پیام امام امیرالمؤمنین(ع) جلد 5

اين كتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه كه توسط معظم له و با همكارى جمعى از فضلاى حوزه علميه نگاشته شده و در سال 82 به عنوان بهترين كتاب سال برگزيده شد. اين مجموعه به زبان عربى نيز ترجمه و منتشر شده است.
تعداد جلد: فعلا 8 جلد
زبان: فارسى
تعداد صفحات:
قطع: وزيرى
نوع جلد: گالينگور
نوبت چاپ: سوم

خطبه111(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

دنياى فريبكار !

بخش دوّم

شرح و تفسير

بخش سوّم

شرح و تفسير

دنيا تكيه گاهى بسيار سست !

بخش چهارم

شرح و تفسير

كمى به گذشته بنگريد !

بخش پنجم

شرح و تفسير

سرى به وادى خاموشان بزنيد !

نكته ها

1 ـ راههاى ستيز با دنياپرستى

2 ـ پاسخ به يك سؤال

خطبه112(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

سايه فرشته مرگ در همه جا

نكته ها

1 ـ فرشته مرگ، يا فرشتگان مرگ

2 ـ چگونگى قبض ارواح

خطبه113(1 )

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

شما را از دلبستگى به دنيا بر حذر مى دارم

بخش دوّم

شرح و تفسير

وصف زاهدان در دنيا

بخش سوّم

شرح و تفسير

باز هم سرزنش دنياپرستان

خطبه114(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

باورهاى پر بار !

نكته

پايه هاى اصلى خوشبختى و نجات

بخش دوّم

شرح و تفسير

برترين فضيلت انسان

بخش سوّم

شرح و تفسير

دگرگونيها و عبرت ها

بخش چهارم

شرح و تفسير

اين قدر براى دنيا دست و پا نكنيد !

نكته ها

1 ـ دور نمايى فريبنده و از نزديك وحشتناك !

2 ـ دنيا و ديدگاههاى مردم :

3 ـ چگونه در مواهب دنيا سعادت آخرت را بجوييم ؟

خطبه115(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

در اين خشكسالى تمام اميد ما به توست

بخش دوّم

شرح و تفسير

پروردگارا ! بارانى با اين ويژگيها بر ما فرست

تفسير و توضيح بعضى از لغات پيچيده اين خطبه

نكته ها

1 ـ نماز باران (صلاة الاستسقاء)

2 ـ گناه و برچيده شدن بركات

خطبه116(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

او هرگز در جهاد كوتاهى نكرد

بخش دوّم

شرح و تفسير

آينده تاريكى در انتظار شماست

نكته

مظلوميت امام اميرالمؤمنين (عليه السلام)

بخش سوّم

شرح و تفسير

انتقام الهى !

نكته

حجّاج كيست ؟

خطبه117(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

بينديشيد و عبرت بگيريد !

خطبه118(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

ياران وفادار

نكته

اينها در خور ستايشند !

خطبه119(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

بهانه جويان سست و نادان !

بخش دوّم

شرح و تفسير

اگر اميد شهادت نداشتم...

نكته

بيدارى دل ها

خطبه120(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

اندرزهاى پر ارزش

خطبه121(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

مى خواستم درمان من باشيد، ولى درد من هستيد !

بخش دوّم

شرح و تفسير

آنها برادران من بودند !

بخش سوّم

شرح و تفسير

از وسوسه هاى شيطان بر حذر باشيد

خطبه122(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

چگونه در دام دشمن افتاديد

نكته

گوشه اى از شخصيت معاويه !

بخش دوّم

شرح و تفسير

تا آن جا كه در توان داريم براى وحدت مى كوشيم

خطبه123(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

شكرانه قدرت !

نكته

شهادت برترين افتخار !

بخش دوّم

شرح و تفسير

آينده شما تاريك است !

خطبه124(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

آموزش فنون جنگ ـ هفت دستور مهم !

بخش دوّم

شرح و تفسير

بهشت در سايه نيزه هاست !

بخش سوّم

شرح و تفسير

آخرين سنگرهاى دشمن را در هم بشكنيد !

خطبه125(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

پاسخ به بهانه جويان خوارج

نكته

ماجراى غم انگيز حكمين !

بخش دوّم

شرح و تفسير

افسوس، شما مرد ميدان جهاد نيستيد !

نكته ها

1 ـ صلحنامه صفّين

2 ـ گفتگوى منطقى امام (عليه السلام) با خوارج

خطبه126(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

عدالت را فداى مقام نمى كنم !

نكته

بحث مهمى درباره طرز تقسيم بيت المال

خطبه127(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

خشونت بى منطق خوارج

نكته ها

1 ـ خوارج و تكفير همه گنهكاران !

2 ـ گوشه اى از جنايات وحشتناك خوارج

3 ـ پاسخ به يك سؤال

بخش دوّم

شرح و تفسير

شرورترين مردم !

نكته ها

1 ـ از افراط و تفريط بپرهيزيد

2 ـ دست خدا با جماعت است

3 ـ بدترين خلق روزگار

بخش سوّم

شرح و تفسير

انحراف آشكار حكمين

نكته

نكات عبرت انگيز در داستان حكمين

خطبه128(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

فتنه اى وحشتناك در پيش است

نكته

قيام «صاحب الزنج» و شورش بردگان

بخش دوّم

شرح و تفسير

پيشگويى ديگر !

نكته

فتنه مغول

بخش سوّم

شرح و تفسير

علم غيب مخصوص خدا است اما....

نكته

علم غيب در آيات و روايات اسلامى

خطبه129(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

هشدار درباره فساد اجتماعى

بخش دوّم

شرح و تفسير

كجا رفتند آزادمردان ؟ !

نكته

شكواى امام از اهل زمان !

خطبه130(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

ابو ذر قهرمان مبارزه با فساد !

نكته ها

1 ـ ابو ذر را بهتر بشناسيم

2 ـ ابوذر و اشتراكيّت (سوسياليسم)

3 ـ سرنوشت دردناك ابوذر

4 ـ سخنان بدرقه كنندگان

خطبه131(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

شما ياران خوبى نيستيد !

نكته

عوامل اصلى ناكاميها

بخش دوّم

شرح و تفسير

هدفى جز احياى حق و عدالت نداشتيم

بخش سوّم

شرح و تفسير

شرايط حاكمان عدل

نكته

بلاى بزرگ حكومتها

خطبه132(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

اوصاف ويژه پروردگار

بخش دوّم

شرح و تفسير

ديدى چه سان مرگ بر آنها فرود آمد ؟

بخش سوّم

شرح و تفسير

گذرگاهى به نام دنيا

نكته

نتيجه خطبه

خطبه133(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

همه چيز اين جهان به فرمان اوست

نكته

بر هر چه نظر كردم سيماى تو مى بينم

بخش دوّم

شرح و تفسير

قرآن كتاب جاويدان

نكته

قرآن ناطق

بخش سوّم

شرح و تفسير

رسالت خاتم الأنبيا

بخش چهارم

شرح و تفسير

دنيا آخرين نقطه ديد كوردلان

نكته

بخش پنجم

شرح و تفسير

نكته ها

اهميّت قرآن و نقش دنياپرستى در جنگها و نزاعها

خطبه134(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

نكته ها

پاسخ به يك سؤال

2 ـ ايراد ديگر

3 ـ عدم خيانت در مشورت

4 ـ برداشت نادرست !

خطبه135(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

برو، كارى از تو ساخته نيست !

نكته

روش امام در برابر افراد بى منطق

خطبه136(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

داد مظلوم را از ظالم مى ستانم

خطبه137(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

دروغگويان بى انصاف !

بخش دوّم

شرح و تفسير

شما اصرار به بيعت داشتيد

نكته

عاملان قتل به خونخواهى برخاستند !

خطبه138(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

ويژگى حضرت مهدى (عليه السلام)

نكته

بخش دوّم

شرح و تفسير

گوشه اى از حوادث هولناك آخر الزمان

بخش سوّم

شرح و تفسير

ويژگيهاى آن حاكم خونخوار !

خطبه139(1)

خطبه در يك گناه

شرح و تفسير

هشدار نسبت به حوادث آينده

نكته

ريشه اصلى فساد

خطبه140(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

با آن همه عيب، عيبجويى ديگران چرا ؟

بخش دوّم

شرح و تفسير

عيب جويى ناسپاسى بزرگى است !

نكته

غيبت و عيب جويى بلاى بزرگ جوامع انسانى

خطبه141(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

فاصله حق و باطل چهار انگشت است !

نكته

يك درس عالى اخلاقى

خطبه142(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

نيكى در جاى خود

بخش دوّم

شرح و تفسير

خطبه143(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

نكته

يك درس توحيدى و اخلاقى

بخش دوّم

شرح و تفسير

گناه و كمبود باران و بركات

نكته

بخشى از فلسفه بلاها

بخش سوّم

شرح و تفسير

بارالها ! بارانى پر بار بر ما بفرست

نكته

همه چيز را از خدا بخواهيد

خطبه144(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

فلسفه آزمايشهاى الهى

بخش دوّم

شرح و تفسير

جايگاه اصيل ولايت

نكته ها

گوشه اى از احاطه علمى على (عليه السلام)

روايت انّ الأئمّة (عليهم السلام) من قريش

موقعيّت بنى هاشم در اسلام

بخش سوّم

شرح و تفسير

اين خودكامگان خشك و تر را مى سوزانند !

بخش چهارم

شرح و تفسير

حق طلبان و پيروان شيطان

خطبه145(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

تضادّ نعمتهاى دنيا

نكته

بخش دوّم

شرح و تفسير

با ظهور بدعتها سنتها از ميان مى رود

خطبه146(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

مركز حكومت را رها مكن

نكته

بخش دوّم

شرح و تفسير

فزونى نفرات دليل بر پيروزى نيست

نكته

نبرد قادسيه و نهاوند

خطبه147(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

تجلى خداوند بر بندگان در قرآن

چگونگى جلوه هاى خدا در قرآن

بخش دوّم

شرح و تفسير

از قرآن جز اسمى باقى نمى ماند !

نكته ها

تاريك ترين دوران تاريخ اسلام

تاريخ تكرار مى شود

بخش سوّم

شرح و تفسير

عامل بدبختى انسانها

بخش چهارم

شرح و تفسير

راه نجات

نكته

هر چيز را از ضدش بايد شناخت

خطبه148(1)

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

در ظاهر متحدند و در باطن دشمن يكديگر !

نكته

دوستان ديروز و دشمنان امروز

خطبه149(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

فرار از مرگ ممكن نيست !

سؤال :

پاسخ :

بخش دوّم

شرح و تفسير

وصيّت نامه كوتاه و پر محتوا

بخش سوّم

شرح و تفسير

آن زمان كه رفتم مرا خواهيد شناخت !

خطبه150(1)

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

نابسامانى ها در پرتو وجودش سامان مى يابد

نكته

قيام مهدى موعود (عليه السلام) قطعى است

بخش دوّم

شرح و تفسير

ويژگيهاى ياران مخلص پيامبر (صلى الله عليه وآله)

بخش سوّم

شرح و تفسير

بازگشت به ارزشهاى جاهلى

نكته

سرنوشت منحرفان از ولايت

حسن ختام :

▲خطبه111(1)

وَمِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في ذَمِّ الدُّنَيْا

از خطبه هاى امام اميرالمؤمنين (عليه السلام) است كه درباره نكوهش دنيا ايراد فرموده است.

##### 1. سند خطبه :
اين خطبه را گروهى از دانشمندان بزرگ كه قبل از مرحوم «سيّد رضى» وبعد از او مى زيسته اند در كتابهاى خود نقل كرده اند از جمله :
«ابن شعبه حرّانى» در «تحف العقول» و «ابن طلحه شافعى» در «مطالب السؤول» و «محمّد بن عمران مرزبانى» در «موفق» آورده اند و «ابن اثير» در «نهايه» لغات پيچيده آن را تفسير كرده است ولى نقل او در بسيارى از موارد تفاوتهايى با تعبيرات اين خطبه دارد (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 244).
و«ابن ابى الحديد» در پايان شرح اين خطبه مى گويد : «از كسانى كه اين خطبه را نقل كرده اند، «ابو عثمان جاحظ» در كتاب «البيان والتبيين» است (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 236).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه به طور كلى ـ همان گونه كه در بالا آمد ـ پيرامون نكوهش از دنيا سخن مى گويد، دنيايى كه انسان در زرق و برق و لذات نامشروع و كامجويى هاى بى حساب آن غرق مى شود و خدا و خلق و سرنوشت خويش را به دست فراموشى مى سپارد، دنيايى كه ارزشها در آن ناديده گرفته مى شود و حلال و حرام و ظلم و عدالت در آن مفهومى ندارد.

در بخشى از اين خطبه سخن از فريبندگى و زرق و برق دنياست و ظاهرى كه باطن ندارد.

ودر بخش ديگر سخن از تحوّل و تغيير و دگرگونيهاى دنيا است سخن از نعمتهايى است كه جاى خودرا به نقمت مى دهد و كاميابى هايى كه مبدّل به ناكامى مى شود.

در سوّمين بخش از ناپايدارى و فناء دنيا سخن مى گويد و با تعبيرات تكان دهنده اى حقيقت اين امر را روشن مى سازد.

در بخش چهارم دست مردم را مى گيرد و به اعماق تاريخ گذشتگان فرو مى برد، اقوامى كه از قدرتمندترين مردم جهان بودند سرانجام دست اجل گريبان آنها را گرفت و از بالاى تخت قدرت به زير آورده و بر خاك مذلّت كشاند.

وبالاخره در بخش پايانى از مرگ و مردگان و آنها كه روزى در ميان ما با شور و نشاط زندگى مى كردند و آوازه آنها همه جا پيچيده بود و اكنون خاك سياه بالينشان شده و شور و نشاط آنان فرو نشسته و آوازه هايشان خاموش شده است سخن مى گويد. امام (عليه السلام) اين بخشها را چنان با بيانات دقيق و حساب شده و مؤثّر ذكر مى كند كه غافل ترين افراد را از خواب غفلت بيدار مى سازد و ارواح خفته را بيدار مى كند.

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ، فَإنِّي أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا، فَإنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ، حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ، وَتَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ، وَرَاقَتْ بِالْقَلِيلِ، وَتَحَلَّتْ بِالاْمَالِ، وَتَزَيَّنَتْ بِالْغُرُورِ، لاَ تَدُومُ حَبْرَتُهَا، وَلاَ تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا. غَرَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ، حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ، نَافِدَةٌ بَائِدةٌ، أَكَّالَةٌ غَوَّالَةٌ. لاَ تَعْدُو ـ إذَا تَنَاهَتْ إلَى أُمْنِيَّةِ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِيهَا وَالرِّضَاءِ بِهَا ـ أَنْ تَكُونَ كَمَا قَالَ اللهُ تَعَالَى سُبْحَانَهُ : (كَمَاء أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الاَْرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْء مُقْتَدِراً).

### ترجمه

اما بعد (از حمد وثناى الهى) شما را از دنيا بر حذر مى دارم چرا كه ظاهرش شيرين وبا طراوت، و در لابه لاى شهوات پيچيده شده است، به خاطر نقد بودنش جلب توجه مى كند و با اين كه مواهب آن ناچيز است دل ها را به سوى خود مى كشاند، آمال و آرزوهاى دنياپرستان را در خود جمع كرده و خودرا به آن آراسته و زيور فريب به خود پوشانده است، شادمانى و نعمت آن پايدار نيست و از دردها و مشكلاتش كسى در امان نمى باشد، سخت، مغروركننده و زيانبار است و متغيّر و زوال پذير، پايان گيرنده و نابودشدنى است و (سرانجام) ساكنان خودرا مى خورد و هلاك مى كند و هر گاه كه زندگى دنيا به حدّ اعلا رسد و به آرزوى دنياپرستان جامه عمل بپوشاند و از آن راضى شوند بيش از آنچه خداوند متعال (در قرآن) فرموده، نخواهد بود كه : «زندگى دنيا همچون آبى است كه از آسمان فرو مى فرستيم و به وسيله آن گياهان، سر به هم مى آورند امّا چيزى نمى گذرد كه خشك مى شود و بادها آنها را به هر سو پراكنده مى سازد، و خداوند بر همه چيز قادر است».

▲شرح و تفسير

▲دنياى فريبكار !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه نخست همگان را از دنياى فانى و فريبنده بر حذر مى دارد و سپس با ذكر هيجده وصف درباره دنيا و فريبندگى آن، ماهيّت واقعى آن را كاملاً بر ملا مى سازد، مى فرمايد :

«امّا بعد (از حمد و ثناى الهى) شما را از دنيا بر حذر مى دارم، چرا كه ظاهرش شيرين و با طراوت، و در لابه لاى شهوات پيچيده شده، به خاطر نقد بودنش جلب توجه مى كند و با اين كه مواهب آن ناچيز است دل ها را به سوى خود مى كشاند، آمال و آرزوهاى دنيا پرستان را در خود جمع كرده و خودرا به آن آراسته، و زيور فريب به خود پوشانده است» (أَمَّا بَعْدُ فَإنِّي اُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا، فَإنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ، حُفَّتْ بالشَّهَواتِ وتحَبَّبتْ بِالْعاجِلَةِ وَ رَاقَتْ(1) بالْقَليْلِ وَ تَحَلَّتْ باْلآمالِ وَتَزَيَّنَتْ بِاْلغُرُورِ).

امام (عليه السلام) فريبندگى دنيا را از اين نظر مى داند كه ظاهرش شيرين و با طراوت است و انواع شهوات گردا گرد آن را فرا گرفته و چون نقد و آماده است، محبوب دل هاست (و اين است معناى تَحَبَّبَتْ بِالْعاجِلَةِ).

تعبير «راقَتْ بِالْقَلِيلِ» اشاره به اين است كه دنيا متاع اندك خودرا چنان تزيين مى كند كه دل هاى دنياپرستان را مجذوب خود مى سازد.

جمله «تَحَلَّت بِالاْمالِ» اشاره به اين است كه زينت دنيا جنبه واقعى ندارد بلكه با پندارها و خيالها و آزروها تزيين شده است; همان گونه كه جمله «تَزَيَّنَتْ بالْغُرُورِ» بر همين معنا تاكيد مى كند، كه فريب و نيرنگ، سرمايه اصلى دنيا و عامل تزيين آن است.

اين مطلب هنگامى روشن مى شود كه دورنماى كاخ شاهان و قدرت ظاهرى آنها و زرق و برق قصرهاى ثروتمندان و لباس ها و مركب ها و وسايل زندگى زيبا و جذاب آنها را از دور ببينى; كه دل ها را سخت تكان مى دهد و به خود مشغول مى دارد; امّا هنگامى كه نزديك مى شويم و در اعماق زندگى آنها فرو مى رويم، چيزى جز بدبختى و گرفتارى، مشكلات و ناراحتى ها و ترس از خطرات دشمن و توطئه هاى حسودان و اختلافات دوستان نمى بينيم.

اين تعبيرات در واقع برگرفته از آيات قرآن مجيد است :

در دو آيه مى خوانيم : (وَمَا الْحَيوةُ الدُّنيا إلاَّ مَتاعُ الغُرُورِ); زندگى دنيا جز وسيله فريب نيست(2)».

در جاى ديگر مى فرمايد : (إنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَة); آنها زندگى زودگذر را دوست دارند(3)».

ودر جاى ديگر مى فرمايد : (زُيِّنَ للِنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ...); محبّت امور مادى از زنان و فرزندان و اموال هنگفت... در نظر مردم جلوه داده شده است(4)».

ودر جاى ديگر مى فرمايد : «ذَرْهُمْ يَأْكُلوُا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ اْلأَمَلُ; بگذار بخورند و بهره گيرند و آرزوها آن را سرگرم و غافل سازد(5)».

ودر ادامه اين سخن مى فرمايد : «شادمانى و نعمت آن پايدار نيست و از دردها و مشكلاتش كسى در امان نمى باشد، سخت مغروركننده و زيانبار است، متغيّر و زوال پذير و پايان گيرنده و نابودشدنى است و (سرانجام) ساكنان خودرا مى خورد و هلاك مى كند» (لا تَدُومُ حَبْرتُها(6) وَلا تُوْمَنُ فَجْعَتُها، غَرّارَةٌ، ضَرَّارَةٌ حائِلَةٌ(7) زائِلَةٌ نافِدَةٌ(8) بائِدَةٌ(9) أَكّالَةٌ غَوّالَةٌ(10) ).

امام (عليه السلام) در اين قسمت از سخن خود با تعبيرات بسيار حساب شده از ناپايدارى دنيا خبر مى دهد، نه زيباييهاى آن ادامه دارد نه قدرت، نه ثروت، نه جوانى و نه امنيّت، همه چيز آن در معرض زوال است وبا نسيمى دفتر ايّام بر هم مى خورد و غافل و بى خبر كسانى هستند كه با اين حال بر آن تكيه مى كنند.

و ادامه داده مى فرمايد : «آن گاه كه زندگى دنيا به حدّ اعلا مى رسد و به آرزوى دنياپرستان جامه عمل مى پوشاند و از آن راضى مى شوند، بيش از آنچه خداوند متعال (در قرآن) فرموده، نخواهد بود كه : زندگى دنيا همچون آبى است كه از آسمان فرو مى فرستيم و به وسيله آن گياهان سر به هم آورند، اما چيزى نمى گذرد كه خشك مى شوند و بادها آن ها را به هر سو پراكنده مى سازد و خداوند بر همه چيز قادر است» (لا تَعْدوُ ـ اِذا تَناهَتْ إلى اُمْنِيَّةِ اَهْلِ الرَّغْبَةِ فِيْها وَالرِّضاءِ بهَا ـ أَنْ تَكُونَ كَمَا قَالَ اللهُ تَعَالَى سُبْحانَهُ : كَمَاء أنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الاَْرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيْماً(11) تَذْرُوهُ الرِّياحُ، وَكانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْء مُقْتَدِراً(12) »

امام (عليه السلام) در اين جا براى اثبات مقصود خود به مثال زيبا و گويايى كه قرآن مجيد در سوره «كهف» آورده است متوسّل مى شود دست انسانها را گرفته و به دشت و صحرا مى برد، منظره بهار و پاييز را در نظر آنها مجسّم مى سازد كه چگونه با نزول باران، زمين مى جنبد و گياهان سربرمى آورند درختان شكوفه مى كنند و گلها مى خندند و شاخه ها پر برگ و سپس پر ميوه مى شوند اما با گذشتن چند ماه برگها پژمرده، درختان افسرده، نغمه هاى مرغان خاموش، شاخه ها برهنه مى شوند وهمه چيز پايان مى گيرد، آرى ! چنين است وضع زندگى انسانها در اين دنياى فانى و ناپايدار و چه تشبيه جالب و گويايى !

* * *

##### 1. «راقَتْ» از مادّه «روق» (بر وزن ذوق) به معنى سرور ساختن و در شگفتى فرو بردن است.
2. آل عمران، آيه 185 و حديد، آيه 20.
3. انسان، آيه 27.
4. آل عمران، آيه 14.
5. حجر، آيه 3.
6. «حبره» از مادّه «حبر» (بر وزن ابر) به معنى اثر مطلوب و جالب است.
7. «حائلة» از مادّه «حول» (بر وزن قول) گرفته شده و به معنى متغيّر است.
8. «نافدة» از مادّه «نفاد» به معنى فنا و نابودى و پايان يافتن گرفته شده.
9. «بائدة» از مادّه «بيد» (بر وزن صيد) گرفته شده كه به معنى هلاكت و نابودى است.
10. «غوّالة» از مادّه «غول» (بر وزن قول) گرفته شده كه به معنى ترور و هلاك كردن غافلگيرانه است.
11. «هشيماً» از مادّه «هشم» (بر وزن خشم) در اصل به معناى شكستن اشياء سست است لذا به گياهان خشك شده خرد شده «هشيم» گفته مى شود.
12. كهف، آيه 45.

▲بخش دوّم

لَمْ يَكُنِ امْرُؤٌ مِنْهَا فِي حَبْرَة إلاَّ أَعْقَبَتْهُ بَعْدَهَا عَبْرَةً; وَلَمْ يَلْقَ فِي سَرَّائِهَا بَطْناً، إلاَّ مَنَحَتْهُ مِنْ ضَرَّائِها ظَهْراً; وَلَمْ تَطُلَّهُ فِيهَا دِيمَةُ رَخَاء، إلاَّ هَتَنَتْ عَلَيْهِ مُزْنَةُ بَلاَء ! وَحَرِيٌّ إذَا أَصْبَحَتْ لَهُ مُنْتَصِرَةً أَنْ تُمْسِيَ لَهُ مُتَنَكِّرَةً، وَإِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ وَاَحْلَوْلَى، أَمَرَّ مِنْهَا جَانِبٌ فَأَوْبَى ! لاَ يَنَالُ امْرُؤٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً، إلاَّ أَرْهَقَتْهُ مِنْ نَوَائِبِهَا تَعَباً ! وَلاَ يُمْسِي مِنْهَا فِي جَنَاحِ أَمْن، إلاَّ أَصْبَحَ عَلَى قَوَادِمِ خَوْف ! غَرَّارَةٌ، غُرُورٌ مَا فِيهَا، فَانِيَةٌ، فَان مَنْ عَلَيْهَا، لاَ خَيْرَ فِي شَيْء مِنْ أَزْوَادِهَا إلاَّ التَّقْوَى. مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَكْثَرَ مِمَّا يُؤْمِنُهُ ! وَمَنِ اسْتَكْثَرَ مِنْهَا اسْتَكْثَرَ مِمَّا يُوبِقُهُ، وَزَالَ عَمَّا قَلِيل عَنْهُ.

### ترجمه

هيچ كس از دنيا شادمانى نديده، جز اين كه به دنبال آن او را با اشك و آه رو به رو مى سازد، و هنوز با خوشى هايش رو به رو نشده كه او را با ناراحتى هاى پشت كردن (نعمتها)، مبتلا مى كند و هنوز باران لطيف و ملايم راحتى و آسايش بر او نباريده كه بلاها را سيل آسا بر سرش فرو مى بارد (به همين دليل) جاى تعجب نيست كه هر گاه صبحگاهان به يارى كسى برخيزد شامگاهان خود را ناشناس و بيگانه نشان دهد و اگر در يك طرف، شيرينى و گوارايى داشته باشد در سوى ديگر تلخى به بار آورد و مرگ بيآفريند. هيچ كس از نعمتها و لذّات دنيا به آنچه خواسته است نمى رسد مگر اين كه (به زودى) مشكلات و سختى هايش او را به رنج مى افكند، وشبى را در زير بال و پر امنيّت به سر نمى برد، جز اين كه صبحگاهان روى شهپرهاى لغزنده خوف قرار
مى گيرد.

(آرى !) دنيا بسيار فريبنده است و آنچه در آن است فريب و نيرنگ است، فناپذير است و هر كس در آن است نيز فانى مى شود، و همه زاد و توشه هاى آن ـ جز زاد و توشه تقوا ـ بيهوده است. هر كس به مقدار كفايت از مواهب دنيا قانع شود، آرامش بيشترى بدست مى آورد و آن كس كه از آن بسيار طلبد، وسيله نابودى خودرا بيشتر فراهم ساخته است وآنچه را به دست آورده، به زودى از دستش مى رود.

▲شرح و تفسير

هر روز چهره عوض مى كند ! امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه، در ادامه نكوهش از زندگى دنياى مادى نخست به يكى ديگر از ويژه گيهاى بارز آن كه دگرگونى سريع و جابه جايى نعمتها ونقمتهاست، اشاره كرده مى فرمايد : «هيچ كس از دنيا شادمانى نديده جز اين كه به دنبال آن او را با اشك و آه رو به رو مى سازد، و هنوز با خوشى هايش مواجه شده كه او را به ناراحتى هاى پشت كردن (نعمتها) مبتلا مى كند» (لَمْ يَكُنْ اِمْرُءٌ مِنْها فِي حَبْرَة إلاّ اَعْقَبَتْهُ بَعْدَها عَبْرةً، وَلَمْ يَلْقَ فِي سَرّائِها بَطْناً إلاّ مَنَحَتْهُ(1) مِنْ ضَرَّائِها ظَهْراً).

سپس در تأكيد اين معنى مى افزايد : «هنوز باران لطيف و ملايم راحتى و آسايش، بر او نباريده كه بلاها را سيل آسا بر سرش فرومى بارد !» (وَلَمْ تَطُلَّهُ(2) فِيْهَا دِيْمَةُ(3) رَخاء إِلاَّ هَتَنَتْ(4) عَلَيْه مُزْنَةُ(5) بَلاء).

و به همين دليل «جاى تعجب نيست كه هر گاه صبحگاهان به يارى كسى برخيزد، شامگاهان خودرا ناشناس و بيگانه نشان دهد و اگر در يك طرف شيرينى و گوارايى داشته باشد در سوى ديگر تلخى به بار مى آورد و مرگ مى آفريند» (وَحَرِىٌّ إِذَا اَصْبَحَتْ لَهُ مُنْتَصِرَةً اَنْ تُمْسِىَ لَهُ مُتَنَكِّرَةً وَإِنْ جَانِبٌ مِنْها اِعْذَوْذَبَ(6) وَاَحْلَوْلَى(7)، أَمَرَّ مِنْها جانِبٌ فَأَوْبى(8) ).

آرى ! چنين است طبيعت زندگى اين دنياى مادّى، و هميشه چنين بوده و خواهد بود كه تلخ و شيرين، پيروزى و شكست، زندگى و مرگ، به زودى جاى خودرا با يكديگر عوض مى كنند و هيچ قدرتى نمى تواند مانع اين دگرگونيها گردد.

آن گاه در تأكيد همين معنى مى فرمايد : «هيچ كس از نعمتها و لذّات دنيا به آنچه خواسته است نمى رسد مگر اين كه (به زودى) مشكلات و سختى هايش او را به رنج مى افكند و شبى را در زير بال و پر امنيّت به سر نمى برد جز اين كه صبحگاهان، روى شهپرهاى لغزنده خوف قرار مى گيرد» (لا يَنالُ اْمُرؤٌ مِنْ غَضَارَتِها(9) رَغَباً إِلاَّ أَرْهَقَتْهُ(10) مِنْ نَوَائِبِها تَعَباً ! وَلا يُمْسِى مِنْها فِي جَنَاحِ أَمْن إِلاَّ أَصْبَحَ عَلَى قَوَادِمِ(11) خَوْف).

آرى ! فاصله زمانى و مكانى خوشبختى و بدبختى در دنيا بسيار كم است، گاه در آغاز شب بساط عيش و نوش را گسترده، غرق لذّت و شادى است ولى با گذشتن يك شب، صبحگاهان، فرياد شيون بر مرگ عزيزانش از همان خانه پر زرق و برق برمى خيزد و گاه به دست نزديكترين دوستان و محافظانش جام تلخ و زهرآلود مرگ را سر مى كشد.

باز در ادامه اين سخن، از فريب و فناى دنيا توصيف گوياترى فرموده مى گويد :

«دنيا بسيار فريبنده است و آنچه در آن است فريب و نيرنگ است، فناپذير است و هر كس در آن است نيز فانى مى شود، و همه زاد و توشه هاى آن، جز زاد و توشه تقوا، بيهوده است، هر كس به مقدار كفايت از مواهب دنيا قانع شود آرامش بيشترى به دست مى آورد، و آن كس كه از آن بسيار طلبد وسيله نابودى خودرا بيشتر فراهم ساخته است (اضافه بر اين) آنچه را به دست آورده به زودى از دست او مى رود !» (غَرَّارَةٌ، غُروْرٌ ما فِيْها، فانِيَةٌ فان مَنْ عَلَيْها، لا خَيْرَ فِي شَيْء مِنْ أزْوادِها إلاّ التَّقْوى. مَنْ أَقَلَّ مِنْها اِسْتَكْثَرَ مِمَّا يُؤْمِنُهُ وَمَنْ اِسْتَكْثَرَ مِنْها اِسْتَكْثَرَ مِمّا يُوبِقُهُ(12) وَ زالَ عَمّا قَلِيْل عَنْهُ).

و به اين ترتيب امام (عليه السلام) به دنبال آن توصيفهايى كه درباره تغيير و تحوّل نعمتها و جابه جايى قدرتها و نابودى موفقيّتها بيان مى دارد نتيجه مى گيرد كه عاقل كسى است كه از آن به مقدار كم (به اندازه كفاف) قناعت كند تا اسباب امنيّت خاطر فراهم سازد چرا كه آنها كه فزون طلبند براى حفظ اين فزونى خودرا در معرض آفات فراوان قرار داده و عوامل بدبختى و نابودى خويش را به دست خويش فراهم مى سازند.

* * *

##### 1. «منحت» از مادّه «منح» (بر وزن مدح) به معنى عطا و بخشش است.
2. «تَطُلَّهُ» از ماده «طَلّ» (بر وزن تلّ) به معنى باران نرم و ملايم است در مقابل «وابل» كه به باران شديد گفته مى شود.
3. «ديمة» از مادّه «دوام» به معنى بارانى است كه به طور مستمرّ و آرام و خالى از رعد و برق فرومى بارد.
4. «هَتَنَتْ» از مادّه «هتن» (بر وزن حتم) به معنى فروباريدن پى در پى است.
5. «مزنة» به معنى قطعه ابر روشن و باران زاست.
6. «اعذوذب» از مادّه «عذب» به معنى گوارائى است.
7. «احلولى» از مادّه «حلو» به معنى شيرينى است.
8. «أوبى» از مادّه «وبى» به معنى بيمارى و هلاكت است.
9. «غضارة» از مادّه «غضر» (بر وزن نذر) (به معنى فراوان ساختن نعمت) به معنى فراوانى نعمت و راحت بودن زندگى است.
10. «أرهقت» از مادّه «رهق» (بر وزن شفق) به معنى پوشاندن چيزى با قهر و غلبه است.
11. «قوادم» جمع «قادمه» به معنى شهپرهايى است كه در قسمت جلو بال پرنده گان قرار دارد و معمولاً بسيار لغزنده است.
12. «يوبق» در اصل از مادّه «وبوق» (بر وزن نبوغ) به معنى هلاكت است بنابراين يوبق يعنى هلاك مى كند.

▲بخش سوّم

كَمْ مِنْ وَاثِق بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ، وَذِي طُمَأْنِينَة إِلَيْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ، وَذِي أُبَّهَة قَدْ جَعَلَتْهُ حَقِيراً، وَذِي نَخْوَة قَدْ رَدَّتْهُ ذَلِيلاً ! سُلْطَانُهَا دُوَّلٌ، وَعَيْشُهَا رَنِقٌ، وَعَذْبُهَا أُجَاجٌ، وَحُلْوُهَا صَبِرٌ، وَغِذَاؤُهَا سِمَامٌ، وَأَسْبَابُهَا رِمَامٌ ! حَيُّهَا بِعَرَضِ مَوْت، وَصَحِيحُهَا بِعَرَضِ سُقْم ! مُلْكُهَا مَسْلُوبٌ، وَعَزِيزُهَا مَغْلُوبٌ، وَمَوْفُورُهَا مَنْكُوبٌ، وَجَارُهَا مَحْرُوب !

### ترجمه

چه بسيار كسانى كه بر آن (دنيا) تكيه كردند ناگهان آنها را به درد و رنج افكند، و چه بسيار افرادى كه به آن اطمينان نمودند ولى آنها را بر زمين كوبيد. چه افراد صاحب جاه و جلال كه دنيا آنها را حقير و كوچك ساخت، ومتكبران فخر فروشى كه بر خاك مذلّتشان افكند، حكومتش ناپايدار و همواره دست به دست مى گردد، زندگى گوارايش ناگوار، شيرينى آن تلخ، غذاى آن مسموم، و طنابهايش كهنه و پوسيده است زندگانش همواره در معرض مرگند، و تندرستانش در معرض بيمارى، حكومتش بر باد است، نيرومندانش مغلوب، صاحبان نعمتش رو به فنا، و همسايگانش غارت زده اند.

▲شرح و تفسير

▲دنيا تكيه گاهى بسيار سست !

امام (عليه السلام) در اين بخش از اين خطبه به دو نكته مهم ديگر درباره وضع زندگى دنيا و كم ارزش بودن مواهب مادى اشاره مى فرمايد :

نخست اين كه، هيچ چيز در آن قابل اعتماد نيست، مى فرمايد : «چه بسيار كسانى كه بر آن (دنيا) تكيه كردند ناگهان آنها را به درد و رنج افكند، و چه بسيار افرادى كه به آن اطمينان نمودند ولى آنها را بر زمين كوبيد، چه افراد صاحب جاه و جلال كه دنيا آنها را حقير و كوچك ساخت و متكبران فخرفروشى كه به خاك مذلّتشان انداخت» (كَمْ مِنْ واثِق بِها قَدْ فَجَعَتْهُ، وَذِي طُمَأْنِينَة إلَيْها قَدْ صَرَعَتْهُ، وَ ذي اُبَّهَة(1) قَدْ جَعَلَتْهُ حَقِيراً، وَذِي نَخْوَة قَدْ رَدَّتْهُ ذَلِيلاً).

آرى هيچ كس در هيچ پست و مقام و موقعيتى از حوادث دردناكى كه به طور ناگهانى گريبان افراد را مى گيرد در امان نمى باشد، شاهان بزرگ، قهرمانان قوى پيكر، ثروتمندان پر تجربه، و جوانان شاداب و زيبا، همه و همه در معرض هجوم اين حوادث ناگهانى هستند، حوادثى كه يك شبه نعمتها را مى گيرد وعزيزترين عزيزان را بر خاك مذلّت مى نشاند و تاريخ پر است از اين گونه حوادث.

طبرى در تاريخ خود مى نويسد : «سليمان بن عبدالملك» روزى لباس گرانبها و عمامه سبزرنگى پوشيد و نگاه در آيينه كرد (و از چهره خود لذّت برد، و از روى مباهات) گفت : «من پادشاه جوان جوانبختم ولى بعد از اين ماجرا تنها يك هفته زنده بود»(2).

وبه گفته شاعر :

بهار عمر بسى دلفريب و رنگين است ولى چه سود كه دارد خزان مرگ از پى

ديگر اين كه : تمام شيرينى هاى آن با تلخى آميخته و پيروزيها با شكست توأم است، مى فرمايد : «حكومت دنيا ناپايدار و همواره دست به دست مى گردد، زندگى آن تيره، گوارايش، ناگوار، شيرينى آن تلخ، غذاى آن مسموم، وطنابهايش كهنه و پوسيده است !» (سُلْطانُها دُوَّلٌ(3) وَعَيْشُها رَنِقٌ(4) وَعَذْبُها اُجاجٌ(5)، وَحُلْوُها صَبِرٌ(6) وَغِذَائُها سِمَامٌ(7) وأَسْبابُها رِمامٌ(8) ).

ودر ادامه آن مى افزايد : «زندگانش همواره در معرض مرگند و تندرستانش در معرض بيمارى، حكومتش بر باد رفته، نيرومندانش مغلوب، صاحبان نعمتش رو به فنا، وهمسايگانش غارت زده اند !» (حَيُّهَا بِعَرَضِ مَوْت، وَصَحِيحُهَا بِعَرَضِ سُقْم، مُلْكُهَا مَسْلُوبٌ وَعَزِيْزُها مَغْلُوبٌ، وَمَوْفُورُها(9) مَنكْوُبٌ(10)، وَجارُها مَحْروُبٌ(11) ).

آرى لذات و مواهب دنيا حتى در زمانى كه وجود دارد آميخته با انواع درد و رنجهاست، حاكمان مقتدر را از دور مى بينيم و گاه بر قدرت و سطوت آنها غبطه مى خوريم اما هنگامى كه نزديك مى شويم مى بينيم او حتى از نزديكترين دوستانش در وحشت است و از اين كه نمى داند فردا چه مى شود سخت نگران است، به همان داستانى مى ماند كه شخصى آرزوى يك روز سلطنت و نشستن بر تخت پادشاهى كرده بود، به خواسته اش ترتيب اثر دادند، امّا بالاى سرش خنجر برنده سنگينى آويزان كرده بودند كه به يك موى بسته بود، و او هر لحظه احتمال مى داد، آن مو پاره شود و خنجر بر فرقش فرود آيد، پيوسته پا به پا مى كرد و آرزو مى كرد : هر چه زودتر آن روز تمام شود و از شر تخت و تاجى كه با خطرات آن خنجر آميخته است، رهايى يابد، و به تعبير امام (عليه السلام) همه طنابهاى به ظاهر محكم دنيا پوسيده است و بر هيچ يك نمى توان اعتماد كرد.

* * *

##### 1. «ابهّة» : به معنى عظمت و بزرگى است و در اصل از مادّه «ابه» (بر وزن ابر) بمعنى زيركى گرفته شده و از آن جايى كه افراد زيرك به بزرگى مى رسند اين واژه در اين جا به كار رفته.
2. طبرى، جلد 5، صفحه 305.
3. «دول» به معنى چيزى است كه دست به دست مى گردد و از آن جا كه حكومتها پيوسته دست به دست مى گردند به آنها دولت مى گويند.
4. «رنق» صفت مشبهه از مادّه «رَنْق» به معنى كدر است.
5. «اجاج» به معنى شور يا تلخ است كه حرارت آن دهان را مى سوزاند.
6. «صبر» : جمع «صبرة» (بر وزن كلمه) يا جمع «صبر» (بر وزن فقر) به معنى شيره درخت تلخى است. و گاه به خود آن درخت اطلاق شده است.
7. «سمام» : جمع «سمّ» به چيزهائى گفته مى شود كه وقتى داخل بدن انسان مى شود دستگاه حياتى را مختل مى كند.
8. «رمام» : جمع «رُمّه» به معنى استخوان يا طناب پوسيده است تعبير بالا شبيه چيزى است كه در ضرب المثلهاى فارسى مى گوييم، با طناب پوسيده فلانى نمى توان به چاه رفت يعنى قابل اعتماد نيست.
9. «موفور» : از مادّه «وفور» به معنى شخص يا چيزى است كه كامل و فراوان شده.
10. «منكوب» به معنى : مصيبت زده است در اصل از مادّه «نكبت» گرفته شده.
11. «محروب» به معنى غارت زده از مادّه «حرب» به معنى جنگ و غارت است.

▲بخش چهارم

أَلَسْتُمْ فِي مَسَاكِنِ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ أَطْوَلَ أَعْمَاراً، وَأَبْقَى آثَاراً، وَأَبْعَدَ آمَالاً، وَأَعَدَّ عَدِيْداً، وَأَكْثَفَ جُنُوداً ! تَعَبَّدُوا لِلدُّنْيَا أَيَّ تَعْبُّد، وَآثَرُوهَا أَيَّ إِيثَار، ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِغَيْرِ زَاد مُبَلِّغ وَلاَ ظَهْر قَاطِع. فَهَلْ بَلَغَكُمْ أَنَّ الدُّنْيَا سَخَتْ لَهُمْ نَفْساً بِفِدْيَة، أوْ أَعَالَتْهُمْ بِمَعُونَة، أَوْ أَحْسَنَتْ لَهُمْ صُحْبَةً ! بَلْ أَرْهَقَتْهُمْ بِالْقَوَادِحِ، وَأَوْهَقَتْهُمْ بِالْقَوَارِعِ، وَضَعْضَعَتْهُمْ بِالنَّوَائِبِ، وَعَفَّرَتْهُمْ لِلْمَنَاخِرِ، وَوَطِئَتْهُمْ بِالْمَنَاسِم، وَأَعَانَتْ عَلَيْهِمْ «رَيْبَ الْمَنُونِ». فَقَدْ رَأَيْتُمْ تَنَكُّرَهَا لِمَنْ دَانَ لَهَا، وَآثَرَهَا وَأَخْلَدَ إلَيْهَا، حِينَ ظَعَنُوا عَنْهَا لِفِرَاقِ الاَْبَدِ. وَهَلْ زَوَّدَتْهُمْ إلاَّ السَّغَبَ، أَوْ أَحَلَّتْهُمْ إلاَّ الضَّنْكَ، أَوْ نَوَّرَتْ لَهُمْ إلاَّ الظُّلْمَةَ، أَوْ أَعْقَبَتْهُمْ إلاَّ النَّدَامَةَ ! أَفَهذِهِ تُؤْثِرُونَ، أَمْ إلَيْهَا تَطْمَئِنُّونَ، أَمْ عَلَيْهَا تَحْرِصُونَ ؟ فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمنْ لَمْ يَتَّهِمْهَا، وَلَمْ يَكُنْ فِيهَا عَلَى وَجَل مِنْهَا !

### ترجمه

مگر شما در جايگاه پيشينيان خود زندگى نمى كنيد همانها كه عمرشان از شما طولانى تر و آثارشان پا بر جاتر و آرزوهاى شان درازتر، نفراتشان فزونتر و لشكرهايشان انبوه تر بود ؟

آنها دنيا را پرستيدند، چه پرستيدنى ! و آن را بر همه چيز مقدّم داشتند چه مقدّم داشتنى !، اما سرانجام بدون زاد و توشه اى كه آنها را به منزلگاه (ابدى شان) برساند، و بدون مركبى كه با آن اين راه (پر خوف و خطر) را بپيمايند از آن كوچ كردند.

آيا هرگز به شما خبر رسيده كه دنيا فديه اى براى يكى از آنها داده باشد (تا او را از مرگ يا سكرات آن) رهايى ببخشد ؟ يا كمكى به آنها در اين مسير كند ؟ يا حدّ اقل هم نشين خوبى براى آنان باشد ؟ (نه، هرگز كمكى به فداييان خود نكرده) بلكه به عكس آنها را زير آفتهاى گوناگون پوشانيد و طوق حوادث دردناك كوبنده را بر گردنشان افكند و با انواع شدائد و مشكلات ذليلشان نمود، و به صورت به خاك افكند و پايمالشان كرد، و به يارى گردش روزگار بر ضدّ آنها برخاست.

شما با چشم خود ديديد (و در تواريخ خوانديد) كه دنيا در برابر دنياپرستان و كسانى كه آن را بر همه چيز مقدّم مى داشتند و بر آن تكيه مى كردند هنگام كوچ هميشگى از آن چهره در هم كشيد و خودرا كاملاً نا آشنا جلوه داد.

آيا دنيا براى دنياپرستان زاد و توشه اى جز گرسنگى فراهم كرد ؟ و جز فشار و تنگى محلّى براى آنها آماده ساخت ؟ و جز ظلمت و تاريكى براى آنها نورى مهيّا نمود ؟ (نه، هرگز، بلكه آنها را در گورهاى تاريك و تنگ و وحشتناك جاى داد) و آيا سرانجام جز ندامت چيزى براى آنها ببارآورد ؟ آيا چنين دنيايى را بر همه چيز مقدّم مى شمريد ؟ و بر آن تكيه مى كنيد ؟ و نسبت به آن حرص مىورزيد ؟ ! چه بد خانه اى است اين دنيا براى كسى كه نسبت به آن خوش بين باشد و در آن آسوده خاطر زندگى كند ! !

▲شرح و تفسير

▲كمى به گذشته بنگريد !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه در ادامه نكوهش دنياى فريبنده و زودگذر، دست مخاطبين خودرا گرفته و به اعماق تاريخ گذشته مى برد و زندگى قدرتمندان و زورمندان پر سر وصدا و صاحب اموال و آمال را به آنها نشان مى دهد، مى فرمايد : «مگر شما در جايگاه پيشينيان خود زندگى نمى كنيد ؟ همان ها كه عمرشان از شما طولانى تر و آثارشان پابرجاتر وآرزوهايشان درازتر، و نفراتشان فزونتر و لشكرهايشان انبوه تر بود ؟» (اَلَسْتُمْ فِي مَساكِنِ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ اَطْوَلَ أَعْمَاراً وَأَبْقَى آثَاراً وَاَبْعَدَ آمَالاً وَاَعَدَّ عَدِيداً(1) وَاَكْثَفَ(2)جُنُوداً).

در اين بخش از خطبه امام به پنج امتياز از پيشينيان اشاره مى كند : طول عمر، بقاى آثار، درازى آرزوها، فزونى جمعيّت و كثرت لشكرها. امتيازاتى كه سبب برترى آشكار آنها مى شد ولى هيچ يك از اين امور نتوانست از نفوذ سيل فنا به قصرها و خانه هاى آنها جلوگيرى كند، سرانجام همچون برگهاى خشكيده درختان يا پركاه، روى اين سيلاب غلطيدند و رفتند.

امام (عليه السلام) در همين راستا اضافه مى فرمايد : «آنها دنيا را پرستيدند چه پرستيدنى، و آن را بر همه چيز مقدّم داشتند چه مقدّم داشتنى، اما سرانجام بدون زاد و توشه اى كه آنها را به منزلگاه (ابدى) برساند و بدون مركبى كه اين راه (پر خوف و خطر) را بپيمايند از آن كوچ كردند» (تَعَبَّدوُا لِلدُّنْيا أَيَّ تَعبُّد وَآثَروُهَا أَيَّ اِيْثار، ثُمَّ ظَعَنوُا عَنْها بِغَيرِ زاد مُبَلِّغ وَلا ظَهْر قَاطِع).

آرى ! آنها با آن همه تلاش و كوشش در طريق بندگى دنيا و بكار گرفتن تمام نيروها و استعدادشان در اين طريق، بهره اى از آن نبردند و در راه طولانى آخرت كه جز با زاد و توشه تقوا و مركب ايمان قابل پيمودن نيست بى زاد و مركب به راه افتادند.

سپس امام (عليه السلام) ياران خودرا مخاطب ساخته مى فرمايد : «آيا هرگز به شما خبر رسيده كه دنيا فديه اى براى يكى از آنها داده باشد و (تا او را از مرگ يا سكرات آن) رهايى بخشيده باشد ؟ يا كمكى به آنها در اين مسير كند ؟ يا حدّ اقل هم نشين خوبى براى آنان باشد» (فَهَلْ بَلَغَكُم أَنَّ الدُّنْيا سَخَتْ(3) لَهُمْ نَفْسَاً بِفِدْيَة، أَوْ أَعانَتْهُمْ بِمَعُونَة، أَو أَحْسَنَتْ لَهُمْ صُحْبَةً).

آرى نه نجات كامل يا كمكى در اين راه، و نه حتّى مصاحبت شايسته با يك نفر هم از اين همه، دنيا نداشته است، آيا اين درس عبرت بزرگى براى همه شما نيست ؟ !

سپس مى افزايد : نه تنها به آنها كمكى نكرد و به فدائيان خود نظر مرحمتى ننمود «بلكه به عكس آنها را زير آفتهاى گوناگون پوشانيد و طوق حوادث دردناك و كوبنده را بر گردنشان افكند و با انواع شدائد و مشكلات، آنها را ذليل نمود و به صورت، به خاك افكند و پايمالشان كرد و به يارى گردش روزگار بر ضدّ آنها برخاست». (بَلْ أَرْهَقَتْهمُ(4) بِالْقَوادِحِ(5) وَ أَوْهَقَتْهُمْ(6) بِالْقَوَارِعِ(7)وَضَعْضَعَتْهُمْ(8) بِالنَّوائِبِ وَعَفَّرَتْهُمْ(9) لِلْمناخِرِ وَوَطِئَتْهُمْ بِالْمناسِمِ(10) وَأَعانَتْ عَلَيْهِمْ رَيْبَ الْمَنُونِ(11)).

اين تعبيرات حساب شده و كوبنده، اشاره به اين است كه دنيا، نه اين كه دنياپرستان را به كمترين چيزى يارى نكرد، بلكه به عكس با تمام قوّت و قدرت براى كوبيدن و پايمال كردن و نابود ساختن آنها بپاخاست و هر چه در توان داشت بر ضدّ آنها بكار گرفت.

جالب، اين كه : در بيان كمكهاى دنيا از كمكهاى بزرگ شروع مى كند تا به كوچك مى رسد ولى در مورد زيانهايى كه به دنياپرستان رسانده از مراحل پايين تر گرفته و به آخرين مرحله كه لگدمال كردن ونابود ساختن است مى رساند و اين نهايت فصاحت و بلاغت در بيان حقايق تلخ و ناگوار را نشان مى دهد و نهايت بىوفايى و پستى دنيا را آشكار مى سازد.

سپس امام در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد : «شما با چشم خود ديديد (و در تواريخ خوانديد) كه دنيا در برابر دنياپرستان و كسانى كه آن را بر همه چيز مقدّم مى داشتند و بر آن تكيه مى كردند، هنگام كوچ هميشگى از آن چهره در هم كشيد و خودرا كاملاً ناآشنا جلوه داد» (فَقَدْ رَأَيْتُمْ تَنَكُّرَهَا لِمَنْ دَانَ لَهَا وَآثَرَها وَأَخْلَدَ(12) إِلَيْهَا حِيْنَ ظَعَنُوا عَنْها لِفِرَاقِ اْلأَبَدِ).

«آيا دنيا براى دنياپرستان زاد و توشه اى جز گرسنگى فراهم كرد ؟ و جز فشار و تنگى محلّى براى آنها آماده ساخت ؟ و جز ظلمت و تاريكى براى آنها نورى مهيّا نمود ؟ (نه هرگز، بلكه آنها را در گورهايى تنگ و تاريك و وحشتناك جاى داد) وسرانجام آيا جز ندامت چيزى براى آنها ببارآورد» (وَهَلْ زَوَّدَتْهُمْ إِلاَّ السَّغَبَ(13) أوْ اَحَلَّتْهُمْ إِلاَّ الضَّنْكَ(14) أَوْ نَوَّرَت لَهُمْ إِلاَّ الظُّلْمَةَ أَوْ أَعْقَبَتْهُمْ إِلاَّ النَّدامَةَ).

چگونه بر دنيايى كه جز بدبختى و شكست و ناكامى و ظلمت و تاريكى براى دوستدارانش نمى آفريند و سرانجام مايّه ندامت و پشيمانى است تكيه مى كنيد ؟ و خود را برده آن مى سازيد و آن را بر همه مقدّم مى داريد.

در ادامه مى فرمايد : «آيا چنين دنيايى را بر همه چيز مقدّم مى شمريد و بر آن تكيه مى كنيد و نسبت به آن حرص مىورزيد ؟ ! چه بد خانه اى است اين دنيا براى كسى كه نسبت به آن بدگمان نباشد، در آن (آسوده خاطر زندگى كند و) خوفى نداشته باشد» (اَفَهذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ إِلَيْها تَطْمَئِنُّوْنَ أَمْ عَلَيْها تَحرِصُونَ ؟ فَبِئْسَتِ الدّارُ لِمَنْ لَمْ يَتَّهِمْها وَلَمْ يَكُنْ فِيْها عَلَى وَجَل مِنْها).

به راستى تعبيراتى از اين گوياتر و رساتر درباره بى اعتبارى دنيا و سرانجام وحشتناك دنياپرستان پيدا نمى شود، هدف امام (عليه السلام) از اين تأكيدهاى پى در پى و تعبيرات بيدارگر و هشداردهنده آن است كه در برابر موج دنياپرستى كه به خاطر وفور نعمت هاى بدست آمده از فتوحات اسلامى، براى گروه زيادى پيدا شده بود و يك باره غرق ناز و نعمت شده بودند و ارزشهاى الهى را فراموش كرده، به خواب و خور و لذّات مادى چسبيده بودند، به پاخيزد و خفتگان را بيدار كند و ارزشهاى از دست رفته اسلام را زنده نمايد و مردم را ـ كه مخصوصاً از زمان عثمان به اين طرف به بيراهه كشيده بودند ـ به راه بازگرداند.

چه زيبا و جالب است اين گونه مواعظ و اندرزهاى گويا و رسا براى دنياپرستان عصر ما كه آنها نيز در همان شرايط بلكه بدتر از آن گرفتار شده اند كه اگر به هوش نيايند نه دينى باقى مى ماند و نه دنياى معقولى.

اين تعبيرات هماهنگ با آيات و رواياتى است كه در قرآن مجيد و كلمات پيامبر و معصومين ديگر آمده است :

در سوره روم آيه 9 مى خوانيم : « (أَوَلَمْ يَسِيْرُوا فِي الاَْرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كان عاقِبَةُ الَّذِيْنَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا اَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثارُوا الاَْرْضَ وَعَمَروُها اَكْثَرَ مِمّا عَمَرُوها وَجائَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالبَيِّناتِ فَما كان اللهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلِكنْ كانوُا اَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ); آيا در زمين گردش نكردند تا ببينند عاقبت كسانى كه قبل از آنان بودند چگونه بود ؟ آنها نيرومندتر از اينان بودند و زمين را (براى زراعت و آبادى) بيش از اينان دگرگون ساختند و آباد كردند و پيامبرانشان با دلايل روشن به سراغشان آمدند (اما آنها انكار كردند و كيفر خودرا ديدند) خداوند هرگز به آنان ستم نكرد آنها به خودشان ستم مى كردند».

و در سوره يونس آيه 7 ـ 8 مى فرمايد : « (إنَّ الَّذِيْنَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا وَرَضُوا بِالْحَيوَةِ الدُّنْيا وَاطْمَأَنُّوُا بِها وَالَّذِْينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلوُنَ * اُوْلئكَ مَأوْاهُمُ النّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ); آنها كه ايمان به ملاقات ما (و روز رستاخيز) ندارند و به زندگى دنيا خشنود شدند و بر آن تكيه كردند و آنها كه از آيات ما غافلند جايگاهشان آتش است به خاطر كارهايى كه انجام مى دادند».

در حديثى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم : «مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيا أَثْبَتَ اللهُ الْحِكْمَةَ فِي قَلْبِهِ وَأَنْطَقَ بِها لِسانَهُ وَبَصَّرَهُ عُيُوبَ الدُّنْيا دائَها و دَوائَها وَأَخْرَجَهُ مِنَ الدُّنْيا سالِماً; كسى كه نسبت به (زرق و برق) دنيا بى اعتنا باشد خداوند حكمت را در دل او برقرار مى سازد و زبانش به آن گويا مى شود و عيوب دنيا را به او نشان مى دهد، دردهاى آن و داروهاى آن، و او را از دنيا با سلامت (دين و ايمان) بيرون مى برد»(15).

در حديث ديگرى از آن حضرت (عليه السلام) آمده است : «مَنْ أَصْبَحَ وَأَمْسى وَالدُّنْيا اَكَبرُ هَّمِّهِ جَعَلَ اللهُ تَعالى الْفَقْرَ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَشَتَّتَ أَمْرَهُ وَلَمْ يَنَلْ مِنَ الدُّنيا إلاّ ما قَسِّمَ اللهُ لَهُ وَمَنْ أَصْبَحَ وَأَمْسى وَاْلآخِرَةُ اَكْبَرُ همِّهِ جَعَلَ اللهُ الْغِنى فِي قَلْبِهِ وَجَمَعَ لَهُ أَمْرَهُ; كسى كه صبح و شام، دنيا مهمترين خواسته و مقصود او باشد خداوند متعال فقر را پيش روى او قرار مى دهد و امور او را پراكنده مى كند و از دنيا بهره اى نمى برد جز آنچه براى او مقدّر شده، و كسى كه صبح و شام، آخرت، مهمترين مطلوب و مقصود او باشد خداوند غنا و بى نيازى را در قلب او قرار مى دهد و امور او را جمع مى كند و سامان مى بخشد»(16).

* * *

##### 1. «عديد» به معنى «عدد» است و گاه به معنى شبيه و مانند نيز آمده و در خطبه بالا به همان معنى اوّل مى باشد.
2. «اكثف» افعل تفضيل از «كثيف» به معنى زياد و پرپشت است.
3. «سخت» از مادّه «سخاوت» به معنى بخشش است.
4. «ارهقت» از مادّه «ارهاق» به معنى پوشانيدن چيزى با قهر و غلبه است.
5. «قوادح» جمع «قادحة» به معنى آفت است.
6. «أوهقت» از مادّه «وَهَق» (بر وزن رمق) گرفته شده كه به معنى طوقى است كه بر گردن حيوان مى اندازند.
7. «قوارع» جمع «قارعه» به معنى حوادث سخت و كوبنده است.
8. «ضعضعت» از مادّه «ضعضعة» به معنى خوار و ذليل كردن و گاه به معنى نابودساختن است.
9. «عفّرت» از مادّه «تعفير» به معنى خاك مال كردن و به خاك افكندن است.
10. «المناسم» جمع «مِنسم» (به كسر ميم) به معنى قسمت پايين پاى شتر است.
11. «رَيبَ المنون» : «ريب» به معنى شكّى است كه سرانجام پرده از روى آن برداشته شود و به يقين برسد و «منون» به معنى مرگ است و «ريب المنون» به معنى مرگ احتمالى و گاه به معنى حوادث سخت روزگار، مى آيد كه در آغاز مشكوك است و بعد به يقين مى پيوندد.
12. «أخلد» از مادّه «اخلاد» واز ريشه «خلود» گرفته شده است و جمله «أَخْلَدَ اِلَيْها» به اين معناست كه دنياپرستان نهايت تمايل به دنيا را دارند و گويى به آن چسبيده اند.
13. «سغب» به معنى گرسنگى است. وبه سالهاى قطحى «ذو مسغبه» گفته مى شود چرا كه مردم در آن گرسنه اند.
14. «ضنك» به معنى سختى و تنگى است و اين كلمه هميشه به صورت مفرد به كار مى رود.
15. اصول كافى، جلد 2، صفحه 128.
16. اصول كافى، جلد 2، صفحه 319.

▲بخش پنجم

فَاعْلَمُوا ـ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ـ بِأَنَّكُمْ تَارِكُوهَا وَظَاعِنُونَ عَنْهَا، وَاتَّعِظُوا فِيهَا بِالَّذِينَ قَالُوا : (مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً) : حُمِلُوا إلَى قُبُورِهِمْ فَلاَ يُدْعَوْنَ رُكْبَاناً، وَأُنْزِلُوا الاَْجْدَاثَ فَلاَ يُدْعَوْنَ ضِيفَاناً، وَجُعِلَ لَهُمْ مِنَ الصَّفِيحِ أَجْنَانٌ، وَمِنَ التُّرَابِ أَكْفَانٌ، وَمِنَ الرُّفَاتِ جِيرَانٌ، فَهُمْ جِيرَةٌ لاَ يُجِيبُونَ دَاعِياً، وَلاَ يَمْنَعُونَ ضَيْماً، وَلاَ يُبَالُونَ مَنْدَبَةً. إِنْ جِيدُوا لَمْ يَفْرَحُوا، وَإِنْ قُحِطُوا لَمْ يَقْنَطُوا. جَمِيعٌ وَهُمْ آحَادٌ، وَجِيرَةٌ وَهُمْ أَبْعَادٌ. مُتَدَانُونَ لاَ يَتَزَاوَرُونَ، وَقَرِيبُونَ لاَ يَتَقَارَبُونَ. حُلَمَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَضْغَانُهُمْ، وَجُهَلاءُ قَدْ مَاتَتْ أَحْقَادُهُم. لاَ يُخْشَى فَجْعُهُمْ، وَلاَ يُرْجَى دَفْعُهُمْ، اسْتَبْدَلُوا بِظَهْرِ الاَْرْضِ بَطْناً، وَبِالسَّعَةِ ضِيقاً، وَبِالاَْهْلِ غُرْبَةً، وَبِالنُّورِ ظُلْمَةً، فَجَاؤُوهَا كَمَا فَارَقُوهَا، حُفَاةً عُرَاةً، قَدْ ظَعَنُوا عَنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ إلَى الْحَيَاةِ الدَّائِمَةِ وَالدَّارِ الْبَاقِيَةِ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى : (كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْق نُّعِيدُهُ، وَعْداً عَلَيْنَا، إنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ).

### ترجمه

بدانيد ! ـ وبه يقين مى دانيد ـ كه سرانجام، همه شما دنيا را ترك مى گوييد و از آن كوچ مى كنيد، از كسانى كه (پيش از شما در دنيا بودند و) مى گفتند : «چه كسى از ما نيرومندتر است»، پند گيريد (آرى) آنها را به سوى قبرشان بردند، در حالى كه اختيارى از خود نداشتند، و در درون قبرهايشان جاى دادند، در حالى كه مهمان نبودند در دل سنگهاى گسترده، خانه هاى قبر براى آنان ساخته شد، و از خاك كفنهايى، و از استخوانهاى پوسيده همسايگانى داشتند، همسايگانى كه هيچ ندايى را پاسخ نمى گويند و در برابر هجوم ستمگران كمكى به همسايه خود نمى كنند و به گريه ها اعتنايى ندارند، نه از بارش باران خوشحال مى شوند، نه از قحطى مأيوس و ناراحت، همه گِرد هم هستند ولى تنهايند همسايگان نزديكند ولى از هم دورند، در كنار همند ولى هيچ گاه به ديدار هم نمى روند نزديكند امّا با هم تماس نمى گيرند. عاقلانى هستند كه دشمنى ها از دل آنها رخت بربسته، و جاهلانى كه آتش كينه در دل آنها فرو مرده، نه از زيان آنها ترسى است و نه به دفاع آنها اميدى، برون زمين را به درون آن تبديل كرده اند، و خانه تنگ و تاريك را به جاى خانه هاى وسيع، غربت را به جاى ديدار اهل و عيال و ظلمت را به جاى نور، پذيرفته اند (آرى در قيامت) آنها به سوى زمين باز مى گردند، همان گونه كه در آغاز از زمين (وخاك) جدا شدند. اين در حالى است كه همگى پا برهنه و عريانند آنها از روى زمين با اعمال خويش به سوى حيات ابدى و سراى جاودانى كوچ كرده اند، آن گونه كه خداوند فرموده : «همان طور كه آفرينش را آغاز كرديم، آن را باز مى گردانيم، اين وعده اى است قطعى كه آن را انجام مى دهيم».

▲شرح و تفسير

▲سرى به وادى خاموشان بزنيد !

امام (عليه السلام) در اين بخش از اين خطبه بيدارگر كه آخرين بخش خطبه است بار ديگر ياران خود را مخاطب ساخته و آخرين اندرزها را درباره بىوفايى دنيا و سرنوشت انسانها در آن، بيان مى كند، مى فرمايد : «بدانيد ! ـ و به يقين مى دانيد ـ كه سرانجام همگى دنيا را ترك مى گوييد و از آن كوچ مى كنيد» (فَاعْلَمُوا ـ وَاَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ـ بِأَنَّكُمْ تارِكُوها وَظاعِنُونَ(1) عَنْها).

آرى !« (كُلُّ نَفْس ذائِقَةُ الْمَوْتِ)، هر انسانى طعم مرگ را مى چشد»(2) وَ (كُلُّ مَنْ عَلَيْها فان وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَاَلاِْكْرامِ); «تمام آنها كه روى زمين زندگى مى كنند سرانجام فانى مى شوند و جز ذات پاك خدا باقى نمى ماند»(3) و در هر چيز، انسان شك كند در مرگ، جاى شكّ و ترديد نيست: (وَاْعْبُدْ رَبَّكَ حَتّى يَأْتِيَكَ الْيَقِيْنُ)(4)».

و در ادامه سخن مى افزايد : «از كسانى كه (پيش از شما در دنيا بودند و) مى گفتند : «چه كسى از ما نيرومندتر است» پند گيريد، (آرى) آنها را به سوى قبرشان بردند در حالى كه اختيارى از خود نداشتند و در درون قبرهايشان وارد ساختند در حالى كه مهمان نبودند» (وَاتَّعِظُوا فِيها بِالَّذِيْنَ قالوُا : (مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوِّةً)(5)، حُمِلُوا إِلَى قُبُورِهِمْ فَلا يُدْعَوْنَ رُكْباناً(6)، وَأُنْزِلوُا الاَْجْداثَ(7)فَلا يُدْعَوْنَ ضَيْفاناً).

اين سخن اشاره به آيه 15 سوره «فصّلت» است كه مى فرمايد : « (فَاَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الاَْرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنّا قُوَّةً); قوم عاد به ناحق در زمين تكبّر ورزيدند و گفتند : چه كسى از ما نيرومندتر است ؟» (زيرا آنها داراى جثّه هاى قوى و پولادين و خانه و كاخها در دل كوهها بودند و همين آنها را سخت مغرور كرده بود ولى به هنگامى كه فرمان عذاب صادر شد تندبادهاى سخت، جثّه هاى آنها را مانند پرِ كاه با خود برد و به هر سو پراكنده كرد).

اين كه مى فرمايد : «به آنها راكب نمى گويند»، به خاطر اين است كه آنها را بى اختيار بر دوشها مى برند، و اين كه مى فرمايد : «در قبر به آنها مهمان گفته نمى شود»، به خاطر آن است مهمان كسى است كه با ميل و اراده خود به جايى كه از او پذيرايى مى كنند وارد شود.

شبيه همين معنا را امام در خطبه 188 فرموده : «حُمِلُوا إلى قُبوُرِهِمْ غَيْرَ راكِبِيْنَ وَاُنْزِلوُا فِيْها غَيْرَ نازِلِيْنَ».

و در ادامه اين سخن مى فرمايد : «در دل سنگهاى گسترده خانه هاى قبر براى آنان ساخته شد و از خاك كفنهايى و از استخوانهاى پوسيده همسايگانى داشتند !» (وَجُعِلَ لَهُمْ مِنَ الصَّفِيْحِ(8) اَجْنانٌ(9)، وِمِنَ التُّرابِ اَكْفانٌ وَمِنَ الرُّفاتِ(10) جِيْرانٌ).

اشاره به اين كه، خانه قبر نه بنايى دارد نه سقف و ستونى و نه درها و پنجره ها، بلكه چيزى جز يك مشت سنگ و خاك گسترده نيست، وتعبير به كفن در مورد خاكها به خاطر آن است كه همچون كفن بدن را مى پوشاند، به علاوه كفن موقّتى است و به زودى مى پوسد، آنچه به صورت كفن در دراز مدّت باقى مى ماند همان خاكهاست.

جالب اين كه : امام در ادامه بحث به شرح حال اين همسايگان يعنى استخوانهاى پوسيده مى پردازد و با تعبيرات بسيار ظريف و آموزنده اى آن را توضيح مى دهد.

مى فرمايد : «آنها همسايگانى هستند كه هيچ صدايى را پاسخ نمى گويند و در برابر هجوم ستمگران كمكى براى نجات همسايه خود نمى كنند; و به گريه ها اعتنا ندارند !» (فَهُمْ جِيْرَةٌ لا يُجِيْبُونَ داعِياً وَلا يَمْنَعُونَ ضَيْماً(11) وَلا يُبالُونَ مَنْدَبَةً(12) ).

اضافه بر اين چنان نسبت به همه چيز بى تفاوتند كه «نه از بارش باران خوشحال مى شوند، نه از قحطى مأيوس و ناراحت، همه گرد هم اند ولى تنهايند; همسايگان نزديكند ولى از هم دورند، در كنار هم اند ولى هيچ گاه به ديدار هم نمى روند; نزديكند، اما با هم تماس نمى گيرند» (إنْ جِيْدُوا(13) لَمْ يَفْرَحُوا وَاِنْ قُحِطُوا لَمْ يَقْنَطُوا جَمِيْعٌ وَهُمْ آحادٌ، وَجِيْرَةٌ(14) وَهُمْ اَبْعادٌ، مُتَدانُونَ لا يَتَزاوَرُونَ، وَقَرِيْبُونَ لا يَتَقارَبوُنَ).

به راستى وضع آنها عبرت انگيز است، همه چيز آنها با مردم دنيا متفاوت است; تا ديروز با هم بودند و به كمك هم بر مى خاستند و به استقبال سالهاى پر نعمت مى رفتند و از خشكسالى در وحشت بودند و از راه هاى دور و نزديك به ديدار هم مى شتافتند ولى امروز خبرى نيست. در كنار هم اند اما كمترين خبرى از يكديگر ندارند، قبرهاى آنها به هم چسبيده، اما گويى فاصله ها از مشرق تا به مغرب است. آنها كه در عذاب برزخى هستند اگر شب و روز ناله و فرياد سر دهند، همسايه ديوار به ديوارشان، نه ناله آنها را مى شنود و نه در صورت شنيدن، كمكى از او برخاسته است.

در همين زمينه اشعارى كه امام سجاد (عليه السلام) به هنگام گريه زمزمه مى كردند، جلب توجه مى كند كه در واقع شرحى براى كلام مولاست آن جا كه مى فرمايد :

وَاَضْحَوا رَمِيْماً فِي التُّرابِ وَاَقْفَرَتْ مَجالِسُ مِنْهُمْ عُطِّلَتْ وَمَقاصِرُ

وَحَلّوُا بِدار لا تَزاوُرَ بَيْنَهُمْ وَأَنّى لِسُكّانِ الْقُبُورِ تَزاوُرٌ

فَما اَنْ تَرى إلاّ جُثىً قَدْ تَوَوْا بِها مُسَنَّمَةً تَسفى عَلَيْهِ اْلاَعاصِرُ :

«آنها در دل خاك به صورت استخوان هاى پوسيده اى درآمدند و مجالس و قصرهاى آنها خالى و بى صاحب ماند.

و در خانه اى فرود آمدند كه هيچ ديدارى در ميان ساكنان آنان نيست مگر صاحبان قبرها مى توانند از يكديگر ديدار كنند !

آرى در آن جا چيزى جز بدن هاى بى جانى كه در قبر جاى گرفته اند ديده نمى شود همان قبرهاى خاموش و برجسته اى كه پيوسته بادها بر آن مىوزد»(15).

در ادامه اين سخن در جمله هاى تكان دهنده ديگرى مى فرمايد : «آنها عاقلانى هستند كه دشمنى ها از دل آنان رخت بربسته، وبى خبرانى هستند كه آتش كينه در دل آنها فرو مرده، نه از زيان آنها ترسى است و نه به دفاع آنها اميدى، برون زمين را به درون آن تبديل كرده اند و خانه تنگ و تاريك را به جاى خانه هاى وسيع، غربت را به جاى ديدار اهل و عيال و ظلمت را به جاى نور پذيرفته اند» (حُلَماءُ قَدْ ذَهَبَتْ اَضْغانُهُمْ وَجُهَلاءُ قَدْ ماتَتْ اَحْقَادُهُمْ. لا يُخْشَى فَجْعُهُمْ وَلا يُرْجَى دَفْعُهُمْ إسْتَبْدَلُوا بِظَهْرِ الاَْرْضِ بَطْناً، وَبِالسَّعَةِ ضِيْقاً، وَبِالاْهْلِ غُرْبَةً وَبِالنُّورِ ظُلْمَةً).

عجب اين كه در يك جمله، آنها را به عنوان عاقلان توصيف مى كند و در جمله بعد به عنوان جاهلان، در واقع، جثّه هاى بى جانى هستند كه نه عالمند و نه جاهل; بلكه وضع حال آنها در يكجا شباهت به عاقلان دارد، چرا كه عداوتى در ميان آنها نيست و در جاى ديگر به جاهلان بى خبرى شباهت دارد كه آتش حسد در آنها فرو مرده است; همه چيز آنها در يك لحظه دگرگون شده، از روى زمين به درون زمين خزيده اند; خانه وسيع و نورانى و پر از اهل و عيال را به گور تنگ و تاريك و ظلمانى، و خاموش و تنها مبدّل ساخته اند.

و در پايان اين سخن مى فرمايد : «آنها (انسانها) به سوى زمين باز مى گردند همان گونه كه در آغاز از زمين جدا شدند اين در حالى است كه همگى پا برهنه و عريانند !» (فَجاءؤُوها كَما فَارَقُوها حُفاةً عُراةً)(16).

اين سخن اشاره به همان چيزى است كه قرآن مجيد بيان فرموده كه : « (مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيْها نُعِيْدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً اُخْرَى); ما شما را از مين آفريديم و به زمين باز مى گردانيم و بار ديگر شما را از آن (در قيامت) بيرون مى آوريم»(17).

آرى ! همان گونه كه آدم هنگامى كه از خاك آفريده شد همچنين فرزندان او به هنگام تولّد پا برهنه و عريانند به هنگام بازگشت به زمين نيز چنين خواهند بود و اگر كفنى با خود مى برند اين كفن، كفش و لباسى محسوب نمى شود به علاوه به زودى مى پوسد و از ميان مى رود و سرانجام انسان با تمام اموالى كه گرد آورده و كاخها و باغها و مركبها و زينتها و امكانات ديگر، وداع مى گويد وتهى دست و عريان و پا برهنه در گودال تنگ و تاريكى كه نامش قبر است مى خزد. تنها چيزى كه با خود مى برد اعمال اوست كه گاه بزرگترين بلاى جان او مى شود همان گونه كه امام (عليه السلام) مى فرمايد : «آنها از روى زمين با اعمال خويش به سوى حيات ابدى و سراى جاودانى كوچ كردند» آن گونه كه خداوند متعال مى فرمايد : «همان طورى كه آفرينش را آغاز كرديم آن را باز مى گردانيم، اين وعده اى است قطعى كه به يقين آن را انجام مى دهيم !»(18) (قَدْ ظَعَنوُا عَنْها بِأَعْمالِهِمْ إلى الْحَياةِ الدَّائمَةِ والدَّارِ الْباقِيَةِ، كَمَا قالَ سُبْحانَهُ وَتَعَالَى : (كَما بَدَاْنا أَوَّلَ خَلْق نُّعِيْدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِيْنَ).

در حقيقت امام (عليه السلام) در پايان اين خطبه به دو نكته اشاره مى كند : يكى به مسأله بازگشت انسان به زمين همان گونه كه از زمين آفريده شد، و ديگر به مسأله حيات نوين در قيامت، آن گونه كه حيات نخستين به او عنايت فرمود، و براى اين كه هيچ شك و ترديدى باقى نماند مى فرمايد : «آن كس كه حيات نخستين داد و انسان را از خاك آفريد بار ديگر او را از خاك مبعوث مى كند و حيات جاويدان به او مى بخشد و او مى ماند و پاداش و كيفر اعمالش.

* * *

##### 1. «ظاعنون» از مادّه «ظعن» (بر وزن دفن) به معناى كوچ كردن است.
2. عنكبوت، آيه 57.
3. رحمن، آيه 27 و 28.
4. حجر، آيه 99.
5. فصّلت، آيه 15.
6. «ركبانا» بعضى از شارحان «نهج البلاغه» گفته اند كه عادت عرب بر اين بوده، كسانى را كه سوار بر مركب مى شدند، ركبان (سواران) مى ناميدند و هنگامى كه پياده مى شدند «ضيفان» (مهمانان). ولى مردگانى را كه به سوى قبرهايشان مى برند و سپس وارد قبر مى شوند، نه ركبانند و نه ضيفان.
7. «اجداث»، جمع «جدث» (بر وزن قفس) به معناى قبر است.
8. «صفيح» در اين جا به معناى «صفحه» زمين است. از مادّه «صفح» (بر وزن مدح) گرفته شده است.
9. «اجنان» جمع «جنن» (بر وزن كفن) به معنى قبر است و ريشه اصلى آن به معنى پوشانيدن است و چون قبر بدن آدمى را مى پوشاند به آن «جنن» گفته مى شود.
10. «رفات» به معنى هر چيز كهنه و پوسيده و متلاشى شده است و به استخوانهاى پوسيده و پراكنده «رفات» گفته مى شود.
11. «ضيم» مفهوم مصدرى و اسم مصدرى دارد و به معنى ظلم است.
12. «مندبه» از مادّه «ندبه» به معنى گريه است.
13. «جيدوا» از مادّه «جود» (بر وزن قوم) به معنى ريزش فراوان باران است.
14. «جيره» جمع «جار» به معنى همسايه است و غالباً به «جيران» جمع بسته مى شود.
15. «منهاج البراعه»، جلد 8، صفحه 25. در پاورقى «بحار الأنوار»، اين اشعار از «البداية والنهاية» «ابن كثير» شامى، به عنوان مناجاتى از امام سجاد (عليه السلام) نقل شده است. (بحار الأنوار، جلد 46، صفحه 84).
16. در تفسير اين قسمت از كلام امام (عليه السلام) شارحان نهج البلاغه احتمالات متعدد داده اند ولى آنچه ما در بالا آورديم از همه متناسب تر به نظر مى رسد.
17. طه، آيه 55.

##### 18. انبياء، آيه 104.

▲نكته ها

▲1 ـ راههاى ستيز با دنياپرستى

از آن جا كه «حبّ دنيا» سرچشمه همه يا غالب گناهان است، و از آن جا كه «دنياپرستى» و فريفته زرق و برق دنياى مادى شدن، انسان را از خدا و روز رستاخيز غافل مى كند و اين غفلت عامل مهمّ ديگرى براى فرو غلطيدن در بستر گناه است و از آن جا كه مخصوصاً در عصر امام اميرمؤمنان على (عليه السلام)فراوانى و مال و ثروت به خاطر پيشرفت سريع اسلام و غنائم جنگى و غير آن، توجّه گروه عظيمى از مسلمين به دنيا زياد شده بود كه يك نمونه آن فساد عظيم مالى عصر «عثمان» بود، امام (عليه السلام) در جاى جاى خطبه هاى «نهج البلاغه» داد سخن را در نكوهش دنياى غافل كننده و گناه آلود، مى دهد وبا بيانى صريح و گويا و تكان دهنده كه بالاتر از آن تصوّر نمى شود، به نكوهش شديد دنيا مى پردازد، مخصوصاً در خطبه بالا كه گويى آنچه را قرآن در مذّمت دنيا دارد امام (عليه السلام) همه را در اين خطبه گردآورى فرموده و معجونى ساخته كه هر غافلى را بيدار و هر مستى را هشيار مى كند.

امام (عليه السلام) براى بيان اين مقصود از طرق مختلفى، اين موضوع را دنبال فرمود :

1 ـ «نخست» از «بى وفايى وناپايدارى دنيا» سخن مى گويد كه چگونه همه را به خود مشغول مى كند، ناگهان آنها را رها كرده و در كام بدبختى ها فرو مى برد.

2 ـ گاه از «دگرگونى سريع دنيا» سخن مى گويد كه يك شَبِه قدرتها جا به جا مى شوند و پيروزيها به شكست، مى انجامد، سلامتى جاى خود را به بيمارى و غنا و ثروت، جاى خود را به فقر و بدبختى مى دهد.

3 ـ گاه از آميخته بودن همه اين مواهب به درد و رنجها، نوشها با نيشها و گلها در كنار خارها و گنجها در كنار افعى ها، خبر مى دهد، تا كسى دل بر آن نبندد و دورنماى دل انگيزش او را نفريبد.

4 ـ گاه دست ياران خود را گرفته ونمونه عينى اين بىوفايى و ناپايدارى وبى اعتبارى را بر جاى جاى تاريخ بشر را، به آنها نشان مى دهد و مى فرمايد : ببينيد دنيا بر سر كسانى كه از شما قدرتمندتر و ثروتمندتر و داراى جمعيّتهائى فزونتر و لشكريانى انبوه تر بودند چه آورد، تا چه كند با تو دگر روزگار.

5 ـ گاه همچون نقّاشى چيره دست، قلم به دست گرفته و حالات هول انگيز انسان را در آستانه مرگ و جدايى از دوستان و بستگان، اموال و ثروتها و مقامات مورد علاقه اش، در يك تابلوى گويا، ترسيم مى كند و در برابر ديدگان آنها مى گذارد تا همه چيز را با چشم خود ببينند و عبرت بگيرند.

6 ـ گاه ترسيم گوياى ديگرى از قبرهاى تنگ و تاريك، كه آخرين منزلگاه هستى دنيا، اين است، از تنهايى انسان، همسايگان خاموش، كه هرگز به ديدار هم نمى آيند و از يكديگر خبر نمى گيرند و جدايى از زن و فرزند، برهنگى و درماندگى انسان، نشان مى دهد.

و جالب اين كه : در تمام اين مباحث در سايه آيات قرآن حركت مى كند، گاه صريحاً به آيات اشاره مى فرمايد، و گاه تعبيراتى است برگرفته از آيات قرآن، و اين امر، نورانيّت و روحانيّت و جاذبه بيشترى به كلام امام (عليه السلام) مى دهد و تأثير آن را فزونتر مى سازد.

اى كاش ! دنياپرستانِ مغرور، و فريفته شدگان اين دارِ تزوير و غرور، حدّ اقل براى يك بار در عمرشان، اين خطبه بيدار كننده را مى خواندند و در جمله ؟ جمله آن تأمّل و دقّت مى كردند و چه خوب است همه ما گهگاه، به سراغ اين خطبه و مانند آن در «نهج البلاغه» بياييم و از آن شناخت بيشترى درباره دنيا و روح تازه اى براى اطاعت فرمان حق و پرهيز از گناه پيدا كنيم.

بسيارى از سخن پردازان و شعراى ما نيز در سايه اين آيات و روايات حركت كرده و اشعار نغز و هشداردهنده اى سروده اند، از جمله شاعر توانا و بى نظير «حافظ شيرازى» در باره سرعت زوال نعمتها مى گويد :

مرا در منزل جانان چه امن عيش چون هردم جرس، فرياد مى دارد كه بربنديد محملها !

ونيز درباره بى وفايى دنيا چنين مى سرايد :

برو از خانه گردون به در، و نان مطلب كاين سيه كاسه، در آخر بكشد مهمان را !

هركه را خوابگه آخر به دو مشتى خاك است گو چه حاجت كه به افلاكِ كشى ايوان را

ونيز درباره آميخته بودن راحتى ها با درد و رنجها مى گويد :

كه شنيدى كه در اين بزم دمى خوش بنشست ؟ كه نه در آخر صحبت،به ندامت برخاست ؟

و سرانجام درباره دگرگونيهاى سريع و ناگهانى دنيا چنين مى سرايد :

بيدار شواى ديده كه ايمن نتوان بود زين سيل دمادم كه دراين منزل خواب است !

سبز است در و دشت بيا تا نگذاريم دست از سرِآبى كه جهان جمله سراب است !

* * *

▲2 ـ پاسخ به يك سؤال

هنگامى كه كلام امام (عليه السلام) را در اين خطبه، پيرامون «اهل قبور» مى خوانيم كه آنها همسايگانى هستند كه از يكديگر با خبر نيستند و به سراغ هم نمى روند اين سؤال مطرح مى شود كه در روايات متعدّدى آمده كه «اهل قبور» گاه دور هم جمع مى شوند و از حال يكديگر آگاه مى گردند. و براى خود مجالسى دارند. از جمله در حديثى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم كه :

وادى السلام در پشت كوفه است «كَأَنِّي بِهِمْ حِلَقٌ حِلَقٌ قُعُودٌ يَتَحَدَّثوُنَ، گويا آنها را مى بينم گروه گروه، حلقه زده نشسته اند و با هم سخن مى گويند»(1).

اين روايات با آنچه در خطبه بالا آمده چگونه سازگار است ؟

ولى توجّه به اين نكته كه روايات مزبور درباره مؤمنان و صاحبان اعمال صالح است و آنچه در خطبه بالا آمده درباره دنياپرستان غافل و بى خبر مى باشد، پاسخ اين سؤال را روشن مى سازد.

* * *

##### 1. بحار الأنوار، جلد 6، صفحه 268.

▲خطبه112(1)

وَمِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ
ذكر فيها ملك الموت وتوفية النفس وعجز الخلق عن وصف الله

امام (عليه السلام) در اين خطبه پيرامون فرشته مرگ، و قبض روح توسط او، و ناتوانى بندگان از وصف خداوند سخن مى گويد.

##### 1. سند خطبه :
در «مصادر نهج البلاغه» آمده است كه نويسنده كتاب «عيون الحكم والمواعظ» «على بن محمّد ليثى» اين خطبه را با كمى تفاوت در كتاب خود آورده و «ابن ميثم بحرانى» هنگام شرح اين خطبه مى گويد : «اين خطبه بخشى از خطبه طولانى ترى بوده كه امام (عليه السلام) درباره توحيد وتنزيه خداوند متعال بيان فرموده است» اين تعبير نشان مى دهد كه او اصل خطبه را در جاى ديگرى غير از «نهج البلاغه» مشاهده كرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 244).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه، كه قرائن نشان مى دهد بخشى از خطبه مفصّل ترى بوده، در واقع براى بيان اين نكته است كه : انسانها قادر به درك كنه ذات و صفات خدا نيستند زيرا هنگامى كه آنها نتوانند فرشته مرگ و صفات و كارهاى او را دقيقاً بشناسند چگونه مى توان انتظار داشت كه ذات و صفات خالق را آن گونه كه هست بدانند.
از كتاب «تمام نهج البلاغه» چنين استفاده مى شود كه، اين خطبه، بخشى از خطبه معروف «اشباح» است كه امام (عليه السلام) آن را درباره عجز انسان از درك كنه صفات الهى ايراد فرموده است و به يقين تعبيرات اين خطبه، با تعبيرات خطبه اشباح متناسب است و هر گاه هر دو خطبه در كنار هم قرار گيرند، انسان مى تواند باور كند كه امكان دارد خطبه مورد بحث، بخشى از آن باشد(1).

* * *

هَلْ تُحِسُّ بِهِ إذَا دَخَلَ مَنْزِلاً ؟ أَمْ هَلْ تَرَاهُ إذَا تَوَفَّى أَحَداً ؟ بَلْ كَيْفَ يَتَوَفَّى الْجَنِينَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ ! أَيَلِجُ عَلَيْهِ مِنْ بَعْضِ جَوَارِحِهَا أمِ الرُّوحُ أَجَابَتْهُ بِإذْنِ رَبِّهَا ؟ أَمْ هُوَ سَاكِنٌ مَعَهُ فِي أَحْشَائِهَا ؟ كَيْفَ يَصِفُ إلهَهُ مَنْ يَعْجَزُ عَنْ صِفَةِ مَخْلُوق مِثْلِهِ !

### ترجمه

آيا هنگامى كه (فرشته مرگ) وارد منزلى مى شود، احساس مى كنيد ؟ و آيا وقتى كسى را قبض روح مى كند وى را مى بينيد ؟ از آن بالاتر (آيا مى دانيد) چگونه (گاهى) جنين را در شكم مادر، قبض روح مى كند ؟ آيا وارد شكم مادر از طريق بعضى اعضاء مى شود يا از برون، روح جنين را به سوى خود فرا مى خواند ؟ و او به اذن پروردگار اجابت مى كند، يا با او در شكم مادر، همراه است ؟ ! چگونه كسى كه از توصيف و تعريف مخلوقى همانند خود، ناتوان است، مى تواند خالق و معبودش را توصيف كند ؟ !

##### 1. تمام نهج البلاغه، صفحه 65.

▲شرح و تفسير

▲سايه فرشته مرگ در همه جا

همان گونه كه در بالا آمد اين خطبه در واقع بخشى از خطبه اى است كه صفات خدا در آن بيان شده و عجز انسانها را از درك كنه ذات و صفات او شرح مى دهد در اين بخش از خطبه امام (عليه السلام) با ذكر مثالى اين واقعيت را مشخص ساخته است و نشان مى دهد كه انسان از درك كنه ذات بسيارى از مخلوقات عاجز و ناتوان است بنابراين چگونه مى تواند انتظار داشته باشد كنه ذات و صفات خالقِ بى همتا را درك كند، مى فرمايد : «آيا هنگامى كه (فرشته مرگ) وارد منزلى مى شود، احساس مى كنيد ؟ و آيا وقتى كسى را قبض روح مى كند وى را مى بينيد ؟» (هَلْ تُحِسُّ بِهِ إذَا دَخَلَ مَنْزِلاً ؟ أَمْ هَلْ تَرَاهُ إذَا تَوَفَّى أَحَداً ؟).
به يقين روح انسان به وسيله «ملك الموت» (فرشته مرگ) از بدن او جدا مى شود همان گونه كه در آيات متعددى از قرآن به آن اشاره شده است در حالى كه ما نه از ورود او براى قبض روح و نه از خروج او آگاه مى شويم و نه هنگامى كه مشغول قبض روح است او را مى بينيم، با اين كه او مخلوقى از مخلوقات خداست و فرشتگان امثال او بسيارند و هيچ كدام را نمى بينيم.
سپس در ادامه سخن به سراغ مورد خاصّى از قبض روح مى رود كه مسأله بسيار پيچيده تر است و آن قبض روح جنين در شكم مادر مى باشد مى فرمايد : «از آن بالاتر (آيا مى دانيد) چگونه جنين را در شكم مادر قبض روح مى كند ؟ آيا وارد شكم مادر از طريق بعضى از اعضا مى شود ؟ يا از برون، روح جنين را به سوى خود فرا مى خواند ؟ و او به اذن پروردگار اجابت مى كند ؟ يا با او در شكم مادر، همراه است ؟» (بَلْ كَيْفَ يَتَوَفَّىَ الْجَنِينَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ ! أَيَلِجُ(1)عَلَيْهِ مِنْ بَعْضِ جَوَارِحِهَا أمِ الرُّوحُ أَجَابَتْهُ بِإذْنِ رَبِّهَا ؟ أَمْ هُوَ سَاكِنٌ مَعَهُ فِي أَحْشَائِهَا ؟).
بديهى است پاسخ اين سؤالات سه گانه و انتخاب يكى از آنها بر هر دانشمندى سنگينى مى كند و دليل براى هيچ كدام به طور معيّن در دست نيست بنابراين مسأله قبض روح به وسيله ملك الموت خود، مسأله بسيار پيچيده اى است كه انسان از درك آن عاجز است تا چه رسد به مسأله قبض روح بعضى از جنين ها در شكم مادر.
و سرانجام چنين نتيجه مى گيرد : «چگونه كسى كه از توصيف و تعريف مخلوقى همانند خود ناتوان است مى تواند خالق و معبودش را توصيف كند ؟» (كَيْفَ يَصِفُ إلهَهُ مَنْ يَعْجَزُ عَنْ صِفَةِ مَخْلُوق مِثْلِهِ !).
آرى ! در اين جهان هزاران هزار، مخلوق، موجود است كه انسانها حتى بعد از گسترش جهان علم و دانش از درك آن عاجزند; حقيقت روح چيست ؟ و رابطه آن با بدن چگونه است ؟ چگونه از بدن جدا مى شود ؟ و بعد از جدايى به كجا مى رود ؟ حقيقت حيات و زندگى چيست ؟ چرا دانشمندان تمام تركيباتى كه در يك سلول زنده موجود است به طور مصنوعى در آزمايشگاه جمع مى كنند و شكل مى دهند اما از دميدن حيات در آن عاجزند ؟ !
حقيقت زمان و مكان چيست ؟ امواج جاذبه چگونه است كه شرق و غرب عالم را به هم پيوند مى دهد ؟ و صدها سؤال ديگر مانند آن.
هنگامى كه ما از توصيف اين مخلوقات كه با ما جهات مشترك زيادى دارد عاجزيم چگونه انتظار داريم خدايى را كه هيچ جهت مشتركى با ما ندارد توصيف كنيم ؟ ! آرى ! ما نسبت به وجود او و صفات او علم اجمالى داريم، مى دانيم كه هست و فلان صفت را اجمالاً دارد ولى از گام نهادن در ميدان علم تفصيلى همه عاجزند، حتى پيامبران بزرگ خدا ؟

* * *

##### 1. «يلج» از مادّه «ولوج» (بر وزن خروج) به معنى ورود و دخول است.

▲نكته ها

▲1 ـ فرشته مرگ، يا فرشتگان مرگ

آيا ملك الموت يكى است يا گروهى ؟ اين سؤالى است كه بسيارى از خود مى كنند.
در بعضى از آيات قرآن قبض ارواح به خدا نسبت داده شده :« (اللهُ يَتَوفَّى اْلأنْفُسَ حِيْنَ مَوْتِها); خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض مى كند»(1) ولى در آيات ديگرى از قرآن اين كار به فرشتگان نسبت داده شده; گاه به فرشته مرگ و گاه به فرشتگان. در سوره سجده آيه 11 مى فرمايد :« (قُلْ يَتَوَفّاكُمْ مَلَكُ الْمَوتِ الّذِي وُكِّلَ بِكُمْ); بگو فرشته مرگ كه بر شما مأمور شده، قبض روح شما مى كند» ودر سوره نحل آيه 28 مى فرمايد :« (اَلَّذِينَ تَتَوَفّاهُمُ الْمَلائكَةُ); كسانى كه فرشتگان قبض روح آنها را مى كنند».
كسانى كه با آيات قرآن و تفسير آن سروكار دارند به خوبى مى دانند كه هيچ منافاتى بين اين آيات سه گانه، نيست براى اين كه سنّت پروردگار بر اين جارى شده كه براى اجراى امور در جهان آفرينش مأموريت را به فرشتگان مى دهد و لذا اين كار از يكسو فعل خداست چرا كه او فرمان داده، و از يكسو فعل فرشتگان، چرا كه مباشر عمل آنها هستند، مثلاً گفته مى شود «فلان زمامدار مسجد الحرام را در فلان تاريخ بناى جديد نمود» يعنى به مهندسان و معماران و بناكنندگان، دستور اين عمل را داد اين، از يكسو.
از سوى ديگر : ملك الموت و فرشته مرگ. معنى جنس دارد و مى دانيم جنس در مفهوم عموم و معنى جمعى نيز بكار مى رود.
بنابراين قبض كنندگان ارواح گروهى از فرشتگان هستند كه به فرمان خدا به اين كار دست مى زنند و بزرگ آنها فرشته اى به نام «عزرائيل» است.
بعضى معتقدند همان دو فرشته اى كه مأمور ثبت اعمال انسان هستند در پايان عمر مأمور قبض روح انسان خواهند شد و شايد تعبير به «وُكِّلَ بِكُمْ» (فرشته اى كه مأمور شماست) اشاره اى به اين معنى داشته باشد.
از آن جا كه نيكان و پاكان همه چيزشان با بدان و آلوده گان فرق دارد ممكن
است مأموران قبض روح آنها هم مختلف باشند و براى قبض روح انسان بسيار والايى، همچون پيامبر (صلى الله عليه وآله) شخص عزرائيل كه فرشته بزرگ مرگ است اقدام كند(2).

* * *

##### 1. زمر، آيه 42.
2. در حديثى از على (عليه السلام) به اين معنا اشاره شده است (بحار الأنوار، جلد 6، صفحه 142، حديث 6).

▲2 ـ چگونگى قبض ارواح

همان گونه كه ورود روح در بدن بر ما مبهم است مسأله قبض روح نيز چندان روشن است، همين اندازه مى دانيم كه به هنگام قبض روح رابطه روح از جسم بريده مى شود اما چگونه و به چه صورت ؟ دقيقاً روشن نيست.
آنچه در روايات اسلامى آمده است به نظر مى رسد تشبيهات و اشاراتى باشد و گر نه براى ما زندانيان عالم ماده درك اين گونه مسائل كه به عالم ماوراء طبيعت ارتباط دارد مشكل است.
آيا فرشته مرگ در جايى قرار گرفته ـ همان گونه كه در بعضى از روايات آمده ـ و تمام دنيا براى او مانند كف دست است و هر كس فرمان مرگ او صادر شده از ميان جمعيّت مى گيرد و قبض روح مى كند، يا اين كه فرشتگان قبض ارواح در جهان پراكنده اند و به موقع به سراغ شكارهاى خود مى روند ؟
در خطبه بالا در خصوص بچّه هايى كه در دوران جنينى قبض روح مى شوند سه احتمال ذكر شده بود : نخست اين كه فرشته مرگ وارد شكم مادر مى شود، ديگر اين كه از بيرون، روح جنين را به سوى خود فرا مى خواند و سوّم اين كه از آغاز در كنار جنين در شكم مادر ساكن است و اين كه امام هيچ احتمال را بر ديگرى ترجيح نداده اشاره به اين حقيقت است كه درك جزئيات اين امور براى ما كه در جهان ماده قرار داريم آسان نيست.
بعضى از شارحان نهج البلاغه از ميان اين سه احتمال، احتمال دوّم را ترجيح داده اند، شايد به اين دليل كه در حديثى از امام صادق (عليه السلام) نقل شده كه از «ملك الموت» سؤال كرده اند تو چگونه در يك لحظه قبض ارواحى مى كنى كه بعضى در مغرب و بعضى در مشرق هستند در پاسخ گفت من آنها را صدا مى زنم و اجابت دعوت من مى كنند و به سوى من مى آيند . سپس افزود : دنيا در برابر من همچون يك كاسه است كه در برابر يكى از شما باشد از هر گوشه اى از آن بخواهد چيزى را برمى گيرد(1).

* * *

##### 1. من لا يحضره الفقيه، جلد 1، صفحه 80 ، حديث 12.

##

▲خطبه113(1 )

وَمِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ
في ذمّ الدنياا

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه در نكوهش دنيا (ودنياپرستى) ايراد فرموده است.

##### 1. سند خطبه :
بخشى از اين خطبه را «زمخشرى» در اوايل كتاب «ربيع الأبرار» آورده و «آمرى» (كه قريب العصر به سيّد رضى بوده) آن را به طور پراكنده در كتاب خود «غرر الحكم» با تفاوتهايى نقل كرده است و از اين تفاوتها روشن مى شود كه «آمرى» آن را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 247).

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) در اين خطبه از چند مسأله مهم سخن مى گويد كه همه به يكديگر مرتبطند. نخست مردم را از دنياپرستى باز مى دارد و عيوب و مشكلات دنيا را بازگو مى كند و آن را به خانه اى تشبيه مى نمايد كه رو به ويرانى است و نبايد دل به آن بست.
در بخش ديگرى براى تكميل اين سخن، توصيه مى فرمايد كه مرگ را فراموش نكنيد و همچون زاهدان در دنيا باشيد كه دل به آن نبستند.
وسرانجام در بخش ديگرىى به پراكندگى و اختلاف مسلمانان، اشاره كرده و آن را ناشى از دل بستگى به دنيا مى شمرد و اصلاح آن را مايه پيشرفت جامعه معرفى مى فرمايد.

* * *

###

▲بخش اوّل

وَأُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا فَإنَّهَا مَنْزِلُ قُلْعَة، وَلَيْسَتْ بِدَارِ نُجْعَة. قَدْ تَزَيَّنَتْ بِغُرُورِهَا، وَغَرَّتْ بِزِينَتِهَا. دَارُهَا هَانَتْ عَلَى رَبِّهَا، فَخَلَطَ حَلاًلَهَا بِحَرَامِهَا، وَخَيْرَهَا بِشَرِّهَا، وَحَيَاتَهَا بِمَوتِهَا، وَحُلْوَهَا بِمُرِّهَا، لَمْ يُصْفِهَا اللهُ تَعَالَى لاَِوْلِيَائِهِ، وَلَمْ يَضِنَّ بِهَا عَلَى أَعْدَائِهِ. خَيْرُهَا زَهِيدٌ وَشَرُّهَا عَتِيدٌ. وَجَمْعُهَا يَنْفَدُ، وَمُلْكُهَا يُسْلَبُ، وَعَامِرُهَا يَخْرَبُ. فَمَا خَيْرُ دَار تُنْقَضُ نَقْضَ الْبِنَاءِ، وَعُمُر يَفْنَى فِيهَا فَنَاءَ الزَّادِ، وَمُدَّة تَنْقَطِعُ انْقِطَاعَ السَّيْرِ ! اجْعَلُوا مَا افْتَرَضَ اللهُ عَلَيْكُمْ مِنْ طَلَبِكُمْ، وَاسْأَلُوهُ مِنْ أَدَاءِ حَقِّهِ مَا سَأَلَكُمْ. وَأَسْمِعُوا دَعْوَةَ الْمَوْتِ آذَانَكُمْ قَبْلَ أَنْ يُدْعَى بِكُمْ.

###
ترجمه

شما را از دل بستگى به دنيا سخت بر حذر مى دارم كه منزلگاهى است كوچ كردنى و جاى اقامت نيست. خودرا با مكر و نيرنگ آراسته و با زرق و برق خود، مردم را مى فريبد ! سرايى است كه در نظر صاحب اصليش بى مقدار است، لذا حلالش را با حرام، و خيرش را با شرّ، و زندگيش را با مرگ، و شيرينيش را با تلخى، آميخته است (به همين دليل) خداوند آن را مخصوص اوليايش نساخته، و از دشمنانش دريغ نداشته است. خوبى هايش كم، و شرّ آن آماده (و فراوان)، جمعش رو به فنا و ملك و حكومتش رو به زوال، و آباديش رو به ويرانى است. چه ارزش دارد سرايى كه همچون عمارتهاى فرسوده در حال فروريختن است ؟ و چه خوبى دارد عمرهايى كه همچون زاد و توشه (مختصر) پايان مى گيرد ؟
و زندگى هايى كه همچون ايّام سفر به آخر مى رسد ؟ (بنابراين) آنچه را خداوند بر شما واجب كرده است جزءِ خواسته هاى خويش قرار دهيد و از او بخواهيد كه براى اداى حقوقى كه از شما طلب كرده ياريتان كند و پيش از آن كه به سوى مرگ فراخوانده شويد دعوت مرگ را به گوش هاى خويش برسانيد (و آماده شويد).

▲شرح و تفسير

▲شما را از دلبستگى به دنيا بر حذر مى دارم

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه، باز به سراغ نكوهش دنيا و دنياپرستان مى رود و چنان زرق و برق دنيا را تحقير مى كند و عيوب آن را بر مى شمرد كه هر انسان عاقلى را بيدار مى سازد و به او نشان مى دهد كه دنياپرستى راه نجات نيست.
مخاطبان خويش را كه مردم آن روز و امروز و تمام اعصار و قرون را شامل مى شود از زرق و برق دنيا بر حذر مى دارد و مى فرمايد : «شما را از دلبستگى به دنيا سخت بر حذر مى دارم كه منزلگاهى است كوچ كردنى; و جاى اقامت نيست» (وَأُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا مَنْزِلُ قُلْعَة، وَلَيْسَتْ بِدَارِ نُجْعَة).
«قلعه» از ماده «قلع» گرفته شده و به معنى اموال عاريتى و محلى كه انسان هر زمان بايد از آن برخيزد، مى باشد.
و«نُجْعَة» عكس آن است و آن جايگاهى است كه انسان خير و بركت در آن يافته و قطعاً تصميم به توقف در آن گرفته است بنابراين مفهوم سخن مولا (عليه السلام)اين است كه دنيا به هر حال يك منزلگاه موقّتى است و ارزشى براى ماندن و اقامت گزيدن ندارد، در ادامه سخن در واقع به دلايل اين مطلب اشاره مى كند و مى افزايد : «دنيا خود را با مكر و نيرنگ آراسته و با زرق و برق خود مردم را مى فريبد، سرايى است كه در نظر صاحب اصليش بى مقدار است لذا حلالش را با حرام، و خيرش را با شرّ، و زندگى اش را با مرگ، و شرينى اش را با تلخى، بهم هم آميخته است» (قَدْ تَزَيَّنَتْ بِغُرُورِهَا، وَغَرَّتْ بِزِينَتِهَا. دَارُهَا(1) هَانَتْ عَلَى رَبِّهَا، فَخَلَطَ حَلاَلَهَا بِحَرَامِهَا، وَخَيْرَهَا بِشَرِّهَا، وَحَيَاتَهَا بِمَوتِهَا، وَحُلْوَهَا بِمُرِّهَا).
هر گاه بخواهى لقمه نان حلالى بدست آورى بايد هزار درد و رنج را تحمّل كنى و از مسيرهاى پرنشيب و فراز بگذرى و هرگاه بخواهى گلى بچينى بايد تحمّل نيش خار كنى و اگر بخواهى از خوان نعمتش كمى عسل برگيرى نيشهاى زنبورها در انتظار توست، در كنار هر گنجى افعى ها خفته اند و در كنار هر شيرينى تلخى هاست، فى المثل انسانى كه فرزند ندارد غم وغصّه جانكاهى بر روح او سنگينى مى كند ولى همين كه فرزند پيدا كرد هزاران مشكل در كنار اوست و همچنين نعمتها و مواهب ديگر كه فقدانش غم انگيز است و وجودش ملال آور و مشكل آفرين.
و در تأكيد اين سخن مى فرمايد : «(به همين دليل) خداوند آن را مخصوص اوليايش نساخته، واز دشمنانش دريغ نداشته است» (لَمْ يُصْفِهَا(2) اللهُ تَعَالَى لاَِوْلِيَائِهِ، وَلَمْ يَضِنَّ(3) بِهَا عَلَى أَعْدَائِهِ).
آرى ! اگر متاع دنيا متاع قابل ملاحظه اى بود خداوند آن را به دوستانش اختصاص مى داد و از دشمنانش دريغ مى داشت ولى چون ارزشى ندارد آن را به هر كس مى دهد. سپس اضافه مى كند : «خوبى هايش كم، و شرّ آن آماده (و فراوان) جمعش، رو به فنا و ملك و حكومتش رو به زوال، و آبادى اش رو به ويرانى است» (خَيْرُهَا زَهِيدٌ وَشَرُّهَا عَتِيدٌ(4). وَجَمْعُهَا يَنْفَدُ، وَمُلْكُهَا يُسْلَبُ، وَعَامِرُهَا يَخْرَبُ).
و عجب اين كه اين دگرگونيها و زوال نعمتها و بر باد رفتن حكومتها و ويرانى آباديها، هميشه جنبه تدريجى ندارد بلكه گاهى در يك ساعت و حتى در يك لحظه همه چيز دگرگون مى شود و تاريخ بشر مملوّ است از اين صحنه هاى وحشت آور و عبرت انگيز.
با اين حال چگونه عاقل مى تواند به آن دل ببندد ؟ و بر نعمتهايش تكيه كند ؟ از اقبال دنيا شاد و از ادبارش غمگين شود ؟
و در ادامه اين بحث، مطلب را به صورت سؤال مطرح مى كند، تا پاسخ آن از درون دل هاى مخاطبين برخيزد و اثر عميق خود را بگذارد، مى فرمايد : «چه ارزشى دارد سرايى كه همچون عمارتهاى فرسوده در حال فروريختن است ! و چه خوبى دارد، عمرهايى كه همچون زاد و توشه (مختصر) پايان مى گيرد، و زندگى هايى كه همچون ايّام سفر به آخر مى رسد !» (فَمَا خَيْرُ دَار تُنْقَضُ نَقْضَ الْبِنَاءِ، وَعُمُر يَفْنَى فِيهَا فَنَاءَ الزَّادِ، وَمُدَّة تَنْقَطِعُ انْقِطَاعَ السَّيْرِ !).
امام (عليه السلام) در اين سه تشبيه، نهايت فصاحت و بلاغت را بكار برده است :
نخست دنيا را به خانه كهنه و فرسوده اى تشبيه مى كند كه ديوارهايش شكافته و سقفهايش در حال فروريخش شكست.
وعمر انسان را به سفره اى تشبيه مى كند كه گروهى بر سر آن مى نشينند و در مدّتى كوتاه هر چه در آن است مى خورند و خالى مى شود.
ومدّت بقاء انسان را در اين جهان به سفرهاى كوتاهى تشبيه مى كند كه مسافر تا گرم راه رفتن مى شود پايان مى پذيرد.
و سرانجام در آخرين جمله از اين بخش خطبه، همگان را مخاطب ساخته و سه دستور مهمّ به آنها مى دهد و مى فرمايد : «آنچه را خداوند بر شما واجب كرده است جزءِ خواسته هاى خويش قرار دهيد و از او بخواهيد كه براى اداى حقوقى كه از شما خواسته است ياريتان كند و بيش از آن كه به سوى مرگ فراخوانده شويد، دعوت مرگ را به گوش هاى خويش برسانيد (و آماده شويد)» (اجْعَلُوا مَا افْتَرَضَ اللهُ عَلَيْكُمْ مِنْ طَلَبِكُمْ، وَاسْأَلُوهُ مِنْ أَدَاءِ حَقِّهِ مَا سَأَلَكُمْ. وَأَسْمِعُوا دَعْوَةَ الْمَوْتِ آذَانَكُمْ قَبْلَ أَنْ يُدْعَى بِكُمْ).
در نخستين دستور به مردم سفارش مى كند كه حدّ اقل واجبات الهى را به اندازه خواسته هاى شخصى خود، ارج نهند و در انجام آن كوشا باشند نه اين كه خواسته هاى دنيوى خودرا در متن قرار دهند و واجبات الهى را در حاشيه.
اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور اين است كه توفيق انجام واجبات الهى را از خواسته هاى خود در پيشگاه خدا قرار دهيد ولى معنى اوّل مناسبتر به نظر مى رسد زيرا در جمله دوّم به اين معنى، اشاره شده كه مى فرمايد از او بخواهيد كه در اداء حقش شما را يارى كند بنابراين تفسير هر دو جمله تكرار يك مفهوم خواهد بود.
جمله سوّم اشاره به آمادگى براى استقبال از مرگ است از طريق اداء حقوق مردم و توبه از گناه و جبران ما فات، چرا كه در غير اين صورت، مرگ غافلگيرانه دامان انسان را مى گيرد و به سوى جهانى كه هيچ آمادگى براى ورود به آن ندارد پيش مى برد.

