفتارى ها و مشكلاتى كه براى ياران نافرمانش به وجود آمده، حمد و سپاس مى گويد. اين بدان جهت است كه مردان خدا تسليم فرمان اويند و در ديدگاه آن ها هر چه از دوست مى رسد نيكوست و همه را داراى مصلحت و هدف مى بينند.

سپس حاضران در مجلس يعنى سران قبايل و عشاير كوفه را مخاطب ساخته، چنين مى فرمايد: «اى گروهى كه هر گاه فرمان دادم اطاعت نكرديد و هر زمان دعوتتان نمودم اجابت ننموديد; هر وقت به شما مهلت داده شود (كه آماده پيكار با دشمن شويد) در بيهودگى فرو مى رويد (و فرصت ها را از دست مى دهيد) و اگر با شما بجنگند ضعف وناتوانى نشان مى دهيد ; هرگاه مردم، اطرافِ پيشوايى گرد آيند طعنه مى زنيد و اگر شما را براى حل مشكلى بياورند عقب نشينى مى كنيد» (أَيَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِي إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ، وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ. إِنْ أُمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ(1)، وَ إِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ(2) وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَى إِمَام طَعَنْتُمْ، وَ إِنْ أُجِئْتُمْ(3) إِلَى مُشَاقَّة(4) نَكَصْتُمْ(5)).

امام(عليه السلام) در اين عبارت، به چهار نقطه ضعف مردم پيرامونش اشاره مى كند: نافرمانى، بى توجهى به فراخوانى، استفاده نكردن از مهلت ها و فرصت ها و ضعف نشان دادن در ميدان نبرد.

به يقين هريك از اين موارد مى تواندعاملى براى شكست باشد تاچه رسد به تمام اين ها.

سپس آن ها را سرزنشى آميخته با محبّت مى كند و مى فرمايد: «دشمنتان بى پدر باد! منتظر چه نشسته ايد؟! در مقابل يارى خود و جهاد براى به دست آوردن حق خويش جز مرگ يا ذلت (نصيب شما خواهد شد)؟» (لاَ أَبَا لِغَيْرِكُمْ! مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ وَ الْجِهَادِ عَلَى حَقِّكُمْ؟ الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَكُمْ؟).(6)

اشاره به اين كه وضعى كه به خود گرفته ايد ـ كه در برابر توطئه هاى دشمن غدّارى همچون معاويه و لشكريان غارتگر او خونسرد و بى تفاوتيد ـ نتيجه اى جز مرگ يا ذلت ندارد. يا مى ميريد و يا اگر زنده بمانيد در زير دست و پاى آن ها ذليل خواهيد شد. عزت در جهاد است كه نتيجه اش يا پيروزى است يا شهادت ; همان گونه كه امام(عليه السلام) در خطبه مى فرمايد: «اَلْمَوْتُ فِي حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ وَ الْحَياةُ فِي مَوْتِكُمْ قَاهِرِينَ; مرگ در زندگى توأم با شكست شماست و زندگى در مرگ پيروزمندانه به شما خواهد بود».(7)

و در ادامه اين سخن مى افزايد: «به خدا سوگند! اگر مرگ من فرا رسد ـ كه قطعاً فرا خواهد رسيد ـ ميان من و شما جدايى، خواهد افكند; در حالى كه من از همنشينى با شما ناراحت بودم و وجودتان براى من قدرت آفرين نبود (حال آن كه من براى شما همه چيز بودم)» (فَوَاللهِ لَئِنْ جَاءَ يَوْمِي ـ وَ لَيَأْتِيَنِّي ـ لَيُفَرِّقَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِكُمْ قَال(8)، وَ بِكُمْ غَيْرُ كَثِير).

در اين جا امام(عليه السلام) آن ها را به يك نكته مهم توجّه مى دهد و آن اين كه وجود من سرمايه عظيمى براى شماست كه قدر آن را نمى دانيد. بدانيد اگر مرگ من فرا رسد، من چيزى را از دست نمى دهم، جز سياهى لشكر و گروهى بى اراده و بى اثر; ولى شما همه چيز را از دست خواهيد داد ; رهبرى آگاه و شجاع و فرزانه و فرماندهى شكست ناپذير.

#####

1. «خضتم» از ماده «خوض» (بر وزن حوض) به گفته راغب در مفردات ورود تدريجى در آب و راه رفتن در آن است، سپس به معناى كنايى شروع در كارهاى بد و يا سخنان زشت آمده است.