* * *

#####
1. آنگونه كه در نسخ ديگر آمده، «دارٌ هانت على ربّها» است ولى در نسخه «صبحى صالح» كه اين نسخه برگرفته از آن است «دارها هانت» است كه ظاهراً اشتباه است.
2. «لم يصفها» از مادّه «اصفاء» به معنى مخصوص گردانيدن، گرفته شده است اشاره به اين كه مواهب دنيا، به قدرى بى ارزش است كه خدا آن را در اختيار همه قرار داده است.
3. «لم يضنّ» از مادّه «ضن» به معنى بخل و دريغ داشتن است.
4. «عتيد» از مادّه «عتاد» (بر وزن جواب) به معنى مهيّا و فراهم شدن است و گاه به معنى ذخيره كردن نيز مى آيد.

▲بخش دوّم

إنَّ الزَّاهِدِينَ فِي الدُّنْيَا تَبْكِي قُلُوبُهُمْ وَإنْ ضَحِكُوا، وَيَشْتَدُّ حُزْنُهُمْ وَإنْ فَرِحُوا، وَيَكْثُرُ مَقْتُهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَإنِ اغْتَبَطُوا بِمَا رُزِقُوا. قَدْ غَابَ عَنْ قُلُوبِكُمْ ذِكْرُ الاْجَالِ، وَحَضَرَتْكُمْ كَوَاذِبُ الاْمَالِ، فَصَارَتِ الدُّنْيَا أَمْلَكَ بِكُمْ مِنَ الاْخِرَةِ، وَالعَاجِلَةُ أَذْهَبَ بِكُمْ مِنَ الاْجِلَةِ، وَإنَّمَا أَنْتُمْ إخْوَانٌ عَلَى دِينِ اللهِ، مَا فَرَّقَ بَيْنَكُمْ إلاَّ خُبْثُ السَّرَائِرِ، وَسُوءُ الضَّمَائِرِ. فَلاَ تَوَازَرُونَ وَلاَ تَنَاصَحُونَ، وَلاَ تَبَاذَلُونَ وَلاَ تَوَادُّونَ.

###
ترجمه

زاهدان در دنيا، قلوبشان مى گريد گر چه ظاهراً بخندند، سخت محزون و غمگين اند گر چه ظاهراً شادمانى كنند، و نسبت به خود (و وضع اخلاقى و كمى طاعات خويش) سخت خشمگين اند هر چند به خاطر روزى هاى فراوانى كه به آنها داده شده در پيشگاه خدا شاكرند.
ياد مرگ از دل هايتان پنهان شده و آمال و آرزوهاى دروغين در برابر شما حاضر گشته، از اين رو سلطه دنيا بر شما بيش از آخرت شده و زندگانى زودرس دنيا شما را از حيات جاودانى آخرت بيرون برده است. شما همگى در اسلام و دين خدا برادر (و برابر) هستيد و تفرقه و اختلاف در ميان شما تنها به سبب آلودگى درون و سوء نيت هاست به همين دليل نه به يكديگر كمك مى كنيد، و نه همديگر را نصيحت، و نه بذل و بخشش به هم داريد، و نه به يكديگر مهر مىورزيد !

* * *

###

▲شرح و تفسير

▲وصف زاهدان در دنيا

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه به سه نكته اشاره مى فرمايد كه تأكيد و تكميلى است بر بخش گذشته اين خطبه، و مقدمه اى است بر بخش آينده.
نخست به سراغ توصيف زاهدان در دنيا مى رود تا با مقايسه كردن حال مخاطبين با حال آنها وضع هر كس روشن شود و در اين جا براى زاهدان سه ويژگى مى شمرد، مى فرمايد : «زاهدان در دنيا قلوبشان مى گريد گر چه ظاهراً بخندند» (إنَّ الزَّاهِدِينَ فِي الدُّنْيَا تَبْكِي قُلُوبُهُمْ وَإنْ ضَحِكُوا).
«و سخت محزون و غمگين اند گر چه ظاهراً شادمانى كنند» (وَيَشْتَدُّ حُزْنُهُمْ وَإنْ فَرِحُوا).
«ونسبت به خود سخت خشمگين هستند (و از وضع اخلاقى و طاعات خود را راضى نيستند) هر چند به خاطر روزى هاى فراوانى كه به آنها داده شده در پيشگاه خداوند شاكرند» (وَيَكْثُرُ مَقْتُهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَإنِ اغْتَبَطُوا(1) بِمَا رُزِقُوا).
آرى چشم هاى قلب آنها گريان است به خاطر نقايص و كمبودهايى كه در خود مى بينند و لغزش هايى كه احياناً از آنها سرزده، هر چند براى حفظ آداب اجتماعى و اخلاقى ظاهراً شاد و خندان باشند. آنها بر گذشته خويش تأسف مى خورند و از فرصت هايى كه در دست داشته اند و از آن استفاده نكرده اند غمگين اند، هر چند در ظاهر شاد و مسرورند و آنها از يكسو در برابر مواهب مادى و معنوى الهى زبان به شكر و ثناى او مى گشايند ولى از سوى ديگر خودرا به خاطر كوتاهى در بهره گيرى صحيح از اين نعمت ها ملامت و سرزنش مى كنند.
و در يك جمله، آنها همواره در مقام نقد خويشتن و اصلاح كاستى ها و كمبودهاى معنوى خود هستند وهمين امر سبب حركت تكاملى آنها به سوى خداست و هرگز راضى به وضع موجود نيستند كه سبب ركود يا عقب گردشان شود.
و در نكته دوّم وضع مخاطبين خودرا تشريح مى كند تا با زاهدان، خودرا مقايسه كنند و به عيوب خويش واقف شوند و براى آنها نيز سه وصف بيان مى فرمايد، مى گويد : «ياد مرگ از دل هايتان پنهان شده و آمال و آرزوهاى دروغين در برابر شما حاضر گشته از اين رو سلطه دنيا بر شما بيش از آخرت شده، و زندگانى زودرس دنيا، شما را از ياد حيات جاودانى آخرت بيرون برده است» (قَدْ غَابَ عَنْ قُلُوبِكُمْ ذِكْرُ الاْجَالِ، وَحَضَرَتْكُمْ كَوَاذِبُ الاْمَالِ، فَصَارَتِ الدُّنْيَا أَمْلَكَ بِكُمْ مِنَ الاْخِرَةِ، وَالعَاجِلَةُ أَذْهَبَ بِكُمْ مِنَ الاْجِلَةِ).
آرى ! آن كس كه سر آمد عمر و پايان زندگى زودگذر دنيا را به فراموشى بسپارد، و دل را در گرو سراب آرزوهاى دروغين قرار دهد، دنيا بر عقل و فكر او چيره مى شود و آخرت را از ياد مى برد، و چنين كسى آمادگى براى آلودگى به هر گناه و فسادى دارد و بهترين طعمه شيطان و هواى نفس است.
و در پايان اين بخش از خطبه، چنين نتيجه مى گيرد كه «شما همگى در اسلام و دين خدا برادر (و برابر) هستيد و تفرقه و اختلاف در ميان شما تنها به سبب آلودگى درون و سوء نيت هاست به همين دليل، نه به يكديگر كمك مى كنيد، نه همديگر را نصيحت، و نه بذل و بخشش به هم داريد و نه به يكديگر مهر مىورزيد» (وَإنَّمَا أَنْتُمْ إخْوَانٌ عَلَى دِينِ اللهِ، مَا فَرَّقَ بَيْنَكُمْ إلاَّ خُبْثُ السَّرَائِرِ، وَسُوءُ الضَّمَائِرِ. فَلاَ تَوَازَرُونَ(2) وَلاَ تَنَاصَحُونَ، وَلاَ تَبَاذَلُونَ وَلاَ تَوَادُّونَ).
اشاره به اين كه زمينه هاى وحدت از طريق اخوت اسلامى در ميان شما موجود است امّا اختلافات به خاطر تعصب ها، كينه و حسد و حبّ دنيا و تنگ نظرى ها بر آن غلبه كرده است و رشته وحدت را كه سبب امنيّت داخل و پيروزى بر دشمنان خارجى است از هم گسسته است به همين دليل بركات اجتماع كه همكارى و خدمات متقابل و پيوندهاى دوستى و برادرى است از شما قطع شده است.
اين تعبير اشاره روشنى به اين حقيقت دارد كه حبّ دنيا و خبث باطن و سوء نيّت و اخلاق نه تنها آخرت را بر باد مى دهد بلكه صحنه جامعه بشرى را كانونى از ناامنى و انواع تزاحم ها و كشمكش ها مى سازد كه در آن خبرى از همدلى و محبّت و همكارى و صميميّت نيست.

* * *

##### 1. بسيارى از شارحان نهج البلاغه جمله «اُغْتُبِطُوا» را طبق بعضى از نسخه ها به صورت مجهول خوانده اند و آن را به معنى مورد غبطه واقع شدن تفسير كرده اند و بعضى آن را به صورت فعل معلوم آورده اند و مفهومى شبيه آنچه گفته شد از آن فهميده اند در حالى كه با مراجعه به متون لغت روشن مى شود كه «اغتباط» به معنى ديگرى است و آن خوشحال بودن و شكر خدا را در برابر نعمت ها به جاى آوردن است. (به لسان العرب و قاموس و لغات ديگر مراجعه شود).
2. «لا توازرون» از مادّه «موازرة» به معنى تعاون و همكارى است.

▲بخش سوّم

مَا بَالُكُمْ تَفْرَحُونَ بِالْيَسِيرِ مِنَ الدُّنْيَا تُذْرِكُونَهُ، وَلاَ يَحْزُنُكُمُ الْكَثِيرُ مِنَ الآخِرَةِ تُحْرَمُونَهُ ! وَيُقلِقُكُمُ الْيَسِيرُ مِنَ الدُّنْيَا يَفُوتُكُمْ، حَتَّى يَتَبَيَّنَ ذِلكَ فِي وُجُوهِكُمْ، وَقِلَّةِ صَبْرِكُمْ عَمَّا زُوِيَ مِنْهَا عَنْكُمْ ! كَأَنَّهَا دَارُ مُقَامِكُمْ، وَكَأَنَّ مَتَاعَهَا بَاق عَلَيْكُمْ. وَمَا يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ أَنْ يَسْتَقْبِلَ أَخَاهُ بِمَا يَخَافُ مِنْ عَيْبهِ، إلاَّ مَخَافَةُ أَنْ يَسْتَقْبِلَهُ بِمِثْلِهِ. قَدْ تَصَافَيْتُمْ عَلَى رَفْضِ الاْجِلِ وَحُبِّ الْعَاجِلِ، وَصَارَ دِينُ أَحَدِكُمْ لُعْقَةً عَلَى لِسَانِهِ، صَنِيعَ مَنْ قَدْ فَرَغَ مِنْ عَمَلِهِ، وَأَحْرَزَ رِضَى سَيِّدِهِ.

###
ترجمه

شما را چه شده كه با تحصيل مقدار كمى از دنيا مسرور و خوشحال مى شويد، ولى هرگز محروم شدن از مقدار فراوانى از آخرت، شما را غمگين نمى كند ؟ ! از دست رفتن مقدار ناچيزى از متاع دنيا شما را سخت پريشان مى سازد به گونه اى كه آثارش در چهره هايتان نمايان مى شود، و به خاطر آنچه از دست داده ايد بى تابى مى كنيد، گويى اين جا سراى اقامت جاودانه شماست و متاع دنيا هميشه براى شما باقى مى ماند.
كسى از شما نمى تواند عيب خطرناك برادر خودرا (به منظور اصلاح و نهى از منكر) بازگو كند چرا كه مى ترسد برادرش نيز همان عيب را درباره او بازگويد ! (گويى) همگى دست به دست هم داده ايد كه آخرت را كنار بگذاريد و به دنيا عشق ورزيد و دين شما لقلقه زبانتان شده و كارتان شبيه كار كسى است كه گويى تمام وظيفه خودرا انجام داده و رضايت مولاى خويش را فراهم ساخته است (در حالى كه شما نه تنها انجام وظيفه نكرده ايد بلكه خشم مولاى خودرا فراهم ساخته ايد).

▲شرح و تفسير

▲باز هم سرزنش دنياپرستان

در اين بخش كه آخرين بخش خطبه است امام (عليه السلام) بار ديگر دنياپرستان را مخاطب قرار داده و با سرزنشها و ملامتهاى توأم با استدلال، براى بيدار ساختن آنها كوشش مى كند، نخست مى فرمايد : «شما را چه شده كه با تحصيل مقدار كمى از دنيا مسرور و خوشحال مى شويد ولى هرگز محروم شدن از مقدار زيادى از آخرت، شما را غمگين نمى كند، از دست رفتن مقدار ناچيزى از متاع دنيا شما را سخت پريشان مى سازد به گونه اى كه آثار آن در چهره هايتان نمايان مى شود و به خاطر آنچه از دست داده ايد بى تابى مى كنيد، گويى اين جا سراى اقامت هميشگى شماست و متاع دنيا هميشه براى شما باقى مى ماند» (مَا بَالُكُمْ تَفْرَحُونَ بِالْيَسِيرِ مِنَ الدُّنْيَا تُدْرِكُونَهُ، وَلاَ يَحْزُنُكُمُ الْكَثِيرُ مِنَ الآخِرَةِ تُحْرَمُونَهُ ! وَيُقلِقُكُمُ الْيَسِيرُ مِنَ الدُّنْيَا يَفُوتُكُمْ، حَتَّى يَتَبَيَّنَ ذِلكَ فِي وُجُوهِكُمْ، وَقِلَّةِ صَبْرِكُمْ عَمَّا زُوِيَ(1) مِنْهَا عَنْكُمْ ! كَأَنَّهَا دَارُ مُقَامِكُمْ، وَكَأَنَّ مَتَاعَهَا بَاق عَلَيْكُمْ).
آرى ! چنين است حال بسيارى از مردم دنيا كه از دست رفتن امور معنوى سبب پريشانى آنها نمى شود ولى كمترين ضرر مادى آنها را سخت پريشان مى سازد، مثلاً اگر روزهاى متوالى نماز صبح آنها قضا شود هيچ مايه نگرانى آنها نيست يا اگر سالها از فيض عبادتهاى شبانه محروم بمانند غمى ندارند ولى گاهى چند درهم زيان، آنها را برآشفته مى كند و بر سر اطرافيان خود فرياد مى كشند كه چرا چنين شده است ؟
اين تفاوت آشكار شرم آور، از يكى از دو چيز سرچشمه مى گيرد : يا ايمانها نسبت به آخرت و وعده هاى الهى ضعيف است و آن را حلواى نسيه مى دانند كه به خاطر آن چشم از سكّه نقد نمى پوشند، و يا على رغم ايمانشان به آخرت آن قدر هوا و هوسها بر قلب و روح آنها چيره شده و غفلت آنها را فراهم آورده كه جز متاع دنيا و لذّات زودگذر و گاه موهوم و خيالى را، نمى بينند.
و در ادامه اين سخن به يكى ديگر از نقطه هاى ضعف دنياپرستان اشاره كرده مى فرمايد : يكى از بدبختيهاى شما اين است كه : «كسى از شما نمى تواند عيب خطرناك برادر خود را (به منظور اصلاح و نهى از منكر) بازگو كند چرا كه مى ترسد برادرش نيز همان عيب را درباره او بازگويد» (وَمَا يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ أَنْ يَسْتَقْبِلَ أَخَاهُ بِمَا يَخَافُ مِنْ عَيْبهِ، إلاَّ مَخَافَةُ أَنْ يَسْتَقْبِلَهُ بِمِثْلِهِ).
اشاره به اين كه شما با داشتن آن همه عيوب كه از دنياپرستى ناشى مى شود، از اصلاح يكديگر به وسيله تذكّرها و اندرزها محروم هستيد، چرا كه هيچ يك از شما جرأت نمى كنيد در اين مقام برآييد چون مى ترسيد شما را سرزنش كنند كه اگر اين كار و آن كار بد است چرا خود آلوده ايد ؟ و اگر شما طبيب هستيد چرا نخست سرخود را دوا نمى كنيد ؟ و آيا صحيح است كه ديگها روسياهى را بر ديگچه ها عيب بگيرند ؟ !
و سرانجام امام (عليه السلام) با اين سخن خطبه را پايان مى دهد مى فرمايد : «(گويى) همگى دست به دست هم داده ايد كه آخرت را كنار بگذاريد، و به دنيا عشق ورزيد، و دين شما لقلقه زبانتان شده، و كارتان شبيه كار كسى است كه گويى تمام وظيفه خود را انجام داده و رضايت مولاى خويش را فراهم ساخته است !» (قَدْ تَصَافَيْتُمْ عَلَى رَفْضِ الاْجِلِ وَحُبِّ الْعَاجِلِ، وَصَارَ دِينُ أَحَدِكُمْ لُعْقَةً(2)عَلَى لِسَانِهِ، صَنِيعَ مَنْ قَدْ فَرَغَ مِنْ عَمَلِهِ، وَأَحْرَزَ رِضَى سَيِّدِهِ).
گاه در ميان مردم كارهاى خلافى انجام مى شود كه هيچ توافق قبلى بر آن صورت نگرفته ولى چنان هماهنگ است كه گويى آنها جلسات متعددى داشته و برنامه ريزى و توافق قبلى صورت گرفته، و اين نيست مگر بخاطر اين كه انگيزه ها در اين امور يكسان است. يكى از مصداقهاى روشن آن بى اعتنايى به مسائل مربوط به آخرت و چسبيدن به دنياى مادى است.
اين گونه افراد دنياپرست ممكن است ظاهراً دين دار باشند ولى دين آنها در يك سلسله شعارها و ادعاها و لفاظى ها و احياناً كمى از عبادات، خلاصه مى شود تعبير «لعقة» اشاره به همين معناست. و گاه آن چنان از خود راضى هستند كه گويى به تمام وظايف الهى و انسانى خود، عمل كرده و به قرب پروردگار و مقام رضاى او رسيده اند و اين به راستى يك انحراف وحشتناك است همان گونه كه مولا در پايان اين خطبه به آن اشاره فرموده است.

* * *

##### 1. «زوى» از مادّه «زيّ» (بر وزن حيّ) به معنى جمع كردن و گرفتن و بردن و دور كردن است و با توجه به اين كه در عبارت بالا به صورت فعل مجهول و همراه با «عَنْ» ذكر شده به معنى دور كردن و از دست دادن مى باشد.
2. «لعقة» از مادّه «لعق» (بر وزن فرق) به معنى ليسيدن گرفته شده و «لعقه» به مقدار مختصرى از غذا گفته مى شود كه انسان با سرانگشت يا قاشق كوچكى روى زبان مى گذارد و به زودى آن را فرو مى برد و كنايه از شىء مختصر است.

▲خطبه114(1)

وَمِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

وَفِيْها مَواعِظُ لِلنّاسِ

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه در آن اندرزهاى مهمى به مردم مى دهد.

##### 1. سند خطبه :
در كتاب «تحف العقول» كه به احتمال قوىّ قبل از نهج البلاغه تأليف شده قسمت مهمّى از اين خطبه آمده است و «زمخشرى» بخش اوّل اين خطبه را در اوايل كتاب «ربيع الابرار» آورده است و بخش ديگرى را در اوايل جلد دوّم آن ذكر كرده و با تفاوتهايى كه ميان نقل او و سيّد رضى (رحمه الله) وجود دارد روشن مى شود كه او آن را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته و «قاضى قُضاعى» (از علماى قرن پنجم واز نزديكان يكى از خلفاى فاطمى در مصر) نيز بخشى از خطبه را در كتاب «دستور معالم الحكم» با تفاوتهايى ذكر كرده و مرحوم «شيخ طوسى» نيز آن را در كتاب «امالى» آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 252).

▲خطبه در يك نگاه

در بخش اوّل اين خطبه، امام (عليه السلام) حمد وثناى الهى را با تعبيراتى قرين مى كند كه راه خداشناسى را براى انسان هموار مى سازد و راه و روش شهادت به اخلاص را به انسان مى آموزد و اهميّت گواهى به توحيد و نبوّت را با تعبيرات پر معنايى نشان مى دهد.

در بخش ديگرى از اين خطبه، همه مخاطبين را به تقواى الهى دعوت مى كند وآثار و بركات تقوا در وجود انسان را برمى شمرد.

در بخش سوّم، سخن از ناپايدارى دنيا و سرعت زوال نعمتها و ناتمام ماندن آرزوها و كم بودن فاصله زندگى و مرگ مى گويد.

در بخش چهارم اين خطبه با نصايح و اندرزهاى دقيق و حساب شده، همگان را به اطاعت پروردگار دعوت مى كند و از فراموشى جهان آخرت و گرفتار شدن در چنگال غفلت و عدم توجه به وضع دنياى زودگذر بر حذر مى دارد.

ارتباط اين چهار بخش در ايجاد يك مجموعه، از اندرزهاى منسجم بر كسى پوشيده نيست.

تعبيرات اين خطبه چنان فصيح و بليغ و لطيف است كه نويسنده كتاب «الطراز» (امام يحيى زيدى از علماى قرن هشتم) در پايان اين خطبه بيانى دارد كه عين عبارت او چنين است : «لَوْ كَانَ كَلامٌ مِنْ كَلامِ الْبَشَرِ مُعْجِزَةً لَكَانَ هَذا هُوَ الأوَّلُ وَلَوْ أَعْجَزَ شَيْءٌ مِنَ الْكَلامِ بَعْدَ كَلامِ اللهِ لَكَانَ هَذا هُوَ الثّانِي; اگر سخنى از سخنان بشر معجزه باشد اين نخستين آنهاست و اگر كلامى بعد از كلام خدا اعجازآميز باشد اين همان كلام دوّم است»(1).

* * *

##### 1. مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 252.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ للهِ الوَاصِلِ الْحَمْدَ بِالنِّعَمِ وَالنِّعَمَ بِالشُّكْرِ. نَحْمَدُهُ عَلَى آلاَئِهِ، كَمَا نَحْمَدُهُ عَلَى بَلاَئِهِ. وَنَسْتَعِينُهُ عَلَى هذِهِ النُّفُوسِ الْبِطَاءِ عَمَّا أُمِرَتْ بِهِ، السِّرَاعِ إلَى مَا نُهِيَتْ عَنْهُ. وَنَسْتَغْفِرُهُ مِمَّا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُهُ، وَأَحْصَاهُ كِتَابُهُ : عِلْمٌ غَيْرُ قَاصِر، وَكِتَابٌ غَيْرُ مُغَادِر. وَنُؤْمِنُ بِهِ إيمَانَ مَنْ عَايَنَ الْغُيُوبَ، وَوَقَفَ عَلَى الْمَوْعُودِ، إيماناً نَفَى إخْلاَصُهُ الشِّرْكَ، وَيَقِينُهُ الشَّكَّ. وَنَشْهَدُ أَنْ لاَ إلهَ إلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، شَهَادَتَيْنِ تُصْعِدَانِ الْقَوْلَ، وَتَرْفَعَانِ الْعَمَلَ. لاَ يَخِفُّ مِيزَانٌ تُوضَعَانِ فِيهِ، وَلاَ يَثْقُلُ مِيزَانٌ تُرْفَعَانِ عَنْهُ.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه حمد را به نعمت، ونعمت را به شكر پيوند داد، او را بر نعمتهايش ستايش مى كنيم آن گونه كه بر بلاهايش، و از او در برابر اين نفوس سست و تنبل كه در انجام اوامرش كندى مى كنند و در ارتكاب نواهيش سرعت دارند، يارى مى طلبيم، و از گناهانى كه علم او به آنها احاطه دارد و كتاب او (نامه اعمال ما) آنها را شماره كرده، آمرزش مى طلبيم، همان علمى كه در هيچ موردى قصورى ندارد و كتابى كه چيزى را فروگذار نمى كند.

و به او ايمان داريم همچون كسى كه اسرار نهانى را با چشم مشاهده مى كند، و در كنار آنچه وعده داده شده (از معاد و رستاخيز) ايستاده و آگاهى دارد، ايمانى كه اخلاص آن شرك را نفى مى كند و يقين آن شك و ترديد را مى زدايد،

و شهادت مى دهيم كه معبودى جز خداوند نيست، يگانه است و همتايى ندارد و محمّد (صلّى الله عليه و آله و سلم) بنده و فرستاده اوست، شهادتى كه سخن را بالا مى برد و عمل را به پيشگاه خدا و مرحله قبول مى رساند، شهادتى كه در هر ميزانى گذاشته شود سبك نخواهد بود و از هر ميزانى برگرفته شود سنگين نمى گردد !

▲شرح و تفسير

▲باورهاى پر بار !

امام (عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه به نكات مهمى در زمينه حمد و ثناى الهى و استعانت از ذات پاك او و استغفار در برابر گناهان، اشاره مى فرمايد.

نخست مى گويد : «ستايش مخصوص خداوندى است كه حمد را به نعمت و نعمت را به شكر پيوند داد» (الْحَمْدُ للهِ الوَاصِلِ الْحَمْدَ بِالنِّعَمِ وَالنِّعَمَ بِالشُّكْرِ).

قرين بودن حمد به نعمت از اين جاست كه حمد و سپاس او، انسان را لايق نعمت هايش مى سازد و اين حمد سبب برخوردارى بندگان از نعمت او مى گردد. همچنين رابطه نعمت با شكر از اين جهت است كه نعمت سبب شكرگزارى است چرا كه بندگان در برابر هر نعمتى موظف به شكرگزارى هستند و بر هر نعمتى، شكرى واجب است (در واقع حمد سبب تكوينى نعمت ها و نعمت ها سبب تشريعى شكرگزارى مى باشد).

گواه اين معنا چيزى است كه در خطبه 157 آمده مى فرمايد : «الْحَمْدُ للهِ الَّذِي جَعَلَ الْحَمْدَ مِفْتَاحاً لِذِكْرِهِ، وَسَبَبَاً لِلْمَزِيدِ مِنْ فَضْلِهِ; ستايش مخصوص خداوندى است كه حمد را كليد ذكر خود قرار داده و آن را سبب فزونى فضل و رحمتش ساخته است».

البتّه دو جمله بالا تفسيرهاى ديگرى از نظر تفاوت علت و معلول ها مى تواند داشته باشد ولى آنچه در بالا آمد از همه مناسبتر است.

در دوّمين نكته، مى فرمايد : «ما او را بر نعمت هايش ستايش مى كنيم آن گونه كه بر بلاهايش» (نَحْمَدُهُ عَلَى آلاَئِهِ، كَمَا نَحْمَدُهُ عَلَى بَلاَئِهِ).

اشاره به اين كه بلاهاى الهى هم در واقع، نوعى نعمت است همان گونه كه در بحث فلسفه آفات و بلاها ضمن مباحث توحيد و عدل بيان كرده ايم. گاه بلاها سبب بيدارى و بازگشت به سوى خدا و ترك معاصى است و گاه ظاهراً بلا است ولى در باطن، نعمت است و ما تشخيص نمى دهيم. گاه كفار گناهان است و گاهى سبب شناخت قدر نعمت هاست چرا كه تا انسان نعمتى را از دست ندهد و به مصيبتى گرفتار نشود ارزش نعمت ها را نمى شناسد و گر نه خداوند حيكم على الاطلاق بى جهت كسى را گرفتار بلايى نمى كند پس بلاى او هم رحمت است و درد او درمان.

در سوّمين نكته، مى فرمايد : «از او در برابر اين نفوس سُست وتنبل كه در انجام اوامرش كُندى مى كنند و در ارتكاب نواهيش سرعت دارند يارى مى طلبيم !» (وَنَسْتَعِينُهُ عَلَى هذِهِ النُّفُوسِ الْبِطَاءِ(1) عَمَّا أُمِرَتْ بِهِ، السِّرَاعِ إلَى مَا نُهِيَتْ عَنْهُ).

اشاره به اين كه نفوس انسانى تا به مرحله كمال نفس مطمئنه نرسد در انجام اوامر الهى سُستى مى كند و در ارتكاب گناهانى كه با غرايز حيوانى سازگار است، شتاب مى گيرد و تا كمك و يارى پروردگار نباشد گذشتن از مرحله نفس امّاره و رسيدن به مرحله لوامه و عبور از آن و وصول به نفس مطمئنه كارى بس دشوار است.

در چهارمين نكته، مى فرمايد : «از گناهانى كه علم او به آنها احاطه دارد و كتاب او (نامه اعمال ما) آنها را شماره كرده آمرزش مى طلبيم، همان علمى كه در هيچ مورد قصورى ندارد و كتابى كه چيزى را فروگذار نمى كند» (وَنَسْتَغْفِرُهُ مِمَّا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُهُ، وَأَحْصَاهُ كِتَابُهُ : عِلْمٌ غَيْرُ قَاصِر، وَكِتَابٌ غَيْرُ مُغَادِر(2) ).

اشاره به اين كه تا از گناه استغفار نكنيم و صفحه دل را از زنگار آن شستشو ندهيم، هرگز نمى توانيم از وسوسه هاى نفس دور بمانيم و به مقام قرب او نايل شويم و به آن مرحله از ايمان كه در جمله هاى آينده مى آيد، برسيم، در واقع استغفار هم تكميلى است براى بحث گذشته و هم مقدمه اى است براى بحث آينده.

ودر پنجمين نكته، در واقع به سراغ نتيجه نهايى اين بحث رفته ومى فرمايد : «ما به او ايمان داريم همچون كسى كه اسرار نهانى را با چشم مشاهده مى كند، و در كنار آنچه وعده داده شده (از معاد و رستاخيز) ايستاده و آگاهى دارد، ايمانى كه اخلاص آن، شرك را نفى مى كند و يقين آن، شك و ترديد را مى زدايد» (وَنُؤْمِنُ بِهِ إيمَانَ مَنْ عَايَنَ الْغُيُوبَ، وَوَقَفَ عَلَى الْمَوْعُودِ، إيماناً نَفَى إخْلاَصُهُ الشِّرْكَ، وَيَقِينُهُ الشَّكَّ).

اشاره به اين كه هنگامى كه حمد و ستايش الهى با شكرِ نعمت ها آميخته شد و انسان از بوته آزمايش ها سالم به درآمد از وسوسه هاى نفس بركنار ماند، و هوس ها را تحت كنترل درآورده، و از لغزش هاى خود به طور كامل استغفار نمود، مى تواند به مرحله كمال ايمان برسد، ايمانى در سر حدّ شهود، گويى خدا را با چشم دل مى بيند و بهشت و دوزخ و پاداش هاى نيكوكاران وكيفرهاى بدكاران را مشاهده مى كند ايمانى خالص از هرگونه شائبه شرك، و يقينى پاك از آلودگى به شك.

آرى يقين مراتبى دارد : مرتبه اوّل، مرحله اى است كه انسان از طريق استدلال به آن راه مى يابد و آن را عِلْمُ الْيَقين مى گويند.

مرحله دوّم، آن است كه انسان از طريق شهود به آن مى رسد گويى از دور با چشم خود انوار الهى را مشاهده مى كند و صحنه هاى قيامت را مى بيند و آن را عَيْنُ الْيَقين مى گويند.

مرحله سوّم، كه مرحله نهايى است آن است كه گويى نزديك مى شود و همه چيز را لمس مى كند، انوار الهى اطراف او را احاطه مى نمايد و نسيم روح بخش بهشتى، روح او را نوازش مى كند و آتش سوزان دوزخ بر تنش اثر مى گذارد و آن را حَقُّ الْيَقِيْن مى نامند، بنابراين منظور از جمله «عَايَنَ» و «وَقَفَ» همان مرحله نهايى ايمان و يقين است كه انسان بالمعاينه و از نزديك به مقام شهود مى رسد و در كنار آن قرار مى گيرد.

و سرانجام امام (عليه السلام) به سراغ شهادت بر توحيد و نبوت مى رود و اين بخش از خطبه را با آن پايان مى دهد، مى فرمايد : «شهادت مى دهيم كه معبودى جز خداوند نيست، يگانه است و همتايى ندارد ومحمّد (صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده اوست، شهادتى كه سخن را بالا مى برد و عمل را به پيشگاه خدا و مرحله قبول مى رساند، شهادتى كه در هر ميزانى گذاشته شود سبك نخواهد بود و از هر ميزانى بر گرفته شود سنگين نمى گردد» (وَنَشْهَدُ أَنْ لاَ إلهَ إلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، شَهَادَتَيْنِ تُصْعِدَانِ الْقَوْلَ، وَتَرْفَعَانِ الْعَمَلَ. لاَ يَخِفُّ مِيزَانٌ تُوضَعَانِ فِيهِ، وَلاَ يَثْقُلُ مِيزَانٌ تُرْفَعَانِ عَنْهُ).

اشاره به اين كه اگر شهادت بر توحيد و نبوّت از درون جان برخيزد و آثار آن در گفتار و عمل ظاهر شود آن چنان پاك و خالص مى گردد كه سنگين ترين وزنه ها را در ميزان اعمال در قيامت تشكيل مى دهد كه اگر آن در ترازوى عمل باشد چيزى كم ندارد و اگر نباشد هر چه در آن بگذارند وزنى نخواهد داشت.

از اين تعبير به خوبى روشن مى شود كه شهادت بر توحيد و نبوّت آن گاه كار ساز است كه آثار آن در گفتار و رفتار انسان كاملاً نمايان گردد و همه در مسير آن قرار گيرد.

در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه خداوند به «موسى بن عمران (عليه السلام)» فرمود : «اى موسى لَوْ أَنَّ السَّمواتِ وَعَامِرِيْهِنَّ عِنْدِي، وَاْلاَْرَضِينَ السَّبْعَ فِي كَفَّة وَلا إلهَ إلاّ اللهُ فِي كَفَّة، مَالَتْ بِهِنّ لا اِلهَ إلاّ اللهُ; اگر آسمانها و اهل آسمانها و زمينهاى هفتگانه را در يك كفّه ترازو قرار دهند، و لاَ إلهَ إلاّ اللهُ را در يك كفّه ديگر، كفّه «لاَ إلهَ إلاّ اللهُ» سنگينى خواهد كرد»(3).

بديهى است كه منظور از سنجش و ترازو در اين جا سنجش وزنى و ترازوهاى مربوط به آن نيست بلكه منظور سنجش ارزشى است با معيارهاى عقلى و معنوى.

* * *

##### 1 . «بطاء» جمع «بطيئه» به معنى كند و غير سريع است.
2. «مغادر» از مادّه «غدر» به معنى ترك گفتن چيزى است به همين جهت كسى كه عهد و پيمان خود را بشكند و ترك كند مى گويند غدر كرده است و به گودالهاى آب «غدير» مى گويند به خاطر آن كه مقدارى از آب باران در آن جا ترك و رها شده است.
3. «ثواب الأعمال» (بنا به نقل شرح نهج البلاغه خويى جلد 8 ، صفحه 57)، اين حديث نخستين حديثى است كه در كتاب «ثواب الأعمال» آمده است.

▲نكته

▲پايه هاى اصلى خوشبختى و نجات

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه كه در واقع مقدمه اى است براى بخش دوّم كه پيرامون اهميّت تقوا و آثار آن سخن مى گويد در حقيقت ريشه هاى تقوا را بيان فرموده كه مهمترين آنها ايمان و يقين و معرفت است، ايمانى قوى و محكم، آن چنان كه گويى خدا را با چشم دل مى بيند و نعمت هاى بهشتى و آتش هاى دوزخى را مشاهده مى كند و به يقين، چنين ايمانى خميرمايه تقواست.

اضافه بر اين به موانع اصلى اين امر كه همان نفس سركش است اشاره فرموده، راه نجات از آن را استمداد از الطاف الهى مى شمرد و همان چيزى را مى فرمايد كه در سوره يوسف درباره «يوسف» يا درباره «زليخا» آمده است : « (إنَّ النَّفْسَ لاََمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّي); نفس (سركش) انسان را بسيار به سوى بدى ها مى خواند مگر آنچه را پروردگارم رحم كند»(1).

و براى رسيدن به اين هدف از ابزار مختلفى از جمله حمد و ستايش پروردگار و شكر و سپاس او در برابر نعمت ها و بلاها استفاده مى فرمايد و از استغفار و توبه كه يكى از عوامل مؤثر موفقيّت در اين مسير است، كمك مى گيرد.

هنگامى كه اين نسخه الهى و اين برنامه آسمانى پايان مى گيرد بحث تقوا را شروع مى كند بحثى دل نشين و بسيار مؤثر و اگر معلّمان و مربيان و استادان درس اخلاق براى رسيدن به اين هدف از همين طريق كه امام (عليه السلام) به ما آموخته است استفاده كنند به يقين تأثير سخن و نفوذ كلامشان قطعى خواهد بود.

* * *

##### 1. يوسف، آيه 53.

▲بخش دوّم

أُوصِيكُمْ، عِبَادَ اللهِ، بِتَقْوَى اللهِ الَّتي هِيَ الزَّادُ وَبِهَا الْمَعَاذُ : زَادٌ مُبْلِغٌ، وَمَعَاذٌ مُنْجِحٌ. دَعَا إلَيْهَا أَسْمَعُ دَاع، وَوَعَاهَا خَيْرُ وَاع. فَأَسْمَعَ دَاعِيهَا، وَفَازَ وَاعِيَها.

عِبَادَ اللهِ، إنَّ تَقْوَى اللهِ حَمَتْ أَوْلِيَاءَ اللهِ مَحَارِمَهُ، وَأَلْزَمَتْ قُلُوبَهُمْ مَخَافَتَهُ، حَتَّى أَسْهَرَتْ لَيَاليَهُمْ، وَأَظْمَأَتْ هَوَاجِرَهُمْ، فَأَخَذُوا الرَّاحَةَ بِالنَّصَبِ، والرِّيَّ بِالظَّمَاءِ; وَاسْتَقْرَبُوا الاَْجَلَ فَبَادَرُوا الْعَمَلَ، وَكَذَّبُوا الاَْمَلَ فَلاَحَظُوا الاَْجَلَ.

### ترجمه

اى بندگان خدا ! شما را به تقوا سفارش مى كنم، كه هم زاد و توشه (سفر آخرت) است و هم پناهگاه (در برابر عذاب الهى)، زاد و توشه اى كه انسان را به مقصد مى رساند، و پناهگاهى كه او را (از خطرات) رهايى مى بخشد.

دعوت كننده اى كه سخنانش از همه مؤثرتر است به سوى آن دعوت كرده (خداوند و پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و همه انبيا و اوليا) و بهترين حافظ (همه عالمان دينى و پرهيزگاران)، آن را نگهدارى و پاسدارى نموده است، اين دعوت كننده به تقوا، دعوت خويش را به گوش همگان رسانيده، و پاسدار آن، در كار خود پيروز بوده است.

اى بندگان خدا ! (بدانيد) تقواى الهى دوستان خدا را از ارتكاب گناهان باز داشته، و قلوبشان را قرين خوف و خشيّت ساخته، تا آن جا كه شبهايشان را بيدار، و روزهايشان را گرم و سوزان كرده است، آنها (شب زنده دارند و روزه دار)، مشقت را به جاى استراحت و تشنگى را به جاى سيرابى پذيرفته اند، سرآمد زندگى را نزديك مى دانند، از اين رو در انجام اعمال نيك شتاب دارند و آرزوهاى دور و دراز را دروغ مى شمرند، از اين رو همواره پايان زندگى و مرگ را در نظر دارند.

▲شرح و تفسير

▲برترين فضيلت انسان

امام (عليه السلام) بعد از مقدمه متين و محكم و حساب شده اى كه در بخش اوّل اين خطبه بيان فرمود در اين بخش به سراغ مهمترين فضيلت انسان ها مى رود كه همان تقوا است. نخست به آثار اخروى آن اشاره كرده مى فرمايد : «اى بندگان خدا ! شما را به تقوا سفارش مى كنم كه زاد و توشه (سفر آخرت) است و هم پناهگاه (در برابر عذاب الهى)، زاد و توشه اى كه انسان را به مقصد مى رساند، و پناهگاهى كه او را (از خطرات) رهايى مى بخشد» (أُوصِيكُمْ، عِبَادَ اللهِ، بِتَقْوَى اللهِ الَّتي هِيَ الزَّادُ وَبِهَا الْمَعَاذُ : زَادٌ مُبْلِغٌ، وَمَعَادٌ مُنْجِحٌ).

بديهى است انسان در سفرهاى طولانى و پر خوف و خطر نياز به دو چيز دارد : زاد و توشه كافى و منزلگاه هايى كه او را از خطرات حفظ كند.

همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد : « (وَتَزَوّدوُا فَإنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى); زاد و توشه برگيريد و بهترين زاد و توشه، تقواست»(1) و در داستان يوسف (عليه السلام)هنگامى كه بر لب پرتگاه گناه قرار گرفت، از نيروى تقوا براى نجات خود، استفاده كرد، قرآن مى گويد : « (قَالَ مَعَاذَ اللهِ); گفت به خدا پناه مى برم»(2)و راستى تقوا پناهگاهى است، مطمئن و محكم، در برابر سيل خروشان هواى نفس و وسوسه هاى شياطين و پناهگاهى است براى نجات از آتش دوزخ در قيامت و بهترين زاد و توشه ها براى اين سفر پرخوف و خطر است.

سپس براى بيان اهميّت تقوا مى افزايد : «دعوت كننده اى كه سخنانش از همه نافذتر است به سوى آن دعوت كرده (اشاره به خداوند يا پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)يا همه انبيا و اوليا است) و بهترين نگهدارنده، آن را نگهدارى و پاسدارى نموده است (اشاره به همه پرهيزكاران و پيروان مكتب انبياست) آرى دعوت كننده به سوى تقوا، دعوت خودرا به گوش همگان رسانيد و پاسدار آن در كار خود پيروز شد» (دَعَا إلَيْهَا أَسْمَعُ دَاع، وَوَعَاهَا خَيْرُ وَاع. فَأَسْمَعَ دَاعِيهَا، وَفَازَ وَاعِيَها).

در جمله هاى بالا خوانديم كه دعوت كننده به تقوا بهترين دعوت كنندگان بود همان طور كه پاسدار تقوا بهترين پاسدار است.

بعضى گفته اند :منظور از دعوت كننده به تقوا ذات پاك خداوند ياشخص پيغمبر اسلام (صلى الله عليه وآله) بود كه از سوى خدا سخن مى گفت و منظور از پاسدار تقوا على (عليه السلام) است ولى بعيد نيست كه هر دو، مفهوم عامى داشته باشد كه همه دعوت كنندگان راستين و بزرگ به تقوا و پاسداران آنرا شامل شود هر چند سرچشمه اصلى، ذات پاك خدا و پيامبر او و امام المتقّين على ابن ابى طالب (عليه السلام)است.

سپس امام (عليه السلام) به آثار بسيار پرارزش تقوا در بندگان خاص خدا پرداخته چنين مى فرمايد : «اى بندگان خدا ! تقواى الهى دوستان خدا را از ارتكاب گناهان باز داشته و قلبهايشان را قرين خوف و خشيّت ساخته، تا آن جا كه شبهايشان را بيدار و روزهايشان را گرم و سوزان كرده است» (عِبَادَ اللهِ، إنَّ تَقْوَى اللهِ حَمَتْ(3) أَوْلِيَاءَ اللهِ مَحَارِمَهُ، وَأَلْزَمَتْ قُلُوبَهُمْ مَخَافَتَهُ، حَتَّى أَسْهَرَتْ لَيَاليَهُمْ، وَأَظْمَأَتْ هَوَاجِرَهُمْ(4) ).

بديهى است دو تعبير بالا كه درباره روز و شب شده، دو تعبير كنايى لطيف است و منظور شب زنده دارانى است كه در دل شب به پا مى خيزند و خواب را از خود دريغ داشته به راز و نياز با پروردگار مى پردازند و روزها را روزه مى گيرند و به ياد خدا هستند.

اين تعبير، نشان مى دهد كه تقواى الهى سرچشمه حركت به سوى تمام خوبيها و نيكيهاست چرا كه وقتى انسان در درون خود احساس مسئوليت كند حركت او به سوى اطاعت اوامر الهى و ترك معاصى آغاز مى شود، و شب زنده داريها و روزه گرفتنها بخشى از آثار اين خدا ترسى باطنى است كه نامش تقوا است.

و در ادامه سخن مى افزايد : «آنها (در طريق عبوديّت پروردگار) مشقت را به جاى راحتى و تشنگى را به جاى سيرابى پذيرفته اند، سرآمد زندگى را نزديك مى دانند به همين دليل در انجام اعمال نيك شتاب دارند، و آرزوهاى دور و دراز را دروغ مى شمرند، از اين رو همواره پايان زندگى و مرگ را در نظر دارند» (فَأَخَذُوا الرَّاحَةَ بِالنَّصَبِ(5)، والرِّيَّ(6) بِالظَّمَاءِ; وَاسْتَقْرَبُوا الاَْجَلَ فَبَادَرُوا الْعَمَلَ، وَكَذَّبُوا الاَْمَلَ فَلاَحَظُوا الاَْجَلَ).

آرى در آن هنگام كه راحت طلبان خوش گذران، آلوده انواع گناهانند آنها براى نجات از گناه و انجام مسئوليتها از آسايش چشم مى پوشند، آنها همچون فريفتگان دنيا نيستند كه در دام آرزوهاى دور و دراز گرفتار شوند و گذشتن ساعات و روزها و پايان عمر را به فراموشى بسپارند.

جمله هاى «فَبَادَرُوا» و «فَلاَحَظُوا» در واقع نتيجه و معلول جمله هاى «وَاسْتَقْرَبُوا» وَ «كَذَّبُوا» مى باشد يعنى آن كسى كه سرآمد عمر را نزديك مى بيند، به عمل مى پردازد و آن كسى كه آرزوها را تكذيب مى كند به ياد مرگ است، البتّه تحمل ناراحتيهاى اين جهان سبب آرامش و آسايش جاودان آنها مى شود آن گونه كه امام (عليه السلام) در جاى ديگر مى فرمايد : «صَبَرُوا أَيَّاماً قَصِيرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِيلَةً; آنها (پرهيزگاران) ايّام كوتاهى را شكيبايى كردند و اين كار راحتى طولانى براى آنها فراهم ساخت»(7).

* * *

##### 1. بقره، آيه 197.
2. يوسف، آيه 23.
3. «حمت» از مادّه «حمايت» به معنى بازداشتن و جلوگيرى كردن است لذا به كسانى كه از دشمنان و مخالفان كسى جلوگيرى مى كنند حامى گفته مى شود.
4. «هواجر» جمع «هاجرة» به معنى وسط روز در هواى گرم و داغ است.
5. «نصب» به معنى رنج و تعب است.
6. «الرىّ» به معناى سيراب شدن آمده است.
7. خطبه، 193 (همّام).

▲بخش سوّم

ثُمَّ إنَّ الدُّنْيَا دَارُ فَنَاء وَعَنَاء، وَغِيَر وَعِبَر; فَمِنَ الْفَنَاءِ أَنَّ الدَّهْرَ مُوتِرٌ قَوْسَهُ، لاَ تُخْطِىءُ سِهَامُهُ، وَلاَ تُؤْسَى جِرَاحُهُ. يَرْمِي الْحَيَّ بِالْمَوْتِ، وَالصَّحِيحَ بِالسَّقَمِ، وَالنَّاجِيَ بِالْعَطَبِ. آكِلٌ لاَ يَشْبَعُ، وَشَارِبٌ لاَ يَنْقَعُ. وَمِنَ الْعَنَاءِ أَنَّ الْمَرْءَ يَجْمَعُ مَا لاَ يَأْكُلُ وَيَبْنِي مَا لاَ يَسْكُنُ، ثُمَّ يَخْرُجُ إلَى اللهِ تَعَالَى لاَ مَالاً حَمَلَ، وَلاَ بِنَاءً نَقَلَ ! وَمِنْ غِيَرِهَا أَنَّكَ تَرَى الْمَرحُومَ مَغْبُوطاً، وَالْمَغْبُوطَ مَرْحُوماً; لَيْسَ ذلِكَ إلاَّ نَعِيماً زَلَّ، وَبُؤْساً نَزَلَ. وَمِنْ عِبَرِهَا أَنَّ المَرْءَ يُشْرِفُ عَلَى أَمَلِهِ فَيَقْتَطِعُهُ حُضُورُ أَجَلِهِ. فَلاَ أَمَلٌ يُدْرَكُ، وَلاَ مُؤَمَّلٌ يُتْرَكُ. فَسُبْحَانَ اللهِ مَا أَعَزَّ سُرُورَهَا ! وَأَظْمَأَ رِيَّهَا ! وَأَضْحَى فَيْئَهَا ! لاَ جَاء يُرَدُّ، وَلاَ مَاض يَرْتَدُّ. فَسُبْحَانَ اللهِ، مَا أَقْرَبَ الْحَيَّ مِنَ المَيِّتِ لِلَحَاقِهِ بِهِ، وَأَبْعَدَ المَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ لإنْقِطَاعِهِ عَنْهُ !

### ترجمه

(آگاه باشيد) دنيا سراى فنا، مشقت، دگرگونى و عبرت است. از نشانه هاى فناى آن، اين است كه اين جهان همچون تيرانداز ماهرى است كه كمان را آماده ساخته (هرگز) تيرهايش به خطا نمى رود، و مجروحانش بهبودى نمى يابند. زندگان را هدف تيرهاى مرگ و تندرستان را هدف بيمارى، و نجات يافتگان را هدف هلاكت قرار مى دهد. دنيا خورنده اى است كه هرگز از خوردن (انسان ها) سير نمى شود و نوشنده اى است كه (از نوشيدن خون بشر) هيچ گاه عطش او فرو نمى نشيند.

و از نشانه هاى درد و رنج دنيا اين است كه انسان اموالى را گردآورى مى كند كه هرگز نمى تواند آن را بخورد و مصرف كند، و بناهايى مى سازد كه هيچ گاه در آن ساكن نمى شود، سپس از اين جهان به سوى خدا مى رود در حالى كه نه مالى با خود مى برد و نه خانه اى را همراه خويش منتقل
مى سازد.

و از نشانه هاى دگرگونى آن، اين است كه آن كس كه روزى مورد ترحم مردم بوده است روز ديگر مورد غبطه آنها واقع مى شود، و آن كس كه مورد غبطه بود مورد ترحم قرار مى گيرد، و اين نيست مگر به خاطر زوال سريع نعمت ها و نزول ناگهانى بلاها.

و از نشانه هاى عبرت انگيز بودن آن، اين است كه انسان در حالى كه نزديك است به آرزوهايش برسد ناگهان اجلش فرا مى رسد و اميدش را قطع مى كند، نه او به آرزو رسيده و نه آنچه مورد آرزوى اوست بقايى دارد.

سُبْحَانَ اللهِ چه كمياب است سرور و نشاط در اين دنيا ! و چه تشنگى زاست سيراب شدنش، و چه زود سايه هايش از ميان مى رود. نه آنچه قرار است رخ دهد، قابل پيشگيرى است و نه آنچه گذشته است باز مى گردد.

سُبْحَانَ اللهِ چقدر زندگان به مردگان نزديكند چرا كه به زودى به آنها ملحق مى شوند و چقدر مردگان از زندگان دورند، زيرا براى هميشه از آنها جدا شده اند !

▲شرح و تفسير

▲دگرگونيها و عبرت ها

از آن جا كه عامل مهم بى تقوايى دنياپرستى و خودباختگى در برابر زرق و برق جهان مادى است، امام (عليه السلام) به دنبال بحث تقوا سخن از بى اعتبارى دنيا و ناپايدارى و مصائب و رنج هاى آن مى گويد، تا ريشه هاى بى تقوايى را بسوزاند، مى فرمايد : «سپس (آگاه باشيد كه) دنيا سراى فنا، مشقت، دگرگونى و عبرت است». (ثُمَّ إنَّ الدُّنْيَا دَارُ فَنَاء وَعَنَاء، وَغِيَر وَعِبَر).

به اين ترتيب چهار ويژگى از ويژگى هاى دنيا را كه تفكر در آن، انسان را به چهره واقعى دنيا آشنا مى سازد، بر مى شمرد و در عبارات بعد، به شرح يك يك آنها مى پردازد و دقايق لطيفى درباره هر يك بيان مى كند.

نخست به سراغ ويژگى فناپذيرى دنيا مى رود و مى فرمايد : «از نشانه هاى فناى دنيا اين است كه اين جهان همچون، تيرانداز ماهرى است كه كمان را آماده ساخته و تيرهايش به خطا نمى رود، و مجروحانش بهبود نمى يابند !» (فَمِنَ الْفَنَاءِ أَنَّ الدَّهْرَ مُوتِرٌ(1) قَوْسَهُ، لاَ تُخْطِىءُ سِهَامُهُ، وَلاَ تُؤْسَى(2)جِرَاحُهُ).

چرا كه كسى را از مرگ و پيرى و ناتوانى و بيمارى و درد و رنج، خلاصى نيست، لذا امام (عليه السلام) در شرح اين جمله، چنين مى فرمايد : «دنيا زندگان را هدف تيرهاى مرگ، و تندرستان را هدف بيمارى، و نجات يافتگان را هدف هلاكت قرار مى دهد» (يَرْمِي الْحَيَّ بِالْمَوْتِ، وَالصَّحِيحَ بِالسَّقَمِ، وَالنَّاجِيَ بِالْعَطَبِ(3)).

قدرتمندترين انسان ها سرانجام در دام مرگ گرفتار مى شوند و قوى ترين تندرستان روزى به بستر بيمارى مى افتند و پيروزمندان، گرفتار شكست و ناتوانى مى شوند، آرى اين طبيعت زندگى دنياست و قانونى است كه هيچ گونه استثنايى در آن راه ندارد و عجب اين كه همگان اين را مى دانند و مى بينند، با اين حال، دل به آن مى بندند و بر آن تكيه مى كنند و بدان مغرور مى شوند.

سپس سخن خود را در توضيح فناپذيرى دنيا با اين جمله پايان مى دهد : «دنيا خورنده اى است كه هرگز از خوردن (انسان ها) سير نمى شود و نوشنده اى است كه (از نوشيدن خون بشر) هيچ گاه عطش او فرو نمى نشيند !» (آكِلٌ لاَ يَشْبَعُ، وَشَارِبٌ لاَ يَنْقَعُ(4)).

امام (عليه السلام) با اوصاف هشتگانه اى كه براى دنيا بيان كرده، فناپذيرى آن را به روشن ترين وجه نشان داده است كه هر كس به راستى در آن بينديشد فناى دنيا را با تمام وجودش، لمس مى كند.

سپس امام (عليه السلام) به شرح و تفسير عناء (درد و رنج) دنيا پرداخته مى فرمايد : «از درد و رنج دنيا اين است كه انسان اموالى را گردآورى مى كند كه هرگز نمى تواند آن را بخورد و مصرف كند، و بناهايى مى سازد كه هيچ گاه در آن ساكن نمى شود، سپس از اين جهان به سوى خدا مى رود در حالى كه نه مالى با خود مى برد و نه خانه اى را همراه خويش منتقل مى سازد» (وَمِنَ الْعَنَاءِ أَنَّ الْمَرْءَ يَجْمَعُ مَا لاَ يَأْكُلُ وَيَبْنِي مَا لاَ يَسْكُنُ، ثُمَّ يَخْرُجُ إلَى اللهِ تَعَالَى لاَ مَالاً حَمَلَ، وَلاَ بِنَاءً نَقَلَ).

آرى بسيارند كسانى كه ثروت فراوان مى اندوزند ولى هرگز توفيق استفاده از آن جز به مقدار كم نمى يابند و فراوانند آنها كه قصرها و كاخ ها براى خود مى سازند و جز مدت كمى در آن ساكن نمى شوند و گاه حتى يك روز هم در آن سكونت اختيار نمى كنند و يا چنان كه ديده ايم تنها مراسم مرگشان در آن خانه نو و پر زرق و برق برگزار مى شود، سرانجام همه را مى گذارند و مى گذرند و تنها از مال دنيا يك كفن با خود مى برند و گاه آن را نيز نمى برند و گاه لباسشان همان كفنشان است و خانه آنها همان قبرشان مى شود.

در حديث جالب و پرمعنايى كه مرحوم «علامه مجلسى» از اميرمؤمنان على (عليه السلام) نقل كرده چنين مى خوانيم : «كَمْ مِنْ غَافِل يَنْسَجُ ثَوْباً لِيَلْبِسَهُ وَإنَّما هُوَ كَفَنُهُ وَيَبْني بَيْتاً لِيَسْكُنَهُ وَإنّما هُوَ مَوْضِعُ قَبْرهِ; چه بسيار غافلانى كه لباسى مى بافند كه آن را بپوشند در حالى كه كفن آنها مى شود و خانه اى بنا مى كنند كه در آن ساكن شوند در حالى كه قبر آنها خواهد شد»(5).

سپس در شرح و تفسير سوّمين ويژگى دنيا چنين مى فرمايد : «از دگرگونى هاى آن، اين است كه آن كس كه روزى مورد ترحم مردم بوده است روز ديگر مورد غبطه آنها واقع مى شود، و آن كس كه مورد غبطه بود، مورد ترحم قرار مى گيرد و اين نيست مگر به خاطر زوال سريع نعمت ها و نزول ناگهانى بلاها !» (وَمِنْ غِيَرِهَا أَنَّكَ تَرَى الْمَرحُومَ مَغْبُوطاً، وَالْمَغْبُوطَ مَرْحُوماً; لَيْسَ ذلِكَ إلاَّ نَعِيماً زَلَّ(6)، وَبُؤْساً نَزَلَ).

نه تنها در صفحات تاريخ كه در زندگى روزمره خود نيز بارها ديده ايم افرادى كه در اوج قدرت بودند و بسيار كسان آرزو مى كردند بخشى از قدرت آنها داشتند ولى ناگهان چنان سقوط كردند كه همه بر آنها ترحم مى نمودند و بالعكس افراد را قابل ترحّمى را كه هر كس وضع آنها را مى ديد به حال آنها تأسّف مى خورد وگاه اشك مى ريخت، به خاطر داريم كه ناگهان به اوج قدرت صعود كردند و مورد غبطه و اعجاب همگان واقع شدند.

آرى تنها «قارون» نبود كه يك روز چنان نمايش قدرت و ثروتى داد كه دل هاى ظاهربينان بنى اسرائيل را پر از حسرت وآرزو كرد كه اى كاش ! به جاى او بودند، اما فرداى آن روز با يك زمين لرزه چنان شكافى در دل خاك پيدا شد كه او و تمام گنجهايش را در دل خود جاى داد و آرزوكنندگان ديروز را به شكر الهى واداشت كه چه خوب شد كه به جاى او نبودند، آرى ! تاريخ اين گونه صحنه ها را بسيار به خود ديده است.

شبانگه به دل قصد تاراج داشت سحر گه، نه تن سر، نه سر تاج داشت

به يك گردش چرخ نيلوفرى نه «نادر» به جاى ماند، نى نادرى

و در تفسير چهارمين ويژگى دنيا يعنى عبرت انگيز بودن آن مى فرمايد : «از نشانه هاى عبرت انگيز بودن آن، اين است كه انسان در حالى كه نزديك است به آرزوهايش برسد ناگهان اجلش فرا مى رسد و اميدش را قطع مى كند، نه او به آرزو رسيده، و نه آنچه مورد آرزوى اوست باقى مى ماند !» (وَمِنْ عِبَرِهَا أَنَّ المَرْءَ يُشْرِفُ عَلَى أَمَلِهِ فَيَقْتَطِعُهُ حُضُورُ أَجَلِهِ. فَلاَ أَمَلٌ يُدْرَكُ، وَلاَ مُؤَمَّلٌ يُتْرَكُ).

آرى ! گاهى انسان مقدمات زيادى براى رسيدن به مال و ثروت يا جاه و مقامى مى چيند امّا در لحظات آخر كه به گرفتن نتيجه نزديك و نزديك تر مى شود، ناگهان داس مرگ خرمن عمر او را درو مى كند و تمام نقشه هاى او نقش بر آب مى شود حتى مال و مقامى كه آرزوى آن را مى كرد آن هم باقى و برقرار و جاويدان نمى ماند.

ودر پايان اين سخنان با اظهار تعجّب از كسانى كه فريفته چنين دنياى مملوّ از فنا و عناء وغير و عبر مى شوند مى فرمايد : «سبحان الله ! چه كمياب است سرور و نشاط در اين دنيا ؟ ! و چه تشنگى زاست سيراب شدنش ؟ ! و چه زود سايه هايش از ميان مى رود، نه آنچه قرار است رُخ دهد قابل پيشگيرى است و نه آنچه گذشته است باز مى گردد» (فَسُبْحَانَ اللهِ مَا أَعَزَّ سُرُورَهَا ! وَأَظْمَأَ رِيَّهَا(7) ! وَأَضْحَى فَيْئَهَا ! لاَ جَاء يُرَدُّ، وَلاَ مَاض يَرْتَدُّ).

آرى ! لحظات سرور و شادمانى بسيار زودگذر، همچون لحظات سيراب شدن از نعمتها و در سايه قدرتها آرميدن است.

جمله «لاَ جَاء يُرَدُّ، وَلاَ مَاض يَرْتَدُّ» ممكن است اشاره به انسانها باشد كه گروهى مى آيند و هيچ كس قادر بر جلوگيرى از آنها نيست و گروهى از اين جهان مى روند و كسى را توانايى بر بازگشت دادن آنها نمى باشد.

و نيز مى تواند اشاره به حوادث روزگار اعم از نيك و بد باشد كه هيچ كس توانايى بر جلوگيرى از آنها را هنگامى كه حتمى و قطعى باشند ندارد همان گونه كه امورى كه پشت مى كند و دوران آن سپرى مى شود قابل بازگشت نيست. نه دوران كودكى در جوانى برمى گردد و نه دوران جوانى در پيرى.

سپس با اين جمله كه تكميل كننده جمله هاى سابق است اين فراز را پايان مى دهد مى فرمايد : «سبحان الله چقدر زندگان به مردگان نزديكند، چون به زودى به آنها ملحق مى شوند، و چه اندازه مردگان از زندگان دورند چرا كه براى هميشه از آنها جدا شده اند» (فَسُبْحَانَ اللهِ، مَا أَقْرَبَ الْحَيَّ مِنَ المَيِّتِ لِلَحَاقِهِ بِهِ، وَأَبْعَدَ المَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ لإنْقِطَاعِهِ عَنْهُ).

آرى ! فاصله مرگ و حيات به اندازه اى نزديك است كه در حديثى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه مى فرمايد : «وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّد بِيَدِه مَا طَرَفَتْ عَيْناى ىَ إلاَّ ظَنَنْتُ اَنَّ سَفْرَيَّ لاَ يَلْتَقيانِ حَتَّى يَقْبِضَ اللهُ روُحِي وَلاَ رَفَعْتُ طَرْفي وَظَننْتُ اَنّي خَافِضُه حَتّى اُقْبَضَ وَلاَ تَلقَّمْتُ لُقْمَةً إلاّ ظَنَنْتُ اَنّي لاَ اُسِيْفُها حَتّى اُعَضَّ بِها مِنَ الْمَوْتِ(8); سوگند به كسى كه جان محمّد در دست قدرت اوست هرگز پلك هاى چشم من به هم نخورد مگر اين كه فكر مى كردم ممكن است پيش از آن كه آنها به روى هم آيند خداوند جان مرا بگيرد و هرگز چشم را نگشودم مگر اين كه فكر مى كردم ممكن است پيش از آن كه آن را بر هم نهم قبض روح شوم و هرگز لقمه اى را فرو نبردم مگر اين كه فكر مى كردم ممكن است گلوگيرم شود و مرا به مرگ بكشاند».

كسانى كه به ساختمان بدن انسان آگاهند به خوبى مى دانند كه تا چه اندازه اين فاصله نزديك است، كافى است مقدار كمى از خون به صورت لخته درآيد و راه رگهاى قلب يا مغز را بگيرد و به زندگى انسان در يك لحظه پايان دهد. كافى است لقمه غذايى كه انسان مى خورد، بر اثر پديدآمدن اختلال كوچكى در گلو به جاى اين كه سرازير به سوى معده شود در راه دستگاه تنفس قرارگيرد و انسان را خفه كند.

كافى است كه يك شوك به انسان وارد شود و قلب او براى هميشه بايستد.

در حوادث بيرون كافى است كه زمين مختصر تكانى بخورد و در يك لحظه يك شهر آباد زيرورو شود يا طوفان و گردباد و سيلاب در چند دقيقه همه چيز را در كام خود فرو برد يا صاعقه اى از آسمان فرود آيد و فرد يا گروهى را مبدل به خاكستر كند.

در حوادث روزمره زندگانى ماشينى امروز، نيز تصادفات، سقوط هواپيماها، آتش سوزى ها وانفجارها امورى غير قابل اجتناب هستند همان امورى كه در يك لحظه ممكن است زندگانى هايى را براى هميشه برچيند. آرى ! فاصله زندگى و مرگ بسيار كم است. ولى از سويى ديگر فاصله مرگ و زندگى بسيار زياد است. اگر تمام اطباى جهان جمع شوند و تمام وسايل پزشكى را آماده سازند مردگان، به حيات برنمى گردند همان گونه كه نوزادان به شكم مادر باز نمى گردند و ميوه هايى كه از شاخه درختان جدا شده به آن متصل نخواهد شد. يكى آن قدر نزديك و ديگرى آن قدر دور !

اين سخن را با حديثى كه از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است پايان مى دهيم فرمود : «ثَلاَثَةُ أشْيَاء لاَ يَنْبَغِي لِلْعاقِلِ اَنْ يَنْسَاهُنَّ عَلَى كُلِّ حال، فَنَاءُ الدُّنْيا وَتَصَرُّفُ اْلاَحْوالِ وَالآفَاتُ الَّتي لاَ اَمَانَ لَها; سه چيز است كه سزاوار است هيچ انسان عاقلى آن را فراموش نكند : فناى دنيا، و تغيير و دگرگونى حالات، و آفاتى كه بى امان دامان انسان را مى گيرد»(9).

* * *

##### 1. «موتر» از مادّه «وتر» (بر وزن خبر) به معنى زه كمان گرفته شده است و موتر به معنى كسى است كه كمان خودرا زه كرده و براى تيراندازى آماده ساخته است. (توجه داشته باشيد كه كمان از دو قسمت تشكيل مى يابد قسمت اوّل قوس فنرمانندى كه به همين نام قوس ناميده مى شد و قسمت دوّم «زه» كه معمولاً از روده حيوانات درست مى شد و به صورت طناب باريك و محكمى بود و دو سر قوس را به هم پيوند مى داد. هنگامى كه ته تير را روى زه مى گذاشتند و آن را مى كشيدند قوس كمى جمع مى شد و هنگامى كه رها مى كردند به جلو پرتاب مى گشت).
2. «تؤسى» از مادّه «اَسو» (بر وزن اسب) به معنى مداوا كردن و درمان زخم است.
3. «عطب» به معنى هلاكت است.
4. «ينقع» از مادّه «نقع» (بر وزن نفع) به معنى سيراب كردن و سيراب شدن است.
5. بحار الانوار، جلد 6، صفحه 132.
6. «زلّ» از مادّه «زلّ» (بر وزن حلّ) به معنى لغزيدن و سقوط كردن يا سريع گذشتن است.
7. «رىّ» به معنى سيراب شدن است.
8. بحار الانوار، جلد 70، صفحه 166.
9. بحار الانوار، جلد 75، صفحه 238.

▲بخش چهارم

إنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ بِشَرٍّ مِنَ الشَّرِّ إلاَّ عِقَابُهُ، وَلَيْسَ شَيْءٌ بِخَيْر مِنَ الْخَيْرِ إلاَّ ثَوَابُهُ. وَكُلُّ شَيْء مِنَ الدُّنْيَا سَمَاعُهُ أَعْظَمُ مِنْ عِيَانِهِ، وَكُلُّ شَيْء مِنَ الاْخِرَةِ عِيَانُهُ أَعْظَمُ مِنْ سَمَاعِهِ. فَلْيَكْفِكُمْ مِنَ الْعِيَانِ السَّمَاعُ، وَمِنَ الْغَيْبِ الْخَبَرُ. وَاعْلَمُوا أَنَّ مَا نَقَصَ مِنَ الدُّنْيَا وَزَادَ في الاْخِرَةِ خَيْرٌ مِمَّا نَقَصَ مِنَ الاْخِرَةِ وَزَادَ فِي الدُّنْيَا : فَكَمْ مِنْ مَنْقُوص رَابِح وَمَزِيد خَاسِر ! إنَّ الَّذِي أُمِرْتُمْ بِهِ أَوْسَعُ مِنَ الَّذِي نُهِيتُمْ عَنْهُ. وَمَا أُحِلَّ لَكُمْ أَكْثَرُ مِمَّا حُرِّمَ عَلَيْكُمْ. فَذَرُوا مَا قَلَّ لِمَا كَثُرَ، وَمَا ضَاقَ لِمَا اتَّسَعَ. قَدْ تَكَفَّلَ لَكُمْ بِالرِّزْقِ وَأُمِرْتُمْ بِالْعَمَلِ; فَلاَ يَكُونَنَّ الْمَضْمُونُ لَكُمْ طَلَبُهُ أَوْلَى بِكُمْ مِنَ الْمَفْرُوضِ عَلَيْكُمْ عَمَلُهُ، مَعَ أَنَّهُ وَاللهِ لَقَدِ اعْتَرَضَ الشَّكُ، وَدَخِلَ الْيَقِينُ، حَتَّى كَأَنَّ الَّذِي ضُمِنَ لَكُمْ قَدْ فُرِضَ عَلَيْكُمْ، وَكَأَنَّ الَّذِي قَدْ فُرِضَ عَلَيْكُمْ قَدْ وُضِعَ عَنْكُمْ. فَبَادِرُوا الْعَمَلَ، وَخَافُوا بَغْتَةَ الاَْجَلِ، فَإنَّهُ لاَ يُرْجَى مِنْ رَجْعَةِ الْعُمُرِ مَا يُرْجَى مِنْ رَجْعَةِ الرِّزْقِ. مَا فَاتَ الْيَوْمَ مِنَ الرِّزْقِ رُجِيَ غَداً زِيَادَتُهُ، وَمَا فَاتَ أَمْسِ مِنَ الْعُمُرِ لَمْ يُرْجَ الْيَوْمَ رَجْعَتُهُ. الرَّجَاءُ مَعَ الْجَائِي، والْيَأْسُ مَعَ الْمَاضِي. فَـ (ـاتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقَاتِهِ، وَلاَ تَمُوتُنَّ إلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ).

### ترجمه

(بدانيد !) چيزى بدتر از «شرّ» نيست مگر كيفر آن، و چيزى بهتر از «نيكى» نيست مگر پاداش آن، و همه چيز دنيا «شنيدنش» مهمتر از «ديدن» آن است در حالى كه همه چيز آخرت «ديدنش» از «شنيدنش» مهمتر است.

حال كه چنين است مى بايست شنيدن (حقايق مربوط به آخرت به وسيله پيامبران و اولياء الله) شما را از ديدن و خبرهاى آنان از مشاهده حقايق پنهانى بى نياز سازد.

بدانيد ! آنچه از دنيا كاسته شود و به آخرت افزوده گردد بهتر است از آنچه از آخرت كم شود و به دنيا افزوده گردد، چه بسا كاستيها كه سود به همراه دارد و چه بسا افزايشها كه زيانبار است.

آنچه به آن مأمور شده ايد (و براى شما مجاز است) از آنچه از آن نهى شده ايد گسترده تر است و آنچه براى شما حلال است بيشتر از آن است كه بر شما حرام شده، پس كم را به خاطر زياد ترك گوييد و محدود را به خاطر آنچه گسترده است رها سازيد.

(بدانيد !) خداوند روزى را براى شما تضمين كرده و شما را به انجام (واجبات) امر فرموده، بنابراين نبايد نسبت به آنچه براى شما تضمين شده در برابر آنچه بر شما واجب شده است كوشاتر باشيد، به خدا سوگند آن چنان (در اين موضوع براى مردم) شك و ترديد با يقين به هم آميخته كه گويى آنچه تضمين شده (يعنى تحصيل رزق) بر شما فرض شده است، و آنچه واجب گرديده (يعنى انجام اوامر الهى) از شما برداشته شده است.

پس در عمل (به نيكى ها) مبادرت ورزيد و از فرارسيدن ناگهانى سرآمد عمر بترسيد، زيرا اميدى به بازگشت «عمر» نيست، آن گونه كه اميد به بازگشت «روزى» مى باشد، آنچه امروز از روزيها از دست مى رود ممكن است فردا به دست آيد ولى آنچه ديروز از عمر گذشته است امروز اميدى به بازگشتش نيست.

(آرى) اميد به آينده است و نوميدى از گذشته، «بنابراين آن چنان كه شايسته است تقواى الهى را پيشه كنيد و كارى كنيد كه جز با ايمان از دنيا نرويد».

▲شرح و تفسير

▲اين قدر براى دنيا دست و پا نكنيد !

امام (عليه السلام) در اين بخش خطبه كه آخرين بخش آن است به دنبال آمادگيهاى لازم در مخاطبين به سبب بخشهاى پيشين، يك سلسله اندرزهاى بسيار سودمند و بيدارگر را بيان فرموده كه اگر انسان درست در آن بينديشد، يك نسخه سعادت و خوشبختى و نجات است مى فرمايد : «هيچ چيز بدتر از شر نيست، مگر كيفر آن، و چيزى بهتر از نيكى نيست مگر پاداش آن» (إنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ بِشَرٍّ مِنَ الشَّرِّ إلاَّ عِقَابُهُ، وَلَيْسَ شَيْءٌ بِخَيْر مِنَ الْخَيْرِ إلاَّ ثَوَابُهُ).

انسان به طور طبيعى از شر و بدى فرار مى كند و به سوى نيكى جذب مى شود و جلب منفعت و دفع مضرّت در نهاد هر انسانى وجود دارد، امام (عليه السلام) با استفاده از اين امر فطرى مخاطبان را به اطاعت خداوند و پرهيز از گناه و عصيان دعوت مى كند و مى فرمايد : بدترين بدها، همان كيفر الهى در برابر گناهان است، و بهترين نيكيها همان پاداش الهى در برابر اطاعت است.

روشن است كه منظور از «شرّ و خير» (به قرينه عقاب و ثواب) معصيت و اطاعت است ولى اگر عقاب و ثواب را به معنى وسيع ترى بگيريم و مجازاتها و پاداش هاى تكوينى را (يعنى مكافات و بركات اعمال در دنيا) نيز شامل شود، شرّ و خير معنى گسترده ترى پيدا خواهد كرد.

در تعبير ديگرى از همان بزرگوار در كلمات قصار مى خوانيم : «فَاعِلُ الْخَيْرِ خَيْرٌ مِنْهُ وَفَاعِلُ الشرِّ شَرٌّ مِنْهُ; انجام دهنده كار نيك از آن كار بهتر است و انجام دهنده كار بد از آن كار بدتر»(1).

در ديدگاه اوّل، امام (عليه السلام) به نتايج، نظر فرموده است و در ديدگاه دوّم به اسباب و علل. به يقين انجام دهنده كار نيك و بد غالباً آنچه در دل دارد بيش از آن است كه انجام مى دهد زيرا اسبابش را فراهم نمى بيند. از سوى ديگر نتايج اعمال، ماندگار است در حالى كه اعمال از بين مى رود و اين، دليل برترى نتايج از خود اعمال است.

و در همين رابطه، امام (عليه السلام) به نكته مهم ديگرى اشاره مى كند و مى افزايد : «همه چيز دنيا شنيدنش مهمتر از ديدن آن است در حالى كه همه چيز آخرت، ديدنش از شنيدنش مهمتر است !» (وَكُلُّ شَيْء مِنَ الدُّنْيَا سَمَاعُهُ أَعْظَمُ مِنْ عِيَانِهِ، وَكُلُّ شَيْء مِنَ الاْخِرَةِ عِيَانُهُ أَعْظَمُ مِنْ سَمَاعِهِ).

اين يك واقعيت است كه مواهب مادى همچون سراب است از دور جلوه خاصى دارد ولى هنگامى كه انسان به آن مى رسد مطلب ارزشمندى نمى يابد، قصرها و كاخ ها، ثروت ها و قدرت ها، لذات و خوشى ها همه دورنماى خوبى دارند ولى هنگامى كه انسان به آن مى رسد و مشكلات آن را مى بيند گاه شديداً وحشت مى كند و آرزو مى نمايد اى كاش هرگز به آن نرسيده بود.

اين در حالى است كه درباره نعمت هاى گسترده خداوند در قيامت مى خوانيم : «اَعْدَدْتُ لِعِبادِي مَا لاَ عَيْنٌ رأَتْ وَلاَ اُذُنٌ سَمِعَتْ وَلاَ خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَر; من براى بندگان خود نعمت هايى آماده كرده ام كه هيچ چشمى نديده و هيچ گوشى نشنيده و به فكر انسانى خطور نكرده است»(2). حتى گاه لذاتى را كه انسان در لحظات خاصى از مناجات پروردگار و احساس قرب او در اين دنيا پيدا مى كند مى بيند با هيچ زبان و بيانى قابل توصيف نيست.

و در ادامه اين سخن اضافه مى كند : «حال كه چنين است مى بايست شنيدن (حقايق مربوط به آخرت به وسيله پيامبران و اولياء الله) شما را از ديدن آن بى نياز سازد، همچنين اخبار آنها از آنچه در پشت پرده غيب پنهان است» (فَلْيَكْفِكُمْ مِنَ الْعِيَانِ السَّمَاعُ، وَمِنَ الْغَيْبِ الْخَبَرُ).

بديهى است تا انسان در زندانِ تن و در خانه تنگ و تاريك دنيا قرار دارد نمى تواند جهان بيرونِ از آن را بنگرد، از اين رو چاره اى جز اين نيست كه براى درك اوضاع و شرايط آخرت به خبر رسانى اين بزرگواران قناعت كند.

سپس امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن به دو بيان كاملاً منطقى براى تشويق به انجام نيكى ها و پرهيز از بدى ها مى پردازد، مى فرمايد : «بدانيد آنچه از دنيا كاسته شود و به آخرت افزوده گردد بهتر است از آنچه از آخرت، كم و به دنيا افزوده گردد، چه بسا كاستيها كه سود به همراه دارد و چه بسا افزايش ها كه زيانبار است !» (وَاعْلَمُوا أَنَّ مَا نَقَصَ مِنَ الدُّنْيَا وَزَادَ في الاْخِرَةِ خَيْرٌ مِمَّا نَقَصَ مِنَ الاْخِرَةِ وَزَادَ فِي الدُّنْيَا : فَكَمْ مِنْ مَنْقُوص رَابِح وَمَزِيد خَاسِر !).

اين همان چيزى است كه در قرآن مجيد اشارات روشنى به آن شده در يك جا مى فرمايد :« (مَثَلُ الَّذِيْنَ يُنْفِقُونَ اَمْوالَهُمْ فِي سَبِيْلِ اللهِ كَمَثَلِ حَبَّة اَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَة مِائةُ حَبَّة);آنها كه در راه خدا اموال خودرا انفاق مى كنند همچون دانه اى هستند كه هفت خوشه بروياند و در هر خوشه يك صد دانه باشد»(3).

و در جاى ديگر مى فرمايد : « (إنَّ اللهَ أشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنيَنَ أنْفُسَهُمْ وَاَمْوالَهُمْ بِأنَّ لَهُمْ الجَنَّةَ...); خداوند از مؤمنان، جان ها و اموالشان را خريدارى كرده كه در برابرش بهشت براى آنان باشد»(4).

بنابراين اموال و عمرها وامكاناتى كه در مسير آخرت به كار گرفته مى شود گر چه در ظاهر چيزى از دنيا را مى كاهد ولى در واقع گاه صدها برابر بر پاداش آخرت مى افزايد و به عكس، اگر انسان، چيزى از آخرت خويش را بكاهد و به اصطلاح از دين و ايمان خود، مايه بگذارد تا به دنيا برسد بهاى سنگينى در برابر متاع ناچيزى پرداخته است. قرآن مجيد مى فرمايد : « (إنَّ الَّذِينَ يَشْتروُنَ بِعَهْدِ اللهِ وَاَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيْلاً اُولَئِكَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِي الآخِرة); كسانى كه پيمان الهى و سوگندهاى خود را به بهاى ناچيزى مى فروشند آنها بهره اى در آخرت نخواهند داشت»(5).

آيا هيچ انسان عاقلى حاضر مى شود كه معاوضه پر سود اوّل را ترك گويد و معاوضه زيانبار دوّم را طالب باشد ؟ !

در بيان دوّم مى فرمايد : «آنچه به آن مأمور شده ايد (و براى شما مجاز است) گسترده تر از آن است كه از آن نهى شده ايد و آنچه براى شما حلال شده بيشتر از آن است كه بر شما حرام گرديده، پس كم را به خاطر زياد ترك گوييد و محدود را به خاطر آنچه گسترده است رها سازيد !» (إنَّ الَّذِي أُمِرْتُمْ بِهِ أَوْسَعُ مِنَ الَّذِي نُهِيتُمْ عَنْهُ. وَمَا أُحِلَّ لَكُمْ أَكْثَرُ مِمَّا حُرِّمَ عَلَيْكُمْ. فَذَرُوا مَا قَلَّ لِمَا كَثُرَ).

منظور از «مأمور به» در اين جا به اصطلاح امر، در مقابل حَظْر است يعنى آنچه براى شما مجاز شمرده شده نسبت به گناهان بسيار بيشتر و گسترده تر است، چنان نيست كه ترك گناه شما را در فشار قرار دهد، بلكه مسير وسيعى در مقابل شما براى رسيدن به دين و دنيا وجود دارد. به يقين اگر گناهان را شماره كنيم ـ مخصوصاً گناهان كبيره را ـ به عدد محدودى مى رسيم امّا اگر آنچه را شرع مقدّس مجاز شمرده است ملاحظه كنيم دايره بسيار وسيع ترى در برابر خود مى بينيم. همين طور در مورد حلال و حرام، غذاهاى حلال در مقابل غذاهاى حرام بسيار بيشتر است معاملات حلال در مقايسه با معاملات حرام افزون تر است. زنانى كه ازدواج با آنها حلال است نسبت به زنانى كه ازدواج با آنها حرام است، بسيار بيشترند(6) بنابراين اطاعت فرمان خدا و رعايت حلال و حرام، انسان در تنگنا قرار نمى دهد و اين در واقع پاسخى است براى آنها كه دين خدا را مجموعه اى از محدوديّتها و ممنوعيّت ها مى پندارند.

به اين ترتيب امام (عليه السلام) همگان را تشويق مى كند كه گناهان و محرّمات را كه تعدادشان محدود است رها سازند و در جادّه وسيع حلال و مباح گام نهند و مطمئن باشند، مشكلى نه در زندگى مادى و نه در زندگى معنوى آنها فراهم نخواهد شد.

در واقع اين اشاره به همان چيزى است كه در قرآن مجيد آمده : « (وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَج); خداوند در دين تنگنايى براى شما قرار نداده است»(7). و در حديث شريف نبوى مى خوانيم : «بَعَثَنِي بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّهْلَةِ السَّمْحَةِ; من به آيين خالص و آسان مبعوث شدم»(8).

در جاى ديگر مى خوانيم : « (فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمْ اللهُ حَلاَلاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ إنْ كُنْتُمْ إيّاهُ تَعْبُدُونَ * إنّما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ الْميْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيْرِ وَمَا اُهِلَّ لِغَيْرِ اللهِ بِهِ); پس، از آنچه خدا روزيتان كرده است حلال و پاكيزه بخوريد و شكر نعمت خدا را به جا آوريد، اگر او را مى پرستيد، خداوند تنها مردار، خون، گوشت خوك و آنچه را با نام غير خدا سربريده اند بر شما حرام كرده است»(9).

و از آن جا كه تلاش براى معاش و حرص و آز براى تحصيل روزى، يكى از عوامل مهم غفلت و بيگانگى از انجام فرائض الهى و پرداختن به خودسازى و تهذيب نفس است، امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن به نكته دقيقى اشاره كرده مى فرمايد : «(بدانيد) خداوند روزى را براى شما تضمين كرده و شما را به انجام (واجبات) امر فرموده، بنابراين نبايد نسبت به آنچه براى شما تضمين شده، در برابر آنچه بر شما واجب شده است كوشاتر باشيد» (قَدْ تَكَفَّلَ لَكُمْ بِالرِّزْقِ وَأُمِرْتُمْ بِالْعَمَلِ; فَلاَ يَكُونَنَّ الْمَضْمُونُ لَكُمْ طَلَبُهُ أَوْلَى بِكُمْ مِنَ الْمَفْرُوضِ عَلَيْكُمْ عَمَلُهُ)(10).

و به عبارت روشن تر دو چيز در برابر ما وجود دارد يكى تحصيل روزى است و ديگرى انجام فرائض الهى. اوّلى را خداوند براى ما تضمين فرموده و دوّمى را بر عهده ما گذارده است بنابراين تمام همّت ما بايد مصروف دوّمى شود در حالى كه قضيه بر عكس است و بسيارى از مردم تمام تلاش و كوشش و دقت و فكر خودرا به صورت حريصانه اى صرف تحصيل معاش مى كنند و وظايف اصلى انسانى و الهى خودرا به دست فراموشى مى سپارند.

سپس در ادامه اين سخن مى فرمايد : «با اين كه به خدا سوگند ! آن چنان (در اين موضوع براى مردم) شك و ترديد حاصل شده و با يقين به هم آميخته كه گويى آنچه تضمين شده (يعنى تحصيل رزق) بر شما فرض شده، و آنچه واجب گرديده (يعنى انجام اوامر الهى) از شما برداشته شده است» (مَعَ أَنَّهُ وَاللهِ لَقَدِ اعْتَرَضَ الشَّكُ، وَدَخِلَ(11) الْيَقِينُ، حَتَّى كَأَنَّ الَّذِي ضُمِنَ لَكُمْ قَدْ فُرِضَ عَلَيْكُمْ، وَكَأَنَّ الَّذِي قَدْ فُرِضَ عَلَيْكُمْ قَدْ وُضِعَ عَنْكُمْ).

آنچه در عبارت بالا آمده شبيه چيزى است كه مولا اميرمؤمنان على (عليه السلام) در مقايسه طلب علم و طلب مال بيان فرموده. در حديثى از آن حضرت مى خوانيم : «اَيُّهَا النّاسُ اِعْلَمُوا أنَّ كَمَالَ الدِّيْنِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ بِهِ، ألا وَإنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ أوْجَبَ عَلَيْكُمْ مِنْ طَلَبِ الْمَالِ إنَّ الْمَالَ مَقْسُومٌ مَضْمُونٌ لَكُمْ قَدْ قَسَّمَهُ عَادِلٌ بَيْنَكُمْ وَضَمِنَهُ وَسَيَفِي لَكُمْ وَالْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَقَدْ اُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ; اى مردم ! بدانيد، كمال دين فرا گرفتن دانش و عمل به آن است. آگاه باشيد ! دانش آموختن، از طلب مال، بر شما واجب تر است، چرا كه مال تقسيم و براى شما تضمين شده و خداوند عادل آن را در ميان شما قسمت كرده و ضمانت فرموده و به زودى براى شما وفا مى كند، ولى علم، به اهلش سپرده شده و شما مأمور شده ايد، از اهلش آن را فراگيريد پس لازم است آن را طلب كنيد»(12).

شك نيست كه منظور از عبارات فوق اين نيست كه مردم فعاليت هاى مثبت اقتصادى خودرا متوقف كنند و تلاش براى زندگى آبرومندانه را كنار بگذارند و يا برنامه هاى اقتصادى جامعه تعطيل شود يا به كُندى گرايد بلكه هدف اين است كه از حرص و آز و دنياپرستى و افزون طلبى كه انسان را از علم و دانش و معنويّت دور مى سازد باز ايستند.

در ادامه اين سخن براى يك نتيجه گيرى منطقى و روشن امام (عليه السلام) ساعات عمر و روزى ها را با يكديگر مقايسه كرده مى فرمايد : «حال كه چنين است در عمل (به نيكى ها) مبادرت ورزيد و از فرارسيدن ناگهانى سرآمد عمر بترسيد، زيرا اميدى به بازگشت عمر نيست آن گونه كه اميد به بازگشت «روزى» مى باشد، آنچه امروز از روزى ها از دست مى رود ممكن است فردا افزوده شود ولى آنچه ديروز از عمر گذشته است امروز اميدى به بازگشتش نيست !» (فَبَادِرُوا الْعَمَلَ، وَخَافُوا بَغْتَةَ(13) الاَْجَلِ، فَإنَّهُ لاَ يُرْجَى مِنْ رَجْعَةِ الْعُمُرِ مَا يُرْجَى مِنْ رَجْعَةِ الرِّزْقِ. مَا فَاتَ الْيَوْمَ مِنَ الرِّزْقِ رُجِيَ غَداً زِيَادَتُهُ، وَمَا فَاتَ أَمْسِ مِنَ الْعُمُرِ لَمْ يُرْجَ الْيَوْمَ رَجْعَتُهُ).

آرى ! «اميد به آينده است و نوميدى از گذشته !» (الرَّجَاءُ مَعَ الْجَائِي، والْيَأْسُ مَعَ الْمَاضِي).

به راستى اين منطق بسيار روشن و گويايى است كه ساعات عمر به هيچ قيمتى قابل بازگشت نيست در حالى كه متاع دنيا و مواهب آن در هر شرايطى قابل بازگشت و جبران است بنابر اين عقل و خرد مى گويد انسان بايد نسبت به چيزى كه قابل بازگشت نيست سخت گير و حساس باشد، نه امورى كه اگر امروز از دست رفت فردا ممكن است به دست آيد در حالى كه غالب مردم بر خلاف اين اصل اساسى گام برمى دارند با از دست رفتن كمى از دنيايشان فريادشان به آسمان بلند مى شود در حالى كه به خاطر از دست رفتن روزها و هفته ها و ماه و سال، كمتر تأسف مى خورند و اين عجيب است. و اين كه مى بينيم امام (عليه السلام) در اين خطبه و خطبه هاى ديگر بارها روى اين مطلب يا شبيه آن تأكيد مى كند به همين خاطر است.

در حديثى از امام سجاد (عليه السلام) مى خوانيم كه شخصى نزد آن حضرت آمد و از وضع زندگى خود شكايت كرد (گويا گرفتار زرق و برق دنيا بود) امام (عليه السلام)فرمود : «بيچاره فرزندان آدم، در هر روز گرفتار سه مصيبت مى شوند كه هيچ كدام مايه عبرت آنها نمى شود، حال آن كه اگر عبرت مى گرفتند مصائب دنيا بر آنها آسان مى شد، مصيبت اوّل اين كه هر روز كه مى گذرد بخشى از عمر آنها كم مى شود (ولى به آن تأسف نمى خورند) و اگر مقدارى از مالش كم شود غمگين مى گردد در حالى كه درهم (و دينار) جانشين دارد ولى عمر هرگز برنمى گردد. دوّم اين است كه هر روز از رزق خود استفاده مى كنند رزقى كه اگر حلال باشد بايد حساب آن را پس بدهد و اگر حرام باشد كيفر مى بينند. سپس فرمود مصيبت سوّم از اينها بزرگتر است عرض كردند، مصيبت سوّم چيست ؟ فرمود : «مَا مِنْ يَوْم يُمِسي إلاّ وَقَدْ دَنَا مِنَ الآخِرَةِ مَرْحَلَةً لاَ يَدْرِي عَلَى الجَنَّةِ أَمْ عَلَى النّارِ; هر روز كه غروب مى شود يك منزل به آخرت نزديكتر شده اند ونمى دانند به بهشت نزديكتر شده اند يا به دوزخ»(14).

در پايان خطبه با استفاده از يكى از آيات قرآن، همه مخاطبان خودرا چنين اندرز مى دهد; مى فرمايد : «بنابراين، آن چنان كه شايسته است تقواى الهى پيشه كنيد، و كارى كنيد كه جز با ايمان از دنيا نرويد» (فَاتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقَاتِهِ، وَلاَ تَمُوتُنَّ إلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ).

قرآن مجيد مى گويد : (يَا اَيُّها اَلَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إلاَّ وَاَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)(15).

* * *

##### 1. كلمات قصار، جمله 32.
2. بحار الأنوار، جلد 8 ، صفحه 191، حديث 168.
3. بقره، آيه 261.
4. توبه، آيه 111.
5. آل عمران، آيه 77.
6. در حقيقت جمله ان الّذي امرتم به... اشاره به احكام خمسه تكليفيه است و جمله ما احل لكم... ناظر به «احكام وضعيه» مى باشد بنابراين دليلى ندارد كه ما اين دو جمله را مترادف و تأكيد يكديگر بدانيم آن گونه كه بعضى از شارحان نهج البلاغه ذكر كرده اند.
7. حج، آيه 78.
8. بحار الأنوار، جلد 22، صفحه 264.
9. نحل، آيه 115 و 114.
10. اگر چه جمعى از شارحان نهج البلاغه معتقدند كه «طَلَبهُ» در جمله بالا نايب فاعل «المضمون» نيست و نايب فاعل آن «رزق» است كه در جمله هاى سابق آمد ولى با كمى دقت روشن مى شود كه اين مطلب هماهنگى دو جمله فوق را (المضمون لكم... المفروض عليكم) بر هم مى زند و هماهنگى اين دو جمله ايجاب مى كند كه «طلب» و «عمل» هر دو نايب فاعل باشند يكى براى «المضمون» وديگرى براى «المفروض» بنابراين معنى جمله چنين مى شود : «نبايد چيزى كه خداوند طلب (و تحصيل) آن را براى شما تضمين كرده از چيزى كه عملش بر شما واجب شده است، نزد شما برترى داشته باشد». (به تعبير ديگر طلب در اين جا به معنى تحصيل و فراهم كردن روزى از ناحيه خداست).
11. «دخل» از مادّه «دخل» در اين گونه موارد به معنى فاسد شدن داخل چيزى است و (دخل بر وزن دغل) به معنى امور فاسدى است كه در درون انسان داخل مى شود و عقل يا جسم او را آسيب مى رساند و گاه واژه مدخول، به افراد ديوانه يا سبك مغز اطلاق مى گردد.
12. اصول كافى، جلد 1، صفحه 30.
13. «بغتة» و «بغت» (بر وزن وقت) به معنى چيزى است كه ناگهانى رخ مى دهد.
14. بحار الأنوار، جلد 75، صفحه 160.
15. آل عمران، آيه 102.

▲نكته ها

▲1 ـ دور نمايى فريبنده و از نزديك وحشتناك !

مواهب دنياى مادى و زرق و برق اين جهان از دور بسيار دل انگيز است امّا هنگامى كه انسان به آن مى رسد بسيار در نظرش كوچك مى شود وگاه نگران كننده ووحشتناك.

مثلاً انسان از دور زندگى شاهان را مى بيند و گمان مى برد اگر روزى بر تخت سلطنت تكيه كند جهان به كام اوست و شاهد سعادت و خوشبختى را در آغوش گرفته است اما هنگامى كه به آن مى رسد مى بيند حدّ اقل سه چيز از مهمترين مواهب حيات را از دست داده است نخست امنيّت است، او در آن حال بايد از نزديكترين نزديكانش بترسد و دائماً مراقب اطراف خويش باشد حتى در كاخ خود و در اتاق خواب خود در امنيّت نيست زيرا در طول تاريخ، بسيارى از شاهان به دست نزديكانشان كشته شده اند.

آزادى را نيز از دست داده مثلاً او هرگز نمى تواند مانند افراد عادى با زن و فرزند خود به تفريح گاهى برود و نفس آزادى بكشد يا در مجلس ميهمانى بستگان و دوستان به آزادى شركت كند.

سوّمين موهبتى را كه از دست مى دهد فراغت بال است او هميشه گرفتار و مشغول است و لحظه اى آرام ندارد. بعضى از رؤساى جمهور را به خاطر داريم كه با صراحت مى گفتند هيچ شب خواب آرام نداشتند و چندين مرتبه پيشخدمت مخصوص، آنها را براى اطلاع از حوادثى كه در گوشه و كنار جهان رخ مى داد از خواب بيدار مى كردند تنها زمانى طعم خواب راحت را چشيدند كه دوران رياست آنها پايان گرفت.

در مثال ديگر، انسان دورنماى زندگى ثروتمندان بزرگ را مى بيند وگمان مى برد كسى از آنها خوشبخت تر نيست اما اگر روزى به آن برسد مى بيند تنها مقدار كمى از آن ثروت در زندگى او قابل جذب است و بقيه بارسنگينى بر دوش اوست.

نگهدارى و مراقبت از آن، كار بسيار دشوارى است. دشمنى ها و حسادت ها كه به خاطر آن، دامنش را مى گيرد كابوس هاى وحشتناكى است و به اين ترتيب همان گونه كه مولا (عليه السلام) در تعبير زيبا و رسايش در اين خطبه فرموده، همه چيز دنيا شنيدنش مهمتر از ديدن آن است و به عكس آخرت، سرايى است كه به گفته پيامبران صادق (عليهم السلام) و اولياء الله ديدنش بسيار برتر از شنيدنش مى باشد با اين حال آيا هيچ عاقلى آخرت را با دنيا معاوضه مى كند.

آرى ! اگر انسان، مقامات مادى و ثروت هاى اين جهان را براى اين بطلبد كه خدمتى به خلق خدا كند و به تعبير قرآن در خطاب به «قارون» « (وَابْتَغِ فِيما آتَاكَ اللهُ الدّارَ الآخِرَةَ); در ميان آنچه خدا به تو داده است سراى آخرت را جستجو كند»(1) و تمام مشكلات و عوارض آن را پذيرا شود، حساب ديگرى خواهد بود.

در حديثى مى خوانيم، يكى از ياران امام صادق (عليه السلام) ضمن اظهار ناراحتى عرض كرد : به خدا سوگند ! ما طالب دنيا هستيم و آن را دوست داريم. امام (عليه السلام)فرمود : (بگو ببينم) با (اموال) دنيا چه خواهى كرد ؟ عرض كرد : وسايل زندگى خودم و فرزندانم را فراهم مى كنم با آن صله رحم بجا مى آورم و به نيازمندان صدقه مى دهم و حج وعمره بجامى آورم. فرمود : «لَيْسَ هذَا طَلَبُ الدُّنْيِا، هَذَا طَلَبُ الآخِرَةِ; اين طلب دنيا نيست، طلب آخرت است»(2).

* * *

##### 1. قصص، آيه 77.
2. وسائل الشيعه، جلد 12، صفحه 19.

▲2 ـ دنيا و ديدگاههاى مردم :

همه مى دانند زندگى اين جهان براى كسى جاودان نيست، با چشم خود كودكان را مى بينند كه در مدت كوتاهى، جوان و جوانان پير و پيران راهى جهان ديگر مى شوند.

صفحات ترحيم روزنامه ها همه شب در مقابل چشمان ماست، هر شب آگهى مرگ عزيزانى را مى بينيم كه بستگان و دوستانشان به خاطر آنها به سوگ نشسته اند، مخصوصاً در عصر ما كه فاصله مرگ و زندگى از هر زمان كوتاهتر شده است ناگهان هواپيمايى سقوط مى كند و هر قطعه اى از گوشت سرنشينان آن به گوشه اى از كوه و صحرا پرتاب مى شود. حوادث ديگر همه روز در همه جاده ها مرگ و مير مى آفريند، حتى كشته شدگان حوادث وسايل نقليه شهرهاى بزرگ بيش از كشته شدگان يك جنگ است.

از اين گذشته همين زندگى چند روزه آميخته با انواع درد و رنجهاست، كافى است سرى به بيمارستان ها بزنيم كودكان و جوانان و پيرانى را ببينيم كه با انواع بيمارى ها دست به گريبانند و ناله مى كنند. سرى به زندان ها بزنيم و افرادى را كه به دلايل مختلف مظالم و ستم ها، اشتباهات و خطاها، هواپرستى ها و خودخواهى ها دربند هستند از نزديك مشاهده كنيم.

ولى با اين حال غالب مردم مى كوشند همه اين مسائل را به فراموشى بسپارند و آرامش كاذبى از اين طريق به دست آورند. آرامشى كه همچون آرامش پرنده اى است كه سر خودرا در برف فرو كرده تا صيّاد را نبيند، غافل از اين كه صيّاد او را مى بيند و به زودى گلوى او را مى فشارد.

امام اميرمؤمنان على (عليه السلام) براى از ميان بردن اين غفلت و فراموشى مرگبار، در جاى جاى خطبه هاى نهج البلاغه هشدارهاى عجيبى مى دهد و از طرق مختلف افكار خفته را بيدار مى سازد.

گاه مى فرمايد : دنيا دار فنا و عناء و غير و عبر است (سراى نيستى و رنج و دگرگونى و عبرت هاست).

گاه آميخته بودن زندگى دنيا را با انواع مشكلات يادآور مى شود.

گاه نزديكى فاصله مرگ و زندگى را به خاطر مى آورد.

گاه به اين حقيقت، توجه مى دهد كه ساعات عمر بازگشتى ندارد در حالى كه مواهب مادى ديگر همه قابل جبران است و به راستى اگر انسان حدّ اقل هفته اى يك بار مرورى بر بعضى از اين خطبه ها كند هرگز گرفتار آن غفلت مرگبار نمى شود.

* * *

▲3 ـ چگونه در مواهب دنيا سعادت آخرت را بجوييم ؟

گاه انسان دنيا را براى اشباع هوا و هوسها، برترى جويى، واستثمار و استعمار ديگران مى طلبد.

و گاه آن را براى رفاه در حدّ معقول.

و گاه آن را براى فراهم آوردن امكانات جهت خدمت به ديگران.

و گاه آن را تقويت پايه هاى اقتصاد جامعه اسلامى و مجد و عظمت و سربلندى آن و نفى هرگونه وابستگى به ديگران و دريوزگى از آنان. بديهى است اين اهداف كاملاً با هم متفاوت و مختلف است.

اوّلى گرفتار زشت ترين صفات انسانى است و دوّمى به سوى اهداف مباح و بهره گيرى از نعمتهاى الهى حركت مى كند، سوّمى عبادتى كم نظير دارد و چهارمى بهترين خدمات انسانى و اسلامى را انجام مى دهد، و آنچه در مذمت دنيا در خطبه بالا و احاديث معصومين (عليهم السلام) و حتى قرآن مجيد آمده است در واقع اشاره به گروه اوّل است و همان است كه رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةِ و سرچشمه تمام گناهان شمرده شده، و هر كس گرفتار آن شود بدبختى دنيا و آخرت را براى خود خريده است.

بنابراين مبادا نكوهش دنيا و دنياپرستان به اين معنى تفسير شود كه اسلام مردمى فقير و جامعه اى بينوا را مى پسندد و به آن توصيه مى كند.

آنچه در بالا گفته شد دقيقاً در روايات اسلامى آمده است، در يكجا مى خوانيم كه پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) فرمود : «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ عَبَدَ الدِّيْنارِ وَالدِّرْهَمِ; كسى كه درهم و دينار را بپرستد، رانده شده از راه خداست رانده شده از راه خداست»(1).

عالم بزرگوار مرحوم «صدوق» در تفسير اين حديث مى گويد : «يَعْني بِهِ مَنْ يَمْنَعُ زَكاةَ مَالِهِ وَيَبخَلُ بِمُواسَاتِ إخْوانِهِ فَيَكُونُ قَدْ آثَرَ عِبَادَةَ الدِّيْنارِ والدِّرْهَمِ عَلَى عِبَادَةِ خالِقِهِ; مقصود پيغمبر (صلى الله عليه وآله) كسى است كه حق نيازمندان و زكات مال را نمى پردازد و از مواسات و كمك به برادران دينى بخل مىورزد، از اين جهت عبادت دينار و درهم را بر عبادات خدا مقدّم داشته است»(2).

در جاى ديگر مى خوانيم كه على (عليه السلام) با آن زهد و تقواى بى نظير به اين مسأله افتخار مى كند كه در دوران حكومت او تمام مردم كوفه از زندگانى مطلوب و قابل قبولى برخوردار بودند، مى فرمايد : «مَا اَصْبَحَ بِالْكُوْفَةِ اَحَدٌ إلاَّ ناعِمَاً، إنَّ اَدْنَاهُم مَنْزِلَةً لَيَأْكُلُ البُّرَ وَيجْلِسُ فِي الظِّلِّ وَيَشْرِبُ مِنْ ماءِ الْفُراتِ; تمام مردم كوفه داراى زندگى مرفهى هستند، كمترين آنها از گندم استفاده مى كند (توجه داشته باشيد نان جو خوراك فقيران بود) و خانه و سرپناهى دارد و از آب آشاميدنى گوارايى (آب فرات) استفاده مى كند»(3).

* * *

##### 1 و2. بحار الانوار، جلد 70، صفحه 140.
3. همان مدرك جلد 40، صفحه 327.

▲خطبه115(1)

وَمِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في الاستسقاء

دعايى براى طلب باران

##### 1. سند خطبه :
از كسانى كه اين خطبه را قبل از سيّد رضى نقل كرده اند مرحوم صدوق در «من لا يحضره الفقيه» است كه در آداب نماز باران، آن را با تفاوت فراوانى آورده است و اضافاتى دارد كه نشان مى دهد سيّد رضى آنچه را در نهج البلاغه آمده، از آن خطبه گزينش كرده است (من لا يحضره الفقيه، جلد 1، صفحه 335) مرحوم شيخ طوسى در تهذيب، جلد 3، صفحه 151 و در «مصباح المتهجد» در آداب نماز استسقا نيز آن را نقل كرده كه با نقل سيّد رضى در نهج البلاغه تفاوتهايى دارد و نشان مى دهد شيخ مطرح ديگرى در اختيار داشت. از دانشمندان اهل سنت «زمخشرى» در كتاب «ربيع الأبرار» نيز بخشى از اين خطبه را آورده و در «نهايه ابن اثير» نيز در چندين جا به لغات پيچيده اين خطبه و تفسير آن اشاره كرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 256).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه از عنوان اين خطبه نمايان است، در واقع دعايى است براى نزول باران، در يكى از خشكساليهاى دوران زندگى آن حضرت، خطبه اى است بسيار پر معنى و پرمحتوا با تعبيراتى بسيار زيبا و عميق، امام (عليه السلام) در آغاز خطبه، مشكلات ناشى از خشكسالى را بيان مى كند و ضمن شرح اين معنى اشاره به اين مى فرمايد، كه بسيارى از اين گونه حوادث ناشى از گناهان و اعمال مردم است سپس دست به درگاه خدا برمى دارد و با عبارات مختلف از پيشگاه قادر متعال، تقاضاى نزول باران مى كند. عبارات امام (عليه السلام) در اين زمينه به قدرى دلنشين است كه انسان را در يك فضاى روحى مملوّ از معنويّت فرو مى برد و چه خوب است از محتواى اين خطبه در «نمازهاى باران» استفاده شود.

* * *

▲بخش اوّل

اللَّهُمَّ قَدِ انْصَاحَتْ جِبَالُنَا، وَاغْبَرَّتْ أَرْضُنَا، وَهَامَتْ دَوَابُّنَا، وَتَحَيَّرَتْ فِي مَرَابِضِهَا، وَعَجَّتْ عَجِيجَ الثَّكَالَى عَلَى أوْلاَدِهَا، وَمَلَّتِ التَّرَدُّدَ فِي مَرَاتِعِهَا، وَالْحَنِينَ إلَى مَوَارِدِهَا ! اللَّهُمَّ فَارْحَمْ أَنِينَ الاْنَّةِ، وَحَنِينَ الْحَانَّةِ ! اللَّهُمَّ فَارْحَمْ حَيْرَتَهَا فِي مَذَاهِبِهَا، وَأَنِينَهَا فِي مَوَالِجِهَا ! اللَّهُمَّ خَرَجْنَا إلَيْكَ حِينَ اعْتَكَرَتْ عَلَيْنَا حَدَابِيرُ السِّنِينَ، وَأَخْلَفَتْنَا مَخَايِلُ الْجُودِ; فَكُنْتَ الرَّجَاءَ لِلْمُبْتَئِسِ، والْبَلاَغَ لِلْمُلْتَمِسِ. نَدْعُوكَ حِينَ قَنَطَ الاَْنَامُ، وَمُنِعَ الْغَمَامُ، وَهَلَكَ السَّوَامُ، أَلاَّ تُؤَاخِذَنَا بِأَعْمَالِنَا، وَلاَ تَأْخُذَنَا بِذُنُوبِنَا. وَانْشُرْ عَلَيْنَا رَحْمَتَكَ بِالسَّحَابِ الْمُنْبَعِقِ، وَالرَّبِيعِ الْمُغْدِقِ، وَالنَّبَاتِ الْمُونِقِ، سَحّاً وَابِلاً، تُحْيِي بِهِ مَا قَدْ مَاتَ، وَتَرُدُّ بِهِ مَا قَدْ فَاتَ.

### ترجمه

بارالها ! كوههاى ما از بى آبى از هم شكافته، زمين ما پر غبار و خشك و خالى از گياه شده، چهارپايان ما سخت تشنه گشته و در آغل هاى خويش سرگردانند، همچون مادران فرزند مرده، ناله سرداده واز رفت و آمد زياد به چراگاه ها و روى آوردن به آبگاهها (ونيافتن آب و علف) خسته شده اند.

بارخدايا ! به ناله گوسفندان، و فرياد سوزناك شتران ما، رحم فرما !

بارالها ! به سرگردانى آنها در راهها (از شدت گرسنگى و عطش) و ناله هاشان در آغل ها ترحم فرما !

خداوند ! هنگامى به سوى تو بيرون آمديم كه خشكسالى هاى پى در پى بر ما هجوم آورده، و ابرهاى پر باران به ما پشت كرده است.

تو مايه اميد هر بيچاره، وحلاّل مشكلات هر طلب كننده اى، در اين هنگام كه يأس و نوميدى بر مردم چيره گشته، و ابرها از باريدن بازداشته شده اند، و حيوانات بيابان رو به هلاكت مى روند، تو را مى خوانيم كه ما را به اعمالمان مؤاخذه نكنى، و به گناهانمان مگيرى.

(بارالها !) رحمتت را به وسيله ابرهاى پرباران، و بهار پر آب و گياه، و گياهان سرسبز و پر طراوت بر ما بگستران; بارانى دانه درشت بر ما نازل كن آن چنان كه زمينهاى مرده را با آن زنده كنى و آنچه را از دست رفته به ما بازگردانى !

▲شرح و تفسير

▲در اين خشكسالى تمام اميد ما به توست

امام (عليه السلام) در آغاز اين بخش از خطبه وضع دردناكى را كه بر اثر خشكسالى براى مردم پيدا شده، در ضمن عبارات كوتاه و پرمعنايى بيان مى كند، و در شش جمله نخستين آن چنين عرض مى كند : «خداوندا ! كوههاى ما از بى آبى از هم شكافته، و زمين پرغبار و خشك و خالى از گياه شده، چهارپايان ما سخت تشنه گشته، ودر آغل هاى خويش متحيّرند، همچون مادران فرزند مرده، ناله سرداده اند، و از رفت و آمد زياد به چراگاهها و روى آوردن به آبگاهها (ونيافتن آب و علف) خسته شده اند» (اللَّهُمَّ قَدِ انْصَاحَتْ(1) جِبَالُنَا، وَاغْبَرَّتْ(2) أَرْضُنَا، وَهَامَتْ(3) دَوَابُّنَا، وَتَحَيَّرَتْ فِي مَرَابِضِهَا(4)، وَعَجَّتْ(5) عَجِيجَ الثَّكَالَى(6) عَلَى أوْلاَدِهَا، وَمَلَّتِ التَّرَدُّدَ فِي مَرَاتِعِهَا، وَالْحَنِينَ إلَى مَوَارِدِهَا).

امام (عليه السلام) ترسيم دقيقى از خشكسالى شديد آن زمان، با فصيح ترين عبارات نموده است و وضع كوهها و زمينها و مراتع و آبگاهها و حيوانات را به روشنى بيان فرموده است.

پس از آن دست به دعا بر مى دارد و به اين صورت تقاضاى كمك مى كند : «بارخدايا ! به ناله گوسفندان و فرياد سوزناك شتران رحم فرما !» (اللَّهُمَّ فَارْحَمْ أَنِينَ الاْنَّةِ(7)، وَحَنِينَ الْحَانَّةِ).

«بارالها ! به سرگردانى آنان در راهها (از شدّت گرسنگى و عطش) و ناله هاشان در آغلها ترحّم فرما !» (اللَّهُمَّ فَارْحَمْ حَيْرَتَهَا فِي مَذَاهِبِهَا، وَأَنِينَهَا فِي مَوَالِجِهَا(8) ).

«خداوندا ! هنگامى به سوى تو برون آمديم كه خشكسالى هاى پى در پى بر ما هجوم آورده و ابرهاى پرباران، به ما پشت كرده اند» (اللَّهُمَّ خَرَجْنَا إلَيْكَ حِينَ اعْتَكَرَتْ(9) عَلَيْنَا حَدَابِيرُ السِّنِينَ(10)، وَأَخْلَفَتْنَا(11) مَخَايِلُ(12)الْجُودِ(13) ).

تعبيرات بسيار حساب شده اى كه امام (عليه السلام) در اين دعا بكار برده، از يكسو شدّت سوز آن حضرت و مردم را بيان مى كند، و از سوى ديگر ترسيم دقيقى از حادثه را به همراه دارد زيرا «حدابير» كه جمع «حدبار» است در مورد شترى بكار مى رود كه از شدّت لاغرى (به خاطر گرسنگى يا راه رفتن زياد) استخوانهاى كوهانش كاملاً نمايان گشته، و گوشتها از روى آن برچيده شده است، امام (عليه السلام)در اين تشبيه زيبا خشكسالى هاى پى درپى را به چنين شترى تشبيه فرموده كه به يقين منظره آن اسفناك و سوار شدن بر آن بسيار مشكل و طاقت فرساست.

تعبير به «آنَّه» و «حانَّه» كه هر دو در مورد حيوانى كه ناله سرداده است بكار مى رود يكى در مورد گوسفندان و ديگرى در مورد شتران اشاره به اين است كه تمام حيوانات در آن خشكسالى شديد نالان شده بودند.

وبا توجّه به اين كه قسمت عمده سرزمين عراق در ميان دو نهر عظيم «دجله» و «فرات» واقع شده كه از پر آب ترين نهرهاى منطقه اند معلوم مى شود خشكسالى در آن سالها به قدرى شديد بوده كه حتّى مردم عراق را براى نيازهاى ابتدايى حيوانات، سخت در فشار قرار داده بود، (قراين نشان مى دهد كه امام (عليه السلام) اين خطبه را بعد از نماز باران در زمانى كه در «كوفه» بود ايراد فرموده اند).

سپس مى افزايد : «(خداوندا !) تو مايه اميد هر بيچاره و حلاّل مشكلات هر طلب كننده اى، در اين هنگام كه يأس و نوميدى بر مردم چيره گشته، و ابرها از باريدن بازداشته شده اند و حيوانات بيابان رو به هلاكت مى روند تو را مى خوانيم كه ما را به اعمالمان مؤاخذه نكنى و به گناهانمان مگيرى !» (فَكُنْتَ الرَّجَاءَ لِلْمُبْتَئِسِ(14)، والْبَلاَغَ(15) لِلْمُلْتَمِسِ. نَدْعُوكَ حِينَ قَنَطَ الاَْنَامُ، وَمُنِعَ الْغَمَامُ، وَهَلَكَ السَّوَامُ(16)، أَلاَّ تُؤَاخِذَنَا بِأَعْمَالِنَا، وَلاَ تَأْخُذَنَا بِذُنُوبِنَا).

اين تعبير به خوبى نشان مى دهد كه بسيارى از آفات و بلاها و تنگناها به خاطر گناهان مردم است و تا به درگاه خدا نروند توبه و تقاضاى عفو و بخشش نكنند مشكل آنها حل نمى شود.

اين تعبير شبيه تعبيرى است كه «نوح» پيامبر (عليه السلام) به هنگام شكايت بردن به درگاه خدا از قوم خود مى گويد : « (فقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إنَّهُ كَانَ غَفّاراً * يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً); به آنها گفتم : از گناهان خود در پيشگاه خدا استغفار كنيد كه خدا بسيار آمرزنده است، تا بارانهاى آسمان را پى درپى بر شما فرو فرستد»(17).

در سوره اعراف نيز مى خوانيم : « (وَلَوْ اَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّمَاءِ وَالاَْرْضِ); اگر مردمى كه در آباديها زندگى مى كنند ايمان مى آوردند و تقوا پيشه مى كردند بركات فراوانى از آسمان و زمين بر آنها مى گشوديم»(18).

سپس امام خواسته اصلى خودرا به پيشگاه خدا چنين عرضه مى دارد : (بارالها !) رحمتت را به وسيله ابرهاى پرباران و بهار پر آب و گياه و گياهان سرسبز و پر طراوت بر ما بگستران، بارانى دانه درشت بر ما نازل كن، آن چنان كه زمين هاى مرده را با آن زنده كنى و آنچه را از دست رفته به ما بازگردانى» (وَانْشُرْ عَلَيْنَا رَحْمَتَكَ بِالسَّحَابِ الْمُنْبَعِقِ(19)، وَالرَّبِيعِ الْمُغْدِقِ(20)، وَالنَّبَاتِ الْمُونِقِ(21)، سَحّاً(22) وَابِلاً(23)، تُحْيِي بِهِ مَا قَدْ مَاتَ، وَتَرُدُّ بِهِ مَا قَدْ فَاتَ).

آنچه در اين تعبيرات آمده تمام خواسته هاى قحطى زدگان و گرفتار خشكسالى را منعكس مى كند، از يك سو تقاضاى ابرهاى پر باران و از سوى ديگر بهارى پر بركت و گياهانى زيبا و پرطراوت و از سوى سوّم به سراغ نتيجه نهايى مى رود; بارانى كه زمينهاى مرده را زنده كند و آنچه را از دست رفته باز گرداند; نه تنها آن سال سال پربركتى باشد، بلكه سالى جبران كننده نسبت به سالهاى خشكسالى پيشين باشد.

* * *

##### 1. «انصاحت» از مادّه «صوح» (بر وزن صوم) به معنى شكافتن گرفته شده و گاه گفته اند به معنى خشكيدن و شكافتن و متلاشى شدن است كه لازم ملزوم همند.
2. «اغبْرت» از مادّه «غبار» گرفته شده و در اين جا اشاره به خشكسالى است كه سبب خشكيدن زمينها و پر غبار شدن مى گردد.
3. «هامت» از مادّه «هيم» (بر وزن حيف) به معنى سرگردانى گرفته شده و گاه اين تعبير در مورد انسان يا حيوانى كه از شدّت عطش نمى داند كجا مى رود استعمال مى شود.
4. «مرابض» جمع «مربض» به معنى آغل و جايگاه چهارپايان است.
5. «عجّت» از مادّه «عجيج» به معنى فرياد كشيدن گرفته شده است
6. «ثكالى» جمع «ثكلى» به معنى زن فرزند مرده است.
7. «آنّه» از مادّه «أنين» به معنى ناله سردادن گرفته شده و معمولاً «آنّه» به گوسفندى گفته مى شود كه ناله مى كند و «حانّه» از مادّه «حنين» به شترى اطلاق مى شود كه ناله سرداده است.
8. «موالج» جمع «مولج» به معنى مدخل چيزى است.
9. «اعتكرت» از مادّه «عكر» (بر وزن مكر) به معنى حمله كردن شديد گرفته شده است.
10. «سنين» اسم جمع است و به معنى سالها مى آيد ولى معمولاً در تعبيراتى مثل جمله بالا به معنى خشكسالى و قحطى است (در قاموس اللغه براى «سنه» دو معنى ذكر كرده : يكى سال و ديگرى قحطى است).
11. «أخلفتنا» از مادّه «خلاف» به معنى تخلّف كردن گرفته شده است.
12. «مخايل» جمع «مخيله» (بر وزن قبيله) به معنى ابرى است كه انسان اميد باران از آن دارد.
13. «جود» به فتح جيم جمع «جائد» به معنى باران پرپشت و «جود» به ضمّ جيم به معنى بخشش است.
14. «مبتئس» از مادّه «بؤس» (بر وزن قرص) به معنى فقر و شدّت حاجت گرفته شده است.
15. «بلاغ» به معنى كفايت و حلّ مشكل است.
16. «سوام» و «سائمه» به معنى حيوانى است كه در بيابان چرا مى كند.
17. نوح، آيه 10 ـ 11.
18. اعراف، آيه 96.

##### 19. «منبعق» از مادّه «انبعاق» به معنى انشقاق گرفته شده و از آن جا كه به هنگام بارش باران گويى ابرها شكافته مى شوند و باران از آنها جارى مى شود اين واژه در مورد نزول باران به كار مى رود.
20. «مغدق» از ريشه «غدق» (بر وزن شفق) به معنى آب فراوان گرفته شده و به صورت كنايه براى سال هاى پر نعمت به كار مى رود.
21. «مونق» از ريشه «انق» (بر وزن شفق) به معنى خوشحال شدن و اعجاب نسبت به چيزى گرفته شده است.
22. «سحّ» به معنى فروريختن آب فراوان و پشت سرهم است.
23. «وابل» به معنى باران شديد و دانه درشت است.

▲بخش دوّم

اللَّهُمَّ سُقْيَا مِنْكَ مُحْيِيَةً مُرْوِيَةً، تَامَّةً عَامَّةً، طَيِّبَةً مُبَارَكَةً، هَنِيئَةً مَرِيعَةً، زَاكِياً نَبْتُهَا، ثَامِراً فَرْعُهَا، نَاضِراً وَرَقُهَا، تُنْعِشُ بِهَا الضَّعِيفَ مِنْ عِبَادِكَ، وَتُحْيِي بِهَا الْمَيِّتَ مِنْ بَلاَدِكَ !

اللَّهُمَّ سُقْيَا مِنْكَ تُعْشِبُ بِهَا نِجَادُنَا، وَتَجْرِي بِهَا وِهَادُنَا، وَيُخْصِبُ بِهَا جَنَابُنَا، وَتُقْبِلُ بِهَا ثِمَارُنَا، وَتَعِيشُ بِهَا مَوَاشِينَا، وَتَنْدَى بِهَا أَقَاصِينَا، وَتَسْتَعِينُ بِهَا ضَوَاحِينَا; مِنْ بَرَكَاتِكَ الْوَاسِعَةِ، وَعَطَايَاكَ الْجَزِيلَةِ، عَلَى بَريَّتِكَ الْمُرْمِلَةِ، وَوَحْشِكَ الْمُهْمَلَةِ. وَأَنْزِلْ عَلَيْنَا سَمَاءً مُخْضِلَةً، مِدْرَاراً هَاطِلَةً، يُدَافِعُ الْوَدْقُ مِنْهَا الْوَدْقَ، وَيَحْفِزُ الْقَطْرُ مِنْهَا الْقَطْرَ، غَيْرَ خُلَّب بَرْقُهَا، وَلاَ جَهَام عَارِضُهَا، وَلاَ قَزَع رَبَابُهَا، وَلاَ شَفَّان ذِهَابُهَا، حَتَّى يُخْصِبَ لإمْرَاعِهَا الْمُجْدِبُونَ، وَيَحْيَا بِبَرَكَتِهَا المُسْنِتُونَ، فَإنَّكَ (تُنْزِلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا، وَتَنْشُرُ رَحْمَتَكَ وَأَنْتَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ).

### ترجمه

بارالها ! بارانى حيات بخش، سيراب كننده، كامل، همگانى پاكيزه، پربركت، گوارا و خرّمى بخش از ناحيه خودت بر ما نازل فرما !، بارانى كه گياهان پربركت با شاخه هايى پر ثمر و برگهايى سرسبز و پر طراوت بروياند، آن گونه كه بندگان ضعيفت را با آن توان بخشى وسرزمينهاى مرده را با آن زنده كنى.

خداوندا ! بارانى ده ! كه تپّه ها و كوههاى بلند ما را پر گياه سازد، در دامنه ها و دشتها جارى گردد، و به تمامى سرزمين ما نعمت فراوان بخشد، ميوه ها با آن به ما روى آورد، چهارپايان ما با آن زندگى كنند، سرزمينهاى دورتر از ما نيز از آن بهره مند شوند، و روستاهاى ما از آن مدد گيرند (همه اينها را) از بركات وسيع و گسترده و عطاياى فراوان خويش بر بندگان فقير و حيوانات وحش بيابان عنايت فرما !

(خداوندا !) آسمانى مرطوب و پرباران، بارانى دانه درشت و پى درپى كه قطرات آن بر اثر كثرت و شدّت، يكديگر را به پيش رانند و از خود دور سازند، نه رعد و برق بى باران و ابر بى ثمر، و نه ابرهاى كوچك پراكنده و نه دانه هاى ريز همراه بادهاى سرد.

(بارانى مرحمت كن كه) قحطى زده گان به نعمت فراوان رسند و از بركت آن گرفتاران خشكسالى زنده گردند، زيرا تويى كه بعد از نوميدى آنها باران را فرو مى فرستى و رحمتت را گسترش مى دهى وتو سرپرستى هستى شايسته ستايش !

▲شرح و تفسير

▲پروردگارا ! بارانى با اين ويژگيها بر ما فرست

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه، خواسته اصلى خودش و همراهانش را كه نزول باران پر بركت است بيان كرده و بارانى از خدا مى خواهد كه براى آن صفات بيست گانه اى بيان فرمورده است كه هر يك از اين اوصاف، اشاره به نكته دقيقى است و چه جالب و شگفت انگيز است كه امام (عليه السلام) براى باران مطلوب، اين همه اوصاف بيان مى كند، اوصافى كه انسان را در برابر عظمت خالق، خاضع مى سازد و به شنوندگان مى فهماند كه اين قطرات باران چه بركات و آثارى مى تواند داشته باشد، عرضه مى دارد :

«بارالها ! بارانى حيات بخش، سيراب كننده، كامل، همگانى، پاكيزه، پربركت، گوارا و خرّمى بخش از ناحيه خودت بر ما نازل فرما ! بارانى كه گياهانى پربركت با شاخه هاى پر ثمر و برگهاى سرسبز و پرطراوات بروياند، آن گونه كه بندگان ضعيفت را با آن توان بخشى و سرزمينهاى مرده را با آن زنده كنى !» (اللَّهُمَّ سُقْيَا مِنْكَ مُحْيِيَةً مُرْوِيَةً، تَامَّةً عَامَّةً، طَيِّبَةً مُبَارَكَةً، هَنِيئَةً مَرِيعَةً(1)، زَاكِياً نَبْتُهَا، ثَامِراً(2) فَرْعُهَا، نَاضِراً(3) وَرَقُهَا، تُنْعِشُ(4) بِهَا الضَّعِيفَ مِنْ عِبَادِك، وَتُحْيِي بِهَا الْمَيِّتَ مِنْ بَلاَدِكَ).

در واقع (عليه السلام) امام از پيشگاهِ حق تقاضاى بارانى مى كند كه شرائط در آن جمع باشد و موانع از آن دور، زيرا بسيار ديده شده كه بارانهاى سيل آسا مى بارد ولى همه چيز را ويران مى كند، يا در نقطه خاصّى متمركز مى شود و نفع آن عام نيست و يا همراه با سردى شديد هوا و يخبندان مى شود كه آثار منفى بجا مى گذارد و يا موانعى همچون بادهاى گرم، طوفانهاى شديد، آفات گياهى ملخ و حشرات موذّى و امثال آن، آثار باران را از ميان مى برد، امام (عليه السلام) تمام اين جوانب را در نظر مى گيرد و جمع همه شرايط و دفع همه موانع را از خدا مى طلبد.

ودر ادامه اين دعا هفت وصف ديگر، بيان مى كند كه با اوصاف سيزده گانه قبل، عدد بيست را كامل مى سازد، عرضه مى دارد «خداوندا ! بارانى ده ! كه تپّه ها و كوههاى بلند ما را پر گياه سازد و در دامنه ها و دشتها جارى گردد، به تمامى سرزمين ما نعمت فراوان بخشد، ميوه ها با آن به ماروى آورند، چهارپايان ما با آن زندگى كنند و سرزمينهاى دورتر از ما نيز از آن بهره مند شوند، و روستاهاى ما از آن مدد گيرند (همه اينها را) از بركات واسع و عطاياى فراوان خويش بر بندگان فقير و حيوانات وحش بيابان عنايت فرما !» (اللَّهُمَّ سُقْيَا مِنْكَ تُعْشِبُ(5) بِهَا نِجَادُنَا(6)، وَتَجْرِي بِهَا وِهَادُنَا(7)، وَيُخْصِبُ(8) بِهَا جَنَابُنَا(9)، وَتُقْبِلُ بِهَا ثِمَارُنَا، وَتَعِيشُ بِهَا مَوَاشِينَا، وَتَنْدَى(10) بِهَا أَقَاصِينَا(11)، وَتَسْتَعِينُ بِهَا ضَوَاحِينَا(12); مِنْ بَرَكَاتِكَ الْوَاسِعَةِ، وَعَطَايَاكَ الْجَزِيلَةِ، عَلَى بَريَّتِكَ الْمَرْمِلَةِ(13)، وَوَحْشِكَ الْمُهْمَلَةِ).

امام (عليه السلام) سعه صدر و وسعت نظر و رحمت عام خودرا در اين دعا نشان مى دهد، چرا كه مناطق دور و نزديك را در نظر گرفته، چهارپايان و حتى حيوانات وحشى بيابان را از نظر دور نمى دارد، دعاى او همگان را شامل مى شود و تقاضاى او همه را در بر مى گيرد و اين است معنى لطف و مرحمت عام امام (عليه السلام)پيشواى بزرگ اسلام !

سپس امام (عليه السلام) در ادامه تقاضاهاى خود در مورد نزول بارانهاى پربركت چنين عرضه مى دارد (خداوندا !) آسمانى مرطوب و پرباران، بارانى دانه درشت و پى درپى كه قطراتش (بر اثر كثرت و شدّت) يكديگر را به پيش رانند، و از خود دور سازند» (وَأَنْزِلْ عَلَيْنَا سَمَاءً مُخْضِلَةً(14)، مِدْرَاراً هَاطِلَةً(15)، يُدَافِعُ الْوَدْقُ مِنْهَا الْوَدْقَ(16)، وَيَحْفِزُ(17) الْقَطْرُ مِنْهَا الْقَطْرَ).

و در توصيف بيشتر مى افزايد : «نه رعد و برق بى باران و ابر بى ثمر، و نه ابرهاى كوچك پراكنده، و نه دانه هاى ريز، همراه بادهاى سرد» (غَيْرَ خُلَّب(18)بَرْقُهَا، وَلاَ جَهَام(19) عَارِضُهَا، وَلاَ قَزَع(20) رَبَابُهَا(21)، وَلاَ شَفَّان(22) ذِهَابُهَا(23)).

«(بارانى مرحمت كن كه) قحطى زدگان، به نعمت فراوان رسند و از بركت آن گرفتاران خشكسالى، زنده گردند، زيرا توئى كه بعد از نوميدى آنها، باران را فرو مى فرستى و رحمتت را گسترش مى دهى وتو سرپرستى هستى شايسته ستايش»(24) (حَتَّى يُخْصِبَ لإمْرَاعِهَا(25) الْمُجْدِبُونَ(26)، وَيَحْيَا بِبَرَكَتِهَا المُسْنِتُونَ(27)، فَإنَّكَ (تُنْزِلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا، وَتَنْشُرُ رَحْمَتَكَ وَأَنْتَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ)).

امام (عليه السلام) در اين قسمت از خطبه، اوصاف نه گانه ديگرى، براى بارانهاى مفيد و سودمند و پربركت بيان فرموده كه به ضميمه اوصاف گذشته، بالغ بر 29 وصف مى شود، راستى عجيب است تقاضاى باران كه معمولاً تقاضاكنندگان حدّ اكثر، آن را به يك يا دو وصف توصيف مى كنند و عرضه مى دارند : «خداوندا ! بارانى پربركت به ما مرحمت كن»، امام (عليه السلام) آن را با اين همه اوصاف دقيق و ريزه كاريهاى لطيف و تعبيراتى شيرين و بسيار متنوّع، به صورت 29 وصف بيان مى كند كه انسان در آن حيران مى ماند.

امام(عليه السلام) نهايت فصاحت و بلاغت بى نظير خودرا در اين خطبه بيان كرده و تقاضاى خويش را در محضر پروردگار، آن چنان شرح داده كه مردم را به الطاف الهى آشنا سازد، و به آنها بگويد در مسير نعمت، موانع زيادى است كه اگر لطف خداوند شامل حال آنها نگردد هرگز به كمال مطلوب نمى رسند و به يقين چنين بيانى از كسى كه «مؤيد من عندالله» نيست وروح القدس اورا يارى نمى دهد امكان پذير نمى باشد.

* * *

##### 1. «مريع» از مادّه «مرع» (بر وزن فرح) به معنى پرگياه شدن گرفته شده است.
2. «ثامر» به معنى «ذو ثمر» و داراى ميوه مى باشد.
3. «ناضر» به معنى «ذو نضره» يعنى داراى خرمى و طراوت است.
4. «تنعش» از مادّه «نعش» (بر وزن فرش) به معنى برانگيختن و برپاداشتن گرفته شده است.
5. «تعشب» از مادّه «عشب» (بر وزن شرف) به معنى رويش گياه گرفته شده است.
6. «نجاد» از مادّه «نجود» (بر وزن سجود) به معنى مرتفع شدن است و عرب سرزمين مرتفع را «نجد» مى گويد.
7. «وهاد» جمع «وهدة» (بر وزن غفلة) به معنى زمين منخفض و پست است.
8. «يخصب» از ريشه «خصب» (بر وزن فكر) به معنى پر گياه شدن گرفته شده است.
9. «جناب» به معنى اطراف خانه يا محله يا شهر است.
10. «تندى» از مادّه «نداوة» به معنى رطوبت گرفته شده و معمولاً در اين گونه موارد كنايه از جود و سخاوت است.
11. «اقاصى» جمع «أقصى» به معنى نقطه دور دست است.
12. «ضواحى» جمع «ضاحيه» به معنى منطقه خارج از شهر است.
13. «مرمله» از مادّه «ارمال» به معنى تمام شدن زاد و توشه و فقير شدن، گرفته شده است و مرمله به معنى فقير و ارامل نيز به افراد فقير گفته مى شود.
14. «مخضله» از مادّه «خضل» (بر وزن عمل) به معنى رطوبت گرفته شده است و به عنوان كنايه از سالهاى پرباران و پربركت بكار مى رود.
15. «هاطله» از مادّه «هطل» (بر وزن سطل) به معنى سيلان گرفته شده و در مورد بارانهاى دانه درشت بكار مى رود.
16. «ودق» به معنى دانه باران است و گاه به ذرّات بسيار كوچك آب كه به صورت غبار هنگام نزول باران در فضا پراكنده مى شود نيز گفته شده است و در اين جا مناسب معنى اوّل است.
17. «يحفز» از مادّه «حفز» (بر وزن نبض) به معنى پيش راندن به شدّت است.
18. «خلّب» به معنى فريبنده، از مادّه «خلابه» به معنى فريبندگى گرفته شده است و در اين جا اشاره به ابرى است كه رعد و برق از آن ظاهر مى شود ولى نمى بارد.
19. «جهام» به ابرى گفته مى شود كه آبى در آن نيست (ابر پوششى) و در اصل از مادّه «جهامة» به معنى قيافه در هم كشيدن گرفته شده است.
20. «قزع» به هر چيز پراكنده گفته مى شود و در اين جا منظور ابرهاى پراكنده است.
21. «رباب» به معنى ابر سفيد رنگى است (كه باران ندارد).
22. «شفّان» به معنى بادهاى سرد يا هواى سرد توأم با رطوبت است (لسان العرب و دهخدا) ريشه اصلى آن «شفون» (بر وزن فنون) به معنى نگاه كردن با گوشه چشم يا نگاه كردن اعتراض آميز است و اطلاق اين واژه بر بادهاى سرد شايد به خاطر آن است كه سبب ناراحتى طرف مقابل مى شود.
23. «ذهاب» جمع «ذَهْبَه» به معنى باران كم پشت است.
24. اقتباس از آيه شريفه (وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَليُّ الْحَمِيْدُ) (شورى، آيه 28).
25. «امراع» به معنى پربركت بودن است.
26. «مجدب» از مادّه «جدب» به معنى خشك شدن به جهت قطع آب است و به كسى كه گرفتار خشكسالى شده است مجدب گفته مى شود.
27. «مسنت» به كسى گفته مى شود كه گرفتار خشكسالى شده است.

▲تفسير و توضيح بعضى از لغات پيچيده اين خطبه

در پايان اين خطبه چنين مى خوانيم :

قَالَ السَّيِدُ الشَّريِفَ رِضىَ اللهُ عَنْهُ; قُولِهِ (عليه السلام) : (انْصَاحَتْ جبِاَلُنَا) أي تَشَقّقَتْ مِنَ المُحُولِ، يُقَالُ : انْصَاحَ الثّوبُ إِذَا انْشَقَّ ويُقَالُ أيْضاً : انْصَاحَ النَّبْتُ وَ صَاحَ وَصَوّحَ إذَا جَفّ وَيَبِسَ كُلّهُ بِمَعْنىً وَقَولُهُ : (وَهَامَتْ دَوَابّنَا) أي عَطِشَتْ وَالهُيَامُ : العَطَشُ. وَقَولُهُ (حَدَابِيرُ السّنِينَ) جمع حِدبار، وَهِي الناقَة الَّتِي اَنضاهَا السّيرُ، فَشبَّهَ بِهَا السنة الَّتِي فشا فِيهَا الجَدبُ، قَالَ ذو الرّمّةِ :

حَدابَيِرُ مَا تَنْفَكُّ إلاّ مُنَاخَةً عَلَى الخَسفِ أو نَرمِى بِهَا بَلَداً فَقْرا

وَقَولُهُ : (وَلاَ قَزَع رَبَابُهَا)، القَزَعُ : القِطَعُ الصّغَارُ المُتَفَرّقَةُ من السّحَابِ.

وَقَولُهُ : (وَلاَ شَفَّان ذِهَابُهَا) فَانَّ تَقْديَرهُ : وَلاَ ذَاتَ شَفّان ذَهِابُهَا. والشَّفّانُ : الرّيحُ البَارِدَةُ، وَالذّهِابُ : الامْطَارُ اللّيّنَةُ. فَحَذَفَ (ذَاتَ) لِعلْمِ السّامِعِ بِهِ.

### ترجمه

سيّد شريف رضى (رحمه الله) در پايان اين خطبه چنين مى گويد : جمله امام (عليه السلام)«إنْصاحَتْ جِبَالُنا» يعنى «كوه ها از شدت خشكسالى از هم شكافته است» زيرا تعبير : «إنْصَاحَ الثَّوبْ» زمانى گفته مى شود كه لباس از هم شكافته شده باشد. «إنْصَاحَ النَّبْتُ وَصَاحَ وَصَوَّحَ» هنگامى گفته مى شود كه گياه خشك گردد و اين چند واژه همه به يك معنى است و جمله «وَهَامَتْ دَوابُّنَا» از ماده «هُيَام» (بر وزن غلام) به معنى عطش است(1) و «حَدابِيرُ السِّنِيْنَ» جمع «حدبار» (بر وزن معيار) به معنى شترى است كه بر اثر راه رفتن لاغر و تكيده شده در واقع امام (عليه السلام)سال هاى قحطى را به چنين شترى تشبيه كرده است. شاعر معروف «ذوالرمة» مى گويد : شتران لاغرى كه هيچ گاه از هم جدا نمى گردند جز در خوابگاه هاى خالى از علف يا اين كه آنها را در سرزمين بى آب و علفى قرار دهيم.

وجمله «وَلاَ قَزَع رُبَابُها» يعنى از قطعات كوچك و پراكنده ابر نباشد (بلكه ابرهايى باشد متراكم و پرباران) و جمله «وَلاَ شَفَان ذَهَابُها» در تقدير «وَلاَ ذاتَ شَفان ذِهَابُها» است و «شَفَان» به معنى باد سرد و «ذِهَاب» به معنى باران هاى نرم است و كلمه «ذات» به خاطر روشن بودن براى شنونده، حذف شده است (و معنى جمله در مجموع چنين است : خداوندا باران هاى ملايم و آميخته با بادهاى سرد كه آثار آن را ممكن است از بين ببرد براى ما مفرست بلكه بارانى درشت دانه در هوايى ملايم نصيب بفرما).

* * *

##### 1. بعضى از ارباب لغت «هيام» را به معنى بيمارى عطش كه به شتر عارض مى شود (كه گويى بر اثر آن حال جنون به او دست مى دهد) تفسير كرده اند. اين تعبير در مورد عشق هاى سوزان و عاشق هاى بى قرار هم به كار مى رود.

▲نكته ها

▲1 ـ نماز باران (صلاة الاستسقاء)

از دستورات جالب در اسلام نماز «استسقاء» است كه همه فقهاى اسلام، اعم از شيعه و اهل سنت آن را در كتب فقهى خود آورده اند.

طبق آنچه در منابع پيروان اهل بيت (عليهم السلام) آمده است يكى از آداب آن، اين است كه مردم سه روز روزه بگيرند و در روز سوّم در حالى كه همه روزه دارند به بيرون شهر مى روند و دو ركعت نماز همانند نماز «عيد فطر وقربان» به جا مى آورند كه در ركعت اوّل، پنج قنوت دارد و در ركعت دوّم چهار قنوت ودر قنوت ها به جاى دعايى كه در قنوت نماز «عيد» خوانده مى شود دعاهايى در زمينه باران و طلب رحمت از پروردگار مى خوانند و قبل از هر دعا درود بر محمّد وآل محمّد (صلى الله عليه وآله) مى فرستند و هنگامى كه امام (عليه السلام) از نماز فراغت يافت، عباى خودرا به اميد نزول باران پشت و رو مى كند و رو به قبله كرده يكصد بار با صداى بلند تكبير مى گويد (ومردم نيز با او تكبير مى گويند) پس از آن به طرف مردم رو كرده به سوى راست متوجه مى شود و صدبار با صداى بلند سبحان الله مى گويد آن گاه به سمت چپ رو كرده ويك صد بار با صداى بلند لا إله إلاّ الله مى گويد، سپس رو به مردم كرده يكصد بار با صداى بلند حمد خدا مى گويد و مردم هم چنين مى كنند، آن گاه امام دست به سوى آسمان بلند كرده به اتفاق مردم دعا مى كند و تضرع وزارى نموده از خدا تقاضاى رحمت مى كنند و مردم دعاى امام را آمين مى گويند.

در بعضى از روايات آمده است كه پيرمردان و پيرزنان و كودكان و حتى حيوانات تشنه و گرسنه را با خود به بيابان آورند و بچه ها را از مادران جدا كنند تا گريه آنها دل هاى همگان را تكان دهد و توجه آنها به خدا بيشتر شود(1).

و در صورتى كه نتوانند تمام اين مراسم را انجام دهند از گناهان خويش توبه مى كنند و دست به دعا برمى دارند و به صورت دسته جمعى دعا مى كنند.

#####

اين مراسم اثر عجيبى دارد و به راستى حالت تضرع و دعا در همه ايجاد مى كند حالتى كه انسان ها را به ذات بى مثال خداوند رحمان و رحيم مرتبط مى سازد و سبب نزول رحمت او مى شود.

اين نماز آثار جنبى خوبى در تربيت نفوس و توبه از گناه و بازگشت به پاكى ها و نيكى ها دارد كه گاه اثر جنبى آن از نزول باران بيشتر و پربركت تر است.

از روايات اسلامى استفاده مى شود كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) هنگامى كه مردم از خشكسالى شديد به حضرتش شكايت كردند نماز و دعاى باران خواند، و چنان بارانى نازل شد كه مردم به زحمت افتادند و خواستار پايان باران شدند(2).

قرائن نشان مى دهد كه امام اميرالمؤمنين (عليه السلام) نيز خطبه بالا را بعد از نماز باران خوانده است زيرا در بعضى از روايات كه اين خطبه را به طور كاملترى نقل مى كند جمله : «اللَّهُمَّ إنّا خَرَجْنَا إلَيْكَ» آمده است كه نشان مى دهد حضرت به اتفاق مردم به بيابان رفته اند، و اين كار معمولاً براى خواندن نماز باران است و در بعضى از روايات آمده است كه على (عليه السلام) در آخر اين خطبه گريه كرد و با عباراتى بسيار سوزناك از خداوند متعال تقاضاى باران نمود.

در زمينه نماز استسقا در خطبه 143 نهج البلاغه نيز مطالبى خواهد آمد.

* * *

##### 1. آداب نماز باران در بسيارى از منابع فقهى و حديثى از جمله «جواهر الكلام» جلد 12، صفحه 127 و «تحرير الوسيله» امام خمينى (قدس سره) جلد اوّل و «وسائل الشيعه» جلد پنجم، صفحه 162 آمده است.
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 272 و بحار الانوار، جلد 88، صفحه 329.

▲2 ـ گناه و برچيده شدن بركات

درباره فلسفه «آفات و بلاها» بحثهاى زيادى در كتب فلسفى و كلامى و تفسيرى آمده است از قرآن مجيد، به خوبى استفاده مى شود كه همراه ظهور پيامبران الهى خداوند، مشكلاتى براى امّتها فراهم مى كرد تا آنها را بيدار كند.

قرآن مجيد مى فرمايد : « (وَمَا اَرْسَلْنَا فِي قَرْيَة مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنَا اَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالَضَّرَّاءِ لَعَلّهُمْ يَضَّرَّعُون); در هيچ شهر و آبادى پيامبرى نفرستاديم مگر اين كه اهل آن را به سختى و رنج گرفتار كرديم، شايد به سوى خدا بازگردند و تضرّع كنند»(1).

اين تعبير نشان مى دهد كه اين يك قانون عمومى و هميشگى بوده است و هدف آمادگى براى پذيرش دعوت انبيا بوده است.

حوادث دردناك در طول تاريخ امّتها و هنگام بروز غفلتها از سوى خداوند پيش مى آمده، تا پرده هاى غفلت را كنار بزند و امتها بيدار شوند.

و گاه اين حوادث سخت و دردناك نتيجه گناهان مردم بوده كه باز هدف را توبه و انابه و بازگشت به سوى خداوند تشكيل مى داده است، آن گونه كه در آيه ديگرى از قرآن مى خوانيم : « (ظَهَرَ الفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النّاسِ لِيُذْيِقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجعُونَ); فساد در خشكى و دريا به خاطر كارهايى كه مردم انجام داده اند آشكار شده است خدا مى خواهد نتيجه بعضى از اعمالشان را به آنان بچشاند شايد (به سوى حق) بازگردند»(2).

به اين ترتيب به خوبى روشن مى شود كه يكى از طرق تربيت الهى همين حوادث ناگوار طبيعى يا اجتماعى است، مسأله خشكسالى نيز مى تواند يكى از آنها بوده باشد، همان گونه كه در خطبه بالا به آن اشاره شده است امام (عليه السلام) در اين خطبه مى فرمايد : «نَدْعُوكَ حِينَ قَنَطَ الاَْنَامُ، وَمُنِعَ الْغَمَامُ، وَهَلَكَ السَّوَامُ، أَلاَّ تُؤَاخِذَنَا بِأَعْمَالِنَا، وَلاَ تَأْخُذَنَا بِذُنُوبِنَا; در اين هنگام كه يأس و نوميدى بر مردم چيره گشته و ابرها از باريدن بازداشته شده اند و حيوانات بيابان رو به هلاكت گذارده اند تو را مى خوانيم كه ما را به اعمالمان مؤاخذه مكنى و به گناهانمان مگيرى».

در خطبه 143 همين مطلب، با بيان روشن ترى آمده است كه به هنگام خشكسالى به مردم هشدار داد كه از گناهانشان توبه كنند و از خطا باز ايستند و متذكّر شوند و به سوى خدا بازگردند سپس به آيات سوره «نوح» در اين زمينه استدلال فرمود كه شرح آن إن شاء الله خواهد آمد.

اين سخن را با حديثى از امام صادق (عليه السلام) پايان مى دهيم (هر چند ناگفته ها در اين زمينه بسيار است) فرمود : «إذا فَشَتْ أَرْبَعَةٌ ظَهَرَتْ أَرْبَعَةٌ إذا فَشَتْ الزِّنَا ظَهَرتْ الزَّلاَزِلُ وَإذا اَمْسَكَتِ الزَّكاةُ هَلَكَتِ الْمَاشِيَةُ وَإذا جَارَ الْحُكّامُ فِي الْقَضَاء أَمْسَكَ الْقَطْرُ مِنَ السَّماءِ وَإذا خَفَرتَ الذَمّةُ نَضَرَ المُشْرِكُونَ عَلَى الْمُسْلِمينَ; هنگامى كه چهار گناه شايع بشود چهار بلا دامنگير مردم مى شود هنگامى كه «زنا» شايع شود زلزله ها آشكار مى گردد و هنگامى كه مردم از دادن زكات امساك كنند مرگ و مير در چهاپايان مى افتد و هنگامى كه حاكمان در قضا ستم كنند آسمان از باريدن باران باز مى ايستد و هنگامى كه پيمانها شكسته شود مشركان بر مسلمين پيروز مى شوند»(3).

در حديث معتبر و معروف «ابو ولاّد» نيز مى خوانيم : هنگامى كه امام صادق (عليه السلام) فتواى نادرست «ابو حنيفه» را در بعضى از مسائل قضايى شنيد فرمود : «فِي مِثْلِ هَذاَ الْقَضَاءِ وَشِبْهِهِ تَحْبِسُ السَّماءُ ماءَها وَتَمْنَعُ الاَْرْضُ بَرَكَتها; به جهت اين گونه قضاوتها و مانند آن آسمان آب خودرا حبس مى كند و زمين بركت خودرا منع مى نمايد»(4).

* * *

##### 1. اعراف، آيه 94.
2. روم، آيه 41.
3. بحار الانوار، جلد 76، صفحه 21، حديث 13.
4. وسائل الشيعه، جلد 13، صفحه 256.

▲خطبه116(1)

وَمِنْ خُطْبَة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

وفيها ينصح اصحابه

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه در آن ياران خودرا اندرز مى دهد.

##### 1. سند خطبه :
در اين خطبه اشاره اى به مسأله موضوع به قدرت رسيدن «حجّاج» در «كوفه» و جنايات وحشتناك او شده است و اين بخش از خطبه را گروه زيادى از مورخان و محدثان نقل كرده اند از جمله «ابن عبدربّه» در «عقد الفريد» و «مسعودى» در «مروج الذهب» و «ازهرى» در «تهذيب اللغة» و «ابن الفقيه» در كتاب «البلدان» و «ابن اثير» در «نهايه» و «ديلمى» در كتاب «ارشاد» (مصادر نهج البلاغه، جلد 2 صفحه 259 و 260).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در حقيقت از چند بخش تشكيل شده است :

در قسمت اوّل، توصيف بليغى از پيغمبر اسلام (صلى الله عليه وآله) و مجاهدتهاى گسترده آن حضرت در ابلاغ رسالت است.

در بخش دوّم، مردم را مخاطب ساخته و به اندرز و نصيحت آنها مى پردازد، نصيحتى تكان دهنده و بيدارگر.

در بخش سوّم، از اصحابش گله شديد دارد و آرزو مى كند كه خداوند ميان او و آنان جدايى بيفكند و او را به كسانى كه شايسته همنشينى او هستند، ملحق سازد.

در چهارمين و آخرين بخش اين خطبه، با اشاراتى گويا از فتنه «حجّاج» خبر مى دهد و گوشه اى از جنايتهاى او را بر مى شمرد، شايد مردم بيدار شوند و با توبه به درگاه خداوند، و بازگشت به وحدت و ترك اختلافات و سستى ها جلوى جنايات او را بگيرند.

* * *

▲بخش اوّل

أَرْسَلَهُ دَاعِياً إلَى الْحَقِّ وَشَاهِداً عَلَى الْخَلْقِ، فَبَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ غَيْرَ وَان وَلاَ مُقَصِّر، وَجَاهَدَ فِي اللهِ أَعْدَاءَهُ غَيْرَ وَاهِن وَلاَ مُعَذِّر. إمَامُ مَنِ اتَّقَى، وَبَصَرُ مَنِ اهْتَدَى.

### ترجمه

خداوند او (پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله)) را فرستاد تا به سوى حق دعوت كند، و گواه بر اعمال خلق باشد، او بدون سستى به ابلاغ رسالت پروردگارش، پرداخت و هرگز كوتاهى نكرد، در راه خدا با دشمنان او بدون ضعف، جهاد كرد، و در اين راه هيچ عذر و بهانه اى نياورد، او پيشواى پرهيزگاران، وروشنى بخش چشم هدايت جويان است.

▲شرح و تفسير

▲او هرگز در جهاد كوتاهى نكرد

همان گونه كه جمعى از شارحان «نهج البلاغه» تصريح كرده اند به نظر مى رسد اين خطبه بخشى از خطبه طولانى ترى بوده است كه امام (عليه السلام) براى تشويق اصحابش به مسأله جهاد در برابر جنايتكاران شام بيان فرموده و خطراتى را كه در صورت سستى و ترك جهاد در پيش دارند براى آنها بيان فرموده، و اتمام حجّت كرده است.

در بخش اوّل اين خطبه، براى آماده كردن دل هاى مخاطبان خود اشاره اى به خدمات برجسته پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در طريق نشر اسلام، فرموده، تا به اهميّت اين ميراث بزرگ الهى آشنا شوند و در پاسدارى آن در برابر هجمات دشمنان اسلام بكوشند.

نخست مى فرمايد : «خداوند او (پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله)) را فرستاد تا (مردم را) به سوى حقّ دعوت كند و گواه بر اعمال خلق باشد» (أَرْسَلَهُ دَاعِياً إلَى الْحَقِّ وَشَاهِداً عَلَى الْخَلْقِ).

در واقع، رسالت عظيم پيامبر (صلى الله عليه وآله) را در اين دو جمله خلاصه فرموده است; از يكسو دعوت به سوى حق، و ابلاغ فرمانهاى پروردگار و از سوى ديگر نظارت بر حسن اجراى آن.

در اين كه مراد از شاهد بودن پيامبر (صلى الله عليه وآله) در اين جا چيست ؟ بعضى گفته اند : مراد گواهى بر اعمال مردم يا گواهى بر پيامبران در روز قيامت است آن چنان كه در قرآن آمده : « (فَكَيْفَ إذا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةِ بِشَهِيد وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاَءِ شَهِيداً); چگونه خواهد بود آن روزى كه از هر امّتى شاهد و گواهى (بر اعمال آنها) مى آوريم و تو را گواه آنان خواهيم آورد»(1).

ولى ظاهر كلام امام (عليه السلام) نشان مى دهد كه منظور از شاهد بودن، نظارت آن حضرت بر اعمال انسانها براى اجراى فرمانهاى الهى، در همين دنياست و به تعبير ديگر، كار آن حضرت، تنها ابلاغ دعوت حق نبود، بلكه نظارت بر اجراى آن نيز از وظايف آن حضرت بوده است و اين همان معنى امامت و ولايت تشريعى آن بزرگوار است.

جمع ميان دو معنى نيز، مانعى ندارد كه آن حضرت هم ناظر بر اعمال در اين جهان و هم گواه بر آن در جهان ديگر باشد.

سپس در ادامه اين سخن به بيان اوصافى از پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) پرداخته و در عبارات كوتاهى شش وصف را بيان مى فرمايد، مى گويد : «او بدون سستى، به ابلاغ رسالت پروردگارش پرداخت و هرگز كوتاهى نكرد، و در راه خدا با دشمنان او بدون ضعف، جهاد كرد، و در اين راه هيچ عذر و بهانه اى نياورد. او پيشواى پرهيزگاران و روشنى بخش چشم هدايت جويان است» (فَبَلَّغَ رِسَالاَتِ رَبِّهِ غَيْرَ وَان(2) وَلاَ مُقَصِّر، وَجَاهَدَ فِي اللهِ أَعْدَاءَهُ غَيْرَ وَاهِن وَلاَ مُعَذِّر(3). إمَامُ مَنِ اتَّقَى، وَبَصَرُ مَنِ اهْتَدَى).

در اين عبارات كوتاه تمام ويژگيهايى كه در يك رهبر شجاع و توانا لازم است ذكر شده است، سستى نكردن، كوتاهى ننمودن، جهاد قاطعانه داشتن، و عذر و بهانه نتراشيدن، و از سوى ديگر آن حضرت را پيشواى پرهيزگاران و سبب هدايت بينايان مى شمرد كه افراد آلوده را از گرد خود دور مى كند و فاسدان و گمراهان غير قابل هدايت را، كنار مى زند.

بسيارند كسانى كه براى سرپوش گذاشتن بر تقصيرات و كوتاهى هاى خود عذر و بهانه هاى واهى مى تراشند ولى يك رهبر شجاع و مدير و مدبّر هرگز چنين نمى كند و به سراغ عذر و بهانه ها نمى رود.

تعبيرات فوق در واقع اشاره اى است پر معنى به سستى و كوتاهى كردن مردم «كوفه» و ترك جهاد به معنى واقعى كلمه، و عذرتراشى ها و بهانه جويى ها براى فرار از زير بار مسئوليتها. امام (عليه السلام) به آنها گوشزد مى كند كه پيامبر شما چنين نبود، چرا شما چنين هستيد ؟ !

* * *

##### 1. نساء، آيه 41.
2. «وان» از مادّه «ونى» (بر وزن وحى) به معنى ضعف و فتور گرفته شده و «وانى» به كسى مى گويند كه در كارها سستى به خرج مى دهد.
3. «معذّر» از مادّه «عذر» به كسى گفته مى شود كه براى كارهاى خود عذر و بهانه هاى واهى مى آورد.

▲بخش دوّم

ومنها : وَلَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ مِمَّا طُوِيَ عَنْكُمْ غَيْبُهُ، إذاً لَخَرَجْتُمْ إلَى الصُّعُدَاتِ تَبْكُونَ عَلَى أَعْمَالِكُمْ، وَتَلْتَدِمُونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَلَتَرَكْتُمْ أَمْوَالَكُمْ لاَ حَارِسَ لَهَا وَلاَ خالِفَ عَلَيْهَا، وَلَهَمَّتْ كُلَّ امْرِىء مِنْكُمْ نَفَسُهُ، لاَ يَلْتَفِتُ إلَى غَيْرِهَا; وَلَكِنَّكُمْ نَسِيتُمْ مَا ذُكِّرْتُمْ، وَأَمِنْتُمْ مَا حُذِّرْتُمْ، فَتَاهَ عَنْكُمْ رَأْيُكُمْ، وَتَشَتَّتَ عَلَيْكُمْ أَمْرُكُمْ. وَلَوَدِدْتُ أَنَّ اللهَ فَرَّقَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، وَأَلْحَقَنِي بِمَنْ هُوَ أَحَقُّ بِي مِنْكُمْ. قَوْمٌ وَاللهِ مَيَامِينُ الرَّأْيِ، مَرَاجِيحُ الْحِلْمِ، مَقَاوِيلُ بِالْحَقِّ، مَتَارِيكُ لِلْبَغْيِ. مَضَوْا قُدُماً عَلَى الطَّرِيقَةِ، وَأَوْجَفُوا عَلَى الْمَحَجَّةِ، فَظَفِرُوا بِالْعُقْبَى الدَّائِمَةِ، وَالْكَرَامَةِ الْبَارِدَةِ.

### ترجمه

اگر شما همانند من از آنچه پنهان است خبر داشتيد (و آينده تاريك خودرا مى ديديد) از خانه ها بيرون آمده سر به بيابان مى گذاشتيد، بر اعمال خويش گريه مى كرديد، و بر سر و صورت مى زديد، و اموال خودرا بدون نگهبان و بى آن كه كسى را جانشين خود در آن قرار دهيد رها مى ساختيد، هر يك از شما (از شدت وحشت) تنها به خود مى پرداخت و به ديگرى توجه نداشت ولى (متأسفانه) تذكراتى را كه به شما داده شده فراموش كرده ايد، و از آنچه بر حذر داشته شده ايد، ايمن گشته ايد، در نتيجه عقلتان گمراه و سرگردان شده، و امورتان پراكنده گشته (به خدا سوگند) دوست داشتم كه خدا ميان من و شما جدايى مى افكند و مرا به كسى كه نسبت به من از شما سزاوارتر و شايسته است ملحق مى ساخت، همان قومى كه ـ به خدا سوگند ـ افكارشان خجسته و پربار و صاحب علم و دانش بودند، همان ها كه به حق سخن مى گفتند، و ظلم و ستم را ترك مى كردند آنها كه از پيش، در طريق هدايت گام نهادند و در راه روشن، به سرعت پيش رفتند در نتيجه به سعادت جاويدان و زندگى گوارا و پر ارزش دست يافتند.

▲شرح و تفسير

▲آينده تاريكى در انتظار شماست

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه، به همه كسانى كه در جهاد با دشمن غدّار و مكّار، سستى نشان مى دهند و با عذرتراشى ها، شانه از زير بار مسئوليت تهى مى كنند هشدار مى دهد كه آينده اى بسيار تاريك، در پيش داريد، آينده اى كه دشمن در آن بر شما مسلّط مى شود و چنان ضربات خودرا بى رحمانه بر پيكر شما وارد مى كند كه عقل و هوش را از دست خواهيد داد مى فرمايد :

«اگر شما همانند من، از آنچه پنهان است خبر داشتيد (و آينده سياه و ظلمانى خودرا مى ديديد) از خانه ها بيرون آمده، سر به بيابان مى گذاشتيد، بر اعمال خويش گريه مى كرديد و بر سر و صورت مى زديد !» (وَلَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ مِمَّا طُوِيَ(1) عَنْكُمْ غَيْبُهُ، إذاً لَخَرَجْتُمْ إلَى الصُّعُدَاتِ(2) تَبْكُونَ عَلَى أَعْمَالِكُمْ، وَتَلْتَدِمُونَ(3) عَلَى أَنْفُسِكُمْ).

وبه اين نيز قناعت نمى كرديد، بلكه «اموال خودرا بدون نگهبان وبى آن كه كسى را جانشين خود در آن قرار دهيد رها مى كرديد، هر يك از شما (از شدت وحشت) تنها به خود مى پرداخت و به ديگرى توجّه نداشت !» (وَلَتَرَكْتُمْ أَمْوَالَكُمْ لاَ حَارِسَ لَهَا وَلاَ خالِفَ(4) عَلَيْهَا، وَلَهَمَّتْ كُلَّ امْرِىء مِنْكُمْ نَفَسُهُ، لاَ يَلْتَفِتُ إلَى غَيْرِهَا).

اين تعبيرات، حال كسى را مجسّم مى كند، كه گرفتار مصايب عظيمى شده، به گونه اى كه همه چيز را جز نجات جان خويش، فراموش كرده است، سر به بيابان نهاده و پيوسته بر سر وصورت مى زند، اشك مى ريزد، و فرياد مى كشد، اموالى را كه آن همه در نظرش اهميّت داشت و در حفظ آن همواره مى كوشيد به كلّى رها كرده و به پشت سرخويش نگاه نمى كند حتى عزيزترين عزيزانش را به دست فراموشى سپرده است.

بعضى از مفسّران نهج البلاغه، معتقدند : اين تعبيرات مربوط به اهوال و وحشتهاى روز قيامت است كه در قرآن مجيد در آيات مختلف به آن اشاره شده است ولى با توجه به ذيل خطبه كه سخن از جنايات وحشتناك «حجّاج» مى گويد و شأن ورود خطبه، كه نظر به سستى مردم «كوفه» در جهاد با دشمن دارد، اين معنى بسيار بعيد است و ظاهر اين است كه ناظر به سلطه «بنى اميه» و جنايات عظيم «حجّاج» و امثال او مى باشد.

و در ادامه اين سخن امام (عليه السلام) به منشأ و سرچشمه اصلى اين حوادث اشاره مى كند مى فرمايد : «ولى (متأسفانه) تذكراتى را كه به شما داده شده بود فراموش كرديد، و از آنچه بر حذر داشته شده بوديد، ايمن گشتيد، در نتيجه عقل شما گمراه و سرگردان شد، وامورتان پراكنده گشت !»

(وَلَكِنَّكُمْ نَسِيتُمْ مَا ذُكِّرْتُمْ، وَأَمِنْتُمْ مَا حُذِّرْتُمْ، فَتَاهَ(5) عَنْكُمْ رَأْيُكُمْ، وَتَشَتَّتَ عَلَيْكُمْ أَمْرُكُمْ).

هرگز تصوّر نكنيد حوادثِ دردناكى كه در انتظار شماست، غافلگيرانه است، ابداً چنين نيست، بارها به شما تذكّر داده ام، و حق نصيحت را ادا كرده ام، و گفتنى ها را گفته ام، وهشدار داده ام ولى افسوس ! گوش شنوا در ميان شما نبود، تمام آنچه را گفتم به فراموشى سپرديد، و همه اندرزها را ناديده گرفتيد، به همين دليل، تصميمات لازم را به موقع نگرفتيد، و براى مقابله با دشمنان خطرناكتان، برنامه ريزى نكرديد، و اين است نتيجه كارِ شما، كه دشمنان بى رحم و غدّار بر شما مسلّط مى شوند، وبلايى بر سرتان مى آورند كه در تاريخ بى سابقه است.

سپس امام (عليه السلام) مى فرمايد : «(به خدا سوگند !) دوست داشتم كه خدا ميان من و شما، جدايى مى افكند و مرا به كسى كه نسبت به من از شما سزاوارتر و شايسته تر است ملحق مى ساخت» (وَلَوَدِدْتُ أَنَّ اللهَ فَرَّقَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ، وَأَلْحَقَنِي بِمَنْ هُوَ أَحَقُّ بِي مِنْكُمْ).

اشاره به اين كه اكنون كه شما اصلاح ناپذيريد اى كاش ! من از شما جدا شده بودم و اى كاش ! مقدّراتِ الهى، اجازه مى داد به گروهى مى پيوستم كه آنها هماهنگ با افكار و برنامه هاى من بودند.

و در ادامه اين سخن، به شرح ويژگيهاى قوم و گروهى كه آنها را شايسته هم نشينى و همدلى و همگامى خود مى داند، پرداخته، چنين مى فرمايد :

«همان ها كه به خدا سوگند ! افكارشان خجسته و پربار و صاحب وقار و بردبارى بودند، همان ها كه به حقّ سخن مى گفتند و ظلم و ستم را ترك كردند، آنها كه از پيش در طريق هدايت گام نهادند و در راه روشنى، به سرعت پيش رفتند، در نتيجه به سعادت جاويدان و زندگى گوارا و پرارزش دست يافتند» (قَوْمٌ وَاللهِ مَيَامِينُ(6) الرَّأْيِ، مَرَاجِيحُ(7) الْحِلْمِ، مَقَاوِيلُ بِالْحَقِّ، مَتَارِيكُ(8)لِلْبَغْيِ. مَضَوْا قُدُماً(9) عَلَى الطَّرِيقَةِ، وَأَوْجَفُوا(10) عَلَى الْمَحَجَّةِ، فَظَفِرُوا بِالْعُقْبَى الدَّائِمَةِ، وَالْكَرَامَةِ الْبَارِدَةِ).

اين تعبيرات، اشاره روشنى به پيامبر و گروهى از اصحاب خاص او دارد كه داراى ويژگيهاى ششگانه بالا بودند، دو ويژگى در فكر و انديشه (داشتن انديشه هاى پربار و عقل كافى) و دو ويژگى در برنامه هاى زندگى (طرفدارى از حق و مبارزه با ظلم) و دو ويژگى در عمل (گام برداشتن در طريق حق و سرعت براى رسيدن به مقصد) و نتيجه اين ويژگيها را كه سعادت جاويدان و زندگى گوارا و پرارزش است نيز بيان فرموده.

* * *

##### 1. «طُوى» از مادّه «طىّ» به معنى در نور ديدن و كتمان كردن گرفته شده است و در اين جا به همان معنى كتمان است.
2. «صعدات» جمع «صعيد» به معنى صفحه زمين و خاك و نقاط مرتفع زمين آمده است و در اين جا اشاره به دشت و كوه و بيابان است (بعضى «صدعات» را جمع «صعد» (بر وزن دهل) و «صعدات» را جمع جمع دانسته اند).
3. «تلتدمون» از مادّه «لدم» (بر وزن لفظ) به معنى زدن گرفته شده و «التدام» به معنى خودزنى است.
4. «خالف» به معنى جانشين از مادّه «خلوف» (بر وزن وقوف) گرفته شده است. اين واژه به معنى افراد كثير الخلاف نيز آمده ولى در اين جا معنى اوّل مراد است.
5. «تاه» از مادّه «تيه» به معنى سرگردان شدن و متحير گشتن گرفته شده است.
6. «ميامين» جمع «ميمون» به معنى مبارك است.
7. «مراجيح» جمع «مرجاح» (بر وزن مثقال) به معنى كسى است كه صاحب حلم و بردبارى است.
8. «متاريك» جمع «متراك» (بر وزن مسواك) به معنى كسى است كه چيزى را كاملاً ترك مى كند.
9. «قدم» از مادّه «قدوم» به معنى پيش روى و سبقت گرفته شده و در اين جا يا معنى ظرفى دارد كه به معنى در مسير پيش روى است و يا معنى جمعى دارد كه به معنى پيش روان است.
10. «اوجفوا» از مادّه «ايجاف» به معنى حركت كردن با سرعت است.

▲نكته

▲مظلوميت امام اميرالمؤمنين (عليه السلام)

مظلوميت، تنها در اين نيست كه انسان به وسيله گروهى ظالم و جبّار، پيمان شكن و بىوفا و در پيكارى نابرابر، شهيد گردد بلكه، يكى از دردناكترين نمونه هاى مظلوميت اين است كه مديرى لايق و فرماندهى توانا و خبير و آگاه و سياستمدارى هوشيار و خوش فكر در ميان گروهى گرفتار شود كه شايستگى و لياقت همراهى و همگامى با او را نداشته باشند، هر چه او مى گويد، بر خلاف آن رفتار مى كنند و هر قدر به آنها هشدار مى دهد به حركت در نمى آيند، جمعيّتى پراكنده، نادان، ضعيف و سست و بى اراده.

گرفتار شدن چنان رهبرى، در چنگال چنين پيروانى، سبب مى شود كه ارزش مكتب و افكار او فراموش گردد و حتى بعضى از بى خبران او را متّهم به عدم شايستگى كافى در مديريّت و رهبرى كنند.

اين يكى از بزرگترين مظلوميت هاست و اين همان است كه اميرمؤمنان على (عليه السلام) در عصر و زمان خود به آن گرفتار شد، و نه تنها در خطبه بالا، بلكه در خطبه هاى متعددى از «نهج البلاغه» به آن اشاره فرموده است.

گاه مى گويد : «اى كاش ! معاويه شما را با لشكر خود، معاوضه مى كرد همچون معاوضه درهم و دينار، ده نفر از شما را مى گرفت و يك نفر از شاميان را به من مى داد»(1).

و گاه مى فرمايد : «من در خواب پيغمبر خدا را ديدم و از عداوتها و كژيهاى اين قوم، به حضرتش شكايت كردم، فرمود : «به آنها نفرين كن !» عرض كردم : خداوندا ! بهتر از آنان را به من ده ! و شخص بدى را به جاى من بر آنها مسلّط كن»(2).

و در جاى ديگر مى فرمايد : «اى مرد نمايانى ! كه مردانگى نداريد... به خدا دوست داشتم كه هرگز شما را نمى ديدم و نمى شناختم»(3).

و به راستى شايد نتوانيم در طول تاريخ رهبرِ برگزيده اى از اولياء الله را پيدا كنيم كه در مدت كوتاه حكومتش، با اين همه خصومت و كارشكنى ودشمنى و نامهربانى و سركشى و طغيان، روبه رو شده باشد و اين دردناكترين شكل مظلوميت است و از اين جاست كه گفته مى شود : «على (عليه السلام) اوّل مظلوم عالم است».

* * *

##### 1. نهج البلاغه، خطبه 97.
2. نهج البلاغه، خطبه 70.
3. نهج البلاغه، خطبه 27.

▲بخش سوّم

أَمَا وَاللهِ، لَيُسَلَّطَنَّ عَلَيْكُمْ غُلاَمُ ثَقِيف الذَّيَّالُ الْمَيَّالُ; يَأْكُلُ خَضِرتَكُمْ، وَيُذِيبُ شَحْمَتَكُمْ، إيه أبَا وَذَحَةَ !

### ترجمه

آگاه باشيد ! به خدا سوگند ! جوانكى از طايفه «بنى ثقيف» كه متكبّر و هوسباز است بر شما مسلّط مى شود، اموال و كشتزارهاى سرسبزِ شما را مى بلعد و نيرو و قدرت شما را مى گيرد. اى «ابا وَذَحه» (اى حجّاج) ! بر فشارت بيفزا ! (و از اين مردم ناسپاس انتقام بگير).

▲شرح و تفسير

▲انتقام الهى !

در آخرين بخش اين خطبه، امام (عليه السلام) با صراحت بيشترى از آينده تاريك مردم سست و بىوفاى «كوفه» خبر مى دهد و مى فرمايد : «آگاه باشيد ! به خدا سوگند ! جوانكى از طايفه «بنى ثقيف» كه متكبّر و هوس باز است بر شما مسلّط مى شود، اموال و كشتزارهاى سرسبز شما را مى خورد و قوّت و قدرت شما را مى گيرد» (أَمَا وَاللهِ، لَيُسَلَّطَنَّ عَلَيْكُمْ غُلاَمُ ثَقِيف الذَّيَّالُ(1) الْمَيَّالُ(2); يَأْكُلُ خَضِرَتَكُمْ، وَيُذِيبُ شَحْمَتَكُمْ).

سپس مى افزايد : «اى أبَا وَذَحَةَ ! برفشارت بيفزا !» (و از اين مردم ناسپاس وسركش انتقام بگير !) (إيه أبَا وَذَحَةَ !)(3).

همه مفسّران «نهج البلاغه» گفته اند : «منظور از «غُلامُ ثَقِيف»، «حجّاج بن يوسف ثقفى» است كه از قبيله «بنى ثقيف» بود و در دوران حكومت «عبدالملك مروان»، به عنوان والى «كوفه» انتخاب شد، مردى بسيار سنگدل، خون خوار، پست و آلوده بود و «عبدالملك» مخصوصاً او را براى انتقام گرفتن از مردم «كوفه» و خاموش كردن شعله هاى قيام بر ضد «بنى اميه» انتخاب كرده بود و همان گونه كه امام (عليه السلام) در اين سخنش پيش بينى فرموده، او بر هيچ كس و هيچ چيز رحم نكرد، اموال مردم را غارت مى نمود و از خون ريزى ابا نداشت و چنان مردم در زمان او تحت فشار واقع شدند كه به گفته امام (عليه السلام) از آنها تنها استخوان و پوستى باقى ماند.

توجه داشته باشيد «خَضِرَة» گر چه به معنى محصول باغها و زمينهاى كشاورزى است ولى در اين جا اشاره به تمام اموال است كه «حجاج» به غارت مى برد و تعبير «وَيُذِيبُ شَحْمَتَكُمْ» (چربى بدن شما را آب مى كند) كنايه از فشار زيادى است كه بر مردم وارد كرد، و چنان ضعيف شدند كه گويى تنها استخوان و پوستى از آنها باقى ماند.

و اين است عاقبت كسانى كه رهبر آگاه و بيدار و دلسوز و مهربان و عادلى همچون على (عليه السلام) داشته باشند و در برابر او نافرمانى كنند.

تعبير به «ايه» (باكسره و تنوين) به گفته بسيارى از ارباب لغت، هنگامى گفته مى شود كه بخواهند، ديگرى را تشويق به ادامه سخن يا كارى كنند و «ايهاً» (با تنوين فتح) در جايى گفته مى شود كه بخواهند كسى را دعوت به سكوت يا خوددارى از كارى كنند.

با توجه به اين كه در نسخه هاى نهج البلاغه «ايه» با تنوين مكسور ذكر شده، مفهومش اين است كه اى «حجّاج» ! فشارت را بر مردم ناصالح و ضعيف الايمان و حق نشناس كه در برابر پيشواى عادل خود سركشى و طغيان كردند، بيشتر كن ! و به تعبير ديگر اين سخن كنايه از اين است كه آنها استحقاق اين عذاب الهى را دارند و هرگز مفهومش اين نيست كه امام (عليه السلام) به چيزى از ظلمهاى «حجّاج» راضى بود. اين سخن مانند آن است كه به كسى مى گوييم : اين دارو گرچه تلخ است اما درمان درد توست و او گوش نمى دهد، هنگامى كه درد شديد مى شود و ناله و فرياد مى كند مى گوييم : بيشتر ناله كن ! اين نتيجه كار توست، بديهى است مفهوم اين سخن آن نيست كه ما راضى به درد و ناله او هستيم بلكه اشاره به اين است كه اين نتيجه نافرمانى او در برابر طبيبان و ناصحان است.

اين شبيه سخنى است كه از خود امام (عليه السلام) در خطبه 28 نقل شده كه مى فرمايد : «أَلاَ وَإنَّهُ مَنْ لاَ يَنْفَعُهُ الْحَقُّ يَضُرُّهُ البَاطِلُ، وَمَنْ لا يَسْتَقِيمُ بِهِ الْهُدى، يَجُرُّ بِهِ الضَّلاَلُ إلَى الرَّدَى; آگاه باشيد ! آنها كه از حق سود نگيرند زيان باطل دامنشان را خواهد گرفت و آن كس كه (انوار) هدايت او را به راه راست نبرد (ظلمت) گمراهى او را به وادى هلاكت مى كشاند».

و امّا «وذحه» به گفته بسيارى از ارباب لغت (مانند «لسان العرب» و «مجمع البحرين» و «اقرب الموارد») به معنى «سوسك» مى باشد و بعضى مانند صاحب «قاموس» و «خليل بن احمد» در كتاب «العين» آن را به معنى پشكل يا پشكل و بول حيوان گرفته اند كه به پشمهاى گوسفند مى چسبد.

در مورد انتخاب كنيه «ابا وذحه» براى حجّاج داستانهاى مختلفى در تواريخ و شروح «نهج البلاغه» آمده است كه از همه مناسب تر اين است : «روزى حجّاج «وذحه» يا«خنفساء» يعنى سوسكى را نزد محل نماز خود ديد و آن را از خود دور كرد، سوسك بار ديگر به طرف او آمد باز آن را دور ساخت، دفعه سوّمى كه به سوى او آمد با دست خود آن را گرفت و فشار داد، سوسك، او را گزيد و به خاطر حساسيّتى كه «حجّاج» نسبت به آن داشت دست او ورم كرد و سرانجام همين ورم باعث مرگ او شد» گويى خداوند، مى خواهد قدرت خويش را به چنين مرد سفّاك بى باكى نشان دهد كه او را به وسيله يكى از پست ترين مخلوقاتش نابود كرد آن گونه كه «نمرود» را كه يكى از سركشان معروف تاريخ است بوسيله «پشه»اى كه در بينى او داخل شد هلاك نمود.

بعضى نيز گفته اند : «حجّاج» از «سوسك» بسيار تنفّر داشت هنگامى كه چشمش به سوسك مى افتاد به خادمانش مى گفت : آن را از من دور كنيد اين از آثار نكبت بار شيطان است و به همين جهت مردم او را «ابا وذحه» ناميدند.

از بعضى داستانهاى ديگرى نيز در اين زمينه نقل شده كه ذكر آنها مناسب به نظر نمى رسد و اجمال آن اين است كه او گرفتار يك نوع بيمارى جنسى بود و با سوسك خودرا تسكين مى داد.

جالب اين است كه «ابن ابى الحديد» بعد از ذكر اين داستانها مى گويد : «به گمان من امام (عليه السلام) از انتخاب اين تعبير براى «حجّاج» نظر ديگرى داشته و آن اين كه : عادت عرب بر اين بوده، كه وقتى مى خواستند به كسى احترام كنند او را با كنيه هايى ذكر مى كردند كه دليل بر عظمت است و هنگامى كه مى خواستند كسى را تحقير نمايند او را با كنيه هايى ياد مى كردند كه دليل بر حقارت است مانند كنيه «ابو الذّبّان» (صاحب مگسها) كه براى «عبدالملك مروان» انتخاب شده زيرا دهانش بسيار بدبو بود كه مگسها دور او جمع مى شدند (و يا به گفته بعضى حتى مگسها هم از او فرار مى كردند) و يا كنيه «ابو زنّه» (صاحب ميمون) كه براى «يزيد بن معاويه» انتخاب شده و همچنين انتخاب كنيه «ابو وذحه» براى حجّاج، زيرا او به قدرى آلوده به گناهان بود كه به گوسفند كثيفى شبيه بود كه پشكل ها به دنباله او چسبيده است»(4).

«شريف رضى»، در پايان اين خطبه مى گويد : «الوذحة، الخنفساء وهذا القول يؤمى به إلى الحجّاج وله مع الوذحة حديث ليس هذا موضع ذكره; «وذحه» به معنى سوسك آمده است و اين تعبير (امام) اشاره به حجّاج است و او با سوسك داستانى دارد كه اين جا جاى ذكر آن نيست».

* * *

##### 1. «ذّيال» از مادّه «ذيل» به معنى دامنه وآخر هر چيزى، گرفته شده وبه كسانى كه دامان پيراهن يا قباى آنها بر زمين كشيده مى شد عرب، «ذيّال» مى گفت و از آن جا كه اين كار، كار افراد متكبّر بود واژه «ذيّال» به افراد متكبّر و خودخواه اطلاق مى شود.
2. «ميّال» از مادّه «ميل» به معنى انسان هوسباز است.
3. «وذحه» همان گونه كه در متن خواهد آمد به معنى پشكل يا بول گوسفند است كه به پشم او مى چسبد و همچنين به معنى سوسك آمده است ولى در بعضى كلمات «ابن ابى الحديد» آمده كه معنى دوّم در هيچ يك از لغات عرب ديده نشده، در حالى كه مراجعه به متون لغت نشان مى دهد كه بسيارى از ارباب لغت اين معنى را جزء معانى «وذحه» ذكر كرده اند.
4. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7 ، صفحه 279.

▲نكته

▲حجّاج كيست ؟

«حجّاج» يكى از سنگدل ترين و سفاك ترين مردان تاريخ جهان است، درباره جنايات او داستانهايى نوشته اند كه هر خواننده اى را در وحشت فرو مى برد.

او فرماندار «عبدالملك» در «كوفه» بود و «عبدالملك» پنجمين نفر، از خلفاى «بنى اميه» بود. در حالات «حجّاج» نوشته اند : او بسيار زشت و كريه منظر بود، و علاوه بر كوتاهى قد و لاغرى و كج بودن پاها و ضعيف بودن چشمها و آبله گون بودن از جهات ديگرى نيز ناقص الخلقه بود، و شايد يكى از انگيزه هاى، سفّاكى و بى رحمى او همان عقده حقارتى بود كه از اين صفات براى او حاصل شده بود، تا آن جا كه به گفته مورّخ معروف «مسعودى» در «مروج الذهب»، حجّاج خودش اعتراف مى كرد : بيشترين لذّت او در خون ريزى و انجام كارهايى است كه ديگران انجام نمى دهند(1).

او دو سال از طرف «عبدالملك» به اميرى «حجاز» (مكه و مدينه) منصوب شد، و در اين مدت فجايع عظيمى به بار آورد از جمله ويران كردن خانه كعبه بود، و ديگر اين كه بر گردن گروهى از صحابه معروف پيامبر (صلى الله عليه وآله) مانند «جابر بن عبدالله انصارى»، «انس بن مالك» و «سهل ساعدى» و جمعى ديگر، داغ نهاد، به اين بهانه كه آنها در قتل «عثمان» شركت داشتند، سپس «عبدالملك» او را به سوى عراق فرستاد و حكومت «بصره» و «كوفه» را به او سپرد. «مسعودى» مى نويسد : حجاج بيست سال فرمانروايى كرد. تعداد كسانى كه در اين مدت، با شمشير وى يا زير شكنجه جان دادند صد و بيست هزار نفر بود، و اينان غير از كسانى هستند كه در جنگ ها به دست او يا سربازانش كشته شدند.

هنگام مرگ در زندان مشهور او، پنجاه هزار مرد و سى هزار زن بودند كه شانزده هزار نفر آنها كاملاً برهنه و عريان بودند.

او زنان و مردان را يكجا زندانى مى كرد و زندان هاى وى بدون سقف بود، از اين رو زندانيان از گرماى تابستان و سرماى زمستان، سخت در عذاب بودند.

به گفته «ابن جوزى»، اگر كسى از زندانيان به خاطر شدت گرماى آفتاب، به سايه ديوار پناه مى برد، نگهبانان او را با سنگ مى راندند; غذاى آنان نان جو مخلوط با نمك و مقدارى خاكستر بود، و كسانى كه مدتى در آن جا زندانى بودند، چهره هايشان تغيير مى يافت و سياه مى شدند به گونه اى كه هنگامى كه مادرى به سراغ فرزندش رفته بود او را نشناخت.

شايد گوياترين سخن درباره «حجّاج» همان است كه از «شعبى» نقل شده كه مى گويد : «لَوْ اَخْرَجَتْ كُلُّ اُمَّة خَبِيْثَها وَفاسِقَها وَاَخْرَجْنَا الْحَجَّاجَ بِمُقَابِلَتِهِمْ لَغَلَبْنَاهُمْ; اگر هر امّتى خبيث ترين و فاسق ترين فرد خودرا مطرح كند و ما حجاج را در مقابل آنها بياوريم بر آنان غلبه خواهيم كرد».

مرگ حجاج هم به صورت بسيار عبرت انگيزى واقع شد، گرفتار بيمارى شديد درونى شد كه از شدت آن فرياد مى كشيد سرماى سختى بر بدن او چيره شده بود، به طورى كه ظرفهاى مملوّ از آتش را در مقابل او مى گذاشتند و خودرا به قدرى به آنها نزديك مى كرد كه پوست بدنش مى سوخت ولى باز هم از شدت سرما مى لرزيد.

آرى ! او به آتش اين جهان، قبل از آتش آخرت، گرفتار شد.

او در سال 95 هجرى در سن 54 سالگى از دنيا رفت و راهى جهنم شد(2).

* * *

##### 1. مروج الذهب، جلد 3، صفحه 125.
2. «مروج الذهب» «مسعودى»، جلد 3، صفحه 166 و تاريخ «ابن جوزى» بنا به نقل «سفينة البحار»، و سيره پيشوايان، صفحه 244 به بعد و شرح نهج البلاغه مرحوم «شوشترى»، جلد 6، صفحه 12 به بعد.

▲خطبه117(1)

وَمِنْ كَلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يوبّخ البخلاء بالمال والنفس

از سخنان امام (عليه السلام) است كه در آن بخيلان را سرزنش مى كند.

##### 1. سند خطبه :
در «مصادر نهج البلاغه» مصدر ديگرى براى اين خطبه، غير از نهج البلاغه نقل نشده، تنها به كلامى از «ابن ابى الحديد» اشاره مى كند كه در آخر اين خطبه، آمده ومى گويد : در بعضى از روايات به جاى «اوصل إخوانكم» «اصل إخوانكم» آمده است و از اين تعبير، اجمالاً استفاده مى شود كه احتمالاً مدرك ديگرى براى اين خطبه نزد «ابن ابن الحديد» وجود داشته است.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه كوتاه، ظاهراً بخشى از خطبه مفصّل و طولانى ترى بوده است كه مرحوم «سيّد رضى» آن را جدا كرده، به همين دليل نه شأن ورود آن روشن است و نه پيوندهايى كه با بخشهاى نخستين و آخرين خطبه داشته است، در عين حال مفاهيمى تكان دهنده و عبرت آموز دارد.

از بعضى از منابع(1)، چنين استفاده مى شود كه امام (عليه السلام) اين جمله ها را در ضمن خطبه اى در پايان جنگ «صفّين» بيان فرموده و تناسب قابل ملاحظه اى هم با چنين حال و هوايى دارد.

به هر حال امام (عليه السلام) در اين خطبه، مخاطبين خودرا كه در بذل مال و جان در راه خدا كوتاهى مى كردند شديداً سرزنش مى كند و به آنها مى فرمايد : به تاريخ گذشتگان بنگريد و از زندگى آنها عبرت بگيريد كه چگونه همه چيز را گذاشتند و گذشتند.

* * *

فَلاَ أَمْوَالَ بَذَلْتُمُوهَا لِلَّذِي رَزَقَهَا، وَلاَ أَنْفُسَ خَاطَرْتُمْ بِهَا لِلَّذِي خَلَقَهَا تَكْرُمُونَ بِاللهِ عَلَى عِبَادِهِ، وَلاَ تُكْرِمُونَ اللهَ فِي عِبَادِهِ ! فَاعْتَبِرُوا بِنُزُولِكُمْ مَنَازِلَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَانْقِطَاعِكُمْ عَنْ أَوْصَلِ إخْوَانِكُمْ !

### ترجمه

نه اموال خودرا در راه آن كس كه به شما داده، بذل كرديد، و نه جانها را در راه كسى كه آنها را آفريده به خطر افكنديد، انتظار داريد، مردم به خاطر خدا شما را گرامى دارند، در حالى كه خودتان خدا را در مورد بندگانش گرامى نمى داريد (و به آنها كمك نمى كنيد) از قرار گرفتن در منازل پيشينيان عبرت گيريد (زيرا همين حكم درباره شما نيز خواهد شد) و نيز از جدا شدن از نزديك ترين برادرانتان پند بياموزيد (چرا كه با چشم خود ديديد گروهى از اين عزيزان پيش از شما رفتند، شما هم به دنبال آنها خواهيد رفت).

##### 1. تمام نهج البلاغه، صفحه 659.

▲شرح و تفسير

▲بينديشيد و عبرت بگيريد !

در نخستين جمله هاى اين خطبه امام (عليه السلام) گروهى از ياران خودرا مخاطب ساخته و با لحنى عتاب آميز و سرزنش خيز، مى فرمايد : «نه اموال خودرا در راه آن كس كه به شما داده، بذل كرديد و نه جانها را در راه كسى كه آنها را آفريده، به خطر افكنديد» (فَلاَ أَمْوَالَ بَذَلْتُمُوهَا لِلَّذِي رَزَقَهَا، وَلاَ أَنْفُسَ خَاطَرْتُمْ بِهَا لِلَّذِي خَلَقَهَا).

در حقيقت مالك اصلى اين اموال خداست و آفريننده جانها اوست، چند روزى هر دو را به عنوان امانت به شما سپرده اند، ولى شما چنان سخت به آن چسبيده ايد كه گويى خالق و مالك اصلى، شما هستيد و اين دليل بر نهايت بى خبرى از واقعيتهاست.

تعبيرات فوق، تناسب زيادى با ايراد اين سخنان بعد از جنگ «صفّين» دارد كه گروهى از مردم تحت ولايت، آن حضرت، نه حاضر بودند جان خودرا براى دفاع از حق به خطر بيفكنند و نه چيزى از اموال خود براى تجهيز لشكر اسلام مى پرداختند.

و در ادامه اين سخن مى افزايد : «انتظار داريد مردم به خاطر خدا، شما را گرامى دارند، در حالى كه خودتان، خدا را در مورد بندگانش، گرامى نمى داريد !» (و به آنها كمك مالى و جانى نمى كنيد) (تَكْرُمُونَ(1) بِاللهِ عَلَى عِبَادِهِ، وَلاَ تُكْرِمُونَ اللهَ فِي عِبَادِهِ).

اين دوگانگى در قضاوت، راستى عجيب است كه انسان انتظار داشته باشد مردم او را گرامى دارند، چون بنده اى از بندگان خداست، ولى خودش هيچ يك از بندگان خدا را گرامى ندارد، و براى كوتاه كردن دست ظالمان از گريبان مظلومان نه صرف هزينه اى كند و نه جان خودرا به مخاطره افكند.

در آخرين جمله، به آنها هشدار مى دهد، مى فرمايد : «از قرار گرفتن در منازل پيشينيان، عبرت گيريد (زيرا همين حكم درباره شما نيز خواهد شد، آنها رفتند، شما هم مى رويد و ديگران در خانه ها و قصرهاى شما جايگزين مى شوند) و نيز از جدا شدن از نزديك ترين برادانتان، پند بياموزيد» (چرا كه با چشم خود ديديد گروهى از اين عزيزان پيش از شما رفتند شما هم به دنبال

آنها خواهيد رفت) (فَاعْتَبِرُوا بِنُزُولِكُمْ مَنَازِلَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، وَانْقِطَاعِكُمْ عَنْ أَوْصَلِ إخْوَانِكُمْ).

اين خود دليل ديگرى است بر اين كه، اموال و جانها همه عاريتى است آفريدگار همه آنها خداست و هر چند روزى اموال و مساكن و قدرتها و منصبها را به دست گروهى مى سپارد و تاريخ گواه زنده اين امر است.

نه ما نخستين كسانى هستيم، كه بر صفحه اين جهان گام نهاده ايم و نه آخرين كسان هستيم، حلقه كوچكى هستيم، از اين زنجير طولانى، كه از آغاز خلقت تا پايان جهان كشيده شده است، زهى بى خبرى و غفلت كه حلقه هاى قبل و بعد را نبينيم ! و جايگاه خودرا در اين جهان، تشخيص ندهيم و اين دنيا را براى خود جاودانى پنداريم.

كوتاه سخن اين كه : امام (عليه السلام) در اين سخن كوتاه، گفتنى ها را گفته و خفتگان را بيدار و مستان مال و مقام و جاه و جلال هوشيار ساخته است.

* * *

##### 1. «تكرمون» صورت فعل معلوم ثلاثى مجرد، ذكر شده است كه به معنى گرامى داشتن مى باشد، و در اين جا به معنى انتظار گرامى داشتن است.

▲خطبه118(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في الصالحين من أصحابه

از سخنان امام (عليه السلام) است كه درباره ياران صالح خود مى گويد :

##### 1. سند خطبه :
از كسانى كه اين خطبه را در كتب خود نقل آورده اند «طبرى» مورخ معروف در كتاب «تاريخ الامم والملوك» و «ابن قتيبه دينورى» در كتاب «الامامة والسياسة» مى باشد «ابن ابى الحديد» در شرح اين خطبه مى گويد : «اين سخن را على (عليه السلام) در پايان جنگ «جمل» فرموده و «مدائنى» و «واقدى» آن را در كتاب خود آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 261).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه در سند اين خطبه ذكر شده، بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند كه امام (عليه السلام) اين سخن را بعد از پايان جنگ جمل فرمود در اين ميدان ياران امام يكدست و يكپارچه مطيع فرمان امام بودند و پيروزى چشم گيرى به سرعت نصيبشان شد و با شجاعت و فداكارى و همدلى و وحدت صفوف دشمن را در هم شكستند و آتش فتنه را خاموش ساختند.

امام (عليه السلام) در اين عبارات كوتاه با تعبيرات رسا از آنها قدردانى كرده و آنها را ستايش مى كند و در ضمن به ادامه اين خط در آينده توصيه مى نمايد و در پايان آن به مقام ولايت خويش اشاره اى كوتاه و گويايى دارد.

* * *

▲بخش اوّل

أَنْتُمُ الأَنْصَارُ عَلَى الْحَقِّ، وَالإخْوَانُ فِي الدِّينِ، وَالْجُنَنُ يَوْمَ الْبَأْسِ، وَالْبِطَانَةُ دُونَ النَّاسِ. بِكُمْ أَضْرِبُ الْمُدْبِرَ، وَأَرْجُو طَاعَةَ الْمُقْبِلِ. فَأَعِينُوني بِمُنَاصَحَة خَلِيَّة مِنَ الْغِشِّ، سَلِيمَة مِنَ الرَّيْبِ; فَوَاللهِ إنِّي لاََوْلَى النَّاسِ بِالنَّاسِ !

### ترجمه

شما ياوران حق، برادران دينى، سپرهاى روز جنگ، و رازداران در برابر مردم، هستيد، با كمك شما كسانى را كه به حق پشت مى كنند مى زنم، و با يارى شما به اطاعتِ روى آورندگان به حق، اميدوارم، حال كه چنين است، مرا با خيرخواهىِ خالى از هرگونه خيانت و سالم از هرگونه شك و ترديد، يارى كنيد، به خدا سوگند ! من نسبت به مردم از خودشان سزاوارترم ! (چرا كه آگاهتر و دلسوزترم).

▲شرح و تفسير

▲ياران وفادار

در بسيارى از خطبه هاى «نهج البلاغه» نكوهش شديدى نسبت به گروهى از ياران امام مخصوصاً بعد از جنگ «صفين» وسستى ها و پراكندگى ها و بىوفايى هايى كه در آن ميدان نشان دادند، ديده مى شود.

ولى، در اين خطبه، كه بعد از جنگ «جمل» ايراد شده، امام (عليه السلام) مدح و ستايش بليغى از ياران شايسته خود دارد، و اين به خوبى نشان مى دهد كه امام (عليه السلام) همواره نيكان را تشويق و ترغيب مى كرد، وبدان را سرزنش، تا گروه اوّل نسبت به كار خود، دلگرمتر شوند و گروه دوّم، به اصلاح خويش پردازند.

امام (عليه السلام) در اين سخن، ياران صالح خودرا نخست با چهار جمله، مخاطب ساخته مى فرمايد : «شما ياوران حق، وبرادران دينى، و سپرهاى روز جنگ، و رازداران در برابر مردم هستيد» (أَنْتُمُ الأَنْصَارُ عَلَى الْحَقِّ، وَالإخْوَانُ فِي الدِّينِ، وَالْجُنَنُ(1) يَوْمَ الْبَأْسِ، وَالْبِطَانَةُ(2) دُونَ النَّاسِ).

شما برادر دينى من هستيد و در عمل نشان داديد كه در يارى حق كوتاهى نمى كنيد، در برابر دشمنان همچون سپرى محكم و قوى مى ايستيد، و در حفظ اسرار و مشورتها، در زمينه جنگ و صلح، افرادى مطمئن مى باشيد.

آن گاه مى افزايد : «با كمك شما كسانى را كه به حق پشت مى كنند، مى كوبم و با يارى شما به اطاعتِ روى آورندگان به حق، اميدوارم» (بِكُمْ أَضْرِبُ الْمُدْبِرَ، وَأَرْجُو طَاعَةَ الْمُقْبِلِ)، اشاره به اين كه : مردم دو گروهند : گروهى به حق پشت كرده اند و به دشمنى با آن برخاسته اند، و چاره اى جز مبارزه با آنها نيست، شما ياوران من در اين مبارزه سرنوشت ساز هستيد.

گروه ديگرى به حق روى مى آورند، امّا آگاهى و اطاعت كافى ندارند من با كمك شما، آنها را تربيت مى كنم، تا مطيع فرمانهاى الهى شوند، خلاصه اين كه : هم در مبارزه با دشمن و هم در كارهاى فرهنگى با دوست، شما ياران با وفاى من هستيد سپس، امام (عليه السلام) اين گروه از ياران با وفايش را با دو جمله پر معنى نصيحت مى كند، و مى فرمايد : «حال كه چنين است، مرا با خيرخواهى خالى از هرگونه خيانت، و سالم از هرگونه شك و ترديد، يارى كنيد» (فَأَعِينُوني بِمُنَاصَحَة خَلِيَّة مِنَ الْغِشِّ، سَلِيمَة مِنَ الرَّيْبِ).

اين سخن، اشاره به نكته مهمى دارد و آن اين كه اطرافيان و مشاوران امرا و حاكمان، در بسيارى از موارد منافع خويش، يا قوم و جمعيّت مورد علاقه خودرا در نظر مى گيرند و آن را در لباس خيرخواهى، به حاكمان ارائه مى دهند و گاه پيشنهادهايى را مطرح مى كنند كه خودشان آن را درست باور نكرده اند، و همين امر سبب شكست برنامه ها مى شود، امام (عليه السلام) در اين جمله ها تأكيد مى كند كه نصايح و پيشنهادها و طرحهاى خودرا از اين امور، پيراسته كنيد و جز خير و صلاح آيين حق و بندگان خدا را در نظر نگيريد.

و سرانجام با اين جمله، سخن خودرا به پايان مى برد، مى فرمايد : «به خدا سوگند ! من نسبت به مردم، از خودشان سزاوارترم ! (چرا كه آگاهتر و دلسوزترم)» (فَوَاللهِ إنِّي لاََوْلَى النَّاسِ بِالنَّاسِ).

اين جمله، ممكن است دليلى بر جمله هاى سابق باشد يعنى اگر من از شما انتظار هرگونه يارى و كمك دارم به خاطر آن است كه به فرمان خدا به عنوان ولىّ مردم برگزيده شده ام حتّى به آنها از خودشان سزاوارترم، و شما نيز بايد خشنود و راضى باشيد كه در اطاعت و خدمت چنين پيشوايى گام برمى داريد.

* * *

##### 1. «جنن» جمع «جنه» (بر وزن قوه) به معناى سپر است.
2. «بطانه» از مادّه «بطن» به معناى شخص رازدار و صاحب سر است.

▲نكته

▲اينها در خور ستايشند !

امام (عليه السلام) در اين سخن مدح و ثناى بليغى درباره يارانش بعد از جنگ «جمل» نموده است كه با اتّحاد صفوف و ايمان و استقامت، دشمن را در مدت كوتاهى درهم شكستند و آتش فتنه را در آن منطقه حساس اسلامى (بصره) خاموش ساختند.

ولى در خطبه هاى متعدّدى گروه ديگرى از يارانش را زير ضربات سرزنش و ملامت قرار مى دهد و اين بعد از جنگ «صفّين» بود كه اختلاف كلمه، و نافرمانى و ضعف و سستى در عقيده و اراده، سبب شكست گرديد، آن هم در آخرين لحظاتى كه نزديك بود پيروزى به ثمر رسد.

آن تشويق و اين سرزنش نشان مى دهد كه همه اينها روى حساب بوده است، نه تناقضى در ميان بوده و نه سخنى بر خلاف حكمت و مصلحت گفته شده است، امّا آنها كه از شأن ورود اين سخنان آگاه نيستند ممكن است گرفتار اشتباه شوند.

نكته ديگر اين كه : در اين سخن كوتاه، امام (عليه السلام) وظيفه مردم را در مقابل حكومت، مشخص ساخته است. از يكسو بايد براى جذب مشتاقان و طرد كينه توزان به امام و رهبر، كمك كنند و از سوى ديگر همه كارهاى سياسى و اجتماعى و نظامى را مورد دقّت قرار دهند و هر پيشنهاد مفيد و انتقاد سازنده اى دارند بيان كنند.

و در آخرين جمله اين خطبه به نكته مهمى اشاره مى كند و آن مسأله ولايت الهيه است.

همان چيزى كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در خطبه «غدير» بيان فرمود گفت : «اَلَسْتُ أوَلى بِكُمْ مِنْ أنْفُسِكُمْ ؟; آيا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نيستم ؟» مردم گفتند : آرى تو سزاوارترى !

سپس فرمود : «مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذا عَلِيٌّ مَوْلاَه; هر كس من مولاى اويم، على مولاى اوست» و به اين وسيله بهانه تمام بهانه جويان را قطع فرمود، تا هيچ كس نگويد كه مولا در اين جا به معناى دوست است.

جالب اين كه : «علامه امينى» ـ رضوان الله عليه ـ جمله اَلَسْتُ أَوْلى بِكُمْ مِنْ أنْفُسِكُمْ را از 64 (شصت و چهار) محدّث و مورخ اسلامى نقل كرده است، كه نشان مى دهد اين جمله قولى است كه جملگى بر آنانند(1).

امام (عليه السلام) نيز در خطبه بالا همين نكته را يادآورى كرده و قسم ياد مى كند (وَاللهِ إنِّي لاََوْلَى النَّاسِ بِالنَّاسِ).

روشن است كه منظور از اين جمله، اين است كه فرمان امام معصوم، همانند فرمان خدا بر همه خواسته هاى مردم مقدّم است، هر چند فرمان او جز در طريق مصالح جامعه نيست.

* * *

##### 1. الغدير، جلد 1، صفحه 371.

▲خطبه119(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

وقد جمع الناس وحضهم على الجهاد فسكتوا مليّا

امام (عليه السلام) در حالى اين خطبه را ايراد كرد، كه مردم را گردآورده بود و به جهاد تشويق مى كرد، و آنها در پاسخ امام (عليه السلام) مدتى سكوت كردند.

##### 1. سند خطبه :
در مورد اين خطبه اسناد ديگرى نقل شده، جز اين كه «ابن اثير» در «نهايه» پاره اى از لغات اين خطبه را تفسير كرده و به بعضى از جمله هاى آن اشاره نموده است.
«ابن ابى الحديد» در شرح اين خطبه مى گويد : اين سخن را امام اميرالمؤمنين (عليه السلام) بعد از «جنگ صفّين» و «نهروان» به هنگامى كه قسمتى از كشور اسلامى توسط شاميان غارت شده بود ايراد فرمود. (اين تعبير نشان مى دهد كه «ابن ابى الحديد» دسترسى به منبع ديگرى غير از آنچه سيّد رضى بيان فرموده است داشته). (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 263).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در شرح سند خطبه اشاره شده است، امام (عليه السلام) اين خطبه را در جريان يكى از حملات و غارتگريهاى لشكر معاويه در اطراف عراق، بيان فرموده است.

امام (عليه السلام) در اين خطبه از بى تفاوتى و سكوت مردم نسبت به اين حوادث ايذايى كه روحيه مردم و سربازان را تضعيف مى كرد، به شدت انتقاد مى كند و هنگامى كه بعضى گفتند : «اگر شما حركت كنيد، ما نيز با شما حركت خواهيم كرد !»، امام (عليه السلام) آنها را مورد سرزنش بيشترى قرار داد و بر آن بى خبران، فرياد زد كه وظيفه امام و پيشواى يك جمعيّت اين نيست كه براى دفع هر شورش و غارتى، شخصاً به تعقيب دشمن پردازد و مركز حكومت اسلامى را رها سازد و وظايف مختلف خويش را تعطيل كند; امام (عليه السلام) بايد چنين كارى را در حوادث بسيار مهم، انجام دهد و حوادث كوچكتر را، فرماندهان جزء با گروهى از مردم دنبال كنند.

اين يكى از اصول مسلّم مديريت و فرماندهى است كه متأسّفانه، مردم «كوفه» يا نمى دانستند و يا نمى خواستند بدانند !.

* * *

▲بخش اوّل

فقال (عليه السلام) : مَا بَالُكُمْ أَمُخْرَسُونَ أَنْتُمْ ؟

فقال قوم منهم : يا أميرالمؤمنين، إن سرت سرنا معك.

فقال (عليه السلام) : مَا بَالُكُمْ ! لاَ سُدِّدْتُمْ لِرُشْد ! وَلاَ هُدِيتُمْ لِقَصْد ! أَفِي مِثْلِ هذَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَخْرُجَ ؟ وَإنَّمَا يَخْرُجُ فِي مِثْلِ هذَا رَجُلٌ مِمَّنْ أَرْضَاهُ مِنْ شُجْعَانِكُمْ وَذَوِي بَأْسِكُمْ، وَلاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَدَعَ الْجُنْدَ وَالْمِصْرَ وَبَيْتَ الْمَالِ وَجِبَايَةَ الاَْرْضِ، وَالْقَضَاءَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالنَّظَرَ فِي حُقُوقِ الْمُطَالِبِينَ، ثُمَّ أَخْرُجَ فِي كَتِيبَة أَتْبَعُ أُخْرَى، أَتَقَلْقَلُ تَقَلْقُلَ الْقِدْحِ فِي الْجَفِيرِ الْفَارِغِ، وَإِنَّمَا أَنَا قُطْبُ الرَّحَا، تَدُورُ عَلَيَّ وَأَنَا بِمَكَانِي، فَإذَا فَارَقْتُهُ اسْتَحَارَ مَدَارُهَا، وَاضْطَرَبَ ثِفَالُهَا. هذَا لَعَمْرُ اللهِ الرَّأْيُ السُّوءُ.

### ترجمه

(امام(عليه السلام) ياران خودرا تشويق به جهاد و مقابله با غارتگران شام كرد، ولى آنها ساكت ماندند) فرمود : شما را چه مى شود ؟ مگر لال شده ايد ؟ ! (چرا جواب نمى دهيد ؟ !)

گروهى عرض كردند : اى اميرمؤمنان ! اگر تو حركت كنى، ما هم در ركابت خواهيم بود ! (امام (عليه السلام) از اين سخن برآشفت و) فرمود : شما را چه مى شود ؟ هرگز به راه راست موفق نشويد، و هيچ گاه به مقصد نرسيد ! آيا در چنين شرايطى سزاوار است من شخصاً (براى مقابله با گروهى از اشرار و غارتگران شام) حركت كنم ؟ ! (نه) در اين موقع مى بايست مردى از شما كه من از شجاعت و دلاوريش راضى باشم، (به سوى دشمن) حركت كند، و شايسته نيست كه لشكر و شهر و بيت المال و جمع آورى خراج و ماليات و قضاوت ميان مسلمين و نظارت بر حقوق مطالبه كنندگان را، رها سازم و با جمعى از لشكر، به دنبال جمع ديگرى خارج شوم، و همچون تيرى كه در يك جعبه خالى قرار دارد از اين طرف به آن طرف بيفتم.

من همچون قطب و محور سنگ آسيا هستم، كه بايد در محل خود بمانم (و امور كشور اسلام به وسيله من گردش كند) هرگاه من ، (در اين شرايط) از مركز خود دور شوم، مدار همه چيز به هم مى ريزد و نتيجه ها دگرگون مى شود.

به خدا سوگند ! پيشنهاد شما، پيشنهاد بد و نادرستى است (كه براى خاموش كردن آتش هر فتنه كوچك يا بزرگى من مستقيماً وارد عمل شوم و مركز حكومت را خالى كنم).

▲شرح و تفسير

▲بهانه جويان سست و نادان !

هنگامى كه به امام (عليه السلام) خبر رسيد جمعى از غارتگران لشكرِ معاويه، به بعضى از مناطق مرزى هجوم آورده اند، مردم را جمع كرد و به آنها دستور حركت و جهاد داد. امّا همان گونه كه در بالا آمد، جمعيّت سكوت كردند و به نداى او لبيّك نگفتند; امام (عليه السلام) سخت ناراحت شد و فرمود : «شما را چه مى شود ؟ مگر لال شده ايد ؟ (چرا جواب نمى گوييد ؟)، گروهى عرض كردند : اى اميرمؤمنان ! اگر تو حركت كنى ما هم در ركابت خواهيم بود» (فقال (عليه السلام) : مَا بَالُكُمْ أَمُخْرَسُونَ أَنْتُمْ ؟ فَقَالَ قَوْمٌ مِنْهُمْ : يا أمِيرَالمُؤْمِنَيِن ! إنْ سِرْتَ، سِرْنا مَعَكَ).

امام (عليه السلام) از اين بهانه جويى سخت برآشفت و : «فرمود : شما را چه مى شود ؟

هرگز به راه راست موفق نشويد، و هيچ گاه، به مقصد نرسيد(1)، آيا در چنين شرايطى سزاوار است من شخصاً (براى مقابله با گروهى از اشرار و غارتگران شام) حركت كنم ؟ (نه !) در اين موقع مى بايست مردى از شما كه من از شجاعت و دلاوريش راضى باشم (به سوى دشمن) حركت كند» (فقال (عليه السلام) : مَا بَالُكُمْ ! لاَ سُدِّدْتُمْ(2) لِرُشْد ! وَلاَ هُدِيتُمْ لِقَصْد ! أَفِي مِثْلِ هذَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَخْرُجَ ؟ وَإنَّمَا يَخْرُجُ فِي مِثْلِ هذَا رَجُلٌ مِمَّنْ أَرْضَاهُ مِنْ شُجْعَانِكُمْ وَذَوِي بَأْسِكُمْ).

در هيچ جاى دنيا، و در هيچ عصر و زمانى چنين نبوده كه رهبر يك قوم و رييس يك كشور، در هر حادثه كوچكى و در ناآرامى هاى موضعى شخصاً به مقابله برخيزد. هميشه فرماندهى شجاع، با گروهى از وفاداران را براى خاموش كردن اين گونه آتش ها، گسيل مى دارند. زيرا خالى كردن مركز حكومت، ممكن است عوارض بسيار نامطلوبى داشته باشد.

به همين دليل امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن، مى فرمايد : «براى من سزاوار نيست كه لشكر و شهر وبيت المال و جمع آورى خراج و ماليات، و قضاوت ميان مسلمانان و نظارت بر حقوق مطالبه كنندگان را رها سازم، و با جمعى از لشكر، به دنبال جمع ديگرى خارج شوم، و همچون تيرى كه در يك جعبه خالى قرار دارد، از اين طرف، به آن طرف بيفتم» (وَلاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَدَعَ الْجُنْدَ وَالْمِصْرَ وَبَيْتَ الْمَالِ وَجِبَايَةَ الاَْرْضِ، وَالْقَضَاءَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالنَّظَرَ فِي حُقُوقِ الْمُطَالِبِينَ، ثُمَّ أَخْرُجَ فِي كَتِيبَة(3) أَتْبَعُ أُخْرَى، أَتَقَلْقَلُ تَقَلْقُلَ(4) الْقِدْحِ(5)فِي الْجَفِيرِ(6) الْفَارِغِ(7)).

امام (عليه السلام) در اين گفتار كوتاه، به شش بخش از وظايف مهمِ رييس حكومت اشاره كرده كه اگر مركز حكومتش را رها كند، همه آنها با نابسامانى روبه رو مى شود : نظارت بر امور لشكر، پاسدارى مركز حكومت، حفظ بيت المال، جمع آورى خراج، داورى ميان مسلمين و دفاع از حقوق مردم.

بديهى است تنها در مواردى كه حادثه به قدرى بزرگ است كه بدون خروج رييس حكومت نمى توان با آن مقابله كرد، جايز است از اين مسائل مهم به طور موقت، صرف نظر كند و به مقابله با دشمن برخيزد.

سيره پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله) نيز نشان مى دهد كه آن حضرت فقط در «غزوات» مهم و سرنوشت ساز، شخصاً فرماندهى لشكر را بر عهد مى گرفت، و در جنگ هاى كوچكتر، فرمانده اى تعيين مى فرمود و پرچم به دست او مى داد و سفارش هاى لازم را مى كرد. و اكثر جنگ ها، در تاريخ اسلام به همين صورت انجام شده كه نام آن «سريه» گذارده شده است. منتها اصحاب پيغمبر (صلى الله عليه وآله) در برابر او چنان گوش به فرمان بودند كه هر دستورى را بى چون و چرا، اجرا مى كردند و احدى به خود اجازه نمى داد بگويد : «تا تو نيايى ما نمى رويم».

درست است كه با توجه به تقسيم كارهاى مملكت هر يك از اين امور مسئوولى دارد، ولى نظارت رهبر و رييس بر آنها در پيشرفت اين كارها بسيار مؤثر است.

اين منطق بسيار روشن، بلكه بديهى است، ولى بهانه جويان سست و بى اراده، كه مى خواستند به هر بهانه اى شده از مقابله با دشمن سرباز زنند، خروج خودرا مشروط به يك شرط كاملاً غير منطقى، يا به تعبير ديگر تعليق بر محال مى كردند.

باز امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن، تشبيه جالبى مى فرمايد، مى گويد : «من فقط همچون قطب و محور سنگ آسياب هستم، كه بايد در محلّ خود بمانم (و همه اين امور به وسيله من گردش كند) هرگاه من (در اين شرايط) از مركز خود دور شوم مدار همه چيز به هم مى ريزد و نتيجه ها دگرگون مى شود) (وَإِنَّمَا أَنَا قُطْبُ الرَّحَا، تَدُورُ عَلَيَّ وَأَنَا بِمَكَانِي، فَإذَا فَارَقْتُهُ اسْتَحَارَ(8) مَدَارُهَا، وَاضْطَرَبَ ثِفَالُهَا(9)).

در گذشته براى آرد كردن گندم و جو، از آسياب هاى دستى، يا آبى و بادى استفاده مى كردند; ساختمان همه آنها ساده و روشن بود، سنگى در زير قرار داشت كه هميشه ثابت بود و سنگى در رو، كه دائماً به وسيله نيروى دست، يا فشار آبى كه از زير آن عبور مى كرد، يا باد، حركت مى نمود. در وسط اين دو سنگ ميله اى بود كه سنگ بر محور آن مى چرخيد و اگر ميله مى شكست، سنگ از مسير خود خارج مى شد و به كنارى مى افتاد. در ضمن براى اين كه آردها به راحتى جمع آورى شود، پوست يا پارچه بزرگى را زير آسياى دستى پهن مى كردند، تا هنگامى كه آرد از ميان دو سنگ بيرون مى آيد، روى آن بريزد. هر گاه آن قطب و محور اصلى از ميان مى رفت، آسياب از حركت مى ايستاد، و سنگ روى آن قطعه پوست و پارچه مى افتاد و نظم آن را به هم مى زد. اين همان چيزى است كه امام (عليه السلام) در جمله هاى فوق با عنوان «اسْتَحَارَ مَدَارُهَا، وَاضْطَرَبَ ثِفَالُهَا» اشاره به آن فرموده است.

اضافه بر اين، چيزى كه سنگ رويين را در آسياهاى آبى و بادى به حركت درمى آورد، نيز همان محور و ميله اى بود كه در وسط سنگ قرار داشت كه از پايين به ميله بزرگترى متصل بود كه آب از يك طرف بر آن مى ريخت، و آن را به حركت درمى آورد. و به اين ترتيب، ميله وسط هم عامل حركت و هم عامل نظم بود و رهبر، امام و پيشوا همين موقعيّت را دارد.

و در پايان اين بخش امام (عليه السلام) در يك نتيجه گيرى صريح مى فرمايد : «بخدا سوگند ! اين پيشنهادِ بد و نادرستى است ! (كه من براى خاموش كردن آتش هر فتنه اى شخصاً برخيزم و به اين سو و آن سو روم و مركز حكومت را خالى كنم)» (هذَا لَعَمْرُ اللهِ الرَّأْيُ السُّوءُ).