2. «خُرْتم» از ماده «خوار» به معناى فرياد كشيدن گرفته شده و از آن جا كه فرياد زدن غالباً از ضعف وناتوانى ناشى مى شود، اين واژه به معناى ضعف و ناتوانى آمده است.

3. «اُجئتم» از ماده «اجاء» از ريشه «مجيئى» گرفته شده كه به معناى آوردن شخص يا چيزى است; بنابراين «ان اجئتم» يعنى اگر شما را بياورند.

4. «مشاقة» به معناى صعوبت و سختى و عداوت و دشمنى است و از ماده «شق» (بر وزن حق) به معناى شكافتن و پراكنده كردن گرفته شده است.

5. «نكصتم» از ماده «نكص» (بر وزن عكس) به معناى عقب گرد گرفته شده است.

6. بسيارى از شارحان نهج البلاغه جمله «الموت او الذُلَّ لكم» را نوعى نفرين گرفته اند; يعنى مرگ بر شما باد يا ذلت. در حالى كه ظاهر جمله چيزى غير ازاين است. امام(عليه السلام)مى خواهد نتيجه سُستى و ضعف آن ها را در جهاد بيان كند ; يعنى نتيجه عمل شما يكى از اين دو چيز است: يا مرگ يا ذلت ; به خصوص اين كه جمله «لا ابا لغيركم» كه قبل از آن آمده و جمله «لله أنتم» كه بعد از آن نقل شده، نشان مى دهد، حضرت در مقام نفرين نبوده است ; بلكه همان گونه كه خود اين شارحان نيز اعتراف دارند در مقام ابراز لطف و مهربانى بوده است.

7. نهج البلاغه، خطبه 51.

8. «قال» به معناى دشمن و مخالف است و از ماده «قِلا» (بر وزن ندا) به معنا شدت بغض و عداوت گرفته شده است.

▲بخش دوّم

للهِِ أَنْتُمْ! أَمَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ! وَ لاَ حَمِيَّةٌ تَشْحَذُكُمْ! أَوَ لَيْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّغَامَ فَيَتَّبِعُونَهُ عَلَى غَيْرِ مَعُونَة وَ لاَ عَطَاء، وَ أَنَا أَدْعُوكُمْ ـ وَ أَنْتُمْ تَرِيكَةُ الاِْسْلاَمِ، وَ بَقِيَّةُ النَّاسِ ـ إِلَى الْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَة مِنَ الْعَطَاءِ، فَتَفَرَّقُونَ عَنِّي وَ تَخْتَلِفُونَ عَلَيَّ؟ إِنَّهُ لاَ يَخْرُجُ إِلَيْكُمْ مِنْ أَمْرِي رِضىً فَتَرْضَوْنَهُ، وَ لاَ سُخْطٌ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ ; وَ إِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لاَق إِلَيَّ الْمَوْتُ! قَدْ دَارَسْتُكُمُ الْكِتَابَ، وَفَاتَحْتُكُمُ الْحِجَاجَ، وَ عَرَّفْتُكُمْ مَا أَنْكَرْتُمْ، وَسَوَّغْتُكُمْ مَا مَجَجْتُمْ، لَوْ كَانَ الاَْعْمَى يَلْحَظُ، أَوِ النَّائِمُ يَسْتَيْقِظُ! وَ أَقْرِبْ بِقَوْم مِنَ الْجَهْلِ بِاللهِ قَائِدُهُمْ مُعَاوِيَةُ! وَ مُؤَدِّبُهُمُ ابْنُ النَّابِغَةِ!

ترجمه:

شما مردم عجيبى هستيد! آيا دينى نداريد كه شما را گردآورد و يا غيرتى كه به سوى دشمن بسيج كند؟! آيا شگفت آور نيست كه معاويه، جفاكاران اوباش را دعوت مى كند و آن ها بدون انتظارِ بخشش و كمكى، متابعتش مى كنند; ولى من شما را كه بازماندگان اسلام و بقاياى انسان هاى ارزشمند هستيد دعوت مى كنم و كمك ها و عطايايى به شما مى بخشم با اين حال، از گرد من پراكنده مى شويد و راه مخالفت را پيش مى گيريد.