به يقين چنين پيشنهادى خطاست به گواهى راه و رسمى كه همه مديران و رؤساى حكومت، در زندگى خود داشته و دارند كه جز در حوادث مهم، مركز مديريت و حكومت خودرا ترك نمى كنند.

* * *

##### 1. در اين كه آيا جمله بالا، جمله خبرى است و از وضع حال جمعيّت سُست و بى اراده كوفه خبر مى دهد، و مى گويد با راهى كه در پيش گرفته اند، هرگز توفيقى در زندگى نخواهند يافت، و يا اين كه جمله انشايى است و نوعى نفرين درباره آنهاست در ميان شارحان نهج البلاغه گفتگوست ولى معنى دوّم مناسب تر به نظر مى رسد.
2. «سُدِّدْتُمْ» در اصل از «سدّ» گرفته شده كه معنى آن معروف است و از آن جا كه سدّ بناى محكمى است «تسديد» به معنى محكم كردن و استوار نمودن آمده است.
3. «كتيبة» به گروهى از لشكر گفته مى شود كه به قول بعضى از ارباب لغت، عدد آنها بين صد تا هزار نفر بوده باشد.
4. «تقلقل»، به معنى حركت كردن از سويى به سويى است.
5. «قدح»، به معنى چوبه تير، يا قطعه اى از چوب آمده است و گاه گفته اند : چوبه تير پيش از آن كه تراشيده شود و پيكان به آن متصل كنند، «قدح» ناميده مى شود.
6. «جفير» ظرفى است كه در كنار اسب مى بستند و چوب هاى تير را در آن مى نهادند و در فارسى به آن «تركش» يا «تيردان» مى گفتند.
7. «فارغ» به معنى تهى و خالى است.
8. «استحار» از مادّه «تحير و حيرت» به معنى حيران شدن است وبه ابرهاى سنگينى گفته مى شود كه باد آن را در مسير خاصى به حركت درنياورده است گويى حيران و سرگردان باقى مانده است.
9. «ثفال» به معنى سفره چرمى است كه آسياب دستى را روى آن مى گذارند تا آردها به روى آن بريزد و پراكنده نشود.

▲بخش دوّم

وَاللهِ لَوْلاَ رَجَائِي الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِي الْعَدُوَّ ـ وَلَوْ قَدْ حُمَّ لِي لِقَاؤُهُ ـ لَقَرَّبْتُ رِكَابِي ثُمَّ شَخَصْتُ عَنْكُمْ فَلاَ أَطْلُبُكُمْ مَا اخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَشَمَالٌ; طَعَّانِينَ عَيَّابِينَ، حَيَّادِينَ رَوَّاغِينَ. إنَّهُ لاَ غَنَاءَ فِي كَثْرَةِ عَدَدِكُمْ مَعَ قِلَّةِ اجْتِمَاعِ قُلُوبِكُمْ. لَقَدْ حَمَلْتُكُمْ عَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ الَّتي لاَ يَهْلِكُ عَلَيْهَا إلاَّ هَالِكٌ، مَنِ اسْتَقَامَ فَإلَى الْجَنَّةِ، وَمَنْ زَلَّ فَإلَى النَّارِ !

### ترجمه

به خدا سوگند ! اگر اميدم به شهادت هنگام برخورد با دشمن نبود ـ هر گاه چنين توفيقى نصيبم شود ـ مركب خويش را آماده مى كردم و از شما دور مى شدم، ومادام كه نسيمهاى جنوب و شمال در حركتند (هرگز) شما را طلب نمى كردم، چرا كه شما بسيار طعنه زن، عيب جو، روى گردان از حق و پر مكر و حيله هستيد.

كثرت جمعيّت شما با قلّت اجتماع افكارتان، سودى نمى بخشد (من وظيفه خودرا درباره شما انجام دادم) شما را به راه روشنى واداشتم كه جز افراد ناپاك در آن هلاك نمى شوند. آن كس كه در اين راه استقامت كرد، به بهشت شتافت و آن كس كه پايش لغزيد (و از جادّه منحرف شد) به جهنّم واصل شد !

▲شرح و تفسير

▲اگر اميد شهادت نداشتم...

امام (عليه السلام) در اين بخش كه بخش نهايى خطبه است، شديداً مردم «كوفه» را ملامت و سرزنش مى كند و نقطه هاى ضعف آنها را بر مى شمرد، و از آينده آنها اظهار يأس و نوميدى مى كند، نخست چنين مى فرمايد : «به خدا سوگند اگر اميدم به شهادت هنگام برخورد با دشمن، نبود ـ هرگاه چنين توفيقى نصيب من شود ـ مركب خويش را آماده مى كردم، و از شما دور مى شدم و مادامى كه نسيم هاى جنوب و شمال در حركتند (هرگز) شما را طلب نمى كردم» (وَاللهِ لَوْلاَ رَجَائِي الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِي الْعَدُوَّ ـ وَلَوْ قَدْ حُمَّ(1) لِي لِقَاؤُهُ ـ لَقَرَّبْتُ رِكَابِي ثُمَّ شَخَصْتُ(2) عَنْكُمْ فَلاَ أَطْلُبُكُمْ مَا اخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَشَمَالٌ).

تعبير به (مَا اخْتَلَفَ جَنُوبٌ وَشَمَالٌ) اشاره به اين است كه من هرگز به سراغ شما نخواهم آمد. اين تعبير شبيه چيزى است كه در يكى ديگر از كلمات آن حضرت آمده است كه وقتى به او پيشنهاد تبعيض در تقسيم بيت المال كردند، فرمود : «آيا به من دستور مى دهيد كه براى پيروزى خود از جور و ستم در حقِ كسانى كه بر آنها حكومت مى كنم، استمداد جويم» «وَاللهِ لاَ اَطُوْرُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِيْرٌ وَ مَا اَمَّ نَجْمٌ فِي السَّماءِ نَجْماً; به خدا سوگند تا عمر من باقى است و ستارگان آسمان در پى يكديگر طلوع و غروب دارند دست به چنين كارى نمى زنم»(3).

در اين جا سه سؤال پيش مى آيد : نخست اين كه : چگونه حضرت مى فرمايد : من به خاطر اميد به شهادت در ميان شما مانده ام و گر نه شما را ترك مى گفتم ؟ در حالى كه امام (عليه السلام) در چند جمله قبل فرمود : من بايد در ميان شما بمانم تا تدبير لشكر كنم و امنيّت منطقه را برقرار سازم، وسرپرستى بيت المال و داورى ميان مسلمين و احقاق حقوق كنم. اين دو، چگونه با يكديگر سازگار است ؟

ديگر اين كه : حضرت از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مژده شهادت را شنيده بود، ومى دانست به دست اَشْقَى اْلآخِرينْ (عبدالرحمن ابن ملجم) شهيد مى شود، چگونه مى فرمايد : من اميد شهادت در ميدان نبرد دارم ؟

سوّم اين كه : امام (عليه السلام) چگونه مى تواند مقام امامت و پيشوايى خودرا رها كند و از ميان مردم برود ؟

در پاسخ سؤال اوّل بايد گفت : رسيدن به فيض شهادت، يكى از اهداف والاى آن حضرت براى ماندن در ميان آن گروه بود و مانعى ندارد كه اهداف ديگرى نيز داشته باشد، و چون اهداف ديگر را قبلاً بيان فرموده بود، نيازى به ذكر آنها نديده است(4).

و در پاسخ سؤال دوّم مى گوييم : «لقاء عدوّ»، هر چند در بدو نظر، ملاقات در ميدان جنگ را تداعى مى كند، ولى در عين حال، مفهوم گسترده اى دارد كه هرگونه برخورد با دشمن را شامل مى شود، ومى دانيم شهادت امام (عليه السلام)نيز يكى از مصداق هاى آن بود.

و در پاسخ سؤال سوّم مى توان گفت كه : بيرون رفتن از ميان يك گروه فاسد و غير قابل اصلاح، مفهومش ترك وظايف امامت نيست بلكه امام (عليه السلام)مى تواند به ميان جمعيّت آماده ترى برود، همان گونه كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مردم «مكه» را رها كرد و به ميان مردم «مدينه» رفت.

در ادامه سخن امام (عليه السلام) به ذكر دلايل ناخشنودى خود از آنان پرداخته و نقاط مهم ضعف آنها را به اميد آن كه شايد بيدار شوند و به اصلاح خويش پردازند بيان مى كند، مى فرمايد : «شما بسيار طعنه زن، عيب جو، روى گردان از حق، و پر مكر و حيله هستيد !» (طَعَّانِينَ عَيَّابِينَ، حَيَّادِينَ(5) رَوَّاغِينَ(6)).

اين چهار صفت به قدرى زشت و نامطلوب است كه وجود يكى از آنها در انسانى، براى فاصله گرفتن از او كافى است، تا چه رسد كه همه آنها در كسى باشد، يعنى تمام توجه او به عيوب و نقايص باشد، بلكه آنها را بيش از آنچه هست بزرگ كند و پيوسته تكرار نمايد تا آن جا كه مردم مأيوس شوند، هر كجا حق را ببيند از آن روى گردان شود و با مكر وفسون، زندگى او آميخته گردد. يك انسان صالح چگونه مى تواند در ميان چنين گروهى، زندگى كند، تا چه رسد به اين كه امام معصوم و پيشواى خلق باشد، كه جز خون جگر خوردن و رنج كشيدن، نتيجه اى براى او نخواهد داشت، و به همين دليل امام (عليه السلام) آرزوى جدايى از آنها را مى كند.

سپس مى فرمايد : اضافه بر اين عيوب شخصى، يك عيب بزرگ اجتماعى داريد : «كثرت جمعيّت شما با قلت اجتماع افكارتان سودى نمى بخشد» (إنَّهُ لاَ غَنَاءَ فِي كَثْرَةِ عَدَدِكُمْ مَعَ قِلَّةِ اجْتِمَاعِ قُلُوبِكُمْ).

درست است كه جمعيّت شما، به ظاهر بسيار زياد است ولى چون اتحاد و وحدت قلوب بر شما حاكم نيست، و هر يك براى خود اراده و تصميمى داريد، كارى از شما ساخته نيست يا به تعبيرى ديگر، شما جمعيّت، تنهايان، واجتماعتان اجتماع مردگان است.

و در پايان خطبه مى فرمايد : من وظيفه خودرا درباره شما انجام دادم : «شما را به راه روشنى واداشتم، كه جز افراد ناپاك در آن هلاك نمى شوند، آن كس كه در اين راه استقامت كرد به بهشت شتافت، و آن كس كه پايش لغزيد (و از جادّه منحرف شد) به جهنم واصل شد !» (لَقَدْ حَمَلْتُكُمْ عَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ الَّتي لاَ يَهْلِكُ عَلَيْهَا إلاَّ هَالِكٌ، مَنِ اسْتَقَامَ فَإلَى الْجَنَّةِ، وَمَنْ زَلَّ فَإلَى النَّارِ).

امام (عليه السلام) با اين سخن، اين حقيقت را روشن مى سازد كه من همه گفتنى ها را گفته ام و اتمام حجت كرده ام و اگر آرزو مى كنم، از ميان شما بروم مفهومش اين نيست كه در انجام وظيفه خود نسبت به شما كوتاهى كرده باشم، ولى افسوس شما افراد شايسته اى نيستيد كه از برنامه هاى تربيتى يك معلّم دلسوز آسمانى بهره بگيريد.

* * *

##### 1. «حُمَّ» از مادّه «حمّ» (بر وزن غم) به معنى مقدّر ساختن چيزى است بنابراين جمله (قد حمّ لى) مفهومش اين است كه اگر چنين امرى براى من مقدر شده باشد يا چنين توفيقى نصيب من شود.
2. «شَخَصْتُ» از مادّه «شخوص» به معنى نقل مكان از محلى به محل ديگر گرفته شده است.
3. نهج البلاغه، خطبه 126.
4. متأسفانه، شارحان نهج البلاغه تا آن جا كه ما ديده ايم وارد اين بحث وجواب گويى از اين سؤالات نشده اند تنها مرحوم «بيهقى» از علماى قرن ششم، به پاسخ سؤال سوّم پرداخته و چنين گفته است : كه امام (عليه السلام) اين سخن را قطع نظر از مقام امامت بيان فرموده و گر نه مقام امامت ايجاب مى كند كه او در هر شرايط در ميان مردم باشد و به تعبيرى ديگر حضرت مى فرمايد : اگر مقام امامت نبود و من از اين نظر آزاد بودم شما را رها مى ساختم.
5. «حيّادين» از مادّه «حيد» (بر وزن حرف) به معنى انحراف گرفته شده است و «حيّاد» به كسى گفته مى شود كه بسيار از جادّه حق منحرف گردد.
6. «روّاغين» از مادّه «روغ» (بر وزن ذوق) به معنى اين طرف و آن طرف رفتن است و كنايه از مكر و حيله مى باشد و لذا اين واژه را درباره روباه به كار مى برند و مى گويند : «راغَ الثَّعْلَبُ».

▲نكته

▲بيدارى دل ها

مورخ معروف قرن سوّم «ابو اسحاق ثقفى» در كتاب «الغارات» خود در ذيل اين خطبه، چنين آورده است :

هنگامى كه امام (عليه السلام) اين سخنان را ايراد كرد، «جارية بن قدامة سعدى» عرض كرد : «يا اَميْرَالْمُؤْمِنْيِنَ لاَ اَعْدَمَنا اللهُ نفْسَكَ وَلاَ اَرانَا فِرَاقَكَ اَنَا لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ فَسَرِّحْنِي إلَيْهِمْ; اى اميرمؤمنان خدا هرگز تو را از ما نگيرد، و هيچ گاه به فراق تو مبتلا نشويم من آماده مقابله با اين گروه غارتگر هستم مرا به سوى آنان بفرست».

امام (عليه السلام) از اين گفته او خوشحال شد و او را ستايش بليغى كرد.

از سوى ديگر «وهب بن مسعود خثعمى» نيز از جا برخاست عرض كرد : يا اميرالمؤمنين ! من هم آماده ام.

امام (عليه السلام) به «جاريه» دستور داد به «بصره» برود و با دو هزار نفر از آن جا حركت كند و به «خثعمى» نيز دستور داد با دو هزار نفر از «كوفه» حركت كند و به آنها فرمود به سراغ «بسر بن ابى ارطاة» برويد و هر كجا او را يافتيد با او مقابله كنيد(1).

از اين بحث تاريخى، اوّلاً، استفاده مى شود كه سرانجام، سخنان تند و داغ امام (عليه السلام) در بعضى از دل هاى آماده اثر گذاشت و آماده مقابله با دشمن شدند وثانياً معلوم مى شود كه اين خطبه قبل از مرحوم رضى در كلام «الغارات» نيز آمده است.

* * *

##### 1. الغارات، جلد 2، صفحه 627.

▲خطبه120(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يذكر فضله ويعظ الناس

امام (عليه السلام) در اين گفتار، به بخشى از فضايل خود اشاره كرده، سپس به مردم اندرزهاى فراوان مى دهد.

##### 1. سند خطبه :
در كتاب «مصادر نهج البلاغه» آمده است كه قسمت اوّل اين كلام را «سليم بن قيس» كه قبل از سيّد رضى مى زيسته در كتاب خود نقل كرده، و بقيه آن به صورت پراكنده در كتاب «غرر الحكم» آمده است و از آن جا كه در بعضى از تعبيرات با آن متفاوت است نشان مى دهد از كتاب ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته است، همچنين «ابن ابى الحديد» در شرح بعضى از جمله هاى اين كلام مى گويد : «گروهى آن را طور ديگرى نقل كرده اند» و اين نشان مى دهد كه او هم منبع ديگرى در اختيار داشته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 264).

▲خطبه در يك نگاه

آغاز اين كلام اشاره اى به وجود درهاى علم و دانش نزد اهل بيت پيامبر (صلى الله عليه وآله)دارد، آنها هستند كه تبليغ رسالت و تفسير كلمات خداوند را از پيامبر (صلى الله عليه وآله)آموخته اند.

سپس امام (عليه السلام) به نصايح بسيار سودمندى پرداخته و به مردم هشدار مى دهد كه از ديگران، پند بگيرند و از آتشِ سوزان الهى بترسند، و كارى كنند كه بعد از مُردن، مردم از آنها به نيكى يادكنند، چرا كه نام نيك بسيار برتر از اموالى است كه انسان بعد از خود به يادگار مى گذارد، اموالى كه معمولاً وارثان قدر آن را نمى دانند و از گردآورنده اصلى آن، تشكر نمى كنند.

* * *

تَاللهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبْلِيغَ الرِّسَالاَتِ، وَإتْمَامَ الْعِدَاتِ، وَتَمَامَ الْكَلِمَاتِ. وَعِنْدَنَا ـ أَهْلَ الْبَيْتِ ـ أَبْوَابُ الْحُكْمِ وَضِيَاءُ الاَْمْرِ. أَلاَ وَإنَّ شَرَائِعَ الدِّينِ وَاحِدَةٌ، وَسُبُلَهُ قَاصِدَةٌ. مَنْ أَخَذَ بِهَا لَحِقَ وَغَنِمَ، وَمَنْ وَقَفَ عَنْهَا ضَلَّ وَنَدِمَ. اَعْمَلُوا لِيَوْم تُذْخَرُ لَهُ الذَّخَائِرُ، (وَتُبْلَى فِيهِ السَّرَائِرُ) وَمَنْ لاَ يَنْفَعُهُ حَاضِرُ لُبِّهِ فَعَازِبُهُ عَنْهُ أَعْجَزُ، وَغَائِبُهُ أَعْوَزُ. وَاتَّقُوا نَاراً حَرُّهَا شَدِيدٌ، وَقَعْرُهَا بَعِيدٌ، وَحِلْيَتُهَا حَدِيدٌ، وَشَرَابُهَا صَدِيدٌ، أَلاَ وَإنَّ اللِّسَانَ الصَّالِحَ يَجْعَلُهُ اللهُ تَعَالَى لِلْمَرْءِ فِي النّاسِ، خَيْرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ يُورِثُهُ مَنْ لاَ يَحْمَدُهُ.

### ترجمه

به خدا سوگند ! تبليغ رسالتها، ووفاى به وعده ها، و تفسير كلمات الهى، به من آموخته شده است، و درهاى حكمت و احكام الهى، و اسباب روشنايى امور نزد ما اهل بيت است.

آگاه باشيد ! تعليمات و قوانين دين، يكى است و راه هاى آن مستقيم و نزديك و سهل است. كسى كه از آن راه برود به منزل مقصود مى رسد و غنيمت مى برد، و آن كس كه از آن باز ايستد گمراه و پشيمان مى گردد.

براى آن روز كه ذخيره ها پس انداز مى شود و اسرار درون فاش مى گردد، عمل (صالح) انجام دهيد، كسى كه از عقل موجود خويش بهره نگيرد، در بهره گيرى از مسائل عقلى دور دست ناتوان تر ، و در استفاده از عقل پنهان (مسائل پيچيده) بى نصيب تر خواهد بود.

از آتشى كه حرارتش شديد و عمق آن زياد و زيورش غل و زنجير آهنين است، و آشاميدنى آن آب جوشان است بپرهيزيد !

آگاه باشيد ! نام نيكى كه خداوند پس از درگذشت انسان، براى او در ميان مردم قرار مى دهد بهتر از مالى است كه انسان آن را به ارث براى كسانى مى گذارد كه هرگز سپاسش را نمى گويند !

▲شرح و تفسير

▲اندرزهاى پر ارزش

امام (عليه السلام) در آغاز اين خطبه، سخن از علومى به ميان مى آورد كه از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) آموخته است مى فرمايد : «به خدا سوگند، تبليغ رسالت ها و وفاى به وعده ها و تفسير كلمات (الهى) به من آموخته شده است» (تَاللهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبْلِيغَ الرِّسَالاَتِ، وَإتْمَامَ الْعِدَاتِ، وَتَمَامَ الْكَلِمَاتِ).

منظور از «تبليغ رسالات»، روش هاى تبليغ معارف اسلامى و احكام دين از طرق مختلف به مردم است، اشاره به اين كه نه تنها رسالت هاى الهى را آموخته ام بلكه روش هاى تبليغ آن را نيز از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) آموخته ام و در همان مسير پيوسته گام برمى دارم.

منظور از «اتمام العدات» (وفاى به پيمان ها) همان وعده هايى است كه خداوند، به طور عام نسبت به همه مؤمنان دارد ووعده هايى است كه به طور خاص در مورد آن حضرت، بوده است همان گونه كه در قرآن مجيد آمده است : « (مِنَ الْمُؤْمِنيِنَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيْلا); در ميان مؤمنان، مردانى هستند كه بر سرعهدى كه با خدا بستند، صادقانه ايستاده اند، بعضى پيمان خودرا به آخر بردند و بعضى ديگر در انتظارند و هرگز تغيير و تبديلى در عهد و پيمان خود ندادند»(1).

اين وعده الهى مى تواند وعده شهادت در راه خدا بوده باشد، يا وعده هاى ديگر، مانند مبارزه با «ناكثين» و «قاسطين» و«مارقين» و يا غير آنها.

ومنظور از «تمام الكلمات»، مى تواند اشاره به تفسير آيات قرآن و تفسير كلمات پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و تبيين و تكميل همه سخنانى باشد كه از كتاب و سنت رسيده است.

اين احتمال نيز در تفسير جمله هاى بالا وجود دارد كه امام (عليه السلام) مى فرمايد : من از همه شايسته تر به خلافت پيامبرم زيرا روش تبليغ رسالات آن حضرت، و تحقق بخشيدن به وعده هاى آن بزرگوار، و تفسير و تكميل كلماتش به من آموخته شده است، بنابراين به خوبى مى توانم وظيفه خلافت را انجام دهم.

در حديث نبوى معروف نيز آمده است كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) به على (عليه السلام)فرمود : «اَنْتَ وَصِيِّي وَاَخِي فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَتَقْضِي دَيْنيِ وَتُنْجِزُ عِداتِي; تو وصى من، و برادر من در دنيا و آخرتى، دَيْن مرا ادا مى كنى و وعده هاى مرا وفا مى نمايى»(2).

احتمال سوّمى نيز در تفسير اين عبارت مى رود كه امام (عليه السلام) مى فرمايد : من شايستگى خلافت را دارم چون هم رسالات الهى را مى توانم تبليغ كنم و هم وعده هايى را كه مى دهم به انجام برسانم و هم سخنانى را كه مى گويم به اتمام برسانم.

سپس در ادامه و تكميل اين سخن مى فرمايد : «نزد ما اهل بيت، درهاى حكمت و احكام الهى و اسباب روشنايى امور است» (وَعِنْدَنَا ـ أَهْلَ الْبَيْتِ ـ أَبْوَابُ الْحُكْمِ وَضِيَاءُ الاَْمْرِ).

«حكم» (به ضم حاء) به معنى «حكومت و داورى» است، بنابراين منظور از جمله، اين است كه طرق تدبير حكومت و اقامه عدل و امنيّت نزد ما اهل بيت است و «حِكَم» (به كسر حاء و فتح كاف) به معنى حكمت ها و دانش هاست و به يقين ابواب حكمت و دانش نزد اهل بيت است، همان گونه كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) آنها را قرين قرآن مجيد قرار داد و در حديث معروف و مشهور ثقلين فرمود : «إنِّي تَارِكٌ فِيْكُمُ الثَّقَلَيْنِ كَتَابَ اللهِ وَعِتْرَتي...»(3).

امام (عليه السلام) در ادامه سخن به پنج نصيحت سودمند كه مايه نجات در دنيا و آخرت است مى پردازد و گويا چند جمله نخستين اين خطبه براى اين بيان شده كه دل ها را جهت پذيرش اين نصايح آماده سازد و بگويد : آنچه مى گويم با آگاهى عميق و دقيق از اسلام و تعاليم پيامبر (صلى الله عليه وآله) است.

ونخستين اندرز را از مسأله وحدت كلمه و اتحاد و اتفاق شروع مى كند چرا كه بزرگترين دشمن سعادت بشر، اختلاف است مى فرمايد : :

«آگاه باشيد ! تعليمات و قوانين دين يكى است و راههاى آن مستقيم و نزديك و سهل است، كسى كه از آن راه برود (به منزل مقصود) مى رسد، و غنيمت مى برد، و آن كس كه از آن بازايستد، گمراه و پشيمان مى گردد» (أَلاَ وَإنَّ شَرَائِعَ الدِّينِ وَاحِدَةٌ، وَسُبُلَهُ قَاصِدَةٌ. مَنْ أَخَذَ بِهَا لَحِقَ وَغَنِمَ، وَمَنْ وَقَفَ عَنْهَا ضَلَّ وَنَدِمَ).

منظور از «شرايع دين»، تمام تعليماتى است كه در آيين خداوند وارد شده است اعم از معارف و اعتقادات و قانونها و برنامه ها و دستورهاى اخلاقى، ريشه همه اينها در تمام اديان آسمانى يكى است، هر چند به مقتضاى زمان و پيشرفت بشر، در شرح و تفصيلها، و شاخ و برگ ها تفاوتهايى وجود دارد.

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از شرايع دين، جادّه هاى مختلفى است كه در دين اسلام به سوى خدا وجود دارد كه همه اينها به يك شاهراه اصلى منتهى مى شود و آن قرب إلى الله و سعادت جاويدان بشر است; نماز، روزه، جهاد، حج، زكات وهمه اين گونه تعليمات، وتعليمات عقيدتى و اخلاقى به نقطه واحدى مى رسند و تأكيد مى فرمايد كه راه وصول به آن سهل و مستقيم و نزديك است، بنابراين اختلافات و پراكندگى ها از آميزش افكار باطل و هوا و هوسها و وسوسه هاى نفس و شيطان به شرايع دين حاصل مى شود.

قرآن مجيد مى گويد : « (شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّيْنِ مَا وَصّى بِهِ نُوْحَاً وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إلَيْكَ وَمَا وَصَيَّنَا بِهِ إبْراهِيْمَ وَمُوْسَى وَعِيْسى أَنْ اَقِيْمُوا الدِّيْنَ وَلاَ تَتَفرَّقُوا فِيْه); خداوند آيينى براى شما تشريع كرد كه به «نوح» توصيه كرده بود و آنچه را بر تو وحى فرستاديم و به «ابراهيم» و «موسى» و «عيسى» سفارش كرديم اين بود كه : دين را بر پا داريد و در آن تفرقه ايجاد نكنيد»(4).

در دوّمين اندرز مى فرمايد : «براى آن روز كه ذخيره ها پس انداز مى شود و اسرار درون فاش مى گردد عمل كنيد» (اِعْمَلُوا لِيَوْم تُذْخَرُ لَهُ الذَّخَائِرُ، (وَتُبْلَى فِيهِ السَّرَائِرُ)).

جمله اوّل اشاره به آيه « (مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللهِ باق); آنچه نزد شماست فانى مى شود و آنچه نزد خداست باقى مى ماند»(5) وجمله دوّم اشاره به به آيه « (يَومَ تُبْلَى فِيهِ السَّرَائِرُ); آن روز كه اسرار درون فاش مى گردد»مى باشد.(6)

بديهى است انسان نيروى محدودى دارد كه بايد آن را در بهترين راه مصرف كند; عقل مى گويد : چرا نيروى خود را در طريقى مصرف كنى كه محصول آن چند صباحى بيشتر با تو نيست; چرا در طريقى مصرف نكنى كه يك عمر جاويدان همواره با توست. به علاوه، روزى است كه اسرار درون و اعمال پنهانى انسان ها فاش مى شود و براى ناپاكان روز رسوايى بزرگ است.

و در سوّمين اندرز مى فرمايد : «كسى كه از عقل موجود خويش بهره نگيرد، در بهره گيرى از مسائل عقلى دور دست ناتوان تر و در استفاده از عقل پنهان (و مسائل پيچيده) بى نصيب تر خواهد بود» (وَمَنْ لاَ يَنْفَعُهُ حَاضِرُ لُبِّهِ فَعَازِبُهُ(7)عَنْهُ أَعْجَزُ، وَغَائِبُهُ أَعْوَزُ).(8)

در واقع، حضرت با اين عبارت، مى خواهد دلايل عقلى را با نقلى بياميزد و همه را براى پيگيرى راه حق بسيج كند.

در اين جا امام (عليه السلام) سه نوع عقل و انديشه براى انسان قائل شده است : عقل حاضر; عقل دور; وعقل غايب.

اوّلى ممكن است اشاره به مسائل واضح و روشن عقلى باشد، و دوّمى به مطالب نظرى، كه انسان از راه استدلال هاى روشن به آن مى رسد وسومى اشاره به مطالب پيچيده اى است كه دست يافتن به آن از راه استدلال هم آسان نيست.

بديهى است آنها كه از مسائل مسلّم و ضرورى فكر خود بهره نمى گيرند، چگونه مى توانند از مطالب نظرى و پيچيده و دور از فكر بهره گيرند ؟

در مسائل نظرى شناخت خداوند، و روز قيامت (مبدأ و معاد) بسيار آشكار است; زيرا نشانه هاى او تمام جهان را پر كرده، و قيامت كه دادگاه عدل اوست، به حكم عقل ثابت است و در مسائل عملى حسن عدل و قبح ظلم و ارزش صدق و راستى، پاكى و تقوا براى همه مسلّم است. ولى گاه تعصّب هاى كوركورانه و هوا وهوس ها به انسان اجازه نمى دهد از اين يافته هاى روشن عقل، بهره گيرد; چنين كسى چگونه مى تواند در مسائل نظرى و پيچيده صاحب نظر باشد و به مقصد برسد.

امام (عليه السلام) در چهارمين اندرز، به صورت يك انذاركننده آگاه، مخاطبان خودرا مورد خطاب قرارداده مى فرمايد : «از آتشى كه حرارتش شديد و عمق آن زياد و زيورش (غل و زنجير) آهنين است و آشاميدنى آن آب جوشان است بپرهيزيد» (وَاتَّقُوا نَاراً حَرُّهَا شَدِيدٌ، وَقَعْرُهَا بَعِيدٌ، وَحِلْيَتُهَا حَدِيدٌ، وَشَرَابُهَا صَدِيدٌ(9)).

اين تعبيرات تكان دهنده درباره آتش دوزخ كه هر يك به تنهايى براى بازداشتن انسان از گناه، كافى است برگرفته از آيات قرآن مجيد و روايات نبوى است. در يكجا مى خوانيم : « (قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أشَدُّ حَرّاً); بگو آتش دوزخ از گرماى تابستان داغ و سوزان دنيا حرارتش بيشتر است»(10).

در آيه ديگر مى فرمايد : « (يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلْ اِمْتَلاَْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيْدِ); روزى كه به دوزخ مى گوييم آيا (با ورود اين همه گنهكار) پر شده اى ؟ در پاسخ مى گويد : آيا افزون بر اين هم هست»(11) (يعنى به قدرى وسيع و عميق است كه به آسانى پر نمى شود).

و در آيه ديگر مى فرمايد : « (خُذُوُه فَغَلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِيْمَ صَلُّوهُ * ثُمَّ فِي سِلْسِلَة ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ); او را بگيريد و در بند و زنجيرش كنيد سپس او را در دوزخ بيفكنيد آن گاه او را با زنجيرى كه هفتاد ذراع است ببنديد»(12).

و در آيه ديگر مى خوانيم : « (مِنْ وَرائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَى مِنْ مَاء صَدِيْد); به دنبال او جهنم خواهد بود و از آب بدبوى متعفنى به او مى نوشانند»(13).

به يقين، هر كس ايمان به آخرت و دادگاه عدل الهى و حتى گوشه اى از اين عذاب هاى دردناك و وحشتناك، داشته باشد هوا و هوس هاى خويش را كنترل مى كند، و از ظلم و ستم و هرگونه گناه پرهيز دارد، ولى آنها كه هيچ گونه ايمانى به آن حساب و كتاب و پاداش و كيفر ندارند دليلى ندارد كه هوس هاى خويش را كنترل كنند و دست از تعدّى به حقوق ديگران بردارند.

درست است كه «وجدان اخلاقى» ممكن است افرادى را تا حدى كنترل كند، ولى به يقين جنبه عمومى و همگانى ندارد و تأثير آن نيز محدود است، به علاوه اگر «نهال وجدان» با آب تعليمات انبيا، پرورش نيابد به زودى مى خشكد، يا پژمرده مى شود.

در پنجمين و آخرين اندرز، به نكته بسيار مهمى اشاره كرده مى فرمايد : «آگاه باشيد نام نيكى كه خداوند پس از درگذشت انسان براى او در ميان مردم قرار مى دهد، بهتر از مالى است كه انسان آن را به ارث براى كسانى مى گذارد كه هرگز سپاسش را نمى گويند !» (أَلاَ وَإنَّ اللِّسَانَ الصَّالِحَ يَجْعَلُهُ اللهُ تَعَالَى لِلْمَرْءِ فِي النّاسِ، خَيْرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ يُورِثُهُ مَنْ لاَ يَحْمَدُهُ).

بسيارى از مردم، به خاطر عشق و علاقه اى كه به فرزندان و همسران خود دارند، تلاش فراوانى براى تأمين آينده آنان مى كنند و بخش عظيمى از عمر خودرا در اين راه مصرف مى كنند، وگاه حلال و حرام را به هم مى آميزند، ولى از اين نكته غافلند كه تجربه ها و مشاهده ها نشان داده كمتر وارثى گذشتگان خويش را به خاطر ارثى كه براى او گذارده اند، ستايش كرده باشد، بلكه غالباً اين اموال سرچشمه اختلافات و كشمكش ها مى شود چرا كه هر كه مى خواهد سهم بيشتر را به خود اختصاص دهد، تا آن جا كه گفته اند : «مرگ غنى آغاز جنگ وارث است».

و گاه در اين جرّ و بحث ها، ميراث گذارنده را دشنام مى دهند و ملامت مى كنند كه چرا آنها را گرفتار اين دردسرها كرد.

ولى اگر انسان در حال حيات حدّ اقل، بخشى از اموال خودرا به صورت صدقات جاريه و خدمات انسانى و فرهنگى به جامعه تحويل دهد نام نيك او در ميان مردم باقى خواهد ماند، و همواره به ياد او هستند و تقاضاى غفران پروردگار، براى او مى كنند، اين پاداشى است كه در دنيا دارند و پاداش آخرت آنها ناگفته پيداست.

* * *

##### 1. احزاب، آيه 23.
2. بحار الانوار، جلد 36، صفحه 311.
3. براى آگاهى از مصادر و منابع اين حديث به كتاب «پيام قرآن»، جلد 9، صفحه 62 تا 71 مراجعه كنيد.
4. شورى، آيه 13.
5. نحل، آيه 96.
6. طارق، آيه 9.
7. «عازب» از مادّه «عزوب» به معنى دورشدن گرفته شده است و «عازب» به معنى دور است.
8. «اعوز» از مادّه «عوز» (بر وزن مرض) به معنى كمياب و ناياب شدن چيزى به هنگام حاجت است.
9. «صديد» به معنى آب جوشان و نيز به معنى چرك و خونى كه از زخم خارج مى شود آمده است.
10. توبه، آيه 81.
11. ق، آيه 30.
12. حاقه، آيات 30 تا 32.
13. ابراهيم، آيه 16.

▲خطبه121(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

بعد ليلة الهرير

وقد قام إليه رجل من اصحابه فقال : نهيتنا عن الحكومة ثمّ امرتنا بها فلم ندرِ أي الأمرين أرشد ؟ فصفق (عليه السلام) احدى يديه على الاُخرى ثمّ قال :

اين خطبه بعد از «ليلة الهرير» (يكى از شب هاى بسيار پر حادثه جنگ صفين) ايراد شده، هنگامى كه يكى از همراهان امام (عليه السلام) برخاست و عرض كرد تو ما را از قبول حكميّت نهى كردى، سپس ما را به آن امر فرمودى ما نفهميديم كدام يك از اين دو دستور صحيح است ؟ امام (عليه السلام) (از اين سخن سخت ناراحت شد) دست بر پشت دست زد، سپس (اين خطبه را ايراد) فرمود.

##### 1. سند خطبه :
اين خطبه در كتب فراوانى كه قبل از مرحوم سيّد رضى تأليف يافته، ديده مى شود مانند كتاب «عقد الفريد» «ابن عبدربّه» و «اختصاص» «شيخ مفيد» و در كتاب هاى بعد از او (كتاب هايى كه تعبيراتش نشان مى دهد اين خطبه را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته اند) مانند «مطالب السؤول» «محمّد بن طلحه شافعى» و «احتجاج طبرسى» و «ربيع الابرار» «زمخشرى» با تفاوت هايى آمده است.

▲خطبه در يك نگاه

براى پى بردن به عمق محتواى خطبه، قبلاً بايد نگاهى به شأن ورود آن كرد.

اين سخن مربوط به جنگ «صفّين» است كه امام (عليه السلام) مردم را از تسليم در برابر قبول پيشنهاد «حكميّت» نهى كرده بود و سپس آنها را به قبول آن دعوت كرد، ماجرا از اين قرار بود، كه «عمروعاص» در آستانه شكست لشكر شام، حيله اى انديشيد و دستور داد قرآن ها را بر سر نيزه ها كنند واصحاب و ياران على (عليه السلام) را دعوت به «حكميّت قرآن» كنند; گروه زيادى از ساده لوحان فريب خورده، دست از جنگ برداشتند، پيشنهاد شاميان را پذيرفتند و براى بررسى حكم قرآن درباره سرنوشت جنگ، اصرار نمودند، كه يك نفر از لشكر امام به عنوان «حكميّت» پذيرفته شود و يك نفر از لشكر شام حتّى امام را تهديد كردند كه : «إنْ لَمْ تَفْعَلْ قَتَلْنَاكَ كَمَا قَتَلْنا عُثْمَانَ; اگر اين پيشنهاد را عمل نكنى تو را مى كشيم همان گونه كه عثمان را كشتيم».

امام (عليه السلام) كه به خوبى مى دانست اين دام خطرناكى است كه بر سرراه آنها گذاشته شده با اين كار مخالف بود و اصرار بر ادامه نبرد داشت; ولى به حكم اجبار، تن به مسأله حكميّت داد و همين امر سبب شد كه بعضى از ساده لوحان به امام خرده گيرند كه چرا يك روز ما را از اين كار نهى كردى، و روزى به آن امر مى كنى ؟

اين خطبه پاسخى است، به اين ايراد. و براى تكميل پاسخ، امام (عليه السلام) به چند نكته اشاره مى كند.

نخست مى فرمايد : اين نتيجه كار خود شماست كه از امام و پيشوايتان پيروى نكرديد اگر به دستور من عمل مى كرديد و جهاد را ادامه مى داديد، امروز در اين تنگنا گرفتار نبوديد.

سپس امام (عليه السلام) : نقطه هاى ضعف آنها را كه منجر به اين مشكل عظيم شده، بيان مى كند.

در مرحله سوّم، ياد گروهى از مسلمانان صدر اسلام را مى كند كه با نهايت شوق و قدرت ايمان از جهاد با دشمن استقبال مى كردند و پيوسته پيروزى مى آفرينند (اشاره به اين كه راه پيروزى آن است كه آنها رفتند، نه آن كه شما داريد).

در چهارمين نكته، باز آنها را اندرز مى دهد كه مراقب باشند و در دام شيطان گرفتار نشوند.

* * *

▲بخش اوّل

هَذَا جَزَاءُ مَنْ تَرَكَ الْعُقدَةَ ! أَمَا وَاللهِ لَوْ أَنِّي حِينَ أَمَرْتُكُمْ بِهِ حَمَلْتُكُمْ عَلَى الْمَكْرُوهِ الَّذِي يَجْعَلُ اللهُ فِيهِ خَيْراً، فَإنِ اسْتَقَمْتُمْ هَدَيْتُكُمْ وَإنِ اعْوَجَجْتُمْ قَوَّمْتُكُمْ، وَإنْ أبَيْتُمْ تَدَارَكْتُكُمْ، لَكَانَتِ الْوُثقَى، وَلكِنْ بِمَنْ وَإلَى مَنْ ؟ أُرِيدُ أَنْ أُدَاوِيَ بِكُمْ وَأَنْتُمْ دَائِي، كَنَاقِشِ الشَّوْكَةِ بِالشَّوْكَةِ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ ضَلْعَهَا مَعَهَا ! اللَّهُمَّ قَدْ مَلَّتْ أطِبَّاءُ هَذَا الدَّاءِ الدَّوِيِّ، وَكَلَّتِ النَّزْعَةُ بِأَشْطَانِ الرَّكِيِّ !

### ترجمه

اين (گرفتارى ناشى از حكميّت كه دامان شما را گرفته)، كيفر كسى است كه «رأى صواب و پيمان اطاعت» را رها سازد. به خدا سوگند ! اگر هنگامى كه من شما را دستور به قبول حكميّت (از روى ناچارى) دادم (به جاى آن) شما را وادار (به ادامه جهاد) مى كردم ـ كارى كه خوشايندتان نبود، ولى خدا خير فراوانى در آن قرار مى داد ـ و در اين حال اگر شما در مسير حق گام برمى داشتيد هدايتتان مى كردم، و اگر منحرف مى شديد شما را به راه، باز مى گرداندم، اگر گروهى از شما خوددارى مى كردند كسان ديگرى را به جاى آنها مى گماردم، اين كار صحيح و اساسى بود، ولى (افسوس كه تسليم فرمان من نبوديد)، من با كمك چه كسى مى جنگيدم ؟ وبه كه اعتماد مى كردم ؟ من مى خواهم به وسيله شما دردم را درمان كنم در حالى كه شما خود درد من هستيد. من در اين حال به كسى مى مانم، كه مى خواهد خار را به وسيله خار، بيرون بياورد با اين كه مى داند خار همچون خار است.

خداوندا ! طبيبان اين بيمارى سخت و جانكاه، خسته شده اند، و كِشندگان آب از چاه (براى آبيارى اين زمين بى حاصل) درمانده گشته اند.

▲شرح و تفسير

▲مى خواستم درمان من باشيد، ولى درد من هستيد !

امام (عليه السلام) در پاسخ ايرادكننده بالا جواب دندان شكنى مى گويد. مى فرمايد : «اين (گرفتارى و بدبختى ناشى از حكميّت كه دامان شما را گرفته) كيفر كسى است كه رأى صواب را رها سازد» (هَذَا جَزَاءُ مَنْ تَرَكَ الْعُقدَةَ(1)).

من به شما فرياد زدم كه جنگ را در مرحله حساس رها نكنيد، ادامه دهيد كه پيروزى نزديك است !، ولى شما اين رأى صواب را رها كرده، تسليم حيله هاى ناصواب «عمروعاص» شديد، و اصرار به قبول حكميّت كرديد و همان گونه كه امام (عليه السلام) در خطبه بعد فرموده : اين حيله كارى بود كه ظاهرش ايمان وباطنش كفر و نفاق بود.

سپس مى افزايد : «به خدا سوگند اگر هنگامى كه من شما را دستور به قبول حكميّت (از روى ناچارى و اضطرار و اصرار جُهّال) دادم (به جاى آن) شما را وادار (به ادامه جهاد) مى كردم ـ كارى كه خوشايندتان نبود ولى خدا خير فراوانى در آن قرار مى داد ـ و در اين حال اگر شما در مسير حق گام برمى داشتيد، هدايتتان مى كردم و اگر منحرف مى شديد شما را به راه باز مى گرداندم و اگر گروهى از شما خوددارى مى كردند كسان ديگرى را به جاى آنها مى گماردم (به هر حال اگر اطاعت من در ادامه مبارزه مى كرديد) اين كار صحيح و محكمى بود ولى (افسوس كه تسليم فرمان من نبوديد) من با كمك چه كسى بجنگم ؟ و به كه اعتماد كنم ؟» (أَمَا وَاللهِ لَوْ أَنِّي حِينَ أَمَرْتُكُمْ بِهِ حَمَلْتُكُمْ عَلَى الْمَكْرُوهِ الَّذِي يَجْعَلُ اللهُ فِيهِ خَيْراً، فَإنِ اسْتَقَمْتُمْ هَدَيْتُكُمْ وَإنِ اعْوَجَجْتُمْ قَوَّمْتُكُمْ، وَإنْ أبَيْتُمْ تَدَارَكْتُكُمْ، لَكَانَتِ الْوُثقَى، وَلكِنْ بِمَنْ وَإلَى مَنْ ؟).

امام (عليه السلام) با اين پاسخ گويا اين حقيقت را بيان مى كند كه نيّت اصلى من، ادامه جهاد تا پيروزى بود به خصوص اين كه ما در آستانه پيروزى قرار داشتيم و من با تمام قوت و قدرت، حاضر به ادامه اين راه بودم و لذا شما را از حكميّت نهى كردم ولى شما افراد ضعيف الاراده وعصيانگر و نافرمان، حاضر به انجام اين كار نبوديد بنابراين، من چاره اى جز قبول حكميّت نداشتم و اكنون شما فراموشكاران برگشته ايد و به من ايراد مى كنيد.

سپس در ادامه اين سخن، تعبير جالبى دارد مى فرمايد : «(عجبا !) من مى خواهم به وسيله شما دردم را درمان كنم، در حالى كه شما خود، درد منيد. من در اين حال به كسى مى مانم كه مى خواهد خار را به وسيله خار بيرون بياورد با اين كه مى داند خار همچون خار است» (أُرِيدُ أَنْ أُدَاوِيَ بِكُمْ وَأَنْتُمْ دَائِي، كَنَاقِشِ الشَّوْكَةِ بِالشَّوْكَةِ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ ضَلْعَهَا(2) مَعَهَا !)

اين تشبيه كه از ضرب المثل معروفى گرفته شده، تشبيه بسيار دقيق و گويايى است، معمولاً هنگامى كه خار، در پا مى نشيند آن را به وسيله سوزن يا منقاش، آهسته بيرون مى آورند حال اگر بخواهند آن را به وسيله خار ديگرى بيرون آورند به احتمال قوى خار دوّم نيز در پاى مى نشيند و مى شكند و مشكل افزون مى شود و اين به صورت ضرب المثل در ميان عرب در آمده كه مى گويند :

«كَنَاقِشِ الشَّوْكَةِ بِالشَّوْكَةِ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ ضَلْعَهَا مَعَهَا»، اين ضرب المثل را درباره كسى به كار مى برند كه مثلاً مى خواهد كسى را براى رفع اختلاف ميان او و ديگرى، حكم و داور كند، در حالى كه آن شخص تمايل به دشمن او دارد و كار را پيچيده تر مى كند.

منظور امام (عليه السلام) اين است كه من مى خواهم عصيان گران شام را به وسيله شما دفع كنم در حالى كه شما خود در زمره عصيانگران هستيد.

به هر حال اين تعبيرات دردآلود و رنج آور، نشان مى دهد كه امام (عليه السلام) در چه شرايط سختى قرار داشته است، اگر فرمان حمله مى داده مخالفت مى كردند و مى گفتند : داورى قرآن را بپذيريد، اگر مسأله داورى را مطرح مى فرموده، ايراد مى كردند كه : چرا تسليم دشمن شديد ؟

هر كدام نوايى مى نواختند و هر يك هوا و هوسى در سرمى پروراندند، وكار به جايى رسيد كه آگاه ترين و مدبرترين پيشوايان جهان، بعد از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)را به ضعف تدبير متهم نمودند، و اين نبود مگر به خاطر گروهى از پيروان ضعيف و ناتوان و ناصالح.

چرا و چگونه اين چنين شد ؟ گويى خدا مى خواهد با اين رهبر بزرگ همگان را بيازمايد.

و در پايان اين بخش امام (عليه السلام)، شكايت به درگاه خدا مى برد و عرض حاجت به پيشگاه او مى كند، عرضه مى دارد : «خداوندا ! طبيبان اين درد سخت و جانكاه، خسته شده اند و كشندگان آب از چاه (براى آبيارى اين زمين بى حاصل) درمانده گشته اند» (اللَّهُمَّ قَدْ مَلَّتْ أطِبَّاءُ هَذَا الدَّاءِ الدَّوِيِّ(3)، وَكَلَّتِ(4) النَّزْعَةُ(5) بِأَشْطَانِ(6) الرَّكِيِّ(7) ).

چه تعبير گويا و رسا و در عين حال سوزناكى ! هنگامى كه بيمارى سخت ولاعلاجى در جان كسى مى ريزد و طبيب حاذق هر دارويى مى دهد بيمار جواب مثبتى به آن دارو نمى دهد، سخت خسته و ملول مى شود، همچنين كشاورزانى كه با زحمت و تلاش فراوان از چاه هاى عميق آب مى كشند و به زمين نامستعدّى مى ريزند كه هيچ حاصلى نمى دهد سخت وامانده مى شوند و همين گونه است حال رهبر و پيشواى مدير و مدبّرى همچون على بن ابى طالب (عليه السلام) كه گرفتار گروهى جاهل، كوته بين، ضعيف الاراده وضعيف الايمان مى گردد.

در حديثى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم كه «عيسى بن مريم» چنين گفت : «داوَيْتُ الْمَرْضَى فَشَفَيْتُهُم بإذْنِ اللهِ وَاَبْرَاْتُ الاَْكْمَهُ وَاْلاَبْرَصَ بِإذِنِ اللهِ وَعَالَجْتُ الْمَوْتَى فَاحْيَيْتُهُمْ بِإذِنِ اللهِ وَعَالَجْتُ اْلاَحْمَقَ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَى إصْلاحِهِ; من بيماران را مداوا كردم و به اذن خدا آنها را شفا دادم، نابيناى مادرزاد و گرفتار بيمارى برص را به اذن خدا بهبودى بخشيدم; مردگان را به فرمان خدا زنده كردم، ولى خواستم احمق را معالجه كنم نتوانستم»(8).

* * *

##### 1. «عقده» در اصل به معناى گره است و در اين جا به معناى رأى صحيح و پيمان بر اطاعت است.
2. «ضلع» از مادّه «ضلع» (بر وزن سبب) به معناى تمايل پيدا كردن به چيزى گرفته شده، و در اين جا به معناى همسان و همانند است.
3. «داء دوى» به معناى بيمارى شديد است.
4. «كلّت» از مادّه «كلول» (بر وزن ملول) به معناى ضعف و ناتوانى گرفته شده است.
5. «نزعه» از مادّه «نزع» (بر وزن نذر) به معناى كشيدن يا بركندن است و «نزعه» جمع نازع به معناى كِشنده است.
6. «اشطان» جمع «شطن» (بر وزن وطن) به معناى طناب طولانى است كه با آن از چاه آب مى كشند.
7. «ركى» جمع «ركيّه» به معناى چاه آب است.
8. بحار الأنوار، جلد 14، صفحه 323، حديث 36.

▲بخش دوّم

أَيْنَ الْقَوْمُ الَّذِينَ دُعُوا إلَى الإسْلاَمِ فَقَبِلُوهُ، وَقَرَؤُوا الْقَرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ، وَهِيجُوا إلى الْجِهَادِ فَوَلِهُوا وَلَهَ اللِّقَاحِ إلَى أَوْلاَدِهَا، وَسَلَبُوا السُّيُوفَ أغْمَادَهَا، وَأَخَذُوا بِأَطْرَافِ الاَْرْضِ زَحْفاً زَحْفاً، وَصَفًّا صَفًّا. بَعْضٌ هَلَكَ، وَبَعْضٌ نَجَا. لاَ يُبَشَّرُونَ بِالاَْحْيَاءِ، وَلاَ يُعَزَّوْنَ عَنِ الْمَوْتى. مُرْهُ الْعُيُونِ مِنَ الْبُكَاءِ، خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ الصِّيَامِ، ذُبُلُ الشِّفَاهِ مِنَ الدُّعَاءِ، صُفْرُ الاَْلْوَانِ مِنَ السَّهَرِ. عَلَى وَجُوهِهمْ غَبَرَةُ الْخَاشِعِينَ. أُولئِكَ إخْوَاني الذَّاهِبُونَ. فَحَقَّ لَنَا أَنْ نَظْمَأَ إلَيْهِمْ، وَنَعَضَّ الاَْيْدِيَ عَلَى فِرَاقِهِمْ.

### ترجمه

كجايند آنها كه به اسلام دعوت شدند، و (از جان و دل) آن را پذيرفتند، قرآن را تلاوت كردند و به خوبى آن را شناختند و به كار بستند، به جهاد دعوت شدند و عاشقانه به سوى آن حركت كردند، همچون عشق ناقه به بچه هايش، غلاف شمشيرها را كنار انداختند (و فكر عقب نشينى را از سر به در كردند) و گرداگرد زمين را در جبهه هاى مختلف گروه گروه و صف در صف احاطه نمودند سرانجام بعضى شهيد شدند وبعضى رهايى يافتند.

آنها كسانى بودند كه هيچ گاه از زنده ماندن در ميدان جنگ، ابراز شادى نمى كردند و در مرگ شهيدان به يكديگر تسليت نمى گفتند ! آنها بر اثر گريه (از خوف خدا) چشمانشان ناراحت و به خاطر روزه شكم هايشان تهى ولب ها از كثرت دعا خشك شده و رنگ چهره ها بر اثر شب زنده دارى پريده و غبار خشوع بر چهره هاى آنها نشسته بود، (آرى) برادران من آنها بودند كه رفتند، پس سزاوار است كه تشنه ديدار آنها باشيم و از فراقشان انگشت حسرت به دندان بگزيم !

▲شرح و تفسير

▲آنها برادران من بودند !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه براى تحريك نيروها و تشويق آنها به جهاد، و سرزنش و ملامت در برابر كوتاهى ها و كاستى ها، يادى از دوستان شجاع، مؤمن و آگاه خود مى كند; كه هم در ميدان نبرد و جهاد با دشمن مى درخشيدند و هم در ميدان اطاعت و عبادت و بندگى خدا پيشرو پيشگام بودند، مى فرمايد : «كجايند آنها كه به اسلام دعوت شدند و (از جان و دل) آن را پذيرفتند. قرآن را تلاوت كردند و به خوبى آن را شناختند و به كار بستند، به جهاد دعوت شدند و عاشقانه به سوى آن حركت كردند، همچون عشق «ناقه» به بچه هايش، غلاف شمشيرها را كنار انداختند (و فكر عقب نشينى از سر به در كردند) و گرداگرد زمين (در جبهه مختلف) گروه گروه و صف در صف احاطه نمودند (سرانجام) بعضى شهيد شدند و بعضى رهايى يافتند» (أَيْنَ الْقَوْمُ الَّذِينَ دُعُوا إلَى الإسْلاَمِ فَقَبِلُوهُ، وَقَرَؤُوا الْقَرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ، وَهِيجُوا(1) إلى الْجِهَادِ فَوَلِهُوا(2) وَلَهَ اللِّقَاحِ(3) إلَى أَوْلاَدِهَا، وَسَلَبُوا السُّيُوفَ أغْمَادَهَا(4)، وَأَخَذُوا بِأَطْرَافِ الاَْرْضِ زَحْفاً(5)زَحْفاً،وَصَفًّاصَفًّا.بَعْضٌ هَلَكَ،وَبَعْضٌ نَجَا).

اوصافى را كه امام (عليه السلام) در اين عبارت براى آنها برشمرده بسيار حساب شده است. از ايمان به اسلام و فهم صحيح و دقيق قرآن، و به كاربستن آن كه انگيزه اصلى حركت به سوى جهاد است آغاز مى كند، سپس عشق آنها را به جهاد همچون عشق مادر به فرزند توصيف مى كند، و شجاعت آنها را مى ستايد، كه هرگز در فكر غلاف كردن شمشيرها و پايان جهاد نبودند. در آخر حركت گروهى و دسته جمعى آنها را ـ كه در همه ميدان ها در هر نقطه اى از زمين حاضر مى شدند ـ ستايش مى كند. و به يقين اين اوصاف در هر قوم و ملتى باشد، سرانجام پيروز مى شوند.

و در ادامه اين سخن به قسمت ديگرى از اوصاف آنها مى پردازد، كه از روحيه بلند و مقام زهد و خضوع و خشوع آنها در پيشگاه خداوند، پرده برمى دارد. مى فرمايد : «آنها كسانى بودند كه هيچ گاه از زنده ماندن در ميدان جنگ، ابراز شادى نمى كردند، و در مرگ شهيدان، به يكديگر تسليت نمى گفتند !» (لاَ يُبَشَّرُونَ بِالاَْحْيَاءِ، وَلاَ يُعَزَّوْنَ عَنِ الْمَوْتى).

و اين نشانه روحيه بلند آنهاست كه هرگز در بند حيات مادى نبودند كه اگر دوستانشان آن را از دست دهند، ناراحت شوند و اگر زنده بمانند به يكديگر تبريك بگويند، و شادمان باشند. آنها به شهادت در راه خدا افتخار مى كردند و بزرگترين سعادت خودرا در شهادت مى دانستند.

«آنها بر اثر گريه (از خوف خدا) چشمانشان ناراحت، و به خاطر روزه، شكم هايشان تهى، ولب ها، از كثرت دعا خشك شده، و رنگ چهره ها بر اثر شب زنده دارى پريده، و غبار خشوع بر چهره هاى آنها نشسته بود» (مُرْهُ(6) الْعُيُونِ مِنَ الْبُكَاءِ، خُمْصُ(7) الْبُطُونِ مِنَ الصِّيَامِ، ذُبُلُ(8) الشِّفَاهِ مِنَ الدُّعَاءِ، صُفْرُ(9) الاَْلْوَانِ مِنَ السَّهَرِ(10). عَلَى وَجُوهِهمْ غَبَرَةُ الْخَاشِعِينَ).

آرى، آنها در ميدان جهاد همچون شير مى غريدند; ولى در شب به هنگام راز و نياز با پروردگار گريه سرمى دادند و سيلاب اشك، فرو مى ريختند، در خلوت، چنين بودند و در جلوت، چنان.

و در پايان اين سخن، به عنوان يك درس سازنده و پر بار مى فرمايد : «برادران من، آنها بودند كه رفتند پس سزاوار است كه تشنه ديدار آنها باشيم و از فراقشان انگشت حسرت، به دندان بگزيم !» (أُولئِكَ إخْوَاني الذَّاهِبُونَ. فَحَقَّ لَنَا أَنْ نَظْمَأَ إلَيْهِمْ، وَنَعَضَّ الاَْيْدِيَ عَلَى فِرَاقِهِمْ).

هميشه مربيان آگاه، براى تربيت افراد مورد نظر الگوهاى برجسته و ارزنده را ارائه مى كنند تا مخاطبان خودرا با آنها بسنجند و در مسير آنها قرار دهند. كاستى هاى خود را بدانند و براى جبران به پاى خيزند و على (عليه السلام) اين معلّم بزرگ آسمانى همواره از اين روش استفاده مى كند. ولى افسوس ! كه مخاطبانش در آن زمان، شايستگى پذيرش اين برنامه هاى تربيتى را نداشتند. معلم و پيشوا هر قدر بصير و آگاه و شايسته و دلسوز باشد تا افراد تحت تربيت او از حدّ اقل آمادگى بهره مند نباشند، مفيد واقع نمى شود.

باران حيات بخش، همه جا مى بارد ولى از شوره زار هرگز چيزى جز خس نمى رويد. آفتاب بر همه جا مى تابد ولى چشمان نابينا چه بهره اى مى تواند بگيرد، نسيم حيات بخش همه جا مىوزد اما قبرهاى مردگان چه بهره اى مى گيرند.

##### 1. «هيجوا» فعل مجهول از مادّه «هيجان» است و در اين جا مفهومش اين است كه آنها را به سوى جهاد برمى انگيختند.
2. «ولهوا» از مادّه «وله» (بر وزن فرح) به معنى شدت اشتياق يا شدت حزن است.
3. «لقاح» جمع «لقوح» به معنى ناقه (شتر ماده) است.
4. «اغماد» جمع «غمد» (بر وزن هند) به معنى غلاف شمشير است.
5. «زحف» در اصل به معنى راه رفتن توأم با سنگينى است و به حركت لشكر انبوه و هر جمعيّت فشرده اطلاق مى شود.
6. «مره» جمع «امره» به معنى كسى است كه چشمش بيمارى يا ناراحتى دارد.
7. «خمص» جمع «اخمص» به معنى كسى است كه شكمش تهى و لاغر است.
8. «ذبل» جمع «ذابل» به معنى خشك و بى طراوت است.
9. «صُفر» جمع «اصفر» به معنى زرد و رنگ پريده است.
10. «سهر» به معنى شب زنده دارى و شب بيدارى است.

####

▲بخش سوّم

إنَّ الشَّيْطَانَ يُسَنِّي لَكُمْ طُرُقَهُ، وَيُرِيدُ أَنْ يَحُلَّ دِينَكُمْ عُقْدَةً عُقْدَةً، وَيُعْطِيَكُمْ بِالْجَمَاعَةِ الْفُرْقَةَ، وَبِالْفُرْقَةِ الْفِتْنَةَ. فَاصْدِفُوا عَنْ نَزَغَاتِهِ وَنَفَثَاتِهِ، وَاقْبَلُوا النَّصِيحَةَ مِمَّنْ أَهْدَاهَا اِلَيْكُمْ، وَاعْقِلوهَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ.

### ترجمه

شيطان راه هاى انحرافى خويش را براى شما آسان جلوه مى دهد، و مى خواهد (رشته هاى محكم) دين شما را گره گره بگشايد و به جاى اتحاد و هماهنگى، ايجاد تفرقه كند و به وسيله تفرقه، فتنه بر پا سازد. حال كه چنين است : از وسوسه ها و فريب هاى او روى بگردانيد و نصيحت را از كسى كه به شما هديه مى كند، پذيرا شويد، و آن را محكم در درون جان خويش نگهدارى كنيد.

▲شرح و تفسير

▲از وسوسه هاى شيطان بر حذر باشيد

در پايان خطبه از آن جا كه سرچشمه بسيارى از بدبختيها و مشكلاتى كه نمونه هاى آن در كلام امام (عليه السلام) آمد، وسوسه هاى شيطان است امام (عليه السلام) به همه يارانش هشدار مى دهد، كه مراقب توطئه هاى شيطان، و طرق نفوذ او باشند، و با چهار جمله، همه گفتنيها را بطور خلاصه بيان مى كند :

مى فرمايد : «شيطان راههاى انحرافى خويش را براى شما آسان جلوه مى دهد» (تا گام در طريق او بگذاريد) (إنَّ الشَّيْطَانَ يُسَنِّي(1) لَكُمْ طُرُقَهُ).

و از آن جا كه از روش سياست گام به گام، استفاده مى كند «مى خواهد (رشته هاى محكم) دين شما را گره گره بگشايد» (و اعتقادات و اعمال شما را يكى بعد از ديگرى بر باد دهد) (وَيُرِيدُ أَنْ يَحُلَّ دِينَكُمْ عُقْدَةً عُقْدَةً).

برنامه ديگر او اين است كه : «به جاى اتحاد و هماهنگى ايجاد تفرقه كند» (وَيُعْطِيَكُمْ بِالْجَمَاعَةِ الْفُرْقَةَ).

«و به وسيله تفرقه فتنه بر پا سازد !» (وَبِالْفُرْقَةِ الْفِتْنَةَ).

آرى نخستين برنامه شيطان اين است كه بيراهه هاى خطرناك را در نظر انسان، شاه راه مستقيم جلوه مى دهد، و با روش تساهل و تسامح همگان را به طرق خود دعوت مى كند، و طريق اطاعت الهى را مشكل و خشن و ناهموار جلوه گر مى سازد هنگامى كه انسان، در طريق او گام گذارد، در هر قدم او را به ترك قانونى از قانونهاى الهى و ترك پيمانى، از پيمانهاى مقدّس دينى، وادار مى سازد، همان طور كه قرآن مجيد چهار بار روى اين معنا تكيه كرده كه « (وَلاَ تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ); از گامهاى شيطان پيروى نكنيد».

و در جاى ديگر مى فرمايد : « (وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإنَّهُ يَأمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ); و هر كس از گامهاى شيطان پيروى كند (گمراه مى شود) چرا كه او به فحشا و منكر دعوت مى كند»(2).

و هنگامى كه انسان را نسبت به احكام الهى، بى تفاوت كرد و هوا وهوسها بر جامعه حاكم شد، با استفاده از تضادّهاى منافع مادى، وتعصبهاى جاهلى، مردم را به تفرقه دعوت مى كند همان گونه كه در قرآن مجيد مى خوانيم : « (إنَّما يُرِيْدُ الشَّيْطانُ اَنْ يُوْقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ); شيطان
مى خواهد در ميان شما عداوت و دشمنى بواسطه شراب و قمار ايجاد كند»(3).

بديهى است هنگامى كه آتش اختلاف و نفاق، در جامعه روشن شود فتنه ها به دنبال آن آشكار مى گردد. و فتنه ها دين و دنياى انسانها را تباه مى سازد.

در ماجراى «صفين» دقيقاً همين برنامه هاى شيطانى اجرا شد، نخست شيطان به آنها القا كرد كه پذيرش حكميّت سهلترين راه براى رسيدن به صلح و آرامش است سپس آنها را به نافرمانى در برابر دستورات محكم اميرمؤمنان (عليه السلام) در زمينه جهاد دعوت نمود و به دنبال آن تفرقه و نفاق در آن لشكر عظيم افكند كه نتيجه آن فتنه «عمروعاص» و فتنه خوارج بود.

سپس امام (عليه السلام) براى اين كه اصحاب و يارانش در اين دام نيفتند مى فرمايد : «حال كه چنين است از وسوسه ها و فريبهاى او روى بگردانيد و نصيحت را از كسى كه به شما هديه مى كند پذيرا شويد، و آن را محكم در درون جان خويش نگهدارى كنيد» (فَاصْدِفُوا(4) عَنْ نَزَغَاتِهِ(5) وَنَفَثَاتِهِ(6)، وَاقْبَلُوا النَّصِيحَةَ مِمَّنْ أَهْدَاهَا اِلَيْكُمْ، وَاعْقِلوهَا(7) عَلَى أَنْفُسِكُمْ).

در عصر و زمان ما نيز مطلب همين گونه است، نخست شيطان طرق انحرافى خودرا سهل و آسان نشان مى دهد، و گروهها را به سوى خود مى كشاند و بعد ارزش هاى اسلامى را يكى يكى از آنها مى گيرد، سپس در ميان آنها تفرقه مى افكند و به دنبال تفرقه آتش فتنه هاى سياسى اجتماعى و اقتصادى را روشن مى كند.

* * *

##### 1. «يسنّى» از ريشه «سناء» به معنى روشنايى است و هنگامى كه به باب تفعيل برود به معنى سهل وآسان نمودن است.
2. بقره، آيات 168 و 208. انعام، آيه 142. نور، آيه 21.
3. مائده : 91.
4. «اِصْدِفوا» از مادّه «صدف» (بر وزن عطف) به معنى اعراض كردن و منصرف شدن است.
5. «نزغات» جمع «نزغة» (بر وزن ضربه) به معنى فريب دادن است.
6. «نفثات» جمع «نفثة» در اين جا به معنى وسوسه كردن است.
7. «اعقلوا» از مادّه «عقل» (بر وزن دغل) به معنى بستن پاى شتر است، سپس به نگهدارى هر چيزى اطلاق شده و عقل به معنى خرد نيز از همين ريشه است زيرا انسان را از كارهاى خلاف باز مى دارد.

##

▲خطبه122(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

قاله للخوارج، وقد خرج إلى معسكرهم وهم مقيمون على انكار الحكومة، فقال (عليه السلام) :

هنگامى كه خوارج در مخالفت خود با مسأله حكميّت، پافشارى كردند امام (عليه السلام) به لشكرگاه آنان رفت و اين خطبه را ايراد فرمود :

##### 1. سند خطبه :
مرحوم «طبرسى» اين سخن را در كتاب «احتجاح» كوتاه تر از آنچه در اين جا آمده، آورده است كه نشان مى دهد از منبع ديگرى گرفته است.
«ابن ابى الحديد» مى گويد : اين كلام گر چه ظاهراً به هم پيوسته است ولى در واقع از سه بخش تشكيل مى شود كه از هم جداست و مرحوم «سيّد رضى» طبق روشى كه دارد، گاه از يك خطبه طولانى كلمات فصيح تر را جدا كرده و بخش هايى را حذف مى كند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 271).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در بالا آمد، اين خطبه، بخشى از سخنان امام (عليه السلام) قبل از «جنگ نهروان» را بازگو مى كند، كه امام (عليه السلام) به عنوان اتمام حجت براى آنها ايراد فرمود، و سخنان امام (عليه السلام) بسيار مؤثر واقع شد به گونه اى كه اكثريت قاطع خوارج توبه كردند و از جنگ كناره گيرى نمودند.

امام (عليه السلام) در اين سخنان حساب شده، نخست آنان را به دو گروه، تقسيم نموده و صفوفشان را از هم جدا مى كند : كسانى كه در «صفين» حضور داشتند و كسانى كه حضور نداشتند.

در بخش دوّم، روى سخن را به صفينيان كرده و به آنها يادآور مى شود : شما بوديد كه مسأله حكميّت را بر من تحميل كرديد، در حالى كه من به شدت با آن مخالف بودم و شما را دستور به ادامه جهاد، تا پيروزى دادم.

در بخش سوّم، به اين نكته اشاره مى فرمايد كه : ما در آغاز اسلام براى پيشرفت اين آيين مقدّس، حتّى با نزديكترين بستگان خود كه در صف كفر، قرار داشتند جهاد كرديم، ولى اكنون در برابر ما برادران مسلمان ما هستند كه به راه خطا رفته اند و شرايط به گونه ديگرى است. لذا نخست بايد از آنها رفع شبهه كنيم، اميداست مشكل حل شود.

* * *

▲بخش اوّل

أَكُلُّكُمْ شَهِدَ مَعَنَا صِفِّينَ ؟ فَقَالُوا : مِنَّا مَنْ شَهِدَ وَمِنَّا مَنْ لَمْ يَشْهَدْ. قَالَ : فَامْتَازُوا فِرْقَتَيْنِ، فَلْيَكُنْ مَنْ شَهِدَ صِفِّينَ فِرْقَةً، وَمَنْ لَمْ يَشْهَدْهَا فِرْقَةً، حَتَّى أُكَلِّمَ كُلاًّ مِنْكُمْ بِكَلاَمِهِ. وَنَادَى النَّاسَ، فَقَالَ :

أَمْسِكُوا عَنِ الْكَلاَمِ، وَأَنْصِتُوا لِقَوْلِي، وَأَقْبِلُوا بِأَفْئِدَتِكُمْ إلَيَّ، فَمَنْ نَشَدْنَاهُ شَهَادَةً فَلْيَقُلْ بِعِلْمِهِ فِيهَا.

ثُمَّ كَلَّمَهُمْ عَلَيْهِ السَّلاَمُ بِكَلاَم طَوِيل، مِنْ جُمْلَتِهِ أَنْ قَالَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ :

أَلَمْ تَقُولُوا عِنْدَ رَفْعِهِمُ الْمَصَاحِفَ حِيلَةً وَغِيلَةً، وَمَكْراً وَخَدِيعَةً : إخْوَانُنَا وَأَهْلُ دَعْوَتِنَا، اسْتَقَالُونَا وَاسْتَرَاحُوا إلَى كِتَابِ اللهِ سُبْحَانَهُ، فَالرَّأْيُ الْقَبُولُ مِنْهُمْ وَالتَّنْفِيسُ عَنْهُمْ ؟ فَقُلْتُ لَكُمْ : هذَا أَمْرٌ ظَاهِرُهُ إيمَانٌ، وَباطِنُهُ عُدْوَانٌ، وَأَوَّلُهُ رَحْمَةٌ، وَآخِرُهُ نَدَامَةٌ. فَأَقِيمُوا عَلَى شَأْنِكُمْ، وَالْزَمُوا طَرِيقَتَكُمْ، وَعَضُّوا عَلَى الْجِهَادِ بَنَوَاجِذِكُمْ، وَلاَ تَلْتَفِتُوا إلَى نَاعِق نَعَقَ : إنْ أُجِيبَ أَضَلَّ، وَإنْ تُرِكَ ذَلَّ. وَقَدْ كَانَتْ هذِهِ الْفَعْلَةُ، وَقَدْ رَأَيْتُكُمْ أَعْطَيْتُمُوهَا. وَاللهِ لَئِنْ أَبَيْتُهَا مَا وَجَبَتْ عَلَيَّ فَرِيضَتُهَا، وَلاَ حَمَّلَنِي اللهُ ذَنْبَهَا. وَوَاللهِ إنْ جِئْتُهَا إنِّي لَلْمُحِقُّ الَّذِي يُتَّبَعُ; وَإنَّ الْكِتَابَ لَمَعِي، مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ.

### ترجمه

آيا همه شما در «صفّين» با ما بوده ايد ؟ آنها گفتند : «بعضى از ما حضور داشت و بعضى حاضر نبود».

فرمود : پس به دو گروه تقسيم شويد ! آنها كه در «صفين» بودند يك گروه شوند و آنها كه نبودند گروه ديگر، تا با هر كدام با سخنى كه مناسب اوست سخن بگويم، سپس امام (عليه السلام) مردم را ندا داده فرمود : خاموش باشيد و به حرفهايم گوش فرا دهيد ! و با دل هايتان به سوى من آييد و هر كس را سوگند دادم كه درباره آنچه مى داند گواهى دهد با علم و اطلاع خود گواهى دهد آن گاه حضرت با آنها سخنى طولانى گفت : كه بخشى از آن اين است : «مگر آن زمان كه (سپاه معاويه) از روى حيله و نيرنگ و مكر و خدعه قرآنها را بر سر نيزه ها بلند كردند، نگفتيد «اينها برادران ما هستند و اهل مذهب ما از ما خواسته اند كه از آنها درگذريم و راضى به حكميّت كتاب قرآن شده اند، رأى صواب آن است كه از آنها بپذيريم و دست از آنان بكشيم ؟»

ولى من به شما گفتم : اين كارى است كه ظاهرش ايمان و باطنش (كُفْر و) عدوان است، آغازش رحمت و پايانش ندامت است، به حال خود باقى باشيد و از راهى كه پيش گرفته ايد منحرف نشويد و به جهاد ادامه دهيد، دندانها را بر هم بفشاريد، و به هيچ صدايى اعتنا نكنيد چرا كه اينها صداهايى است كه اگر به آن پاسخ گويند گمراه مى كند و اگر رهايش سازند گوينده اش خوار و ذليل مى شود، ولى (متأسّفانه) پيشنهاد شما (مسأله حكميّت) انجام گرفت و ديدم شما آن را پذيرفتيد (اكنون كه در دام آنها گرفتار شده ايد فريادتان بلند شده است).

به خدا سوگند ! اگر من از پذيرش اين امر سرباز مى زدم، متعهّد به لوازم آن نبودم و خداوند گناه آن را بر دوش من نمى گذاشت (ولى مرا به اجبار به اين وادى كشانديد) و اگر آن را پذيرا شدم باز حق با من بود و قرآن با من است (وبه حقانيت من حكم مى كند) و از آن زمان كه با آن آشنا شده ام هرگز از آن جدا نگشته ام.

* * *

▲شرح و تفسير

▲چگونه در دام دشمن افتاديد

همان گونه كه در بالا آمد مخاطبين اين خطبه، «خوارج نهروان» هستند كه امام (عليه السلام) براى اتمام حجت با آنها و هدايت و ارشاد گروه فريب خورده، اين سخن را ايراد كرد، و در آغاز براى آماده ساختن آنها چنين فرمود : «آيا همه شما در «صفين» با ما بوديد ؟» (أَكُلُّكُمْ شَهِدَ مَعَنَا صِفِّينَ ؟).

«آنها گفتند : بعضى از ما حضور داشت وبعضى حاضر نبود» (فَقَالُوا : مِنَّا مَنْ شَهِدَ وَمِنَّا مَنْ لَمْ يَشْهَدْ).

با اين كه ميان جنگ «صفّين» و جنگ با «خوارج نهروان» فاصله چندانى نبود، معلوم نيست گروه دوّم كه در «صفّين» نبوده اند، چگونه به اين گروه فتنه گر، پيوستند، شايد وسوسه هاى گروه اوّل در ميان مردم «كوفه» وفرزندان و بستگانشان، اين اثر را گذاشته كه با آنها هم صدا شوند و در صف آتش بياران فتنه قرار گيرند.

به هر حال امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن فرمود : «پس به دو گروه تقسيم شويد ! آنها كه در «صفين» بودند، يك گروه شوند و آنها كه نبودند گروه ديگر. تا با هر كدام با سخنى كه مناسب اوست سخن بگويم» (قَالَ : فَامْتَازُوا فِرْقَتَيْنِ، فَلْيَكُنْ مَنْ شَهِدَ صِفِّينَ فِرْقَةً، وَمَنْ لَمْ يَشْهَدْهَا فِرْقَةً، حَتَّى أُكَلِّمَ كُلاًّ مِنْكُمْ بِكَلاَمِهِ).

اين تعبير نشان مى دهد : اگر مخاطبين در سخنان مهم، يك دست نباشند فصاحت و بلاغت ايجاب مى كند كه آنها را از هم جدا سازند و با هر كدام مناسب حالشان سخن بگويند، تا كاملاً مؤثّر واقع شود و امام (عليه السلام) از اين روش استفاده فرمود و نتيجه بخش بود.

بعد از آن مى خوانيم : «امام (عليه السلام) مردم را ندا داد فرمود : خاموش باشيد ! و به حرفهايم گوش فرا دهيد ! و با دل هايتان به سوى من آييد، و هر كس را سوگند دادم كه درباره آنچه مى داند گواهى دهد، با علم و اطلاع خود گواهى دهد» (وَنَادَى النَّاسَ، فَقَالَ : أَمْسِكُوا عَنِ الْكَلاَمِ، وَأَنْصِتُوا لِقَوْلِي، وَأَقْبِلُوا بِأَفْئِدَتِكُمْ إلَيَّ، فَمَنْ نَشَدْنَاهُ(1) شَهَادَةً فَلْيَقُلْ بِعِلْمِهِ فِيهَا).

از اين تعبير استفاده مى شود كه «خوارج» يا لشكريان امام (عليه السلام) كه در آن جا حضور داشتند و يا هر دو، مشغول سخن گفتن با يكديگر بودند، امام نخست آنها را دعوت به سكوت و گوش فرا دادن از دل و جان نمود تا زمينه تأثير آماده شود و در ضمن، شهود خودرا نيز از ميان جمعيّت به صورت عام برگزيد.

«سپس آن حضرت (عليه السلام) با آنان سخن گفت، سخنى طولانى كه بخشى از آن اين است» (ثُمَّ كَلَّمَهُمْ عَلَيْهِ السَّلاَمُ بِكَلاَم طَوِيل، مِنْ جُمْلَتِهِ أَنْ قَالَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ(2)).

امام (عليه السلام) دست آنها را گرفته و به گذشته نزديك مى برد و اشتباهات بزرگ و عصيان آنها را يادآور مى شود و به گروهى كه در «صفين» حضور داشته اند مى فرمايد : «مگر آن زمان كه (سپاه معاويه) از روى حيله و نيرنگ و مكر و خدعه قرآنها را بر سرنيزه ها بلند كردند، نگفتيد : اينها برادران ما هستند و اهل مذهب ما ؟ از ما خواسته اند كه از آنان درگذريم و راضى به حكميّت كتاب خدا، قرآن شده اند، رأى صواب اين است كه از آنها بپذيريم و دست از آنان بكشيم ؟» (أَلَمْ تَقُولُوا عِنْدَ رَفْعِهِمُ الْمَصَاحِفَ حِيلَةً وَغِيلَةً(3)، وَمَكْراً وَخَدِيعَةً : إخْوَانُنَا وَأَهْلُ دَعْوَتِنَا، اسْتَقَالُونَا(4) وَاسْتَرَاحُوا إلَى كِتَابِ اللهِ سُبْحَانَهُ، فَالرَّأْيُ الْقَبُولُ مِنْهُمْ وَالتَّنْفِيسُ(5) عَنْهُمْ).

آن گاه پاسخ خودرا در برابر اين فريب و نيرنگ به آنها يادآور شده مى فرمايد : (به خاطر داريد كه) من به شما گفتم : اين كارى است كه ظاهرش ايمان و باطنش (كفرو) عدوان است، آغازش رحمت و پايانش ندامت است» (فَقُلْتُ لَكُمْ : هذَا أَمْرٌ ظَاهِرُهُ إيمَانٌ، وَباطِنُهُ عُدْوَانٌ، وَأَوَّلُهُ رَحْمَةٌ، وَآخِرُهُ نَدَامَةٌ).

«بر همين حال باقى باشيد، و از راهى كه پيش گرفته ايد منحرف نشويد و در اين مرحله سرنوشت ساز، به جهاد ادامه دهيد و در جهاد دندانها را بر هم بفشاريد و به هيچ صدايى اعتنا نكنيد، چرا كه اينها صداهايى است كه اگر به آن پاسخ (موافق) گويند گمراه مى كند و اگر رهايش سازند گوينده اش خوار و ذليل مى شود» (فَأَقِيمُوا عَلَى شَأْنِكُمْ، وَالْزَمُوا طَرِيقَتَكُمْ، وَعَضُّوا عَلَى الْجِهَادِ بَنَوَاجِذِكُمْ، وَلاَ تَلْتَفِتُوا إلَى نَاعِق نَعَقَ : إنْ أُجِيبَ أَضَلَّ، وَإنْ تُرِكَ ذَلَّ).

«ولى (مع الأسف) اين كار (مسأله حكميّت) انجام گرفت و ديدم شما آن را پذيرفتيد» (اكنون كه در دام آنها گرفتار شده ايد فريادتان بلند شده است) (وَقَدْ كَانَتْ هذِهِ الْفَعْلَةُ، وَقَدْ رَأَيْتُكُمْ أَعْطَيْتُمُوهَا).

راستى شگفت آور است ! از يكسو امام (عليه السلام) را در آخرين لحظات سرنوشت ساز جنگ، كه گام هاى كوتاهى به سوى پيروزى باقى مانده بود، سخت در فشار مى گذارند كه به نيرنگ «ابن عاص» تن در دهد و حكميّت را بپذيرد، و حتى امام (عليه السلام) را تهديد مى كنند كه اگر «مالك اشتر» باز نكردد، جان خودت در خطر است، ولى هنگامى كه پرده ها كنار مى رود و نيرنگ ها فاش مى شود و به بن بست مى رسند به جاى آن كه بيايند و عذرخواهى كنند، در فكر جبران اين خطاى بزرگ برآيند، طلبكار مى شوند كه، چرا حكميّت را پذيرفتى ؟ !

نكته جالب اين كه : امام (عليه السلام) در آغاز «خوارج» را به دو دسته كرد; گروهى كه در «صفين» حضور داشتند و گروهى كه نداشتند تا روشن سازد كه اگر گروه دوّم به خاطر نادانى و بى خبرى از جريان صفين، قيام كردند، شما كه در صفين بوديد و تمام جريان ها را از نزديك ديديد، چرا ؟ شما با چه منطقى به ميدان جنگ «نهروان» گام گذاشتيد ؟ و مرا مسئوول داستان حكميّت مى دانيد ؟

و به اين ترتيب هم با آنها اتمام حجت فرمود، و هم به گروه دوّم كه فريب اين گروه را خورده بودند و به اتفاق آنها به ميدان آمده بودند.

و كارى بدتر از اين نيست كه انسان گوش به ارشاد و راهنمايى ناصح مشفق فرا ندهد و هنگامى كه گرفتار عاقبت شوم اعمال خود شد، او را مقصّر بشمارد و زبان اعتراض بگشايد.

آرى، انسان هاى بى انصاف و فراموش كار، از اين كارها بسيار دارند.

سپس امام (عليه السلام) با سخن ديگرى، مطلب را براى آنها آشكارتر مى سازد. مى فرمايد : «به خدا سوگند ! اگر من از پذيرش اين امر (حكميّت) سرباز مى زدم، متعهّد به لوازم آن نبودم و خداوند گناه آن را بر دوش من نمى گذاشت !» (وَاللهِ لَئِنْ أَبَيْتُهَا مَا وَجَبَتْ عَلَيَّ فَرِيضَتُهَا، وَلاَ حَمَّلَنِي اللهُ ذَنْبَهَا).

اشاره به اين كه : اگر من در آغاز سخت با مسأله حكميّت مخالف بودم براى اين كه در برابر لوازم آن مسئوول نباشم. و گناه آن بر دوش من سنگينى نكند; چرا كه مسأله حكميّت سبب تقويت حاكميت جبّاران شام، شد و خون هاى شهداى «صفين» را بر باد داد و طرفداران حق را ذليل و مأيوس كرد.

به دنبال آن مى افزايد : از سوى ديگر «به خدا سوگند ! اگر آن را در پايان كار پذيرا شدم باز حق با من بود و قرآن با من است (و به حقانيت من گواهى مى دهد) از آن زمان كه با آن آشنا شده ام، هرگز از آن جدا نگشته ام» (وَوَاللهِ إنْ جِئْتُهَا إنِّي لَلْمُحِقُّ الَّذِي يُتَّبَعُ; وَإنَّ الْكِتَابَ لَمَعِي، مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ).

اشاره به اين كه، هنگامى كه ديدم در ميان شما در مسأله حكميّت چنان اختلافى افتاده كه اگر جلوى آن را نگيرم شما خودتان بر ضد يكديگر قيام مى كنيد و گروهى بر گروه ديگر شمشير مى كشد و اسباب بدبختى و رسوايى بزرگ فراهم مى شود، اين جا بود كه مجبور شدم و حكميّت را پذيرفتم.

و آنگهى، اگر در مسأله حكميّت قرآن، كار را به دست كسى مى گذاشتيد، كه هميشه با قرآن بوده و از محتواى آن كاملاً آگاه است و به سراغ فرد ساده لوح و نادان و پستى همچون «ابو موسى اشعرى» نمى رفتيد، اين توطئه خنثى مى شد، و اگر زيان هايى داشت به حدّ اقل مى رسيد; اما شما هم حكميّت را بر من تحميل كرديد، و هم ابو موسى اشعرى نادان را. و در اين دام بزرگ گرفتار شديد و حدّ اكثر زيان هاى آن را پذيرفتيد.

حال حرف حساب شما چيست ؟ آيا من بايد پاسخ گوى خلاف كاريهاى شما باشم ؟ و جريمه جرايم سنگين شما را بپردازم ؟

از آن چه در بالا گفته شد، نكات زير روشن مى شود :

1 ـ امام (عليه السلام) در اين بخش از سخنانش دو بار سوگند ياد كرده است. مخصوصاً در بخش دوّم با تاكيدهاى بيشتر تا نشان دهد كمترين كوتاهى از ناحيه او نبوده است.

2 ـ آنچه امام (عليه السلام) در اين دو سوگند بيان كرده دليلى بر ترديد آن حضرت در مسأله حكميّت نبوده است بلكه اشاره به دو حالت مختلف است. در آغاز سخت مخالف بود چون آن را فريب و نيرنگ خطرناكى مى دانست و بعد كه اصحاب و يارانش اختلاف كردند و گروه عظيمى از افراد بى خبر و نادان اصرار بر قبول حكميّت داشتند، براى پرهيز از ضايعات بيشتر، و دفع فتنه هاى فزونتر، تن به حكميّت داد. از اين رو، هم مخالفت اوّل حكيمانه بود و هم موافقت دوّم.

از اين گذشته اگر آنها در مسأله حكميّت روى فرد نادان و ساده لوحى همچون «ابو موسى اشعرى» پافشارى نمى كردند، مشكلات بسيار كمتر بود، آنچه باعث عقيم ماندن نتايج جنگ «صفين» وامتياز گرفتن دشمنان اسلام شد، همان پافشارى جاهلانه بود نبابراين، اين گروه متعصب و نادان، سنگرهاى خود را يكى بعد از ديگرى از دست دادند و گرفتار آن سرانجام شوم شدند، و عجب اين كه همه اينها را فراموش كرده، در برابر امام (عليه السلام) شمشير كشيدند و مدعى شدند چرا حكميّت را پذيرفتى ؟ !

اما به هر حال، سخنان منطقى و پربار امام (عليه السلام) در اين زمينه كار خودرا كرد و گروه زيادى از «خوارج» در همان جا بيدار شدند و توبه كردند و از جنگ كناره گيرى نمودند، حتى در بعضى از تواريخ آمده اكثريت آنها به توبه كنندگان پيوستند.

* * *

##### 1. «نشد» از مادّه «نشد» (بر وزن مشق) به معنى صدا زدن و سؤال كردن و طلب نمودن است و در جمله بالا به معنى شهادت طلبيدن است.
2. آيا اين جمله كلام «سيّد رضى» است يا كلام راوى اين خطبه، كه «سيّد رضى» از او نقل كرده ؟ درست معلوم نيست ولى مسلّم است كه سخن امام (عليه السلام) بسيار از آنچه در «نهج البلاغه» آمده بيشتر بوده است و «سيّد رضى» طبق روشى كه دارد بخشهاى برجسته تر را برگزيده است.
3. «غيلة» به معنى نيرنگ است.
4. «استقالوا» از مادّه «استقالة» به معنى درخواست پس گرفتن چيزى است.
5. «تنفيس» به معنى گشايش وآزاد نمودن و دست كشيدن است.

###

▲نكته

▲گوشه اى از شخصيت معاويه !

كارهايى كه «معاويه» در طول تاريخ زندگى خود مخصوصاً در دوران حكومتش كرد، براى هر فرد با انصافى اين نكته را روشن مى سازد كه او نه به عدالت در ميان مسلمين مى انديشيد، و نه براى پيشرفت اسلام، دل مى سوزاند. او پيوسته در اين فكر بود، كارى كند كه پايه هاى حكومت لزرانش محكم شود، و به همين دليل، از تمام شيوه هايى كه حاكمان جبّار دنيا استفاده كردند استفاده مى كرد.

داستان برافراشتن پيراهن «عثمان» در «شام» و اشك هاى دروغين ريختن و مردم را براى شورش در برابر اميرمؤمنان على (عليه السلام) برانگيختن وخون مسلمين را بر باد دادن يك نمونه زنده آن بود.

دادن رشوه هاى كلان به سران قبايل و حتى بعضى از فرماندهان لشكر على (عليه السلام) و ايجاد تفرقه و نفاق در ميان آنها و در بين مردم.

فرستادن گروه هاى غارتگر به نواحى مختلف براى ايجاد ناامنى، نمونه هاى ديگرى محسوب مى شود.

مسأله بلند كردن قرآن ها بر سرنيزه ها نيز در همين راستا ارزيابى مى شود. او نه آماده پذيرش حكميّت قرآن بود و نه اهميّتى به اين امر مى داد او فقط حكومت مى خواست.

بعضى از شارحان «نهج البلاغه» در اين جا اشارات قابل ملاحظه اى دارند. مى نويسد :

«معاويه» در آغاز به عنوان خون خواهى عثمان، در برابر اميرمؤمنان على (عليه السلام)برخاست ولى پس از پيروزى با قاتلان عثمان، هيچ برخوردى نداشت. گاه به بعضى از آنها مى گفت : اَلَسْتَ مِنْ قَتَلةِ عُثْمَانَ ؟ (آيا تو از قاتلان عثمان نيستى ؟) و گاه هم سكوت مى كرد و عطايى به آنها مى بخشيد. (اين سخن را از «عقاد» در كتاب «معاويه» نقل مى كند).

واز كتاب «على بن ابى طالب (عليه السلام)» نوشته «عبدالكريم خطيب» نقل مى كند كه «عايشه» دختر «عثمان» از «معاويه» خواست قاتلان پدرش را قصاص كند. «معاويه» در جواب به او گفت : «لاَنْ تَكُونِي اِبْنَةَ عَمِّ أَمْيرِالمُؤْمِنينَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَكُوني امْرأَةً مِنْ عَرَضِ النَّاسِ; تو دختر عموى اميرالمؤمنين باشى، بهتر از آن است كه يكى از زنان عادى به شمار روى».

منظورش اين است كه خونخواهى عثمان تمام شد هدف اين بود كه به حكومت نائل شوم كه تأمين شد. پافشارى بر خونخواهى ممكن است وضع مرا متزلزل سازد، تو هم قانع باش كه به منزله دختر عموى من هستى، دختر عموى حاكم مسلمين !

البتّه «معاويه» را از ياران نزديكش نيز مى توان شناخت، «عقاد» دانشمند معروف اهل سنت مى نويسد :

«روزى «عمروعاص» به «معاويه» گفت : اَتَرى اَنَّنَا خَالَفْنَا عَليًّا لِفَضْلِنَا; تو گمان مى كنى ما با على (عليه السلام) بدين جهت مخالفت كرديم كه از او برتريم ؟»،«لاَ وَاللهِ إنْ هِي إلاَّ الدُّنْيا نَتَكَالَبُ عَلَيْهَا»; به خدا سوگند ! چنين نيست هدف ما اين است كه به مقامات دنيا دست يابيم» و سخن از دين و اسلام و قرآن دستاويزى بيش نيست.

«ابن اثير» مى نويسد : «سعدوقاص» به «معاويه» گفت : «السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْمَلِكُ; سلام بر تو اى پادشاه !» «معاويه» گفت : چرا يا اميرالمؤمنين نگفتى ؟ «سعدوقاص» پاسخ داد : «وَاللهِ إنِّي مَا أُحِبُّ إنْ وَلَّيْتُهَا بِمَا وَلَّيْتَها; به خدا سوگند من دوست ندارم خلافت را آن گونه كه تو (از طريق مكر و حيله) به دست آورده اى در اختيار بگيرم»(1).

* * *

##### 1. «في ظلال نهج البلاغه» مرحوم «مغنيه» ذيل خطبه مورد بحث جلد 2، صفحه 222 به بعد.

▲بخش دوّم

فَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، وَإنَّ الْقَتْلَ لَيَدُورُ عَلَى الاْبَاءِ وَالاَْبْنَاءِ وَالاْخْوَانِ وَالْقَرَابَاتِ، فَمَا نَزْدَادُ عَلَى كُلِّ مُصِيبَة وَشِدَّة إلاَّ إيمَاناً، وَمُضِيّاً عَلَى الْحَقِّ، وَتَسْلِيماً لِلاَْمْرِ، وَصَبْراً عَلَى مَضَضِ الْجِرَاحِ. وَلكِنَّا إنَّمَا أَصْبَحْنَا نُقَاتِلُ إخْوَانَنَا فِي الاِْسْلاَمِ عَلَى مَا دَخَلَ فِيهِ مِنَ الزَّيْغِ وَالإعْوِجَاجِ، وَالشُّبْهَةِ وَالتَّأْوِيلِ. فَإذَا طَمِعْنَا فِي خَصْلَة يَلُمُّ اللهُ بِهَا شَعَثَنَا، وَنَتَدَانَى بِهَا إلَى الْبَقِيَّةِ فِيمَا بَيْنَنَا، رَغِبْنَا فِيهَا، وَأَمْسَكْنَا عَمَّا سِوَاهَا.

### ترجمه

ما همراه رسول خدا (صلى الله عليه وآله) بوديم، و قتل و كشتار (حتى) در ميان پدران و فرزندان و برادران و خويشاوندان (كه بر ضد اسلام قيام كرده بودند) دور مى زد، و هر مصيبت و سختى در اين راه پيش مى آمد، سبب افزايش ايمان ما و حركت در راه حق و تسليم در برابر فرمان (خدا) و شكيبايى بر درد و سوزش جراحت ها مى شد، (ودر يك جمله ما از هيچ مشكلى هر اس نداشتيم) ولى ما هم اكنون با جماعتى كه (ظاهراً) برادران اسلامى ما هستند، به خاطر انحرافات و كجى ها و شبهات و تأويلات ناروا كه در اسلام دارند، پيكار مى كنيم، بنابراين هر گاه احساس كنيم چيزى باعث جمع پراكنده ما مى گردد و به وسيله آن به هم نزديك مى شويم و باقيمانده پيوندها را در ميان خود محكم مى سازيم، به آن علاقه نشان مى دهيم و از غير آن خوددارى مى كنيم !

* * *

▲شرح و تفسير

▲تا آن جا كه در توان داريم براى وحدت مى كوشيم

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه كه آخرين بخش آن است به سراغ يك جواب منطقى براى بهانه جويان «خوارج» مى رود، آنهايى كه مى گفتند : چرا امام (عليه السلام)تن به حكميّت داده است ؟ چرا ما همچون ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله) در صدر اسلام با دشمن تا آخرين نفس نجنگيم ؟ آيا پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) هرگز تن به حكميّت با دشمنان خود داد ؟

امام (عليه السلام) در پاسخ، اين حقيقت را آشكار مى سازد كه زمان ما با زمان پيامبر (صلى الله عليه وآله) بسيار متفاوت است و كسانى كه ما با آنها مى جنگيم، گروهى از مسلمانان فريب خورده اند، در حالى كه دشمنان ما در صدر اسلام، كفّار بى ايمان و مشركان مخالف با اسلام بودند. مى فرمايد :

«ما همراه رسول خدا (صلى الله عليه وآله) بوديم و قتل و كشتار (حتى) در ميان پدران و فرزندان و برادران و خويشاوندان (كه بر ضد اسلام قيام كرده بودند) دور مى زد و در اين راه، هر مصيبت و سختى پيش مى آمد سبب افزايش ايمان ما و حركت در راه حق و تسليم در برابر فرمان (خدا) و شكيبايى بر درد و سوزش جراحت ها مى شد» (فَلَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، وَإنَّ الْقَتْلَ لَيَدُورُ عَلَى الاْبَاءِ وَالاَْبْنَاءِ وَالاْخْوَانِ وَالْقَرَابَاتِ، فَمَا نَزْدَادُ عَلَى كُلِّ مُصِيبَة وَشِدَّة إلاَّ إيمَاناً، وَمُضِياً عَلَى الْحَقِّ، وَتَسْلِيماً لِلاَْمْرِ، وَصَبْراً عَلَى مَضَضِ(1)الْجِرَاحِ).

آرى در آن زمان ما با قدرت و شدت به دشمن حمله مى كرديم حتى اگر برادران و بستگان ما در وصف آنها قرار داشتند، گرچه مصيبت آنها بر ما سخت بود اما چون به فرمان خدا انجام مى گرفت، ايمان ما فزونى مى يافت و در برابر تمام مصائب و جراحات جنگ صبور و شاكر بوديم.

ولى امروز جريان تغيير يافته «ما هم اكنون با جماعتى كه (ظاهراً) برادران اسلامى ما هستند به خاطر انحرافات و كجى ها و شبهات و تأويلات ناروا كه در اسلام دارند پيكار مى كنيم، بنابراين هر گاه احساس كنيم چيزى باعث جمع پراكنده ما مى شود و به وسيله آن به هم نزديك مى گرديم و باقيمانده پيوندها را در ميان خود محكم مى سازيم، به آن علاقه نشان مى دهيم و از غير آن خوددارى مى كنيم» (وَلكِنَّا إنَّمَا أَصْبَحْنَا نُقَاتِلُ إخْوَانَنَا فِي الاِْسْلاَمِ عَلَى مَا دَخَلَ فِيهِ مِنَ الزَّيْغِ وَالإعْوِجَاجِ، وَالشُّبْهَةِ وَالتَّأْوِيلِ. فَإذَا طَمِعْنَا فِي خَصْلَة يَلُمُّ(2) اللهُ بِهَا شَعَثَنَا(3)، وَنَتَدَانَى بِهَا إلَى الْبَقِيَّةِ فِيمَا بَيْنَنَا، رَغِبْنَا فِيهَا، وَأَمْسَكْنَا عَمَّا سِوَاهَا).

امام (عليه السلام) با اين عبارت، نشان مى دهد كه قياس زمان او به زمان پيامبر (صلى الله عليه وآله)قياس مع الفارق است چرا كه در آن زمان، مبارزه با دشمنِ بيرون بود، و در زمان امام (عليه السلام) با دوستان فريب خورده و منحرف درونى، و در واقع كار امام (عليه السلام) در قبول حكميّت برگرفته از آيه شريفه « (وَإنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنيْنَ اْقتَتَلُوا فَاَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإنْ بَغَتْ إحْداهُما عَلَى الاُْخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِىءَ إِلى أَمْرِ اللهِ فَإنْ فَاءَتْ فَاَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَاَقْسِطُوا إنَّ اللهَ يُحِبُّ المُقْسِطِيْنَ); هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند آنها را آشتى دهيد و اگر يكى از آن دو بر ديگرى تجاوز كند، با گروه متجاوز پيكار كنيد تا به فرمان خدا باز گردد و هرگاه بازگشت نمود در ميان آن دو به عدالت، صلح برقرار سازيد و عدالت پيشه كنيد كه خداوند عدالت پيشگان را دوست مى دارد»(4).

درست است كه اصل پيشنهاد حكميّت، خدعه و نيرنگ بود، و سردمداران سپاه شام، اعتقادى به قرآن نداشتند و به همين دليل، امام (عليه السلام) در آغاز شديداً با آن مخالف بود، ولى بعد از آن كه تحت فشار جمعيّتِ فريب خوردگان لشكرش، آن را پذيرفت باز ممكن بود از طريق رهبرى صحيح، حكميّت به نتيجه اى كه تا حدى مطلوب بود، برسد، ولى چنان كه مى دانيم باز هم فشارهاى جاهلان و افراد نادان، حكميّت را به سويى برد كه جز ضرر و زيان و بدبختى به بار نياورد.

* * *

##### 1. «مضض» به معنى درد و سوزش است.
2. «يلمّ» از مادّه «لمّ» (بر وزن غم) به معنى جمع آورى كردن است وگاه به معنى جمع آورى توأم با اصلاح نيز آمده است.
3. «شعث» در اصل به معنى ژوليدگى و غبارآلود بودن است سپس به هر نوع پراكندگى اطلاق شده است.
4. حجرات، آيه 9.

▲خطبه123(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

قاله لأصحابه في ساحة الحرب بصفّين

از سخنان امام است كه در ميدان نبرد «صفين» به ياران خود فرمود.

##### 1. اين كلام را به صورت پراكنده در كتب ديگر، مى توان يافت از جمله :
1 ـ «كافى» في باب «فضل الجهاد».
2 ـ «عقد الفريد» «ابن عبدربّه».
3 ـ «الجمل» «مفيد» به نقل از كتاب «الجمل واقدى».
4 ـ «ارشاد» شيخ مفيد.
5 ـ «تجارب الاُمم» «ابن مسكويه» طبق نقل «تأسيس الشيعه».
6 ـ «امالى شيخ طوسى (رحمه الله)». (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 273).

▲خطبه در يك نگاه

اين، خطبه بخشى از خطبه طولانى ترى است كه مرحوم «سيّد رضى» قسمتهايى از آن را برگزيده است و در اين قسمت به چند نكته مهم اشاره شده است :

1 ـ كسانى كه در جنگ، قدرت و جرأت بيشترى نصيبشان شده بايد از افراد ضعيفتر حمايت و دفاع كنند.

2 ـ كسانى كه به خاطر ترس از مرگ، از جهاد فرار مى كنند در اشتباهند، زيرا از مرگ نمى توان فرار كرد چرا كه انسان هر جا باشد دامن او را خواهد گرفت.

3 ـ مرگى پرافتخارتر و گرامى تر، از شهادت نيست ، هزار شمشير بر بدن انسان وارد شود بهتر از آن است كه در بستر بميرد.

4 ـ پيش بينى ذلت و زبونى مردم كوفه در آينده به خاطر سستى آنها در نبرد با ظالمان.

* * *

▲بخش اوّل

وَأَيُّ امْرِىء مِنْكُمْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ رَبَاطَةَ جَأْش عِنْدَ اللِّقَاءِ. وَرَأَى مِنْ أَحَد مِنْ إخْوَانِهِ فَشَلاً فَلْيَذُبَّ عَنْ أَخِيهِ بِفَضْلِ نَجْدَتِهِ الَّتي فُضِّلَ بِهَا عَلَيْهِ كَمَا يَذُبُّ عَنْ نَفْسِهِ. فَلَوْ شَاءَ اللهُ لَجَعَلَهُ مِثْلَهُ. إنَّ الْمَوْتَ طَالِبٌ حَثِيثٌ لاَ يَفُوتُهُ الْمُقِيمُ، وَلاَ يُعْجِزُهُ الْهَارِبُ. إنَّ أَكْرَمَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ ! وَالَّذِي نَفْسُ ابْنِ أَبِي طَالِب بِيَدِهِ، لاََلْفُ ضَرْبَة بِالسَّيْفِ أَهْوَنُ عَلَيَّ مِنْ مِيتَة عَلَى الْفِرَاشِ فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللهِ !

### ترجمه

هر كدام از شما كه در صحنه جنگ، قوت قلب بيشترى در خود احساس مى كند، و در بعضى از برادرانش ضعف و سستى مى بيند، بايد به شكرانه برترى و شجاعتى كه خدا به او بخشيده است، از وى دفاع كند، آن گونه كه از خود دفاع مى كند، چرا كه اگر خدا مى خواست او را همانند برادرش، ضعيف قرار مى داد (حال كه قوت و قدرت بيشترى به او بخشيده، بايد شكر آن را ادا كند).

(بدانيد !) مرگ طلب كننده سريعى است، كه نه آنها كه بر جاى خود ايستاده اند از چنگال او رهايى مى يابند، و نه آنها كه فرار مى كنند مى توانند از دستش بگريزند. به يقين بهترين مرگ، شهادت (در راه خدا) است. سوگند به آن كس كه جان فرزند ابو طالب در دست اوست هزار ضربه شمشير بر من آسان تر است تا مرگ در بستر در غير طاعت خدا !

* * *

▲شرح و تفسير

▲شكرانه قدرت !

اين كلام خواه در آستانه جنگ «صفّين» از سوى امام (عليه السلام) ايراد شده باشد، همان گونه كه در بالا اشاره شد، يا به گفته بعضى از محققان در آستانه جنگ «جمل» بعد از سروصداهاى لشكر «عايشه»، و يا در هر دو ايراد شده باشد ـ چرا كه تناسب با هر نبردى دارد ـ در هر حال مشتمل بر نكات مهمى است كه سه نكته آن در اين بخش از خطبه آمده است.

نخست، لزوم هماهنگى در ميان نفرات لشكر، به گونه اى كه قويترها از ضعيفترها حمايت كنند تا ضايعات به حدّ اقل برسد. مى فرمايد : «هر كدام از شما كه در صحنه جنگ قوت قلب بيشترى در خود احساس مى كند و در بعضى از برادرانش ضعف و سستى مى بيند بايد به شكرانه برترى و شجاعتى كه خدا به او بخشيده است، از وى دفاع و حمايت كند، آن گونه كه از خود دفاع مى كند» (وَأَيُّ امْرِىء مِنْكُمْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ رَبَاطَةَ جَأْش(1) عِنْدَ اللِّقَاءِ. وَرَأَى مِنْ أَحَد مِنْ إخْوَانِهِ فَشَلاً فَلْيَذُبَّ عَنْ أَخِيهِ بِفَضْلِ نَجْدَتِهِ(2) الَّتي فُضِّلَ بِهَا عَلَيْهِ كَمَا يَذُبُّ عَنْ نَفْسِهِ).

سپس اضافه مى فرمايد : «زيرا اگر خدا مى خواست او را همانند برادرش ضعيف قرار مى داد» (فَلَوْ شَاءَ اللهُ لَجَعَلَهُ مِثْلَهُ).

حال كه قوّت و قدرت به او بخشيده بايد شكر آن را ادا كند.

اشاره به اين كه : افعال خداوند گر چه همه از روى حكمت است، با اين حال كسى كه از مواهب بيشترى برخوردار شده است، بايد به شكرانه آن، ديگران را هم زير چتر آن موهبت قرار دهد تا عملاً شكر نعمت را به جاى آورده باشد.

از سوى ديگر، اگر همكارى و هماهنگى تنگاتنگ در ميان نفرات لشكر نباشد، همه آسيب مى بينند، زيرا دشمن به آن بخشى كه احساس مى كند، ضعيفتر است حمله مى كند، هنگامى كه آن را در هم شكست، دور مى زند و بقيه را در حلقه محاصره قرار مى دهد، بنابراين علاوه، بر مسأله شكرانه، سياست جنگى نيز ايجاب مى كند كه بخشهاى نيرومندتر لشكر، مراقب بخشهاى ضعيفتر باشند و در حمايت و دفاع از آنان، كوتاهى نكنند، كه ضربات بر خود آنان وارد خواهد آمد، بخصوص اين كه : اگر دشمن بتواند بخشى از لشكر را از كار بيندازد، ضربه سنگينى بر روحيه ديگران وارد مى شود.

آن گاه به سراغ نكته ديگرى مى رود و مى فرمايد : هيچ كس نبايد تصور كند مى تواند از چنگال مرگ حتمى فرار كند، زيرا : «مرگ طلب كننده سريعى است، كه نه آنها كه بر جاى خود ايستاده اند از چنگال او رهايى مى يابند و نه آنها كه فرار مى كنند مى توانند از دست او بگريزند !» (إنَّ الْمَوْتَ طَالِبٌ حَثِيثٌ(3) لاَ يَفُوتُهُ الْمُقِيمُ. وَلاَ يَعْجِزُهَ الْهَارِبُ).

در اين جا سؤالى پيش مى آيد و آن اين كه : مى دانيم مرگ دوگونه است : مرگ حتمى، و مرگ معلّق يا مشروط; آنچه قابل تغيير نيست مرگ حتمى است ولى مرگهاى مشروط قابل تغيير و دگرگونى با تغيير شرايط است و مرگهاى ميدان نبرد ممكن است از مرگهاى حتمى نباشد پس چگونه امام (عليه السلام) به اين مسأله استناد مى فرمايد، كه هيچ كس نمى تواند از چنگال مرگ فرار كند ؟

اين سؤال را مى توان از دو جهت پاسخ گفت : نخست اين كه : امام (عليه السلام) تنها ناظر به مرگهاى حتمى است كه خواه در ميدان نبرد باشد يا غير ميدان نبرد، قابل اجتناب نيست و سرآمد نهايى عمر است.

ديگر اين كه بر فرض كه انسان بتواند از چنگال مرگهاى مشروط و معلّق بگريزد، ولى چه سود ؟ سرانجام مرگ حتمى دامن هر انسانى را بدون استثنا مى گيرد، براى چند روز زنده ماندن، نبايد انسان تن به ذلّت و تسليم در برابر ظالمان بدهد(4).

سپس امام به نكته مهم وپرارزشى اشاره فرموده، مى گويد : «به يقين بهترين مرگ شهادت (در راه خدا) است، سوگند به آن كس كه جان فرزند ابو طالب در دست اوست هزار ضربه شمشير بر من آسانتر است تا مرگ در بستر، در غير طاعت خدا !» (إنَّ أَكْرَمَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ ! وَالَّذِي نَفْسُ ابْنِ أَبِي طَالِب بِيَدِهِ، لاََلْفُ ضَرْبَة بِالسَّيْفِ أَهْوَنُ عَلَيَّ مِنْ مِيتَة(5) عَلَى الْفِرَاشِ فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللهِ).

اين تعبير حكايت از عظمت مقام شهيدان و امر شهادت مى كند تا آن جا كه امام (عليه السلام) حاضر است هزار ضربه شمشير را به جان بخرد ولى در بستر، به مرگ طبيعى نميرد و اين زبان قال يا حال همه مؤمنان مخلص و شجاع و پاك باختگان راه حق است.

در ضمن، معناى اين سخن آن نيست كه احساس درد و رنج ضربات شمشير را نمى كنم ـ آن گونه كه بعضى از شارحان «نهج البلاغه» پنداشته اند ـ بلكه، منظور اين است از نظر معنوى و ارزشى سزاوار است كه انسان به استقبال ضربات شمشيرها برود و در بستر، به مرگ طبيعى نميرد زيرا افتخار شهادت، انسان را آماده تحمّل رنجها مى كند.

البتّه اگر انسان در بستر بميرد و در مسير طاعت حق باشد ـ از روايات اسلامى استفاده مى شود ـ كه حكم شهادت را دارد و اين همان چيزى است كه در آخر عبارت، امام (عليه السلام) به آن اشاره كرده است.

* * *

##### 1. «رباطه» از «ربط» به معنى محكم بستن چيزى است و «جأش» (بر وزن عرش) به معنى قلب و سينه است و هنگامى كه اين دو واژه با هم استعمال مى شود به معنى قوت قلب و شجاعت مى باشد.
2. «نجدة» به معنى شجاعت از «نجد» (بر وزن مجد) به معنى غلبه گرفته شده است.
3. «حثيث» به معنى سريع از مادّه «حث» (بر وزن مَسّ) به معنى برانگيختن و تحريك كردن گرفته شده است.
4. درباره مرگ حتمى و معلّق در جلد 3 همين كتاب صفحه 26 بحث كافى كرده ايم.
5. «ميتة» (با كسر ميم) به معنى چگونگى و كيفيت مردن است و «ميتة» (با فتح ميم) به معنى شخص مرده است (توجه داشته باشيد كه ميّت مذكر وميتة مؤنث است).

###

▲نكته

▲شهادت برترين افتخار !

در فرهنگ اسلامى شهادت به عنوان يكى از والاترين ارزشها، و شهيدان از بلند مرتبه ترين انسانها هستند و مردان خدا همان گونه كه امام (عليه السلام) در اين خطبه بيان مى فرمايد : همواره آرزوى شهادت در سر مى پرورانند و از مرگ طبيعى در بستر بى زار بودند، و شـهادت را هزار بار از آن برتر مى دانستند، و حاضر بودند، ضربات زيادى بر پيكرشان وارد شود و شربت شهادت بنوشند ولى در بستر نميرند، چرا كه جان انسان بزرگترين هديه الهى است و چه بهتر كه اين هديه الهى نثار راه او شود، نه اين كه در بستر مرگ به هدر رود.

در فضيلت شهادت، همين بس كه در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله)مى خوانيم : مشاهده كرد كسى دعا مى كند و عرض مى كند : «اللَّهُمَّ إنِّي أسْأَلُكَ خَيْرَ مَا تُسْئَلُ فَاَعْطِني أفْضَلَ مَا تُعْطِي; خداوندا من بهترين چيزى كه بندگانت از تو مى خواهند را از تو مى طلبم، پس بهترين عطايت را به من ارزانى دار».

پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : «إنْ استُجيْبَ لَكَ اُهْرِيْقَ دَمَكَ فِي سَبِيْلِ اللهِ; هرگاه دعاى تو مستجاب شود در راه خدا شهيد خواهى شد»(1).

در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است : «ما مِنْ أحَد يَدْخُلُ الْجَنَّةَ فَيَتَمَنّى أنْ يَخْرُجَ مِنْهَا إلاّ الشَّهِيْدُ فَإنَّهُ يَتَمَنّى أَنْ يَرْجِعَ فَيُقْتَلُ عَشْرَ مَرّات مِمّا يَرى مِنْ كَرامَةِ اللهِ; هيچ كس وارد بهشت نمى شود كه آرزو كند از آن خارج شود، مگر شهيد كه آرزو مى كند باز گردد و دوباره در راه خدا شهيد شود، به خاطر اين كه الطاف الهى را نسبت به خود بسيار زياد مى بيند»(2).

آرى مقام شهدا، در فرهنگ اسلام فوق العاده زياد است و همانها بودند كه در هنگام خطر، اسلام را بيمه كردند، و اگر فداكاريهاى شهدايى همچون شهداى «بدر» و «اُحد» يا «شهيدان كربلا» نبود، شايد امروز خبرى از اسلام نبود.

امروز نيز دشمنان اسلام بيشترين وحشت را از فرهنگ شهادت وشهادت طلبى دارند چرا كه گاه يكى از شهادت طلبان نقشه هاى پيچده وپر خرج آنها را نقش برآب مى كند، اين در حالى است كه آنها توان مقابله به مثل، نسبت به فرهنگ شهادت را ندارند وسلاحى كه بتوان از آن در برابر اين فرهنگ دفاع كرد در خود نمى بينند.

شنيده شد كه اخيراً به خاطر عاجز ماندن در برابر قيام مردم فلسطين وعجز اشغالگران در مقابل آنها تأكيد كرده اند بايد ريشه فرهنگ شهادت طلبى خشكانده شود،بايد واژه شهادت از كتب درسى دبستانها ودبيرستانها حذف گردد، بايد در كتب دروس دينى آيات مربوط به جهاد وشهادت درج نشود ومؤكداً كشورهاى دست نشانده خود را كه متأسفانه در ممالك اسلامى كم نيستند به اين امر توصيه كرده اند وبراى ايجاد نفرت نسبت به آن، شهادت طلبى را انتحار وخود كشى مى نامند وشهادت طلبان را تروريست.

اما خوشبختانه اين فرهنگ آن چنان گسترش يافته وريشه دوانيده كه بااين گونه تبليغات نمى توان جلو آن را گرفت وجوانان ونوجوانان اعم از پسر ودختر وارد اين صحنه شده اند واين بلاى وحشتناكى است براى دشمنان اسلام، اميدواريم كه مسلمين جهان روز به روز به اين فرهنگ پر افتخار آشناتر شوند وراه شهيدان روز به روز پر رهروتر گردد.

* * *

##### 1. مستدرك الوسائل، جلد 11، صفحه 13، حديث 21.
2. همان مدرك، حديث 20.

▲بخش دوّم

ومنه : وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إلَيْكُمْ تَكِشُّونَ كَشِيشَ الضِّبَابِ : لاَ تَأْخُذُونَ حَقًّا، وَلاَ تَمْنَعُونَ ضَيْماً. قَدْ خُلِّيتُمْ وَالطَّرِيقَ، فَالنَّجَاةُ لِلْمُقْتَحِمِ، وَالْهَلَكَةُ لِلْمُتَلَوِّمِ.

### ترجمه

گويا مى بينم (در آينده نه چندان دور) در صحنه نبرد از برابر دشمن فرار مى كنيد، و صداى همهمه شما هنگام فرار، همچون صداى سوسماران به هنگام حركت است، نه قادر بر گرفتن حقى هستيد، و نه توان جلوگيرى از ظلم و ستمى داريد، اين شما و اين راه راست، نجات براى كسى است كه خودرا به ميدان افكند (و از حوادث نترسد) و هلاكت و بدبختى نصيب كسى است كه سستى و تنبلى كند.

▲شرح و تفسير

▲آينده شما تاريك است !

اين بخش از خطبه، به عقيده جمعى از شارحان «نهج البلاغه» كلام مستقلى است، و به همين دليل تحت شماره مستقلى آن را ذكر كرده اند و به عقيده بعضى ديگر، دنباله گفتار سابق است. آنها كه آن را جدا شمرده اند تصورشان اين است كه پيوند آشكارى ميان اين بخش و بخش سابق نيست چه اين كه، در بخش سابق امام (عليه السلام) اصحاب و ياران خود را تشويق به جهاد و پيكار شجاعانه كرده است در حالى كه در اين بخش، سخن از شكست و فرار است و اين دو با يكديگر هماهنگ نيست ولى با توجه به اين كه اين بخش، از آينده خبر مى دهد همان آينده اى كه امام (عليه السلام) در ميان آنها وجود ندارد و آنان گرفتار تفرقه و پراكندگى و ضعف و زبونى مى شوند، بنابراين ارتباط اين بخش، با بخش سابق نيز امكان پذير است.

ولى به هر حال، چه بخش مستقلى باشد و چه بخش مرتبطى، كلام امام (عليه السلام)است و خبر از آينده تلخ كسانى مى دهد كه عافيت طلبى را بر جهاد مقدّم مى شمرند مى فرمايد : «گويا مى بنيم كه در صحنه نبرد از برابر دشمن فرار مى كنيد و صداى همهمه شما هنگام فرار همچون صداى ازدحام سوسماران به هنگام حركت است !» (وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إلَيْكُمْ تَكِشُّونَ كَشِيشَ الضِّبَابِ)(1).

اين تعبير، ممكن است اشاره به اين باشد كه سوسمارها هنگامى كه به طور گروهى حركت مى كنند به هم مى خورند و از برخورد آنها به يكديگر صدايى بر مى خيزد، يعنى هنگام فرار آن چنان دستپاچه و وحشت زده ايد كه بى اختيار به هم مى خوريد و صداى به هم خوردن شما به گوش مى رسد.

سپس مى افزايد : «نه قادر بر گرفتن حقى هستيد و نه توان داريد از ظلم و ستمى جلوگيرى كنيد» (لاَ تَأْخُذُونَ حَقًّا وَلاَ تَمْنَعُونَ ضَيْماً)(2).

چه حالى از اين بدتر كه انسان به قدرى ضعيف و ناتوان گردد كه نتواند از حق خود يا دوستان و بستگان و برادران دينى دفاع كند و نه در برابر ظلم و ستم نسبت به خويش و ديگران، بايستد و چنين حالتى به راستى دردناك و ذلت بار است.

و در پايان مى فرمايد : «اين شما و اين راه راست، نجات براى كسى است كه خودرا به ميدان افكند (و از حوادث نترسد) و هلاكت و بدبختى نصيب كسى است كه سستى و تنبلى كند» (قَدْ خُلِّيتُمْ وَالطَّرِيقَ، فَالنَّجَاةُ لِلْمُقْتَحِمِ. وَالْهَلَكَةُ لِلْمُتَلَوِّمِ)(3).

جمله «قَدْ خُلِّيتُمْ وَالطَّرِيقَ»، اشاره به اتمام حجت كامل است، چرا كه جاده روشن به سوى مقصد از طرف رهبرى آگاه نشان داده شده، و موانع پيمودن آن از ميان رفته با اين حال اگر در پيمودن راه كوتاهى كنند، عذر و بهانه اى ندارند. لذا رهروان اين راه را به سعادت و نجات نويد مى دهد و كندروان و منحرفان را به هلاكت تهديد مى كند.

* * *

##### 1. «كشيش» به معنى صدايى است كه زياد بلند نباشد، و به صداى «قورباغه» و «سوسمار» و صداى آهسته شتر اطلاق مى شود و «ضباب» جمع «ضب» (بر وزن ضد) به معنى سوسمار است.
2. «ضيم» به معنى ظلم و كم گذاردن حق است.
3. «متلوم» از مادّه «تلوم» به معنى انتظار كشيدن و امروز و فردا كردن، و سستى نمودن است.

▲خطبه124(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في حثّ أصحابه على القتال

از سخنان امام (عليه السلام) كه در تشويق يارانش به جهاد ايراد فرموده

##### 1. «سند خطبه»
از كسانى كه اين خطبه را نقل كرده اند «نصر بن مزاحم» (متوفاى 202 قمرى) در كتاب «صفين» است. مورخ مشهور «طبرى» نيز در تاريخ خود آن را در حوادث سال 37 هجرى از «ابو مخنف» نقل مى كند. اين خطبه در كتاب «الجهاد كافى» و كتاب «الفتوح ابن اعثم كوفى» نيز آمده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 277).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه همان گونه كه در عنوان آن آمده است به منظور تشويق ياران امام (عليه السلام) به مسأله جهاد ايراد شده است زيرا به تصريح شارحان «نهج البلاغه» اين خطبه قبل از جنگ «صفين» بيان گرديده، به همين دليل به چند نكته مهم در اين خصوص، اشاره شده است :

1 ـ در آغاز خطبه، مطالب دقيق و حساب شده اى در مورد روش هاى جنگى و انتخاب بهترين روشها و طرز برخورد با دشمن به گونه اى كه با كمترين ضايعات بيشترين نتيجه گرفته شود، ذكر فرموده است.

2 ـ در بخش ديگرى از اين خطبه امام (عليه السلام) ضمن تعريف و تمجيد رزمندگان سپاهش، آنها را از پذيرفتن ننگ فرار بر حذر مى دارد و مقامات شهدا و افتخارات آنها را يادآور مى شود.

3 ـ در بخش سوّم به دشمنان لجوج و خيره سر، نفرين مى كند و دل هاى دوستان مجاهد را از اين طريق نيز تقويت مى بخشد.

* * *

▲بخش اوّل

فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ، وَأَخِّرُوا الْحَاسِرَ، وَعَضُّوا عَلَى الاَْضْرَاسِ، فَإِنَّهُ أَنْبَى لِلسُّيُوفِ عَنِ الْهَامِ; وَالْتَوُوا فِي أَطْرَافِ الرِّمَاحِ، فَإنّهُ أَمْوَرُ لِلاَْسِنَّةِ; وَغُضُّوا الاَْبْصَارَ فَإنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ، وَأَسْكَنُ لِلْقُلْوبِ; وَأَمِيتُوا الاَْصْوَاتَ، فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ. وَرَايَتَكُمْ فَلاَ تُمِيلُوهَا وَلاَ تُخِلُّوهَا، وَلاَ تَجْعَلُوهَا إلاَّ بِأَيْدِي شُجْعَانِكُمْ، وَالمَانِعِينَ الذِّمَارَ مِنْكُمْ، فَإنَّ الصَّابِرِينَ عَلَى نُزُولِ الْحَقَائِقِ هُمُ الَّذِينَ يَحُفُّونَ برَايَاتِهمْ، وَيَكْتَنِفُونَهَا : حفَافَيْهَا، وَوَرَاءَها، وَأَمَامَها; لاَ يَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَيُسْلِمُوهَا، وَلاَ يَتَقَدَّمُونَ عَلََيْهَا فَيُفْرِدُوهَا. أجْزَأَ امْرُؤٌ قِرْنَهُ، وَآسَى أخَاهُ بِنَفْسِهِ، وَلَمْ يَكِلْ قِرْنَهُ إلَى أَخِيهِ فَيَجْتَمِعَ عَلَيْهِ قِرْنُهُ وَقِرْنُ أخِيهِ.

### ترجمه

(در ميدان نبرد) كسانى را كه زره بر تن دارند پيشاپيش صفوف قرار دهيد و آنها كه زره ندارند پشت سر آنان قرار گيرند، دندانها را روى هم بفشاريد كه اين كار تأثير شمشير را بر سر كمتر مى كند.

و در برابر نيزه هاى دشمن در پيچ و خم باشيد كه براى منحرف كردن نيزه ها مؤثرتر است.

نگاه چشمها را پايين بياوريد (و به انبوه و آخر دشمن نگاه نكنيد) چرا كه براى قوّت و قدرت قلب، بهتر و مايه آرامش بيشتر دل هاست. صدها را خاموش كنيد (و كمتر سخن بگوييد) چرا كه سستى را دور مى سازد.

از پرچم خود به خوبى پاسدارى كنيد و آن را به اين طرف و آن طرف مايل نسازيد و اطراف آن را خالى نكنيد و جز به دست دلاوران و مدافعان سرسخت خود، نسپاريد، زيرا آنان كه در حوادث سخت در برابر مشكلات ايستادگى مى كنند همانها هستند كه از پرچمشان به خوبى پاسدارى مى نمايند، گرداگرد آن را مى گيرند و از چپ و راست و از پيش و پس مراقب آن هستند، نه از آن عقب مى مانند كه تسليم دشمنش كنند و نه از آن پيشى مى گيرند كه رهايش سازند.

هر كس بايد در برابر حريف خود بايستد و با برادر هم رزمش مواسات كند و هرگز حريف خودرا به او وامگذارد كه او در برابر دو حريف قرار گيرد حريف خودش و حريف برادرش.

▲شرح و تفسير

▲آموزش فنون جنگ ـ هفت دستور مهم !

به گفته بعضى از محدّثان بزرگ اين خطبه سرآغازى به اين شرح داشته است : «إنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ دَلَّكُمْ عَلَى تِجارَة تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابِ أليْمِ وَتُشْفِي بِكُمْ عَلَى الْخَيْرِ الإيْمَانُ باللهِ وَالْجِهَادُ فِي سَبِيْلِ اللهِ وَجَعَلَ ثَوابَهُ مَغْفِرَةً لِلذنبِ وَمَسْاكِنَ طَيِّبَة فِي جَنّاتِ عَدْن وَقَالَ عَزَّوَجَلَّ إنَّ اللهَ يُحِبُّ الَّذِيْنَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبْيِلهِ صَفّاً كَاَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ فَسَوُّوا صُفُوفَكُمْ كَالْبُنْيانِ الْمَرْصُوصِ فَقَدِّمُوا الدّارِعَ...;

خداوند متعال شما را به تجارتى دعوت كرده است كه سبب نجاتتان از عذاب دردناك الهى و نزديك شدن به خير و سعادت مى گردد و آن عبارت است از «ايمان به خدا» و«جهاد» در راهش و پاداش آن را آمرزش گناهان و قصرها و مسكن هايى پاكيزه در بهشت جاويدان قرار داده است و نيز فرموده : خداوند كسانى را دوست مى دارد كه در راه او پيكار مى كنند در صفى، همچون بنيانى آهنين بنابراين صفوف خودرا مرتب كنيد همچون بنيانى آهنين و آنها را كه زره به تن دارند مقدّم داريد...»(1).

سپس در ادامه اين سخن به هفت دستور مهم جنگى اشاره مى فرمايد; دستوراتى كه مى تواند ضايعات را به حدّ اقل برساند و پيروزيها را به حدّ أكثر.

نخست مى فرمايد : «كسانى را كه زره بر تن دارند پيشاپيش (صفوف) قرار دهيد و آنها كه زره ندارند پشت سر آنان قرار گيرند» (فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ(2)وَأَخِّرُوا الْحَاسِرَ(3)).

بديهى است آنها كه زره بر تن دارند آسيب كمترى از تير و نيزه و شمشير مى بينند و به همين دليل، سلطه دشمن بر آنها كمتر خواهد بود و گروه بى زره مى توانند از پشت سر آنها به حملات خود ادامه دهند.

از اين تعبير، استفاده مى شود كه گروهى در ميدان جنگ زره نداشتند يا به خاطر كمبودها و مشكلات جامعه اسلامى و يا به خاطر اين كه پوشيدن زره براى بعضى سخت و سنگين و مانع تحرّك بوده و زره را افراد نيرومندتر مى پوشيدند.

در دوّمين دستور مى فرمايد : «دندانها را روى هم بفشاريد كه اين كار تأثير شمشير را بر سر كمتر مى كند» (وَعَضُّوا عَلَى الاَْضْرَاسِ(4). فَإنَّهُ أَنْبَى(5)لِلسُّيُوفِ عَنِ الْهَامِ(6) ).

همان گونه كه در شرح خطبه يازدهم گفتيم اين خطبه دو فايده دارد، نخست اين كه : ترس و وحشت را زايل مى كند يا به حدّ اقل مى رساند از همين رو انسان هنگامى كه از ترس مى لرزد اگر دندانها را محكم بر هم بفشارد لزرش او كمتر يا ساكت مى شود، ديگر اين كه استخوانهاى سر را محكم نگه مى دارد و در برابر ضربات دشمن آسيب كمترى مى بيند.

در سوّمين دستور مى فرمايد : «در برابر نيزه هاى دشمن در پيچ و خم باشيد چرا كه براى منحرف كردن نيزه ها مؤثّرتر است» (وَالْتَوُوا(7) فِي أَطْرَافِ الرِّمَاحِ. فَإنّهُ أَمْوَرُ(8) لِلاَْسِنَّةِ).

اين دستور شبيه چيزى است كه امروز مى گويند : هنگامى كه كسى مى خواهد به سوى شما تيراندازى كند به چپ و راست حركت كنيد و به اصطلاح به صورت «زيگ زاگ» جاى خودرا پيوسته تغيير دهيد تا دشمن نتواند درست نشانه گيرى كند.

قابل توجه اين كه بعضى از شارحان «نهج البلاغه» چنين پنداشته اند كه منظور استفاده از پيچ و خم خوردن، هنگام حمله با نيزه به دشمن است كه فشار نيزه را بر بدن دشمن بيشتر مى كند ولى با توجه به اين كه دستورات قبل از اين دستور و بعد از اين دستور فنون دفاع را بيان مى كند معنى اوّل بسيار مناسب تر است، مخصوصاً تعبير به «فى» چندان تناسبى با معنى دوّم ندارد و تعبير به «امور» از مادّه «مور» به معنى اضطراب نيز تناسب با همين معنا دارد (دقّت بفرماييد).

در چهارمين دستور مى فرمايد : «نگاه چشمها را پايين بياوريد (و به انبوه و آخر لشكر دشمن نگاه نكنيد) چرا كه براى قوت و قدرت قلب بهتر و مايه آرامش بيشتر دل هاست» (وَغُضُّوا الاَْبْصَارَ فَإنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ(9)، وَأَسْكَنُ لِلْقُلْوبِ).

اين دستور، بر خلاف دستورات پيش جنبه روانى دارد و مى دانيم هر قدر روحيه سربازان در سطح بالاترى باشد، اميد به پيروزى بيشتر است به همين دليل امام (عليه السلام) بارها بر اين معنى تأكيد مى فرمود، كه نمونه هاى آن در خطبه هاى 11 و 66 گذشت.

در پنجمين دستور مى فرمايد : «صداها را خاموش كنيد (و كمتر سخن بگوييد) چرا كه سستى را دور مى سازد» (وَأَمِيتُوا الاَْصْوَاتَ. فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ).

بديهى است هنگامى كه انسان مشغول سخن گفتن شود بخشى از نيروى فكرى و همچنين بخشى از نيروى جسمانى او در اين راه مصرف مى شود و از تمركز فكر و توجّه به حملات حساب شده دشمن مى كاهد.

به همين دليل دشمنان خاموش و بى سروصدا خطرناك تر به نظر مى رسند و لذا در ارتباط با جنگ «بدر» مى خوانيم : هنگامى كه سپاه اسلام، در برابر سپاه كفر، قرار گرفت لشكر قريش از كمى نفرات لشكر اسلام تعجب كردند و فكر كردند لشكر بيش از آن است كه مى بينند و احتمالاً در پشت تپه ها پنهان شده اند كه در موقع حساس وارد عمل شوند، لذا «عمير بن وهب» را فرستادند كه اطراف ميدان را جستجو كند «عمير» سوار اسب شد و در گرداگرد بيابان به جستجو پرداخت ، چيزى نديد، به سوى لشكرگاه برگشت و گفت : سپاه اسلام، همين جمعيّتى كه در حدود سيصد نفرند مى باشند و كمينى ندارند ولى چنان قيافه هايى ديدم كه گمان مى كنم شتران آنها براى ما مرگ و نابودى همراه دارند و زهر كشنده در بار دارند سپس افزود :« اَمّا تَرَوْنَهُمْ خُرْساً لاَ يَتَكلَّمُونَ يَتَلَمَّذُوْنَ تَلَمُّذَ الاَفاعِيّ مَالَهُمْ مَلْجأٌ إلاّ سُيُوفُهُمْ وَمَا أراهُمْ يُوَلُّونَ حَتّى يُقْتَلُوا وَلاَ يُقْتَلُونَ حَتّى يَقْتُلُوا بِعَدَدِهِمْ; آيا نمى بينيد كه آنها خاموشند و سخن نمى گويند و همچون افعيان خاموش، زبان در اطراف دهان مى گردانند آنها پناهگاهى جز شمشيرها ندارند و هرگز پشت به جنگ نمى كنند، مى ايستند تا كشته شوند و كشته نمى شوند تا به شمار خود از دشمن بكشند».

سپس افزود : «درست در اطراف اين مطلب دقت كنيد كه جنگ با آنها كار آسانى نيست»(10).

در ششمين دستور مى فرمايد : «از پرچم خود به خوبى پاسدارى كنيد و آن را به اين طرف و آن طرف مايل نسازيد و اطراف آن را خالى نگذاريد و جز به دست دلاوران و مدافعان سرسخت خود نسپاريد» (وَرَايَتَكُمْ فَلاَ تُمِيلُوهَا وَلاَ تُخِلُّوهَا(11)، وَلاَ تَجْعَلُوهَا إلاَّ بِأَيْدِي شُجْعَانِكُمْ. وَالمَانِعِينَ الذِّمَارَ(12)مِنْكُمْ).

سپس با يك استدلال منطقى اين سخن را تكميل مى فرمايد، مى گويد : «زيرا آنان كه در حوادث سخت در برابر مشكلات (ميدان نبرد) ايستادگى مى كنند همانها هستند كه از پرچمشان به خوبى پاسدارى مى نمايند، گرداگرد آن را مى گيرند و از چپ و راست، و از پس و پيش، مراقب آن هستند، نه از آن عقب مى مانند كه تسليم دشمنش كنند و نه از آن پيشى مى گيرند كه رهايش سازند !» (فَإنَّ الصَّابِرِينَ عَلَى نُزُولِ الْحَقَائِقِ(13) هُمُ الَّذِينَ يَحُفُّونَ برَايَاتِهمْ، وَيَكْتَنِفُونَهَا; حفَافَيْهَا(14)، وَوَرَاءَها، وَأَمَامَها; لاَ يَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَيُسْلِمُوهَا، وَلاَ يَتَقَدَّمُونَ عَلََيْهَا فَيُفْرِدُوهَا).

در زمانهاى پيشين، پرچم در ميدان جنگ، نقش بسيار مهمى داشت چرا كه سبب ارتباط و بهم پيوستن صفوف بود، و هنگامى كه جنگجويان در اطراف و وسط ميدان به نبرد مى پرداختند در مواقع لزوم به سوى پرچم گرد مى آمدند تا صفوف خودرا ترميم كنند و به حملات مجدّد بپردازند، اگر پرچم سقوط مى كرد لشكر سرگردان مى شد و گاه متلاشى مى گشت، به همين دليل طرف مقابل هميشه سعى داشت پرچم را به روى خاك بيفكند و مدافعان پرچم، با جان و دل از آن حمايت مى كردند و سقوط پرچم دليل بر شكست بود، و در يك جمله برپايى پرچم نشانه قدرت و سبب قوت قلب جنگجويان و حلقه اتصال آنها به يكديگر بود، و دستورات فرماندهى در كنار پرچم صادر مى شد.

از همين رو امام (عليه السلام) مؤكدترين دستورات را براى حفظ پرچم در جمله هاى بالا داده است، از يكسو مى فرمايد : محل پرچم بايد ثابت باشد و پاسداران آن شجاعترين افراد باشند و از سوى ديگر توصيه مى كند كه پاسداران پرچم هرگز آن را تنها نگذارند و از تمام اطراف مراقب آن باشند، نه پيشى بگيرند، و نه از آن عقب بيفتند، و اين سنبل اقتدار و عظمت را از جان و دل نگهدارى كنند.

در داستان معروف جنگ «خيبر» كه ده ها روايت درباره آن در كتب شيعه و اهل سنت نقل شده مى خوانيم كه روز اوّل پيغمبر (صلى الله عليه وآله) پرچم را به دست «ابو بكر» داد او رفت و موفّق به فتح قلعه هاى محكم خيبر نشد، روز دوّم به دست «عمر» داد باز توفيقى نصيب لشكر اسلام نگرديد، در آن هنگام پيامبر (صلى الله عليه وآله)فرمود : «لاَُعْطِيَنَّ الرّايَةَ غَداً رَجُلاً يُحِبُّ اللهَ وَرَسُولَهُ وَيُحِبُّهُ اللهُ وَرَسُولُهُ كَرّارٌ غَيْرُ فَرّار يَفْتَحُ اللهُ عَلَيْهِ; فردا پرچم را به دست مردى مى سپارم كه خدا و رسولش را دوست مى دارد و خدا و رسولش نيز او را دوست مى دارند مردى كه پيوسته به دشمن حمله مى كند و هرگز فرار نمى كند و خداوند اين قلعه هاى «خيبر» را به دست او مى گشايد»(15).

فردا صبح كه شد گردنها از هر سو كشيده شد كه آن شخص كيست و هر كسى (از شجاعان) آرزو مى كرد اى كاش ! پيامبر (صلى الله عليه وآله) پرچم به او بسپارد ولى رسول خدا (صلى الله عليه وآله) على (عليه السلام) را صدا زد و پرچم را به او سپرد و در همان روز تمام قلعه هاى «خيبر» گشوده شد و خيبريان بعد از جنگ نمايان على (عليه السلام)، ولشكر اسلام تسليم شدند.

اين دلالت بر نهايت اهميّت نقش پرچم و پرچمدار در جنگهاى آن زمان دارد.

در عصر خود على (عليه السلام) نيز اين معنى تكرار شد كه «مالك اشتر» پرچمدار لشكر اميرمؤمنان على (عليه السلام) مى خواست پرچم را به دست يكى از شجاعان بسپارد و خودش وارد كارزار شود، پرچم را به «حارث بن همام نخعى» كه مرد شجاعى بود سپرد و به او چنين گفت : من مى دانم كه تو تا پاى جان ايستاده اى و اگر اين صفت را در تو نمى ديدم پرچم را از تو مى گرفتم و اين افتخار را نصيب تو نمى كردم، او هم در جواب گفت : «به خدا سوگند اى مالك من امروز تو را خوشحال خواهم كرد يا به شهادت نايل مى شوم»(16).

سپس امام (عليه السلام) در هفتمين و آخرين دستور اشاره به يكى ديگر از تاكتيكهاى جنگ آن روز كرده مى فرمايد : «هر كس بايد در برابر حريف خود بايستد و با برادر هم رزمش مواسات كند و هرگز حريف خودرا به او وامگذارد كه او در برابر دو حريف قرار گيرد، حريف خودش و حريف برادرش !» (أجْزَأَ امْرُؤٌ قِرْنَهُ(17)، وَآسَى(18) أخَاهُ بِنَفْسِهِ، وَلَمْ يَكِلْ قِرْنَهُ إلَى أَخِيهِ فَيَجْتَمِعَ عَلَيْهِ قِرْنُهُ وَقِرْنُ أخِيهِ).

مفهوم دقيق اين سخن هنگامى آشكار مى شود كه وضع جنگهاى آن زمان را بخوبى بدانيم در آن زمان جنگ به سه صورت، انجام مى شد (و حتى گاهى در يك ميدان هر سه صورت تحقق مى يافت).

نخست : اين كه يكى از شجاعان لشكر به وسط ميدان مى آمد و از شجاع ديگرى از لشكر دشمن دعوت به مبارزه مى كرد و اين دو با هم مى جنگيدند تا يكى از دو نفر از پاى درآيد.

و گاه چند نفر به ميدان مى آمدند و هر كدام در برابر حريفى قرار مى گرفتند و به همان صورت پيكار شروع مى شد.

و گاه جنگ مغلوبه و به اصطلاح تن به تن مى شد و هر دو لشكر به هم مى ريختند.

البتّه نوع چهارمى هم وجود داشت كه جنگ ناجوانمردانه شمرده مى شد و آن اين كه : گروهى بر سر يك نفر مى ريختند و او را از هر طرف زير ضربات خود قرار مى دادند.

جمله بالا ظاهراً اشاره به همان قسم دوّم است كه چند نفر جنگجو در مقابل چند حريف قرار مى گرفتند در اين صورت نبايد هيچ يك حريف خود را به ديگرى واگذارد، بلكه هر كدام بايد به حريف خود بپردازد و مواسات و مساوات را برقرار سازند.

از اين دستورات هفتگانه به خوبى استفاده مى شود كه مديريت امام (عليه السلام) در مسأله جنگ، تا چه حدّ حساب شده بود كه ياران و سربازان خودرا پيش از جنگ با دقيق ترين فنون جنگ آن روز آشنا مى ساخت.

* * *

##### 1. كافى، جلد 5، صفحه 39، حديث 4.
2. «دارع» به معنى كسى است كه زره پوشيده، از مادّه «درع» (بر وزن فعل) به معنى زره گرفته شده است.
3. «حاسر» به معنى كسى است زره ندارد از مادّه «حسر» (بر وزن عصر) به معنى برهنگى گرفته شده است.
4. «اضراس» جمع «ضرس» (بر وزن حرص) گاه به معنى دندان و گاه به معنى خصوص دندانهاى آسيابى يا دندان عقل آمده است.
5. «انبى» از مادّه «نبو» (بر وزن عفو) به معنى كارگر نشدن و پيشرفت نكردن است.
6. «هام» جمع «هامه» (بر وزن قامه) به معنى سر انسان يا سر هر موجود ذى روحى است.
7. «التووا» از مادّه «التواء» به معنى پيچيدن يا به اين طرف و آن طرف مايل شدن است.
8. «امور» از مادّه «مور» (بر وزن غور) كه گاه به معنى جريان سريع و گاه به معنى رفت و آمد واضطراب و تموّج است گرفته شده، و در خطبه بالا معنى دوّم منظور است.
9. دو واژه «أربط للجأش» در خطبه قبل تفسير شد.
10. منتهى الآمال، جلد اوّل وقايع سال دوّم هجرى.
11. «لاتخلّوا» از مادّه «تخليه» گرفته شده كه به معنى خالى كردن و رها نمودن است بنابراين صحيح آن است كه «خ» در آن مفتوح باشد چرا كه از باب تفعيل است.
12. «ذمار» (بر وزن فشار) به معنى چيزى است كه بايد آن را حفظ كرد و پاسدارى نمود.
13. «حقايق» جمع «حاقّه» (بر وزن جادّه) به معنى حادثه شديد و سخت است.
14. «حفافى» تثنيه «حفاف» (بر وزن كتاب) به معنى طرف چيزى است و «حفافيها» در اين جا اشاره به دو طرف پرچم است سمت راست و چپ.
15. كامل ابن اثير، جلد 2، صفحه 219 و تفسير ثعلبى (مطابق نقل غايه المرام صفحه 467) و صحيح مسلم، جلد 4، كتاب فضائل الصحابه حديث 32 و صحيح بخارى، جلد 5، صفحه 171 باب غزوه خيبر (البتّه در صحيح بخارى و مسلم فقط جمله اخير درباره على (عليه السلام) ذكر شده است).
16. شرح نهج البلاغه علامه تسترى، جلد 13، صفحه 558.
17. «قرن» به معنى هماورد و كسى كه همطراز انسان در شجاعت در ميدان نبرد و گاه به هر كسى كه همطراز باشد قرن گفته مى شود و در اصل از واژه «قرن» به فتح قاف و اقتران گرفته شده كه به معنى نزديك شدن دو چيز يا چند چيز به يكديگر است و زمان طولانى را از اين جهت قرن مى گويند كه گروهى از نسلها در آن در كنار يكديگر قرار مى گيرند.
18. «آسى» از مادّه «وسى» (بر وزن مشى) به معنى كمك كردن گرفته شده است و مواسات به معنى معاضدت و يارى كردن يكديگر مى آيد.

▲بخش دوّم

وَايْمَ الله لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سَيْفِ الْعَاجِلَةِ، لاَ تَسْلَمُوا مِنْ سَيْفِ الاْخِرَةِ، وَأَنْتُمْ لَهَامِيمُ الْعَرَبِ، وَالسَّنَامُ الاَْعْظَمُ. إنَّ فِي الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ اللهِ، وَالذُّلَّ اللاَّزِمَ، والْعَارَ الْبَاقِيَ. وَإنَّ الْفَارَّ لَغَيْرُ مَزِيد فِي عُمُرِهِ، وَلاَ مَحْجُوز بَيْنَهُ وَبَيْنَ يَوْمِهِ. مَنِ الرَّائِحُ إلَى اللهِ كَالظَّمْآنِ يَرِدُ الْمَاءَ ؟ الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِي ! الْيَوْمَ تُبْلَى الاَْخْبَارُ ! وَاللهِ لاََنَا أَشْوَقُ إلَى لِقَائِهِمْ مِنْهُمْ إلَى دِيَارِهِمْ.

### ترجمه

به خدا سوگند ! اگر از شمشير دنيا فرار كنيد از شمشير آخرت در امان نخواهيد بود.

شما بزرگان و پيشگامان عرب، و شرافتمندان برجسته ايد. به يقين در فرار غضب و خشم الهى، ذلت هميشگى و ننگ جاودان است. فرار كننده چيزى به عمر خود نمى افزايد و ميان خود و مرگش حايلى ايجاد نمى كند. كيست كه با سرعت و نشاط (با جهاد خود) به سوى خدا رود همچون تشنه كامى كه به آب مى رسد ؟ بهشت در سايه نيزه هاست. امروز اخبار (و اعمال) هر كس آزموده مى شود (و مدعيان راستين و دروغين از هم شناخته مى شوند).

به خدا سوگند ! من به مبارزه با آنها (شاميان) از آنها به خانه هايشان شايقترم وعاشقانه به سوى ميدان مى روم.

* * *

▲شرح و تفسير

▲بهشت در سايه نيزه هاست !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه براى آماده ساختن اصحاب و ياران خود در ميدان نبرد، به سه امر متوسّل مى شود : گاه آنها را تهديد نسبت به مسأله فرار از جنگ مى كند و گاه از آنها تعريف و تمجيد كرده و نقاط مثبتى را كه در آنها مى بيند بازگو مى كند و گاه آنها را به پاداش هاى الهى تشويق مى نمايد، بنابراين اين بخش از خطبه در سه چيز خلاصه مى شود : تهديد، تشويق و تمجيد.

در قسمت اوّل مى فرمايد : «به خدا سوگند اگر از شمشير دنيا فرار كنيد از شمشير آخرت در امان نخواهيد بود !» (وَايْمَ الله لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سَيْفِ الْعَاجِلَةِ، لاَ تَسْلَمُوا مِنْ سَيْفِ الاْخِرَةِ).

تعبير به «سيف الآخرة» (شمشير آخرت)، اشاره به عذابهاى الهى است كه دامان فراركنندگان از ميدان جهاد را مى گيرد و بى شك فرار از جهاد از بزرگترين گناهان است چرا كه گاه فرار چند نفر سبب شكست لشكر عظيمى مى گردد و تمدن درخشانى به سقوط كشانده مى شود و يا ضربات سنگينى جبران ناپذيرى بر پيكر اسلام وارد مى شود.

سپس به تمجيد آنها پرداخته مى فرمايد : «شما بزرگان و پيشگامان عرب و شرافتمندان برجسته ايد، به يقين در فرار، غضب و خشم الهى، ذلّت هميشگى و ننگ جاودان است، فراركننده چيزى به عمر خويش نمى افزايد و ميان خود و روز مرگش حايلى ايجاد نمى كند» (وَأَنْتُمْ لَهَامِيمُ(1) الْعَرَبِ، وَالسَّنَامُ(2) الاَْعْظَمُ. إنَّ فِي الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ(3) اللهِ وَالذُّلَّ اللاَّزِمَ. والْعَارَ الْبَاقِيَ. وَإنَّ الْفَارَّ لَغَيْرُ مَزِيد فِي عُمُرِهِ. وَلاَ مَحْجُوز(4) بَيْنَهُ وَبَيْنَ يَوْمِهِ).

از يكسو آنها را به عنوان پيشگامان و شخصيتهاى برتر عرب كه چشمها به سوى آنها دوخته شده است مى شمرد، و از سوى ديگر آثار نكبت بار فرار را به آنها يادآور مى شود كه خشم و غضب الهى و ذلت هميشگى و ننگ جاودانه است و از سوى سوّم اين نكته را به آنها يادآور مى شود كه اگر هدف از فرار عمر بيشتر و زندگى طولانى تر است اين هدف با فرار حاصل نمى شود زيرا آن روزى كه براى مرگ در سرنوشت انسان رقم زده شده است قابل تغيير نيست.

آرى ممكن است انسان تصوّر كند كه با فرار عمر طولانى ترى خواهد داشت، به فرض كه چنين باشد آيا به اين عواقب سه گانه، خشم خدا، ذلّت و ننگ ابدى مى ارزد.

قرآن مجيد، به آنها از شركت در ميدان جهاد نگران بودند كه جان آنها در خطر مرگ است مى فرمايد : «قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمْ الْقَتْلُ إلى مَضاجِعِهِمْ; بگو اگر در خانه هاى خود بوديد آنهايى كه كشته شدن بر آنها مقرّر شده بود قطعاً به سوى آرامگاه خود مى رفتند و (در همان خانه هايشان) به قتل مى رسيدند(5)».

امام (عليه السلام) در آخرين جمله از اين فراز آنها را با عباراتى كوتاه و پرمعنى تشويق به جهاد با دشمن مى كند :

نخست مى گويد : «كيست كه با سرعت و نشاط (با جهاد خود) به سوى خدا رود، همچون تشنه كامى كه به آب مى رسد ؟ !» (مَنِ الرَّائِحُ(6) إلَى اللهِ كَالظَّمْآنِ يَردُ الْمَاءَ).

سپس مى افزايد : «بهشت در سايه نيزه هاست» (الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِي)(7).

و در پايان مى فرمايد : «امروز اخبار (و اعمال) هر كس آزموده مى شود (و مدعيان راستين و دروغين از هم شناخته مى شوند) (الْيَوْمَ تُبْلَى الاَْخْبَارُ).

جمله «مَنِ الرَّائِحُ إلَى اللهِ...» اشاره به كسانى است كه از روى اراده و علاقه و عشق به سوى شهادت، گام برمى دارند همچون عشق و علاقه تشنگان به آب زلال و گوارا. شبيه همين معنا را امام (عليه السلام) در وصاياى قبل از شهادت و بعد از ضربت خوردنش بيان فرموده، مى فرمايد : «وَمَا كُنْتُ إلاّ كَقَارِب وَرَدَ وَطَالِب وَجَدَ; من نسبت به شهادت، همچون طالب آبى هستم كه به چشمه آب مى رسد و جوينده اى هستم كه گم شده خودرا پيدا كرده است»(8).

وجمله «الْيَوْمَ تُبْلَى الاَْخْبَارُ» در واقع برگرفته از آيه 31 سوره محمّد (صلى الله عليه وآله)است كه مى فرمايد : «وَلَنَبْلُونَّكُمْ حَتّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِيْنَ مِنْكُمْ وَالصّابِرِيْنَ وَنَبْلُوا أَخْبَارَكُمْ; به يقين ما همه شما را آزمايش مى كنيم تا معلوم شود، مجاهدين واقعى و صابران از ميان شما كيانند و اخبار شما را بيازماييم».

تعبير به «اخبار» يا به معنى «اعمال» است يا به معنى «سخنان و ادّعاها» كه همگى در ميدان جهاد به آزمون گذاشته مى شوند.

جمله «الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِي» شبيه چيزى است كه پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله)در ميدان جنگ «احد» فرمود : «الْجَنَّةُ تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ; بهشت در سايه شمشيرهاست».

جالب اين كه : يكى از «طايفه انصار» كه اين سخن را از پيامبر (صلى الله عليه وآله) شنيد در حالى كه چند خرما به دست داشت و مشغول خوردن آن (براى نيرو گرفتن) بود گفت : به به، ميان من و بهشت جز اين چند خرما نيست، سپس باقى مانده خرماها را افكند و غلاف شمشيرش را شكست و به لشكر قريش حمله كرد آن قدر جنگيد تا كشته شد(9).

و در آخرين جمله اين فراز براى تشويق يارانش به جهاد مى فرمايد : «به خدا سوگند ! من به مبارزه با آنها (شاميان) از آنها به خانه هاشان شايق ترم !» (وَاللهِ لاََنَا أَشْوَقُ إلَى لِقَائِهِمْ مِنْهُمْ إلَى دِيَارِهِمْ).

اشاره به اين كه آنها انگيزه اى براى جهاد ندارند و علاقه دارند هر چه زودتر به خانه هاشان باز گردند ولى من شوق جهاد با دشمنان حق و عدالت در دل دارم، يعنى شما نيز عاشقانه به ميدان جهاد بياييد و بدانيد در برابر دشمنان بى انگيزه پيروزى با شماست.

* * *

##### 1. «اللهاميم» جمع «لُهموم» (بر وزن حُلقوم) انسانهاى با شخصيت و اسبهاى چابك و پيشتاز است.
2. «سنام» در اصل به معنى كوهان شتر است وبعد به هر چيز برجسته اى اطلاق شده.
3. «موجده» از مادّه «وَجد» (بر وزن نجد) به معنى خشم وغضب و گاه به معنى اندوه آمده است. و در اين جا به معنى اوّل است.
4. «محجوز» از مادّه «حجز» به معنى منع كردن است.
5. آل عمران آيه 154.
6. «رائح» از مادّه «رواح» به معنى با سرعت دنبال چيزى رفتن است.
7. «عوالى» جمع «عاليه» در اصل به معنى نوك نيزه است. و گاه به تمام نيزه اطلاق مى شود.
8. «نهج البلاغه» بخش نامه ها، شماره 23.
9. شرح ابن ابى الحديد، جلد 8 صفحه 6 حديث «الَجَنَّة تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ»، در بحار الانوار، جلد 97، صفحه 13 نيز نقل شده است.

▲بخش سوّم

اللَّهُمَّ فَإنْ رَدُّوا الْحَقَّ فَافْضُضْ جَمَاعَتَهُمْ، وَشَتِّتْ كَلِمَتَهُمْ، وَأَبْسِلْهُمْ بِخَطَايَاهُمْ. إنَّهُمْ لَنْ يَزُولُوا عَنْ مَوَاقِفِهمْ دُونَ طَعْن دِرَاك : يَخْرُجُ مِنْهُمُ النَّسِيمُ; وَضَرْب يَفْلِقُ الْهَامَ، وَيُطِيحُ الْعِظَامَ، وَيُنْدِرُ السَّوَاعِدَ وَالاَْقْدَامَ; وَحَتَّى يُرْمَوْا بِالْمَنَاسِرِ تَتْبَعُهَا الْمَنَاسِرُ; وَيُرْجَمُوا بِالْكَتَائِبِ تَقْفُوهَا الْحَلاَئِبُ; وَحَتَّى يُجَرَّ بِبِلاَدِهمُ الْخَمِيسُ; يَتْلُوهُ الْخَمِيسُ; وَحَتَّى تَدْعَقَ الْخُيُولُ فِي نَوَاحِرِ أَرْضِهِمْ; وَبِأَعْنَانِ مَسَارِبِهِمْ وَمَسَارِحِهِمْ.

### ترجمه

خداوندا ! اگر آنها حق را نپذيرند (و دست از ظلم و كشتار و فساد برندارند) جماعتشان را در هم بشكن و متفرق كن، و اتحادشان را به پراكندگى مبدّل ساز، و به خاطرگناهانشان آنها را تسليم هلاكت كن.

(بدانيد) آنها هرگز از جاى خود بركنده نمى شوند تا اين كه نيزه داران، با نيزه هاى پى درپى بدنشان را سوراخ كنند آن گونه كه نسيم از آن بگذرد، و شمشير زنان ضربه هايى بر آنان وارد سازند كه سر آنها را بشكافد و استخوانها را خُرد كند و دستها و پاها را جداسازد، آنها بايد پيوسته مورد تهاجم قرار گيرند و گروهها پشت سر هم آنان را تيرباران كنند و گروهى از لشكر به يارى گروه ديگر بشتابد و آنها را آماج حملات خود سازد ولشكرهاى سواره نظام يكى پس از ديگرى آنان را تا شهرهايشان تعقيب كنند، تا زمانى كه سمّ اسبهاى شما آخرين نقطه سرزمين آنها را بكوبد و مسير رفت و آمد و جادّه ها و چراگاههاى آنها را از هر سو اشغال كند.

▲شرح و تفسير

▲آخرين سنگرهاى دشمن را در هم بشكنيد !

امام (عليه السلام) در اين بخش ـ كه بخشى پايانى خطبه است ـ به دو چيز مى پردازد : نخست دشمنان را مورد نفرين قرار مى دهد، نفرينى كه شكست و عذاب الهى را براى آنها به ارمغان آورد و دل دوستان را محكم و اراده آنها را قوى و نيرومند مى سازد. عرضه مى دارد :

«خداوندا ! اگر آنها حق را نپذيرند جماعتشان را در هم بشكن و متفرّق كن و اتحادشان را به پراكندگى مبدّل ساز، و به خاطر گناهانشان آنها را تسليم هلاكت كن» (اللَّهُمَّ فَإنْ رَدُّوا الْحَقَّ فَافْضُضْ(1) جَمَاعَتَهُمْ. وَشَتِّتْ كَلِمَتَهُمْ، وَأَبْسِلْهُمْ(2) بِخَطَايَاهُمْ).

شايان توجه اين كه امام (عليه السلام) نفرين خودرا مشروط مى كند به عدم پذيرش حق، چرا كه هدف نهايى از اين جنگ و مبارزه، استيلاى بر دشمن و حكومت كردن نبوده است بلكه هدف امام (عليه السلام) چيزى جز پذيرش حق نيست اگر آن را پذيرا شوند جنگى در كار نخواهد بود و چنين است جنگ و ستيز تمام حق طلبان و افراد با ايمان در تمام طول تاريخ.

نكته ديگر اين كه : امام (عليه السلام) در ضمن اين نفرين اختلاف كلمه را به عنوان وسيله اى براى تفرقه و شكست معرفى مى كند و گناهان را، از اسباب بدبختى و ناكامى. و به اين ترتيب نفرين او هم درس است نه يك درس، بلكه درسها.

در قسمت ديگرى از اين بخش از خطبه، به يك دستور مهم جنگى ديگر، اشاره كرده و به آنها مى گويد : اگر مى خواهيد پيروز شويد بايد ضرباتِ همه جانبه، بر آنها وارد كنيد و هر بخش از لشكر مأموريت خاص خودرا انجام دهد و دشمن را به هنگام شكست تا آخرين مرحله تعقيب كنيد، تا پيروزى همه جانبه حاصل شود و در شرح اين دستور، چنين مى فرمايد :

«آنها ـ يعنى دشمنان ـ هرگز از جاى خود بركنده نمى شوند، تا اين كه نيزه داران با نيزه هاى پى درپى بدنشان را سوراخ كنند آن گونه كه نسيم از آن بگذرد و شمشير زنان ضربه هايى بر آنها وارد سازند كه سر آنها را بشكافد و استخوانها را خرد كند و دستها و پاها را جدا سازد» (إنَّهُمْ لَنْ يَزُولُوا عَنْ مَوَاقِفِهمْ دُونَ طَعْن دِرَاك(3) : يَخْرُجُ مِنْهُمُ النَّسِيمُ; وَضَرْب يَفْلِقُ الْهَامَ، وَيُطِيحُ(4) الْعِظَامَ. وَيُنْدِرُ(5) السَّوَاعِدَ وَالاَْقْدَامَ).

و در ادامه مى فرمايد : «آنها بايد پيوسته مورد تهاجم قرار گيرند و گروهها پشت سر هم آنان را تيرباران كنند. و گروهى از لشكر به يارى گروه ديگر بشتابد و آنها را آماج حملات خود سازد و لشكرهاى سواره نظام يكى پس از ديگرى آنان را تا شهرهايشان تعقيب كنند، تا زمانى كه سم اسبهاى شما آخرين نقطه سرزمين آنها را بكوبد و مسير رفت و آمد و جادّه ها و چراگاههاى آنها را از هر سو اشغال كند» (وَحَتَّى يُرْمَوْا بِالْمَنَاسِرِ(6) تَتْبَعُهَا الْمَنَاسِرُ; وَيُرْجَمُوا بِالْكَتَائِبِ(7) تَقْفُوهَا الْحَلاَئِبُ(8); وَحَتَّى يُجَرَّ بِبِلاَدِهمُ الْخَمِيسُ(9) يَتْلُوهُ الْخَمِيسُ; وَحَتَّى تَدْعَقَ(10) الْخُيُولُ فِي نَوَاحِرِ(11) أَرْضِهِمْ. وَبِأَعْنَانِ(12)مَسَارِبِهِمْ(13) وَمَسَارِحِهِمْ(14) ).

امام (عليه السلام) در بخش نخستين اين خطبه، آداب فردى جنگ را به سربازان خود مى آموزد و در اين بخش اخير، آداب گروهى را كه چگونه گردانها ولشگرها، سواره نظام و پياده نظام با هماهنگى دقيق در برابر دشمن عمل كنند و با استفاده از روشهاى كارآمد، آنها را در هم بكوبند.

از نكات مهمى كه امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه به آن پرداخته، اين است كه پيروزى بر دشمن را نيمه كاره نگذارند اى بسا عقب نشينى ها جنبه غافلگيرانه دارد، و هدف، حملات سخت ترى است، بايد دشمن را تا اقصى نقاط شهرهايش تعقيب كنند و همه جا را تحت اشغال خود درآورند تا احتمال حمله مجدّد به كلّى از ميان برود.

اگر لشكر امام (عليه السلام) در «صفّين» كه اين خطبه، قبل از جنگ «صفّين» ايراد شده، همين يك دستور را عمل مى كردند فتنه بنى اميّه براى هميشه خاموش مى شد و بساط ظلمشان برچيده و سايه حكومت شومشان از سر مسلمانان كوتاه مى گشت ولى با نهايت تأسّف همه اين دستورات امام (عليه السلام) را شنيدند ولى به هنگام عمل كنار گذاشتند و طعم تلخ آن را نيز چشيدند.

* * *

مرحوم سيّد رضى (رحمه الله) در پايان اين خطبه به شرح چند لغت پيچيده آن پرداخته مى گويد :

اَلدَّعْقُ : الَّدّقَ، اي تَدُقُّ الْخُيُولُ بِحَوافِرِها أَرْضَهُم، وَنَواحِرَ أَرْضِهِمْ : مُتَقَابِلاتُها وَيُقَالُ : مَنازِلُ بَنِي فُلان تَتَناحَرُ أَيْ تَتَقَابَلُ; «دعق» به معنى كوبيدن است يعنى سواران با سمّ اسبها سرزمين آنها را مى كوبند و تعبير به «نواحر أرضهم» به معنى بخشهاى مقابل يكديگر است، گفته مى شود : منزلهاى فلان قبيله «تناحر دارند يعنى مقابل و قرينه يكديگرند» (پايان كلام سيّد رضى).

* * *

ولى بسيارى از ارباب لغت «نواحر» را به معنى مناطق دور دست تفسير كرده اند و مناسب خطبه بالا همين معناست.

* * *

##### 1. «افضض» از مادّه «فضّ» (بر وزن حظّ) به معنى شكستن است.
2. «أبسل» از مادّه «بسل» (بر وزن نسل) به معنى نگاهدارى و منع كردن از چيزى با قهر و غلبه است و «ابسال» به معنى تسليم كردن كسى به هلاكت آمده است و جمله بالا اشاره به همين معناست.
3. «دراك» از مادّه «درك» به معنى چيزى است كه پى درپى بوده باشد و گويى يكى از آنها ديگرى را درك مى كند و به آن مى رسد. بنابراين «طعن الدراك» به معنى نيزه هايى است كه يكى پشت ديگرى بر پيكر دشمن وارد مى شود.
4. «يطيح» از مادّه «اطاحه» به معنى افكندن است.
5. «يندر» از مادّه «اندار» به معنى به زمين انداختن اسب و گاهى به كم كردن چيزى از حساب نيز اطلاق مى شود.
6. «مناسر» جمع «منسر» (بر وزن محفل) به معنى گروهى از لشكر است كه در پيشاپيش لشكر حركت مى كند و به آن طليعه گفته مى شود. و«منسر» (بر وزن منبر) به معنى منقار پرندگان گوشتخوار است.
7. «كتائب» جمع «كتيبه» به معنى گروهى از لشكر (مانند گردان) است.
8. «حلائب» جمع «حليبه» يا «حلوبه» به معنى جمعيّتى است كه از هر سو گرد هم مى آيند و به بخش سواره نظام لشكر نيز اطلاق مى شود.
9. «خميس» به معنى يك لشكر كامل مى باشد كه از پنج بخش تشكيل شده است : مقدّمه، ميمنه، ميسره، قلب وساقه.
10. تفسير «تدعق» در كلام سيّد رضى خواهد آمد.
11. تفسير «نواحر» در كلام سيّد رضى خواهد آمد.
12. «اعنان» به گفته لسان العرب جمع «عنن» (بر وزن كفن) به معنى نواحى و اطراف چيزى است.
13 و 14. «مسارب» جمع «مسربه» به معنى چراگاه و «مسارح» جمع «مسرح» آن هم به معنى چراگاه است ولى بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند : «مسارح» به چراگاه هايى گفته مى شود كه در اوّل روز حيوان را در آن جا به چرا مى برند ولى «مسارب» مفهوم عامى دارد (شرح ابن ابى الحديد، جلد 8، صفحه 9).

▲خطبه125(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في التحكيم وذلك بعد سماعه لأمر الحكمين

اين سخن را امام (عليه السلام) درباره مسأله حكميّت بعد از شنيدن گفتگوى بعضى در مورد آن، بيان فرمود.

##### 1. «سند خطبه»
«طبرى» مورخ معروف در حوادث سال 37 هجرى اين خطبه را با شأن صدور مشروحى بيان كرده كه فشرده آن، چنين است : اين سخن را امام (عليه السلام) زمانى بيان فرمود كه : به سراغ «خوارج» آمد در حالى كه آنها با «ابن عباس» مشغول بحث و محاجه بودند. امام (عليه السلام) به «ابن عباس» فرمود : «تو ساكت باش»، سپس شروع به سخن كرد و بعد از حمد و ثناى الهى فرمود : «پيشواى شما كيست ؟».
گفتند : «ابن كوّاء»، فرمود : «چرا شما به مخالفت با ما برخاسته ايد ؟»
عرض كردند : «به خاطر پذيرش «حكميّت» در جنگ «صفّين»».
امام (عليه السلام) فرمود : «شما را به خدا سوگند ! مگر شما نبوديد كه هنگام بالا بردن قرآن ها بر سرنيزه ها، اصرار داشتيد كه دست از جنگ بكشم و من به شما گفتم اين گروه را من بهتر از شما مى شناسم آنها نه اهل دين هستند و نه اهل قرآن ولى شما گوش نداديد و بر مسأله حكميّت اصرار نموديد من به ناچار پذيرفتم ولى با حكمين شرط كردم كه بر طبق قرآن قضاوت كنند وإلاّ ما از حكم آنان برى و بيزار خواهيم بود ؟»
خوارج گفتند : «آيا عدالت است كه افراد را در مسأله خون مسلمين حكم قرار دهيم ؟»
امام (عليه السلام) فرمود : «ما مردان را حكم قرار نداديم بلكه قرآن را حكم قرار داديم». (انا لم نحكم الرجال وإنما حكمنا القرآن).
سپس «طبرى» بخشى از اين خطبه را آورده است.
«سبط بن جوزى» در «تذكره الخواس» ومرحوم «مفيد» در «ارشاد» و«طبرسى» در «احتجاج» اين خطبه را با تفاوت هايى نقل كرده اند.

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در بالاآمد اين خطبه به طور كلى درباره «مسأله حكمين» بعد از جنگ «صفّين» ايراد شده است و از چند بخش تشكيل مى شود.

نخست امام (عليه السلام) فلسفه قبول حكميّت را با استدلال به آيات قرآن بيان مى كند.

در بخش ديگرى به پاسخ ايرادهاى آنها مى پردازد.

و در بخش سوّم آنها را نصيحت مى كند كه دست از خلاف بردارند و براى پيكار با ظالمان شام، خودرا آماده كنند و آنها را بر كوتاهى ها و مخالفت ها و بى انضباطى ها ملامت و سرزنش مى نمايد.

* * *

▲بخش اوّل

إنَّا لَمْ نُحَكِّمِ الرِّجَالَ، وَإنَّمَا حَكَّمْنَا الْقُرْآنَ. هذَا الْقُرْآنُ إنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْتُورٌ بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ، لاَ يَنْطِقُ بِلِسَان، وَلاَ بُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمَان. وَإنَّمَا يَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ. وَلَمَّا دَعَانَا الْقَوْمُ إلَى أَنْ نُحَكِّمَ بَيْنَنَا الْقُرْآنَ لَمْ نَكُنِ الْفَرِيقَ الْمُتَوَلِّيَ عَنْ كِتَابِ اللهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى، وَقَدْ قَالَ اللهُ سُبْحَانَهُ : (فَإنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْء فَرُدُّوهُ إلَى اللهِ والرَّسُولِ)فَرَدُّهُ إلى اللهِ أَنْ نَحْكُمَ بِكِتَابِهِ، وَرَدُّهُ إلَى الرَّسُولِ أَنْ نَأْخُذَ بِسُنَّتِهِ; فَإذَا حُكِمَ بِالصِّدْقِ فِي كِتَابِ اللهِ، فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ بِهِ، وَإنْ حُكِمَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللهِ (صلى الله عليه وآله)، فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ وَأَوْلاَهُمْ بِهَا.

### ترجمه

ما افراد را حَكَم قرار نداديم، بلكه فقط قرآن را به «حكميّت» برگزيديم، ولى قرآن خطوطى است كه در ميان دو جلد قرار گرفته و سخن نمى گويد، بلكه نيازمند به ترجمان است، و تنها انسانها(ى آگاه و قرآن شناس) مى توانند از آن سخن بگويند (بنابراين) هنگامى كه آن قوم (شاميان) ما را دعوت كردند كه قرآن ميان ما و آنها حكم باشد ما گروهى نبوديم كه به كتاب خداوند سبحان، پشت كنيم در حالى كه مى فرمايد : «اگر در چيزى اختلاف كرديد آن را به خدا و رسولش باز گردانيد» (و از آنها نظر بخواهيد) باز گرداندن به خدا، اين است كه به كتابش حكم كنيم و ارجاع به رسول الله (صلى الله عليه وآله) اين است كه به سنتش عمل نماييم، و اگر درباره كتاب خدا، به درستى حكم شود ما سزاوارترين مردم به پذيرش آن هستيم و اگر به سنت پيامبر (صلى الله عليه وآله) حكم شود ما نيز از همه (پيشگام تر و) شايسته تر و سزاوارتريم كه به سنت او عمل نماييم.

▲شرح و تفسير

▲پاسخ به بهانه جويان خوارج

همان گونه كه در بالا آمد، اين خطبه در پاسخ كسانى ايراد شده است كه به مسأله پذيرش حكميّت از امام (عليه السلام) خرده مى گرفتند و اساس گفتار آنها اين بود : چرا شما حكميّت دو نفر را در اين مسأله مهم دينى، پذيرفتيد ؟ در حالى كه حكم فقط خداست و افراد عادى حق ندارند با فكر خود درباره وظايف دينى حكم كنند.

امام (عليه السلام) در پاسخ آنها به نكته مهمى اشاره مى كند و مى فرمايد : «ما افراد را حكم قرار نداديم بلكه فقط قرآن را به حكميّت انتخاب كرديم، ولى قرآن خطوطى است كه در ميان دو جلد قرار گرفته است و سخن نمى گويد، بلكه نيازمند به ترجمان است، و تنها انسانها مى توانند از آن سخن بگويند (إنَّا لَمْ نُحَكِّمِ الرِّجَالَ، وَإنَّمَا حَكَّمْنَا الْقُرْآنَ. هذَا الْقُرْآنُ إنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْتُورٌ(1)بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ(2)، لاَ يَنْطِقُ بِلِسَان، وَلاَ بُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمَان. وَإنَّمَا يَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ).

اشاره به اين كه : قرآن يك سلسله احكام كلى بيان فرموده و بايد افراد آگاه، احكام جزئيه را از آن استخراج كنند و در اختيار عموم بگذارند و يا به عبارت ديگر، آن كليات را بر مصاديق تطبيق كنند.

مثلاً قرآن مجيد مى گويد : « (وَإنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِيْنَ إقْتَتَلُوا فَاَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإنْ بَغَتْ إحْديهُمَا عَلَى الاُخْرى فَقاتِلُوا الّتِي تَبْغِي حَتّى تَفِئَ إلى أَمْرِ اللهِ فَإنْ فَاءَتْ فَاَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَاَقْسِطُوا إنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِيْنَ); هر گاه دو گروه از مؤمنان نزاع و جنگ كنند آنها را آشتى دهيد. و اگر يكى از آنها بر ديگرى تجاوز كرد با گروه متجاوز مبارزه كنيد تا به فرمان خدا بازگردد، هر گاه بازگشت، در ميان آن دو بر طبق عدالت، صلح، برقرار سازيد و عدالت پيشه كنيد ! كه خداوند عادلان را دوست دارد»(3).

بى شك جنگ «صفّين» يكى از مصداقهاى اين آيه بود، وظيفه حكمين ـ اگر انسانهاى درستكار و هوشيارى بودند ـ اين بود كه بگويند : هنگامى كه مردم با على (عليه السلام) بيعت كرده اند، و علاوه بر نص پيامبر (صلى الله عليه وآله)، جمهور كشور اسلام و صحابه پيامبر (صلى الله عليه وآله) او را به خلافت پذيرفته اند آن كس كه راه خلاف را برگزيده مصداق باغى و ظالم است بايد به سوى جمهور مردم، برگردد و توبه كند و اگر نكرد همه مسلمين وظيفه دارند با او بيكار كنند تا از طريق خلاف بازآيد.

مسأله حكميّت چيزى جز اين نيست همان كارى كه همه قضات اسلامى انجام مى دهند، يعنى احكام كتاب و سنت را بر مصاديق آن تطبيق كرده و حكم صادر مى كنند.

آيا اين سخن جاى ايراد دارد ؟ ولى افسوس ! كه جاهلان و ناآگاهان «خوارج» اين مطلب واضح را درك نمى كردند و تعصب و لجاجت به آنها اجازه نمى داد و به هدف اصلى حكميّت در همه جا و در همه چيز برسند.

آن گاه امام (عليه السلام) در توضيح اين معنا مى افزايد : «هنگامى كه آن قوم (شاميان) ما را دعوت كردند كه قرآن ميان ما و آنها حاكم باشد، ما گروهى نبوديم كه به كتاب خداوند سبحان پشت كنيم در حالى كه مى فرمايد : «اگر در چيزى اختلاف كرديد آن را به خدا و رسولش بازگردانيد» (و از آنها نظر بخواهيد) (وَلَمَّا دَعَانَا الْقَوْمُ إلَى أَنْ نُحَكِّمَ بَيْنَنَا الْقُرْآنَ لَمْ نَكُنِ الْفَرِيقَ الْمُتَوَلِّيَ عَنْ كِتَابِ اللهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى، وَقَدْ قَالَ اللهُ سُبْحَانَهُ : (فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْء فَرُدُّوهُ إلَى اللهِ والرَّسُولِ))(4).

و در توضيح اين آيه مى فرمايد : «ارجاع دادن اختلافات به خدا، اين است كه به كتابش حكم كنيم و ارجاع به رسول الله (صلى الله عليه وآله) اين است كه به سنتش عمل نماييم، واگر درباره كتاب خدا به درستى حكم شود ما سزاوارترين مردم به پذيرش آن هستيم و اگر به سنت پيامبر (صلى الله عليه وآله) حكم شود ما (نيز) از همه شايسته تر و سزاوارتريم كه به سنت او عمل نماييم» (فَرَدُّهُ إلَى اللهِ أَنْ نَحْكُمَ بِكِتَابِهِ وَرَدُّهُ إلَى الرَّسُولِ أَنْ نَأْخُذَ بِسُنَّتِهِ; فَإذَا حُكِمَ بِالصِّدْقِ فِي كِتَابِ اللهِ، فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ بِهِ، وَإنْ حُكِمَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللهِ (صلى الله عليه وآله)، فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ وَأَوْلاَهُمْ بِهَا).

به اين ترتيب امام (عليه السلام) به روشنى ثابت مى كند حكميّت كتاب و سنّت، چيزى جز مراجعه به آنها نيست و با توجه به اين كه ما مأمور به اين امر هستيم كسى نمى تواند بر ما خرده بگيرد كه چرا حكميّت را پذيرفتيم اشتباه خرده گيران در اين است كه آنها مى پندارند ما حكميّت اشخاص را پذيرفته ايم در حالى كه ما حكميّت كتاب خدا را پذيرا شده ايم.

در اين جا سؤال مهمى پيش مى آيد و آن اين كه : مفهوم اين گفتار امام (عليه السلام)اين است كه حكميّت را با ميل و رضاى باطنى و طبق وظيفه شرعى پذيرفته است در حالى كه از خطبه هاى متعدّدى در «نهج البلاغه» برمى آيد كه حكميّت را بر امام (عليه السلام) تحميل كرده اند و امام (عليه السلام) از اين تحميل سخت ناراحت بود، اين دو چگونه با هم سازگار است ؟

در پاسخ اين سؤال، بايد گفت : امام هرگز مخالف مسأله حكميّت نبود، امام (عليه السلام) در واقع بر دو نكته پافشارى داشت : نخست اين كه : بلند كردن قرآنها بر سر نيزه ها تنها مكر و فريب و توطئه براى جلوگيرى از پيروزى لشكر امام (عليه السلام)در آخرين لحظات و ايجاد اختلاف و نفاق در لشكر امام (عليه السلام) بود و گر نه شاميان هرگز آماده پذيرش حكميّت قرآن نبودند و به تعبير امام (عليه السلام) نه اهل دين بودند و نه اهل قرآن(5).

ديگر اين كه امام (عليه السلام) با انتخاب فرد نادان و بى خبرى همچون «ابو موسى اشعرى» براى ارجاع به قرآن مخالف بود، بنابراين هيچ گونه تضادّى ميان محتواى اين خطبه، و خطبه هاى ديگر نهج البلاغه نيست.

شاهد اين موضوع اين است كه : فرزند برومند امام (عليه السلام) نيز در روز «عاشورا» طبق نقل مقاتل، قرآن را گرفت و بر سر گذارد و در برابر لشكر كوفه ايستاد و گفت : «يا قَوْمِ إنَّ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ كِتَابُ اللهِ وَسُنَّةُ جَدِّي رَسُولِ اللهِ; اى قوم : حاكم در ميان من و شما قرآن و سنّت جدّم رسول الله باشد»(6).

* * *

##### 1. «مستور» : مفهوم روشنى دارد كه به معنى شئ پنهان است ولى در بعضى نسخه ها «مسطور» آمده كه معنى «نوشته شده را دارد» از مادّه «سطر» و با واژه «خط» كه به عنوان وصف آن در عبارت بالا ذكر شده تناسب بيشترى دارد.
2. «دفّتين» تثنيه «دفّة» به معنى صفحه و كنار هر چيزى است و دو طرف جلد كتاب يا قرآن را «دفّتين» مى گويند.
3. حجرات، آيه 9.
4. نساء، آيه 59.
5. همان گونه كه در آغاز همين خطبه در بحث سند خطبه آمد.
6. مسند الامام الشهيد، جلد 2، صفحه 43. اين سخن در اصل از مقتل الحسين مقرّم نقل شده و او هم از تذكرة الخواص ابن جوزى گرفته است (مقتل الحسين مقرّم، صفحه 233).

▲نكته

▲ماجراى غم انگيز حكمين !

مى دانيم هنگامى كه لشكر معاويه در جنگ «صفّين» در آستانه شكست قرار گرفت «عمروعاص» مكّار، تدبيرى انديشيد و به شاميان توصيه كرد قرآن ها را بر سرنيزه ها بلند كنند و بگويند : «ما تسليم حكم قرآن هستيم هر چه درباره شما و ما بگويد عمل خواهيم كرد».

امام (عليه السلام) فرياد : آنها هرگز تسليم حكم قرآن نيستند اين فقط مكر و نيرنگ و فريبى است كه مى خواهند با آن، جلو شكست حتمى خود را بگيرند، ولى گروهى از ساده لوحان به اتفاق جمعى از منافقان كه در لشكر امام (عليه السلام) بودند اين سخن را نپذيرفتند و اصرار در توقف جنگ داشتند و حتى امام (عليه السلام) را تهديد به قتل كردند. امام (عليه السلام) براى جلوگيرى از اختلاف و پراكندگى به حكم اجبار دستور توقف جنگ را صادر فرمود، سپس گفتند بايد دو نفر نماينده از دو لشكر براى پيدا كردن حكم قرآن انتخاب شود.

در اين جا اشتباه دوّمى از سوى ساده لوحان و با كمك منافقان انجام گرفت كه «ابو موسى اشعرى» ساده لوح خام و بى خبر را به عنوان نمايندگى لشكر بر امام (عليه السلام) تحميل كردند كه سرانجام تلخ آن را همه مى دانيم.

و عجب اين كه : به دنبال اين حادثه گروهى از همان ها در مقابل امام (عليه السلام)سربرداشتند و عَلَم مخالفت برداشتند كه چرا امام (عليه السلام) تسليم حكميّت شده در حالى كه قرآن مى گويد : « (إنِ الحُكْمُ إلاّ للهِ)(1); حاكم و حَكَم تنها خداست» و نتيجه اين كار به وجود آمدن جنگ ديگرى به نام «جنگ نهروان» بود كه با سخنان امام (عليه السلام) گروهى بيدار شدند و توبه كردند و جمعيّت اندكى باقى ماندند كه به سرعت تار و مار شدند.

برنامه امام (عليه السلام) در اين مسأله واضح بود زيرا :

1 ـ حكميّت قرآن در اختلافات مسلمين، چيز پوشيده اى نبود و قرآن با صراحت به مسلمانان دستور داده است كه اگر در چيزى اختلاف كردند حل اختلاف خود را از قرآن و سنت پيامبر (صلى الله عليه وآله) بخواهند (نساء آيه 59 كه در كلام امام (عليه السلام) به آن استدلال شده بود).

بنابراين پذيرش داورى قرآن با توجه به اين كه به اعتقاد همه مسلمان ها قرآن آخرين سخن را در هر چيز مى گويد مطلبى نبود كه بر امام (عليه السلام) خرده بگيرند ولى آن بى خبران آن را به صورت يك نقطه ضعف منعكس ساختند.

2 ـ شكى نيست كه طراحان توطئه بالا بردن قرآن ها بر سرنيزه، نه اعتقادى به حكميّت قرآن داشتند و نه حق و عدالت بلكه سياست بازان كهنه كار و بى ايمانى بودند كه به چيزى جز حكومت بر مردم و امور مادى وابسته به آن، نمى انديشيدند و امام (عليه السلام) از اين توطئه در همان آغاز پرده برداشت ولى چه سود كه ساده لوحان غافل نپذيرفتند.

3 ـ به يقين قرآن مجيد، به خودى خود ايفاى نقش حكميّت را نمى كند جز اين كه قرآن شناسان آگاه در كنار آن قرار گيرند و احكام آن را در هر مسأله استخراج كنند و به مردم اعلام نمايند و اگر در داستان «صفّين» اين كار انجام مى گرفت روشن بود كه لشكر «معاويه» مشمول آيه شريفه 9 سوره حجرات بودند كه مى گويد : (فَإنْ بَغَتْ إحْداهُمَا عَلَى الاُْخْرى...) به عنوان گروه طغيانگر كه در برابر مركز حكومت اسلام و امام (عليه السلام) مسلمين به مخالفت برخاسته اند محكوم مى شدند.

ولى چه سود كه «حكمين» (ابو موسى وعمروعاص) نه آگاهى از قرآن داشتند و نه اگر مى داشتند به آگاهى خود عمل مى كردند.

بنابراين اگر واقعاً حكميّت به قرآن سپرده مى شد و قرآن شناسانى براى حكميّت انتخاب مى شدند نه تنها كار خلافى نبود بلكه عمل به دستور قرآن محسوب مى شد امّا چون شرايط لازم در هيچ مقطعى حاصل نشد و طبعاً نتيجه، بسيار نامطلوب و تلخ بود گروه نادان به جاى اين كه خود را ملامت كنند به ملامت امام (عليه السلام) برخاستند و به جاى اين كه خودرا بشكنند به فكر شكستن آينه افتادند.

اشتباه نشود داستان حكمين يك حادثه مقطعى در تاريخ نبود، بلكه چيزى است كه در زمان هاى مختلف و حتى در عصر ما تكرار شده ومى شود. امر مقدّسى را عنوان مى كنند و در زير چتر آن قرار مى گيرند سپس برداشت هاى غلطى را آگاهانه و ناآگاهانه بر آن تحميل مى كنند و آنچه را كه به سود منافع نامشروعشان است بر مى گزينند.

«عمروعاص» مكّار و «ابوموسى» ساده لوح نادان در هر زمان اشباه و نظايرى دارند و«صفّين»ها و قرآن بر سرنيزه كردن ها و حكميّتها به اَشكال مختلف تكرار مى شوند كه نتيجه آن، مظلوميت حق طلبان على گونه است.

* * *

##### 1. يوسف، آيه 67.

▲بخش دوّم

وَأَمَّا قَوْلُكُمْ : لِمَ جَعَلْتَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ أَجَلاً فِي التَّحْكِيمِ ؟ فَإنَّمَا فَعَلْتُ ذلِكَ لِيَتَبَيَّنَ الْجَاهِلُ، وَيَتَثَبَّتَ الْعَالِمُ; وَلَعَلَّ اللهَ أَنْ يُصْلِحَ فِي هذِهِ الْهُدْنَةِ أَمْرَ هذِهِ الاُْمَّةِ; وَلاَ تُؤْخَدُ بِأَكْظَامِهَا، فَتَعْجَلَ عَنْ تَبَيُّنِ الْحَقِّ، وَتَنْقَاد لأَوَّلِ الْغَيِّ. إنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ مَنْ كَانَ الْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إلَيْهِ ـ وَإنْ نَقَصَهُ و كَرَثَهُ ـ مِنَ الْبَاطِلِ وَإنْ جَرَّ إلَيْهِ فَائِدَةً وَزادَهُ. فَأَيْنَ يُتَاهُ بِكُمْ ! وَمِنْ أَيْنَ أُتِيْتُمْ ! اسْتَعِدُّوا لِلْمَسِيرِ إلَى قَوْم حَيَارَى عَنِ الْحَقِّ لاَ يُبْصِرُونَهُ، وَمُوزَعِينَ بِالْجَوْرِ لاَ يَعْدِلُونَ بِهِ، جُفَاة عَنِ الْكِتَابِ، نُكُب عَنِ الطَّرِيقِ. مَا أَنْتُمْ بِوَثِيقَة يُعْلَقُ بِهَا، وَلاَ زَوَافِرِ عِزٍّ يُعْتَصَمُ إلَيْهَا. لَبِئْس حُشَّاشُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ ! أُفٍّ لَكُمْ ! لَقَدْ لَقِيتُ مِنْكُمْ بَرْحاً، يَوْماً أُنَادِيكُمْ وَيَوْماً أُنَاجِيكُمْ، فَلاَ أَحْرَارُ صِدْق عِنْدَ النِّدَاءِ، وَلاَ إخْوَانُ ثِقَة عِنْدَ النَّجَاءِ !

### ترجمه

اين كه، مى گوييد : چرا ميان خودم و آنها (حكمين) ضرب الاجلى براى حكميّت قرار دادم ؟ اين تنها به خاطر آن بود كه ناآگاهان در جستجوى حقيقت برآيند و آنها كه آگاهند به مطالعه و مشورت پردازند (و تمام جوانب مسأله را روشن سازند) شايد خداوند در اين فاصله كار اين امّت را اصلاح كند و راه تحقيق بر آنها بسته نشود; در جستجوى حق عجله نكنند و تسليم نخستين فكر گمراه كننده، نشوند.

(بدانيد !) برترين مردم در پيشگاه خدا كسى است كه عمل به حق، نزد او محبوبتر از باطل باشد هر چند اين كار از نفع او بكاهد و مشكلاتى براى او داشته باشد، و باطل منافعى متوجه او كند، و بر سود او بيفزايد.

چرا حيران و سرگردانتان مى كنند ؟ و چرا شما را فريب داده، تسليم شيطان كرده اند.

آماده شويد ! براى حركت به سوى قومى كه از حق روى گردانند، حق را نمى بينند و به ظلم و جور تشويق شده اند.

(لذا) هيچ گاه از آن باز نمى گردند، افرادى كه از كتاب خدا فاصله گرفته و از راه راست منحرف گشته اند، هر چند قرآنها را بر سرنيزه كردند، و دم از حاكميت قرآن زدند.

(افسوس كه) شما ريسمان محكمى نيستيد كه بتوان به آن چنگ زد و ياران نيرومندى نيستيد كه بتوان به آنها تكيه كرد و بد وسيله اى هستيد براى افروختن آتش جنگ (و آغاز كردن جهاد با دشمن) اُف، بر شما ! چه ناراحتى هايى از شما كشيدم، يك روز با صداى رسا با شما سخن مى گويم و روز ديگر آهسته و به صورت نجوا. نه آزادگان راستگويى به هنگام فرياد رسا هستيد و نه برادران مطمئن و رازدارى به هنگام نجوا.

▲شرح و تفسير

▲افسوس، شما مرد ميدان جهاد نيستيد !

اين بخش از كلام امام (عليه السلام) در واقع تركيبى از دو قسمت است : نخست به پاسخ يكى از شبهات «خوارج» و امثال آنها مى پردازد سپس آنها را تشويق به جهاد در برابر ظالمان وستمگران شام مى كند.

گفتار امام (عليه السلام) در قسمت اوّل، اشاره به عهدنامه حكميّت دارد كه در ميان آن حضرت و معاويه انجام شد (و شرح آن در نكات خواهد آمد) در اين عهدنامه يك سال به حكمين فرصت داده شده بود كه درباره حلّ مشكل اختلاف امّت بينديشند و در كار خود عجله نكنند.

خرده گيران بى خبر و نادان گاه به اصل حكميّت ايراد مى گرفتند كه امام (عليه السلام)در بخش گذشته اين خطبه جواب روشن و منطقى و دقيق به آنان داد و گاه به شاخ و برگ آن، يعنى مسأله قرار دادن مدت ايراد مى گرفتند.

امام (عليه السلام) در پاسخ آنها چنين مى فرمايد : «اما اين كه مى گوييد : چرا ميان خود و آنها (حكم ها) مدّتى براى حكميّت قرار دادى ؟ اين تنها به خاطر آن بود كه ناآگاهان در جستجوى حقيقت برآيند، و آنها كه آگاهند به مطالعه و مشورت پردازند (و تمام جوانب مسأله را روشن سازند)» (وَأَمَّا قَوْلُكُمْ : لِمَ جَعَلْتَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ أَجَلاً فِي التَّحْكِيمِ ؟ فَإنَّمَا فَعَلْتُ ذلِكَ لِيَتَبَيَّنَ الْجَاهِلُ، وَيَتَثَبَّتَ(1) الْعَالِمُ).

سپس مى افزايد : «شايد خداوند در اين فاصله، كار اين امّت را اصلاح كند و راه تحقيق بر آنها بسته نشود (و آزادانه به تحقيق پردازند) در جستجوى حق عجله نكنند، و تسليم نخستين فكر گمراه كننده نشوند» (وَلَعَلَّ اللهَ أَنْ يُصْلِحَ فِي هذِهِ الْهُدْنَةِ(2) أَمْرَ هذِهِ الاُْمَّةِ; وَلاَ تُؤْخَدُ بِأَكْظَامِهَا(3)، فَتَعْجَلَ عَنْ تَبَيُّنِ الْحَقِّ، وَتَنْقَادَ لأَوَّلِ الْغَيِّ).

در واقع امام (عليه السلام) چند فائده براى ضرب الاجل يك مسأله در مسأله حكميّت بيان فرموده، نخست اين كه : ناآگاهان از جوش و خروش تعصّب باز ايستند و بتوانند درباره اين مسأله سرنوشت ساز تحقيق كنند و ديگر اين كه علماى امّت در اصحاب على (عليه السلام) جوانب مسأله را به خوبى بررسى كنند و آنچه ضايعات كمترى در بردارد برگزينند و حكمين را براى انتخاب صحيح ارشاد كنند.

ديگر اين كه در اين مدّت طرقى براى اصلاح امر امّت به طور كلّى انديشيده شود و از كارهاى عجولانه كه سبب گمراهى است بپرهيزند.

عجب اين كه : گروه متعصّب لجوج و ناآگاه از «خوارج» اصرار داشتند كه عجولانه در اين زمينه تصميم گيرى شود و سرنوشت امّت را بدون مطالعه و تحقيق و دقّت به خطر بيفكنند و اين است راه و رسم افراد نادان در هر عصر و هر زمان.

جمله «وَلاَ تُؤْخَدُ بِأَكْظَامِهَا» كه به معنى نگرفتن بيخ گلو و آزاد گذاشتن راه نفس است كنايه از آزادى براى مطالعه و تصميم گيرى و انتخاب مى باشد كنايه اى است گويا و فصيح و بليغ.

جمله «وَتَنْقَادَ لأَوَّلِ الْغَيِّ» (مبادا تسليم اوّلين گمراهى شوند) اشاره به اين است كه تصميم هاى عجولانه غالباً گمراه كننده است.

بعضى از شارحان نهج البلاغه «أَوَّلُ الْغَيِّ» را اشاره به بالا بردن قرآنها بر سرنيزه ها كه اوّلين گام گمراهى بود، دانستنه اند(4) ولى تفسير اوّل به قرينه جمله قبل از آن، مناسب تر به نظر مى رسد.

سپس امام (عليه السلام) به نصيحت و اندرز آنان مى پردازد كه در برابر حق تعصّب و لجاج و ملاحظه منافع شخصى روا ندارند و تسليم حق شوند، مى فرمايد : (بدانيد !) «برترين مردم در پيشگاه خدا كسى است كه عمل به حق نزد او محبوب تر از باطل باشد هر چند اين كار از نفع او بكاهد و مشكلاتى براى او پيش آورد، و باطل منافعى به سوى او آورد و بر سود او بيفزايد !» (إنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عِنْدَ اللهِ مَنْ كَانَ الْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إلَيْهِ ـ وَإنْ نَقَصَهُ و كَرَثَهُ(5) ـ مِنَ الْبَاطِلِ وَإنْ جَرَّ إلَيْهِ فَائِدَةً وَزادَهُ).

در واقع نشانه مؤمنان حقيقى همين است كه بر سر دو راهى ها كه حق در يك سو قرار مى گيرد و منافع شخصى آنها در سوى ديگر، به سوى حق آيند و به منافع شخصى پشت كنند و گر نه آن جا كه طرفدارى از حق، حافظ منافع انسان باشد، پيروى از حق، افتخارى نيست ومذمتى كه قرآن از گروهى از يهود به عمل مى آورد كه مى گفتند : «نُؤْمِنُ بِبَعْض وَنَكْفُرُ بِبَعْض» در حقيقت همين بود كه آنچه را از قوانين الهى موافق ميل و خواسته ها و منافعشان بود، مى پذيرفتند و آنچه مخالف بود كنار مى زدند، چنين جداسازى در واقع خداپرستى نيست هواى پرستى است.

همچنين كسانى كه به خاطر تعصب و لجاجت و حمايت از دوستان و وابستگان به طرفدارى باطل برمى خيزند مشمول همين سخن هستند.

در حديثى مى خوانيم كه على (عليه السلام) همين سخنان را در پيامى به «عمروعاص» فرمود و افزود : به خدا سوگند ! تو مى دانى حق كجاست ؟ چرا تجاهل مى كنى ؟ و به خاطر منافع كم ارزشى در صف دشمنان خدا و اولياء الله قرار مى گيرى ؟ !(6).

و در ادامه اين سخن، امام (عليه السلام) بر آنها فرياد مى زند : «چرا حيران و سرگردانتان مى كنند ؟ و چرا شما را فريب داده و تسليم شيطان كرده اند ؟» (فَأَيْنَ يُتَاهُ(7) بِكُمْ ! وَمِنْ أَيْنَ أُتِيْتُمْ(8) ).

سپس امام (عليه السلام) آنان را دعوت به جهاد با آن قوم ستمگر مى كند و با پنج وصف منفى آنها را معرفى مى فرمايد، مى گويد : «آماده شويد براى حركت به سوى قومى كه از حق روى گردانند، آن را نمى بينند و به ظلم و جور تشويق شده اند (به همين دليل) هرگز از آن باز نمى گردند، افرادى كه از كتاب خدا فاصله گرفته واز راه راست منحرف گشته اند» (هر چند قرآنها را بر سر نيزه كردند و دم از حاكميت قرآن زدند) (اسْتَعِدُّوا لِلْمَسِيرِ إلَى قَوْم حَيَارَى عَنِ الْحَقِّ لاَ يُبْصِرُونَهُ. وَمُوزَعِينَ(9) بِالْجَوْرِ لاَ يَعْدِلُونَ بِهِ، جُفَاة عَنِ الْكِتَابِ، نُكُب(10)عَنِ الطَّرِيقِ).

به اين ترتيب امام (عليه السلام) نشان مى دهد كه اگر ما مى خواهيم با آنها بجنگيم، پنج دليل قاطع دارد كه هر كدام به تنهايى كافى است : آنها از راه راست منحرف شده اند، به قرآن مجيد اهميّت نمى دهند، ظلم و ستم برنامه اصلى آنهاست و گروهى ناآگاه و سرگردان را كه چشم هايشان از ديدن حق ناتوان است به دنبال خود كشيده اند.

سپس در آخرين جمله هاى اين خطبه امام (عليه السلام) زبان به گله مى گشايد و آنها را زير تازيانه هاى سرزنش و ملامت قرار مى دهد شايد بيدار شوند و در كار خود، تجديد نظر كنند مى فرمايد :

(افسوس !) «شما ريسمان محكمى نيستيد كه بتوان به آن چنگ زد، و ياوران نيرومندى نيستيد كه بتوان به آنها پناه برد، و بد وسيله اى هستيد براى افروختن آتش جنگ» (و آغاز كردن جهاد آزادى بخش با دشمن) (مَا أَنْتُمْ بِوَثِيقَة يُعْلَقُ بِهَا، وَلاَ زَوَافِرِ(11) عِزٍّ يُعْتَصَمُ إلَيْهَا. لَبِئْس حُشَّاشُ(12) نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ).

و در پايان اين سخن، ضربات ملامت را شديدتر كرده مى فرمايد : «اف بر شما ! چه ناراحتى ها از شما كشيدم، يك روز با صداى رسا با شما سخن مى گويم وروز ديگر آهسته و به صورت نجوا، نه آزادگان راستگويى به هنگام فرياد رسا هستيد، و نه برادران مطمئن و رازدارى به هنگام نجوا» (أُفٍّ لَكُمْ ! لَقَدْ لَقِيتُ مِنْكُمْ بَرْحاً(13)، يَوْماً أُنَادِيكُمْ وَيَوْماً أُنَاجِيكُمْ، فَلاَ أَحْرَارُ صِدْق عِنْدَ النِّدَاءِ، وَلاَ إخْوَانُ ثِقَة عِنْدَ النَّجَاءِ(14)).

در واقع امام (عليه السلام) اين حقيقت را در لابه لاى چند جمله بالا به خوبى بازگو كرده است كه اگر مشكلى در امر جهاد و حكومتش به وجود آمده، به خاطر عدم لياقت و ناكارآيى گروهى از ياران اوست، چرا كه امام (عليه السلام) در هر ميدانى قدم مى نهاد ضعف و سُستى نشان مى دادند. به يقين براى آغاز جنگ، جرقه هاى قوى و نيرومند لازم است كه بايد از سوى مردانى شجاع و نيرومند و مخلص، ظاهر شود، اين گروه لياقت چنين برنامه اى را نداشتند. از سوى ديگر وقتى رهبر فرياد مى زند : به پيش تازيد ! بايد همه به طور هماهنگ حركت كنند، ولى آنها سُست تر و ناتوان تر از اين بودند و اگر نقشه هاى جنگى را در يك مجلس محرمانه با آنها در ميان مى گذارد بايد در حفظ آن كاملاً بكوشند ولى آنها افراد رازدار و سرّ نگهدار و قابل اعتماد و اعتبارى نبودند.

با وجود چنين افرادى انتظار پيروزى سريع بر دشمن، انتظارى است بيجا، و عجب اين كه، اين گونه افراد با اين ضعف هاى بى شمار هنگامى كه گرفتار ناكامى مى شدند به جاى اين كه به اصلاح نقايص خود بپردازند برون افكنى مى كردند و مشكلات خودرا به گردن امام (عليه السلام) مى انداختند و اين مشكل عظيم ترى بود.

* * *

##### 1. «يتثّبت» از مادّه «تثبّت» به معنى تحقيق كردن است.
2. «هدنه» از مادّه «هدون» (بر وزن قرون) به معنى سكون و آرامش گرفته شده و معمولاً به معنى مصالحه بعد از جنگ يا آتش بس بكار مى رود.
3. «اكظام» جمع «كظم» (بر وزن عزم) وجمع «كظم» (بر وزن قلم) به معنى محل خروج نفس (خرخره) است.
4. «منهاج البراعه» علامه «خويى» جلد 8، صفحه 180.
5. «كرث» از مادّه «كرث» (بر وزن ترس) به معنى شدت و مشقّت و به زحمت افتادن است.
6. شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، جلد 10، صفحه 363ـ تاريخ طبرى، جلد 4، صفحه 50، طبع الاعلمى بيروت.
7. «يتاه» از مادّه «تيه» (بر وزن قيد) به معنى سرگردانى و حيرانى است و به بيابانهايى كه انسان در آن سرگردان مى شود «تيه» (بر وزن پيه) گفته مى شود.
8. «اتيتم» از مادّه «اتيان» معانى مختلفى دارد و در اين جا و مانند آن به معنى فريب خوردن و تسليم باطل شدن است.
9. «موزعين» از مادّه «ايزاع» به معنى تشويق و ايجاد عشق و علاقه نسبت به چيزى است و گاه به معنى الهام كردن و توفيق دادن نيز آمده است و در خطبه بالا به همان معنى اوّل است.
10. «نُكُب» جمع «ناكب» از مادّه «نكب» (بر وزن نفى) به معنى منحرف شدن از چيزى است.
11. «زوافر» جمع «زافره» از مادّه «زفر» (بر وزن فقر) به معنى ناله كردن و فرياد كشيدن است و از آن جا كه ياوران انسان به عنوان هم دردى ناله و فرياد دارند واژه «زافره» به يار و ياور اطلاق شده است و در خطبه بالا به همين معناست.
12. «حشاش» جمع «حاشّ» از مادّه «حشّ» (بر وزن شك) به معنى آتش افروختن است و در اين جا به معنى آغازگران و كسانى كه ضربات آغازين جنگ را بر دشمن وارد مى كنند مى باشد.
13. «بَرح» به معنى ناراحتى شديد و خشم و غضب آمده است.
14. «نجاء» و «نجوى» به معنى در گوشى گفتن و چيزى را به طور سرّى با ديگرى در ميان گذاشتن است.

###

▲نكته ها

▲1 ـ صلحنامه صفّين

هنگامى كه شاميان ستمگر و مكّار با استفاده از برافراشتن قرآنها بر بالاى نيزه ها مردم عراق را اغفال كردند و صلح را بر اميرمؤمنان على (عليه السلام) تحميل نمودند عهدنامه يا پيمان آتش بس، به صورت تنظيم شد :

«هذَا مَا تَقَاضى عَلَيْهِ عَلِيُّ بن أَبِي طَالِب(1) وَمُعاوِيَةُ بْنِ أبِي سُفْيَانَ قَاضَيَ عَلِيُّ بْنِ أَبي طَالِب عَلَى أَهْلِ الْعِراقِ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ مِنْ شِيْعَتِهِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ وَالْمُسلِميْنَ وَقَاضي مُعَاوِيَةُ بْنِ أَبي سُفْيانَ عَلَى أَهْلِ الشَّامِ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ مِنْ شِيْعَتهِ مِنَ الْمؤْمِنينَ وَالْمُسلِمينَ اَنَّا نَنْزِلُ عِنْدَ حُكْم اللهِ وَكِتَابِهِ وَلاَ يَجْمَعُ بَيْنَنا إلاّ إيّاهُ وَإنَّ كِتَابَ اللهِ سُبْحَانَهُ بَيْنَنا مِنْ فَاتِحَتِهِ إلى خَاتِمَتِهِ نُحيِي مَا أَحْيَا القُرآنُ وَيُمِيْتُ مَا أَماتَ الْقُرْآنُ فَإنْ وَجَدَ الْحَكَمانِ اَنَّ ذلِكَ فِي كِتَابِ اللهِ إتَّبَعْناهُ وَإنْ لَمْ يَجداهُ أَخَذا بِالسُّنَةِ الْعَادِلَةِ غَيْرِ الْمُفِّرقَةِ وَالحْكَمَانِ عَبْدُ اللهِ بْنِ قَيْسِ وَعَمْرُوبْنُ الْعاصِ; اين چيزى است كه داورى نموده است «على بن ابى طالب (عليه السلام)» و «معاويه بن ابى سفيان»، داورى نموده است «على بن ابى طالب (عليه السلام)» نسبت به اهل عراق و كسانى كه با او بوده اند از پيروانش از مؤمنين و مسلمين و داورى نموده است و «معاويه بن ابى سفيان» نسبت به اهل شام و پيروانش از مؤمنين و مسلمين، كه ما تسليم حكم خدا و كتاب خدا هستيم و چيزى ما را متفّق نمى كند مگر خداوند و اين كه كتاب خداوند سبحان در ميان ماست از آغاز تا پايانش. احيا مى كنيم آنچه را قرآن احيا كرده و از بين مى بريم آنچه را قرآن از بين برده. هرگاه دو حَكَم (كه از ميان ما انتخاب شده اند) چيزى در كتاب خدا در اين موضوع (جنگ و صلح ما) يافتند از آن پيروى مى كنيم و اگر نيافتند به سنت عادله مورد اتفاق (كه از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله)به ما رسيده است) عمل مى كنند و دو حكَم «عبدالله بن قيس» (ابو موسى اشعرى) و«عمروعاص» هستند»(2).

اين داورى يا صلحنامه يا عهدنامه (هر نامى بر آن بگذاريد) در كتابهاى مختلف با تفاوت مختصرى نقل شده است و همه آنها نشان مى دهد كه مسأله، مسأله حكميّت قرآن بوده است نه حكميّت اشخاص و به تعبير ديگر : اشخاص موظّف بودند آنچه را قرآن در اين باره مى گويد استخراج و استنباط كنند و دستورات كلّى بر مصاديق آن تطبيق نمايند ولى كوردلان «خوارج» آن را به عنوان حكميّت انسانها در دين خدا تلقّى كردند و به جنجال و غوغاگرى روى آوردند و شكاف خطرناك تازه اى در ميان مسلمين بوجود آوردند و جهل و نادانى در طول تاريخ، از اين عواقب دردناك بسيار داشته است.

در ادامه اين صلحنامه آمده است كه حَكَمين از «على (عليه السلام) و معاويه» و از هر دو لشكر پيمان گرفتند كه آنها بر جان و مال و خانواده و قوم و قبيله خود در امانند و آنچه را آنها قضاوت كنند همه پذيرا شوند قضاوتى كه موافق كتاب خدا و سنّت باشد و آتش بس، و گذاردن اسلحه بر زمين تا زمان حكم حكميّت ادامه خواهد يافت، و مدّت آتش بس يك سال كامل است، و اگر حكمين مايل بودند حكم خود را زودتر از اين مدت صادر كنند، مانعى ندارد، و اگر يكى از آنها از دنيا برود، امير گروه او فرد ديگرى را به جاى او نصب كند(3).

* * *

##### 1. در بسيارى از تواريخ آمده است كه كاتبان لشكر على (عليه السلام) عنوان اميرمؤمنين را در كنار نام آن حضرت نگاشتند ولى «عمروعاص» و ديگران سخت بر آن اعتراض كردند كه اگر ما شما را اميرمؤمنان بدانيم بايد كسانى كه در برابر شما هستند امير فاسقان باشند حتماً بايد اين عنوان حذف شود، على (عليه السلام) تأمّلى فرمود و به ياد داستان «صلح حديبيه» افتاد و فرمود : الله اكبر در آن روز نيز هنگامى كه عنوان رسول الله (صلى الله عليه وآله) را در كنار نام پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)نوشتم فرياد مخالفان برخاست و اصرار بر حذف آن نمودند من حاضر به حذف آن نشدم و پيامبر (عليه السلام) براى دفع غائله شخصاً آن را محو نمود، اين سخن، «عمروعاص» را سخت به خشم درآورد كه ما را با كفّار مقايسه مى كنى من در اين جلسه نمى مانم، امام (عليه السلام) فرمود : از خدا مى خواهم كه مجلس مرا از وجود مثل تويى پاك كند و مدتى گفتگو درباره نوشتن عنوان اميرالمؤمنين ادامه يافت بعضى معتقد بودند كه حذف نشود هر چند شمشيرها به خاطر آن كشيده شود ولى سرانجام مصلحت اين ديده شد براى دفع غائله اين عنوان را بردارند (تاريخ طبرى، جلد 4، صفحه 37 و تواريخ ديگر).
2. بحار الانوار، جلد 32، صفحه 543. اين عهدنامه در تاريخ طبرى، جلد 4، صفحه 38 با پاره اى از تفاوتها آمده است.
3. بحار الانوار، جلد 32، صفحه 543. اين عهدنامه در تاريخ طبرى، جلد 4، صفحه 38 با پاره اى از تفاوتها آمده است.

##

▲2 ـ گفتگوى منطقى امام (عليه السلام) با خوارج

در حديثى آمده است كه اميرمؤمنان على (عليه السلام) «عبدالله بن عباس» را به سوى لشكر «خوارج» فرستاد كه چندان با او فاصله نداشتند تا تحقيق كند آنها چه مى خواهند ؟ و دليل مخالفت آنها چيست ؟ آنها در پاسخ گفتند : اى «ابن عباس !» ما ايرادهايى به پيشواى تو داريم كه همه آنها كفرآميز، خطرناك و سبب آتش دوزخ است :

نخست اين كه : او نام خودرا به عنوان اميرالمؤمنين از صلحنامه محو كرد، سپس صلحنامه را ميان خود و «معاويه» تنظيم نمود، اگر او اميرمؤمنين نيست، ما از مؤمنانيم بنابراين دليلى ندارد كه او امير ما باشد.

دوّم اين كه : او درباره موقعيت خودش ترديد داشت زيرا به حكمين گفت درست بنگريد اگر «معاويه» سزاوارتر به خلافت است او راتثبيت كنيد و اگر من اَوْلى هستم مرا تثبيت كنيد، هرگاه او درباره خود شك داشته باشد ما شكّ شديدترى خواهيم داشت.

سوّم اين كه : او حكميّت را به غير خود سپرد در حالى كه ما خود او را از همه صالح تر براى اين كار مى دانيم.

چهارم اين كه : او افراد را داور در دين خدا قرار داد در حالى كه (داورى مخصوص خداست و) او چنين حقّى را نداشت.

پنجم اين كه : در جنگ «جمل» پس از پيروزى اموال و اسلحه دشمن را در ميان ما تقسيم كرد، ولى زنان و فرزندانشان را به اسارت نگرفت.

ششم اين كه : او وصىّ پيامبر (صلى الله عليه وآله) بود و حق وصيت را ادا ننمود.

«ابن عباس» نزد حضرت آمد و عرض كرد : يا اميرالمؤمنين ! سخنان اين قوم را شنيدى و تو به جوابگويى آنها شايسته ترى، امام (عليه السلام) فرمود : آرى چنين است.

سپس فرمود : اى «ابن عباس !» به آنها بگو آيا شما راضى به حكم خدا و پيامبر (صلى الله عليه وآله) هستيد ؟ عرض كردند آرى !

امام (عليه السلام) فرمود : من از آغاز شروع مى كنم، و ايرادات شما را يك به يك پاسخ مى گويم.

سپس فرمود : اما در مورد محو عنوان اميرالمؤمنين از عهدنامه، فراموش نمى كنم كه من روز «حديبيه» كاتب عهدنامه صلح بودم و نوشتم : «بسم الله الرَّحْمنِ الرَّحِيْمِ هذا مَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ رَسوُلُ اللهِ وَ أَبوُ سُفْيانَ وَسُهَيْلُ بْنِ عَمِْرو» «سهيل» گفت : اوّلاً ما رحمن و رحيم را نمى شناسيم وثانياً تو را رسول الله نمى دانيم وثالثاً موافق نيستيم نام تو مقدّم بر نام ما نوشته شود در حالى كه سنّ ما از تو بيشتر است (و چون آنها از بهانه جويى دست بر نمى داشتند) پيامبر (صلى الله عليه وآله)به من دستور داد به جاى «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيْمِ» «بِسْمِكَ اللَّهُمَّ» بنويس و به جاى «رسول الله» ، «محمّد بن عبدالله» بنوس ! سپس به من فرمود : تو نيز به چنين سرنوشتى در آينده گرفتار خواهى شد و تسليم پيشنهادشان مى شوى، در حالى كه كراهت دارى، من هم در صلحنامه اى كه ميان من و عمروعاص نوشته شد عنوان اميرالمؤمنين را نوشتم ولى آنها نپذيرفتند. «خوارج» با شنيدن اين سخن گفتند : حق با توست اى على !

و امّا اين كه مى گوييد : من با تعيين حكمين و اين كه به آنها گفته ام : ببينيد معاويه سزاوارتر است يا من ؟ درباره خودم شك كرده ام، اين سخن اشتباه است، اين در واقع نوعى ابراز انصاف، در سخن مى باشد شبيه چيزى كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) به گفته قرآن مجيد به مشركان فرمود : « (وإِنَّا أَوْ إيَّاكُمْ لَعَلَى هُدىً أَوْ فِي ضَلال مُبِيْن); ما يا شما بر هدايت يا در گمراهى آشكار هستيم»(1)، مسلّماً اين دليل بر ترديد پيامبر (صلى الله عليه وآله) در حقانيت خودش نبود. «خوارج» در اين جا نيز گفتند حق با توست.

اما اين كه مى گوييد : چرا غير خودم را به عنوان حكم برگزيدم در حالى كه من از همه شايسته تر به اين كار هستم، اين شبيه برنامه رسول خدا (صلى الله عليه وآله)است كه «سعد بن معاذ» را در جنگ «بنى قريظه» به عنوان حكميّت برگزيد در حالى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) از همه شايسته تر بود.

اين از يكسو، از سوى ديگر خداوند مى فرمايد : (لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ); من در اين كار به پيامبر (صلى الله عليه وآله) تأسى كردم، «خوارج» گفتند : اين سخن نيز صحيح است.

اما اين كه، به من ايراد كرده ايد كه چرا افراد را داور دين خدا قرار دادم ؟ من هرگز چنين نكردم، من كلام خدا را داور قرار دادم، چرا كه خداوند : در مورد «صيد در حال احرام» مى فرمايد : « (وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَواَ عَدْل مَنْكُمْ); و هر كس از شما عمداً صيدى را (در حال احرام) به قتل برساند بايد كفاره اى معادل آن از چارپايان بدهد، كفاره اى كه دو نفر عادل از شما درباره معادل بودن آن حكم كنند»(2) هنگامى كه خداوند چنين دستورى را درباره پرنده اى كه در حال احرام صيد شده است صادر مى كند، درباره خون هاى مسلمين كه بسيار از آن بالاتر است چرا قائل نباشيم ؟ !

اما اين كه مى گوييد : من در جنگ «بصره» پس از پيروزى اموال لشكر شكست خورده را در ميان لشكريانم تقسيم كردم ولى زنان و فرزندانشان را به عنوان اسيران تقسيم نكردم، اين در واقع منّتى بود از سوى من بر اهل «بصره» همان گونه كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در فتح مكه، بر اهل مكه، منّت گذارد و آنها را مورد عفو قرارداد. اضافه بر اين فرض كنيد، من آنها را تقسيم مى كردم كدام يك از شما «عايشه» را در سهم خود به عنوان كنيز به اسيرى مى پذيرفت ؟ «خوارج» گفتند : حق با توست.

سپس فرمود : اما اين كه : به من ايراد مى كنيد، من وصى پيامبرم (صلى الله عليه وآله) و مقام وصايت را حفظ نكرده ام، اين گناه من نيست گناه شما است كه مرا رها ساختيد و نسبت به من، پشت كرديد... گفتند : حق با توست.

و در پايان گروه زيادى از طريق مخالفت بازگشتند ولى چهار هزار نفر از متعصبين باقى ماندند كه در يك نبرد برق آسا همگى متلاشى شدند(3).

* * *

##### 1. سبأ، آيه 24.
2. مائده، آيه 95.
3. «احتجاج طبرسى»، جلد 1، صفحه 442 (با تلخيص و كمى نقل به معنا) همين داستان در «مناقب ابن مغازلى» صفحه 406 با اضافاتى و در «بحار الانوار»، جلد 33، صفحه 377 با مقدارى تفاوت نقل شده است.

####

▲خطبه126(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

لمّا عوتب على التسوية في العطا

اين سخن را هنگامى ايراد فرمود، كه رعايت مساوات را در عطاياى بيت المال، بر او ايراد گرفتند و جمعى از بى خبران توصيه به تبعيض نمودند.