نه اوامر من كه سبب خشنودى است شما را راضى مى كند و نه آن چه باعث خشم من است بر ترك آن اتفاق مى كنيد. در چنين شرايطى محبوب ترين چيزى كه دوست دارم با آن ملاقات كنم مرگ است؟ من كتاب خدا را به شما تعليم دادم (و تفسير و تأويل آن را به شما آموختم) درهاى استدلال را به روى شما گشودم و آن چه را (از نيكى ها) نمى شناختيد به شما معرفى كردم و آن چه (بر اثر نادانى و جهل) از دهان فرو مى ريختيد براى شما گوارا ساختم. (آرى! همه گفتنى ها را گفتم اما حيف كه) نابينا نمى بيند و كسى كه در خواب فرو رفته بيدار و هشيار نيست، اما چه نزديك اند به جهل و بى خبرى از خدا (و تعليمات الهى) آن گروه كه رهبرشان معاويه و مربى آن ها پسر نابغه (عمروعاص) باشد.

▲شرح و تفسير: همه گفتنى ها را گفتم اما...

امام(عليه السلام) به دنبال سرزنش ياران خود به سبب ضعف و سستى نشان دادن در برابر دستورات آن حضرت در اين بخش از خطبه سرزنش ها را ادامه مى دهد و مى فرمايد: «شما مردم عجيبى هستيد! آيا دينى نداريد كه شما را گرد آورد؟ و يا غيرتى كه به سوى دشمن بسيج كند؟!» (للهِِ أَنْتُمْ! أَمَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ! وَ لاَ حَمِيَّةٌ(1) تَشْحَذُكُمْ(2)!).

اشاره به اين كه ايستادن در برابر دشمن و دفاع از خود و آرمان هاى خويش يكى از دو عامل را مى طلبد: يا اعتقاد به خداوند و روز جزا و وعده هاى پرارزش او به مجاهدان و شهيدان و يا غيرت و تعصب قومى و ميهنى; متأسفانه هيچ يك از آن ها در شما ديده نمى شود، دين و ايمانتان ضعيف و غيرت و تعصب شما از كار افتاده است ; لذا نشسته ايد تا دشمن به سراغتان بيايد و بر مغزتان بكوبد و گلويتان را بگيرد.

سپس امام(عليه السلام) مقايسه اى در ميان آن ها و اصحاب معاويه مى كند و مى فرمايد: «آيا شگفت آور نيست كه معاويه، جفاكاران اوباش را دعوت مى كند و آن ها بدون انتظارِ بخشش و كمكى، متابعتش مى كنند; ولى من شما را كه بازماندگان اسلام و بقاياى انسان هاى با ارزشيد دعوت مى كنم و كمك ها و عطايايى به شما مى بخشم با اين حال، از گرد من پراكنده مى شويد و راه مخالفت با من را پيش مى گيريد» (أَوَ لَيْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَدْعُو الْجُفَاةَ(3) الطَّغَامَ(4) فَيَتَّبِعُونَهُ عَلَى غَيْرِ مَعُونَة وَ لاَ عَطَاء، وَ أَنَا أَدْعُوكُمْ ـ وَ أَنْتُمْ تَرِيكَةُ(5) الاِْسْلاَمِ، وَ بَقِيَّةُ النَّاسِ ـ إِلَى الْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَة مِنَ الْعَطَاءِ، فَتَفَرَّقُونَ عَنِّي وَ تَخْتَلِفُونَ عَلَيَّ؟).

در اين جا دو نكته شايان دقت است: نخست اين كه در تواريخ معروف است كه معاويه در بذل و بخشش هاى سياسى و جهت دار، بسيار فعّال بود; چگونه امام مى فرمايد: معاويه نه كمكى به افراد مى كند و نه عطايى به آن ها مى بخشد؟

پاسخ اين سؤال را بعضى از شارحان نهج البلاغه داده اند و آن اين كه معاويه معاملات سياسى خود را با سران قبايل و فرماندهان لشكر داشت و آن ها را به ارقام گزافى مى خريد و با توده مردم كارى نداشت ; ولى على(عليه السلام) براى رعايت عدالت، بيت المال را ميان همه تقسيم مى كرد و هزينه هاى جنگى را به همه جنگجويان اسلام مى پرداخت.