##### 1. «سند خطبه»
اين خطبه بخشى از خطبه طولانى ترى بوده است كه امام (عليه السلام) در مورد تقسيم بيت المال وايرادهايى كه بر او گرفتند بيان فرموده، و به نظر مى رسد كه با خطبه 142 مرتبط است و هر دو جزءهايى از يك خطبه مى باشد.
اين خطبه را عده زيادى از كسانى كه قبل از سيّد رضى يا بعد از او مى زيسته اند در كتابهاى خود آورده اند از جمله : «ابن قتيبه» در «الامامه والسياسه» «ابن شعبه» در «تحف العقول» «كلينى» در «فروع كافى» شيخ «مفيد» در كتاب «المجالس» و مرحوم «شيخ طوسى» در كتاب «امالى» (مصادر جلد 2، صفحه 282).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه از عنوان خطبه، پيداست، هدف از ايراد اين خطبه پاسخ به كسانى بوده است كه از سر دلسوزى، خدمت امام (عليه السلام) عرض كردند : سزاوار است اموال بيت المال را در آغاز حكومت خود در ميان رؤسا و اشراف و سران قبائل و افرادى كه مى توانند ضرباتى بر پايه حكومت وارد كنند، تقسيم كنى و آنها را نسبت به ديگران سهم بيشترى دهى تا پايه هاى حكومتت محكم شود، امام (عليه السلام)در پاسخ آنها به دو نكته اشاره فرمود : نخست اين كه : من هرگز نمى توانم از طريق ظلم و ستم و تبعيض و دادن حقّ كسى به ديگرى پايه هاى حكومت خود را محكم كنم و از طريق گناه به حق و عدالت برسم. ديگر اين كه : آنها كه دست به چنين كارى مى زنند در پايان گرفتار ناسپاسى همان كسانى مى شوند كه به آنها خدمت كرده اند.

* * *

أَتَأْمُرُونِّي أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيْهِ ! وَاللهِ لاَ أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِيرٌ، وَمَا أَمَّ نَجْمٌ فِي السَّمَاءِ نَجْماً ! لَوْ كَانَ الْمَالُ لِي لَسَوَّيْتُ بَيْنَهُمْ، فَكَيْفَ وَإنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللهِ ! أَلاَ وَإنَّ إعْطَاءَ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ تَبْذِيرٌ وَإسْرَافٌ، وَهُوَ يَرْفَعُ صَاحِبَهُ فِي الدُّنْيَا وَيَضَعُهُ فِي الآخِرَةِ، وَيُكْرِمُهُ فِي النَّاسِ وَيُهِينُهُ عِنْدَ اللهِ. وَلَمْ يَضَعِ امْرُؤٌ مَالَهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ وَلاَ عِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ إلاَّ حَرَمَهُ اللهُ شُكْرَهُمْ، وَكَانَ لِغَيْرِهِ وُدُّهُمْ. فَإنْ زَلَّتْ بِهِ النَّعْلُ يَوْماً فَاحْتَاجَ إلَى مَعُونَتِهِمْ فَشَرُّ خَلِيل وَأَلاَْمُ خَدِين !

### ترجمه

آيا به من پيشنهاد مى كنيد كه براى پيروزى خود، از جور و ستم در حق كسانى كه بر آنها حكومت مى كنم، استمداد جويم ؟ به خدا سوگند ! هرگز گِرد چنين كارى نمى گردم، ما دام كه شب و روز پشت سر هم مى آيند و ستارگان آسمان در پى هم طلوع و غروب دارند.

اگر اين اموال، از خودم بود، به يقين در ميان آنها به طور مساوى تقسيم مى كردم تا چه رسد به اين كه اين اموال، اموال خداست (و متعلق به بيت المال مسلمين است).

آگاه باشيد ! بخشيدن مال، در غير موردش، تبذير واسراف است، هر چند ممكن است اين كار در دنيا سبب سربلندى كسى كه آن را انجام داده بشود، ولى در آخرت به زمينش مى زند، اين كار او را (چند روزى) در ميان مردم (دنياپرست) گرامى مى دارد، ولى در پيشگاه خدا خوارش مى كند. و هيچ كس مال خويش را در غير مورد استحقاق و نزد غير اهلش قرار نداد، مگر اين كه :

سرانجام خداوند او را از سپاسگزارى آنان محروم ساخت ومحبّتشان را متوجه ديگرى نمود، تا آن جا كه اگر روزى پايش بلغزد و به كمك آنان نياز داشته باشد بدترين دوست و پست ترين رفيق خواهند بود !

▲شرح و تفسير

▲عدالت را فداى مقام نمى كنم !

مرحوم «كلينى» در آغاز روايتى كه از اين خطبه آورده است از «ابى مخنف» چنين نقل مى كند : گروهى از شيعيان خدمت اميرمؤمنان (عليه السلام)رسيدند، عرض كردند چه مانعى دارد كه اموال بيت المال را بيرون آورى، و در ميان رؤسا و اشراف تقسيم كنى، و آنها را بر ما برترى بخشى (و سهم ما را به آنها دهى) تا پايه هاى حكومتت محكم شود سپس به برنامه تقسيم بالسويّه وعدالت در رعيت باز گردى ؟ ! امام (عليه السلام) (از اين پيشنهاد ناراحت شد و) اين خطبه را ايراد فرمود و با صراحت گفت : براى رسيدن به يك هدف مقدّس نبايد از وسيله نامقدّس و گناه آلود استفاده كرد، كه اين كار با منطق اسلام سازگار نيست فرمود : «آيا به من پيشنهاد مى كنيد كه براى پيروزى خود، از جور و ستم در حق كسانى كه بر آنها حكومت مى كنم، استمداد جويم ؟ !» (أَتَأْمُرُونِّي أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيْهِ).

مگر هدف حكومت، اجراى عدالت نيست ؟ چگونه شما پيشنهاد مى كنيد كه با ظلم و ستم، پايه هاى حكومت را محكم كنم ؟ ! اين تناقضى است آشكار، و پيشنهادى است بر خلاف رضاى پروردگار !

سپس افزود : «به خدا سوگند ! من گِرد چنين كارى نمى گردم مادامى كه شب و روز پشت سرهم در آيند، و ستارگان آسمان در پى هم طلوع و غروب دارند !»

(وَاللهِ لاَ أَطُورُ(1) بِهِ مَا سَمَرَ سَمِيرٌ(2)، وَمَا أَمَّ(3) نَجْمٌ فِي السَّمَاءِ نَجْماً).

امام (عليه السلام) براى بيان عزم راسخ خود در اين كار صريحترين و محكم ترين جمله ها را فرموده، از يكسو به نام خدا سوگند ياد مى كند از سوى ديگر جمله «لا اَطُوُر» را به كار مى برد كه مفهومش اين است، نه تنها چنين كارى نمى كنم بلكه نزديك و گرداگرد آن نيز نخواهم آمد، واز سوى سوّم به حركت مستمر و جاودانى ستارگان در آسمان و شب و روز در پهنه زمين اشاره مى كند، كنايه از اين كه، اگر عمر جاودان هم داشته باشم هرگز آلوده چنين تبعيض و جور و ستمى نخواهم شد.

و براى تأكيد بيشتر مى افزايد : «اگر اين اموال از خودم بود به يقين در ميان آنها به طور مساوى تقسيم مى كردم، تا چه رسد به اين كه اين اموال، اموال خدا است» (و متعلق به بيت المال مسلمين است) (لَوْ كَانَ الْمَالُ لِي لَسَوَّيْتُ بَيْنَهُمْ، فَكَيْفَ وَإنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللهِ).

گر چه بيان اين سخنان براى گروهى ظاهر بين و كوتاه نظر و آنها كه حقيقت را در پاى مصلحت قربانى مى كنند ناخوشايند بود ولى در مقابل، سنّت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و تعليمات قرآن مجيد و ارزش هاى والاى اسلامى را با اين سخن احيا فرمود، كه شرح آن در بحث نكات به خواست خدا خواهد آمد.

سپس امام (عليه السلام) به بيان مفاسد اين كار (تبعيض و جور و ستم و تقسيم ناعادلانه بيت المال) پرداخته چنين مى فرمايد : «آگاه باشيد ! بخشيدن مال در غير موردش، تبذير و اسراف است هر چند ممكن است اين كار در دنيا سبب سربلندى كسى كه آن را انجام داده است شود، ولى در آخرت، موجب سرافكندگى وى خواهد گشت، اين كار او را (چند روزى) در ميان مردم (دنياپرست) گرامى مى دارد ولى در پيشگاه خدا به زمينش مى افكند !» (أَلاَ وَإنَّ إعْطَاءَ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ تَبْذِيرٌ وَإسْرَافٌ، وَهُوَ يَرْفَعُ صَاحِبَهُ فِي الدُّنْيَا وَيَضَعُهُ فِي الآخِرَةِ، وَيُكْرِمُهُ فِي النَّاسِ وَيُهِينُهُ عِنْدَ اللهِ).

«تبذير» و «اسراف» گاه به يك معنى و به صورت مترادف به كار مى رود و گاه به دو معنى زيرا «تبذير» به معنى دقيق كلمه با اسراف متفاوت است «تبذير» از مادّه «بذر» به معنى پاشيدن دانه است و در جايى بكار مى رود كه انسان نعمت خدا را ضايع كند و به دور بريزد و به تعبير ديگر «ريخت و پاش» كند و به تعبير ديگر مال را در غير موردش مصرف كند ولى «اسراف» زياده روى در مصرف كردن نعمتهاست به طورى كه از حدّ اعتدال بيرون باشد بى آن كه ظاهراً چيزى ضايع گردد مثل اين كه غذاى بسيار زياد و گران قيمتى براى چند نفر تهيه كنند كه با قيمت آن بتوان ده ها نفر را تغذيه كرد.

امام (عليه السلام) در اين بخش از سخنش، به آثار سوء معنوى و الهى صرف اموال در غير مورد استحقاق، اشاره فرموده كه ممكن است انسان در سايه آن چند صباحى در ميان مردم صاحب نفوذ شود ولى در پيشگاه الهى به كلّى سقوط خواهد كرد و در قيامت مجازات سنگينى خواهد داشت.

و اين كه مى فرمايد : بخشيدن چنين مالى «تبذير» و «اسراف» است به خاطر آن است كه سبب تبذير و اسراف در جامعه مى گردد زيرا آنها كه بيش از حدّ گرفته اند در غالب نه حاضرند به ديگرى ببخشند و نه خود امكان جذب آن را دارند ناچار به اسراف و تبذير كشيده مى شوند.

سپس به آثار سوء دنيوى آن مى پردازد مى فرمايد : «هيچ كس مال خويش را در غير مورد استحقاق و نزد غير اهلش قرار نداد مگر اين كه سرانجام خداوند او را از سپاسگزارى آنان محروم ساخت و محبّتشان را متوجه ديگرى نمود، تا آن جا كه اگر روزى پايش بلغزد و به كمك آنان نياز داشته باشد بدترين دوست و پست ترين رفيق خواهند بود !» (وَلَمْ يَضَعِ امْرُؤٌ مَالَهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ وَلاَ عِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ إلاَّ حَرَمَهُ اللهُ شُكْرَهُمْ، وَكَانَ لِغَيْرِهِ وُدُّهُمْ. فَإنْ زَلَّتْ بِهِ النَّعْلُ يَوْماً فَاحْتَاجَ إلَى مَعُونَتِهِمْ فَشَرُّ خَلِيل وَأَلاَْمُ خَدِين)(4).

تعبير به «أَلاَْمُ خَدِين» با توجه به اين كه «لؤم» به معنى پستى و «خدين» به معنى دوست است اشاره به اين مى باشد كه آنها در روز گرفتارى شخصى كه به ايشان كمك كرده، نه تنها كمكى به او نمى كنند بلكه لئامت و پستى را به جايى مى رسانند كه شايد جزء سرزنش كنندگان درآيند.

واين كه جمعى از شارحان و يا مترجمان «نهج البلاغه» معنى سرزنش را از اين عبارت فهميده اند شايد به خاطر اين باشد كه مصداق روشن پستى در هنگام گرفتارى دوست است.

تاريخ و تجربه هاى شخصى ما نيز بارها نشان داده است كه بسيارى از ستمگران و آنها كه ثروتهاى هنگفت و بى حساب به دوستان خود مى دادند به هنگامى كه در چنگال مكافات اعمال خود گرفتار شدند هيچ كس به يارى آنها نشتافت بلكه دوستان قديم آنها بيش از افراد بيگانه به آنها بى مهرى كردند و شعر معروف «حافظ» كه در زبان توده مردم شهرت بسيار دارد ناظر به همين معناست :

من از بيگانگان هرگز ننالم كه بامن هر چه كرد آن آشنا كرد

* * *

##### 1. «اطور» از مادّه «طَوْر» (بر وزن غور) به معنى گردش در اطراف چيزى است و واژه «طور» كه جمع آن «اطوار» است به معنى نوع و حالت و هيأت نيز آمده است.
2. «سمير» از مادّه «سمر» (بر وزن تمر) به معنى گفتگوهاى شبانه است. بعضى گفته اند كه معنى اصلى اين مادّه كه نور و تاريكى در آن آميخته شده و از آن جا كه گفتگوهاى شبانه گاه در سايه ماهتاب انجام مى شود اين واژه در مورد گفتگوهاى شبانه به كار رفته و اگر به افراد گندم گون «سمراء» مى گويند به اين خاطر است كه سفيدى آنها با تيرگى به هم آميخته.
3. «امّ» از مادّه «امّ» (بر وزن غم) به معنى قصد كردن است و جمله (ما أَمَّ نَجْم فِى السماء نجما) كنايه از طلوع و غروب ستارگان پشت سر يكديگر است گويى هر كدام قصد كرده به دنبال ديگرى برود.
4. «خدين» از مادّه «خِدن» به معنى دوستى است و «خدن» (بر وزن اذن) و «خدين» به معنى دوست است كه جمع آن «اخدان» است.

###

▲نكته

▲بحث مهمى درباره طرز تقسيم بيت المال

از خطبه بالا به خوبى استفاده مى شود كه امام اميرمؤمنان (عليه السلام) اصرار داشته اند بيت المال مسلمين همواره به طور مساوى در ميان مسلمين تقسيم گردد و هيچ گونه امتيازى شريف بر وضيع و شخصيتهاى سياسى و اجتماعى و حتى سابقين در اسلام و حتى نيازمندان بر غير آنها نداشته باشند.

در عصر پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) نيز وضع به همين گونه بود و ظاهراً در عصر خليفه اوّل همان روش ادامه يافت تا اين كه نوبت به «عمر» رسيد او تفاوتها و تبعيضها را بنيان نهاد و ملاحظات سياسى و اجتماعى را در تقسيم بيت المال دخالت داد.

به گفته «ابن ابى الحديد» «عمر» پس از رسيدن به خلافت، پيشگامان در اسلام را بر ديگران برترى داد و همچنين مهاجرين از قريش را، بر ساير مهاجرين و عموم مهاجران را، بر انصار، و عرب، را بر عجم، و افراد حرّ و آزاد را، بر بردگان آزاد شده، مقدّم داشت و عطاى آنها را افزون نمود حتى به «ابو بكر» در ايّام خلافتش گفته بود : مصلحت اين است كه تفاوت قايل شوى ولى «ابو بكر» نپذيرفت و گفت اين خلاف كتاب الله است.

هنگامى كه نوبت «عثمان» شد تبعيضها به اوج خود رسيد در آن زمان اقوام و خويشاوندان «عثمان» بر همه برترى داشتند و قسمت عمده بيت المال در ميان آنها تقسيم مى شد(1).

مرحوم علامه امينى (رضي الله عنه) در جلد هشتم الغدير صفحه 286 تحت عنوان «الفوضى فى مال الله» ارقام واعداد دقيق بخششهاى بى حساب «عثمان» را به دوستان و بستگان و اطرافيانش از منابع مختلف اهل سنت جمع آورى كرده، اعداد و ارقامى كه انسان را در وحشت و حيرت فرومى برد و همين امر يكى از عوامل مهم شورش مسلمين بر ضدّ عثمان بود.

و نيز يكى از علل مخالفت سران قبايل و بازى گران سياسى عصر على بن ابى طالب (عليه السلام) به آن حضرت حذف اين امتيازات و رعايت مساوات بين همه مسلمين بود (آن گونه كه از خطبه بالا و خطب ديگر نهج البلاغه و تواريخ استفاده مى شود)(2).

جالب اين كه سردمداران سياسى آن زمان نيز اين مسأله را كتمان نمى كردند همان گونه كه «طبرى» در كتاب خود آورده است كه مردى به «ابو عبدالرحمن سلمى» (كه از معاريف آن زمان بود(3)) گفت : «تو را به خدا سوگند مى دهم ! از چه زمانى على (عليه السلام) را دشمن داشتى ؟ آيا از آن زمان نبود كه اموال بيت المال را تقسيم كرد وبه تو و خاندان تو (كه استفاده زيادى از بيت المال كرده بوديد) چيزى نداد ؟ «ابو عبدالرحمن» در پاسخ گفت : حال كه مرا به خدا سوگند مى دهى بايد بگويم آرى همين گونه است»(4).

به هر حال بايد ديد مسأله مساوات كه در عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله) و على (عليه السلام) بر آن تأكيد مى شده از كجا سرچشمه مى گيرد ؟ به يقين اين امر به خاطر ماهيّت اموالى بوده است كه به بيت المال وارد مى شده است.

توضيح اين كه : اموالى كه در بيت المال وارد مى شده عمدتاً از سه ناحيه بوده است :

اوّل : «غنايم جنگى» و مى دانيم كه در مورد غنايم جنگى هيچ تفاوتى بين جنگ جويان نبوده است جز اين كه لشكر پياده را يك سهم و لشكر سواره را دو سهم مى دادند (به خاطر سرمايه گذارى مربوط به مركب و هزينه هاى آن زيرا مركب از سوى خود آنها تهيه مى شد به علاوه سواران نقش بيشترى در جنگ داشتند تا پياده ها).

دوّم : «اموال خراجيه» يعنى مال الاجاره هايى كه از زمينهاى فتح شده متعلق به مسلمين به خزانه دولت اسلام ريخته مى شد و در زمان خلفا بيشترين رقم بيت المال را تشكيل مى داد.

اين اموال تعلق به همه مسلمين داشت و مى بايست به طور مساوى بين همه آنها تقسيم شود زيرا «اراضى خراجيّه» ملك عموم مسلمين است كه حكومت اسلامى بر آنها نظارت دارد و قاعدتاً بايد بين همه مسلمانان به طور مساوى تقسيم شود زيرا درآمدِ ملك مشاع در ميان همه مالكان مساوى تقسيم مى گردد چون سهم مالكيت همه يكسان است.

سوّم : «جزيه ها» ومالياتهايى كه از غير مسلمين گرفته مى شد و در برابر آن از حمايت حكومت اسلامى برخوردار بودند و جان و مال و ناموسشان محفوظ بود و به عقيده جمعى از بزرگان فقها مصرف جزيه همان مصرف مال الخراج بود و تعلّق به همه مسلمين داشت.

چهارم : «زكات» كه از اجناس معيّنى به مقدار معينى گرفته مى شد و مصارف هشتگانه آن در قرآن مجيد بيان شده است و عمدتاً در مورد فقرا و مساكين بر حسب نيازهايشان و در مورد مصارف جهاد برحسب احتياجات، تقسيم مى شد.

بنابراين معيار در تقسيم آن، مقدار نياز بود نه مساوات.

پنجم : «خمس» كليّه درآمدها كه بعد از كسر هزينه ها و مخارج سال بايد پرداخته شود و به طورى كه از قرآن مجيد و روايات استفاده مى شود نيمى از آن تعلّق به نيازمندان «بنى هاشم» دارد ونيم ديگر متعلّق به امام المسلمين است كه صرف نيازهاى حكومت اسلامى مى شود.

ششم : «انفال» است كه شامل تمام اموالى مى شود كه مالك خاصى ندارد مانند اراضى موات، جنگل ها، بخشى از معادن، سواحل درياها و زمينهاى بايرى كه صاحبان آن كوچ كرده و از آن صرف نظر نموده اند كه آن هم جزء اموال حكومت است و تعلّق به امام المسلمين دارد.

هر يك از منابع ششگانه مالى فوق، بحثهاى مفصّلى دارد كه در كتب فقهى مثل كتاب الخمس وكتاب الزكاة و كتاب الجهاد آمده است.

حال اين سؤال پيش مى آيد، اموالى كه مى بايست به طور مساوى در ميان مسلمين تقسيم شود و پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) به آن عمل نمود و حتى در زمان خليفه اوّل نيز همين سنّت ادامه داشت و على (عليه السلام) در مقام احياى اين سنّت پيامبر (صلى الله عليه وآله) بعد از متروك ماندن در زمان خليفه دوّم و سوّم بود، كدام يك از اموال ششگانه فوق مى باشد ؟

ظاهر اين است كه اين اموال همان مال الخراج (و احتمالاً به ضميمه جزيه) بوده است كه قسمت عمده بيت المال را در آن زمان تشكيل مى داد و به قدرى زياد بوده است كه درآمدهاى ديگر بيت المال در مقابل آن، چندان اهميّتى نداشت لذا يكى از برنامه هاى اصلى فرمانداران كه به نقاط مختلف فرستاده مى شدند همان جمع آورى خراج بود.

از نامه هاى متعددى از «نهج البلاغه» نيز اين معنا استفاده مى شود مانند عهدنامه مالك اشتر (نامه 53) و همچنين نامه 43 كه اميرمؤمنان على (عليه السلام) به «مصقلة بن هبيره» نوشته.

بنابراين اگر بخش ديگرى از بيت المال طبق مدارك فقهى موجود، به طور غير مساوى بر اساس مصالح مسلمين و حكومت اسلامى تقسيم شود منافاتى با آنچه در خطبه بالا و مانند آن آمده است، ندارد.

اضافه بر اين تفاوتى كه گاه در تقسيم بعضى از ارقام اموال بيت المال كه در بالا اشاره شد اعمال شود بر اساس مصالح مسلمين و خدماتى است كه اشخاص انجام مى دهند، نه بر اساس مصالح شخصى آن گونه كه «معاويه» انجام مى داد كه سران قبايل را با اموال هنگفتى خريدارى مى كرد و حتّى بعضى از افراد ضعيف الايمان لشكر على (عليه السلام) را هم با مبالغ زيادى فريب داد(5) كه اين جنايتى است بزرگ و غير قابل بخشش و همان گونه كه در خطبه بالا آمده است على (عليه السلام)از اين كار بيزار بود و در برابر كسانى كه چنين پيشنهادى به آن حضرت كردند سخت خروشيد.

البتّه اين مكتب آزادگان و پرهيزگاران و ايثارگران است و با مكتب سياست بازان مقام پرست و اسيران هوا و هوس همواره در تضادّ بوده و خواهد بود.

* * *

##### 1. شرح بيشتر درباره اين ماجراى غم انگيز را در شرح خطبه شقشقيه خطبه سوّم گذشت.
2. به خطبه 232 مراجعه شود.
3. «ابو عبدالرحمن سلمى» از معاريف تابعين است و جزء صحابه نبود و بعضى گفته اند : در آغاز از خواص اميرمؤمنان (عليه السلام) بود (الكنى والالقاب).
4. كتاب منتخب ذيل المذيّل صفحه 147 بنا به نقل علامه شوشترى در شرح نهج البلاغه اش جلد 6، صفحه 491.
5. در عبارتى از معاويه نقل شده است كه گفت : «وَاللهِ لاََسْتمِيْلَنَّ بِالاَْمْوالِ أَهْلَ ثِقاتِ عَلِيٍّ وَلاَقُسِمَنَّ فِيْهِمُ الْمالَ حَتّى تَغْلِبَ دُنْيايَ عَلَى آخِرَتِهِ; به خدا سوگند افراد مورد اعتماد على را به وسيله اموال، متمايل به خويش مى كنم تا آن جا كه دنياى من بر آخرت او غلبه خواهد كرد». (شرح نهج البلاغه علاّمه شوشترى، جلد 6، صفحه 491).

▲خطبه127(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

«وفيه يبيّن أحكام الدين ويكشف للخوارج الشبهة وينقض حكم الحكمين»

يكى ديگر از سخنان كه در آن پاره اى از احكام دينى را بيان مى كند و اشتباه خوارج را روشن مى سازد و حكم حكمين را باطل اعلام مى دارد.

##### 1. «سند خطبه»
از كسانى كه اين خطبه را نقل كرده اند مورخ معروف «طبرى» است كه آن را در حوادث سنه 37 هجرى از «ابو مخنف» با تفاوتى نقل مى كند، «ابن اثير» نيز در كتاب «نهايه» به تناسب كلمه «بجر» اشاره به بخشى از اين خطبه كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 285).

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) اين خطبه را در برابر «خوارج» ايراد كرد و مخاطبان اصلى، آنها بودند هر چند نفع خطبه، عام است و در واقع از چند بخش تشكيل مى شود. در بخشى از اين خطبه (عليه السلام) امام بطلان نظريه «خوارج» را در خصوص كافر دانستن مرتكبين گناهان كبيره، و حكم به قتل عموم امت پيامبر (صلى الله عليه وآله) با استدلال قوى آشكار مى سازد.

در بخش ديگرى به غفلت و جهل آنان، اشاره مى كند كه در دشمنى راه تفريط را پيموده اند همان گونه كه گروه ديگرى در دوستى راه افراط و غلوّ را طى كرده اند و هر دو گروه را گمراه مى شمرد.

در بخش سوّم تأكيد بر همگام شدن با معظم مسلمين و اجتناب از تكروى فرموده و از تفرقه و جدايى بر حذر مى دارد و شعار «خوارج» را يك شعار گمراه كننده و خطرناك مى شمرد.

در بخش چهارم اشاره به اشتباه «حكمين» مى كند و اين نكته را روشن مى سازد كه آنها وظيفه داشتند دستور قرآن را احيا كنند ولى آنها به راه خطا رفتند به همين دليل حكم آنها هيچ گونه ارزشى ندارد.

* * *

▲بخش اوّل

فإنْ أَبَيْتُمْ إلاَّ أَنْ تَزْعُمُوا أَنِّي أَخْطَأْتُ وَضَلَلْتُ، فَلِمَ تُضَلِّلَونَ عَامَّة أُمَّةِ مُحَمَّد (صلى الله عليه وآله)، بِضَلاَلِي، وَتَأْخُذُونَهُمْ بِخَطَئِي، وَتُكَفِّرُونَهُمْ بِذُنُوبِي ! سُيُوفُكُمْ عَلَى عَوَاتِقِكُمْ تَضَعُونَهَا مَوَاضِعَ الْبُرْءِ وَالسُّقْمِ، وَتَخْلِطُونَ مَنْ أَذْنَبَ بِمَنْ لَمْ يُذْنِبْ. وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللهِ (صلى الله عليه وآله)رَجَمَ الزَّانِيَ الْمُحْصَنَ، ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهِ، ثُمَّ وَرَّثَهُ أَهْلَهُ; وَقَتَلَ الْقَاتِلَ وَوَرَّثَ مِيرَاثَهُ أَهْلَهُ. وَقَطَعَ السَّارِقَ وَجَلَدَ الزَّانِيَ غَيْرَ الْمُحْصَنِ، ثُمَّ قَسَمَ عَلَيْهِمَا مِنَ الْفَيْءِ، وَنَكَحَا الْمُسْلِمَاتِ; فَأَخَذَهُمْ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه وآله) بِذُنُوبِهمْ، وَأَقَامَ حَقَّ اللهِ فِيهمْ، وَلَمْ يَمْنَعْهُمْ سَهْمَهُمْ مِنَ الاِْسْلاَمِ، وَلَمْ يُخْرِجْ أَسْمَاءَهُمْ مِنْ بَيْنِ أَهْلِهِ.

### ترجمه

(اى گروه خوارج) اگر چنين مى پنداريد كه من خطا كرده و گمراه شده ام (به فرض محال كه چنين باشد) چرا به خاطر گمراهى من، همه امّت محمّد (صلى الله عليه وآله) را گمراه مى شمريد ؟ و آنها را به خاطر خطاى من، مورد مؤاخذه قرار مى دهيد و تكفير مى كنيد ؟

شما شمشيرهاى خودرا بر دوش گذاشته ايد (و به هر كس و هر جا ضربه مى زنيد و) آن را بر جاى درست و نادرست فرود مى آوريد، و گناهكار و بى گناه را با هم فرق نمى گذاريد، در حالى كه مى دانيد رسول خدا (صلى الله عليه وآله) زناكار همسردار را سنگسار مى كرد ولى بعد از آن بر وى نماز مى خواند، سپس ارث او را در ميان خانواده اش تقسيم مى نمود (و به اين ترتيب تمام احكام اسلام را بر آنها جارى مى كرد) قاتل را مى كشت ولى ارث او را به خاندانش مى داد; و دست سارق را مى بريد، وزنا كار بدون همسر را تازيانه مى زد، سپس سهم آنها را از بيت المال مى داد و مى توانستند از زنان مسلمان همسر انتخاب كنند (كوتاه سخن اين كه) رسول خدا (صلى الله عليه وآله) آنها را به خاطر گناهانشان مجازات مى كرد و حدّ الهى را بر آنان اجرا مى نمود، اما سهم آنها را از اسلام مى پرداخت و نام آنان را از دفتر مسلمين خارج نمى ساخت. (پس شما چرا بر خلاف دستور پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) هر گنهكارى را كافر مى شمريد).

▲شرح و تفسير

▲خشونت بى منطق خوارج

اين بخش از خطبه ناظر به پاسخ به شبهات «خوارج» است كه بر اثر جهل و نادانى و تعصب و تقليد كوركورانه دامنگير آنها شده بود.

آنها معتقد بودند، هر كس مرتكب هر گناه كبيره اى شود كافرمى شود و كافر واجب القتل است و در اين جا صغرا و كبرايى براى خود درست مى كردند و بر طبق آن به خود اجازه مى دادند كه بر هر يك از اصحاب على (عليه السلام)دست يابند او را به قتل رسانند، اين تشنه هاى خون ريزى و شرارت و جنايت به همين جهت شمشير بر دوش گذاشته و در گوشه و كنار خونهاى بى گناهان را مى ريختند و كارى كردند كه صفحه تاريخ را سياه نمودند.

آنها براى خود صغرا و كبرا درست مى كردند و مى گفتند : على (عليه السلام)حكميّت افراد را در برابر قرآن پذيرفته، بنابراين مرتكب گناهى شده، و هر كس مرتكب گناهى شود كافر است و پيروان على (عليه السلام) نيز همانند او هستند پس آنها هم كافرند و كافر واجب القتل است.

امام (عليه السلام) در عبارت بالا با پاسخهاى بسيار روشن و منطقى، اشتباهات آنها را آشكار مى سازد و به آنها اتمام حجّت مى كند مى فرمايد : «اگر چنين مى پنداريد كه من خطا كرده، و گمراه شده ام (به فرض محال كه چنين باشد) چرا به خاطر گمراهى من همه امت محمّد (صلى الله عليه وآله) را گمراه مى شمريد ؟، و آنها را به خاطر خطاى من مورد مؤاخذه قرار مى دهيد و تكفير مى كنيد ؟ !» (فإنْ أَبَيْتُمْ إلاَّ أَنْ تَزْعُمُوا أَنِّي أَخْطَأْتُ وَضَلَلْتُ، فَلِمَ تُضَلِّلَونَ عَامَّة أُمَّةِ مُحَمَّد (صلى الله عليه وآله)، بِضَلاَلِي، وَتَأْخُذُونَهُمْ بِخَطَئِي، وَتُكَفِّرُونَهُمْ بِذُنُوبِي).

و در ادامه مى افزايد : «شما شمشيرهاى خودرا بر دوش گذاشته ايد (و به هر كس و هر جا ضربه مى زنيد و) آن را بر جاى درست و نادرست فرود مى آوريد و گناهكار و بى گناه را با هم فرق نمى گذاريد !» (سُيُوفُكُمْ عَلَى عَوَاتِقِكُمْ(1)تَضَعُونَهَا مَوَاضِعَ الْبُرْء وَالسُّقْمِ. وَتَخْلِطُونَ مَنْ أَذْنَبَ بِمَنْ لَمْ يُذْنِبْ).

اين بخش از كلام امام (عليه السلام) اشاره به چند پاسخ دارد : نخست اين كه : اين تصوّر كه من خطا كردم و گمراه شدم، پندار باطلى بيش نيست اوّلاً : من تحت فشار شما و امثال شما تن به حكميّت دردادم وثانياً : اگر حكميّت به صورت صحيح انجام شود، مطابق قرآن است، فى الواقع، حَكَم، قرآن مى باشد، و مردانى كه در نقش حكميّت ظاهر مى شوند به قرآن مراجعه مى كنند و حكم خدا را از آن استنباط مى نمايند و كليات را بر مصاديق تطبيق مى كنند همان گونه كه در خطبه هاى قبل گذشت، بنابراين هيچ كارى بر خلافِ حكم خدا انجام نمى گيرد كه موجب ضلالت و خطا گردد.

ثالثاً : به فرض كه من مرتكب خلافى شدم ساير مسلمين چه گناهى دارند ؟ چرا آنها را تكفير مى كنيد و خون بى گناهان را مى ريزيد ؟ اين چه قانونى است كه شما از آن پيروى مى كنيد ؟ و به كدامين آيين، ايمان داريد ؟

سپس امام (عليه السلام) به سراغ اشتباه اصلى آنان مى رود كه مى گفتند : «هر گنهكارى كافر است»، و پاسخ دندان شكنى به آنان مى دهد مى فرمايد : «شما مى دانيد رسول خدا (صلى الله عليه وآله) زناكار همسردار را سنگسار مى كرد، ولى بعد از آن بر وى نماز مى خواند، سپس ارث او را در ميان خانواده اش تقسيم مى نمود، (و به اين ترتيب تمام احكام اسلام را بر آنها جارى مى كرد) قاتل را مى كشت ولى ارث او را به خاندانش مى داد، دست سارق را مى بريد و زناكار بدون همسر را تازيانه مى زد سپس سهم آنها را از بيت المال مى داد و مى توانستند از زنان مسلمان همسر انتخاب كنند (خلاصه اين كه) رسول خدا (صلى الله عليه وآله) آنها را به خاطر گناهشان مجازات مى كرد و حدّ الهى را بر آنان اجرا مى نمود اما سهم آنها را از اسلام مى پرداخت و نام آنان را از دفتر مسلمانان خارج نمى ساخت» (وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللهِ (صلى الله عليه وآله) رَجَمَ الزَّانِيَ الْمُحْصَنَ، ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهِ، ثُمَّ وَرَّثَهُ أَهْلَهُ; وَقَتَلَ الْقَاتِلَ وَوَرَّثَ مِيرَاثَهُ أَهْلَهُ. وَقَطَعَ السَّارِقَ وَجَلَدَ الزَّانِيَ غَيْرَ الْمُحْصَنِ، ثُمَّ قَسَمَ عَلَيْهِمَا مِنَ الْفَيْءِ، وَنَكَحَا الْمُسْلِمَاتِ. فَأَخَذَهُمْ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه وآله)بِذُنُوبِهمْ، وَأَقَامَ حَقَّ اللهِ فِيهمْ، وَلَمْ يَمْنَعْهُمْ سَهْمَهُمْ مِنَ الاِْسْلاَمِ، وَلَمْ يُخْرِجْ أَسْمَاءَهُمْ مِنْ بَيْنِ أَهْلِهِ).

امام (عليه السلام) با اين بيان، شواهد متعددى از سنّت پيغمبر (صلى الله عليه وآله) بر اشتباه و خطاى واضح «خوارج» مى آورد نخست اين كه : پيغمبر (صلى الله عليه وآله) هم، زانى محصن را اعدام مى كرد و هم قاتل را سپس بر آنها نماز مى خواند و ارث آنها را به وارثان مسلمانش مى داد، در حالى كه اگر آنها با ارتكاب زنا و قتل نفس، كافر شده باشند نبايد ارثشان ـ به عقيده شماـ به وارثان مسلمان برسد، چرا كه مسلمان از كافر ارث نمى برد. (اين اعتقاد غالب فقهاى اهل سنّت است).

ديگر اين كه : پيامبر (صلى الله عليه وآله) گنهكاران ديگرى را همچون سارق و زانى غير محصن مشمول حكم حدّ قرار مى داد، دست يكى را قطع مى كرد و ديگرى را شلاّق مى زد ولى بعد از آن در صفوف مسلمين بودند و تمام احكام اسلام از جمله ازدواج با زنان مسلمان و گرفتن سهم از بيت المال را براى آنها مجاز مى دانست، در حالى كه اگر كسى با گناه كبيره كافر شود بايد هيچ يك از اين امور در حق او اجرا نگردد.

* * *

##### 1. «عواتق» جمع «عاتق» به معنى قسمتى از بدن است كه در ميان گردن و شانه قرار دارد (و در فارسى به آن «دوش» اطلاق مى شود).

###

▲نكته ها

▲1 ـ خوارج و تكفير همه گنهكاران !

از خطبه بالا اين نكته به خوبى استفاده مى شود كه «خوارج» معتقد بودند : ارتكاب هر گناه كبيره، سبب خروج از دين اسلام مى شود، بنابراين، هر كس مرتكب گناه كبيره اى شود، اگر قبلاً مسلمان بوده «مرتّد» است و محكوم به اعدام.

اين اعتقاد سخيف، و آميخته با گمراهى شديد، در كتب عقايد نيز، به آنها نسبت داده شده است. آنها براى اثبات مقصود خود، به ظاهر بعضى از آيات قرآن كه مفهوم آن را درك نكرده بودند توسّل مى جستند، از جمله، آيه شريفه 97 سوره «آل عمران» در مورد تارك حج كه مى فرمايد : (وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ) و آيه 44 «مائده» كه مى فرمايد : « (وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا اَنْزَلَ اللهُ فَاُولئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ); كسى كه به حكم خدا حكم نكند كافر است» و آيه 23 سوره «جن» كه درباره همه گِنهكاران مى گويد : (وَمَنْ يَعْصِ اللهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِيْنَ فِيْها أبَداً) مى باشد.

در اين آيات، گاه درباره بعضى از گنهكاران اطلاق كلمه كفر شده و گاه تعبير به خلود در جهنم (جاودانه در دوزخ ماندن) كه مخصوص كافران است ديده مى شود.

غافل از اين كه : واژه كفر در لغت و در اصطلاح شرع، هميشه به معنى خروج از اسلام نيست بلكه، كفر درجات و مراحلى دارد : گاه به معنى ارتكاب گناه و گاه به معنى انكار خداوند و اعتقادات دينى بكار مى رود، به عبارت ديگر كفر، به معنى فاصله گرفتن از حق يا پوشانيدن حق است كه مراحل و درجاتى دارد و هر كدام براى خود داراى احكام مخصوصى همان گونه كه ايمان نيز داراى درجاتى است و هر كدام احكام ويژه اى دارد.

امام صادق (عليه السلام) در روايت معروفى كه در «اصول كافى» آمده است، كفر را در قرآن به پنج معنا تفسير فرموده است كه يكى از آنها، كفر به معنى ترك اوامر الهى و عصيان است و در همان روايت شواهدى از قرآن مجيد بر اين معانى پنجگانه در عبارات مشروح برمى شمرد(1).

روشن ترين دليل بر بطلان اين عقيده، همان است كه اميرمؤمنان على (عليه السلام)در خطبه بالا بيان فرموده و آن اين كه : در عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله) گنهكاران متعددى بودند كه حدّ شرعى بر آنها جارى مى شد ولى در عين حال، تمام احكام اسلام نسبت به آنها رعايت مى گشت حتى اگر توبه نمى كردند، خواندن نماز ميّت، دفن در مقابر مسلمين، احكام ارث اسلامى و در صورتى كه بعد از اجراى حدّ، زنده بودند سهم بيت المال، ازدواج با خانواده هاى مسلمان و امثال آن، اين سيره مستمره پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) كه در دورانهاى بعد جريان داشت و تا به امروز در ميان تمام مسلمين جهان جارى است، نشان مى دهد كه مرتكب گناه كبيره هرگز، كافر، به معنى خارج از اسلام نيست; نه تنها نمى توان خون او را ريخت بلكه وارد كردن كمترين جراحت بر او ديه دارد.

* * *

##### 1. اصول كافى، جلد 2، صفحه 389، باب وجوه الكفر، حديث 1.

▲2 ـ گوشه اى از جنايات وحشتناك خوارج

براى اين كه بدانيم اميرمؤمنان على (عليه السلام) با چه گروه هايى روبه رو بوده و چه امورى اسباب عدم پيشرفت برنامه هاى آن بزرگوار شد، كافى است گوشه اى از تاريخ پر ننگ «خوارج» را بررسى كنيم.

در تاريخ اسلام گروهى مانند «خوارج» ديده نمى شوند، متعصبانى كه زندگى آنها مملوّ از تضادّها و تناقض ها بود. به آسانى خون مى ريختند و بر صغير و كبير و حتى بچه ها در شكم مادرانشان رحم نمى كردند همان گونه كه مولا (عليه السلام)در خطبه بالا به آنها فرمود، شمشيرهايشان را بر دوش گذارده بودند و به هر بهانه اى خون مى ريختند. در منطقه حاكميت آنان كه خوشبختانه ديرى نپاييد، هيچ كس در امان نبود، گويى آنها مالكان بودند و مردم بردگان متخلّف، كه آنها به خود اجازه مى دادند هر تصميمى درباره آنان بگيرند مرگ، حيات، شكنجه و آزادى.

ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه چنين آورده است :

هنگامى كه «خوارج» عازم «نهروان» بودند دو نفر را ديدند يكى مسلمان و ديگرى مسيحى، مسلمان را كشتند زيرا او را پيرو افكار خود نمى دانستند و كافر و مرتد مى شمردند و مسيحى را نوازش كردند، بدين سبب كه پيامبر (صلى الله عليه وآله)درباره اهل ذمه سفارش به نيكى كرده بود.

«واصل بن عطا» كه از دانشمندان معروف عصر خود بود، به اتفاق جمعى از يارانش به راهى مى رفتند از دور گروهى از «خوارج» را ديدند سخت احساس خطر نمودند. «واصل» به ياران خود گفت : اگر آنها سؤالى كردند، جواب را به من حواله دهيد و شما ساكت باشيد. هنگامى كه با آنها ملاقات كردند «خوارج» از «واصل» و همراهانش پرسيدند : شما بر كدام مذهب هستيد ؟

«واصل» گفت : ما گروهى مشرك هستيم كه به شما پناه آورده ايم تا كلام خدا را از زبانتان بشنويم و با احكام و معارف اسلام آشنا شويم. آنها گفتند : ما شما را به پناه خود پذيرفتيم.

«واصل» گفت : پس احكام خدا را به ما بياموزيد، آنها شروع كردند احكام خدا را به آنان آموختن.

«واصل» گفت : من و همراهانم دين اسلام را پذيرفتيم اكنون ما را به جايگاه امن خود برسانيد چون قرآن شما مى گويد : « (وَإنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِيْنَ اسْتَجارَكَ فَإجِرْهُ حَتّى يَسْمَعَ كَلاَمَ اللهِ ثُمَّ اَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ); هر گاه يكى از مشركان از تو پناه جويد به او پناه ده تا كلام خدا را بشنود، سپس او را به محل امنش برسان»(1) آنها به يكديگر نگاه كردند و سپس گفتند : درست است، حق همين است سپس آنان را همراهى كردند تا از منطقه قلمرو «خوارج» سالم بيرون روند(2).

داستان سربريدن «عبدالله بن خبّاب» فرزند صحابى معروف پيامبر (صلى الله عليه وآله) و همچنين كشتن همسر باردارش كه در بسيارى از تواريخ آمده است و قبلاً آن را شرح داده ايم، نمونه ديگرى از جنايات وحشتناك آنهاست.

اين در حالى بود كه اگر يكى از آنها خوكى را مى كشت بر او اعتراض مى كردند كه اين مصداق فساد در ارض است و تو مفسد در ارض هستى(3).

به نظر مى رسد جهل و نادانى و تعصب و بدآموزى و خود بزرگ بينى، عوامل اصلى به وجود آمدن اين گروه سفاك و خون ريز و جنايت پيشه بود.

آيا سزاى آنها اين نبود كه با حملات پى درپى و مؤثر لشكر على (عليه السلام)، بعد از اتمام حجت كافى و توبه افراد فريب خورده، بقيه همگى نابود شوند آن گونه كه در «نهروان» اتفاق افتاد ؟ !

* * *

##### 1. توبه، آيه 6.
2. شرح ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 281 ـ 279.
3. به جلد دوّم همين كتاب صفحه 377 به بعد مراجعه فرماييد.

▲3 ـ پاسخ به يك سؤال

امام (عليه السلام) در خطبه بالا در مقام پاسخ گويى به «خوارج» كه معتقد بودند : مرتكب گناه كبيره، كافر است فرمود : اين بر خلاف سيره پيامبر (صلى الله عليه وآله) است چنان كه مرتكبان گناهان كبيره را مجازات مى كرد و در مواردى كه محكوم به اعدام بودند (مانند موارد قصاص قاتل) حكم اعدام آنها را مى داد سپس ميراث آنها را به بستگان مسلمانشان مى داد.

اين در حالى است كه طبق مذهب ما مسلمان از كافر ارث مى برد بنابراين سپردن ميراث آنها به وارثان مسلمان دليل بر نفى كفر آنها نيست.

در پاسخ اين سؤال بايد به اين نكته توجه كرد كه اين سخن را امام (عليه السلام) طبق مذهب غالب اهل سنت و خوارج بيان كرده كه معتقد بودند نه كافر از مسلمان ارث مى برد و نه مسلمان از كافر بنابراين مطابق مسلّمات مذهب آنها استدلال فرموده است ولى در مكتب اهل بيت (عليهم السلام) كافر از مسلمان ارث نمى برد و مسلمان از كافر ارث مى برد چرا كه طبق روايات اهل بيت (عليهم السلام) : «إنَّ الاْسْلاَمَ لَمْ يَزِدْ الْمُسْلِمَ إِلاَّ عِزاً فِي حَقِّهِ; اسلام چيزى جز عزت در گرفتن حق بر مسلمان نمى افزايد»(1).

* * *

##### 1. وسائل الشيعه، جلد 17، صفحه 377.

▲بخش دوّم

ثُمَّ أَنْتُمْ شِرَارُ النَّاسِ، وَمَنْ رَمى بِهِ الشَّيْطَانُ مَرَامِيَهُ، وَضَرَبَ بِهِ تِيهَهُ ! وَسَيَهْلِكُ فِيَّ صِنْفَانِ : مُحِبٌّ مُفْرِطٌ يَذْهَبُ بِهِ الْحُبُّ إلَى غَيْرِ الْحَقِّ، وَمُبْغِضٌ مُفْرِطٌ يَذْهَبُ بِهِ الْبُغْضُ إلَى غَيْرِ الْحَقِّ، وَخَيْرُ النَّاسِ فِيَّ حَالاً النَّمَطُ الاَْوْسَطُ فَالْزَمُوهُ، والْزَمُوا السَّوَادَ الأَعْظَم فَإنَّ يَدَ اللهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ. وَإيَّاكُمْ والْفُرْقَةَ ! فَإنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشّيْطَانِ، كَمَا أَنَّ الشَّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ. أَلاَ مَنْ دَعَا إلَى هذَا الشِّعَارِ فَاقْتُلُوهُ، وَلَوْ كَانَ تَحْتَ عِمَامَتِي هذِهِ.

### ترجمه

شما (خوارج) شرورترين مردم و كسانى هستيد كه شيطان آنها را هدف تيرهاى خود قرار داده، و به سرگردانى كشانده است، (و افكار شيطانى و اعمال ضد انسانى شما، بهترين گواه بر اين معناست).

و به زودى دو گروه درباره من هلاك (و گمراه) مى شوند : دوست افراطى كه محبّتش او را به غير حق مى كشاند و دشمن افراطى كه از سر دشمنى قدم در غير طريق حق مى نهد.

بهترين مردم درباره من، گروه ميانه رو هستند، از آنها جدا نشويد و هميشه همراه جمعيّت هاى بزرگ (اكثريت طرفدار حق) باشيد، كه دست خدا با جمعيّت است. از جدايى بپرهيزيد (جدايى از توده هاى عظيم و مؤمن) زيرا افراد تنها و جدا، نصيب شيطانند، همان گونه كه گوسفند تك رو، طعمه گرگ است.

آگاه باشيد ! هر كس به اين شعار (شعار تفرقه انگيز خوارج لا حكم إلاّ للّه) مردم را دعوت كند او را به قتل برسانيد هر چند زير عمامه من باشد (و به من پناهنده شود).

▲شرح و تفسير

▲شرورترين مردم !

امام (عليه السلام) در بخش نخستين اين خطبه با دلايل منطقى اشتباه «خوارج» را در تكفير مسلمين آشكار ساخت و در نهايت آرامش به مقتضاى بحث منطقى، با آنان سخن گفت ولى در اين بخش (بخش دوّم) براى شكستن ابهّت خيالى آنها در ميان مسلمانان، آنها را زير شديدترين ضربات سرزنش و ملامت قرار مى دهد مى فرمايد : «شما (خوارج) شرورترين مردم وكسانى كه شيطان، آنها را هدف تيرهاى خود قرار داده و به سرگردانى كشانده است مى باشيد (و افكار شيطانى و اعمال ضدّ انسانى شما، بهترين گواه بر اين معناست) (ثُمَّ أَنْتُمْ شِرَارُ النَّاسِ، وَمَنْ رَمى بِهِ الشَّيْطَانُ مَرَامِيَهُ، وَضَرَبَ بِهِ تِيهَهُ).

به يقين گروهى در ميان مسلمين به شرارت «خوارج» پيدا نشدند و به راستى مصداق اين آيه بودند : « (إسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمْ الشَّيْطانُ فَاَنْسيهُمْ ذِكْرَ اللهِ اُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلاَ إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ); شيطان بر آنان مسلط شده و ياد خدا را از خاطر آنها برده، آنان حزب شيطانند، بدانيد حزب شيطان زيانكارانند»(1).

و نيز مصداق روشن اين آيه بودند كه مى فرمايد : « (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالاَْخْسَرِيْنَ أَعْمَالاً * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعَا); بگو آيا به شما خبر دهيم كه زيانكارترين (مردم) در كارهايشان چه كسانى هستند ؟ آنها كه تلاشهايشان در زندگى دنيا گم و نابود شده، با اين حال مى پندارند كار نيك انجام مى دهند»(2).

سپس به نكته ديگرى اشاره مى فرمايد، و آن اين كه : افراد نادان و جاهل دائماً گرفتار افراط و تفريطند، گروهى مرا خدا پنداشتند و گروهى كافر، مى گويد : به زودى دو گروه درباره من هلاك (و گمراه) مى شوند : دوست افراطى كه محبّتش، او را به غير حق مى كشاند و دشمنى افراطى كه از سر دشمنى قدم در غير طريق حق مى نهد» (وَسَيَهْلِكُ فِيَّ صِنْفَانِ : مُحِبٌّ مُفْرِطٌ يَذْهَبُ بِهِ الْحُبُّ إلَى غَيْرِ الْحَقِّ وَمُبْغِضٌ مُفْرِطٌ يَذْهَبُ بِهِ الْبُغْضُ إلَى غَيْرِ الْحَقِّ).

اشاره به اين كه اگر شما به خاطر جهل و جنايت، مرا كافر خوانديد گروهى به عكس شما ـ آن هم از سر جهل و نادانى ـ مرا خدا پنداشتند كه هر دو، راه غير حق را پيمودند نه آن درست بوده و نه اين.

جالب توجه اين كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) از سالها پيش اين افراط و تفريط را در مورد اميرمؤمنان على (عليه السلام) پيش بينى فرمود، و بنا به گفته «ابن عبدالبرّ مالكى» در كتاب «استيعاب» خطاب به على (عليه السلام) چنين گفت : «لاَ يُحِبُّكَ إلاَّ مُوْمِنٌ وَلاَ يُبْغِضُكَ إلاَّ مُنَافِقٌ... وَيَهْلِكُ فِيْكَ رَجُلانِ مُحِبٌّ مُفْرِطٌ و َكَذّابٌ مُفْتَر... وَتَفْتَرِقُ فِيْكَ اُمَّتي كَمَا افَتَرقَتْ بَنُو إسْرائِيلَ فِي عِيْسى; اى على ! جز مؤمن كسى تو را دوست نمى دارد و جز منافق، كسى تو را دشمن نمى شمرد... و درباره تو دو كس هلاك مى شوند، محبّ افراط گر و دروغگوى افترا زننده... و امت من درباره تو از هم جدا مى شوند، همان گونه كه بنى اسرائيل درباره «عيسى (عليه السلام)» جدا شدند»(3). (اين سخن اشاره به آن است كه گروهى از بنى اسرائيل ايمان آوردند و او را خدا پنداشتند و گروهى ايمان نياوردند وى را ـ نعوذ بالله ـ فرزند نامشروع خطاب كردند).

مرحوم سيّد «محسن امين» در «اعيان الشيعه» از «مسند احمد» و «صحيح ترمذى» و «استيعاب» «ابن عبدالبر» و «مستدرك حاكم» نقل مى كند كه در نزد صحابه : «بغض على (عليه السلام) علامت منافق و تمييز او از مؤمن صادق بود» سپس مى افزايد : «اين نكته به طور قطع از نظر تاريخى ثابت است كه «معاويه» هم خودش على (عليه السلام) را سبّ مى كرد و هم مردم را به سبّ و دشنام او دعوت مى نمود (بنابراين نتيجه مى گيريم كه «معاويه» جزء منافقان بود)(4).

به هر حال، هميشه جاهلان يا در طرف افراط قرار مى گيرند يا تفريط يا در صف غلوّ كنندگان يا دشمنان سرسخت.

سپس امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن، و براى تاكيد در حفظ اعتدال، مى فرمايد : «بهترين مردم در مورد من گروه ميانه رو هستند، از آنها جدا نشويد» (وَخَيْرُ النَّاسِ فِيَّ حَالاً النَّمَطُ الاَْوْسَطُ فَالْزَمُوهُ).

در حديثى از آن حضرت مى خوانيم كه فرمود : «أَلاّ إنَّ خَيْرَ شِيْعَتِي النَّمَطُ(5) الاَْوسَطُ إلَيْهِمْ يَرْجِعُ الْغْالِي وَبِهِمْ يَلْحَقُ الّتالِي; بهترين شيعيان من گروه معتدل و ميانه روند، غلوّكننده بايد به سوى آنها باز گردد و مقصر و عقب افتاده بايد به آنها ملحق شود»(6).

و به دنبال آن، دستور مهم ديگرى صادر مى كند همان چيزى كه «خوارج» به خاطر مخالفت با آن، در آن وادى خطرناك ضلالت و گمراهى افتادند مى فرمايد : «هميشه همراه جمعيّتهاى بزرگ (اكثريت طرفدار حق) باشيد كه دست خدا با جمعيّت است» (والْزَمُوا السَّوَادَ(7) الأَعْظَم فَإنَّ يَدَ اللهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ).

و براى تاكيد بيشتر درباره اين موضوع مى فرمايد : «از جدايى پرهيزيد (جدايى از توده هاى عظيم و مؤمن) زيرا افراد تنها و جدا، نصيب شيطانند !، همان گونه كه گوسفند تك رو، طعمه گرگ است !» (وَإيَّاكُمْ والْفُرْقَةَ ! فَإنَّ الشَّاذَّ(8) مِنَ النَّاسِ لِلشّيْطَانِ، كَمَا أَنَّ الشَّاذَّ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ).

هميشه توده هاى مؤمن، در مسير حق حركت مى كنند و اگر گروهى دچار اشتباه شوند، گروه ديگر آنها را آگاه مى سازند و از خطر گمراهى نجات مى دهند، ولى افراد تكرو و گروه هاى كوچك و منزوى از جامعه اسلامى، گرفتار انواع خطاها و انحرافات مى گردند. و شيطان هميشه وسوسه هاى خودرا در ميان آنها تشدد مى كند، و صيد خوبى براى لشكر شيطانند همان گونه كه وقتى گوسفندى از گله گوسفندان جدا و از زير نظر چوپان خارج مى شود، گرگها به او حمله مى كنند و طعمه خود مى سازند.

در آخرين دستور در اين بخش مى فرمايد : «آگاه باشيد هر كسى به اين شعار (شعار تفرقه انگيز خوارج، لا حكم إلاّ للّه)، مردم را دعوت كند او را به قتل برسانيد هر چند زير اين عمامه من باشد» (و به من پناهنده شود) (أَلاَ مَنْ دَعَا إلَى هذَا الشِّعَارِ فَاقْتُلُوهُ، وَلَوْ كَانَ تَحْتَ عِمَامَتِي هذِهِ).

و به اين ترتيب، حكم نهايى را درباره اين گروه فاسد و مفسد و بى رحم و خونخوار كه نه تنها خطرى براى مسلمين بودند كه خطر عظيمى براى اسلام و قرآن نيز محسوب مى شدند صادر مى فرمايد.

در اين كه منظور امام (عليه السلام) از واژه «شعار» كه در عبارت بالا آمده كدام شعار است شارحان «نهج البلاغه» احتمالات گوناگونى داده اند، گاه گفته اند : منظور «شعار تفرقه» است و گاه «شعارى» كه در چگونگى اصلاح موى سر خود داشتند كه وسط آن را مى تراشيدند و دور آن را همچون تاجى كه بر سر بگذارند، باقى مى گذاشتند(9) و گاه شعار لا حكم إلاّ للّه دانسته اند ولى مناسبتر از همه همان احتمال سوّم است كه همه جا به عنوان «شعار خوارج» محسوب مى شد، و در سايه آن فتنه ها و فسادهاى فراوانى كردند و آتش سوزانى در جامعه اسلامى بر پا نمودند و در واقع آنان با اين شعار اسباب تفرقه و جنگ و خونريزى و فساد فى الارض را فراهم مى ساختند و به همين دليل طرفداران اين شعار محكوم به اعدام شدند.

درباره جمله «وَلَوْ كَانَ تَحْتَ عِمَامَتِي هذِهِ» (اگر چه زير اين عمامه من باشد) نيز تفسيرهاى متعددى كرده اند كه از همه مناسبتر همان است كه در بالا اشاره شد و آن اين كه هر چند اين افراد فاسد به خانه من پناه بياورند و زير لباس من باشند.

* * *

##### 1. مجادله، آيه 19.
2. كهف، آيات 103 ـ 104.
3. استيعاب، جلد 3، صفحه 36.
4. شرح مغنيه بر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 247 ـ در «الغدير» نيز روايات متعددى در زمينه شناختن مؤمنان با محبّت على و منافقان با بغض على از منابع معتبر اهل سنت نقل كرده است. (الغدير، جلد 3، صفحه 182).
5. «نَمَط» به معنى گروهى از مردم است كه داراى هدف واحدى هستند. اين واژه گاهى به معنى روش و طريق نيز استعمال شده است.
6. بحار الانوار، جلد 6، صفحه 178.
7. «سواد» در اصل به معنى سياهى است ولى از آن جا كه جمعيّت انبوه يا درختان انبوه و فشرده از دور سياهى مى زنند اين واژه در اين دو معنا نيز به كار رفته است و در خطبه بالا به معنى جماعت و گروه است.
8. «شاذ» از مادّه «شذوذ» به معنى كم و نادربودن گرفته شده و به كسانى كه از جمعيت جدا مى شوند و تك روى دارند «شاذ» اطلاق مى شود.
9. شرح ابن ابى الحديد، جلد 8 ، صفحه 123.

###

▲نكته ها

▲1 ـ از افراط و تفريط بپرهيزيد

از مسائلى كه امام (عليه السلام) در اين خطبه بر آن تأكيد مى فرمايد، هلاكت و گمراهى گروه افراط گر و تفريط كننده است، اين دو گروه به طرز آشكارى در مورد امام (عليه السلام)در محيط جامعه اسلامى نمايان شدند گروهى كه امام (عليه السلام) را خدا مى پنداشتند كه در عصر آن حضرت مى زيستند و به مجازات سختى از سوى امام (عليه السلام) گرفتار شدند و گروه ديگرى كه نعوذ بالله كافرش مى دانستند كه آنها نيز به مجازات سختى گرفتار گرديدند.

افراط و تفريط در همه چيز مذموم و مايه گرفتارى و بدبختى است نه تنها در مسائل اعتقادى كه در مسائل ساده زندگى نيز چنين است و سرچشمه افراط و تفريط معمولاً جهل و نادانى و تعصب است.

گروهى از منحرفان در جامعه اسلامى كه از پيروى اهل بيت (عليهم السلام) دور ماندند خدا را آن چنان تنزل دادند كه در حد جسمانيات شمردند و براى او قيافه اى مانند يك جوان امرد با موهايى پيچيده و مجعد قائل شدند و گروهى ديگر چنان او را از دسترس فكر بشر خارج كردند كه گفتند نه تنها معرفت ذات او براى ما امكان ندارد بلكه از صفات او هم چيزى نمى دانيم و به تعبير ديگر قائل به تعطيل معرفت الله شدند. گروهى راه افراط را پيش گرفته و قائل به تفويض شدند و گروهى نيز راه تفريط را پيش گرفته و قائل به جبر شدند و همين طور.

ائمه هدى (عليهم السلام) خودرا «نُمْرقه وسطى» يعنى گروه معتدل و دور از افراط و تفريط معرفى مى نمودند كه تندروان بايد به سوى آنها باز گردند و كندروان بايد خودرا به آنها برسانند. «نَحْنُ النُّمْرُقَةُ الْوُسْطى بِها يَلْحَقُ التّالِي وَإلَيْها يَرْجِعُ الْغالِي»(1).

* * *

##### 1. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 109.

▲2 ـ دست خدا با جماعت است

در خطبه بالا تأكيد بر همگامى و همراهى با سواد اعظم يعنى جمعيّت عظيم مسلمين و پرهيز از هرگونه تك روى شده است و با صراحت مى فرمايد : «يَدُ اللهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ; دست خدا با جمعيّت است».

هر زمان مسلمانان متفق و متحد بوده اند داراى قدرت و عظمت و شوكت بوده اند و هر زمان كه تفرقه و نفاق در ميان آنها افتاد ذليل و خوار و بى مقدار شدند.

جدا شدن از توده هاى جمعيّت مسلمين، و به تعبير ديگر انزواى اجتماعى، يكى از انحرافات فكرى و اعتقادى و عقيدتى است، افراد منزوى به زودى گرفتار تخيلات خود برتر بينى مى شوند و چنين مى پندارند كه موجودى برترند و مردم بايد در برابر آنها تعظيم كنند و چون چنين عكس العملى از مردم نمى بينند آتش بدبينى و سوء ظن وكينه و عداوت در دل آنها روشن مى شود و به همين جهت گاهى به انتقام جويى و كشتن افراد بى گناه و صدمه زدن به سرمايه هاى اجتماعى رو مى آورند و گاه ادعاى نبوت، امامت يا نيابت از حضرت مهدى (عليه السلام) را مطرح مى كنند و سرچشمه نفاق و اختلاف مى شوند.

و از اين جا به عمق كلام مولا اميرمؤمنان (عليه السلام) كه در بالا فرمود : «افراد تك رو طعمه شيطانند همان گونه كه گوسفند تك رو طعمه گرگ مى شود» پى مى بريم.

بديهى است منظور از هماهنگى با جمعيّت همان اكثريتى است كه داراى ايمان و ارزش هاى انسانى و اخلاقى باشد. اسلام هرگز هماهنگى با اكثريت فاسد را توصيه نكرده و نمى كند. على (عليه السلام) كه گوينده سخن بالاست در سخن ديگرى كه خواهد آمد مى فرمايد : «لاَ تَسْتَوْحِشُوا فِي طَرِيْقِ الْهُدى لِقِلّةِ أَهْلِهِ(1); هرگز در مسير هدايت از كمى همراهان وحشت نكنيد» (و به دنبال اكثريت فاسد گام برنداريد) و نكوهش هايى كه در آيات متعددى از قرآن از اكثريت شده منظور همين اكثريت فاسد و مفسد است.

اين سخن را با آيه اى از قرآن مجيد پايان مى دهيم : « (قُلْ لاَ يَسْتَوِي الْخَبِيْثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيْثِ فَاتَقَوُا اللهَ يا اُولي الاَْلْبابِ لَعَلّكُمْ تُفْلِحُونَ); بگو (هيچ گاه) ناپاك و پاك مساوى نيستند هر چند فزونى ناپاك ها تو را به شگفتى اندازد از (مخالفت) خدا بپرهيزيد اى صاحبان خرد شايد رستگار شويد»(2).

* * *

##### 1. نهج البلاغه، خطبه 201.
2. مائده، آيه 100.

▲3 ـ بدترين خلق روزگار

امام (عليه السلام) در اين خطبه، خوارج را به عنوان شرار الناس توصيف نمود اين سخن مبالغه نيست به يقين آنها بدترين گروهى بودند كه در ميان مسلمين ظاهر شدند نه تنها به خاطر اين كه پاكترين مؤمن بعد از پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) يعنى على (عليه السلام) را تكفير كردند، كسى كه با مجاهدتهاى او ريشه هاى درخت ايمان آبيارى شد و به ثمر نشست و نه تنها به خاطر اين كه شمشيرها را بر دوش گذارده بودند و بر پيكر بيگناهان وارد مى ساختند و خون مسلمين را به آسانى كشتن يك مرغ بر زمين مى ريختند، بلكه، به خاطر اين كه : تدريجاً براى خود يك مكتب انحرافى به وجود آوردند كه هم از نظر عقيده، و هم احكام، با اسلام و قرآن و سنت پيامبر (صلى الله عليه وآله) فاصله گرفتند.

در مورد اعتقادات آنها بحث هاى زيادى در كتب «ملل و نحل» آمده است كه گاه با يكديگر همخوانى ندارد و شايد به خاطر اين باشد كه آنها شاخه هاى مختلفى داشتند ولى «مسعودى» مورخ معروف چند موضوع زيرا را از اصول مشترك و متفق عليه «خوارج» مى شمرد.

1 ـ آنها عثمان و على (عليه السلام) را تكفير مى كردند (نعوذ بالله).

2 ـ قيام بر ضد امام جائر (پيشواى ظالم) را واجب مى شمردند.

3 ـ كسانى كه گناه كبيره اى انجام مى دادند از نظر آنها كافر بودند (وواجب القتل).

4 ـ آنها از حكمين (ابو موسى اشعرى و عمروعاص) و حكم آن دو برائت مى جستند.

5 ـ از تمام كسانى كه حكم آن دو را پذيرا شدند و يا راضى به آن بودند نيز برائت مى جستند.

6 ـ آنها معاويه و ياران و پيروان و دوستان او را كافر مى دانستند.

ولى در مسائل مختلفى از جمله «توحيد» و «وعد ووعيد» در قيامت و امامت اختلاف نظرهايى داشتند(1).

بعضى ديگر عقايد مشترك ديگرى نيز براى خوارج برشمرده اند از جمله اين كه خليفه را بايد مردم انتخاب كنند خواه از قريش و عرب باشد يا از غير آنها و ديگر اين كه همه آنها خلفاى چهارگانه را قبول داشتند (هر چند عثمان وعلى (عليه السلام) را در پايان كار معزول مى دانستند).

ديگر اين كه با تمام خلفاى اموى و عباسى مخالفت شديد داشتند، مخصوصاً «بنى اميه» را با دشنام هاى زشت ياد مى كردند(2).

واما «اباضيه» كه امروز در «عمان» و «مراكش» و «ليبى» و «الجزاير» و «تونس» و «مصر» طرفدارانى دارند و گاهى جزء «خوارج» شمرده مى شوند اعتقاداتشان با «خوارج» فرق بسيار دارد، هر چند در مورد مخالفت با قضيه حكمين در جريان جنگ «صفّين» و شرط نبودن وصف قرشى بودن در پيشواى مسلمين با آنها مشتركند.

به عكس، «اباضيه» اعتقاداتى دارند كه بسيار شبيه عقايد شيعه است مانند :

1 ـ صفات خداوند زايد بر ذات او نيست.

2 ـ رؤيت خداوند در آخرت محال است.

3 ـ قرآن حادث است نه قديم.

4 ـ مرتكب گناه كبيره كافر نعمت است نه كافر ملت (يعنى اين گونه افراد مسلمانند نه خارج از اسلام).

5 ـ تولى وتبرى نسبت به دوستان خدا و دشمنان حق لازم است.

بعضى نقل كرده اند كه آنها محبّت خليفه اوّل و دوّم را لازم و بغض عثمان وعلى (عليه السلام) را واجب مى شمرند ولى «اباضيه» زمان ما اين نسبت را انكار مى كنند(3).

* * *

##### 1. «مروج الذهب» طبق نقل «سفينة البحار» واژه خوارج.
2. لغت نامه دهخدا، ذيل واژه خوارج.
3. آية الله سبحانى، الملل و النحل، جلد 5، صفحه 242 و 249.

▲بخش سوّم

فَإنَّمَا حُكِّمَ الْحَكَمَانِ لِيُحْيِيَا مَا أَحْيَا الْقُرْآنُ، وَيُمِيتَا مَا أَمَاتَ الْقُرْآنُ، وَإحْيَاؤُهُ الإجْتِمَاعُ عَلَيْهِ، وَإمَاتَتُهُ الإفْتِرَاقُ عَنْهُ. فَإنْ جَرَّنَا الْقُرْآنُ إلَيْهِمُ اتَّبَعْنَاهُمْ، وَإنْ جَرَّهُمْ إلَيْنَا اتَّبَعُونَا. فَلَمْ آتِ ـ لاَ أَبَا لَكُمْ ـ بُجْراً، وَلاَ خَتَلْتُكُمْ عَنْ أَمْرِكُمْ، وَلاَ لبَّسْتُهُ عَلَيْكُمْ، إنَّمَا اجْتَمَعَ رَأْيُ مَلَئِكُمْ عَلَى اخْتِيَارِ رَجُلَيْنِ، أَخَذْنَا عَلَيْهِمَا أَلاَّ يَتَعَدَّيَا الْقُرْآنَ، فَتَاهَا عَنْهُ، وَتَرَكا الْحَقَّ وَهُمَا يُبْصِرَانِهِ، وَكَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا فَمَضَيَا عَلَيْهِ. وَقَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَيْهِمَا ـ فِي الْحُكُومَةِ بِالْعَدْلِ، والصَّمْدِ لِلْحَقِّ ـ سُوءَ رَأْيِهِمَا، وَجَوْرَ حُكْمِهِمَا.

### ترجمه

اگر به اين دو نفر (ابو موسى اشعرى وعمروعاص) حكميّت داده شد، تنها به اين منظور بود كه آنچه را قرآن زنده كرده، زنده بدارند و آنچه را به مرگ محكوم ساخته، از ميان بردارند، و احياى قرآن اين است كه دست اتحاد به هم دهند و به آن عمل كنند وميراندن قرآن پراكندگى و جدايى از آن است (منظور اين بود كه) اگر قرآن ما را به سوى آنها دعوت كند ما از آنها پيروى كنيم واگر آنان را به سوى ما سوق مى دهد بايد تابع ما باشند، ولى اين كار به صورتى كه مى خواستيم و شرط كرده بوديم هرگز انجام نشد.

بنابراين اى بى ريشه ها ! من كار بدى نكردم (و خلافى انجام ندادم) و شما را فريب نداده ام و چيزى را بر شما مشتبه نساخته ام، مطلب اين است كه رأى جمعيّت شما بر اين قرار گرفت كه دو نفر را انتخاب كنند ما نيز از آنها پيمان گرفتيم كه از قرآن تجاوز نكنند ولى آنها عقل (وايمان) خويش را از دست دادند و حق را ترك كردند در حالى كه به خوبى آن را مى ديدند، اما چون جور وستم با هواى نفس آنها سازگار بود با آن همراه شدند در حالى كه پيش از آن كه آن رأى زشت و آن حكم ظالمانه را ابراز دارند با آنها شرط كرده بوديم كه به عدالت داورى كنند و حق را در نظر داشته باشند (ولى اين خودكامگان همه اينها را به دست فراموشى سپردند و طريق حق را رها كرده، به راه شياطن رفتند).

▲شرح و تفسير

▲انحراف آشكار حكمين

در اين بخش از خطبه، كه آخرين بخش آن است، امام (عليه السلام) به استدلالات منطقى بر مى گردد و با برهانى دندان شكن، خطاى خوارج را آشكار مى سازد.

توضيح اين كه : هنگامى كه «خوارج» نتيجه منفى داستان حكميّت را ديدند كه «عمروعاص» حيله گر، «ابو موسى اشعرى» ساده لوح را فريب داد و مسأله حكميّت را به نفع معاويه تمام كرد فريادشان بلند شد، كه چرا ما مسأله حكميّت را پذيرفتيم چرا على (عليه السلام) زيرا بار حكميّت رفت با اين كه مى دانستند : اوّلاً حكميّت بر على (عليه السلام) تحميل شد وثانياً : امام (عليه السلام) هرگز به نمايندگى «ابو موسى اشعرى» راضى نبود بلكه مى خواست «ابن عباس» كه مردى هوشيار و دانا بود به نمايندگى برگزيد شود ولى غوغا سالاران، نادان و بى خبر، اين را هم بر امام تحميل كردند.

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه به پاسخ ديگرى مى پردازد كه حكميّتِ حكمين، مشروط به اين بود كه در سايه قرآن حركت كنند، نه در چنبر هواى نفس و عقيده شخصى خود، و آنها به اين شرط عمل نكردند اين گناه آنها است نه گناه ما مى فرمايد : «اگر به اين دو نفر (ابو موسى اشعرى وعمروعاص) حكميّت داده شد، تنها به اين منظور بود كه آنچه را قرآن زنده كرده زنده بدارند، و آنچه
را به مرگ محكوم ساخته نابود كنند» (فَإنَّمَا حُكِّمَ الْحَكَمَانِ لِيُحْيِيَا مَا أَحْيَا الْقُرْآنُ، وَيُمِيتَا مَا أَمَاتَ الْقُرْآنُ).

قابل توجه اين كه، عين اين مطلب كه امام (عليه السلام) به آن اشاره كرده در متن «عهدنامه صلح» ـ كه قبلاً به آن اشاره كرديم ـ آمده است : «اَنَّ كِتَابَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ بَيْنَنا مِنْ فاتَحتِهِ إلى خاتِمَتِهِ نُحيِي مَا أَحْيَا وَنُمِيْتُ مَا أماتَ; كتاب خداوند متعال، قرآن مجيد، از آغاز تا پايان در ميان ماست، آنچه را قرآن زنده كرده زنده مى كنيم و آنچه را ميرانده، مى ميرانيم !»(1).

سپس مى افزايد : «احياى قرآن اين است كه دست اتحاد بهم دهند و به آن عمل كنند و ميراندن قرآن پراكندگى و جدايى از آن است (وَإحْيَاؤُهُ الإجْتِمَاعُ عَلَيْهِ، وَإمَاتَتُهُ الإفْتِرَاقُ عَنْهُ).

و براى تاكيد بيشتر، مى افزايد : «(منظور اين بود كه) اگر قرآن ما را به سوى آنها دعوت كند، ما از آنها پيروى كنيم و اگر آنان را به سوى ما سوق مى دهد بايد تابع ما باشند» (فَإنْ جَرَّنَا الْقُرْآنُ إلَيْهِمُ اتَّبَعْنَاهُمْ، وَإنْ جَرَّهُمْ إلَيْنَا اتَّبَعُونَا).

اين سخنى است بسيار منطقى كه هر كس حدّ اقل فكر و شعور را داشته باشد آن را درك مى كند ولى گويا خوارج از اين نعمت الهى به همين مقدار نيز برخوردار نبودند.

سپس امام (عليه السلام) همين مطلب را به تعبير روشن ترى بيان مى كند به گونه اى كه گويا از نادانى و سخنان بى منطق آنها سخت عصبانى شده، مى فرمايد : «پس اى بى ريشه ها ! من كار بدى نكردم (و خلافى انجام ندادم) شما را فريب نداده ام و چيزى را بر شما مشتبه نساخته ام، مطلب اين است كه رأى جمعيّت شما بر اين قرار گرفت كه دو نفر را انتخاب كنند، ما نيز از آنها پيمان گرفتيم كه از قرآن تجاوز نكنند» (فَلَمْ آتِ ـ لاَ أَبَا لَكُمْ ـ بُجْراً(2)، وَلاَ خَتَلْتُكُمْ(3) عَنْ أَمْرِكُمْ، وَلاَ لبَّسْتُهُ عَلَيْكُمْ، إنَّمَا اجْتَمَعَ رَأْيُ مَلَئِكُمْ عَلَى اخْتِيَارِ رَجُلَيْنِ، أَخَذْنَا عَلَيْهِمَا أَلاَّ يَتَعَدَّيَا الْقُرْآنَ).

ولى آنها عقل (و ايمان) خويش را از دست دادند و حق را ترك كردند در حالى كه به خوبى آن را مى ديدند، اما چون جور و ستم با هواى نفس آنها سازگار بود با آن همراه شدند در حالى كه پيش از آن كه آن رأى زشت و آن حكم ظالمانه را ابراز دارند با آنها شرط كرده بوديم كه به عدالت داورى كنند و حق را در نظر داشته باشند» (فَتَاهَا عَنْهُ، وَتَرَكا الْحَقَّ وَهُمَا يُبْصِرَانِهِ، وَكَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا فَمَضَيَا عَلَيْهِ. وَقَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَيْهِمَا ـ فِي الْحُكُومَةِ بِالْعَدْلِ، والصَّمْدِ(4) لِلْحَقِّ ـ سُوءَ(4) رَأْيِهِمَا، وَجَوْرَ حُكْمِهِمَا).

در واقع جان كلام مولا اين است كه اوّلاً : انتخاب حكمين بر اساس فشار جمعيّت شما بر اين امر بود و اگر اين كار خلافى بوده، خلاف از سوى شماست نه از من، وثانياً : ما با آنها شرط كرده بوديم، كه خدا را در نظر بگيرند و بر اساس آيات قرآن حكم كنند ولى آنها هواى نفس را مقدّم داشتند و از طريق روشنى كه ما به آنها نشان داده بوديم منحرف شدند، بنابراين اگر خلافى رخ داده كار آنهاست نه كار من(5).

ولى افراد نادان و متعصّب و لجوج هنگامى كه كار خلافى انجام مى دهند و به عواقب سوء آن گرفتار مى شوند فوراً به سراغ فرا افكنى مى روند و سعى مى كنند گناه خويش را به گردن ديگران بيندازند، و اين ناجوانمردانه ترين روشهاست، در حالى كه عقل و انصاف و عقل و ايمان ايجاب مى كند در اين گونه موارد به اشتباه و گناه خويش اعتراف كنند و از در عذرخواهى درآيند و به فكر جبران آن باشند.

* * *

##### 1. تاريخ طبرى، جلد 4، صفحه 38.
2. «بجر» به معناى شرّ و حادثه مهم (نامطلوب) است و به معنى بزرگ شدن شكم يا پر شدن آن نيز آمده است.
3. «خَتَلَتْ»ازمادّه «ختل»(بر وزن قتل)به معنى فريب دادن و غافلگيركردن، گرفته شده است.
3. «صمد» به معنى مكان بلند و ناهموار است، و به معنى قصد كردن و اعتماد نمودن نيز آمده است و در خطبه بالا به همين معناست.
4. «سوء» در اين جا مفتوح و مفعول «سبق» مى باشد كه در اوّل جمله آمده است و مفهوم جمله اين است : پيش از آن كه آنها رأى خلاف و ظالمانه اظهار كنند ما با آنها شرط كرده بوديم كه در صورت انحراف از حق رأى شما را نخواهيم پذيرفت.
5. شبيه همين معنا در خطبه 177 با اندكى تفاوت آمده است.

▲نكته

▲نكات عبرت انگيز در داستان حكمين

درباره داستان حَكَمين گفتنى بسيار است و مطالب عبرت آميز زيادى در تواريخ و سير درباره اين موضوع نقل شده، از جمله اين كه :

«عمروعاص» با «معاويه» شرط كرده بود كه اگر در پيكار خود پيروز شويم بايد حكومت «مصر» را در اختيار من بگذارى «معاويه» نيز به اين شرط عمل كرد و بزرگترين رشوه سياسى را به «عمروعاص» داد بعد از مدتى «معاويه» نامه اى به «عمروعاص» نوشت كه تقاضا كنندگان اهل «حجاز» و ديداركنندگان اهل «عراق» زياد به من مراجعه مى كنند و همگى انتظار كمك دارند و بيت المال من فقط نيازهاى مراجعين حجاز را جوابگوست امسال «خراج مصر» را در اختيار من بگذار.

«عمروعاص» جواب منفى دندان شكنى طىّ اشعارى براى معاويه فرستاد و معاويه بعد از شنيدن آن هرگز درباره «خراج مصر» با «عمروعاص» سخن نگفت. «عمروعاص» در نامه خود چنين نوشت :

مُعاوِى حَظِّيَ لاَ تَغْفَلِ وَعَنْ سُنَنِ الْحَقِّ لاَتَعْدِلِ

أَتَنْسى مُخادَعَتِيَ الاَْشْعَريَّ وَمَا كَانَ فِي دَوْمَةِ الْجَنْدَلِ !

وَأَعْلَيْتُهُ الْمِنْبَرَ الْمُشْمَخِرَ كَرَجْعِ الْحِسَامِ إلَى الْمَفْصِلِ

فَأَضْحى لِصاحِبهِ خالِعاً كَخَلْعِ النِّعالِ مِنَ الاْرْجُلِ

وَأَثْبَتُّها فِيكَ مَوْرُوْثَةً ثُبوُتَ الْخَواتِمِ فِي الاَْنْمُلِ

وَهَبْتَ لِغَيْرِيَ وَزْنَ الْجِبَالِ وَأَعْطَيْتَني زِنَةَ الْخَرْدَلِ

وَإنَّ عَلِيّاً غَداً خَصْمُنا سَيَحْتَجُّ بِاللهِ وَالْمُرسَلِ

وَمَا دَمُ عُثْمَانَ مُنْج لَنا فَلَيْسَ عَنِ الْحَقِّ مِنْ مَزْحَلِ

اى معاويه ! سهم مرا فراموش مكن و از طريق حق عدول ننما

آيافراموش كردى كه مناشعرى رافريب دادم وآيافراموش كردى آنچه در«دومة الجندل»(1)گذشت

من او را بر فراز منبر بلند نشاندم همانند شمشيرى كه بر مفصل وارد مى شود

او على (عليه السلام)را از خلافت خلع كرد همچون بيرون آوردن كفش از پا

ولى من آن را بهطورموروثى درخاندان توتثبيت كردم همچون تثبيت انگشتردرانگشت

تو به ديگران به اندازه كوه بخشيده اى و به من به اندازه وزن يك خردل

به يقينفرداى قيامت على خصم ما خواهدبود و به خدا و پيامبر مرسل احتجاج خواهد كرد

و هرگز خون عثمان ما را نجات نخواهد بخشيد و راهى جز تسليم در برابر حق نخواهد بود(2)

##### 1. «دومة الجندل» منطقه اى است نزديك «تبوك» كه به عنوان محلّى براى برگزارى مسأله حكميّت انتخاب شد.
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 10، صفحه 56 با كمى تلخيص.

▲خطبه128(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

فيما يخبر به عن الملاحم(2) بالبصرة

از سخنان امام (عليه السلام) است كه در آن نسبت به حوادث عظيمى كه در شهر بصره واقع مى شود پيشگويى مى كند.

##### 1. «سند خطبه»
در كتاب «مصادر نهج البلاغه» آمده است كه اين سخن بخشى از خطبه طولانى ترى است كه امام (عليه السلام) در «بصره» بعد از «جنگ جمل» ايراد فرموده و مرحوم «ابن ميثم بحرانى» در شرح نهج البلاغه اش بخشهاى ديگرى از آن را نقل كرده است و مخاطب در اين خطبه «احنف بن قيس» است كه بزرگ قوم خود بود، و مردى خردمند و پرسابقه محسوب مى شد و اين خطبه در واقع با خطبه 101 كه سابقاً شرح داده شد پيوند دارد. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 288).
2. «ملاحم» جمع «ملحمه» به معنى حوادث و فتنه هاى است كه غالباً به واسطه جنگها به وجود مى آيد و گروه كثيرى در آن كشته مى شوند و از مادّه «لُحْمة» (بر وزن لقمه) گرفته شده كه به معنى نخهايى است كه تارهاى پارچه را بهم پيوند مى دهد و در فارسى به آن «پود» مى گويند و اين اشاره به جنگهاى تن به تن و مغلوبه است كه همه با هم درگير مى شوند همانند تار و پود يك پارچه.

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) در اين خطبه به چند نكته اشاره مى فرمايد :

1 ـ نخست از فتنه «صاحب الزنج» (گروهى از بردگان كه به سركردگى كسى كه خودرا «على بن محمّد علوى» مى ناميد، در زمان خلافت «مهتدى عباسى» قيام كردند و ويرانيهاى زيادى ببارآوردند و خونهاى بسيارى ريختند).

2 ـ اشاره به فتنه گروهى ديگر مى كند كه مفسّران نهج البلاغه آن را به «فتنه مغول» تفسير كرده اند و عجيب اين كه هم در اين جا و هم در بخش قبل، به بسيارى از صفات آنها اشاره مى فرمايد.

3 ـ در بخش سوّم در برابر سؤال يكى از حاضران كه از امام (عليه السلام) مى پرسد آيا شما صاحب علم غيب هستيد كه اين گونه خبر مى دهيد ؟ امام (عليه السلام) بيان جالبى در مسأله غيب دارد و فرق ميان علم ذاتى و علم اكتسابى را در اين زمينه بيان مى كند كه در حقيقت تفسيرى است بر آيات قرآن كه در بعضى نفى علم غيب از بندگان و در بعضى اثبات علم غيب شده است.

مرحوم «ابن ميثم» در شرح نهج البلاغه خود اين خطبه را تا جمله «وناظرها بعينها» پايان داده و بقيه خطبه را، خطبه ديگرى شمرده است و مرحوم «خويى» و «ابن ابى الحديد» نيز به همين صورت عمل كرده اند، اين خطبه را به دو بخش تقسيم كرده، هر بخشى را خطبه جداگانه اى به حساب آورده اند در حالى كه مرحوم «مغنيه» در شرح خود همچون «صبحى صالح» هر دو را يك خطبه دانسته اند.

* * *

▲بخش اوّل

يَا أَحْنَفُ، كَأَنِّي بِهِ وَقَدْ سَارَ بِالْجَيْشِ الَّذِي لاَ يَكُونُ لَهُ غُبَارٌ وَلاَ لَجَبٌ، وَلاَ قَعْقَعَةُ لُجُم، وَلاَ حُمْحَمَةُ خَيْل. يُثِيرُونَ الاَْرْضَ بِأَقْدَامِهمْ كَأَنَّهَا أَقْدَامُ النَّعَامِ.

قال الشريف : يومىء بذلك إلى صاحب الزّنْج.

ثمّ قال (عليه السلام) : وَيْلٌ لِسِكَكِكُمُ الْعَامِرَةِ، وَالدُّورِ الْمُزَخَرَفَةِ الَّتِي لَهَا أَجْنِحَةٌ كَأَجْنِحَةِ النُّسُورِ، وَخَرَاطِيمُ كَخَرَاطِيمِ الْفِيَلَةِ، مِنْ أُولئِكَ الَّذِينَ لاَ يُنْدَبُ قَتِيلُهُمْ، وَلاَ يُفْقَدُ غَائِبُهُمْ. أَنَا كَابُّ الدُّنْيَا لِوَجْهِهَا، وَقَادِرُهَا بِقَدْرِهَا، وَنَاظِرُهَا بِعَيْنِهَا.

### ترجمه

اى احنف !(1)، گويا من او را مى بينم كه با لشكرى بدون غبار و بى سروصدا، بدون حركت افسارها و شيهه اسبان به راه افتاده، و زمين را زير قدمهاى خود كه همچون پاهاى شتر مرغان است در مى نوردند !

(مرحوم سيّد رضى (رحمه الله) مى گويد : امام (عليه السلام) با اين سخن به «صاحب زنج» (مردى كه در سال 255 شورش بردگان را رهبرى كرد) اشاره مى كند).

سپس امام (عليه السلام) فرمود : واى بر كوچه هاى آباد و خانه هاى پر زرق و برق شما كه بالهايى همچون بالهاى كركسان و خرطومهايى همچون خرطوم فيل ها دارد ! (واى بر آنها) از (فتنه) اين گروه كه كسى بركشتگانشان گريه نمى كند و از گمشدگانشان جستجو نمى شود.

من دنيا را به رو افكنده ام و آن را به قدر لازم اندازه گيرى نموده ام و با چشم خودش به آن نگريسته ام !

##### 1. منظور از «احنف» در اين جا «احنف بن قيس» است كه از بزرگان بصره بود و از صحابه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و در حديثى آمده است كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) براى او تقاضاى آمرزش از پيشگاه خداوند كرد و با اين كه مردى نيكوكار و پاك و سخاوتمند بود همواره مى گفت : «هيچ چيز براى من اميدوار كننده تر از دعاى پيامبر نيست».
او يكى از مبلغان پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) به سوى سرزمين «بصره» بود.
«احنف» مردى هوشيار، و عاقل و با ذكاوت بود و در جريان جنگ «صفّين» در ركاب اميرمؤمنان على (عليه السلام) حضور داشت ولى در «جنگ جمل» شركت نكرد نه به خاطر اين كه آماده همكارى باعلى (عليه السلام) نبود، بلكه به پيشنهاد خودش و به دستور حضرت بود زيرا گفت اگر در جنگ شركت نكنم مى توانم شش هزار شمشير را از تو باز دارم و امام پيشنهاد او را پسنديد. «سفينة البحار» مادّه «حنف» و «اسد الغابه» جلد اوّل، صفحه 55 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 249.

▲شرح و تفسير

▲فتنه اى وحشتناك در پيش است

در اين خطبه نخست امام (عليه السلام) «احنف بن قيس» را كه از رهبران و خردمندان طايفه خود بود، مخاطب قرار داده مى فرمايد : «اى احنف ! گويا من او را مى بينم كه با لشكرى بدون غبار و بى سروصدا، بدون حركت افسارها وشيهه اسبان به راه افتاده، و زمين را زير قدمهاى خود كه همچون پاهاى شترمرغان است در مى نوردند !» (يَا أَحْنَفُ، كَأَنِّي بِهِ وَقَدْ سَارَ بِالْجَيْشِ الَّذِي لاَ يَكُونُ لَهُ غُبَارٌ وَلاَ لَجَبٌ(1)، وَلاَ قَعْقَعَةُ(2) لُجُم، وَلاَ حُمْحَمَةُ(3) خَيْل. يُثِيرُونَ الاَْرْضَ بِأَقْدَامِهمْ كَأَنَّهَا أَقْدَامُ النَّعَامِ(4)).

امام (عليه السلام) نامى از اين رييس لشكر نبرده ولى قراينى كه در جمله هاى بالا و جمله هاى بعد مى آيد به خوبى نشان مى دهد كه اشاره به «صاحب الزنج» است همان مردى كه در سال 255 هجرى قمرى در «بصره» قيام كرد و بردگان را دور خود جمع نمود، وفتنه بسيار عظيمى در آن جا و نقاط ديگر بوجود آورد، كه شرح آن در نكته ها خواهد آمد ان شاء الله.

تعبير به «لاَ يَكُونُ لَهُ غُبَارٌ» و جمله هاى بعد از آن به خوبى نشان مى دهد كه لشكر «صاحب الزنج» لشكر پياده اى بوده، چرا كه بردگان اسب و مركبى نداشتند كه بر آن سوار شوند; گروهى پا برهنه و جان به لب رسيده بر ضدّ اربابان قيام كردند و از حدّ گذارندند و جنايات عجيبى مرتكب شدند.

تعبير به «يُثِيرُونَ الاَْرْضَ بِأَقْدَامِهمْ...» نشان مى دهد كه پاهاى آنها برهنه بود و به خاطر اين كه يك عمر با پاى برهنه راه رفته بودند پايشان همچون پاى شترمرغ پهن شده بود و با اين حال چابك و تندرو بودند.

مرحوم سيّد رضى به اين جا كه مى رسد مى گويد : «يُؤْمِى بِذلِكَ إلَى صَاحِبِ الزَّنْجِ; امام با اين سخن به «صاحب الزنج» اشاره مى كند».

«سپس در ادامه اين سخن امام (عليه السلام) فرمود : واى بر كوچه هاى آباد و خانه هاى پر زرق و برق شما ! كه بالهايى همچون بالهاى كركسان و خرطومهايى همچون خرطوم فيل ها دارد ! (واى بر آنها) از (فتنه) اين گروه كه كسى بر كشتگانشان گريه نمى كند و از گم شدگانشان جستجو نمى شود» (ثمّ قال (عليه السلام) : وَيْلٌ لِسِكَكِكُمُ(5) الْعَامِرَةِ، وَالدُّورِ الْمُزَخَرَفَةِ(6) الَّتِي لَهَا أَجْنِحَةٌ(7) كَأَجْنِحَةِ النُّسُورِ(8) وَخَرَاطِيمُ(9) كَخَرَاطِيمِ الْفِيَلَةِ، مِنْ أُولئِكَ الَّذِينَ لاَ يُنْدَبُ قَتِيلُهُمْ، وَلاَ يُفْقَدُ غَائِبُهُمْ).

از تعبيرات فوق به خوبى استفاده مى شود كه «بصره» در آن زمان بسيار آباد بوده (هر چند بردگان در نهايت بدبختى و عسرت زندگى مى كردند) خانه هاى آنها همچون قصرهايى بوده كه بالكنها و سايه بانهاى زيبا و ناودانهاى خرطوم مانند جالب، بر زيبايى آن مى افزوده است و چنانكه خواهد آمد، همه اينها با شورش «صاحب الزنج» به ويرانى كشيده شد و صاحبان آن قصرهاى زيبا در خاك و خون غلطيدند.

تعبير به «لاَ يُنْدَبُ قَتِيلُهُمْ، وَلاَ يُفْقَدُ غَائِبُهُمْ» به خوبى نشان مى دهد كه اين بردگان نه خانه و خانواده اى داشتند و نه اقوام و بستگانى كه بر كشتگانشان گريه كنند و از گم شدگانشان جستجو نمايند، و اين از اوصاف بردگان آن زمان بود كه با قهر و غلبه از كشورهاى دور دست مخصوصاً آفريقا آنها را به داخل ممالك اسلامى و غير اسلامى مى آوردند و بر خلاف دستورات اسلام همچون حيوانات با آنها رفتار مى كردند و قيام «صاحب الزنج» عكس العملى بود در برابر اين رفتار غير اسلامى و غير انسانى.

سپس در پايان اين سخن مى فرمايد : «من دنيا را به رو افكنده ام و آن را به قدر شايستگى اش اندازه گيرى كرده ام و با چشم خودش به آن نگريسته ام !» (أَنَا كَابُّ(10) الدُّنْيَا لِوَجْهِهَا، وَقَادِرُهَا بِقَدْرِهَا، وَنَاظِرُهَا بِعَيْنِهَا).

اين سه جمله اشاره به بى ارزش بودن متاع دنيا در نظر امام (عليه السلام) است گويى دنيا موجود زنده شرور و بى ارزشى است كه امام (عليه السلام) او را به رو افكنده و ارزش ناچيزى براى آن قائل شده، و با چشم حقارت به آن نگريسته است.

اين تعبير شبيه تعبير مشهور ديگرى است كه از امام (عليه السلام) در كلمات قصار نقل شده است آن جا كه مى فرمايد : «يا دُنْيا يا دُنْيا إلَيْكِ عَنِّي أَبي تَعَرَّضْتِ أَمْ إلَيَّ تَشَوَّقْتِ ؟ لاَ حَانَ حِيْنُكِ هَيْهَاتَ ! غُرِّي غَيْرِي لاَ حَاجَةَ لِي فِيْكِ قَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلاثَاً لا رَجْعَةَ فِيْها; اى دنيا ! اى دنيا ! از من دور شو ! خودرا به من عرضه مى كنى ؟ و اشتياق به من نشان مى دهى ؟ هرگز آن زمان كه تو مرا بفريبى فرا نرسد ! هيهات ! دور شو ! ديگرى را فريب ده ! من نيازى به تو ندارم تو را سه طلاقه كرده ام كه رجوعى به آن نيست»(11).

تمام بدبختى دنياپرستان آن است كه دنيا را به طور صحيح ارزيابى نمى كنند و با چشم ديگر به آن مى نگرند و سردرپاى آن مى نهند و همه چيز خودرا در راه آن قربانى مى كنند اما اين كه اين جمله چه ارتباطى با جمله هاى قبل درباره خطرات و فسادهاى «صاحب الزنج» مى تواند داشته باشد ؟

شارحان معروف «نهج البلاغه» به توضيح اين مطلب نپرداخته اند، ولى ممكن است ارتباط از اين نظر باشد كه مردم «بصره» به خاطر دنياپرستى به آن روز افتادند، قصرها را آباد و خانه ها را پر زرق و برق و زندگى خودرا مملوّ از اسراف و تبذير كردند در حالى كه بردگان زيادى در شهر آنها و در مزارع اطراف در بدترين حالات زندگى داشتند. و بلاهاى وحشتناكى كه بر سر آنها از طرف زنگيان مى رسد نتيجه اعمال خود آنهاست.

* * *

##### 1. «لجب» به معنى سروصداست و گاه به خصوص سروصداى اسبان و جنگجويان گفته مى شود.
2. «قعقعة» صدايى است كه از به هم خوردن اشيا خشك برمى خيزد مانند لجام كه در خطبه بالا آمده است.
3. «حمحمة» به معناى صداى اسب است كه به اندازه شيهه بلند نباشد.
4. «نعام» به معناى شترمرغ است.
5. «سكك» جمع «سكّة» (بر وزن سكه) به معنى راه و كوچه است.
6. «المزخرفة» به معنى اشياى زينت شده است و از مادّه «زخرف» كه در اصل به معنى هرگونه زينت و تجمل توأم با نقش و نگار است گرفته شده و گاه به طلا نيز گفته مى شود.
7. «اجنحة» جمع «جناح» به معنى بال است و در خطبه بالا اشاره به بالكن ها و سايبان هايى است كه همچون بال در كنار ساختمان ها قرار مى گيرد.
8. «نسور» جمع «نسر» (بر وزن قصر) به معنى كركس است كه پرنده اى قوى الجثه و شكارچى و خطرناك مى باشد.
9. «خراطيم» جمع «خرطوم» است كه معنى آن واضح مى باشد.
10. «كابّ» از مادّه «كبّ» (بر وزن حِظ) در اصل به معنى افكندن چيزى به صورت بر روى زمين است.
11. كلمات قصار، 77.

▲نكته

▲قيام «صاحب الزنج» و شورش بردگان

در سال 255 هجرى در عهد حكومت خليفه عباسى «المهتدى» مردى در «بصره» ظهور كرد كه خودرا «على بن محمّد» از نسل «امام زين العابدين (عليه السلام) و زيد بن على (عليه السلام)» مى ناميد و بردگان را به مخالفت با مالكان خود فراخواند و از آن جا كه بردگان در سخت ترين شرايط زندگى مى كردند گروهى در مزارع و باغات، و گروهى در خانه ها به خدمت هاى طاقت فرسا با كمترين بهره مندى از زندگى، مشغول بودند دعوت او را به سرعت پذيرا شدند و در گروه هاى صد نفرى و هزار نفرى به او پيوستند.

او به آنها وعده مى داد كه نه فقط شما را از بندگى آزاد مى كنم، بلكه مالكان شما را همراه با اموال و مزارعشان ملك شما قرار خواهم داد.

و از آن جا كه جامعه آن روز گرفتار فاصله طبقاتى شديدى شده بود، گروهى مرفه در قصرها زندگى مى كردند كه اميرمؤمنان (عليه السلام) در خطبه بالا به وضع خانه هاى پرزرق و برق آنها اشاره فرموده و گروه ديگرى بدترين شرايط زندگى را داشتند، جمعى عظيم از محرومان (غير از بردگان) نيز به آنان پيوستند و به اين ترتيب لشكر عظيمى براى او فراهم شد.

او آتش انتقام جويى را در دل بردگان و محرومان شعلهور ساخت تا آن جا كه پس از پيروزى بر ثروتمندان و برده داران دستور مى داد هر يك از اربابان خودرا پانصد تازيانه بزنند، و زنان آنها را اسير مى كرد و براى تحقير آنها هر يك را به دو سه درهم مى فروخت و در اختيار مردان يا زنان زنجى (سياه پوست) قرار مى داد.

مورخ مشهور «مسعودى» در «مروج الذهب» مى گويد : «صاحب الزنج» بزرگ و كوچك و مرد و زن را مى كشت و اموال و وسايل آنها را مى سوزاند و خانه هايشان را خراب مى كرد و در يك مورد در «بصره» سيصد هزار نفر را به قتل رسانيد و آنها كه از اين كشتار به بيابان ها فرار كردند مجبور شدند كه از گوشت حيواناتى همچون سگ و موش و گربه تغذيه كنند و گاه گوشت انسان هاى مرده را مى خوردند.

او بر بخش عظيمى از عراق و ايران مسلّط شد و قيام و فرمانروايى او بيش از چهارده سال طول كشيد (و اين نشان مى دهد كه شورش او يك شورش زودگذر نبود بلكه ريشه در اعماق جامعه آن روز داشت).

كار «صاحب زنج» تا جايى بالا گرفت كه نزديك بود دولت عباسى را براندازد ولى سرانجام «ابو احمد» ملقب به «موفق» برادر خليفه عباسى با لشكرى عظيم و وسايل جنگى فراوان به جنگ او برخاست و بعد از نبردى طولانى و خونبار در ماه صفر سال 270 هجرى او را كشت و لشكرش پراكنده شدند.

درباره شورش زنگيان و قيام «صاحب زنج» كتاب هاى متعددى به رشته تحرير درآمده است و به يقين پديده اى نبود كه بتوان آسان از كنارش گذشت زيرا جمع آورى كردن لشكرى كه به گفته بعضى از مورخان هشتصد هزار نفر و به گفته بعضى ديگر سيصد هزار نفر بود در آن عصر و زمان كار آسانى نبود، همچنين برخوردارى از يك حكومت نسبتاً طولانى مدت، و اينها همه، نشان مى دهد كه اين شورش، ريشه هايى قوى در نابسامانى هاى جامعه آن روز و بى عدالتى ها داشت هر چند اين شورش نيز سرچشمه مظالم و جنايت هاى بى شمارى شد.

در اين جا ذكر چند مطلب لازم به نظر مى رسد :

1 ـ بعضى از نويسندگان، شورش «صاحب زنج» را به قيام بردگان در «ايتاليا» به رهبرى «اسپارتاكوس» تشبيه كرده اند كه در سال 73 قبل از ميلاد قيام كرد و گروه عظيمى از بردگان را گرد خود جمع كرد و با ثروتمندان و مرفّهين جنگيد و پيروزيهايى بدست آورد و سرانجام با 40 هزار برده در سال 71 قبل از ميلاد به قتل رسيد ولى ظاهر اين است كه قيام «صاحب زنج» تفاوت بسيار با قيام او داشته، چرا كه قيام «صاحب زنج» بسيار گسترده تر بود و سرانجام حكومتى تشكيل داد كه بر بخش عظيمى از عراق و ايران سلطه داشت و 14 سال به طول انجاميد، ولى به هر حال او مردى خونخوار و بى رحم و جنايتكار بود هر چند بهانه هاى نسبتاً منطقى براى شورش و قيام خود داشت.

2 ـ همان گونه كه گفتيم «صاحب زنج» خودرا «على بن محمّد» مى ناميد و از نواده هاى امام سجّاد (عليه السلام) و لقب علوى را براى خود انتخاب كرده بود ولى ظاهراً اين امر واقعيت نداشت تنها براى اين بود كه به كار خود مشروعيتى بخشد و از آبروى خاندان پيامبر (صلى الله عليه وآله) و اميرمؤمنان على (عليه السلام) در ميان مسلمين بهره گيرد.

لذا در حديثى از امام حسن عسكرى (عليه السلام) مى خوانيم : «صاحِبُ زنْجِ لَيْسَ مِنّا أَهْلَ الْبَيْتِ; صاحب الزنج از ما اهل بيت نيست»(1).

همان گونه كه از بحثهاى سابق بدست آمد شورش «صاحب زنج» در اواخر عمر امام حسن عسكرى(عليه السلام) و مقارن با ميلاد مسعود حضرت مهدى صاحب الزمان (عج) بود.

3 ـ شورش «صاحب زنج» وفتنه او هر چند در ظاهر به عنوان حمايت از بردگان و محرومان اجتماع بود ولى در عمل از اين هدف منحرف شد، ويرانى هاى عظيمى به بار آورد و خونهاى بى گناهان زيادى را بر خاك ريخت و به گفته «مسعودى» در «مروج الذهب»(2) پانصد هزار نفر از زن و مرد و كودك را به خاك و خون كشيد و اين كمترين عددى است كه درباره كشته هاى او نوشته اند و به گفته بعضى از مؤرّخان هنگامى كه دو سال بعد از قيامش وارد «بصره» شد «مسجد جامع» و خانه هاى زيادى را به آتش كشيد و حتّى چهارپايان در آتش سوختند و حريق تمام «بصره» را فرا گرفت و در كوچه هاى «بصره» جوى خون جارى شد(3).

4 ـ «صاحب زنج» با تمام نقاط ضعف و منفى كه داشت داراى نقاط مثبتى از جمله خط خوب و آگاهى به علم نحو و نجوم بود و اشعارى از او نقل شده كه نشان مى دهد از ذوق شعرى بالايى برخوردار بوده از جمله اشعار زير است :

لَهْفَ نَفْسِي عَلَى قُصُور بِبَغْدا دَ، وَمَا قَدْ حَوَتْهُ كُلُّ عَاص

وَخُمُور هُناكَ تُشْرَبُ جَهْراً وَرِجال عَلَى الْمَعَاصِي حِراص

لَسْتُ بِابْنِ الْفَواطِمِ الْغُرِّ إنْ لَمْ أَجُلِ الْخَيلَ حَوْلَ تَلكَ الْعِراصِ

رَأَيْتُ الْمُقَامَ عَلَى الاِْقْتِصَادِ قثُوعاً بِهِ ذِلَّةً فِي الْعِبادِ(4)

واى بر قصرهايى كه در بغداد است و آنچه عاصيان در اختيار گرفته اند

و شرابهايى كه در آن جا آشكار نوشيده مى شود و مردانى كه حريص بر معاصى هستند

من فرزندفاطمه هاى نورانى ودرخشندهوباشكوه نباشم اگر اسبها را بر گرد آنها به حركت درنياورم

من معتقدم ميانه روى كردن سبب ذلت بندگان است

از اشعار ديگرى كه منسوب به اوست اين است كه :

وَإنَّا لَتُصْبَحُ أَسْيَافُنَا إذا مَا انْتَضَيْن لِيْوَم سُفُوك

مَنَابِرُهُنَّ بُطُونُ الاَْكُفِّ وَاَغْمَادُهُنَّ رُؤسُ الْمُلوُكِ(5)

شمشيرهاى ما هنگامى كه براى روز خون ريزى از غلاف برآيد

منابر و قرارگاه آنها كف دست ها و غلاف آنها سرهاى پادشاهان خواهد بود

اين دو بيت پر معنا به خوبى روحيه و اهداف او را مشخص مى كند.

* * *

##### 1. بحار الانوار، جلد 63، صفحه 197.
2. مروج الذهب، جلد 4، صفحه 120.
3. الكنى والالقاب، جلد 2، صفحه 402.
4. شرح ابن ابى الحديد، جلد 8، صفحه 128.
5. شرح ابن ابى الحديد، جلد 8، صفحه 128.

▲بخش دوّم

منه في وصف الاتراك

كَأَنِّي أَرَاهُمْ قَوْماً (كَأَنَّ وُجُوهَهُمُ الْمَجَانُّ الْمُطَرَّقَةُ)، يَلْبَسُونَ السَّرَقَ وَالدِّيبَاجَ، وَيعْتَقِبُونَ الْخَيْلَ الْعِتَاقَ. وَيَكُونُ هُنَاكَ اسْتِحْرَارُ قَتْل حَتَّى يَمْشِيَ الْمَجْرُوحُ عَلَى الْمَقْتُولِ، وَيَكُونَ الْمُفْلِتُ أَقَلَّ مِنَ المَأْسُورِ !

### ترجمه

بخش ديگرى از خطبه در وصف تركهاى مغول !

گويا قومى را مى بينم كه چهره هاشان همچون سپرهاى چكّش خورده است. آنها لباس حرير سفيد و رنگين مى پوشند و اسب هاى اصيل را يدك مى كشند، و در آن زمان چنان كشتار مى كنند كه مجروحان از روى بدن كشتگان عبور مى كنند و فراريان از اسيرشدگان كمترند !

▲شرح و تفسير

▲پيشگويى ديگر !

در اين بخش، امام (عليه السلام)، به پيشگويى عجيب ديگرى مى پردازد كه مرحوم سيّد رضى و تقريباً همه شارحان نهج البلاغه آن را بر «قوم مغول» و حملات وحشيانه و ويرانگرانه آنها تطبيق كردند. به همين جهت مرحوم سيّد رضى مى گويد :

بخش ديگرى از اين خطبه كه در توصيف «اتراك» (مغول) است.

به هر حال امام (عليه السلام) در اين بخش نخست مى فرمايد : «گويا قومى را مى بينم كه چهره هاشان همچون سپرهاى چكش خورده است» (كَأَنِّي أَرَاهُمْ قَوْماً «كَأَنَّ وُجُوهَهُمُ الْمَجَانُّ(1) الْمُطَرَّقَةُ(2)»).

تعبير «كَأَنِّي» (گويا من) در موارد متعددى از پيش گويى هاى اميرمؤمنان على (عليه السلام) آمده است و تعبير به «أَرَاهُمْ» (مى بينم آنها را) اشاره به شهود درونى و چشم بيناى باطن آن حضرت است كه از ماوراى قرن ها، حوادث آينده را مى ديد و از آن به طور دقيق حكايت مى كرد.

تشبيه صورت هاى آنها به سپرها، به خاطر آن است كه اين قوم داراى صورتهاى پهن و بزرگ هستند و توصيف به «مُطَرَّقَه» (چكش خورده) ممكن است اشاره به اين باشد كه بسيارى از آنها صورتى آبله گون داشتند كه دقيقاً شبيه جاى چكش بر صفحه سپر است.

در ادامه اين سخن مى فرمايد : «آنها لباس حرير سفيد و رنگين مى پوشند و اسبهاى اصيل را يدك مى كشند» (يَلْبَسُونَ السَّرَقَ(3) وَالدِّيبَاجَ(4)، وَيعْتَقِبُونَ(5) الْخَيْلَ الْعِتَاقَ(6)).

اين تعبير نشان مى دهد كه آنها گر چه در آغاز كار فقير و گرسنه بودند و لباسهاى ژنده در تن مى پوشيدند ولى به هنگامى كه با غارت كشورهاى ثروتمند دستشان به اموال و ثروتهايى رسيد به سراغ لباسهاى پر زرق و برق و رنگارنگ و اسبهاى گران قيمت رفتند.

اين احتمال نيز وجود دارد چون آنها علاقه زيادى به جنگيدن داشتند و معروف است لباسهاى ابريشمين و حرير به انسان قوّت قلب مى بخشد و در برابر شمشير مقاومتر است و اسبهاى چابك و ممتاز كارآيى زيادى در ميدان جنگ دارد به سراغ آن مى رفتند. سپس به سراغ اعمال آنها مى رود و در دو سه جمله كوتاه ابعاد فاجعه اى را كه آنها ببار مى آورند را چنين بيان مى فرمايد : «و در آن زمان آنان چنان كشتار مى كنند كه مجروحان از روى بدن كشتگان عبور مى كنند ! و فراريان از اسيرشدگان كمترند !» (وَيَكُونُ هُنَاكَ اسْتِحْرَارُ(7) قَتْل حَتَّى يَمْشِيَ الْمَجْرُوحُ عَلَى الْمَقْتُولِ، وَيَكُونَ الْمُفْلِتُ(8) أَقَلَّ مِنَ المَأْسُورِ(9)).

اين دو جمله به خوبى نشان مى دهد كه ابعاد فاجعه تا چه حدّ گسترده است. بر زمين ها، جاى خالى براى عبور مجروحان نيست بايد پا بر روى اجساد بى جان كشتگان بگذارند و بگذرند و كسانى كه كشته نمى شوند به اسيرى درمى آيند و آنها كه جان سالم به دربرند بسيار كمند.

اندك مطالعه اى در تاريخ مغول نشان مى دهد كه تمام اين اوصاف بر آنها قابل تطبيق بوده است و به گفته «ابن ابى الحديد» كه در همان زمان مى زيسته اين قوم وحشى و بى رحم چنان كشتارى از مردم بى گناه كردند كه در طول تاريخ بشريّت از روز خلقت آدم تا آن زمان نظير و مانندى نداشت(10).

در اين جا اين سؤال پيش مى آيد كه : اين پيشگويى هاى امام (عليه السلام) در مورد فتنه «صاحب زنج» كه تقريباً دويست سال بعد واقع شد و راجع به مغول كه تقريباً شش صد سال بعد به وقوع پيوست به چه منظورى است ؟

ممكن است از اين نظر باشد كه امام (عليه السلام) مى خواهد به آنها گوشزد كند كه اين اعمال ناشايست شما كه در دوران من انجام داديد، به حق پشت نموديد و به باطل روى آورديد، احكام اسلام را پشت سرافكنديد و بندگان و اسيران هوا و هوس شديد اگر در نسل هاى آينده شما ادامه يابد، عواقب بسيار دردناكى خواهيد داشت و تازيانه هاى مجازات الهى بر اندام شما نواخته خواهد شد.

اين احتمال نيز وجود دارد كه امام (عليه السلام) به آنها هشدار مى دهد بلاهاى عظيمى در پيش است با هم متحد شويد و نيروهاى خودرا جمع كنيد تا بتوانيد آثار مخرب آنها را به حدّ اقل برسانيد.

* * *

##### 1. «المجانّ» جمع «مِجَنّ» و «مِجَنّة» به معنى سپر است.
2. «المطرقة» از مادّه «طرق» (بر وزن برق) به معنى كوبيدن چيزى با چكش است يا كوبيدن به طور مطلق بنابراين «مطرقه» به معنى چكش خورده مى باشد.
3. «سرق» به معنى حرير گران قيمت يا حرير سفيد رنگ است و غالب ارباب لغت گفته اند اصل آن فارسى است (و از سره كه به معنى خوب و خالص است گرفته شده).
4. «ديباج» به معنى پارچه هاى ابريشمين رنگين است و گاه به معنى هرگونه پارچه خوش نقش و نگار نيز استعمال مى شود اصل آن نيز فارسى است و از كلمه ديبا گرفته شده.
5. «يعتقبون» از مادّه «اعتقاب» به معنى نگهدارى چيزى است و در اين جا اشاره به نگهدارى و يدك كشيدن اسبان چابك است.
6. «عتاق» جمع «عتيق» به معنى هر چيز خوب و گرانبهاست و در مورد اسبهاى خوب و پرارزش بكار مى رود.
7. «استحرار» از مادّه «حرارت» به معنى گرما گرفته شده و در اين جا به معنى شدت و حدّت است.
8. «مفلت» از مادّه «فلت» (بر وزن فرد) به معنى رها شدن و فرار كردن است و «مفلت» به كسى گفته مى شود كه از تنگنايى رهايى يافته است.
9. «مأسور» به معنى اسير است.

##### 10. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 8، صفحه 218.

###

▲نكته

▲فتنه مغول

مغولها شاخه اى از «تركان» هستند كه در آسياى مركزى و شرقى در مرز «چين» مى زيستند و طوايف مختلفى بودند كه طايفه اى از آنها را «تاتارها» تشكيل مى دادند آنها معمولاً باجگزار و فرمانبردار پادشاهان «چين» بودند، اوّلين كسى كه از اين طايفه توانست يوغ بندگى را بشكند و دعوى استقلال كند پدر «چنگيز» بود. هنگامى كه «چنگيز» به جاى پدر نشست (در حدود سال 600 هجرى) سعى كرد اقوام مختلف آن منطقه را تحت فرمان خود درآورد و حتى بخشهايى از «چين» را تسخير كرد و بر پكن» پايتخت «چين» مسلط گرديد.

سلطان «محمّد خوارزم شاه» كه بخشهاى عظيمى از خاورميانه و آسياى مركزى را به تصرّف خوددرآورده بود نخست با «چنگيز» از در دوستى درآمد ولى سرانجام بر اثر ندانم كارى از درِ عداوت درآمد و فرستادگان چنگيز» را كشت و «چنگيز» كينه جو با تمام قوا، براى گرفتن انتقام به كشور ايران و ساير كشورهايى كه در تحت تسلّط «خوارزمشاه» بود حملهور شد.

«ابن ابى الحديد» كه خود در آن زمان مى زيسته و به گفته خودش، بخشى از حوادث مربوط به حمله مغول را با چشم ديده، و بخشهاى ديگرى را شنيده، شرح مفصّلى درباره حمله «مغول» به كشورهاى اسلامى ـ كه 25 صفحه از كتاب او را فرا مى گيرد ـ بيان كرده است و تصريح مى كند پيشگويى على (عليه السلام) كه درباره مغول در خطبه بالا آمد در زمان ما واقع شد و ما با چشم خود ديديم.

كه ما بخشى از سخنان او را در اين جا مى آوريم، او مى گويد : «آنها همان قوم «تاتار» بودند كه از خاور دور برخاستند و تا آن جا پيش آمدند كه وارد عراق و شام گرديدند، آنها با مناطق قفقاز و ماوراء النهر و خراسان و بلاد ديگر به گونه اى رفتار كردند كه از روز خلقت آدم تا آن زمان سابقه نداشت.

فرمانده اين جمعيّت «چنگيز» نام داشت كه مردى بى باك و در جنگ، ورزيده و با تدبير بود و لشكر او نيز افراد بى باك و جنگ جو بودند و در عين حال به صورت افراد نيمه وحشى زندگى مى كردند، مركب آنها تنها از گياهان زمين و ريشه هاى درختان استفاده مى كرد و خودشان از گوشت مردار و سگ و خوگ و هر چه به دست مى آوردند، و در برابر گرسنگى و عطش و مشكلات تحمّل فراوانى داشتند، آنها افرادى بسيار كينه توز و انتقام جو بودند و هر جا مى رسيدند مردان را مى كشتند و اموال را غارت مى كردند و شهرها را مى سوزاندند و زنان و كودكان را اسير كرده، با خود مى بردند، آنها از شرق كشور ايران وارد شدند و چنان رعب و وحشت ايجاد كرده بودند كه كمتر كسى به فكر مقابله با آنان بود و در موارد كمى كه جنگجويان ايرانى به فكر مقاومت افتادند سرانجام از پاى درآمدند و تسليم شدند و به قتل رسيدند.

گاه براى سهولت كار، مردم بعضى از شهرهاى مهم را امان مى دادند آنها نيز دروازه هاى شهر را مى گشودند ولى اين وحشيان آدم نما به زودى امان خودرا زيرا پا گذاشته، به جان مردم شهر مى افتادند و از كشته ها پشته ها مى ساختند.

«چنگيز» قشون خودرا به شاخه هايى تقسيم مى كرد و هر گروهى را به سوى شهرى مى فرستاد و آنها نيز همان برنامه هميشگى را يعنى غارت كردن و كشتن و سوزاندن و اسير كردن به طور يكسان عمل مى كردند.

از شگفتى هاى ماجراى آنها اين كه آنها پس از تسخير شهرهاى ايران به «اصفهان» رسيدند و با مقاومت سرسختانه آنها رو به رو شدند، بارها به «اصفهان» حمله كردند و كشته ها دادند و عقب نشينى كردند ولى سرانجام در سال 630 در ميان مردم «اصفهان» اختلاف افتاد و ميان شافعى ها و حنفى ها برخورد شديدى شد، شافعيان با لشكر «مغول» تماس گرفتند و گفتند به سوى ما بياييد و ما شهر را تسليم شما مى كنيم، هنگامى كه لشكر مغول وارد شهر شدند نخست شافعيان را قتل عام كردند و آن گاه حنفى ها را و بدنبال آن ساير مردم، و بعد از غارت شهر، آن جا را سوزاندند سپس به سوى بلاد عرب حركت كردند و به «بغداد» حملهور شدند ولى جنگجويان اسلام در مقابل آنها مقاومت سختى از خود نشان دادند و ساليانى بعد از آن كه «چنگيز» از دنيا رفته بود و نوه اش «هولاكو خان» به حكومت رسيد «بغداد» را هم فتح كرد و آخرين خليفه عباسى «المستعصم بالله» را كشت و به حكومت عباسيان پايان داد.

سرانجام «مغولها» در ايران و كشورهاى اسلامى ماندند و خوى و خلق وحشى گرى را تدريجاً از دست دادند و حتى تحت تأثير فرهنگ اسلام قرار گرفتند و «هولاكو خان» مسلمان شد و سلطان «محمّد خدابِنده» يكى از مغولان آيين تشيّع را انتخاب كرد(1).

* * *

##### 1. شرح ابن ابن الحديد، جلد 8 ، صفحه 218 و 252 و لغت نامه دهخدا واژه مغول.

▲بخش سوّم

فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ : لَقَدْ أُعطِيْتَ يا أَمِيرَالمُؤْمِنيِنَ عِلْمَ الغَيْبِ ! فَضَحِكَ (عليه السلام)، وَقَالَ لِلرَّجُلِ، وَكَانَ كَلبيّاً :

يَا أَخَا كَلْب، لَيْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَيْب، وَإنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِي عِلْم. وَإنَّمَا عِلْمُ الْغَيْبِ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَمَا عَدَّدَهُ اللهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ : (إنَّ اللهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ، وَيَعْلَمُ مَا فِي الاَْرْحَامِ، وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً، وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْض تَمُوتُ...)الاْيَةَ، فَيَعْلَمُ اللهُ سُبْحَانَهُ مَا فِي الاَْرْحَامِ مِنْ ذَكَر أَوْ أُنْثَى، وَقَبِيح أَوْ جَمِيل، وَسَخِيٍّ أَوْ بَخِيل، وَشَقِيٍّ أَوْ سَعِيد، وَمَن يَكُونُ فِي النَّارِ حَطَباً، أَوْ فِي الْجِنَانِ لِلنَّبِيِّينَ مُرَافِقاً. فَهذَا عِلْمُ الْغَيْبِ الَّذِي لاَ يَعْلَمُهُ أَحَدٌ إلاَّ اللهُ، وَمَا سِوَى ذلِكَ فَعِلْمٌ عَلَّمَهُ اللهُ نَبِيَّهُ فَعَلَّمَنِيهِ، وَدَعَا لِي بَأَنْ يَعِيَهُ صَدْرِي، وَتَضْطَمَّ عَلَيْهِ جَوَانِحِي.

### ترجمه

(هنگامى كه امام (عليه السلام) از فتنه صاحب الزنج و حمله مغول در عبارات بالا با ذكر بسيارى از جزئيات خبرداد) يكى از ياران آن حضرت عرض كرد : اى اميرمؤمنان ! شما داراى علم غيب هستيد ! امام خنده اى كرد و با آن مرد كه از طائفه بنى كلب بود فرمود : اى برادر كلبى ! اين علم غيب نيست اين تعلّم و آموخته اى است از عالِمى (از پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله)) علم غيب تنها علم (به زمان قيام) قيامت است و آنچه خداوند سبحان در اين آيه برشمرده است آن جا كه مى فرمايد : «آگاهى به وقت قيامت نزد اوست، او باران را نازل مى كند، و از آنچه در رحم مادران است با خبر است هيچ كس (جز او ) نمى داند فردا چه خواهد كرد و هيچ كس نمى داند در كدامين سرزمين از دنيا مى رود...» بنابراين خداوند سبحان از آنچه در رحمهاست آگاه است كه پسر است يا دختر، زشت است يا زيبا، سخاوتمند است يا بخيل، سعادتمند است يا شقّى و چه كس كه آتشگيره آتش دوزخ است يا كسى كه در بهشت رفيق و هم نشين پيامبران مى باشد اين است آن علم غيبى كه هيچ كس جز خدا آن را نمى داند و غير از اينها علمى است كه خداوند به پيامبرش تعليم فرموده و او به من آموخته است و براى من دعا كرد كه سينه ام آن را در خود جاى دهد و اعضا و جوارحم از آن پر شود.

▲شرح و تفسير

▲علم غيب مخصوص خدا است اما....

هنگامى كه امام (عليه السلام) از دو حادثه مهم آينده (شورش اصحاب الزنج و فتنه مغول) با ذكر خصوصيات، خبر داد : «يكى از ياران آن حضرت عرض كرد : اى اميرمؤمنان ! شما داراى علم غيب هستيد» (فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أصْحَابِهِ : لَقَدْ أُعْطِيْتَ يا أمِيْرَالمُؤْمِنْيِنَ عِلْمَ الْغَيْبِ !).

اين تعبير گر چه به صورت خبر است ولى در واقع استفهام است زيرا او شنيده بود كه علم غيب مخصوص خداست لذا از امام (عليه السلام) در اين باره توضيح خواست.

«امام (عليه السلام) خنده اى كرد و به آن مرد كه از طايفه بنى كلب بود فرمود : اى برادر كلبى ! اين علم غيب نيست اين تعلّم و آموخته اى از عالمى است (از پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله)) (فَضَحِكَ (عليه السلام)، وَقَالَ لِلرَّجُلِ، وَكَانَ كَلْبيّاً : يَا أَخَا كَلْب، لَيْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَيْب، وَإنَّمَا هُوَ تَعَلُّمٌ مِنْ ذِي عِلْم).

به يقين خنده امام (عليه السلام) نه از روى تمسخر بود و نه ناشى از غرور، بلكه خنده خوشحالى بود، شايد از اين نظر كه خوب شد، اين مرد كلبى چنين سؤالى بيان كرد تا امام (عليه السلام) همگان را از چنين اشتباهى درآورد. و يا اين كه خنده امام (عليه السلام) از روى تعجب بوده كه نبايد چنين مسأله اى بر آن سؤال كننده مخفى باشد. به هر حال تعبير امام (عليه السلام) اشاره به اين حقيقت است كه آن علم كه مخصوص خداست علم ذاتى است و اما علمى كه حاصل از تعلّم باشد و جنبه اكتسابى داشته باشد يعنى امام (عليه السلام) از پيامبر (صلى الله عليه وآله) بياموزد و پيامبر (صلى الله عليه وآله) از وحى الهى، اين براى غير خدا امكان پذير است (شرح اين مطلب در ادامه سخن خواهد آمد).

سپس افزود : «علم غيب تنها علم (به زمان قيام) قيامت است و آنچه خداوند سبحان در اين آيه برشمرده است آن جا كه مى فرمايد : «آگاهى به وقت قيامت نزد اوست، او باران را نازل مى كند و از آنچه در رحم مادران است با خبر است، هيچ كس (جز او) نمى داند فردا چكار خواهد كرد و هيچ كس نمى داند در كدام سرزمين از دنيا مى رود...» (وَإنَّمَا عِلْمُ الْغَيْبِ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَمَا عَدَّدَهُ اللهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ : (إنَّ اللهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ، وَيَعْلَمُ مَا فِي الاَْرْحَامِ، وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً، وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْض تَمُوتُ...) الاْيَةَ(1).

سپس در شرح اين معنى مى افزايد : «بنابراين خداوند سبحان از آنچه در رحمهاست با خبر است كه پسر است يا دختر، زشت است يا زيبا، سخاوتمند است، يا بخيل، سعادتمند است يا شقىّ و آن كس كه آتشگيره آتش دوزخ است يا كسى كه در بهشت رفيق و هم نشين پيامبران مى باشد» (آرى تنها خداوند از اين امور آگاه است) (فَيَعْلَمُ اللهُ سُبْحَانَهُ مَا فِي الاَْرْحَامِ مِنْ ذَكَر أَوْ أُنْثَى، وَقَبِيح أَوْ جَمِيل، وَسَخِيٍّ أَوْ بَخِيل، وَشَقِيٍّ أَوْ سَعِيد، وَمَن يَكُونُ فِي النَّارِ حَطَباً، أَوْ فِي الْجِنَانِ لِلنَّبِيِّينَ مُرَافِقاً).

و در نتيجه گيرى نهايى مى فرمايد : «اين است آن علم غيبى كه هيچ كس جز خدا آن را نمى داند و غير از اينها، علمى است كه خداوند به پيامبرش تعليم فرموده، و او به من آموخته است و براى من دعا كرد كه سينه ام آن را در خود جاى دهد و اعضا و جوارحم از آن پر شود» (فَهذَا عِلْمُ الْغَيْبِ الَّذِي لاَ يَعْلَمُهُ أَحَدٌ إلاَّ اللهُ، وَمَا سِوَى ذلِكَ فَعِلْمٌ عَلَّمَهُ اللهُ نَبِيَّهُ فَعَلَّمَنِيهِ، وَدَعَا لِي بَأَنْ يَعِيَهُ(2) صَدْرِي، وَتَضْطَمَّ(3) عَلَيْهِ جَوَانِحِي(4)).

از مجموع اين عبارات، به خوبى استفاده مى شود كه اوّلاً علم غيب علم ذاتى است كه مخصوص خداوند است ولى علم آموختنى و اكتسابى و اعطايى، علم غيب ناميده نمى شود بلكه آن چيزى است كه خدا به پيامبرش تعليم داده و پيامبر (صلى الله عليه وآله) آن را به كسى كه شايسته دانسته است آموخته است و ثانياً اين علوم آموختنى نيز استثنائاتى دارد كه پنج مورد آن در آيه شريفه آخر سوره «لقمان» آمده است و اينها مصداق علم غيبى است كه خداوند آن را به هيچ كس نياموخته است.

* * *

در اين جا چند سؤال مطرح است :

1 ـ چگونه از آيه شريفه استفاده مى شود كه اين علوم پنجگانه مخصوص خداست ؟

2 ـ چگونه اين علوم مخصوص خداست حال آن كه پيغمبران و امامان گاه از نزول باران، فرزندانى كه در ارحامند و يا زمان و مكانى كه در آن از دنيا مى روند خبر داده اند و حتى گاهى علوم امروز مى تواند آن را پيش بينى كند كه مثلاً كى و در كجا باران مى بارد و جنين پسر است يا دختر ؟

3 ـ چه تفاوتى ميان اين علوم پنجگانه و ساير امور پنهانى است كه غير خدا از آنها با خبر نيست ؟

در پاسخ سؤال اوّل مى توان گفت : جمله اوّل درباره قيامت به وضوح اختصاص علم آن را به خداوند بيان كرده و تقديم «عِنْدَهُ» بر «عِلْمُ السَّاعَةِ» دلالت بر حصر دارد يعنى آگاهى بر قيام قيامت فقط مخصوص ذات اوست و جمله چهارم و پنجم نيز به وضوح دلالت بر حصر دارد چرا كه مى گويد هيچ كس نمى داند فردا چه انجام مى دهد و هيچ كس نمى داند در كدامين سرزمين مى ميرد.

بنابراين مورد دوّم و سوّم به مقتضاى وحدت سياق نيز جزو علوم اختصاصى خداوند مى باشد، روايات متعدّدى كه در تفسير آيه از معصومين (عليهم السلام) نقل شده نيز گواه ديگرى بر اين معناست(5).

در پاسخ سوال دوّم توجه به اين نكته لازم است كه آگاهى بر اين امور پنجگانه به طور تفصيل مخصوص خداوند است هر چند ممكن است علم اجمالى براى معصومين (عليهم السلام) يا بعضى اولياء الله حاصل شود، مثلاً ممكن است پيامبر (صلى الله عليه وآله) يا امام معصوم بداند كه فردا باران مى آيد يا فلان كس در فلان سرزمين از دنيا مى رود ولى جزئيات اين امر مانند آگاهى بر لحظه شروع و لحظه قبل و دانه هاى باران كه در هر مكانى مى بارد و همچنين آگاهى بر لحظه فوت و قطعه زمينى كه در آن مى ميرد و حالات ناشى از سكرات موت و امثال اينها مخصوص ذات پاك خداوند است.

شاهد اين سخن توضيحى است كه امام (عليه السلام) درباره جنين هايى كه در رحم مادران قرار مى گيرند داده است مى فرمايد : پسر يا دختر بودن (از لحظه اوّل انعقاد نطفه تا به آخر) و زشت و زيبا و سخاوتمند و بخيل بودن و ساير صفات جسمانى و روحانى و مسير زندگى آينده جنين همه را خداوند مى داند بنابراين به فرض كه انسانها از طريق تعلّم غيب، يا آزمايشهايى كه امروز متداول شده بعضى از اين حالات را در بعضى از دورانهاى جنينى بدانند اين يك علم جزئى است در حالى كه علم كلى آن نزد خداوند است.

و اما در پاسخ سؤال سوّم بايد اعتراف كرد كه غير از مسأله قيامت در چهار مورد ديگر ما فرقى بين آنها و ساير امور پنهانى نمى بينيم جز اين كه آيه فوق و روايات معصومين اين امور را از ساير امور پنهانى جدا مى سازد و مى گويد : علم تفصيلى آن مخصوص ذات پاك خداست ولى در امور ديگرى مانند آنچه در خطبه بالا در مورد فتنه صاحب الزنج و حمله مغول آمده است ممكن است خداوند علم اجمالى و تفصيلى آن را در اختيار بعضى از بندگان خاصش بگذارد و در هر حال ما تابع نصوص قرآنى و روايات معتبر معصومين (عليهم السلام) هستيم.

* * *

##### 1. لقمان، آيه 34.
2. «يعى» از مادّه «وعى» (بر وزن سعى) به معنى نگهدارى چيزى در قلب يا به تعبير ديگر : ياد گرفتن و به حافظه سپردن است.
3. «تضطمّ» از مادّه «ضمّ» به معنى جمع كردن چيزى است بنابراين «تضطمّ» يعنى جمع مى كند.
4. «جوانح» جمع «جانحه» به معنى دنده هاى اطراف سينه است و در اصل از مادّه «جنيح» به معنى تمايل و انحنا گرفته شده و از آن جا كه دنده ها مخصوصاً دنده هاى فوقانى داراى انحنا مى باشد واژه جانحه بر آن اطلاق شده است.
5. در تفسير «نورالثقلين» حدّ اقل هفت روايت در ذيل آيه فوق در اين زمينه نقل شده است.

▲نكته

▲علم غيب در آيات و روايات اسلامى

دانشمندان اسلام در مورد «علم غيب» و اين كه غير از خداوند كسى آگاه بر غيب است يا نه، اختلاف نظر دارند و ظاهر اين است كه اختلاف نظر آنها از اختلاف ظواهر آيات و روايات سرچشمه مى گيرد زيرا : بعضى از آيات قرآن به وضوح مى گويد : علم غيب مخصوص خداست مانند آيه 65 سوره «نمل» : « (قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمواتِ وَالاَْرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللهُ); بگو هيچ يك از كسانى كه در آسمانها و زمين هستند غيب را نمى دانند، جز خدا».

در آيه 59 سوره «انعام» نيز مى خوانيم : (وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ); كليدهاى غيب نزد خداست جز او كسى آنها را نمى داند».

در حالى كه از بعضى از آيات به خوبى استفاده مى شود كه حدّ اقل بخشى از علم غيب در اختيار بعضى از اولياء الله بوده است مانند آنچه درباره حضرت مسيح در آيه 49 سوره «آل عمران» آمده : « (وَاُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ); من شما را از آنچه مى خوريد يا در خانه هاى خود ذخيره مى كنيد خبر مى دهم» و در آيه 26 و 27 سوره «جن» مى خوانيم : « (عَالِمُ الْغَيْبِ فَلاَ يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَداً * إِلاَّ مَنِ ارْتَضَى مِن رَسُول...); عالم به امور پنهانى اوست و هيچ كس را بر اسرار غيبش آگاه نمى سازد مگر رسولانى كه آنها را برگزيده است...».

در روايات نيز همين تفاوت را مى بينيم مثلاً در حديثى مى خوانيم كه «ابو بصير» و چند تن ديگر از ياران معروف امام صادق (عليه السلام) در مجلسى حاضر بودند امام خشمگين وارد مجلس شد، هنگامى كه نشست در حضور جمع فرمود : «يَا عَجَباً لإَقْوام يَزْعَمُونَ اَنَّا نَعْلَمُ الْغَيْبَ مَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ إلاّ اللهُ عَزَّوَجَلَّ; شگفت آور است كه عده اى گمان مى برند ما علم غيب داريم هيچ كس جز خداوند متعال از غيب آگاه نيست»(1).

در حالى كه از روايات فراوانى استفاده مى شود امامان معصوم (عليهم السلام) از بسيارى از امور پنهانى آگاه بودند مانند آنچه از خطبه بالا درباره فتنه «صاحب الزنج» و «مغول» يا در ساير خطبه هاى نهج البلاغه در مورد امور آينده آمده است.

بى شكّ نه در ميان آيات بالا (و مانند آن) و نه در ميان روايات فوق (و روايات ديگرى كه به اين مضمون وارد شده)، تضادّى وجود ندارد و محققان بزرگ براى جمع ميان اين آيات و روايات وجوه زيادى گفته اند از جمله :

1 ـ آيات و رواياتى كه علم غيب را مخصوص خدا مى شمرد منظور از آن علم ذاتى است و آنچه انبيا و اوليا مى دانند تعليمى است از سوى خداوند بزرگ (اين همان چيزى است كه در كلام امام (عليه السلام) در خطبه بالا آمده بود).

2 ـ اسرار غيب بر دو گونه است بخشى مخصوص خداست و هيچ كس جز او بر آن آگاه نيست مانند زمان قيام قيامت و امور ديگرى كه در آيه 34 سوره لقمان آمده است و در خطبه بالا نيز به اين وجه جمع اشاره شده است و ما شرح آن را ذكر كرده ايم.

3 ـ آگاهى خداوند بر اسرار غيب بالعقل است يعنى در هر زمان همه را مى داند ولى آگاهى اولياء الله فعلى نيست بلكه هنگامى است كه اراده كنند كه چيزى را بدانند و اين اراده نيز با اذن و رضاى خدا انجام مى گيرد به همين جهت در سوره «يوسف» مى خوانيم كه حضرت «يعقوب» از سرنوشت فرزندش در بيابان «كنعان» ظاهراً خبر نداشت در حالى كه بعد از سالها از سرنوشت او در «مصر» آگاه شد، از «مصر» بوى پيراهنش را شنيد ولى در چاه «كنعانش» نديد، در مورد اوّل مأذون نبود كه اراده كند تا بداند ولى در مورد دوّم مأذون بود.

4 ـ راه ديگر براى جمع ميان آيات و روايات مختلف اين است كه اسرار غيب در دو جا ثبت مى شود «لوح محفوظ» (خزانه مخصوص علم خداوند) كه هيچ گونه دگرگونى در آن رخ نمى دهد و كسى جز خدا بر آن آگاه نيست و در «لوح محو و اثبات» كه در واقع علم به مقتضيات است نه علم به علت تامه و به همين دليل قابل دگرگونى است آنچه اولياء الله مى دانند مربوط به همين قسم است.

شرح بيشتر را درباره هر يك از طرق چهارگانه بالا در «تفسير نمونه» جلد 25، صفحه 142 تا 151 از تفسير سوره «جن» مطالعه فرماييد.

* * *

##### 1. اصول كافى، جلد 1، صفحه 257 حديث 3 از باب «نادر فيه ذكر الغيب».

▲خطبه129(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في ذكر المكاييل و الموازين(2)

يكى از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه درباره رعايت عدالت در پيمانه و وزن سخن مى گويد :

##### 1. «سند خطبه»
در «مصادر نهج البلاغه» آمده است : «با اين كه عنوان خطبه تذكّراتى درباره رعايت عدالت در كيل و وزن است ولى در متن خطبه مطلبى در اين زمينه ديده نمى شود جز يك اشاره كه امام مى فرمايد : «اَيْنَ الْمُتَوَرِّعُونَ فِي مَكَاسِبِهِمْ; كجايند آنها كه در كسب و كارشان با تقوا بودند» و اين نشان مى دهد كه اين خطبه بخشى از خطبه طولانى ترى بوده است كه در آن به اين مسأله مهم اشاره شده، ولى مرحوم سيّد رضى طبق روشى كه دارد، بخشهايى از يك خطبه را گزينش مى كند و بقيّه را ترك مى گويد. به هر حال «زمخشرى» بخشى از اين خطبه را در «ربيع الابرار» آورده و در «غرر الحكم» نيز قسمتى از آن آمده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 290).
2. «مكاييل» جمع «مكيال» به معنى پيمانه است و «موازين» جمع «ميزان» به معنى ترازو است.

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) در اين خطبه به پند و اندرز مسلمانان پرداخته و نصايح شافى و كافى ذكر مى كند :

نخست : از كوتاهى عمر دنيا و اين كه مردم همچون مهمانى در آن هستند و به سرعت اين مهمانى پايان مى گيرد، در حالى كه اعمال انسان براى حساب و جزا محفوظ مى ماند.

سپس در بخش ديگرى از اين خطبه از گسترش فساد در آن عصر و زمان، شكوه مى كند.

و در بخش سوّم، به نيكان و پاكان و صالحان و آزاد مردان و سخاوتمندان و پرهيزگاران پيشين اشاره كرده و با مقايسه آن دو به يكديگر، به مردم هشدار مى دهد كه خويشتن را اصلاح كنند و فساد را از جامعه براندازند.

و در پايان خطبه به مذمّت و نكوهش رياكارانى مى پردازد، كه امر به معروف مى كنند و خود اهل آن نيستند و نهى از منكر مى كنند و خود عامل منكراتند.

* * *

▲بخش اوّل

عِبَادَ اللهِ، إنَّكُمْ ـ وَمَا تَأْمُلُونَ مِنْ هذِهِ الدُّنْيَا ـ أَثْوِيَاءُ مُؤَجَّلُونَ، وَمَدِينُونَ مُقْتَضَوْنَ : أَجَلٌ مَنْقُوصٌ، وَعَمَلٌ مَحْفُوظٌ. فَرُبَّ دَائِب مُضَيَّعٌ، وَرُبَّ كَادِح خَاسِرٌ. وَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِي زَمَن لاَ يَزْدَادُ الْخَيْرُ فِيهِ إلاَّ إدْبَاراً، وَلاَ الشَّرُّ فِيهِ إلاَّ إقْبَالاً، وَلاَ الشَّيْطَانُ فِي هَلاَكِ النَّاسِ إلاَّ طَمَعاً. فَهذَا أَوَانٌ قَوِيَتْ عُدَّتُهُ، وَعَمَّتْ مَكِيدَتُهُ، وَأَمْكَنَتْ فَرِيسَتُهُ. اضْرِبْ بِطَرْفِكَ حَيْثُ شِئْتَ مِنَ النَّاسِ، فَهَلْ تُبْصِرُ إلاَّ فَقِيراً يُكَابِدُ فَقْراً، أَوْ غَنِيًّا بَدَّلَ نِعْمَةَ اللهِ كُفْراً، أَوْ بَخِيلاً اتَّخَذَ الْبُخْلَ بِحَقِّ اللهِ وَفْراً، أَوْ مُتَمَرِّداً كَأَنَّ بِأذُنِهِ عَنْ سَمْعِ الْمَوَاعِظِ وَقْراً !

### ترجمه

اين بندگان خدا ! شما و آنچه از اين دنيا اميد داريد، مهمانانى هستيد براى مدتى معين، و بدهكارانى مورد بازخواست، سرآمدى كوتاه داريد، و اعمالى كه (نزد خدا) محفوظ است. چه بسيار كوشش كننده اى كه به جايى نرسيد، و زحمت كشنده اى كه جز زيان، چيزى نصيبش نشد، شما در زمانى زندگى مى كنيد كه خير و نيكى پشت كرده و رو به كاستى گذارده، شر و بدى روى آورده و رو به فزونى است، و شيطان طمعش در گمراهى مردم بيشتر شده.

(آرى) زمانى است كه وسايل پيشرفت شيطان قوى گشته، و نيرنگ و فريبش همه را فرا گرفته، و به چنگ آوردن شكار برايش آسان شده است !

به هر سو كه مى خواهى نگاه كن ! آيا جز فقيرى كه با فقر دست به گريبان است، يا ثروتمندى كه نعمت خدا را كفران كرده، يا بخيلى كه بخل را در اداى حقوق الهى سبب فزونى ثروت شمرده، يا گردن كشى كه گوش او از شنيدن اندرزها، كر است، شخص ديگرى را مى بينى ؟ !

▲شرح و تفسير

▲هشدار درباره فساد اجتماعى

همان گونه كه در بحث سند خطبه آمد، بر خلاف آنچه در عنوان اين خطبه آمده است چيزى در متن آن از مسأله رعايت عدالت در كيل و وزن مشاهده نمى كنيم و اين امر ممكن است به يكى از دو علّت باشد : يا اين كه مرحوم سيّد رضى (رحمه الله) طبق روش گزينشى خود، بخشهايى از خطبه را حذف كرده كه بحث كيل و وزن در آن بوده است و يا اين كه چيزى از خطبه حذف نشده ولى امام (عليه السلام)اين خطبه را در شرايطى ايراد كرده كه مفاسد گسترده اى در امر كيل و وزن و كم فروشى و ظلم به مردم در سطح جامعه پديدار شده بود و امام (عليه السلام) با توجه به آن، اين خطبه را ايراد كرده تا به متخلّفان هشدار دهد، به تعبير ديگر شأن ورود خطبه مسأله كيل و وزن بوده هر چند در متن آن صريحاً نيامده است ولى به دلالت التزامى ديده مى شود.

به هر حال امام (عليه السلام) عموم مردم را در اين خطبه مخاطب ساخته و هشدارهاى مهمى درباره ناپايدارى دنيا و فساد جامعه مى دهد، مى فرمايد : «اى بندگان خدا ! شما و آنچه از اين دنيا مورد علاقه شماست مهمانانى هستيد براى مدّتى معيّن و بدهكارانى هستيد مورد بازخواست، سرآمدى كوتاه داريد، و اعمالى كه (نزد خدا) محفوظ است» (عِبَادَ اللهِ، إنَّكُمْ ـ وَمَا تَأْمُلُونَ مِنْ هذِهِ الدُّنْيَا ـ أَثْوِيَاءُ(1) مُؤَجَّلُونَ، وَمَدِينُونَ مُقْتَضَوْنَ : أَجَلٌ مَنْقُوصٌ، وَعَمَلٌ مَحْفُوظٌ).

امام (عليه السلام) در اين عبارت وضع مردم دنيا را به مهمانانى تشبيه فرموده است كه براى مدّت محدودى در جايى به مهمانى دعوت شده اند و به افراد بدهكارى كه طلبكاران آنها را رها نمى كنند.

بديهى است ميهمان، خانه ميزبان را سراى ابدى نمى بيند، هرگز دل به آن نمى بندد و بر آن تكيه نمى كند و به خاطر آن، دل نمى سوزاند.

شخص بدهكارى كه از طرف طلبكاران پيوسته دنبال مى شود چاره اى جز اين ندارد كه هر چه پيدا مى كند تدريجاً به آنها بدهد به اميد روزى كه تمام بدهى، پرداخته شود گويى عمرى را كه خدا به ما داده است جزو بدهكاريهاى ماست كه لحظه به لحظه از ما گرفته مى شود و مشكل مهم اين جاست كه در كنار اين عمر ناپايدار و به سرعت گذرا، اعمالى كه ما انجام مى دهيم به طور كامل حفظ مى شود و بايد پاسخگوى آن باشيم.

بعضى از شارحان نهج البلاغه در اين جا سخنى از بعضى از ارباب معنى نقل كرده اند كه مى گويد : «مَا اَدْرِي كَيْفَ أَعْجَبُ مِنَ الدُّنْيَا ! أَمِنْ حُسْنِ مَنْظَرِهَا وَقُبْحِ مَخْبَرِهَا أَمْ مِنْ ذَمِّ النّاسِ لَهَا وَتَنَاحُرِهِمْ عَلَيْها !; نمى دانم چگونه از اين دنيا تعجّب كنم، ظاهرش چقدر زيباست اما باطنش چقدر زشت، مردم همه آن را نكوهش مى كنند ولى براى به چنگ آوردنش با يكديگر مى جنگند !»(2).

امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن مى افزايد : «چه بسيار كوشش كننده اى كه به جايى نرسيد و زحمت كشنده اى كه جز زيان چيزى نصيبش نشد» (فَرُبَّ دَائِب(3) مُضَيَّعٌ، وَرُبَّ كَادِح(4) خَاسِرٌ).

درست است كه تلاش و كوشش، رمز پيروزى و موفقيّت است ولى اين يك قانون كلّى نيست، كسانى را مى شناسيم كه يك عمر تلاش و كوشش كردند و شب و روز زحمت كشيدند و به جايى نرسيدند و اين يكى از بدبختيهاى انسان در زندگى دنياست.

اين تعبير ممكن است، اشاره به تلاشهاى مربوط به امور مادى باشد يا معنوى زيرا بسيارند كسانى كه براى رسيدن به مقامات معنوى و نجات اخروى تلاش مى كنند اما هواى نفس و شيطان در لحظات حسّاسى به سراغ آنها مى آيد و آتشى در خرمن طاعات آنها مى افكند و همه را مى سوزاند.

سپس امام (عليه السلام) به وضع ناهنجار زمان خود و اقبال مردم به بديها و فرار از نيكيها اشاره كرده مى فرمايد : «شما در زمانى هستيد كه خير و نيكى پشت كرده، و رو به كاستى گذارده، و شر و بدى روى آورده، رو به فزونى است و شيطان طمعش در گمراهى مردم بيشتر مى شود اكنون زمانى است كه وسايل پيشرفت شيطان قوى شده، نيرنگ و فريبش همه را فرا گرفته، و به چنگ آوردن شكار برايش آسان گشته است» (وَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِي زَمَن لاَ يَزْدَادُ الْخَيْرُ فِيهِ إلاَّ إدْبَاراً، وَلاَ الشَّرُّ فِيهِ إلاَّ إقْبَالاً، وَلاَ الشَّيْطَانُ فِي هَلاَكِ النَّاسِ إلاَّ طَمَعاً. فَهذَا أَوَانٌ قَوِيَتْ عُدَّتُهُ، وَعَمَّتْ مَكِيدَتُهُ، وَأَمْكَنَتْ فَرِيسَتُهُ(5)).

اين تعبيرات صريح و آشكار، نشان مى دهد كه بر اثر حكومتهاى خودكامه تا چه حد وضع اخلاقى مسلمانان در آن عصر و زمان، سقوط كرده بود و امام (عليه السلام)در دوران حكومتش با چه ميراث شوم و صحنه هاى دلخراشى رو به رو بود، آرى هنگامى كه مديران جامعه و كسانى كه در رأس حكومت قرار دارند، فاسد شوند، فساد همه جا را خواهد گرفت كه «النّاسُ عَلَى دِيْنِ مُلُوكِهِمْ».

هنگامى كه خليفه وقت بيت المال را در ميان اطرافيان خود تقسيم كند، و اقوام و بستگان ناصالح خويش را در پستهاى حسّاس، بگمارد، فرماندار منسوب او علناً شراب بنوشد، و در حال مستى در محراب براى نماز جماعت حاضر شود، و افرادى ديگر مرتكب اعمال شنيع شوند، چه انتظارى از توده هاى مردم مى رود، مگر اسباب سلطه شيطان، دنياپرستى و هوس رانى نيست ؟

هنگامى كه اين امور گسترش يابد، سلطه شيطان سهل و آسان است. كار، به جايى رسيده بود كه طبق روايتى فرزند «عمر بن الخطاب» به اتفاق بعضى از فرزندان «ابو بكر» و «سعد بن ابى وقّاص» خدمت على (عليه السلام) در دوران حكومتش رسيدند و تقاضا كردند كه آنها را بر ديگران برترى دهد، و سهمشان را از بيت المال فزونى بخشد، امام (عليه السلام) بر فراز منبر قرار گرفت و مردم گرد او را گرفتند، سپس خطبه مشروحى خواند و همه را از اين گونه تقاضاها بر حذر داشت و فرمود : «كار شما به جايى رسيده كه اگر بخواهم جلوى اين گونه تبعيضها را بگيرم، مى گويند فرزند «ابو طالب» ستم روا داشت و از دادن حق ما مضايقه كرد، من مى دانم شما چه مى خواهيد و با چه وسيله مى توانم شما را قانع كنم ولى هرگز اصلاح كار شما را به فساد خودم خريدار نيستم»(6).

سپس امام (عليه السلام) در شرح آنچه درباره فساد مردم عصرش بيان فرمود چنين مى گويد : «به هر سو كه مى خواهى نگاه كن ! آيا جز فقيرى كه با فقر، دست به گريبان است، يا ثروتمندى كه نعمت خدا را به كفران مبدّل ساخته، يا بخيلى كه بخل را در اداى حقوق الهى سبب فزونى ثروت شمرده، يا گردنكشى كه گويى گوش او از شنيدن اندرزها كر است شخص ديگرى را مى بينى ؟ !» (اضْرِبْ بِطَرْفِكَ(7) حَيْثُ شِئْتَ مِنَ النَّاسِ، فَهَلْ تُبْصِرُ إلاَّ فَقِيراً يُكَابِدُ(8) فَقْراً، أَوْ غَنِيًّا بَدَّلَ نِعْمَةَ اللهِ كُفْراً، أَوْ بَخِيلاً اتَّخَذَ الْبُخْلَ بِحَقِّ اللهِ وَفْراً(9)، أَوْ مُتَمَرِّداً كَأَنَّ بِأُذُنِهِ عَنْ سَمْعِ الْمَوَاعِظِ وَقْراً(10) ).

امام (عليه السلام) در اين تعبيرهاى گويا و زيبا، انگشت روى چهار گروه محروم يا منحرف كه اساس فساد و ويرانى جامعه را تشكيل مى دهند مى گذارد : نخست «فقيرانى» كه در چنگال فقر گرفتارند، فقرى كه «كَادَ أَنْ يَكُوْنَ كُفْراً» (گاه انسان را به كفر مى كشاند) و «اغنيايى» كه چنان در ناز و نعمت و لذّت و شهوت، فرو رفته اند كه همه چيز را به فراموشى سپرده و غرق كفران شده اند و «بخيلانى» كه چنين مى پندارند بخل سبب فزونى ثروت و سرمايه است و «گردنكشان» مست و مغرورى كه گوششان بدهكار سخن حق نيست.

تعبير زيباى امام (عليه السلام) كه مى گويد : به هر سو مى خواهى نگاه كن; غير از اين گروهها شخص ديگرى را نمى يابى، دليل بر اين است كه فقر و فساد آن چنان فراگير شده بود كه در همه جا آثارش نمايان، و دليل اين فراگيرى همان است كه در بالا به آن اشاره شد.

* * *

##### 1. «اثوياء» جمع «ثوى» (بر وزن قوى) به معنى ميهمان است و در اصل از مادّه «ثواء» گرفته شده كه به معنى اقامت در مكانى است.
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 8 ، صفحه 247.
3. «دائب» از مادّه «دؤوب» (بر وزن غروب) به معنى استمرار در انجام كارى است.
4. «كادح» از مادّه «كدح» (بر وزن مدح) به معنى سعى و كوشش توأم با رنج و تعب در انجام كارى است.
5. «فريسة» از مادّه «فرس» (بر وزن قرض) به معنى شكار كردن است و «فريسه» به معنى شكار است.
6. كافى، جلد 8 ، صفحه 360 حديث 551 (آنچه در بالا آمد عصاره و خلاصه اى از حديث است).
7. «طرف» گاه به معنى چشم آمده و گاه به معنى حركت پلك چشم ها و از آن جا كه هنگام نگاه كردن، پلكها به حركت درمى آيد اين واژه به معنى نگاه كردن نيز استعمال شده است.
8. «يكابد» از مادّه «كبد» (بر وزن كبك) به معنى تحمل رنج و مشقت است و به معنى مشقت افكندن نيز آمده است، و در خطبه بالا معنى اوّل مقصود است.
9. «وفر» به معنى فراوانى است.
10. «وقر» به معنى سنگينى است.

▲بخش دوّم

أَيْنَ أَخْيَارُكُمْ وَصُلَحَاؤُكُمْ ! وَأَيْنَ أَحْرَارُكُمْ وَسُمَحَاؤُكُمْ ! وَأَيْنَ الْمُتَوَرِّعُونَ فِي مَكَاسِبِهِمْ، وَالْمُتَنَزِّهُونَ فِي مَذَاهِبِهمْ ! أَلَيْسَ قَدْ ظَعَنُوا جَمِيعاً عَنْ هذِهِ الدُّنْيَا الدَّنِيَّةِ، وَالْعَاجِلَةِ الْمُنَغِّصَةِ، وَهَلْ خُلِقْتُمْ إلاَّ فِي حُثَالَة لاَ تَلْتَقِي إلاَّ بِذَمِّهِمُ الشَّفَتَانِ، اسْتِصْغَاراً لِقَدْرِهِمْ، وَذَهَاباً عَنْ ذِكْرِهِمْ ! (فَإنَّا للهِ وَإنَّا إلَيْهِ رَاجِعُونَ !) (ظَهَرَ الْفَسَادُ)، فَلاَ مُنْكِرٌ مُغَيِّرٌ، وَلاَ زَاجرٌ مُزْدَجِرٌ. أَفَبِهذَا تُرِيدُونَ أَنْ تُجَاوِرُوا اللهَ فِي دَارِ قُدْسِهِ، وَتَكُونُوا أَعَزَّ أَوْلِيَائِهِ عِنْدَهُ ؟ هَيْهَاتَ ! لاَ يُخْدَعُ اللهُ عَنْ جَنَّتِهِ، وَلاَ تُنَالُ مَرْضَاتُهُ إلاَّ بِطَاعَتِهِ. لَعَنَ اللهُ الاْمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ التّارِكِينَ لَهُ، وَالنَّاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ الْعَامِلِينَ بِهِ !

### ترجمه

كجايند خوبان شما، صالحان، آزاد مردان و سخاوتمندان شما ؟ كجا هستند آنها كه در كسب و كارشان تقوا و ورع داشتند ؟ و آنها كه در عقيده و رفتار خود از بديها دورى مى جستند ؟ مگر همه آنها از اين دنياى پست و بى ارزش و زندگى زودگذر و پر از درد و رنج كوچ نكردند ؟ آيا جز اين است كه شما در ميان گروهى بى ارزش ـ كه لبها جز به نكوهش آنها حركت نمى كند، تا قدر و مقام آنها را كوچك بشمرد، و براى هميشه آنها را به فراموشى بسپارد ـ آفريده شده ايد ؟ إنّا للهِ وإنّا إلَيْهِ رَاجِعُونَ (آرى !) فساد آشكار شده، (و همه جا را فرا گرفته ) نه انكاركننده اى ديده مى شود كه براى تغيير آن برخيزد، و نه نهى كننده اى كه خود نهى را پذيرفته باشد، آيا با اين حال مى خواهيد در سراى قدس پروردگار، و جايگاه رحمتش منزل گزينيد وعزيزترين اولياى خدا نزد او باشيد ؟ ! هيهات ! هرگز نمى توان خدا را در مورد بهشت جاويدانش، فريب داد و رضاى او جز با اطاعتش به دست نمى آيد. خدا لعنت كند، كسانى را كه «امر به معروف» مى كنند و خود آن را ترك مى گويند، و «نهى از منكر» مى كنند و خود مرتكب آن مى شوند !

▲شرح و تفسير

▲كجا رفتند آزادمردان ؟ !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه براى روشن ساختن وضع فساد زمان، و پشت كردن به نيكى ها و روى آوردن به بدى ها، تعبيرات زيبا و گويايى به كار مى برد، مى فرمايد : «كجايند خوبان شما ؟ صالحان، آزادمردان وسخاوتمندان شما ؟ كجا هستند آنها كه در كسب و كارشان تقوا و ورع داشتند و آنها كه در عقيده و رفتار خود از بدى ها دورى مى جستند ؟» (أَيْنَ أَخْيَارُكُمْ وَصُلَحَاؤُكُمْ ! وَأَيْنَ أَحْرَارُكُمْ وَسُمَحَاؤُكُمْ(1) ! وَأَيْنَ الْمُتَوَرِّعُونَ(2) فِي مَكَاسِبِهِمْ، وَالْمُتَنَزِّهُونَ فِي مَذَاهِبِهمْ ؟)

امام (عليه السلام) در اين بيان از شش گروه جستجو مى كند، و فقدان آنها را در جامعه آن روز، دليل بر انحطاط و فساد مى شمرد : نيكان و صالحان، آزادگان و سخاوتمندان، تقوا پيشگان در كسب و پرهيزگاران در عقيده و عمل. به يقين هر زمان جوامع بشرى از اين گروه هاى ممتاز و برتر جامعه، خالى شود چيزى جز فساد و تباهى نمايان نخواهد شد.

منظور از «تقوا پيشگان در كسب» كسانى هستند كه نه كم فروشى مى كنند نه غش و تقلب، نه دروغ مى گويند نه قسم به ناحق مى خورند نه ربا و به عهد و پيمانشان پاى بندند.

كسى كه جامعه نسبتاً صالحى را مشاهده كرد كه گروهى از اخيار و صالحان، آزادگان و سخاوتمندان به صورت الگوهايى پر ارزش، در جاى جاى جامعه مى زيسته اند، هنگامى كه جاى آنها را خالى مى بيند، بلكه افراد ناصالح و اسيران هواى نفس و ناپرهيزگاران را مشاهده مى كند به شدت ناراحت مى شود و مى گويد : آن عزيزان كجا رفتند ؟ و چرا جاى آنها خالى است ؟

سپس در ادامه اين سخن مى افزايد : «مگر همه آنها از اين دنياى پست بى ارزش و زندگى زودگذر و پر از درد و رنج، كوچ نكردند ؟» (أَلَيْسَ قَدْ ظَعَنُوا(3)جَمِيعاً عَنْ هذِهِ الدُّنْيَا الدَّنِيَّةِ، وَالْعَاجِلَةِ الْمُنَغِّصَةِ(4)).

«آيا جز اين است كه شما در ميان گروهى بى ارزش ـ كه لبها جز به نكوهش آنها حركت نمى كند تا قدر و مقام آنها را كوچك بشمرد و براى هميشه آنها را به فراموشى بسيارد ـ آفريده شده ايد ؟ إنّا للهِ وإنّا إلَيْهِ راجِعُوْنَ» (وَهَلْ خُلِقْتُمْ(5) إلاَّ فِي حُثَالَة(6) لاَ تَلْتَقِي إلاَّ بِذَمِّهِمُ الشَّفَتَانِ، اسْتِصْغَاراً لِقَدْرِهِمْ، وَذَهَاباً عَنْ ذِكْرِهِمْ ! «فَإنَّا للهِ وَإنَّا إلَيْهِ رَاجِعُونَ !»)

اشاره به اين كه شما در عصر و زمانى پا به عرصه وجود گذارده ايد، كه نيكان و پاكان از جامعه رخت بر بسته اند، و افرادى بى ارزش و بى شخصيت و سزاوار هرگونه مذمت و نكوهش، جاى آن انسانهاى پر ارزش را گرفته اند و اين مصيبتى است بزرگ كه سزاوار است انسان به خاطر آن، شعار مصيبت زدگان إنّا للهِ وَإنّا إلَيْهِ رَاجِعُونَ را تكرار كند.

اين شرايط ناگوار، و ظهور انسانهاى بى مقدار، از زمانى آغاز شد كه خلافت اسلامى از محور اصلى منحرف گشت، و در زمان «عثمان» به اوج خود رسيد، پستهاى كليدى حكومت اسلامى به دنياپرستان هوس باز، و ناپرهيزگاران بى ارزش سپرده شد، و به قدرى آنها در جامعه اسلامى نفوذ كردند كه تغيير همه آنها در عصر حكومت على (عليه السلام) كارى بس مشكل و دشوار بود، و تمام جنگهايى كه بر ضد آن وجود مبارك به راه انداختند به واسطه اين گروه رهبرى مى شد.

سپس امام (عليه السلام) به وظيفه اصحاب و ياران خود، در برابر چنان شرايط و اوضاعى اشاره مى كند، مى فرمايد : «فساد آشكار شده (و همه جا را فرا گرفته) نه انكاركننده اى ديده مى شود كه براى تغيير آن برخيزد و نه نهى كننده اى كه خود نهى را پذيرفته باشد (سكوت در برابر اين نامردمان شما را فراگرفته و بزرگترين وظيفه شرعى خود يعنى امر به معروف و نهى از منكر را به فراموشى سپرده ايد) آيا با اين حال مى خواهيد در سراى قدس پروردگار و جايگاه رحمتش منزل گزينيد و عزيزترين اوليا خدا نزد او باشيد ؟ !» (ظَهَرَ الْفَسَادُ، فَلاَ مُنْكِرٌ مُغَيِّرٌ، وَلاَ زَاجرٌ مُزْدَجِرٌ. أَفَبِهذَا تُرِيدُونَ أَنْ تُجَاوِرُوا اللهَ فِي دَارِ قُدْسِهِ، وَتَكُونُوا أَعَزَّ أَوْلِيَائِهِ عِنْدَهُ ؟)

بديهى است اين استفهام، استفهام انكارى است، و منظور اين است : با اين وضعى كه شما در پيش گرفته ايد و در برابر فساد سكوت، يا همكارى داريد نه امر به معروفى در كار است و نه نهى از منكر، هرگز نمى توانيد به مقام قرّب خدا نايل شويد و در صف اولياء الله قرار گيريد.

از اين رو در تأكيد آن مى افزايد : «هيهات ! هرگز، نمى توان خدا را در مورد بهشت جاويدانش فريب داد، و رضاى او جز با اطاعتش به دست نمى آيد» (هَيْهَاتَ ! لاَ يُخْدَعُ اللهُ عَنْ جَنَّتِهِ، وَلاَ تُنَالُ مَرْضَاتُهُ إلاَّ بِطَاعَتِهِ).

اشاره به اين كه، آنها كه در ظاهر مسلمانند و در صفوف اهل ايمان جاى دارند ولى در باطن عملاً با سكوت خود راضى به فسادند، آنها هرگز نمى توانند خدايى را كه از اسرار درون انسانها همچون اعمال و گفتار برونشان، آگاه است، فريب دهند. ممكن است چند صباحى ديگران و حتى خودرا بفريبند، ولى آن گاه كه در پيشگاه حق ويوم البروز، همه چيز ظاهر و آشكار مى شود غرق ندامت و شرمسارى خواهند شد.

در حديثى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى خوانيم : «لَيْسَ الإيْمَانُ بِالتَّحَلِّي وَلاَ بالْتَّمَنَّيوَلَكِنَّ الإيْمانَ ما خَلصَ فِي الْقَلْبِ وَصَدَّقَهُ الاَْعْمالُ; ايمان، تنها به آرزوها و آراستن ظاهر نيست، ايمان آن است كه در قلب راسخ و خالص شود و رفتار انسان آن را تصديق و تاييد كند»(7).

و در آخرين جمله خطبه، براى تأكيد بيشتر با صراحت مى فرمايد : «خدا لعنت كند كسانى را كه امر به معروف مى كنند و خود، آن را ترك مى گويند و نهى از منكر مى كنند و خود مرتكب آن مى شوند !» (لَعَنَ اللهُ الاْمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ التّارِكِينَ لَهُ، وَالنَّاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ الْعَامِلِينَ بِهِ !)

درست است كه از شرايط امر به معروف و نهى از منكر، عمل كردن خود انسان نيست و به تعبير ديگر امر به معروف و نهى از منكر دو وظيفه مستقل است هر چند خود انسان تارك معروف و عامل به منكر باشد همان گونه كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى فرمايد : «مُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَإنْ لَمْ تَفْعَلُوهُ وَانْهَواْ عَنِ الْمنُكْرِ وَإنْ لَمْ تَجْتَنِبُوهُ كُلُّهُ; امر به معروف كنيد هر چند خودتان آن را به جا نياورده باشيد و نهى از منكر كنيد هر چند از همه منكرات اجتناب ننموده باشيد»(8).

ولى اين كار كه انسان امر به معروف كند و خود تارك آن باشد و نهى از منكر كند و خود عامل آن باشد، نوعى نفاق آشكار است و منافق شايسته لعن و نفرين و سرزنش و مجازات است.

و به تعبير ديگر دوگانگى ظاهر و باطن كه سبب فريب مردم مى شود و روح نفاق است از بدترين صفاتى است كه انسان را گرفتار حقيقت لعن كه همان دورى وبُعد از خداوند و رحمت اوست مى گرداند.

* * *

##### 1. «سمحاء» جمع «سميح» به معنى شخص بخشنده و صاحب كرم است و بعضى گفته اند به معنى كسى است كه هم در فراوانى نعمت و هم در تنگ دستى بذل و بخشش مى كند.
2. «متورع» از مادّه «ورع» در اصل به معنى پرهيز از گناه و شبهات است.
3. «ظعنوا» از مادّه «ظعن» (بر وزن طعن) به معنى كوچ كردن است.
4. «منغّصة» از مادّه «نغص» (بر وزن نقص) در اصل به معنى كدر كردن و ناصاف كردن آب آشاميدنى است سپس به معنى ناگوار كردن زندگى و ايجاد انواع ناراحتيها بكار رفته است و «عيش منغّص» به معنى زندگى ناگوار است.
5. در بسيارى از شرحهاى نهج البلاغه به جاى «خلقتم» «خُلِّفْتُم» آمده است كه تفاوت چندانى با «خلقتم» ندارد.
در بعضى از نسخ نيز «إلاّ» در جمله «إلاّ بذمهم» ذكر نشده است كه مفهومش اين است كه اين گروه به قدرى بى شخصيت هستند كه حتى ارزش مذمت و نكوهش هم ندارند.
6. «حثاله» در اصل به معنى دُردى (قسمت ته مانده و تفاله) روغن است سپس در مورد افراد اراذل و بى شخصيت جامعه بكار رفته است.
7. بحار الانوار، جلد 66، صفحه 72، حديث 26.
8. «كنز العمال»، حديث شماره 5522 (جلد 3، صفحه 66).

▲نكته

▲شكواى امام از اهل زمان !

از مسائل بسيار ناگوار تاريخ اسلام، اين است كه على (عليه السلام) به جاى اين كه بعد از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) زمامدار اسلام شود، تا شرق و غرب را زير پرچم اسلام قرار دهد و اسلام را براى آينده نيز بيمه كند، در زمانى تكيه بر حكومت اسلامى فرمود كه غالب مردم بر اثر نابسامانى هاى دوران خلفا ـ مخصوصاً زمان «عثمان»، كه ارزش هاى اسلامى به دست فراموشى سپرده شده بود و اموال بيت المال و مقامها در اختيار غارتگران آل اميه و آل مروان قرار داشت ـ از عدالت و زهد اسلامى منحرف شده بودند; غالباً به مال و ثروت مى انديشيدند و به پست و مقام و صاحبان زر و زور صحنه جامعه اسلامى را تحت سيطره خود قرار داده بودند، و بسيارى از ارزشهاى جاهلى زنده شده بود.

امام (عليه السلام) در چنين زمان نامساعدى دامن همّت به كمر زد و به مبارزه براى احياى ارزشهاى اسلام و سنّتهاى پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و خاموش كردن نعره هاى جاهليّت نوين، به پاخاست.

گاه با تشويق و تبشير، گاه با انذار و سرزنش، گاه با مرور بر تاريخ عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله) و مقايسه آن با وضع موجود، و گاه با استمداد از تاريخ انبياى پيشين و مجازاتهاى اقوام سركش و گنهكار گذشته، به آنها هشدار مى داد.

كم كم جوانه هاى فضايل انسانى و اسلامى در ميان ياران مولا (عليه السلام) آشكار مى گشت، و نهال هايى كه با خون دل آن حضرت، آبيارى شده بود به ثمر مى نشست ولى افسوس كه فتنه هاى «ناكثين» و «قاسطين» و «مارقين» در اين ميان فضاى كشور اسلام را تيره و تار كرد و دست جنايتكارى بالا رفت و به هنگام فرود آمدن فرق مبارك مولا (عليه السلام) را با شمشير خود شكافت و جغدهاى شوم هوسها در فضاى جامعه اسلامى آشكار شدند و شياطين، به وسوسه گرى پرداختند ! و آن برنامه ها ناتمام ماند.

* * *

▲خطبه130(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

لأبي ذر (رحمه الله) لما اخرج إلى الربذة

از سخنان امام (عليه السلام) است كه خطاب به «ابوذر» هنگامى كه به «ربذه» تبعيد مى شد، ايراد فرمود.

##### 1. «سند خطبه»
اين خطبه را مرحوم «كلينى» در كتاب «روضه كافى» مسنداً با تفاوت مختصرى آورده است و از ذيل آن استفاده مى شود كه نه تنها على (عليه السلام) «ابوذر» را به هنگام تبعيد به «ربذه» دلدارى داد بلكه امام حسن (عليه السلام) و امام حسين (عليه السلام) و عمّار (و طبق روايتى عقيل) نيز هر كدام او را با تعبيرات جالب و دلنشينى تسلى خاطر دادند كه در بحث نكات شرح آن خواهد آمد. (كافى، جلد 8، صفحه 206، حديث 251) نويسنده «مصادر نهج البلاغه» پس از اشاره به روايت «كلينى» مى افزايد : «ابن ابى الحديد» نيز آن را از كتاب «سقيفه» تأليف «احمد بن عبدالعزيز جوهرى» نقل كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 291).

▲خطبه در يك نگاه

هنگامى كه جنايتكاران «بنى اميه»و«بنى مروان» كه با چراغ سبز «عثمان» بر بيت المال اسلامى افتادند و آن را به غارت مى بردند «ابوذر» آن مرد شجاع و صريح اللهجه را كه اسوه آمران به معروف و ناهيان از منكر بود، مزاحم خطرناكى براى منافع خود ديدند، «عثمان» را وادار كردند كه حكم تبعيد او را به يكى از بد آب و هواترين مناطق، يعنى منطقه «ربذه» صادر كند.

در اين هنگام امام (عليه السلام) از يكسو مى خواهد نامشروع بودن اين حكم ظالمانه را اثبات كند و از سوى ديگر، «ابوذر» را دلدارى دهد، تا در روحيه قوى و پرقدرت او خلأى وارد نشود و بتواند امواج مشكلات را از سر بگذراند.

لذا به بدرقه ابوذر رفت، و با استدلال هاى زيبا و روشن و بيانات قوى و تسلّى بخش، او را دلدارى داد و به آينده سعادت بخشى كه در انتظار اوست اميدوار ساخت، و در عين حال ورقى ديگر بر اوراق ننگين تاريخ «بنى اميه» و «بنى مروان» افزود.

* * *

يَا أبَا ذَرٍّ، إنَّكَ غَضِبْتَ للهِ، فَارْجُ مَنْ غَضِبْتَ لَهُ. إنَّ الْقَوْمَ خَافُوكَ عَلَى دُنْيَاهُمْ، وَخِفْتَهُمْ عَلَى دِينِكَ، فَاتْرُكْ فِي أَيْدِيهِمْ مَا خَافُوكَ عَلَيْهِ، وَاهْرُبْ مِنهُمْ بِمَا خِفْتَهُمْ عَلَيْهِ; فَمَا أَحْوَجَهُمْ إلَى ما مَنَعْتَهُمْ، وَمَا أَغْنَاكَ عَمَّا مَنَعُوكَ ! وَسَتَعْلَمُ مَنِ الرَّابِحُ غَداً، والاَْكْثَرُ حُسَّداً. وَلَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ والاَْرْضِينَ كَانَتَا عَلَى عَبْد رَتْقاً، ثُمَّ اتَّقَى اللهَ، لَجَعَلَ اللهُ لَهُ مِنْهُمَا مَخْرَجاً ! لاَ يُوْنِسَنَّكَ إلاَّ الْحَقُّ، وَلاَ يُوحِشَنَّكَ إلاَّ الْبَاطِلُ، فَلَوْ قَبِلْتَ دُنْيَاهُمْ لاََحَبُّوكَ، وَلَوْ قَرَضْتَ مِنْهَا لاََمَّنُوكَ.

### ترجمه

«اى ابوذر !» تو به خاطر خدا (بر آنها) غضب كردى پس به آن كس كه برايش غضب كردى، اميدوار باش، آن گروه از تو بر دنيايشان ترسيدند و تو از آنها بر دينت ! بنابراين، آنچه را كه آنها به خاطر از دست دادنش در وحشتند به خودشان واگذار، و براى آن چه كه به خاطر از دست رفتنش مى ترسى، از آنها فرار كن !

چه نيازمندند آنها به آنچه از آن منعشان كردى، و چه بى نيازى از آنچه تو را منع كردند. و به زودى ميدانى چه كسى فرداى قيامت سود مى برد و چه كسى (از فزونى رحمت الهى) مورد غبطه واقع مى شود. (بدان) اگر درهاى آسمانها و زمينها به روى بنده اى بسته شده باشد، و او تقواى الهى را پيشه كند خداوند راهى در زمين و آسمان براى او خواهد گشود. (اى ابوذر !) چيزى جز حق مايه آرامش تو نشود. و چيزى غير از باطل تو را به وحشت نيفكند. اگر تو دنياى آنها را پذيرفته بودى (و به آنها در نيل به مطامعشان كمك مى كردى) تو را دوست مى داشتند. و اگر سهمى از آن را به خود اختصاص مى دادى (و با آنها كنار مى آمدى) به تو امان مى دادند !

▲شرح و تفسير

▲ابو ذر قهرمان مبارزه با فساد !

همان گونه كه قبلاً اشاره شد، اين سخن را على (عليه السلام) به هنگام تبعيد «ابوذر» از سوى «عثمان» به «ربذه» بيان فرمود.

در روايات آمده است هنگامى كه «ابو ذر» از «مدينه» به سوى «ربذه» تبعيد شد «عثمان» دستور داد، در ميان مردم ندا دردهند كه احدى حق ندارد با «ابوذر» سخن بگويد، يا او را بدرقه كند. سپس «عثمان» به دامادش «مروان بن حكم» دستور داد همراه او حركت كند (تا كسى جرأت نزديك شدن به «ابوذر» را نداشته باشد). «مروان» «ابوذر» را به سوى تبعيدگاه حركت داد و مردم از «ابوذر» فاصله گرفتند تنها كسانى كه او را بدرقه كردند «اميرمؤمنان على (عليه السلام)» و برادرش «عقيل» و«حسن (عليه السلام)» و «حسين(عليه السلام)» و «عمّار» بودند.امام حسن (عليه السلام) در اثناى راه با «ابوذر» سخن مى گفت (و او را دلدارى مى داد) «مروان» خشمگين شد، گفت : اى حسن ! خوددارى كن ! مگر نمى دانى اميرمؤمنان (عثمان !) مردم را از سخن گفتن با اين مرد، نهى كرده است ؟ ! اگر نمى دانستى اكنون بدان ! على (عليه السلام) به او حمله كرد و با تازيانه بر سر مركب او كوبيد و فرمود : «دور شو ! خداوند تو را در آتش دوزخ بيفكند». «مروان» خشمگين به سوى «عثمان» برگشت و جريان را خبر داد. «عثمان» از اين مسأله سخت برافروخته شد(1).

در اين هنگام «ابوذر» (بر در دروازه) ايستاد و مردم با او وداع كردند و اميرمؤمنان على (عليه السلام) سخنان بالا را كه هر جمله اى از آن نكته مهمى در بردارد براى او بيان فرمود تا مايه تسلى خاطر او گردد و در راهى كه در پيش گرفته كمترين تزلزلى براى او حاصل نشود.

در اين كلام فشرده و كوتاه امام (عليه السلام) به شش نكته اشاره مى فرمايد. نخست مى گويد : «اى ابوذر ! تو به خاطر خدا (بر آنها) خشم گرفتى و غضب كردى پس به همان كس كه برايش غضب نمودى اميدوار باش» (يَا أبَاذَرٍّ، إنَّكَ غَضِبْتَ للهِ، فَارْجُ مَنْ غَضِبْتَ لَهُ).

اين كه مى فرمايد : به كسى كه به خاطر او غضب نمودى اميد داشته باش و نمى گويد : به خدا اميد داشته باش، در واقع به خاطر اين است كه دليل اميدوارى را نيز بيان كرده باشد زيرا هر كس به خاطر ديگرى نسبت به چيزى غضب كند كه مايه نفرت اوست، طبيعى است كه آن شخص او را يارى خواهد كرد.

در دوّمين جمله مى فرمايد : «آن گروه از تو بر دنيايشان ترسيدند و تو از آنها بر دينت، بنابراين آنچه را كه آنها براى آن در وحشتند به خودشان واگذار، و به خاطر آنچه كه براى از دست رفتن آن مى ترسى از آنها فرار كن» (إنَّ الْقَوْمَ خَافُوكَ عَلَى دُنْيَاهُمْ، وَخِفْتَهُمْ عَلَى دِينِكَ، فَاتْرُكْ فِي أَيْدِيهِمْ مَا خَافُوكَ عَلَيْهِ، وَاهْرُبْ مِنهُمْ بِمَا خِفْتَهُمْ عَلَيْهِ).

اشاره به اين كه آنها حكومت و منافع مادى خودرا به خاطر صراحت لهجه تو در امر به معروف و نهى از منكر، در خطر ديدند و نتوانستند حضور تو را در «مدينه» تحمل كنند ولى تو از آنها فاصله گرفتى و هداياى آنها را نپذيرفتى چرا كه دين خودرا در خطر مى ديدى حال كه وظيفه خودرا انجام داده اى و مردم را از فجايع اعمال حاكمان وقت آگاه ساخته اى، آنها را به حال خود واگذار و دين و ايمان خودرا درياب.

سپس در تكميل اين سخن مى افزايد : «چه نيازمندند آنها به آنچه از آن منعشان كردى، و چه بى نيازى از آنچه تو را منع كردند، و به زودى مى دانى چه كسى فرداى قيامت، سود مى برد، و چه كسى (از فزونى رحمت الهى) مورد غبطه واقع مى شود» (فَمَا أَحْوَجَهُمْ إلَى مَنَعْتَهُمْ، وَمَا أَغْنَاكَ عَمَّا مَنَعُوكَ ! وَسَتَعْلَمُ مَنِ الرَّابِحُ غَداً، والاَْكْثَرُ حُسَّداً).

اشاره به اين كه آنها به دين تو نيازمند بودند، همان دينى كه حاضر نشدى فداى دنياى آنها بكنى، ولى تو نيازى به دنياى آنها نداشتى هر چند تو را از آن بازداشتند(2). و جمله «سَتَعْلَمُ...» دلدارى ديگرى براى «ابوذر» است چرا كه عمر دنيا كوتاه است گويى به اندازه يك روز و فردا قيامت فرا مى رسد آن گاه ستمكاران دنياپرست زيانكار و رسوا مى شوند و به مقامات عالى پرهيز كارانِ خداترس، غبطه مى خورند.

و در سوّمين جمله، چراغ اميد را در قلب «ابوذر» فروزان تر مى كند و ابرهاى يأس را از آسمان روح او كنار مى زند، مى فرمايد : «اگر درهاى آسمان ها و زمين ها به روى بنده اى بسته شده باشد، و او تقواى الهى را پيشه كند، خداوند، راهى از زمين و آسمان براى او خواهد گشود !» (وَلَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ والاَْرَضِينَ كَانَتَا عَلَى عَبْد رَتْقاً(3)، ثُمَّ اتَّقَى اللهَ، لَجَعَلَ اللهُ لَهُ مِنْهُمَا مَخْرَجاً).

اين جمله در واقع اشاره اى است به آيه شريفه : « (وَمَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَيَحْتَسِبُ); كسى كه تقواى الهى پيشه كند، خداوند راه نجاتى براى او قرار مى دهد و او را از جايى كه گمان ندارد روزى مى دهد»(4).

در چهارمين و پنجمين توصيه، مى فرمايد : (اى ابوذر !) چيزى جز حق، مايه آرامش تو نشود و چيزى غير از باطل تو را به وحشت نيفكند !» (لاَ يُوْنِسَنَّكَ إلاَّ الْحَقُّ، وَلاَ يُوحِشَنَّكَ إلاَّ الْبَاطِلُ).

اشاره به اين كه : مونس و آرام جان تو بايد در حق باشد و تا در مسير حق گام برمى دارى از چيزى وحشت نكن. وحشت تو بايد در باطل باشد و تا از باطل مى گريزى غم و اندوهى ندارى تو براى خدا قيام كردى و براى خدا امر به معروف و نهى از منكر كردى بنابراين چه غم دارى ؟

سرانجام در ششمين و آخرين جمله مى فرمايد : «اگر تو دنياى آنها را پذيرفته بودى (و به آنها در نيل به مطامع مادى كمك مى كردى) تو را دوست مى داشتند و اگر سهمى از آن را به خود اختصاص مى دادى (و با آنها كنار مى آمدى) به تو امان مى دادند» (فَلَوْ قَبِلْتَ دُنْيَاهُمْ لاََحَبُّوكَ، وَلَوْ قَرَضْتَ(5)مِنْهَا لاََمَّنُوكَ).

اشاره به اين كه آنها تجارت پيشگان دنياپرست و ظالمى هستند كه اهل معامله اند، هر كس بر مظالم آنها صحه بگذارد و با گرفتن سهمى با آنها كنار بيايد به يقين او را دوست مى دارند و مقدمش را گرامى مى دارند و از جان و مال او چون جان و مال خود حمايت مى كنند.

اين سخنان هم دلدارى و تسلى خاطر براى «ابوذر» بود و هم اعتراض شديد و ضربه اى سنگين بر پايه هاى قدرت حكام ظالم وقت.

و به يقين تبعيد «ابوذر» آن بنده صالح خدا، آن مرد زاهد و پارسا كه سمبل امر به معروف و نهى از منكر بود و زبان او لرزه بر اندام ظالمان مى افكند لكه ننگى بر دامان حاكمان ظالم و دار و دسته آنان بود زيرا مى دانستند سخنان اين مرد پارسا و صحابى معروف رسول خدا (صلى الله عليه وآله) به اندازه صد هزار شمشير زن كارآيى دارد.

* * *

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 8 ، صفحه 252.
2. بنابراين تفسير «ما» موصوله به معنى دين است زيرا آنها مى خواستند از دين ابوذر براى دنياى خود بهره بگيرند ولى ابو ذر مانع اين كار شد. اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از «ما» دين به طور مطلق است ولى در عبارت تقدير وجود دارد و معنا چنين مى شود : آنها چقدر نيازمند به دينند همان دينى كه تو آنها را از فاسد كردن آن برحذر داشتى.
3. «رتق» بهم پيوستن چيزى به چيز ديگر است و در خطبه بالا به معنى فروبسته شدن كارها و نبودن راه خلاص و فرار است.
4. سوره طلاق، آيات 2 و 3.
5. «قرضت» از مادّه «قرض» در اصل به معنى بريدن و قطع كردن چيزى است ولذا به قيچى «مقراض» گفته مى شود و وام دادن را از اين جهت قرض مى گويند كه مقدارى از مال خودرا جدا مى كند وقرض، مى دهد و در جمله بالا به معنى جدا كردن سهمى براى خود از اموال دنيا و كنار آمدن با ظالمان است.

▲نكته ها

▲1 ـ ابو ذر را بهتر بشناسيم

زندگى «ابوذر» يكى از پر ماجراترين زندگى صحابه است كه مى تواند الگويى براى همه مجاهدان راه حق در سراسر تاريخ باشد.

زندگى او برگرفته از زندگى مولايش پيامبر (صلى الله عليه وآله) و على (عليه السلام) است با اين تفاوت كه او در شرايط بسيار سختى قرار گرفت ولى هرگز در امر به معروف و نهى از منكر و مبارزه با فساد در برابر ظالمان و طاغيان كوتاه نيامد.

شرح حال او به طور بسيار فشرده چنين است :

نام او «جندب» و نام پدرش «جناده»(1) است و پيغمبر (صلى الله عليه وآله) نام او را «عبدالله» گذارد. او از طايفه «بنى غفار» از طوايف معروف عرب است. در آغاز امر، در اطراف «مكه» دامدارى داشت و از گوشه و كنار، خبر مبعوث شدن پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) را شنيد و غياباً نشانه هايى از عظمت او را دريافت و با عشق و علاقه تمام رو به «مكه» آورد. هنگامى كه وارد مسجد الحرام شد، گروهى از قريش را مشاهده كرد كه در گوشه اى نشسته اند و درباره پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله)گفتگو مى كنند و انواع سبّ و دشنام و بدگويى را دارند. در اين اثناى «ابوطالب» وارد مسجد شد، آنها گفتند عمويش آمد، خاموش باشيد. «ابوذر» «ابوطالب» را شناخت و زمانى كه مى خواست از مسجد خارج شود به دنبال او رفت. «ابوطالب» رو به وى كرد و گفت : كارى با من دارى ؟ گفت : آرى مى خواهم به پيامبرى كه مبعوث شده است ايمان بياورم (نشانه هاى حقانيّتى در او سراغ دارم) «ابوطالب» گفت : فردا همين جا بيا. «ابوذر» در حالى كه آتش شوق و عشق پيامبر (صلى الله عليه وآله) در وجودش زبانه مى كشيد، شب را در مسجد الحرام خوابيد و روز بعد به وسيله «ابوطالب» به «حمزه» معرفى شد، «حمزه» هنگامى كه صداقت او را دريافت وى را به «جعفر» معرفى كرد و «جعفر» كه آثار صدق را در او مشاهده كرد او را به «على»(عليه السلام) معرفى و «على» (عليه السلام) هنگامى كه از صدق و راستى او مطمئن شد وى را نزد پيامبر (صلى الله عليه وآله) برد و او ايمان آورد واعلام اطاعت بى قيد و شرط كرد. پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) فرمود : به خانه و خانواده ات برگرد. عمو زاده اى داشته اى كه از دنيا رفته و غير از تو وارثى ندارد، اموالش به تو مى رسد، آنها را نگاهدارى كن، تا زمانى كه دعوت من آشكار شود آن گاه به سوى ما برگرد.

«ابوذر» از نخستين اسلام آورندگان است كه بعد از جنگ بدر و اُحُد و خندق به پيامبر (صلى الله عليه وآله) پيوست و هر چه داشت در راه خدا داد. پيامبر (صلى الله عليه وآله) او را «صديق امت» و شبيه «عيسى بن مريم» در زهد معرفى كرد.

مرحوم علامه مجلسى در كتاب «عين الحيات» مى فرمايد : آنچه از اخبار شيعه و اهل سنت استفاده مى شود اين است كه بعد از رتبه معصومين (عليهم السلام)

كسى در ميان صحابه به جلالت قدر و بلندى مقام سلمان و ابوذر و مقداد نبود. حديث معروف «مَا اظَلَّتِ الْخَضْراءُ وَلاَ اَقَلَّتِ الغَبْراءُ عَلَى ذِي لَهْجَه أَصْدَقُ مِنْ أبِي ذَرٍّ يَعْيِشُ وَحْدَهُ وَيَمُوتُ وَحْدَهُ ويَبْعَثُ وَحْدَهُ وَيَدْخُلُ الجَنَّةَ وَحْدَهُ; آسمان سايه نيفكنده و زمين بر دوش خود حمل نكرده كسى را كه راستگوتر از ابوذر باشد تنها زندگى مى كند و تنها مى ميرد و تنها در قيامت مبعوث مى شود و تنها وارد بهشت مى شود»(2). كه درباره «ابوذر» وارد شده يكى از بهترين نشانه هاى شخصيت اوست.

* * *

«ابوذر» در «مدينه» همواره ملازم پيامبر (صلى الله عليه وآله) و در خدمت آن حضرت بود. پس از پيامبر (صلى الله عليه وآله) هنگامى كه خلافت به «عثمان» رسيد و او بيت المال را به دامادش «مروان» همان فرد منحرف دنياپرست سپرد، «ابوذر» زبان به اعتراض گشود و در كوچه ها آيه (وَالَّذِينَ يَكْنِزُوْنَ الَّذَهَبَ والْفِضَّةَ...)(3) را كه تعريضى به «عثمان» و اطرافيانش در زمينه غارت بيت المال مسلمين بود، با صداى بلند مى خواند و آنان را به باد انتقاد مى گرفت.

اين سخن بارها به گوش عثمان رسيد و در برابر آن سكوت اختيار كرد ولى چيزى نگذشت كه وجود «ابوذر» و سخنان او براى «عثمان» و دار و دسته اش غير قابل تحمل شد. «عثمان» كسى را به سراغ «ابوذر» فرستاد و به او توصيه كرد كه دست از اين كار بردارد.

ابوذر گفت آيا «عثمان» مرا از خواندن قرآن نهى مى كند ؟ به خدا قسم رضاى خدا را بر خشم «عثمان» مقدّم مى دارم.

اين وضع همچنان ادامه داشت تا اين كه روزى «عثمان» در ميان جمعيّت مردم نشسته بود و «كعب الاحبار» و «ابوذر» نيز حاضر بودند «عثمان» رو به مردم كرده گفت : آيا پيشواى مسلمين نمى تواند چيزى از بيت المال قرض كند و به هنگام توانايى بپردازد ؟

«كعب الاحبار» گفت : چه مانعى دارد ؟ «ابوذر» برآشفت و گفت : اى يهودى زاده تو مى خواهى اسلام را به ما بياموزى ؟ ! (اين گونه كارها در بيت المال مسلمين جايز نيست) «عثمان» ناراحت شد، گفت : اى ابوذر تو زياد مرا آزار مى دهى و به يارانم بد مى گويى، بايد از «مدينه» خارج شوى و به «شام» روى و به اين ترتيب او را به «شام» تبعيد كرد.

ولى ابوذر در شام نيز آرام ننشست، هنگامى كه كاخ سلطنتى «خضراى» معاويه و اسراف و تبذير دستگاه «بنى اميه» را در كنار خانه هاى محقّر مردم محروم شام مشاهده كرد، بر پاخاست و فرياد زد و به «معاويه» گفت : اگر اين كاخ را از بيت المال ساخته اى خيانت است و اگر از مال شخصى تو است اسراف است. به خدا سوگند آنچه در شام مى بينم، نه در كتاب خداست نه در سنت پيامبر (صلى الله عليه وآله). من مى بينم حق دارد، خاموش مى شود و باطل زنده مى گردد، راست گويان تكذيب مى شوند، وحكومت از تقوا تهى مى گردد.

اين سخنان و مانند آن برمعاويه گران آمد، به عثمان نوشت اگر ابوذر در شام بماند شام را فاسد خواهد كرد، عثمان دستور داد او را به وضع فجيع و ناگوارى به مدينه بازگردانند.

* * *

هنگامى كه ابوذر وارد بر عثمان شد، عثمان سعى كرد او را به سخنان خلافى متهم سازد به او گفت : تو گمان مى برى كه ما مى گوييم «إنَّ اللهَ فَقْيرٌ وَنَحْنُ أغْنِياءٌ» ؟ ابوذر گفت : اگر شما اين سخن را نمى گوييد پس چرا بيت المال را بر بندگان نيازمند خدا تقسيم نمى كنيد ؟ ! ومن گواهى مى دهم كه از پيامبر (صلى الله عليه وآله)شنيدم، فرمود : هنگامى كه فرزندان «ابى العاص» (بنى اميه) به سى نفر برسند اموال بيت المال را در ميان خود تقسيم مى كنند وبندگان خدا را برده خود مى سازند.

عثمان نگاهى به اطرافيان خود كرد گفت هيچ يك از شما چنين سخنى را از پيامبر (صلى الله عليه وآله) شنيده ايد ؟ گفتند : نه، عثمان خشمگين شد و گفت : واى بر تو اى ابوذر، آيا بر پيامبر (صلى الله عليه وآله) دروغ مى بندى ؟ ! سپس گفت : على (عليه السلام) را به اين مجلس دعوت كنيد، هنگامى كه حضرت نزد عثمان آمد عثمان، به ابوذر گفت : حديث «ابو العاص» را تكرار كن آن گاه رو به على (عليه السلام) كرد وگفت : آيا تو چنين سخنى را از پيامبر (صلى الله عليه وآله) شنيده اى ؟ على (عليه السلام) گفت : من نشنيده ام ولى «ابوذر» راست مى گويد. عثمان گفت : از كجا مى دانى او راست مى گويد ؟ على (عليه السلام) گفت : زيرا من از پيامبر (صلى الله عليه وآله) شنيدم كه فرمود : آسمان سايه نيفكنده و زمين تيره بر دوش خود حمل نكرده مردى را كه راستگوتر از ابوذر باشد. حاضران همگى گفتند : آرى اين سخن را پيامبر (صلى الله عليه وآله) گفته است و عثمان از كار خود خجل و پشيمان شد.

در حديثى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم : كه عثمان دو غلام را با دويست دينار به سراغ ابوذر فرستاد و گفت : به او بگوييد عثمان سلام رسانده مى گويد : از اين دويست دينار براى حل مشكلات زندگى خود كمك بگير.

ابوذر گفت : آيا به ساير مسلمان ها هم معادل اين مبلغ را داده است ؟ گفتند : نه.

گفت من چگونه مى توانم از آن استفاده كنم ؟ گفتند : عثمان مى گويد : اين از مال شخصى من است و به خدا سوگند، حرام به آن راه نيافته، ابوذر نپذيرفت و گفت : من از غنى ترين مردم هستم و خداوند مرا به ولايت على بن ابى طالب و خاندانش غنى فرموده است مال را برگردانيد و به او بگوييد من نيازى ندارم و داور ميان من و او خداست(4).

سرانجام عثمان از انتقادهاى ابوذر بر خلاف كارى هاى بى حسابش به تنگ آمد و با اطرافيانش مشورت كرد و نظر دادند او را از مدينه تبعيد كنند.

ابوذر پيشنهاد شام وعراق را كرد ولى هيچ كدام را نپذيرفتند چون مى دانستند شورش به پا مى شود، سرانجام او را به نقطه بسيار بد آب وهوايى در اطراف مدينه به نام «ربذه»(5) تبعيد كردند كه در آن سرزمين بى آب و علف جان سپرد، حتى كفنى براى دفن شدن نداشت تا اين كه گروهى به همراهى «مالك اشتر» از آن جا عبور كردند تنها دختر و همسفر ابوذر كه بر سر راه نشسته بود آنان را خبر كرد، آمدند كفن گران بهايى بر او پوشاندند و «عبدالله بن مسعود» صحابى بزرگوار پيامبر (صلى الله عليه وآله) بر او نماز خواند و با احترام تمام او را به خاك سپردند(6).

* * *

##### 1. در بسيارى از كتب «جندب وجناده» را با ضم جيم نقل كرده اند و كنيه «ابوذر» به خاطر آن است كه فرزندى به نام «ذر» داشت.
2. بحار الانوار، جلد 22، صفحه 398.
3. توبه، آيه 34.
4. بحار الانوار، جلد 22، صفحه 398.
5. در «معجم البلدان» آمده است كه «ربذه» از قراى اطراف «مدينه» است كه سه روز با آن فاصله كرد (حدود 150 كيلومتر).
6. مطالب بالا از كتب معروف متعددى تلخيص شده است مانند شرح نهج البلاغه «ابن ابى الحديد»، شرح مرحوم «شوشترى» و شرح مرحوم «خويى» بر نهج البلاغه و بحار الانوار.

▲2 ـ ابوذر و اشتراكيّت (سوسياليسم)

جمعى از متعصبين به خاطر علاقه به «معاويه» و «بنى اميه» و يا علاقه بيش از حد به «عثمان» سعى كرده اند، شخصيت «ابوذر» را زير سؤال ببرند زيرا اگر بخواهند ابوذر را مرد خدا و يا راستگوترين فرد روى زمين بدانند و عثمان را به عنوان خليفه مسلمين و معاويه را به عنوان صحابه ارج نهند جمع ميان اين دو غير ممكن است. لذا چون ديوار ابوذر را به اصطلاح كوتاهتر ديده اند شخصيت او را زير سؤال برده اند و گفته اند : ابوذر اعتقاد به مالكيت شخصى اموال نداشته و نوعى تفكر اشتراكى داشته است.

«زركلى» در كتاب «الاعلام» درباره او مى گويد : «وَلَعَلَّهُ أوَّلُ إشْتِراكِيٍّ طَارَدَتْهُ الْحُكُومَاتُ; شايد او اوّلين اشتراكى باشد كه حكومتهاى وقت او را طرد كرده اند»(1).

اين در حالى است كه ابوذر هيچ گاه سخنى كه نفى مالكيت شخصى كند بر زبان نراند، بلكه لبه تيز حمله او بر ثروت اندوزانى چون معاويه يا تقسيم كنندگان بى رويه همچون عثمان بود. و لذا در عصر «ابو بكر» و «عمر» كه در تقسيم بيت المال ملاحظاتى مى شد، سخنى نگفت.

بعضى مى گويند : در تعبيرات «ابوذر»، تعبير مال الله ديده مى شود از اين كلمه استفاده كرده اند كه او مالكيت خصوصى را نفى مى كرد، ولى تعبير «مال الله» در مورد «بيت المال» تعبير رايجى است.

مرحوم علامه امينى (رحمه الله) در جلد هشتم «الغدير» هنگامى كه تهمت اشتراكيّت را به ابوذر نقل مى كند مى گويد : «تعبير به مال الله در سخنان صحابه فراوان است» سپس چندين روايت را از «عمر» نقل مى كند كه همه آنها در كتاب اموال «ابى عبيده» آمده است در اين روايات «عمر» صريحاً تعبير به مال الله كرده است.

اميرمؤمنان على (عليه السلام) نيز در روايات متعددى كه از آن حضرت نقل شده تعبير به مال الله دارد(2).

بى شك مى توان از اموال خدا، به مال الله تعبير كرد بلكه به اموال شخصى مردم نيز اطلاق مال الله، نظر بعيدى نيست زيرا قرآن مجيد در سوره نور صريحاً اين تعبير را آورده است : (فَآتُوْهُمْ مِنْ مَالِ اللهِ الَّذِي آتَاكُمْ)(3); چيزى از مال خدا را كه به شما داده است (به بردگان مكاتب) بدهيد».

حقيقت اين است كه اين گروه از متعصبان عجولانه درباره ابوذر قضاوت كرده اند، زيرا ابوذر بارها روى اين آيه تكيه مى كرد : (والَّذِينَ يَكْنِزُوْنَ الذَّهَبَ والْفِضَّةَ...)(4) در حالى كه مى دانيم اين آيه در مورد مانعين زكات وارد شده است.

و عجيب تر اين كه، «لجنه فتواى الازهر» در فتوايى كه در سال 1367 قمرى تحت فشار متعصبين در مورد نفى شيوعيت (كمونيسم) صادر كرد عقيده ديگرى از ابوذر نقل مى كند و آن را باطل مى شمرد و آن را معلول دورى ابوذر از مبادى اسلام مى داند و آن اين كه : او معتقد بود هر كس بايد اموالى را كه بيش از نياز خود دارد فى سبيل الله به ارباب حاجت، بدهد و نزد خود نگه ندارد.

مرحوم «علامه امينى» بعد از ذكر اين فتوا مى گويد : اگر «شيخ الازهر» مطالعه درباره اين مسأله را به گروهى كه عارف به حال ابوذر بودند و خالى از تعصب به داورى مى نشستند، موكول مى كرد مى دانست كه ابوذر چنين عقيده اى هرگز نداشت و از همه بدتر عذرى است كه براى اشتباه ابوذر ذكر كرده اند و آن اين كه او آشنا به مبادى اسلام نبود. و اين از امورى است كه مادر داغديده را به خنده واميدارد و هر مسلمانى بايد به آن بگريد، كسى كه قسمت مهمى از عمر خودرا با پيامبر (صلى الله عليه وآله) زيسته و دائماً با او بوده و پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در حديث معروفش او را شبيه عيسى از نظر خَلق و خُلق شمرده آيا سزاوار است در مورد او چنين سخنى گفته شود(5).

جالب اين كه ابوذر در نزد محدثانى همچون «بخارى و مسلم» به قدرى مورد اعتماد بوده كه اين دو شيخ حديث اهل سنت، در كتاب «صحيح بخارى و صحيح مسلم» 281 حديث از ابوذر نقل كرده اند(6). و اين نشان مى دهد كه لجنه فتواى الازهر، چقدر از واقعيات دور بودند.

* * *

##### 1. «الاعلام» «زركلى» ذيل كلمه «جندب».
2. الغدير، جلد 8، صفحه 343 به بعد.
3. نور، آيه 33.
4. توبه، آيه 34.
5. «الغدير»، جلد 8، صفحه 312 و صفحه 363.
6. «اعلام» «زركلى» جلد 2، صفحه 140.

▲3 ـ سرنوشت دردناك ابوذر

گر چه درباره ابوذر ناگفته ها بسيار است و تاليف كتاب مستقلى را مى طلبد ولى ذكر اين نكته لازم است، كه آنچه به ابوذر قوت و قدرت مى داد و مخالفانش را سخت هراسان مى ساخت زهد كم نظير و آميخته با صراحت لهجه او بود، از يكسو به خاطر زهدش نمى توانستند بر او خرده بگيرند و از سوى ديگر، تاب تحمل لهجه صريح او را نداشتند كه يك نمونه جالب آن را ذيلاً مى خوانيد.

«ابن ابى الحديد» از «جاحظ» از مردى بنام «جلام ابن جندل» غفارى نقل مى كند كه من نماينده معاويه در منطقه «قنسرين» شام در خلافت عثمان بودم، روزى نزد معاويه رفتم تا در مورد منطقه حكومت خود از او سؤالى كنم، ناگهان فريادى بر در قصر او شنيدم كه كسى مى گفت : «قطار شتران حامل آتش فرار رسيدند» (اشاره به شترانى بود كه اموال بيت المال را حمل مى كردند) خداوندا، كسى را كه امر به معروف مى كند و خود آن را ترك مى گويد از رحمتت دور كن. خدايا آنها را كه نهى از منكر مى كنند و مرتكب آن مى شوند نيز از رحمتت دور كن.

ناگهان ديدم معاويه لرزيد و رنگِ صورتش تغيير كرد، گفت جلام مى دانى فريادكننده كيست ؟ گفتم : نه، گفت : اين همان «جندب بن جناده ابوذر» است. همه روز بر در قصر مى آيد و فرياد مى كشد و اين جملات را مى گويد.

سپس معاويه دستور داد او را نزد من آوريد مأموران، ابو ذر را كشان كشان نزد معاويه آوردند و در برابر معاويه ايستاد، «معاويه» گفت :

«اى دشمن خدا و پيامبر ! تو هر روز مى آيى و اين بساط را راه مى اندازى بدان اگر من بنا بود يكى از اصحاب محمّد (صلى الله عليه وآله) را بدون اذن عثمان به قتل برسانم تو را مى كشتم ولى بايد درباره تو از عثمان اجازه بگيرم...»

ابوذر، در پاسخ گفت : اى معاويه من دشمن خدا و پيامبر (صلى الله عليه وآله) نيستم، بلكه تو و پدرت «ابو سفيان» دشمن خدا بوده و هستيد كه در ظاهر اسلام را پذيرفتيد و در باطن كفر را و پيامبر (صلى الله عليه وآله) تو را لعن كرد و بارها به تو نفرين نمود كه هرگز سير نشوى... معاويه سخت برآشفت و دستور داد ابوذر را حبس كنند و خطر باقى ماندن او را در شام به عثمان خبر داد، عثمان دستور داد او را بر مركب خشنى بدون جهاز سوار كنند وشب و روز برانند تا سخت شكنجه ببيند و همين گونه كردند، هنگامى كه ابوذر به مدينه رسيد رانهايش كاملاً مجروح شده بود سپس عثمان او را به ربذه (منطقه بسيار بد آب و هوايى) تبعيد كرد(1).

اين بحث را با حديثى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) كه در كتاب معروف «اسد الغابه» آمده، پايان مى دهيم : «ابوذر سه سال قبل از بعثت، خداى يگانه را پرستش مى كرد و هنگامى كه با پيامبر بيعت كرد شرط كرد من در راه خدا از ملامت ملامت كنندگان پرهيز نخواهم كرد» (وَبَايَعَ النَّبيَّ (صلى الله عليه وآله) عَلَى أنْ لاَ تَأْخُذَهُ في اللهِ لَوْمَةُ لاَئِم وَعَلَى أَنْ يقُولَ الْحَقُّ وَإنْ كَانَ مُرّاً»(2).

* * *

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 8 ، صفحه 157.
2. اسد الغابه، جلد 1، صفحه 301.

##

▲4 ـ سخنان بدرقه كنندگان

در تواريخ معروف آمده است كه علاوه بر آنچه على (عليه السلام) در مقام دلدارى به ابوذر هنگام تبعيد به ربذه گفت : عقيل و امام حسن و امام حسين (عليهم السلام) و عمار، هر كدام سخنى در دلدارى او گفتند «عقيل» گفت : «اى ابوذر نياز به تذكر ندارد تو ما را دوست دارى و ما هم تو را، تقواى الهى پيشه كن، كه تقوا سبب نجات است و شكيبايى داشته باش كه شكيبايى نشانه شخصيت است».

آن گاه امام حسن (عليه السلام) فرمود : «عمو جان اين قوم با تو چنين رفتار ناشايستى كردند، خداوند مى داند و مى بيند ياد دنيا را به خاطر اين كه همه از آن جدا مى شويم از دل بيرون كن و مشكلاتى را كه در پيش دارى در جوار رحمت الهى تحمل نما و شكيبا باش تا پيامبر (صلى الله عليه وآله) را ملاقات كن در حالى كه او إن شاء الله از تو راضى است».

پس از آن امام حسين (عليه السلام) لب به سخن گشود گفت : «عمو جان ! خداوند توانا است كه اين اوضاع را دگرگون سازد و هر روز در كار تازه اى است... شكيبا باش چرا كه خير در شكيبايى است وشكيبايى نشانه شخصيت است».

وبعد از او عمّار چنين گفت : «اى ابوذر ! خدا آنهايى كه تو را در تنهايى فرو بردند تنها گذارد و آنها كه تو را ترساندند بترساند، به خدا سوگند آنچه سبب مى شود كه مردم حق را نگويند، همان حب دنيا و زخارف آن است و مردم غالبا همرنگ جماعتند و حكومت به دست زورمندان. اين گروه مردم را به سوى دنيا دعوت كردند و مردم اجابت نمودند و دينشان را به حاكمان بخشيدند و اين خسارت دنيا و آخرت است كه خسارتى است آشكار».

سپس ابوذر زبان به سخن گشود گفت : «من با همه شما خدا حافظى مى كنم، پدر و مادرم فداى شما باد كه وقتى شما را مى بينم به ياد رسول خدا (صلى الله عليه وآله)مى افتم من در مدينه علاقه اى ندارم تا حتى در آن جا ساكن شوم جز شما، به خدا سوگند ! من جز رضاى خدا را نمى طلبم و با توكل به خدا وحشتى ندارم خداوند مرا كفايت مى كند بر او توكل كردم و درود خدا بر پيامبر (صلى الله عليه وآله) وآلش باد»(1).

* * *

##### 1. كافى، جلد 8 ، صفحه 206 ـ 208 با تلخيص. و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 8 ، صفحه 131.

▲خطبه131(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

وفيه يبيّن سبب طلبه الحكم ويصف الإمام الحقّ

از سخنانى است كه امام (عليه السلام) بيان فرموده و در آن علت اصرار خودرا در امر حكومت بر مردم و صفات يك امام دادگر را تشريح مى كند.

##### 1. «سند خطبه»
«ابن جوزى» در كتاب «تذكرة الخواص» به اين خطبه اشاره كرده مى گويد : آغاز اين خطبه كه امام (عليه السلام) بر فراز منبر در «كوفه» بيان فرمود : الْحَمْدُ للهِ وَاُوْمِنُ بِهِ، بود، سپس خطبه ايراد فرمود.
و«قاضى نعمان» مصرى در جلد دوّم «دعائم الاسلام» فصل آخر خطبه را آورده است «ابن اثير» نيز در كتاب «نهايه» در مادّه «ظار» و مادّه «وعا» به قسمتهايى از خطبه اشاره نموده. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 295) اين مدارك نشان مى دهد كه اين خطبه قبل از سيّد رضى در كتابهاى ديگر نقل شده است.

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) در اين سخن كه بخشى از يك سخن است به چند مطلب اشاره مى كند :

1 ـ پذيرش حكومت از سوى او براى برافراشتن پرچم دين و عدالت در جامعه اسلامى و اصلاح بلاد و آسايش عباد و امنيّت مظلومان و ستمديدگان است.

2 ـ در بخش ديگرى از اين خطبه به اختلافات فكرى و عملى اصحابش اشاره كرده و مى فرمايد : با چنين شرايطى نمى توان اصول عدالت را بر پاداشت و حق را به حق دار، رساند و تا وحدت در درون دل ها و هماهنگى در عمل نبوده باشد رسيدن به اين اهداف عالى غير ممكن است.

3 ـ در بخش سوّم از اين خطبه به معرفى خويش پرداخته و مى فرمايد، نخستين كسى بودم كه پيام نبوت را پذيرفتم و اوّل كسى بودم كه بعد از پيامبر (صلى الله عليه وآله) نماز را برپا داشتم.

4 ـ در بخش آخر اين خطبه امام (عليه السلام) به صفات يك رهبر شايسته، اشاره مى كند و با تعبيرات دقيق و حساب شده، اوصاف لازم را بر مى شمرد، اوصافى كه وجود آن در رهبر اسلامى ضامن بقا و ثبات است.

* * *

▲بخش اوّل

أَيَّتُهَا النُّفُوسُ الْمُخْتَلِفَةُ، والْقُلُوبُ الْمُتَشَتِّتَةُ، الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، والْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، أَظْأَرُكُمْ عَلَى الْحَقِّ وَأَنْتُمْ تَنْفِرُونَ عَنْهُ نُفُورَ الْمِعْزَى مِنْ وَعْوَعَةِ الاَْسَدِ ! هَيْهَاتَ أَنْ أَطْلَعَ بِكُمْ سَرَارَ الْعَدْلِ، أَوْ أُقِيمَ اعْوِجَاجَ الْحَقِّ.

### ترجمه

اى ارواح پر اختلاف ! واى دل هاى پراكنده ! شما كه بدنهايتان حاضر و ظاهر است، وعقلهايتان پوشيده و پنهان ! من پيوسته شما را متوجه حق مى سازم ولى شما از آن فرار مى كنيد همچون بزهايى كه از غرّش شير مى گريزند ! هيهات كه من بتوانم به وسيله شما ظلمت و تاريكى را از چهره عدالت برگيرم يا كژى حق را راست نمايم.

▲شرح و تفسير

▲شما ياران خوبى نيستيد !

از حوادث دردناك تاريخ اسلام، اين است كه پيشواى آگاه و مدير و مدبّرى همچون على (عليه السلام) گرفتار گروهى از مردم نادان، هواپرست، پراكنده و متشتّت شد كه ابزار بسيار بدى براى اقامه حكومت حق و عدالت بودند و از آغاز كتاب تاكنون در خطبه هاى مختلف نهج البلاغه ديديم كه امام (عليه السلام) سخت از اين معنا ناراحت و گله مند است و از طرق مختلف براى درمان اين بيماريهاى اخلاقى آنان تلاش مى كند.

خطبه مورد بحث از خطبه هايى است كه امام (عليه السلام) در آغاز به اين معنا پرداخته و چنين مى فرمايد : «اى ارواح پر اختلاف و اى دل هاى پراكنده ! شمايى كه بدنهايتان حاضر و ظاهر است و عقلهايتان پوشيده و پنهان» (أَيَّتُهَا النُّفُوسُ الْمُخْتَلِفَةُ، والْقُلُوبُ الْمُتَشَتِّتَةُ، الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، والْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ).

امام (عليه السلام) در اين جا انگشت روى نقطه اصلى درد جامعه ها و جمعيّتها گذارده است و آن مسأله اختلاف و پراكندگى است كه سبب درگيرى ها و از ميان رفتن نيروها مى شود. تعبير به «الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ...» اشاره به حضور جسمانى آنها در اجتماع و غيبت فكرى و روحانى و بيگانگى آنان از حوادث خطيرى است كه در جامعه مى گذرد.

اهميّت اين موضوع سبب شده كه امام (عليه السلام) در خطبه هاى ديگر، نيز همين تعبير را با كمى تفاوت ذكر مى فرمايد مانند آنچه در خطبه 29 و 97 گذشت كه در اوّلى آمده است : «أَيُّها النّاسُ الْمُجْتَمِعَةُ اَبْدانُهُمْ الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوائُهُمْ» و در دوّمى مى خوانيم : «أَيُّها الْقَوْمُ الشَّاهِدةُ اَبْدانُهُمْ الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوائُهُمْ».

سپس اضافه مى فرمايد كه : «من پيوسته شما را متوجه حق مى سازم ولى شما از آن فرار مى كنيد همچون بزهايى كه از غرّش شير مى گريزند !» (أَظْأَرُكُمْ(1) عَلَى الْحَقِّ وَأَنْتُمْ تَنْفِرُونَ عَنْهُ نُفُورَ الْمِعْزَى(2) مِنْ وَعْوَعَةِ(3) الاَْسَدِ).

تعبير به «أَظْأَرُكُمْ» با توجه به اين كه «ظَأْر» در لغت به معنى دايه آمده، اشاره به اين است كه من همچون دايه مهربان پيوسته شما را از چشمه جوشان حق سيراب مى كنم ولى شما همواره از آن فرار مى كنيد فرارى كه همچون فرار بزها از نعره شير است و اين بدترين حالتى است كه در يك انسان ممكن است پيدا شود و چنان حق گريز باشد كه از آن بالاتر تصوّر نشود.

تعبير به «وَعْوَعَةِ الاَْسَدِ» (صداى نعره شير) تعبير جالبى است زيرا نمى فرمايد : «مِنَ الاَْسَدِ» : از «شير» بلكه مى گويد : «از صداى شير» يعنى اين حيوان آن قدر ترسوست كه اطراف خودرا نگاه نمى كند كه آيا چهره شير را مى بيند يا نه، بلكه با شنيدن يك صدا، پا به فرار مى گذارد و اين گونه است حال بعضى از حيوانات كه اگر در بيابان صداى شير را هر چند از فاصله دور بشنوند پا به فرار مى گذارند.

و در ادامه مى افزايد : «هيهات ! كه من بتوانم به وسيله شما ظلمت و تاريكى را از چهره عدالت برگيرم، يا كژى حق را راست نمايم» (هَيْهَاتَ أَنْ أَطْلَعَ(4)بِكُمْ سَرَارَ(5) الْعَدْلِ، أَوْ أُقِيمَ اعْوِجَاجَ الْحَقِّ).

به يقين حقّ، هرگز كجى ندارد كه بخواهند آن را راست كنند منظور آن است كه باطل با آن بياميزند كه پيشوايان الهى همواره سعى داشتند آميزه هاى باطل را از حق جدا سازند، همچنين عدالت ظلمتى ندارد كه بخواهند آن را بزدايند اين ظلم است كه غالباً با عدل آميخته مى شود و چهره آن را مى پوشاند.

به هر حال شك نيست كه براى زدودن تاريكيها از چهره عدالت و جداسازى باطل از حق، نياز به اعوان و انصار و ياران آگاه و هوشيار و فداكارى است مردم نادان و بىوفا و پراكنده اى همچون مردم كوفه، كسانى نبودند كه بتوان به وسيله آنها تاريكيها را، زدود و كژى ها را راست كرد، و اين درد بزرگى است كه پيشواى آگاه و شجاع و فداكارى همچون على بن ابى طالب (عليه السلام) به آن گرفتار شده بود.

* * *

##### 1. «اظأر» از مادّه «ظأر» (بر وزن ضرب) در اصل به معنى توجه كردن و مراقبت نمودن از چيزى است و از آن جا كه كار دايه شيردادن و توجه به نوزاد است واژه «ظأر» درباره او بكار مى رود.
2. «معزى» به معنى «بز» مى باشد در مقابل «ضأن» كه به معنى «ميش» است.
3. «وعوعة» به معنى فرياد، نعره و ضجّه است و به صداهايى كه در هم مى شود نيز وعوعه اطلاق مى گردد.
4. «طلع» هم معنى لازم دارد به معنى طلوع كردن و ظاهر گشتن و هم معنى متعدّى، و در اين جا با توجه به «سرار» كه مفعول آن است به معنى متعدّى مى باشد. و «باء» در «بكم» باء استعانت يا سببّيه است.
5. «سرار» از مادّه «سرّ» در اصل به معنى آخرين شب ماه (شب محاق كامل) است و به معنى ظلمت و تاريكى شديد اطلاق مى گردد.

▲نكته

▲عوامل اصلى ناكاميها

امام (عليه السلام) به دلايل مختلفى كه قبلاً به آن اشاره كرده ايم گرفتار ياران و اصحاب و مردمى شده بود كه غالب آنها به زندگى مرفّه و آرام و بى دغدغه، عادت كرده بودند و به بهانه هاى گوناگون از هر گونه جهاد و مبارزه با دشمن فرار مى كردند و اوامر امام (عليه السلام) را ناديده مى گرفتند، امام (عليه السلام) گاه با تشويق و گاه با ملامتهاى خفيف و گاه با توبيخهاى شديد، براى از بين بردن اين روحيه ذلت بار تلاش مى فرمود.