ديگر اين كه چرا معاويه با آن گونه تقسيم مال، مردم را بسيج مى كرد ولى با تعميم عطا و گسترش عادلانه كمك ها از سوى اميرمؤمنان بسيج نمى شدند؟

پاسخ اين سؤال نيز چندان پيچيده نيست ; اضافه بر سستى و بىوفايى كوفيان وفادارى شاميان هنگامى كه معاويه اموال را جمع مى كرد و به سران قبايل رشوه مى داد افراد قبيله با فرمان سرانشان بسيج مى شدند، ولى هنگامى كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) به سران و افراد قبيله تقريباً يكسان مى داد سران ناراضى، سستى به خرج مى دادند و افراد قبيله را بسيج نمى كردند.

سپس امام(عليه السلام) نكوهش شديدى از تفرقه و پراكندگى آن ها كرده، مى فرمايد: «نه اوامر من كه سبب خشنودى است شما را راضى مى كند و نه آن چه باعث خشم من است بر ترك آن اتفاق مى كنيد» (إِنَّهُ لاَ يَخْرُجُ إِلَيْكُمْ مِنْ أَمْرِي رِضىً فَتَرْضَوْنَهُ، وَ لاَ سُخْطٌ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ).

گرچه شارحان نهج البلاغه در تفسير اين جمله احتمالات گوناگونى داده اند; ولى به اعتقاد ما تفسيرش روشن است; امام مى خواهد بفرمايد: شما همواره در وادى تفرقه و تشتّت گام بر مى داريد و چيزى سبب وحدت كلمه شما نمى شود ; نه عواملى كه مورد رضاى من است و نه نواهى نسبت به امورى كه مورد خشم من است و مهم ترين عامل بدبختى شما همين تفرقه و اختلاف است ; نه گوش به اوامر من مى دهيد و نه توجّهى به نواهى من داريد.

اين احتمال نيز وجود دارد كه امام(عليه السلام) مى خواهد به اين نكته اشاره بفرمايد كه شما نه در چيزى كه مخالف ميلتان است اجتماع مى كنيد و نه در چيزى كه موافق ميلتان است جمع مى شويد; مثل اين كه انسان به بيمارى بگويد: تو نه دواى تلخ را مى خورى و نه شيرين را; يعنى اگر اوّلى را قبول ندارى، دست كم دوّمى را بپذير.

بعد از اين سرزنش ها و توبيخ ها آتش درون قلب امام(عليه السلام) شعلهور مى شود و اين كوه صبر و استقامت، به صورت آتشفشانى در مى آيد كه موادّ مذاب و سوزان از دامنه اش سرازير است; مى فرمايد: «در اين شرايط، محبوب ترين چيزى كه دوست دارم با آن ملاقات كنم مرگ است؟» (وَ إِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لاَق إِلَيَّ الْمَوْتُ!).

راستى چه دردناك است كار به جايى برسد كه اين بزرگ مرد جهان بشريّت كه هميشه مردم را به صبر و تحمّل دعوت مى نمود، آرزوى مرگ كند. آرى! گاه دوستان سست عنصر و بىوفا بلايى بر سر انسان مى آورند كه دشمنان خونخوار نمى آورند و اين جاست كه انسان آرزوى مرگ مى كند; مرگى كه ميان او و چنين افراد بى ارزش و حق نشناس جدايى افكند.

آن گاه امام(عليه السلام) به شرح خدمات مهم فرهنگى و تربيتى خويش نسبت به امت اسلامى مخصوصاً در مورد يارانش پرداخته و به چهار نكته مهم اشاره مى كند:

نخست مى فرمايد: «من كتاب خدا را به شما تعليم دادم (و تفسير و تأويل آن را به شما آموختم)» (قَدْ دَارَسْتُكُمُ(6) الْكِتَابَ).

به يقين، قرآن در ميان مسلمان ها بود و شب و روز آن را قرائت مى كردند و نيازى به تدريس امام(عليه السلام) نبود; منظور، فهم محتواى قرآن و رسيدن به عمق دستورات آن است كه امام(عليه السلام) كه بزرگ ترين مفسّر قرآن در اسلام بعد از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) است همواره آيات الهى را براى مردم تفسير مى كرد و خطبه هاى آن حضرت همه جا از اين آيات مايه مى گيرد.

در بيان دوّمين خدمت مى فرمايد: «من درهاى استدلال را به روى شما گشودم» (وَفَاتَحْتُكُمُ الْحِجَاجَ(7)).

اشاره به اين كه بعد از دليل نقل، شما را به ادله عقليه كه يكى از دو حجّت الهى است آشنا ساختم.

و در بيان سوّمين خدمت مى فرمايد: «و آن چه را (از نيكى ها) نمى شناختيد به شما معرفى كردم» (وَ عَرَّفْتُكُمْ مَا أَنْكَرْتُمْ).

اشاره به اين كه حقايق بسيارى بود كه بر شما پوشيده بود و از آن بى خبر بوديد ; من از روى آن ها پرده برداشتم و حقيقت آن را آشكار ساختم.

اين جمله ممكن است مفهوم ديگرى نيز داشته باشد و آن اين كه مسائلى بود كه شما انكار مى كرديد و بر اثر نادانى، موضع ديگرى مى گرفتيد ; من حقيقت را بر شما روشن ساختم تا از راه انكار بازگرديد.

و سرانجام در بيان چهارمين خدمت فرهنگى مى فرمايد: «و آن چه (بر اثر نادانى و جهل) از دهان فرو مى ريختيد براى شما گوارا ساختم» (وَسَوَّغْتُكُمْ(8) مَا مَجَجْتُمْ(9)).

به اين كه مفهوم كه بسيارى از دستورات اسلام بود كه شما به عمق و حقيقت آن نرسيده بوديد ; از اين رو آن را ناخوش مى داشتيد و از آن فاصله مى گرفتيد ; ولى من اسرار و فلسفه هاى آن ها را روشن ساختم تا همچون جرعه اى گوارا آن را بنوشيد.

و در پايان اين سخن، تأسف خويش را از لياقت نداشتن بسيارى از مخاطبان، چنين ابراز مى فرمايد: «(آرى! همه چيز را گفتم اما صد حيف كه) نابينا نمى بيند و شخصى كه در خواب فرو رفته بيدار و هشيار نيست» (لَوْ كَانَ الاَْعْمَى يَلْحَظُ، أَوِ النَّائِمُ يَسْتَيْقِظُ!).

اشاره به اين كه من در تعليم و تربيت شما هيچ كوتاهى نكردم و تمام برنامه هاى مفيد و سازنده را ارائه دادم; اما افسوس كه قابليّت محلّ وجود نداشت و اين بذرهاى علم و حكمت و دانه هاى حيات بخش باران تعليم و تربيت من بر شوره زار فرو ريخت.

و در پایان در یک اظهار تعجب آشکار می فرماید: «چه نزدیک اند به جهل و نادانی نسبت به خدا (و تعلیمات الهی) آن گروه که رهبرشان معاویه و مربی آن ها پسر نابغه (عمرو عاص ) باشد» ( واقرب بقوم (10) من الجهل بالله قائدهم معاویه! و مؤدبهم ابن النابغة (11)!)

در حدیثی نقل شده است که علی ( علیه السلام) از کنار جماعتی از اهل شام که در میان آن ها «ولید بن عقبه» ( همان مرد شرابخواری که حد شرب خمر نیز بر او جاری شد) بود می گذشت. آن ها (آهسته) به آن حضرت دشنام می دادند؛ بعضی شنیدند و به امام (علیه السلام) خبر دادند. حضرت ایستاد و به یاران خویش فرمود: آرامش و وقار اسلام و سیمای صالحان را حفظ کنید. به خدا سوگند!...و سپس همان جمله یاد شده را با اضافاتی بیان فرمود.(12)

قراین تاریخی نشان می دهد، مردم شام ذاتا انسان های خوبی بودند؛ ولی حاکمان و مربیانی همچون معاویه و بنی امیه و عمرو عاص و سایر تفاله های عصر جاهلیت، آن ها را به کلی از راه به در کرده بودند.

این تعبیر در ضمن، تاثیر رهبری های خوب و بد و معلمان صالح و ناصالح را در شکل گیری جوامع بشری نشان می دهد که گاه اقوام شایسته را چنان از راه به در میبرند که ناشایسته ترین انسان ها می شوند.

##### 1. «حمیّه» به معنای غیرت، شخصیت، تعصّب و گاه به معنای تکبّر نیز آمده است و در اصل ازماده حمایت گرفته شده؛ زیرا این گونه صفات سبب حمایت از چیزی یا شخصی می شود.

##### 2. «تشحذ» از ماده «شحذ» ( بر وزن قبض) به معنای تیز کردن است و گاه در مسایل معنوی مانند هوشیاری و زرنگی به کار می رود.

##### 3. « الجفاة» جمع «جافی» به معنای شخص خشن و کج خلق است و از ماده «جفا» گرفته شده است.

##### 4. « الطغام» جمع « طغامه» به معنای انسان های ضعیف الفکر و پست و اوباش است.

##### 5. « تریکه» از ماده ترک ( رها کردن) به معنای شخص یا چیزی است که باقی مانده است و منظور در این جا باقی ماندگان از شخصیت های آغاز اسلام است.

##### 6. « دارستکم » از ماده « مدارسه» به معنای تدریس کردن و آموختن گرفته شده است.

##### 7. «حجاج» جمع «حجّت» به معنای دلیل و برهان است و گاه معنای مصدری دارد و به صورت مفرد به کار می رود.

##### 8. «سوغتکم» ازماده « تسویغ» به معنای گوارا ساختن گرفته شده؛ سپس در معنای اجازه دارن و بخشیدن نیز به کار رفته است.

##### 9. «مججتم» ازماده «مج» ( بر وزن حج) به معنای بیرون ریختن آب یا چیزی از دهان است؛ سپس در معنای کنایی ابراز تنفّر و ... کراهت از چیزی نیز به کار رفته است.

##### 10. «اقرب بقوم » از قبیل صیغه تعجب است و امام (علیه السلام) به ماین وسیله از افراد نادنی که در برابر برنامه های ننگین معاویه تسلیم بودند، اظهار تعجب می کند.

##### 11. « نابغه » در اصل به معنای فرد مبرّز و پر استعداد و کم نظیر و مشهور است ( و از ماده نبوغ گرفته شده) و گاه به افرادی که مشهور به فساد باشند نیز گفته می شود و « نابغه» نام مادر عمرو عاص بود. شاید بدین جهت که او مشهور به فساد بوده است؛ همان گونه که در فارسی به چنین زنانی «معروفه» می گویند.

##### 12. تاریخ طبری، جلد 4، صفحه 31. ( حوادث سال 37 هجری)

▲نكته ها

▲1ـ فرق ميان «مَعُونه» و «عطا»

در خطبه مزبور امام(عليه السلام) فرمود: معاويه به پيروان خود نه معونه اى مى دهد و نه عطايى (البتّه منظور، افراد عادى است، و گرنه خريدن سران قبايل به وسيله اموال گزاف از سوى معاويه در تواريخ معروف است).

فرق ميان «معونه» و «عطا» در اين است كه عطا چيزى مانند حقوق رسمى است و معونه، كمك هايى است كه گهگاه براى آماده ساختن اسلحه يا مركب جهت ميدان جنگ داده مى شود.

▲2ـ خدمات چهارگانه فرهنگى امام(عليه السلام)

در خطبه ياد شده، امام(عليه السلام) در شرح خدمات خود نسبت به اصحاب و يارانش به چهار موضوع اشاره مى كند: نخست تعليم كتاب الله و قرآن مجيد، دوّم آشنا ساختن آن ها با دلايل عقلى و براهين آشكار; سوّم تعليم دادن آن چه بر آن ها مجهول بود و كشف اسرار بسيارى از حقايق مربوط به دين و زندگى و چهارم بازگرداندن آن ها به مفاهيم عاليه اى كه بر اثر نادانى از آن فاصله مى گرفتند.

در واقع، اين اصول چهارگانه يك دوره كامل آموزش دينى و فكرى را تشكيل مى دهد و سزاوار است همه كسانى كه در آموزش يا برنامه ريزى مسلمانان به گونه اى دخالت دارند به آن توجّه كافى كنند.

بديهى است اين برنامه ها در صورتى به نتيجه كامل مى رسد كه افراد تحت تعليم و تربيت، آمادگى و قابليّت پذيرش را داشته باشند.

* * *

خداوندا! به ما چشم بينا و گوش شنوا و بيدارى و آگاهى مرحمت فرما تا سخنان روح پرور و انسان ساز اولياى تو را به گوش جان بشنويم و آيات عظمتت را با چشم دل ببينيم.

خداوندا! هرگز ما را در دنيا و آخرت از آن ها جدا مفرما و بر طريقه آن ها ثابت قدم بدار ; يا رب العالمين.

پايان جلد ششم

اسفندماه 1382

«محرم الحرام 1425»