در اين خطبه به نقاط ضعف آنها كه در سه چيز خلاصه مى شد اشاره مى فرمايد : «اختلاف و پراكندگى»، «بكار نگرفتن فرمان خرد وعقل»، «و فرار از واقعيتها»، و به دنبال آن تصريح مى كند كه : با اين نقاط ضعف، چگونه مى توان در جامعه اى كه ظالمان دودمان «بنى اميه» و خود كامگان بعضى از حكومتهاى پيشين و منافقان و نفوذيهاى باقى مانده از عصر جاهليت وجود دارند، مقابله كرد و پرده هاى ظلمت ظلم را شكافت، و كجى ها را راست نمود و حق را حاكم كرد.

آنچه امام (عليه السلام) در اين فراز از خطبه، بيان فرموده، يك قانون كلّى و هميشگى است كه در هر عصر و هر زمان و درباره هر قوم و ملّت حاكم است.

آرى ! بدون شركت وسيع مردم، در برنامه هاى سياسى و اجتماعى و نظامى در هيچ زمان كارى پيش نمى رود، آن هم مردمى كه متّحد باشند، هوشيارى خودرا بكار گيرند و حقّ را ـ هر چند تلخ باشد ـ پذيرا گردند.

* * *

####

▲بخش دوّم

اللَّهُمَّ إنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الَّذِي كَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً فِي سُلْطَان، وَلاَ الْتِمَاسَ شَيْء مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ، وَلكِنْ لِنَرِدَ الْمَعَالِمَ مِنْ دِينِكَ، وَنُظْهِرَ الاْصْلاَحَ فِي بَلاَدِكَ، فَيَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبَادِكَ، وَتُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِكَ. اللَّهُمَّ إني أَوَّلُ مَنْ أنَابَ، وَسَمِعَ وأَجَابَ، لَمْ يَسْبِقْنِي إلاَّ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه وآله)بِالصَّلاَةِ.

### ترجمه

خدايا تو مى دانى كه آنچه را ما (در امر حكومت) انجام داديم نه به خاطر به دست آوردن سلطنت و مقام بود، و نه براى نيل به متاع پست دنيا، بلكه به خاطر اين بود، كه نشانه هاى محو شده دينت را باز گردانيم و بر پا سازيم و اصلاح را در شهرهاى تو آشكار كنيم، تا بندگان ستم ديده ات (از ظلم ظالمان) ايمن گردند، و حدود و قوانين تعطيل شده ات اقامه و اجرا شود.

خداوندا ! من نخستين كسى بودم كه به سوى تو بازگشتم، و دعوت تو را شنيدم و اجابت كردم، هيچ كس جز رسول خدا (صلى الله عليه وآله) پيش از من (به درگاه تو) نماز نخواند.

▲شرح و تفسير

▲هدفى جز احياى حق و عدالت نداشتيم

امام (عليه السلام) در اين فراز از خطبه در حقيقت، اهداف حكومت الهى ـ از جمله حكومت خود ـ را بيان مى فرمايد، و با تعبيرات بسيار جالب و حساب شده، درسهاى فراموش نشدنى به همه حاكمان مؤمن و مخلص مى دهد.

نخست مى فرمايد : «خدايا ! تو مى دانى كه آنچه را ما (در امر حكومت) انجام داديم، نه به خاطر بدست آوردن سلطنت و مقام بود، و نه براى نيل به متاع پست دنيا» (اللَّهُمَّ إنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ الَّذِي كَانَ مِنَّا مُنَافَسَةً(1) فِي سُلْطَان، وَلاَ الْتِمَاسَ شَيْء مِنْ فُضُولِ الْحُطَامِ).

اين تعبير مى تواند اشاره به اصل پذيرش بيعت بر خلافت از سوى مردم بوده باشد، يا اشاره به درگيريها و جنگهايى كه ميان او و دشمنان در «صفّين» و مانند آن واقع شد، و در هر حال انگيزه هاى اصلى حكومت خودكامگان در آن منعكس شده است كه آنها هميشه براى دو چيز تلاش مى كنند، به دست آوردن مقام به هر قيمت كه باشد و به چنگ آوردن مال دنيا از هر كس و هر كجا ممكن شود.

در واقع همان حبّ جاه و حبّ مال است كه در سراسر تاريخ بشر و حتى امروز بر حكومتهاى خودكامه، سايه افكنده است.

امام (عليه السلام) اگر اين سخن را مى گويد، در عمل نيز آن را به خوبى ثابت كرده است; در شوراى شش نفرى «عمر»، هنگامى كه رسيدن به حكومت را مشروط به انحراف از مسير رسول الله كردند، امام (عليه السلام) آن را نپذيرفت و هنگامى كه «طلحه» و «زبير» پيشنهادهاى خلاف براى وفادارى خود به حكومت امام (عليه السلام)، مطرح كردند با كمال صراحت آن را پس زد.

چگونه ممكن است امام (عليه السلام) تن به چنين پيشنهادهايى بدهد در حالى كه به گفته خودش، دنيا در نظر او از آب بينى يك بز، يا از برگ نيم جويده درختى در دهان ملخ، كمتر و بى ارزش تر بود.

و در ادامه اين سخن، اهداف چهارگانه خودش را براى پذيرش حكومت بيان مى دارد كه سرمشق و درس بزرگى است براى همه حاكمان آزاده و با ايمان و حق پرست، عرضه مى دارد «(پروردگارا ! تو مى دانى) اگر حكومت را پذيرفتيم به خاطر اين بود كه نشانه هاى محو شده دينت را بازگردانيم و بر پا سازيم، و اصلاحات را در شهرهاى تو آشكار كنيم، تا بندگان ستم ديده ات (از ظلم ظالمان) ايمن گردند و حدود و قوانين تعطيل شده ات اقامه و اجرا شود» (وَلكِنْ لِنَرِدَ(2) الْمَعَالِمَ مِنْ دِينِكَ، وَنُظْهِرَ الاْصْلاَحَ فِي بَلاَدِكَ، فَيَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ ِنْ عِبَادِكَ، وَتُقَامَ الْمُعَطَّلَةُ مِنْ حُدُودِكَ).

در واقع امام (عليه السلام) دراين چهار جمله، كه به پيشگاه خداوند به عنوان انگيزه هاى اصلى پذيرش بيعت، عرضه مى دارد، هم اشاره به برنامه هاى معنوى و ارزشى حكومت مى نمايد و هم برنامه هاى مادى و ظاهرى.

در درجه اوّل بايد نشانه هاى دين كه مسير راه مردم را به سوى خدا مشخص مى كند و بر اثر حكومتهاى خودكامه محو شده است به جاى خود بازگردد آن گاه اصلاحات در تمام شؤون اجتماعى اعم از سياسى و اقتصادى و اخلاقى آشكار شود و چنگال ظالمان از گريبان مظلومان جدا شود و حدود الهى اجرا گردد به گونه اى كه ستم ديدگان احساس امنيّت و آرامش كنند.

به يقين اگر هدف حكومتها انجام اين امور چهارگانه باشد سعادت معنوى و مادى بر سر جامعه سايه خواهد افكند و اگر هدف آنها بدست آوردن مقام و اموال و ثروتها باشد جز فساد و ظلم و تعطيل حدود الهى و محو اخلاق و دين نتيجه اى نخواهد داشت و اين درسى است براى همه مسلمين در تمام قرون و اعصار.

اين امور همان است كه قرآن مجيد به عنوان اهداف بعثت پيامبر (صلى الله عليه وآله) و تشكيل حكومت اسلامى بيان فرموده، در يكجا تعليم و تهذيب ونجات از گمراهى آشكار را هدف بعثت مى شمارد (هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى ا لاُْمِّيّينَ رَسُولا مِّنْهُمْ يَتْلُواْ عَلَيْهِمْ ءَايَـاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ ا لْكِتَـابَ وَا لْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَـل مُّبِين)(3) و در جاى ديگر اقامه قسط و عدالت نتيجه قيام انبيا ذكر مى كند (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَـاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ ا لْكِتَـابَ وَا لْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ)(4) و نيز در آيه يگر مى فرمايد : « (مَّكَّنَّـاهُمْ فِى الاَْرْالَّذِينَ إِن ضِ أَقَامُواْ الصَّلَـوةَ وَءَاتَوْاْ الزَّكَـوةَ وَأَمَرُواْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْاْ عَنِ الْمُنكَرِ ولِلَّهِ عَـاقِبَةُ الاُْمُورِ); همان كسانى كه هر گاه در زمين به آنها قدرت بخشيديم نماز را بر پا مى دارند و زكات مى دهند و امر به معروف و نهى از منكر مى كنند و پايان همه كارها از آن خداست»(5).

سپس در پايان اين فراز امام (عليه السلام) گواه روشنى بر صدق گفتار خود در زمينه انگيزه هاى او نسبت به پذيرش بيعت، ذكر مى كند، عرضه مى دارد :

«خداوندا ! من نخستين كسى بودم كه به سوى تو بازگشتم و دعوت تو را شنيدم و اجابت كردم، هيچ كس جز رسول خدا (صلى الله عليه وآله) پيش از من نماز نخواند» (اللَّهُمَّ إني أَوَّلُ مَنْ أنَابَ، وَسَمِعَ وأَجَابَ، لَمْ يَسْبِقْنِي إلاَّ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه وآله)بِالصَّلاَةِ).

اشاره به اين كه در آن روزى كه اسلام غريب بود و پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) يكّه و تنها، و فقط «خديجه» همسر با وفايش به او ايمان آورده بود، و اظهار اسلام در برابر مشركانِ متعصّب بسيار خطرناك بود، من دست بيعت به پيامبر (صلى الله عليه وآله) دادم و سر تسليم در برابر او خم كردم و نخستين مردى بودم كه به او پيوستم، چيزى را جز خدا و اطاعت فرمان او و احياى حق و توحيد و عدالت در نظر نداشتم و هم اكنون نيز انگيزه من در پذيرش بيعت همان است كه در آغاز بعثت پيامبر (صلى الله عليه وآله) بود.

در ميان دانشمندان اسلام، اعم از شيعه و اهل سنت در اين مسأله اختلافى نيست كه «خديجه» نخستين زنى بود كه به پيامبر (صلى الله عليه وآله) ايمان آورد و على (عليه السلام)نخستين مرد، هر چند گروهى از علماى اهل سنت به خاطر كمى سنّ و سال على (عليه السلام) در لحظه ايمان آوردن، بهانه جويى هايى در پذيرش ايمان او دارند تا بدين وسيله اين فضيلت را از آن حضرت بگيرند و به ديگران بسپارند ولى با توجه به اين كه پيامبر (صلى الله عليه وآله)، اسلام حضرت را پذيرفت و حتى در جريان «يوم الدار» او را به عنوان وصىّ خود معرفى فرمود، روشن مى شود كه اين بهانه جويى ها بى اساس است(6).

* * *

##### 1. «منافسه» در اصل به معنى تلاش دو انسان است كه هر كدام مى خواهد چيز نفيسى كه ديگرى دارد نصيب او نيز بشود در واقع يك نوع رقابت و مسابقه سالم دو انسان در رسيدن به كمالى از كمالات است ولى اين واژه گاه در موارد منفى نيز بكار برده مى شوند و در مورد كسانى كه براى غلبه بر مال و مقامى با يكديگر رقابت مى كنند استعمال مى گردد و در خطبه مورد بحث، معنى دوّم اراده شده است.
2. گر چه در نسخه نهج البلاغه صبحى صالح اين جمله به صورت «لنَرِدَ» (از مادّه ورود) آمده، ولى ظاهراً غلط و اشتباه است و بايد «لنردّ» (از مادّه زدّ به معنى بازگرداندن) باشد همان گونه كه در غالب نسخ نهج البلاغه ديده مى شود.
3. جمعه، آيه 2.
4. حديد، آيه 25.
5. حجّ، آيه 41.
6. شرح بيشتر و مدارك و روايات فراوانى كه در زمينه اسلام على (عليه السلام) به عنوان اوّلين مسلمان از مردان در منابع مختلف آمده و پاسخ به بهانه جويى ها را در جلد سوّم همين كتاب صفحه 169 به بعد و در جلد نهم پيام قرآن صفحه 326 مطالعه فرماييد.

▲بخش سوّم

وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ لاَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُوَنَ الْوَالِي عَلَى الْفُرُوجِ وَالدِّمَاءِ وَالْمَغَانِمِ والاَْحْكَامِ وَإمَامَةِ الْمُسْلِمِينَ الْبَخِيلُ، فَتَكُونَ فِي أَمْوَالِهِمْ نَهْمَتُهُ، وَلاَ الْجَاهِلُ فَيُضِلَّهُمْ بِجَهْلِهِ، وَلاَ الْجَافِي فَيَقْطَعَهُمْ بِجَفَائِهِ، وَلاَ الْحَائِفُ لِلدُّوَلِ فَيَتَّخِذَ قَوْماً دُونَ قَوْم، وَلاَ الْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ فَيَذْهَبَ بِالْحُقُوقِ، وَيَقِفَ بِهَا دُونَ المَقَاطِعِ، وَلاَ الْمُعطِّلُ لِلسُّنَّةِ فَيُهْلِكَ الأُمَّةَ.

### ترجمه

شما مى دانيد، آن كس كه بر نواميس، و خونها، و اموال (مردم) و احكام و امامت مسلمين، سلطه پيدا مى كند، نبايد بخيل باشد تا حرص بر جمع آورى اموال براى خود او را مشغول سازد (و از حق و عدالت بازدارد) و نبايد جاهل و نادان باشد كه با جهل خويش مردم را گمراه كند و نه خشن باشد كه پيوندهاى مردم را با خشونت خويش قطع كند و نه ستمگر و حيف وميل كننده اموال (بيت المال) تا تبعيض روا دارد، و گروهى را بر گروه ديگرى (بى دليل) مقدّم شمرد، و نه در قضاوت رشوه گير باشد تا حقوق (مردم) را از بين ببرد و در رساندن حق (به صاحبانش) كوتاهى ورزد و نبايد سنّت (پيامبر) را تعطيل كند و بدين سبب امّت را به هلاكت بيفكند !

▲شرح و تفسير

▲شرايط حاكمان عدل

امام (عليه السلام) در آخرين بخش اين خطبه به بيان ويژگيهاى حاكمان عدل، وواليان حق، پرداخته وشش صفت مهم را براى آنها بيان مى كند و به اين ترتيب بحثى را كه درباره حكومت الهى در اين خطبه آغاز فرموده است پايان مى دهد. و جالب اين كه : با جمله «وَقَدْ عَلِمْتُمْ» (شما مى دانيد) التزام به اين صفات را يك امر عقلى ظاهر و واضح، مى شمرد كه هر كس از آن آگاه است و يا حدّ اقل، بايد از آن آگاه باشد مى فرمايد :

«شما مى دانيد آن كس كه بر نواميس، و خونها، و اموال و احكام و امامت مسلمين سلطه پيدا مى كند نبايد «بخيل» باشد تا حرص بر جمع آورى اموال براى خود او را مشغول سازد» (و از حق و عدالت بازدارد) (وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ لاَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُوَنَ الْوَالِي عَلَى الْفُرُوجِ وَالدِّمَاءِ وَالْمَغَانِمِ والاَْحْكَامِ وَإمَامَةِ الْمُسْلِمِينَ الْبَخِيلُ، فَتَكُونَ فِي أَمْوَالِهِمْ نَهْمَتُهُ(1)).

در حقيقت اصول زندگى فردى و اجتماعى مردم را اين پنج چيز تشكيل مى دهد : ناموس، جان، مال، قوانين و تشكيلات حكومت كه شخصى زمامدار بايد با تدبير و دورانديشى و عدالت و انصاف، حق همه آنها را ادا كند، جان و مال و ناموس مردم در امان باشد، احكام و قوانين اجرا شود و امامت و پيشوايى خلق، به دست صالحان در تمام رده ها سپرده شود.

اگر پيشواى مردم «بخيل» باشد تمام همّت و شهوتش گردآورى اموال است و همه چيز را براى رسيدن به اين هدف زير پا مى گذارد، نه امنيّتى باقى مى ماند و نه قانونى محترم شمرده مى شود.

در بيان دوّمين وصف مى فرمايد : «و نبايد جاهل و نادان باشد، كه باجهل خويش مردم را گمراه كند» (وَلاَ الْجَاهِلُ فَيُضِلَّهُمْ بِجَهْلِهِ).

به يقين علم به احكام و موضوعات و راهكارهاى صحيح از اساسى ترين پايه هاى حكومت است و افراد جاهل هر چند حسن نيّت و تقوا داشته باشند توانايى بر حكومت ندارند و مردم را به خاطر جهل خود به بيراهه مى كشانند.

در بيان سوّمين وصف مى فرمايد : «والى نبايد خشن بوده باشد كه پيوندهاى مردم را با خشونت خويش قطع كند» (وَلاَ الْجَافِي(2) فَيَقْطَعَهُمْ بِجَفَائِهِ).

به يقين از واضح ترين ويژگيهاى والى عدل، عطوفت و محبّت و نرمش و مداراست و مى دانيم پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) با همين نرمش و محبّت، دل هاى رميده از حق را در گرداگرد خود جمع كرد و اين يك رحمت بزرگ الهى بود آن گونه كه قرآن مى فرمايد : « (فَبِمَا رَحْمَة مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ا لْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ); به بركت رحمت الهى در برابر آنان نرم و مهربان شدى، و اگر خشن و سنگ دل بودى از اطراف تو پراكنده مى شدند»(3).

و در بيان چهارمين وصف مى فرمايد : «والى نبايد ستمگر و حيف و ميل كننده اموال (بيت المال) باشد تا تبعيض روا دارد و گروهى را بر گروه ديگرى (بى دليل) مقدّم شمرد» (وَلاَ الْحَائِفُ(4) لِلدُّوَلِ(5) فَيَتَّخِذَ قَوْماً دُونَ قَوْم).

اين همان بلايى است كه بر سر «عثمان» خليفه سوّم آمد، و چنان ضربه هاى سنگينى بر جامعه اسلامى وارد ساخت كه هرگز آثار آن برچيده نشد; اموال بيت المال را در ميان بستگان و دوستان و چاپلوسان وغارتگران تقسيم كرد، توده هاى رنجديده مردم بر ضدّ او شوريدند و او را به قتل رساندند و اختلافات عظيمى از آن زمان در ميان مردم پيدا شد كه آثار سوء آن قرنها باقى ماند.

در پنجمين ويژگى مى فرمايد : «والى نبايد در قضاوت، رشوه گير باشد تا حقوق (مردم) را از بين ببرد و در رساندن حق به صاحبانش كوتاهى ورزد» (وَلاَ الْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ فَيَذْهَبَ بِالْحُقُوقِ، وَيَقِفَ بِهَا دُونَ المَقَاطِعِ(6)).

مهمترين عامل قضاوت به جور وستم، همان بلاى رشوه خوارى است كه صاحبان زر و زور، قدرت پرداخت آن را دارند و احكام دادگاهها را به سود خود و به زيان صاحبان حق، تغيير مى دهند و از اجراى حق و عدالت مانع مى شوند.

بديهى است قوانين و دادگاهها براى حفظ حقوق ضعيفان است و گر نه قدرتمندان حق خويش را حفظ مى كنند، هنگامى كه پاى رشوه به دادگاه و منطقه فكر قاضى باز شود رشوه اى كه تنها در توان زورمندان است قدرت دفاع از ضعيفان گرفته مى شود و حقوق آنها پايمال مى گردد، همان چيزى كه در سراسر دنياى امروز با نهايت تأسف شاهد و ناظر آن هستيم.

توجه به اين نكته نيز لازم است كه رشوه، هميشه جنبه مالى ندارد، گاه تسويه حسابهاى سياسى و رسيدن به مقامات و شهوات جنسى و مدّاحى بى جا و امثال اينها به صورت رشوه پرداخته مى شود و به اين ترتيب چرخهاى دادگاهها و دادسراها در مسير ظلم و بيدادگرى به حركت درمى آيد.

و در ششمين و آخرين وصف مى فرمايد : «پيشواى مردم نبايد سنّت (پيامبر) را تعطيل كند و بدين سبب امّت را به هلاكت بيفكند» (وَلاَ الْمُعطِّلُ لِلسُّنَّةِ فَيُهْلِكَ الأُمَّةَ).

البتّه تعبير به «سنّت» ممكن است اشاره به سنّت پيامبر (صلى الله عليه وآله) باشد كه در بالا به آن اشاره شد و يا سنّتها و قوانين الهى كه خداوند آن را در جهان آفرينش مقرّر فرموده است يا سنّتهاى حسنه اجتماعى است كه در عهدنامه «مالك اشتر» به آن اشاره شده است «وَلاَ تَنْقُضْ سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هذِهِ الاُْمّةِ; سنتهاى خوبى را كه در آغاز اين امت، به آن عمل شده نشكن» و يا هر سه، هر چند معنى اوّل به نظر نزديكتر مى رسد.

* * *

##### 1. «نهمه» : در اصل به معنى نياز و علاقه شديد به چيزى داشتن است و حرص و ولع نسبت به آن نشان دادن.
2. «جافى» از مادّه «جفا» در اصل به معنى خشونت و دور ساختن و برداشتن چيزى است.
3. آل عمران، آيه 159.
4. «حائف» از مادّه «حيف» به معنى جور و ستم است و به گفته راغب در اصل به معنى انحراف در حكم و تبعيض است.
5. «دول» جمع «دوله» به معنى مال است.
6. «مقاطع» جمع «مقطع» به معنى آخر هر چيزى است كه وقتى به آن جا برسد قطع مى شود اين واژه گاه به حدود الهى اطلاق مى گردد كه به جرم مجرمين پايان مى دهد و در خطبه بالا در همين معنا به كار رفته. اشاره به اين كه هر گاه قاضى رشوه خوار باشد اجازه نمى دهد حدود الهى جارى شود.

▲نكته

▲بلاى بزرگ حكومتها

همان گونه كه در آغاز اين خطبه به آن اشاره شده اين خطبه در واقع از سه بخش تشكيل شده، كه به طور كامل با هم مرتبط است : نخست امام نيروهاى آماده اى را كه بايد در اقامه حقّ و عدالت فعّال باشند ولى بر اثر اختلاف و بكار نگرفتن عقل و خرد به ضعف و ناتوانى كشانده شده اند را سرزنش مى كند.

سپس هدفها و انگيزه هاى حكومت عدل اسلامى و انسانى را بر مى شمرد و در پايان اركان اصلى صفات حاكمان عدل را ذكر مى كند; به يقين هر گاه از يك سو نيروهاى مؤمن، متّحد و ساخته شوند و اهداف و انگيزه ها، پاك و مقدّس باشد و والى، صفات ششگانه لازم را احراز كند حكومتى بر پا خواهد شد كه حافظ امنيّت و عدالت و احياگر ارزشهاى اسلامى و انسانى خواهد بود.

اگر بخل جاى سخاوت را بگيرد.

و خشونت جاى رأفت و رحمت را پركند.

و حاكمان به حيف و ميل اموال و تعبيض و ستم بپردازند.

و رشوه خوارى دستگاه قضايى را آلوده كند.

و سنّتهاى حسنه تعطيل گردد، حكومتى وحشتناك بوجود مى آيد كه نه اثرى از ديندارى در آن است و نه دنيادارى، و چه درسى از اين بهتر براى حاكمان حق طلب.

* * *

▲خطبه132(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يعظ فيها ويزهد في الدنيا

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه در آن پند و اندرز داده و تشويق به بى اعتنايى به زرق و برق دنيا مى كند.

##### 1. «سند خطبه»
«آمدى» از علماى قرن پنجم، قسمتهايى از اين خطبه را در كتاب «الغرر» به صورت پراكنده آورده است و از تفاوتهاى ميان آن و آنچه در نهج البلاغه است، مى توان دانست كه مدرك او كتاب ديگرى غير از نهج البلاغه بوده است. «ابن اثير» (متوفاى 606) در «نهايه» در موارد مختلف نيز به جمله هايى از اين خطبه اشاره كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 298).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه، همان گونه كه در بالا اشاره شد، مشتمل بر «مواعظ» و پند و اندرز و توصيه به «زهد» در دنياست. و به طور دقيق تر از چهار بخش تشكيل شده است :

1 ـ حمد و ثناى الهى با ذكر اوصاف ويژه اى از خداوند و شهادت خالصانه به نبوت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) .

2 ـ اشاره به فرارسيدن پايان عمر، وجدا شدن انسان از تمام سرمايه هاى زندگى دنيا.

3 ـ لزوم عبرت گرفتن از زندگى پيشينيان، آنهايى كه اموال و ثروتهاى فراوانى جمع كردند و سرانجام خانه هايشان قبرشان شد، و اموال و همسرانشان به دست ديگران افتاد.

4 ـ لزوم بهره گيرى از فرصتهايى كه در دنيا در دست داريم، براى فراهم ساختن زاد و توشه آخرت.

* * *

▲بخش اوّل

نَحْمَدُهُ عَلَى مَا أَخَذَ وَأَعْطَى، وَعَلَى مَا أَبْلَى وَابْتَلَى. الْبَاطِنُ لِكُلِّ خَفِيَّة، وَالْحَاضِرُ لِكُلِّ سَرِيرَة، العَالِمُ بِمَا تُكِنُّ الصُّدُورُ، وَمَا تَخُونُ الْعُيُونُ. وَنَشْهَدُ أَنْ لاَ إلهَ غَيْرُهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً نَجِيبُهُ وَبَعِيثُهُ، شَهَادَةً يُوَافِقُ فِيهَا السِّرُّ الاِْعْلاَنَ، والْقَلْبُ اللِّسَانَ.

### ترجمه

ستايش مى كنيم او را بر آنچه گرفته و بخشيده، و بر نعمتهايى كه عطا كرده و آزمونهايى كه (به وسيله مشكلات) مقرّر داشته است. همان كسى كه نزد هر چيز مخفى حاضر است (و از آن آگاهى دارد) و در درون (جانها) حضور دارد و از آنچه سينه ها در خود پنهان داشته اند و از خيانت چشمها با خبر است و گواهى مى دهيم كه معبودى جز او نيست و محمّد (صلى الله عليه وآله) برگزيده و فرستاده اوست گواهى و شهادتى كه درون و برون، و قلب و زبان در آن هماهنگ باشد.

▲شرح و تفسير

▲اوصاف ويژه پروردگار

امام (عليه السلام) خطبه را با ستايش پروردگار و ذكر اوصاف ويژه اى آغاز مى كند مى فرمايد : «ستايش مى كنيم او را بر آنچه گرفته و بخشيده و بر نعمتهايى كه عطا كرده و آزمونهايى كه (به وسيله مشكلات) مقرّر داشته است».

(نَحْمَدُهُ عَلَى مَا أَخَذَ وَأَعْطَى، وَعَلَى مَا أَبْلَى وَابْتَلَى).

منظور از «أَخَذَ» گرفتن نعمتها و مواهب الهى است و منظور از «أَعْطَى» بخشيدن آنهاست و نيز منظور از «أَبْلَى» دادن نعمت و منظور از «وَابْتَلَى» آزمودن به وسيله گرفتن نعمتهاست و به همين دليل بسيارى از شارحان نهج البلاغه اين دو جمله را تفسيرى دانسته اند (يعنى اخذ را مساوى ابلى و اعطى را مساوى ابتلى ذكر كرده اند).

ولى احتمال دارد اوّلى اشاره به نعمتهاى مادى و دوّمى اشاره به نعمتهاى معنوى باشد; زيرا واژه اخذ بيشتر در امور مادى به كار مى رود.

به هر حال از تعبيرات بالا به خوبى استفاده مى شود كه، ممكن است گرفتن نعمتها نيز خودش نعمتى باشد زيرا گاه وفور نعمت سبب غرور و دورى از خدا وبيگانگى از خلق مى گردد.

اضافه بر اين حمد در برابر سلب نعمتها نشانه تسليم مطلق در برابر مشيّت الهى است.

سپس به ذكر سه وصف ديگر از اوصاف پروردگار كه در واقع هشدارى است به همه انسانها كه مراقب خويش و اعمال و نيّات خويش باشند اشاره كرده، مى فرمايد : «همان كسى كه نزد هر چيز مخفى حاضر است (و از آن آگاهى دارد) و در درون (جانها) حضور دارد و از آنچه سينه ها در خود پنهان داشته، و (نيز) از خيانت چشمها با خبر است» (الْبَاطِنُ لِكُلِّ خَفِيَّة(1)، وَالْحَاضِرُ لِكُلِّ سَرِيرَة، العَالِمُ بِمَا تُكِنُّ الصُّدُورُ، وَمَا تَخُونُ الْعُيُونُ).

اين اوصاف، به خوبى نشان مى دهد كه علم پروردگار علم حضورى است يعنى او در هر كجا حاضر و ناظر است، پنهان و آشكار براى او مفهوم ندارد، حضور و غياب براى او يكسان است، اسرار درون سينه ها را مى داند، گردش چشمهايى را كه به خيانت مى گردد مى بيند و از باطن و درون هر كس و هر چيز آگاه است.

به راستى اگر انسان به هنگام حمد و ستايش پروردگار و ذكر اين اوصاف در حقيقت آنها بينديشد، و به آن ايمان راسخ داشته باشد همه عالم را محضر خدا بداند و خدا را در درون جان و روح و فكر خود حاضر ببيند، چگونه ممكن است آلوده گناه و يا حتّى فكر گناه شود.

سپس در پايان اين فراز شهادت خالصانه به وحدانيّت حق و نبوّت پيامبر داده مى فرمايد : «و گواهى مى دهيم كه معبودى جز او نيست و محمّد (صلى الله عليه وآله)برگزيده و فرستاده اوست گواهى و شهادتى كه درون و برون، وقلب و زبان، در آن هماهنگ است» (وَنَشْهَدُ أَنْ لاَ إلهَ غَيْرُهُ، وَأَنَّ مُحَمَّداً نَجِيبُهُ(2) وَبَعِيثُهُ(3)، شَهَادَةً يُوَافِقُ فِيهَا السِّرُّ الاِْعْلاَنَ، والْقَلْبُ اللِّسَانَ).

بديهى است گواهى به اين دو اصل اساسى كه پايه هاى ايمان را تشكيل مى دهد، انسان را به نفى معبودهاى ديگر دعوت مى كند و از عبادت شيطان و هواى نفس امّاره، بر حذر مى دارد و گواهى به نبوّت پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) او را به اطاعت فرمانهايش فرا مى خواند، به ويژه شهادتى كه تنها بر زبان جارى نيست بلكه قلب و جان انسان نيز با آن هم صداست.

* * *

##### 1. «لام» در «لكلّ خفيّة» به معنى «فى» يا به معنى «مع» است همچنين «لام» در «لكلّ سريرة».
2. «نجيب» از مادّه «نجابت» به معنى شىء يا انسان برگزيده و نفيس و برتر است.
3. «بعيث» از مادّه «بعثت» به معنى مبعوث شده است.

▲بخش دوّم

ومنها : فَإنَّهُ وَاللهِ الْجِدُّ لاَ اللَّعِبُ، والْحَقُّ لاَ الْكَذِبُ. وَمَا هُوَ إلاَّ الْمَوْتُ أَسْمَعَ دَاعِيهِ، وَأَعْجَلَ حَادِيهِ. فَلاَ يَغُرَّنَّكَ سَوَادُ النّاسِ مِنْ نَفْسِكَ، وَقَدْ رَأَيْتَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِمَّنْ جَمَعَ الْمَالَ وَحَذِرَ الاْقْلاَلَ، وَأَمِنَ الْعَوَاقِبَ ـ طُولَ أَمَل واسْتِبْعَادَ أَجَلِ ـ كَيْفَ نَزَلَ بِهِ الْمَوتُ فَأَزْعَجَهُ عَنْ وَطَنِهِ، وَأَخَذَهُ مِنْ مَأْمَنِهِ، مَحْمُولاً عَلَى أَعْوَادِ الْمَنَايَا يَتَعَاطَى بِهِ الرِّجَالُ الرِّجَالَ، حَمْلاً عَلَى الْمَنَاكِبِ وَإمْسَاكاً بِالاَْنَامِلِ. أَمَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَأْمُلُونَ بَعِيداً، وَيَبْنُونَ مَشِيداً، وَيَجْمَعُونَ كَثِيراً ! كَيْفَ أَصْبَحَتْ بُيُوتُهُمْ قُبُوراً، وَمَا جَمَعُوا بُوراً; وَصَارَتْ أَمْوَالُهُمْ لِلْوَارِثِينَ، وَأَزْوَاجُهُمْ لِقَوْم آخَرِينَ; لاَ فِي حَسَنَة يَزِيْدُونَ، وَلاَ مِنْ سَيِّئَة يَسْتَعْتِبُونَ !

### ترجمه

به خدا سوگند اين را كه مى گويم جدّى است نه شوخى، واقعيت است نه دروغ، وآن اين كه چيزى جز مرگ (در پايان كار) نيست (همان مرگى كه) مناديش بانگ خودرا به گوش (همگان) رسانده و ساربانش با آواز حدى (همه را) به سرعت پيش مى برد، حال كه چنين است انبوه زندگان تو را فريب ندهند و از خود غافل نسازند، با اين كه افرادى را پيش از خود به چشم ديدى، از كسانى كه ثروتها جمع آورى كردند واز فقر و بيچاره گى پرهيز داشتند و بر اثر آرزوهاى طولانى ودور شمردن اجل خودرا در امان دانستند، ديدى مرگ چه سان بر آنها فرود آمد و آنان را از وطنشان بيرون راند و از جايگاه امنشان برگرفت، اين در حالى بود كه آنها را بر چوبه هاى مرگ (و تابوت) حمل مى كردند و مردان آنها را دست به دست بر دوش مى بردند و با سرانگشتان نگاه مى داشتند (گويى از گرفتن تابوت آنها با تمام دست خود نفرت و وحشت داشتند) آيا نديديد كسانى را كه آرزوهاى دراز داشتند و كاخهاى (رفيع و) استوار بنا كردند و اموال فراوانى گرد آوردند چگونه خانه هايشان گورستان شد و آنچه را جمع كرده بودند بر باد رفت و از چنگشان خارج گشت ؟ اموالشان به دست وارثان افتاد و همسرانشان در اختيار ديگران قرار گرفتند (و از همه اسفناك تر اين كه) نه مى توانند چيزى بر حسناتشان بيفزايند و نه از گناهان خود توبه كنند !

▲شرح و تفسير

▲ديدى چه سان مرگ بر آنها فرود آمد ؟

امام (عليه السلام) در اين بخش از كلمات پر معنى خود در اين خطبه همگان را هشدار مى دهد كه اين زندگى به هر حال پايان مى گيرد و دير يا زود ـ كه در هر حال زود است ـ بايد از اين جهان رخت بر بندد و به سراى جاويدان عزيمت كند و در برابر اعمال خويش، قرار گيرد مى فرمايد :

«به خدا سوگند اين را كه مى گويم جدّى است نه شوخى و بازى، واقعيت است، نه دروغ، و آن اين كه چيزى جز مرگ (در پايان كار) نيست (همان مرگى كه) مناديش بانگ خودرا به گوش (همگان) رسانده و ساربانش با آواز حدى (همه را) به سرعت پيش مى برد». (فَإنَّهُ وَاللهِ الْجِدُّ لاَ اللَّعِبُ، والْحَقُّ لاَ الْكَذِبُ. وَمَا هُوَ إلاَّ الْمَوْتُ أَسْمَعَ دَاعِيهِ(1)، وَأَعْجَلَ حَادِيهِ(2)).

از آن جا كه مرگ براى همه انسانها يك واقعيت اجتناب ناپذير و قطعى است امام (عليه السلام) سخنش را در اين جا با انواع تأكيدها ـ كه به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه به ده نوع مى رسد ـ مؤكد ساخته است(3)، و به اين ترتيب مى فرمايد : صداى منادى مرگ از هر سو به گوش مى رسد، و بانگ «الرحيل» فضاى جهان را پر كرده، و فرشته مرگ پير و جوان و كودك را نمى شناسد و در كنار همه كمين كرده و در انتظار فرمان خداست.

سپس مى فرمايد : «حال كه چنين است انبوه زندگان تو را فريب ندهند و از خود غافل نسازند، با اين كه افرادى را پيش از خود به چشم ديدى، از كسانى كه ثروتها جمع آورى كردند و از فقر و بيچارگى پرهيز داشتند و بر اثر آرزوهاى طولانى و دور شمردن اجل، خودرا در امان دانستند، ديدى مرگ چه سان بر آنها فرود آمد و آنان را از وطنشان بيرون راند و از جايگاه امنشان برگرفت ؟ !» (فَلاَ يَغُرَّنَّكَ سَوَادُ النّاسِ مِنْ نَفْسِكَ، وَقَدْ رَأَيْتَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِمَّنْ جَمَعَ الْمَالَ وَحَذِرَ الاْقْلاَلَ، وَأَمِنَ الْعَوَاقِبَ ـ طُولَ أَمَل واسْتِبْعَادَ أَجَلِ ـ كَيْفَ نَزَلَ بِهِ الْمَوتُ فَأَزْعَجَهُ(4) عَنْ وَطَنِهِ، وَأَخَذَهُ مِنْ مَأْمَنِهِ).

جمله «فَلاَ يَغُرَّنَّكَ سَوَادُ النّاسِ»، دو معنا مى تواند داشته باشد : نخست اين كه : اگر توده هاى مردم را مى بينى كه زنده و سالمند، تو را فريب ندهند و از مرگ غافل نسازند، ديگر اين كه : توده هاى مردم تو را وسوسه نكنند و فريب ندهند كه به فكر زندگى باش، نه به فكر مرگ.

مفهوم جمله «حَذِرَ الاْقْلاَلَ»، در اين جا اين است كه : با جمع كردن اموال خودرا از فقر (به گمان خويش) دور ساختند.

و جمله «أَمِنَ الْعَوَاقِبَ»، مفهومش اين است كه : به خاطر آرزوهاى دور و دراز و اين كه هنوز براى مردن زود است خودرا از عاقبت كار در امان مى پنداشتند، ولى على رغم همه اين آرزوها و پندارها ناگهان مرگ بر سر آنها فرود آمد و با شتاب و شدّت آنها را از وطن مألوفشان خارج ساخت، و از جايگاه امنشان بيرون راند.

در ادامه اين سخن، مى فرمايد : «اين در حالى بود كه آنها را بر چوبه هاى مرگ (و تابوت) حمل مى كردند و مردان، آنها را دست به دست، بر دوش مى بردند و با سرانگشتان نگاه مى داشتند». (گويى از گرفتن تابوت آنها با تمام دست خود نفرت و وحشت داشتند !) (مَحْمُولاً عَلَى أَعْوَادِ الْمَنَايَا يَتَعَاطَى بِهِ الرِّجَالُ، الرِّجَالَ حَمْلاً عَلَى الْمَنَاكِبِ وَإمْسَاكاً بِالاَْنَامِلِ).

امام (عليه السلام) در اين تعبيرات صريح و گويا و تكان دهنده، پايان زندگى ثروتمندان بى خيال و مغروران جاه و جلال را، مخصوصاً به هنگام مرگ ناگهانى، به بهترين وجهى ترسيم فرموده، تعبيراتى كه پرده هاى غفلت را از مقابل چشم انسان دور مى سازد، و هر شنونده اى را از خواب بى خبرى بيدار مى كند، و به راستى اگر هاديان راه و معلّمان انسانها، گهگاه با اين گونه عبارات بانگ بيدار باش سر ندهند معلوم نيست عاقبتِ كارِ انسان به كجا برسد.

سپس امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن، همين معنا را در لباس جالب ديگرى پوشانده، و به همگان چنين مى فرمايد : «آيا نديديد كسانى را كه آرزوهاى دراز داشتند و كاخهاى (رفيع) و استوار بنا كردند، و اموال فراوانى گردآوردند، چگونه خانه هايشان گورستان شد و آنچه را جمع كرده بودند بر باد رفت (و از چنگشان خارج شد ؟) اموالشان به دست وارثان افتاد، و همسرانشان در اختيار ديگران قرار گرفتند !» (أَمَا رَأَيْتُمُ الَّذِينَ يَأْمُلُونَ بَعِيداً، وَيَبْنُونَ مَشِيداً(5)، وَيَجْمَعُونَ كَثِيراً ! كَيْفَ أَصْبَحَتْ بُيُوتُهُمْ قُبُوراً، وَمَا جَمَعُوا بُوراً; وَصَارَتْ أَمْوَالُهُمْ لِلْوَارِثِينَ، وَأَزْوَاجُهُمْ لِقَوْم آخَرِينَ).

سپس مى فرمايد : «(و از همه اسفناكتر اين كه) نه مى توانند چيزى بر حسنات خود بيفزايند، و نه از گناهان خود توبه كنند !» (لاَ فِي حَسَنَة يَزِيْدُونَ، وَلاَ مِنْ سَيِّئَة يَسْتَعْتِبُونَ !).

آرى ! هنگامى انسان از خواب غفلت بيدار مى شود كه سيلى اجل بر صورت او نواخته شود، و در آن لحظه پرونده هاى اعمال را به كلّى مى بندند، نه چيزى بر حسنات، مى توان افزود و نه چيزى از سيئات، مى توان كاست. اگر تمام زندگى انسان را از او مى گرفتند ولى پرونده هاى اعمال گشوده بود و راه براى جبران باز بود غصّه اى نداشت; غم و اندوه بى پايان، آن زمان وجود انسان را فرا مى گيرد كه راه را براى جبران گذشته، به كلّى بسته ببيند.

* * *

##### 1. «أَسْمَعَ» فعل است و «دَاعِى» فاعل وضمير آن به «موت» بر مى گردد ومفعول آن «جميع الناس» است كه محذوف مى باشد يعنى دعوت كننده و منادى مرگ صداى خودرا به گوش همگان رسانده است.
2. «حَادِى» از مادّه «حِداء» به معنى كسى است كه با آواز مخصوص خود شتران را سرگرم مى كند و به حركت سريع وامى دارد و اين جمله نيز شامل فعل و فاعل و همچنين مفعول محذوف است (مانند جمله سابق).
3. اين ده نوع تأكيد عبارت است از «انّ»، ضمير شأن (اگر بپذيريم ضمير در «انّه» ضمير شأن است) جمله اسميه، قسم جلاله، جدّ، الف و لامى كه بر سر آن آمده، «لا اللعب»، «الحقّ»، «لا الكذب» و استفاده از «حصر» در جمله «ما هو إلاّ...».
4. «ازعج» از مادّه «ازعاج» به معنى از جا كندن و بيرون راندن است.
5. «مشيد» از مادّه «شيد» (بر وزن بيد) به دو معنا آمده است : نخست به معنى ارتفاع و ديگرى به معنى گچ، از همين رو به قصرهاى مرتفع و بلند و سر به آسمان كشيده قصر مشيد مى گويند و همچنين به قصرهايى كه بسيار محكم مى سازند تا از حوادث روزگار مصون بماند (در مقابل خانه هاى مستضعفين كه غالباً از گل ساخته مى شود) قصر مشيد گفته مى شود.

▲بخش سوّم

فَمَنْ أَشْعَرَ التَّقْوَى قَلْبَهُ بَرَّزَ مَهَلُهُ، وَفَازَ عَمَلُهُ. فَاهْتَبِلُوا هَبَلَهَا، وَاعْمَلُوا لِلْجَنَّةِ عَمَلَهَا : فَإِنَّ الدُّنْيَا لَمْ تُخْلَقْ لَكُمْ دَارَ مُقَام، بَلْ خُلِقَتْ لَكُمْ مَجَازاً لِتَزَوَّدُوا مِنْهَا الأَعْمَالَ إلَى دَارِ الْقَرَارِ. فَكُونُوا مِنْهَا عَلَى أَوْفَاز. وَقَرِّبُوا الظُّهُورَ لِلزِّيَالِ.

### ترجمه

هر كس تقوا را در كانون قلب خويش قرار دهد كارهاى نيك او ظاهر مى شود، وعملش به پيروزى مى رسد، پس براى تحصيل تقوا فرصت را غنيمت شمريد، و براى بهشت (جاويدان) عمل شايسته آن را انجام دهيد، (بدانيد) دنيا به عنوان اقامتگاه هميشگى شما خلق نشده، بلكه به عنوان گذرگاه شما آفريده شده است تا از آن زاد و توشه اعمال صالح براى سراى جاودانى برگيريد، اكنون كه چنين است به سرعت آماده كوچ كردن از آن باشيد و مركبها را براى ترك دنيا آماده كنيد !

▲شرح و تفسير

▲گذرگاهى به نام دنيا

امام (عليه السلام) بعد از مقدمات حساب شده اى كه در آغاز و بخش ميانه اين خطبه در مورد علم و آگاهى خداوند نسبت به همه چيز مخصوصاً نسبت به اعمال و نيّات بندگان، و همچنين نزديك بودن مرگ و عبرت انگيز بودن سرگذشت پيشينيان، بيان فرمود، چنين نتيجه گيرى مى فرمايد : «بنابراين هر كس تقوا را در كانون قلب خويش قرار دهد كارهاى نيك او ظاهر مى شود، وعملش به پيروزى مى رسد» (فَمَنْ أَشْعَرَ التَّقْوَى قَلْبَهُ بَرَّزَ(1) مَهَلُهُ(2)، وَفَازَ عَمَلُهُ).

روشن است اگر تقواى الهى در اعماق دل انسان ريشه بدواند، شاخ و برگ و ميوه هايش از دست و زبان و چشم و گوش او ظاهر مى شود، چرا كه تقوا همان حالت خدا ترسى درون است كه انگيزه اى است نيرومند براى اعمال نيك و عامل بازدارنده اى است در برابر گناه.

سپس مى افزايد : «پس براى تحصيل تقوا فرصت را غنيمت شمريد و براى بهشت (جاويدان) عمل شايسته آن را انجام دهيد» (فَاهْتَبِلُوا هَبَلَهَا(3)، وَاعْمَلُوا لِلْجَنَّةِ عَمَلَهَا).

اشاره به اين كه : بهشت و سعادت را رايگان به كسى نمى دهند، و با گمان و پندار و ادعاهاى تو خالى حاصل به دست نمى آيد، كليد بهشت همان اعمال صالح است و اعمال صالح از تقوا بر مى خيزد.

و در ادامه، اشاره به وضع دنيا و آخرت و موقعيت هر كدام از اين دو گروه مى فرمايد : «(بدانيد) دنيا به عنوان اقامتگاه هميشگى شما خلق نشده، بلكه به عنوان گذرگاه شما آفريده شده است تا از آن زاد و توشه اعمال صالح براى سراى جاودانى برگيريد» (فَإِنَّ الدُّنْيَا لَمْ تُخْلَقْ لَكُمْ دَارَ مُقَام، بَلْ خُلِقَتْ لَكُمْ مَجَازاً لِتَزَوَّدُوا مِنْهَا الأَعْمَالَ إلَى دَارِ الْقَرَارِ).

جهان بينى اسلامى كه بارها در قرآن و در نهج البلاغه آمده است دنيا را يك گذرگاه، يك پل، يك ميدان تمرين، و سرانجام يك بازار تجارت و مقدمه اى براى آخرت كه جايگاه اصلى انسان است معرفى مى كند، و اگر با اين ديدگاه به دنيا بنگريم همه چيز در نظر ما رنگ ديگرى به خود مى گيرد و ما را از آلودگى به گناه و ظلم و ستم باز مى دارد و به سوى نيكيها دعوت مى كند.

ولى پيروان مكتبهاى مادى كه دنيا و مواهب آن را هدف نهايى خود مى پندارند و از سراى آخرت به كلى غافلند، آلودگى به گناهان و كشمكشهاى پايان ناپذير براى جلب اموال و دست آوردن مقامات ظاهرى در انتظار آنهاست، هرگز آتش جنگ در ميانشان فروكش نمى كند و درگيريها در ميان آنان پايان نمى پذيرد.

و در آخرين جمله اين خطبه در يك نتيجه گيرى كوتاه و زيبا و پر معنا مى فرمايد : «اكنون كه چنين است، به سرعت آماده كوچ كردن از آن باشيد و مركبها را براى ترك دنيا آماده كنيد» (فَكُونُوا مِنْهَا عَلَى أَوْفَاز(4). وَقَرِّبُوا الظُّهُورَ لِلزِّيَالِ(5)).

اشاره به اين كه : وقت بسيار تنگ است و موانع فراوان، و زمان كوچ كردن كاملاً نامعلوم است، نه تنها پيران كه جوانان نيز بايد هميشه به حالت آماده باش، باشند. چه بسيار پدران پير و رنجور و ناتوان ماندند و جوانان سالم و نيرومند رفتند.

* * *

##### 1. «برّز» از مادّه «بروز» به معنى ظهور و آشكار شدن و به معنى پيشى گرفتن است. توضيح اين كه اين واژه، گاه به صورت ثلاثى مجرّد (برز بر وزن ضرب) به معنى آشكار شدن و گاه به صورت باب تفعيل (برّز بر وزن صرّف) به معنى پيشى گرفتن آمده است و در متن بالا به صورت دوّم بكار رفته است هر چند در بعضىِ از نسخ به صورت ثلاثى مجرّد است.
2. «مَهل» معنى اسم مصدرى دارد و به معنى «وفق» ومداراست اين واژه در معنى فرصت براى انجام عمل صالح نيز بكار مى رود.
3. «هَبَل» گاه معنى هلاكت و از دست دادن چيزى است و گاه به معنى غنيمت آمده، و اهتبال گاه به معنى خدعه كردن و گاه به معنى غنيمت گرفتن و به چنگ آوردن چيزى است و در خطبه بالا به معنى دوّم است.
4. «اوفاز» جمع «وفز» (بر وزن نبض) به معنى سرعت كردن وعجله نمودن و آماده سفرگشتن است.
5. «زيال» به معنى «مفارقت» است و جمله «قرّبوا الظهور للزيال» مفهومش اين است كه مركبها را آماده كنيد براى كوچ كردن از دنيا و لازمه آن انجام اعمال صالح و توبه از گناه واداى حقوق خلق و خالق است.

▲نكته

▲نتيجه خطبه

امام (عليه السلام) در اين خطبه به نكته هاى مهمّى اشاره مى كند كه به طور خلاصه چنين است :

1 ـ در آغاز خطبه همه را توجه به حضور خداوند در همه جا و آگاهى او از اسرار درون وجود انسان جلب مى كند، تا همگان مراقب اعمال خويش باشند.

2 ـ گواهى حقيقى بر وحدانيّت حق و نبوت پيامبر را آن آگاهى مى شمرد كه درون و برون با هم هماهنگ باشد و از هرگونه نفاق و دورويى جدا گردد.

3 ـ توجه همگان را به نزديك بودن مرگ و كوچ از دنيا كه سبب بيدارى و آگاهى است جلب مى كند.

4 ـ مخاطبان خودرا به مطالعه تاريخ گذشتگان در كتابها و در آثارى كه از آنها در شهرها و بيابانها باقى مانده، دعوت مى نمايد، تا بدانند هر كه باشند و به هر جا برسند سرانجام چنين سرنوشتى را دارند.

5 ـ به دنبال اين اندرزها همه را به تقوا فرا مى خواند، همان تقوايى كه در درون قلب انسان جاى گيرد و آثارش در تمام اعمال او ظاهر شود.

6 ـ اين نكته را به همه مخاطبان يادآور مى شود كه بهشت را بى حساب و كتاب به كسى نمى دهند، به بها مى دهند، به بهانه، نمى دهند.

7 ـ سرانجام اين نكته مهم را يادآور مى شود كه دنيا گذرگاهى است نه جايگاه اقامت، بازار تجارتى است كه بايد همه از آن زاد و توشه برگيرند و در هر زمان آماده رحيل و حركت باشند.

* * *

▲خطبه133(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يعظّم الله سبحانه و يذكر القرآن والنبي (صلى الله عليه وآله) ويعظ الناس

از خطبه امام (عليه السلام) است كه پيرامون عظمت خداوند و يادآورى قرآن و پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) و اندرز مردم سخن مى گويد.

##### 1. «سند خطبه»
نويسنده «مصادر نهج البلاغه» سند ديگرى براى اين خطبه نيافته است، جز اين كه گفتار «ابن ابى الحديد» را كه مى گويد : «آنچه در اين خطبه آمده است بخشهايى است كه «سيّد رضى» از خطبه طولانى برگزيده است» دليل بر اين مى داند كه او اصل خطبه را ديده، هر چند به مدرك آن اشاره نكرده است. ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه گفتار «ابن ابى الحديد» استنباطى از همين خطبه موجود نهج البلاغه باشد چرا كه «سيّد رضى» با تعبير «منها ومنها» كه در اين خطبه مكرّر آمده، نشان داده است كه خطبه را به اصطلاح تقطيع كرده است و عدم پيوند ميان اين بخشها نيز نشان مى دهد كه اصل خطبه بسيار مفصّل تر بوده است.
نويسنده مصادر بعد از بيان بالا مى افزايد : («آمدى» (از علماى قرن پنجم) نيز در «غرر» اين خطبه را با تفاوتهايى ذكر كرده كه نشان مى دهد احتمالاً آن را از منبع ديگرى گرفته است).

▲خطبه در يك نگاه

با يك نگاه اجمالى به خطبه روشن مى شود كه از پنج بخش مهم تشكيل يافته است.

بخش اوّل از عظمت خداوند و قدرت مطلقه او و سجده تمام موجودات در برابر ذات پاكش سخن مى گويد.

در بخش دوّم به عظمت قرآن و دوام و بقاى آن اشاره مى فرمايد.

بخش سوّم در مورد پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) است كه خداوند او را بعد از يك دوره فترت فرستاد. ونبوت را با او پايان داد.

در بخش چهارم سخن از كم ارزش بودن دنيا به ميان آورده و همگان را به هوشيارى و شناخت دنيا و گرفتن زاد و توشه از آن دعوت مى فرمايد.

در پنجمين و آخرين بخش، اندرزهاى شايسته و مؤثرى به همه مخاطبان مى دهد و بار ديگر به سراغ قرآن وعظمت آن و لزوم تدبّر در آياتش باز مى گردد، و به اين ترتيب يك نسخه كامل سعادت براى رهروان راه حق مى نويسد.

* * *

▲بخش اوّل

وَانْقَادَتْ لَهُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةُ بِأَزِمَّتِهَا، وَقَذَفَتْ إلَيْهِ السَمَاوَاتُ وَالأَرَضُونَ مَقَالِيدَها، وَسَجَدَتْ لَهُ بِالْغُدُوِّ وَالاْصَالِ الاَْشْجَارُ النَّاضِرَةُ، وَقَدَحَتْ لَهُ مِنْ قُضْبَانِهَا النِّيرَانَ الْمُضِيئَةَ، وَآتَتْ أُكُلَهَا بِكَلِمَاتِهِ الثِّمَارُ الْيَانِعَةُ.

### ترجمه

دنيا و آخرت زمامهاى خودرا به خداوند سپرده و مطيع او هستند، آسمانها و زمينها كليدهاى خودرا به دست قدرت او افكنده، و درختان سرسبز هر صبحگاهان و شامگاهان در برابر او سجده مى كنند و از شاخه هاى خود آتش هاى پر نور به فرمان او مى افروزند، وميوه هاى رسيده آنها به فرمان خدا (در هر زمان) غذاى (انسانها) را تقديم داشته اند.

▲شرح و تفسير

▲همه چيز اين جهان به فرمان اوست

امام (عليه السلام) در اين بخش به بيان گوشه اى از اوصاف والاى خداوند پرداخته و در پنج جمله به نكته هاى دقيقى در اين زمينه اشاره مى فرمايد : نخست مى گويد : «دنيا و آخرت تمام زمامهاى خودرا به او سپرده و مطيع او شده اند» (وَانْقَادَتْ لَهُ الدُّنْيَا وَالآخِرَةُ بِأَزِمَّتِهَا(1)).

در حقيقت دنيا و آخرت را به حيوانهاى راهوار و رامى تشبيه فرموده كه زمامش بدست اوست و مى برد هر جا كه اراده او تقاضا كند.

در دوّمين جمله، همين معنا را به لباس ديگرى آراسته و چنين مى فرمايد : «آسمانها و زمينها كليدهاى خودرا به دست قدرت او افكنده اند» (وَقَذَفَتْ إلَيْهِ السَمَاوَاتُ وَالأَرَضُونَ مَقَالِيدَها(2)).

هر جا را اراده كند مى گشايد و هر جا را اراده كند قفل مى نمايد و همه كارهاى او مطابق حكمت است.

و در سوّمين جمله به سجود درختان پر طراوت در برابر ذات پاك او اشاره كرده مى فرمايد : «درختان سرسبز هر صبحگاهان و شامگاهان در برابر او سجده مى كنند». (و سر تسليم فرو مى آورند) (وَسَجَدَتْ لَهُ بِالْغُدُوِّ وَالاْصَالِ(3)الاَْشْجَارُ النَّاضِرَةُ).

بديهى است تكيه بر اشجار ناضره (درختان سرسبز) به معنى انحصار نيست، بلكه نمونه اى از زيباترين موجودات زنده جهان آفرينش است، كه هر ورقش دفترى است معرفت كردگار. و نيز صبح و شام اشاره به تمام اوقات است، همان گونه كه گاه مى گوييم ما صبح و شام در خدمت اسلام هستيم يعنى در همه حال لذا قرآن مجيد به طور مطلق مى گويد : (وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدان)(4). اين احتمال نيز وجود دارد كه آثار و عظمت خداوند در درختان به هنگام طلوع و غروب خورشيد از هر زمان آشكارتر است.

اين سجده ممكن است با زبان حال باشد چرا كه نظام دقيق آفرينش آنها از علم و قدرت بى پايان آفريننده اش حكايت مى كند، و ممكن است به زبان قال باشد، بنابراين كه همه ذرات موجودات جهان از علم و شعورى برخوردارند و خدا را آگاهانه تسبيح مى گويند و براى او سجده مى كنند.

در چهارمين جمله مى افزايد : «و از شاخه هاى خود آتش هاى نورانى به فرمان او برمى افروزند» (وَقَدَحَتْ(5) لَهُ مِنْ قُضْبَانِهَا(6) النِّيرَانَ الْمُضِيئَةَ).

و اين از عجايب قدرت خداست كه از ميان آب و خاك، مادّه اى ايجاد مى كند كه كانون آتش و نورانيّت است، همان آتش و نورى كه بسيارى از مشكلات انسانها در پرتو آن حل مى شود.

و در آخرين و پنجمين جمله مى فرمايد : «ميوه هاى رسيده آنها به فرمان خدا (در هر زمان) غذاى (انسانها) را تقديم كرده اند» (وَآتَتْ أُكُلَهَا بِكَلِمَاتِهِ الثِّمَارُ الْيَانِعَةُ(7)).

* * *

##### 1. «ازمّه» جمع «زمام» به معنى مهار و افسار است.
2. «مقاليد» به گفته غالب ارباب لغت جمع «مقليد» و به گفته بعضى جمع «مقلاد» است كه به معنى كليد مى باشد، وبه گفته «لسان العرب» اصل آن از كلمه فارسى «كليد» گرفته شده است . اين واژه (مقاليد) به گفته «لسان العرب» گاه به معنى «خزائن» نيز آمده است ولى در خطبه بالا معنى اوّل يعنى كليد مناسب تر و با تعبير به «أزمّه» در جمله قبل و «قذفت» در اين جمله هماهنگ تر است.
3. «غدوّ» جمع «غدوه» به معنى صبحگاه است و «آصال» جمع «أُصُل» (بر وزن رسل) و آن نيز جمع «اصيل» از مادّه «اصل» است كه به معنى عصر و آخر روز مى آيد و بعضى از ارباب لغت آصال و اصل هر دو را جمع اصيل دانسته اند.
4. الرحمن، آيه 6.
5. «قدحت»ازمادّه «قدح»(بر وزن مدح) به معنى زدن سنگ و چخماق به يكديگر براى توليد جرقّه آتش است، كه در قديم معمول بوده است سپس به معنى برافروختن آتش آمده است.
6. «قضبان» جمع «قضيب» به معنى شاخه درخت است و «قضب» (بر وزن نبض) به معنى ميوه هاى بوته اى نيز آمده است.
7. «يانعه» از مادّه «ينع» (بر وزن منع) به معنى رسيدن و شاداب شدن ميوه است.

▲نكته

▲بر هر چه نظر كردم سيماى تو مى بينم

جمله هاى پر معنى بالا كه آثار توحيد و عظمت خدا را در عبارات مختلف و لباسهاى گوناگون بيان مى دارد، هماهنگ با آيات قرآن است.

قرآن مجيد در يكجا مى فرمايد : « (لَهُ الْحَمْدُ فِى الاُْولَى وَالاَْخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ); ستايش براى اوست در اين جهان و در جهان ديگر، حاكميت نيز (در دو جهان) از آن اوست و همه شما به سوى او بازگردانده مى شويد»(1).

و در جاى ديگر مى فرمايد :« (لَّهُ مَقَالِيدُ السَّمَـاوَا تِ وَالاَْرْضِ); كليدهاى آسمان و زمين از آن اوست»(2).

و در آيه ديگر مى خوانيم : « (أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَن فِى السَّمَـوَا تِ وَمَن فِى الاَْرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَآبُّ); آيا نديدى كه تمام كسانى كه در آسمانها و كسانى كه در زمينند براى خدا سجده مى كنند، و(همچنين) خورشيد و ماه و ستاره گان و كوهها و درختان و جنبدگان»(3).

ونيز مى فرمايد : « (الَّذِى جَعَلَ لَكُم مِّنَ الشَّجَرِ الاَْخْضَرِ نَارًا فَإِذَ آ أَنتُم مِّنْهُ تُوقِدُونَ); همان خدايى كه براى شما از درخت سبز آتش آفريد و شما به وسيله آن آتش مى افروزيد»(4).

و نيز در جاى ديگر فرموده : « (وَهُوَ الَّذِى أَنشَأَ جَنَّـت مَّعْرُوشَـت وَغَيْرَ مَعْرُوشَـت وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ .... كُلُواْ مِن ثَمَرِهِ إِذَ ا أَثْمَرَ...); او كسى است كه باغهاى معروش (باغهايى كه شاخه هاى درختانش روى دار بست هاست) و باغهاى غير معروش آفريد، و همچنين نخل و انواع زراعت كه از نظر ميوه و طعم با هم متفاوتند... از ميوه هاى آن به هنگامى كه به ثمر مى رسد بخوريد...»(5).

به هر حال هر چه در آيات قرآن مجيد و خطبه هايى همچون خطبه بالا دقت مى كنيم، عظمت و قدرت و نعمت خداوند بر ما آشكارتر مى شود و حس شكرگزارى، ما را به سوى او فرا مى خواند تا از چشمه زلال معرفتش سيراب شويم و به صفات جمال و جلالش آشنا گرديم.

* * *

##### 1. قصص، آيه 70.
2. زمر، آيه 63.
3. حج، آيه 18.
4. يس، آيه 80 .
5. انعام، آيه 141.

▲بخش دوّم

منها : وَ كِتَابُ اللهِ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ نَاطِقٌ لاَ يَعْيَا لِسَانُهُ، وَبَيْتٌ لاتُهْدَمُ أَرْكَانُهُ، وَعِزٌّ لاَ تُهْزَمُ أَعْوَانُهُ.

### ترجمه

كتاب خداوند در ميان شماست سخنگويى است كه هرگز زبانش (از حق گويى) خسته نمى شود، و خانه اى است كه پايه هايش هرگز فرو نمى ريزد، و قدرتى است كه هيچ گاه يارانش شكست نمى خورند !

▲شرح و تفسير

▲قرآن كتاب جاويدان

امام (عليه السلام) در اين بخش كوتاه از كلامش، به اهميّت كلام الله، قرآن مجيد مى پردازد و با سه جمله كوتاه و گويا، حق مطلب را ادا مى كند مى فرمايد : «كتاب خداوند در ميان شماست سخنگويى است كه هرگز زبانش (از حق گويى) خسته نمى شود، و خانه اى است كه پايه هايش هرگز فرو نمى ريزد، و قدرتى است كه هيچ گاه يارانش شكست نمى خورند» (وَ كِتَابُ اللهِ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ(1) نَاطِقٌ لاَ يَعْيَا(2) لِسَانُهُ، وَبَيْتٌ لاَّ تُهْدَمُ أَرْكَانُهُ، وَعِزٌّ لاَ تُهْزَمُ أَعْوَانُهُ).

در جمله اوّل اشاره به هدايت قرآن در هر زمان و هر مكان و در هر شرايط و هر دوران مى نمايد، گر چه ظاهراً خاموش است ولى با صد زبان، پيوسته سخن مى گويد و هر كس در كنار آن بنشيند و گوش هوش به آن بسپارد آواز قرآن را مى شنود كه درس هاى زندگى سعادت بخش را پيوسته در گوش انسانها فرو مى خواند.

جمله «لاَيَعْيَا لِسَانُهُ» (زبانش خسته و ناتوان نمى شود) ممكن است اشاره به اين باشد كه گذشت زمان هرگز حقايق قرآن را كهنه نمى كند، و چنانكه در روايات وارد شده همواره تازه و شاداب است(3).

و در جمله دوّم اشاره به نكته ديگرى مى كند و آن مسأله حافظيّت قرآن است، همان گونه كه يك خانه مستحكم كه داراى ستون هاى استوار است اهل خودرا از گزند حوادث، گرما، سرما، حيوانات درنده و دشمنان و سارقان حفظ مى كند، قرآن مجيد نيز پيروان خودرا در چنبر تعليمات خود گرفته و از انحراف و گمراهى و وسوسه خناسان و دستبرد شياطين محفوظ مى دارد.

و در سوّمين جمله به اين حقيقت اشاره مى فرمايد كه هر كس در سايه قرآن قرار گيرد و به يارى قرآن برخيزد، قدرتى شكست ناپذير مى شود، چرا كه قدرت هدايت قرآن از قدرت خداوند سرچشمه گرفته و قدرت خداوند شكست ناپذير است، و به مصداق « (إنْ يَنْصُرْكُمْ اللهُ فَلاَ غَالِبَ لَكُمْ)(4); اگر خدا شما را يارى كند هيچ كس بر شما چيره نمى شود»، آنان كه مشمول يارى قرآن شوند از هيچ دشمنى شكست نمى خورند.

* * *

##### 1. «اظهر» جمع «ظهر» به معنى پشت هر چيزى است و تعبير به «بين اظهركم» در بسيارى از موارد به معنى دفاع كردن از چيزى بكار مى رود، چرا كه هنگامى كه افراد، بخواهند مثلاً از شهرى دفاع كنند پشت به آن شهر كرده و اطراف آن حلقه مى زنند و رو به سوى دشمن مى كنند. سپس اين تعبير در مواردى كه شخص يا چيزى در ميان جمعيّتى قرار دارد اعم از اين كه پشتيبان او باشند يا نباشند بكار رفته است و در خطبه بالا به همين معناست.
2. «يعيى» از مادّه «عىّ» (بر وزن حىّ) به معنى خسته شدن و ناتوان گشتن است و به گفته «راغب» در «مفردات» در اصل به معنى ناتوانى و عجزى است كه بر اثر راه رفتن زياد به جسم انسان عارض مى شود سپس به هر نوع عجز و ناتوانى و تعب اطلاق شده است.
3. اين سخن در حديثى از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است كه فرمود : «هُوَ في كُلِّ زَمَان جَديدٌ وَعِنْدَ كُلِّ قَوم غَضٌّ إلى يَوْمِ القِيامَةِ». (بحار الانوار، جلد 2، صفحه 280).
4. آل عمران، آيه 160.

▲نكته

▲قرآن ناطق

ممكن است جمله اى كه در فراز بالا آمد كه از قرآن به ناطقى خستگى ناپذير تعبير فرموده، اين سؤال را برانگيزد كه چگونه اين تعبير با بيان ديگرى كه از شخص امام (عليه السلام) در خطبه 158 نقل شده سازگار است، آن جا كه مى فرمايد : «ذلِكَ القُرآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَلَنْ يَنْطِقَ وَلكِنْ اُخْبِرُكُمْ عَنْهُ; اين قرآن است او را به نطق درآوريد ولى او هرگز سخن نمى گويد اما من شما را از آن با خبر مى سازم».

و با جمله ديگرى كه در خطبه 183 آمده است كه مى فرمايد : «فَالْقُرآنُ آمِرٌ زاجِرٌ وَصامِتٌ نَاطِقٌ; قرآن امر و نهى مى كند و خاموش و گوياست».

آيا اين تعبيرات با هم تضاد ندارد ؟

پاسخ اين سؤال با كمى دقت روشن مى شود. يا به تعبير ديگر عبارات بالا يكديگر را تفسير مى كنند زيرا هنگامى كه امام (عليه السلام) در يك عبارت از قرآن تعبير به صامت و ناطق مى كند، مفهومش اين است كه هر تعبيرى ناظر به چيزى است مثلاً مى توان گفت : قرآن از نظر ظاهر خاموش است ولى در واقع با صداى رسا سخن مى گويد، يا اين كه در برابر افراد سطحى نگر خاموش است ولى براى انديشمندان و متدّبران در قرآن به وضوح سخن مى گويد، و يا اين كه قرآن در ادامه راهكارهاى اصولى ناطق است ولى براى تطبيق آن بر مصاديق و استنباط احكام جزئى (مانند داستان تحكيم در جريان جنگ صفّين) بايد مجتهدان آگاه از آن سخن بگويند.

اين احتمالات سه گانه منافاتى با هم ندارند و همه مى تواند در مفهوم جامع كلام امام (عليه السلام) جمع شوند.

در ذيل همين خطبه توضيح بيشترى در اين زمينه خواهد آمد.

* * *

▲بخش سوّم

منها : أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ، وَتَنَازُع مِنَ الاَْلْسُنِ، فَقَفَّى بِهِ الرُّسُلَ، وَخَتَمَ بِهِ الْوَحْيَ، فَجَاهَدَ فِي اللهِ الْمُدْبِرِينَ عَنْهُ، وَالْعَادِلِينَ بِهِ.

### ترجمه

خداوند او (پيامبر اسلام) را پس از يك دوران فترت و فاصله از پيامبران پيشين فرستاد، به هنگامى كه هر كسى به گونه اى (از مذهب خود) سخن مى گفت (و نزاع در ميان آنها درگرفته بود) او را به دنبال رسولان (پيشين) فرستاد (تا برنامه هاى آنها را كامل كند) و وحى (خود) را با او پايان داد. و او در راه خدا با كسانى كه به خدا پشت كرده و آنها كه براى او همتايى قرار داده بودند به جهاد پرداخت.

▲شرح و تفسير

▲رسالت خاتم الأنبيا

به دنبال بخش اوّل و دوّم كه سخن از صفات پروردگار و قرآن مجيد مى گفت، امام (عليه السلام) در اين بخش، در چند جمله كوتاه و پرمعنا از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد، مى فرمايد : «خداوند او (پيامبر اسلام) را پس از يك دوران فترت و فاصله، از پيامبران پيشين فرستاد، به هنگامى كه هر كسى به گونه اى (از مذهب خود) سخن مى گفت (و نزاع در ميان آنها در گرفته بود) » (أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَة(1) مِنَ الرُّسُلِ، وَتَنَازُع مِنَ الاَْلْسُنِ).

تعبيـر به «تَنَـازُع مِـنَ الاَْلْسُنِ» اشاره به اين است كه گفتگوهاى پيروان مذاهب مختلف، اعم از بت پرستان و اهل كتاب و آنان كه به هيچ مذهبى ايمان نداشتند، يك گفتگوى منطقى با محتواى فكرى و عقلى نبود، بلكه هر كدام براى اثبات حقانيّت خود الفاظى از روى تعصّب به هم مى بافتند، و همين نزاع و اختلافهاى لفظى گاه سرچشمه جنگها و خون ريزيهاى شديدى مى شد.

سپس مى افزايد : «خداوند او را به دنبال رسولان (پيشين) فرستاد (تا برنامه هاى آنها را كامل كند) و وحى خود را به او پايان داد» (فَقَفَّى(2) بِهِ الرُّسُلَ، وَخَتَمَ بِهِ الْوَحْيَ).

در اين جا امام (عليه السلام)، به دو نكته اشاره مى فرمايد : نخست اين كه : پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) مسير پيامبران پيشين را ادامه داد، چرا كه مسير همه آنها از نظر كلى يكى است، و ديگر اين كه : برنامه هاى آنها را به كمال رسانيد و نبوت را به او ختم كرد.

و در پايان اين فراز مى فرمايد : «پس او در راه خدا با كسانى كه به خدا پشت كرده، و آنها كه براى او همتايى قرار داده بودند به جهاد پرداخت» (فَجَاهَدَ فِي اللهِ الْمُدْبِرِينَ عَنْهُ، وَالْعَادِلِينَ(3) بِهِ).

در واقع كافران دو گروه بودند : گروهى كه به كلى خدا را به فراموشى سپرده و اعتقادى به حق نداشتند و گروه ديگرى كه مشرك بوده و براى خداوند همتايانى قرار داده بودند. پيامبر (صلى الله عليه وآله) با هر دو گروه جهاد كرد، نخست جهاد فرهنگى و تبليغى; سيزده سال تمام به اين جهاد پرداخت و گروه زيادى را از اين طريق به آيين اسلام درآورد سپس هنگامى كه مشاهده كرد گروه معاندان و بندگان زر وزور، سدّ راه مردم پاكدل و مانع پذيرش آيين خدا هستند، دست به جهاد نظامى زد تا مانع را از سر راه بردارد، بى آن كه كسى را مجبور به پذيرش آيين خود كند، چرا كه (لاَ إكْراهَ فِي الدِّينْ).

كوتاه سخن اين كه : امام (عليه السلام) در اين عبارت، تمام برنامه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) را در جهاد خلاصه مى كند، جهادى كه مفهوم وسيعى دارد و هرگونه تلاش و كوشش را براى پيشرفت آيين حق شامل مى شود.

تعبير به «جَاهَدَ فِي اللهِ» اشاره لطيفى به اين نكته است كه او هرگز نه در بند مال بود، و نه مقام، و نه جاه، و نه جلال، بلكه، تنها براى خدا و نجات بندگان او تلاش و جهاد نمود.

* * *

##### 1. «فترة وفتور» در اصل به معنى سكون و آرامش است و گاه به معنى ضعف و سُستى مى آيد و به فاصله ميان دو حركت يا دو حادثه يا دو انقلاب نيز گفته مى شود و به همين مناسبت از فاصله هاى ميان ظهور انبياى بزرگ به دوران فترت تعبير مى كنند.
2. «قفّى» از مادّه «قفا» به معنى پشت آمده است. اين تعبير در مورد پشت سر چيز ديگرى در آمدن به كار مى رود.
3. «عادلين» جمع «عادل» از مادّه «عدل» (بر وزن فكر) است به معنى معادل و شبيه و همتا قرار دادن مى باشد و هر گاه از مادّه «عدل» (بر وزن نظم) گرفته شود به معنى عدالت و دادگرى است واگر از مادّه «عدول» باشد به معنى منحرف شدن و بازگشت از چيزى است بنابراين واژه «عادل» در سه معنا به كار مى رود ولى در خطبه بالا به همان معنى اوّل يعنى همتا قرار دادن آمده است. (توجه كنيد معنى اوّل معمولاً به وسيله «باء» متعدى مى شود و معنى سوّم به وسيله «عن»).

▲بخش چهارم

منها : وَإنَّمَا الدُّنْيَا مُنْتَهَى بَصَرِ الاَْعْمَى، لاَ يُبْصِرُ مِمَّا وَرَاءَهَا شَيْئاً، والْبَصِيرُ يَنْفُذُهَا بَصَرُهُ، وَيَعْلَمُ أَنَّ الدَّارَ وَرَاءَهَا. فَالبَصِيرُ مِنْهَا شَاخِصٌ، وَالاَْعْمَى إلَيْهَا شَاخِصٌ. وَالْبَصِيرُ مِنْهَا مُتَزَوِّدٌ، وَالاَْعْمَى لَهَا متْزَوِّدٌ.

### ترجمه

به راستى كه دنيا، منتهاى ديد كوردلان است، و ما وراى آن، چيزى نمى بينند، در حالى كه شخص بصير و روشن ضمير، ديدش در آن نفوذ مى كند و از آن مى گذرد، ومى داند كه سراى جاويدان وراى آن است. از اين رو، شخص بصير و بينا، آماده كوچ كردن از دنياست، حال آن كه، كوردلِ اعمى، چشمش را به آن دوخته و به سوى آن حركت مى كند، ولى انسان بصير و بينا از آن، زاد و توشه برمى گيرد، در حالى كه كوردل، براى آن، زاد و توشه مى اندوزد !

▲شرح و تفسير

▲دنيا آخرين نقطه ديد كوردلان

ـ امام (عليه السلام) در اين بخش ـ آن گونه «شارح بحرانى» گفته، نكات لطيف و جالبى را در عين فشردگى عبارات بيان فرموده و به اصولى كه رهگشاى زندگى انسانهاست توجه داده است :

نخست مى فرمايد : «به راستى كه دنيا منتهاى ديد كوردلان است» (وَإنَّمَا الدُّنْيَا مُنْتَهَى بَصَرِ الاَْعْمَى).

و در توضيح و تكميل آن مى افزايد : «و ما وراى آن چيزى نمى بينند در حالى كه شخص بصير و روشن ضمير، ديدش در آن نفوذ مى كند و از آن مى گذرد، ومى داند كه سراى جاودان، وراى آن است» (لاَ يُبْصِرُ مِمَّا وَرَاءَهَا شَيْئاً، والْبَصِيرُ يَنْفُذُهَا بَصَرُهُ، وَيَعْلَمُ أَنَّ الدَّارَ وَرَاءَهَا).

آرى دنياپرستان، به خاطر دلباختگى و شيفتگى، نسبت به زرق و برق دنيا، همچون كسى هستند كه در زندانى بدون روزنه، محبوس است، جز داخل زندان چيزى را نمى بينند، يا ديد چشمشانشان ضعيف است و يا حجابها اطراف آنها را گرفته، و يا هر دو.

ولى حق جويانِ حق طلب، ديدشان نافذ و حجابى در برابر آنها نيست، به همين دليل سراى آخرت را كه منزلگاهِ جاودانى آنهاست، با چشم دل، به روشنى مى بينند، و تمام همّت خودرا متوجّه آن مى سازند.

اساساً اگر دنيا را آن چنان كه هست، بشناسيم، ايمان به آخرت به دنبال آن خواهد بود، چرا كه دنيا، منهاى آخرت، نامفهوم است، آيا خالقِ حكيم، ممكن است اين همه تشكيلات وسيع جهان را بيافريند براى اين كه انسانها چند روزه، در آن بخورند وبنوشند، بخوابند و بيدار شوند و سرانجام بميرند و خاك شوند و به فراموشى سپرده شوند ؟ در حالى كه قسمت آغاز اين عمر كوتاه همانند قسمت پايانش، آميخته با ضعف و ناتوانى است و قسمت ميانى كه قابل استفاده است توأم با انواع مشكلات و مصائب و درد و رنجهاست ؟ كدام حكيم، چنين كار غير حكيمانه اى انجام مى دهد ؟ !

به همين دليل، قرآن مجيد مى فرمايد : (يَعْلَمُونَ ظَـاهِرًا مِّنَ الْحَيَو ةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الاَْخِرَةِ هُمْ غَـفِلُونَ); آنها فقط ظاهرى از زندگى دنيا را مى دانند و از آخرت (و پايان كار) غافلند»(1).

در دوّمين نكته كه در واقع جنبه نتيجه نسبت به نكته اوّل، دارد مى فرمايد : «از اين رو شخص بصير و بينا آماده كوچ كردن از دنياست، حال آن كه كوردل اعمى، چشمش را به آن دوخته و به سوى آن حركت مى كند» (فَالبَصِيرُ مِنْهَا شَاخِصٌ، وَالاَْعْمَى إلَيْهَا شَاخِصٌ).

بنابراين تفسير «شاخص» در دو معنا بكار رفته، و به اصطلاح مصداق «جناس تام» است; معنى اوّل از مادّه «شخوص» به معنى كوچ كردن و رخت بربستن است، و معنى دوّم خيره شدن و چشم به جايى دوختن و از حركت بازماندن، گويى چشم مى خواهد از حدقه بيرون آيد و از آن جا رخت بربندد.

اين عبارت تفسير دوّمى دارد كه بسيارى از شارحان نهج البلاغه فقط همان را ذكر كردند و آن اين كه «شاخص» در اين جا به معنى كوچ كننده است منتها هنگامى كه گفته شود : «منها شاخص» يعنى از آن كوچ مى كند و هنگامى كه گفته شود «اليها شاخص» يعنى به سوى آن كوچ مى كند و فرق افراد بصير و كوردل در همين است.

و در سوّمين و آخرين نكته مى فرمايد : «انسان بصير و بينا از آن (دنيا) زاد و توشه برمى گيرد در حالى كه كوردل براى آن، زاد و توشه مى اندوزد !» (وَالْبَصِيرُ مِنْهَا مُتَزَوِّدٌ، وَالاَْعْمَى لَهَا متْزَوِّدٌ).

در اين تعبير لطيف نيز «متزوّد» به معنى كسى است كه زاد و توشه مى اندوزد، بينايان از آن براى سراى آخرت زاد و توشه مى اندوزند، همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد : (وَتَزَوَّدُوا فَإنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى)(2) ولى كوردلان براى زيستن و عيش و نوش در دنيا، زاد و توشه مى اندوزند; تفاوت اين دو مسير كاملاً مختلف، فقط با كلمه «منها» و «لها» مشخص شده است.

* * *

##### 1. روم، آيه 7.
2. بقره، آيه 197.

▲نكته

همواره دوديدگاه در ميان انسان ها در مورد دنيا، وجود داشته است : پيروان اديان آسمانى دنيا را به عنوان منزلگاهى مى ديدند كه بايد در مسير آخرت از آن زاد و توشه برگيرند و به كمك اين زاد و توشه به مقصد نهايى كه سعادت جاويدان در سراى آخرت است برسند.

ديدگاه دوّم ديدگاهِ پيروان مكتب ماترياليسم وماديگرى (و مذاهبى كه متمايل به آنها بودند) مى باشد كه دنيا را تنها سرمايه انسان، و هدف نهايى و مقصد اصلى او مى پنداشتند و تمام نيروى، خودرا براى نيل به آن به كار مى گرفتند.

پيروان ديدگاه اوّل، گاهى در عمل هماهنگ با پيروان ديدگاه دوّم مى شدند، يعنى با اين كه اعتقادشان نسبت به دنيا اين بود كه وسيله اى براى تحصيل آخرت است ولى عملشان نشان مى داد كه آن اعتقاد، فراموش شده و دنيا را به عنوان يك هدف نهايى پذيرفته اند.

از همين رو پيشوايان بزرگ دين، با عبارات مختلف به آنها هشدار مى دادند تا در خواب نمانند و به بيراهه كشيده نشوند.

گاه مى فرمودند : «تَجَهَّزُوا رَحِمَكُمُ اللهُ فَقَدْ نُوْدِيَ فِيْكُمْ بِالرَّحِيْلِ; آماده حركت شويد خدا شما را رحمت كند، به يقين فرياد «كوچ كنيد» در ميان شما بلند است»(1) و گاه مى فرمودند : «النّاسِ عَبِيْدُ الدُّنْيَا وَالدِّيْنُ لَعِقٌ عَلَى اَلْسِنَتِهِمْ; مردم (غافل) بندگان دنيايند و دين لقلقه زبان آنهاست»(2).

و گاه مى فرمودند : «الدُّنْيَا تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَتَمُرُّ; دنيا مى فريبد و زيان مى رساند و مى گذرد»(3).

و گاه مانند خطبه بالا مى فرمودند : «دنيا منتهاى ديد كوردلان است، در ما وراى آن، چيزى نمى بينند، ولى بينايان روشن ضمير ديدشان در آن نفوذ كرده و از آن مى گذرد و جهان جاودانى را كه وراى آن است را مى بينند».

و سخت ترين مانع، در مسير انسانها، همين غفلت خطرناك است كه دامان گروه زيادى را مى گيرد، و مهم ترين وظيفه رهبران الهى، توجه دادن مردم به اين واقعيت است كه، دنيا گذرگاه است نه اقامتگاه !

* * *

##### 1. نهج البلاغه، خطبه 204.
2. بحار الانوار، جلد 44، صفحه 383.
3. نهج البلاغه، كلمات قصار شماره 415.

▲بخش پنجم

منها : وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ شَيْء إلاَّ وَيَكَادُ صَاحِبُهُ يَشْبَعُ مِنْهُ وَيَمَلُّهُ إلاَّ الْحَيَاةَ فَإنَّهُ لاَ يَجِدُ فِي الْمَوْتِ رَاحَةً. وَإنَّمَا ذلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْحِكْمَةِ الَّتي هِيَ حَيَاةٌ لِلْقَلْبِ الْمَيِّتِ، وَبَصَرٌ لِلْعَيْنِ الْعَمْيَاءِ، وَسَمْعٌ لِلاُْذُنِ الصَّمَّاءِ، وَرِيٌّ لِلظَّمْآنِ، وَفِيهَا الْغِنَى كُلُّهُ والسَّلاَمَةُ. كِتَابُ اللهِ تُبْصِرُونَ بِهِ، وَتَنْطِقُونَ بِهِ، وَتَسْمَعُونَ بِهِ، وَيَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْض، وَيَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْض، وَلاَ يَخْتَلِفُ فِي اللهِ، وَلاَ يُخَالِفُ بِصَاحِبِهِ عَنِ اللهِ. قَدْ اصْطَلَحْتُمْ عَلَى الْغِلِّ فِيمَا بَيْنَكُمْ، وَنَبَتَ الْمَرْعَى عَلَى دِمَنِكُمْ. وَتَصَافَيْتُمْ عَلَى حُبِّ الاْمالِ، وَتَعَادَيْتُمْ فِي كَسْبِ الاَْمْوَالِ. لَقَدْ اسْتَهَامَ بِكُمُ الْخَبِيثُ، وَتَاهُ بِكُمُ الْغُرُورُ، وَاللهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى نَفْسِي وَأَنْفُسِكُمْ.

### ترجمه

بدانيد در دنيا انسان ممكن است از هر چيزى سير شود جز از حيات و زندگى (كه انسان هرگز از آن سير نخواهد شد); چرا كه در فقدان آن احساس راحتى نمى كند. اين (حيات و زندگى) همانند علم و دانش است كه حيات قلب مُرده، و بينايى چشم نابينا، و شنوايى گوش ناشنوا، و مايه سيراب شدن تشنگان است، و بى نيازى و سلامت كامل، تنها در آن مى باشد.

اين كتاب خداست كه به وسيله آن (حقايق را) مى بينيد و با آن سخن مى گوييد و به وسيله آن مى شنويد، بخشى از آن، از بخش ديگر سخن مى گويد، (و متشابهات در پرتو محكمات تفسير مى شود) بعضى گواه بعضى ديگر است (و يكديگر را تأييد مى كند). آنچه درباره خدا مى گويد، هماهنگ است (و اختلافى در آن نيست) و آن كس را كه دوست قرآن است از خدا جدا نمى سازد.

شما در ميان خود بر خيانت و حسد و كينهورزى توافق كرده ايد، و گياهان متعفن بر مزبله (افكار) شما روييده. در محبّت و دلبستگى به آرزوها هماهنگ شده ايد، ولى در كسب اموال به دشمنى پرداخته ايد. شيطان شما را سرگردان ساخته (و راه سعادت و نجات را گم كرده ايد و) اين فريبكار شما را به هلاكت افكنده است !

از خدا براى (نجات خويش) و شما يارى مى طلبم.

▲شرح و تفسير

امام (عليه السلام) در اين بخش به مسائل مهم و نكات مختلفى اشاره مى كند كه ظاهراً چندان ارتباط ميان آنها نيست، و به همين دليل بعضى از شارحان نهج البلاغه معتقدند اين جملات گزيده هايى است كه مرحوم «سيّد رضى» از سخن طولانى امام (عليه السلام) كه پيوند مطالب در آن، محفوظ بوده، برگرفته است; چرا كه در آن فصاحت و بلاغت بيشترى يافته و اگر رابطه روشنى در ميان آنها نمى بينيم، به همين دليل است ولى به هر حال هر نكته اى گوهر گرانبهايى است، و حكمت والايى در آن نهفته است.

نخست براى نشان دادن اهميّت علم و دانش كه حياتِ قلب آدمى است، به سراغ تشبيهى مى رود ومى فرمايد : بدانيد در دنيا انسان ممكن است از هر چيزى سير شود جز از حيات و زندگى (كه انسان هرگز از آن سير نخواهد شد) چرا كه در فقدان آن احساس راحتى نمى كند». (وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ شَيْء إلاَّ وَيَكَادُ صَاحِبُهُ يَشْبَعُ مِنْهُ وَيَمَلُّهُ إلاَّ الْحَيَاةَ فَإنَّهُ لاَ يَجِدُ فِي الْمَوْتِ رَاحَةً).

بسيارى از شارحان نهج البلاغه در اين جا اين سؤال را مطرح كرده اند، كه : بيان فوق با آنچه از بعضى از آيات و روايات استفاده مى شود سازگار نيست، كه مرگ براى اولياء الله راحت و مطلوب است.

از جمله در سوره «جمعه» مى خوانيم : « (قُلْ يَـأَيُّهَا الَّذِينَ هَادُواْ إِنْ زَعَمْتُمْ أَ نَّكُمْ أَوْلِيَآءُ لِلَّهِ مِن دُون النَّاسِ فَتَمَنَّوُاْ ا لْمَوْتَ إِنْ كُنتُمْ صَـادِقِينَ); بگو اى يهوديان ! اگر گمان مى كنيد كه فقط شما دوستان خداييد نه ساير مردم، پس آرزوى مرگ كنيد اگر راست مى گوييد (تا به لقاى محبوبتان برسيد)(1)» و در سوره «واقعه» مى خوانيم : « (فَاَمّا إنْ كَانَ مِنَ الْمُقَربِيَّنَ * فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّةٌ نَعيم); پس اگر او (كسى كه در آستانه مرگ قرار گرفته) از مقربان باشد، در روح و ريحان و بهشت پر نعمت است»(2).

بديهى است كسى كه خودرا در آستانه روح و ريحان و بهشت پر نعمت مى بيند، از مرگ كراهت نخواهد داشت، و در حديث مشهورى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)مى خوانيم : «لَيْسَ لِلْمؤُمِنِ رَاَحَةٌ دُونَ لِقَاءِ اللهِ; براى مؤمن در اين جا راحتى غير از لقاء الله (و شتافتن به ديار باقى) نيست»(3)، همين معنا با عبارت ديگرى از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است، فرمود : «لا راحَةَ لِمُؤْمِن عَلَى الحَقيقَةِ إلاَّ عِنْدَ لِقَاءِ اللهِ; براى هيچ فرد با ايمانى حقيقتاً (در دنيا) راحتى نيست مگر هنگام ملاقات پروردگار»(4).

و در دعاى معروف امام على بن الحسين (عليه السلام) (دعاى روز سه شنبه) آمده است : «واجْعَلْ الَحيَاةَ زَيادَةً لِي فِي كُلِّ خَيْر وَالْوَفَاةَ رَاحَةً لِي مِنْ كُلِّ شَرٍّ; زندگى اين جهان را براى من سبب افزونى در هر نيكى قرار ده، و وفات را سبب راحتى از هر بدى».

در پاسخ اين ايراد جوابهاى متعددى ذكر شده كه از همه روشنتر اين است كه اين تعبير اشاره به توده مردم است، كه غالباً از مرگ گريزانند، و اما خاصّان پروردگار حساب ويژه اى دارند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه حتى اولياء الله از اين نظر كه مرگ به دوران زاد و توشه گرفتن و پيمودن مسير تكامل آنها پايان مى دهد از آن بيزارند.

به هر حال امام (عليه السلام) اين مقدمه را به عنوان يك نتيجه گيرى و تشبيه در مورد علم ودانش كه هرگز انسان از آن سيراب نمى شود ذكر كرده است، مى فرمايد : اين (حيات و زندگى) همانند علم و دانش است كه حيات قلب مرده، و بينايى چشم نابينا و شنوايى گوش ناشنوا، و مايه سيراب شدن تشنگان است و بى نيازى و سلامت كامل تنها در آن مى باشد» (وَإنَّمَا ذلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْحِكْمَةِ الَّتي هِيَ حَيَاةٌ لِلْقَلْبِ الْمَيِّتِ، وَبَصَرٌ لِلْعَيْنِ الْعَمْيَاءِ، وَسَمْعٌ لِلاُْذُنِ الصَّمَّاءِ، وَرِيٌّ(5) لِلظَّمْآنِ(6)، وَفِيهَا الْغِنَى كُلُّهُ والسَّلاَمَةُ).

در واقع امام (عليه السلام) مى فرمايد : دو نوع حيات وجود دارد حيات مادى و جسمانى، كه غالباً مردم از آن سير نمى شوند و حيات معنوى و روحانى، كه از آن برتر است و آن، علم و دانش مى باشد كه خردمندان و آگاهان هيچ گاه از آن، سير و ملول نخواهند شد.

بنابراين مشارٌ اليه «ذلك» دقيقاً همان چيزى است كه قبل از آن وارد شده و آن حيات مادى است كه توده مردم از آن سير نمى شوند.

شگفت آور است كه در اين جا شارحان نهج البلاغه هر كدام، احتمالى درباره جمله بالا ذكر كرده اند در حالى كه تفسيرش روشن است و اين شبيه چيزى است كه در كلمات قصار اميرمؤمنان (عليه السلام) آمده است كه : «مَنْهُومَان لاَ يَشْبَعَانِ طالِبُ عِلْم وَطَالِبُ دُنْيا; دو گرسنه اند كه هرگز سير نمى شوند، طالب علم و طالب دنيا».(7)

به هر حال منظور از «حكمت» در عبارت فوق، علم و دانش است همان علم و دانشى كه انسان را به خدا نزديك كند، و امور زندگى مادى و معنوى را نظام بخشد، و از بيهوده كارى باز دارد، و در يك جمله، همان گونه كه در قرآن مجيد آمده است : خير كثير را عائد صاحبش بنمايد; (وَمَنْ يُؤتَ الحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِيَ خَيْراً كَثيراً)(8).

امام (عليه السلام) در عبارت پر معنى بالا، اوصاف پنجگانه اى براى حكمت بيان مى كند، و موقعيّت آن را در زندگى مادى و معنوى بشر روشن مى نمايد، نخست مى فرمايد : حكمت، حيات قلب مرده است يعنى ارواح وافكارى كه بر اثر جهل همچون مردگان هيچ حركت و اثر مثبتى ندارند، در پرتو علم و حكمت جان مى گيرند و زنده مى شوند و به حركت در مى آيند.

دوّم و سوّم اين كه : حكمت، چشمان كوردلان و گوشهاى ناشنوايان را بينا و شنوا مى كند و حقايقى را كه به خاطر فرو افتادن پرده هاى جهل بر چشم و گوش ناآگاهان قابل ديدن و شنيدن نبود براى آنها روشن مى سازد به گونه اى كه چهره حق را در سرتاسر آفرينش مى بينند و آواى تسبيح موجودات را و در چهارمين و پنجمين وصف مى فرمايد : تشنگان حق از سر چشمه حكمت سيراب مى شوند و تمام بى نيازى و سلامت را در آن مى يابند و به اين ترتيب چيزى از خير و بركت و سعادت و خوشبختى باقى نمى ماند، جز اين كه در حكمت و دانش نهفته است.

امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن، بحث جالب و گويايى درباره قرآن مجيد بيان مى كند كه به عقيده بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله هاى مستأنفه اى است كه ارتباط آن با جمله هاى قبل، به خاطر جداسازى و گزينش سيّد رضى قطع شده است(9)، ولى همان گونه كه مرحوم بحرانى در شرح خود بيان كرده، اين جمله ها بى ارتباط با بحث سابق نيست چرا كه يكى از سرچشمه هاى مهم حكمت را كه قرآن مجيد مى باشد بيان فرموده، يا به تعبير ديگر انگشت روى مصداق كامل حكمت گذارده، و جالب اين كه اوصافى را كه براى قرآن بيان مى كند شبيه اوصافى است كه در جمله هاى بالا براى حكمت بيان فرمود.

به هر حال مى فرمايد : «اين كتاب خداست كه به وسيله آن (حقايق را) مى بينيد، و با آن سخن مى گوييد، و به وسيله آن مى شنويد، بخشى از آن از بخشى ديگر سخن مى گويد (و متشابهات در پرتو محكمات تفسير مى شود) و بعضى گواه بعض ديگر است (و يكديگر را تأييد مى كنند) آنچه درباره خدا مى گويد هماهنگ است (و اختلافى در آن نيست) و كسى را كه همنشين اوست از خدا جدا نمى سازد». (كِتَابُ اللهِ(10) تُبْصِرُونَ بِهِ، وَتَنْطِقُونَ بِهِ، وَتَسْمَعُونَ بِهِ، وَيَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْض، وَيَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْض، وَلاَ يَخْتَلِفُ فِي اللهِ، وَلاَ يُخَالِفُ بِصَاحِبِهِ عَنِ اللهِ).

اين اوصاف هفتگانه كه امام (عليه السلام) درباره قرآن بيان فرموده از جهاتى شبيه اوصاف پنجگانه اى است كه براى حكمت به طور كلى بيان فرموده است.

جالب اين كه در بسيارى از آيات قرآن مجيد كتاب و حكمت در كنار هم قرار گرفته اند(11) كه نشان مى دهد رابطه تنگاتنگى در ميان آنهاست و پيامبران الهى در سايه اين دو (كتاب و حكمت پيش مى رفتند).

به هر حال اوصافى كه براى قرآن در اين عبارات آمده كه مايه بينايى و شنوايى و سخن گفتن به حق است در آيات قرآن نيز به بعضى از آنها اشاره شده آن جا كه مى فرمايد : « (قَدْ جَاءَكُمْ بَصائِرٌ مِنْ ربِّكُمْ); آياتى كه باعث بصيرت شما مى شود از سوى خداوند به سراغ شما آمد»(12).

بى شك آن قدر آيات الهى و نشانه هاى حق، در قرآن مجيد وارد شده كه انسان به كمك آن مى تواند جمال حق را ببيند و با زبان گويا از آن دفاع كند و پيام خدا را از لابه لاى آن بشنود.

جمله «يَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْض» با جمله : «يَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْض» تفاوت روشنى دارد، زيرا در جمله نخست سخن از اين است كه آيات قرآن يكديگر را تفسير مى كند و متشابهات در پرتو محكمات تبيين مى شود، ولى جمله دوّم مى گويد آيات قرآن با يكديگر هماهنگ است و هر كدام ديگرى را تقويت مى كند و بر آن گواهى مى دهد.

جمله «وَلاَ يَخْتَلِفُ فِي اللهِ» اشاره به اين است كه قرآن مجيد در بيان صفات جلال و جمال خدا و آيات عظمت او ـ كه مهمترين مباحث قرآن است ـ اختلافى با يكديگر ندارند و همه از آن ذات پاك جامع تمام كمالات و نامتناهى از هر جهت، سخن مى گويند.

و جمله «وَلاَ يُخَالِفُ بِصاحِبِهِ عَنِ الله» اشاره به اين است كه هيچ يك از آيات قرآن انسان را از مسير حق دور نمى سازد بلكه به سوى او پيش مى برد. آن كس كه تمسك به قرآن جويد هرگز گمراه نمى شود و هر كس اميد به آن بندد نااميد نمى گردد.

قرآن مجيد خودرا اين گونه معرفى مى كند : « (اَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللهِ لَوَجَدوُا فِيهِ إخْتِلاَفاً كَثْيراً); آيا درباره قرآن نمى انديشند، اگر از سوى غير خدا بود اختلاف فراوانى در آن مى يافتند»(13).

سپس امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن همچون طبيبى حاذق، و پزشكى ماهر، به بيان دردهاى معنوى مخاطبان خود مى پردازد و اين نكته را به آنها گوشزد مى كند كه چرا و به چه علت با داشتن چنين قرآنى نتوانستيد راه خودرا به سوى حق ادامه دهيد ! ـ بنابراين آنچه بعضى از شارحان پنداشته اند كه : جمله هاى بعد ارتباطى به جمله هاى قبل ندارد صحيح به نظر نمى رسد ـ .

نخست مى فرمايد : (گويى) «شما در ميان خود بر خيانت و حسد و كينهورزى توافق كرده ايد» (قَدْ اصْطَلَحْتُمْ عَلَى الْغِلِّ(14) فِيمَا بَيْنَكُمْ).

سپس مى افزايد : «و گياهان متعفن بر مزبله (افكار) شما روييده» (وَنَبَتَ الْمَرْعَى عَلَى دِمَنِكُمْ(15)).

اشاره به اين كه اعمال ناصواب شما از افكار آلوده شما نشأت مى گيرد.

و در بيان سوّمين و چهارمين نقطه ضعف آنها مى فرمايد : «در محبّت و دلبستگى به آرزوها با هم توافق كرده ايد، ولى در كسب اموال به دشمنى پرداخته ايد» (وَتَصَافَيْتُمْ عَلَى حُبِّ الاْمالِ، وَتَعَادَيْتُمْ فِي كَسْبِ الاَْمْوَالِ).

نقطه اشتراك شما گرفتار شدن در چنگال آرزوهاى دور و دراز است، و نقطه اختلافتان در كسب مال، كه هر كدام مى خواهيد مالى را كه در چنگ ديگرى است از او بربائيد.

در واقع نقاط ضعف آنها را مى توان در چهار كلمه خلاصه كرد : كينه و حسد، ريا كارى ظاهر سازى، آرزوهاى دور و دراز و جنگ و ستيز براى كسب اموال، و به يقين جامعه اى كه اين چهار صفت رذيله بر آن حاكم باشد هرگز روى آسايش و آرامش را نخواهد ديد، پيوسته نزاع و كشمكش و جنگ و دعوا و انواع تنشها بر آن حاكم است و در چنين شرايطى در برابر دشمنان خارجى سخت ضعيف و زبون و ناتوانند، آنها اگر اتفاق و اتحادى با هم داشته باشند در دنياپرستى و آرزوهاى دور و دراز است.

اگر منظره زيبايى در ميان آنها ديده شود همچون منظره گلهاى زيبايى است كه بر مزبله برويد و ريشه آنها متعفن است.

در واقع گويا امام (عليه السلام) مى خواهد اين نكته را به آنها بفهماند كه همان اصول حاكم بر جامعه جاهلى قبل از اسلام كه در صدر همين خطبه به آن اشاره شد، امروز در ميان شما بار ديگر زنده شده است.

سپس امام (عليه السلام) در پايان خطبه به يكى از ريشه هاى مهم انحراف آنها كه همان وسوسه هاى شياطين باشد اشاره كرده، و در تعبير زيبايى مى فرمايد : «شيطان شما را سرگردان ساخته (و راه سعادت و نجات را گم كرده ايد) واين فريبكار شما را به هلاكت افكنده، از خدا براى (نجات) خويش و شما يارى مى طلبم» (لَقَدْ اسْتَهَامَ بِكُمُ الْخَبِيثُ، وَتَاهُ(16) بِكُمُ الْغُرُورُ(17)، وَاللهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى نَفْسِي وَأَنْفُسِكُمْ).

قرآن مجيد مى گويد : « (وَلَوْلاَ فَضْلُ اللهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَد أَبَداً); اگر فضل و رحمت الهى بر شما نبود هرگز احدى از شما پاك نمى شد».(18) و نيز مى گويد : « (وَلَوْلاَ فَضْلُ اللهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشِّيطانَ إلاَّ قَلِيلاً); اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود جز عده كمى همگى از شيطان پيروى مى كرديد»(19).

«إسْتَهامَ» از مادّه «هِيَامْ» (بر وزن قيام) به معنى راه رفتن بدون هدف است و كسى كه بدون هدف راه مى رود حيران و سرگردان است و هرگز به مقصدى نمى رسد و از آن جا كه شخص عاشق در زندگى خود سرگردان است اين واژه به عشق شديد نيز اطلاق شده است.

به هر حال شيطان، انسان را به پوچى و بى هدفى تشويق مى كند كه نتيجه آن، سرگردانى است و هم او انسان سرگردان را به بيراهه مى كشد و به هلاكت مى افكند و اگر يارى خداوند نباشد كسى به جايى نمى رسد.

نتيجه اين كه : صفات درونى زشت آنها از يك سو، و آسيب پذير بودن در برابر وسوسه هاى شياطين از سوى ديگر، اسباب بدبختى آنها را فراهم ساخته و چشم بينا و گوش شنوا و زبان گويا و فهم صحيح را از آنها گرفته بود.

و به اين ترتيب اين طبيب بزرگ الهى ريشه هاى درد و طرق درمان را در يك خطبه بيان فرمود.

* * *

##### 1. جمعه، آيه 6.
2. واقعه، آيات 88 ـ 89 .
3. شرح نهج البلاغه ابن ميثم، جلد 3، صفحه 157.
4. بحار الانوار، جلد 69 صفحه 69.
5. «رىّ» معنى مصدرى دارد و به معنى سيراب شدن است.
6. «ظمآن» از مادّه «ظمأ» (بر وزن طمع) به معنى تشنه است.
7. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 457.
8. بقره، آيه 269.
9. اين احتمال را «ابن ابى الحديد» و «مرحوم شارح خويى» و «محمّد عبده» برگزيده اند.
10. «كتاب الله» در اين جا خبر مبتداى محذوف است و در اصل «هذا كتاب الله» بوده است. بعضى نيز احتمال داده اند كه خبر دوّم براى «ذلك» و يا عطف بيان براى خبر «ذلك» بوده باشد ولى اين دو احتمال بسيار بعيد است.
11. رجوع شود به بقره، آيات 129، 151، 231 و آل عمران، آيات 48، 81 و...
12. انعام، آيه 104.
13. نساء، آيه 82.
14. «غِلّ» از مادّه «غلول» يا «غَلَل» (بر وزن افول و اجل) در اصل به معنى نفوذ تدريجى و مخفيانه آب در ريشه درختان است، سپس از آن جا كه خيانت به صورت مخفيانه و تدريجى حاصل مى شود به آن «غِلّ» (كه معنى اسم مصدرى دارد) اطلاق مى شود.
15. «دِمَن» جمع «دمنه» (بر وزن فتنه) به معنى سرگين و مزبله است و به كينه هاى درونى و قديمى نيز اطلاق مى شود.
16. «تاه» از مادّه «تيه» به معنى سرگردانى است و از مادّه «تَوْه» (بر وزن لوح) به معنى هلاكت است و معنى دوّم در عبارت بالا مناسب تر به نظر مى رسد.
17. «غرور» اگر به ضم غين خواند شود به معنى فريب و نيرنگ است و اگر به فتح خوانده شود مفهوم وصفى دارد و به معنى شخص فريب كار است كه در آيات قرآن بر شيطان اطلاق شده است.
در نسخه معروف «صبحى صالح» كه متن بالا از آن گرفته شده به صورت اوّل آمده است ولى در بسيارى از نسخ به صورت دوّم مى باشد و با توجه به هماهنگى جمله ها صورت دوّم مناسب تر به نظر مى رسد.
18. نور، آيه 21.
19. نساء، آيه 83 .

▲نكته ها

▲اهميّت قرآن و نقش دنياپرستى در جنگها و نزاعها

امام (عليه السلام) در بخش اخير اين خطبه به نكات مهمّى اشاره كرده، از جمله :

1 ـ قرآن مجيد مايه بينايى و شنوايى و گويايى است ولى با اين حال گروهى از آن بهره نمى گيرند چرا كه محجوبند و حجاب آنها فساد درون و آلودگى باطن و آزروهاى دور و دراز و دنياپرستى است، ومى دانيم كه اينها مهمترين حجابهاى شناخت مى باشند.

آرى كتب آسمانى هر قدر مملوّ از حكمت باشد و رهبران الهى هر اندازه دانا و گويا باشند تا قابليّتى در قابل نباشد سودى نمى بخشد; خورشيد، كه در نورانيّتش هميشه و همه جا ضرب المثل است براى چشم اعمى فايده اى ندارد، و باران، كه در لطافت طبعش كلام نيست در همه جا گل و لاله نمى روياند.

2 ـ سر چشمه اصلى جنگها، كشمكشها و نزاعها حبّ مال و ثروت اندوزى است، نه تنها در گذشته، امروز نيز اين معنا به وضوح در همه جا ديده مى شود، دولتهاى زورمند با صراحت و بدون پرده پوشى مى گويند : «ما براى حفظ منافعمان به فلان جنگ دست زده ايم» يا «در فلان نقطه دنيا منافعى داريم (البتّه منافع نامشروع) بايد در آن جا حضور نظامى داشته باشيم و منافعمان را حفظ كنيم» و با نهايت تأسّف روز به روز چهره دنيا خشن تر و زندگى در آن ناامن تر مى شود و دليل آن همان چيزى است كه مولى در بالا فرمود : «وتَعَادَيْتُمْ فِي كَسْبِ الأَمَوالِ».

* * *

▲خطبه134(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

وقد شاوره عمر بن الخطاب في الخروج إلى غزو الروم

از سخنان امام (عليه السلام) است كه به هنگام مشورت كردن «عمر بن خطاب» با امام (عليه السلام) براى رفتن به جنگ روم بيان فرمود.

##### 1. «سند خطبه» از جمله كسانى كه اين كلام را از امام (عليه السلام) نقل كرده اند «ابن اثير» در كتاب «نهايه» با مقدارى تفاوت است (در مادّه «كنف») و همچنين «ابو عبيد» در كتاب «الاموال» (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 302).

▲خطبه در يك نگاه

بعضى از شارحان معروف نهج البلاغه مى گويند امام (عليه السلام) اين سخن را زمانى فرمود كه «قيصر» با گروه عظيمى از لشكر به سوى مرزهاى اسلام حركت كرد، اين در زمانى بود كه سردار معروف لشكر مسلمين، «خالد بن وليد»، معزول شده بود و از خانه بيرون نمى آمد و كار بر «ابو عبيده جرّاح» و «شرحبيل» كه آنها نيز از فرماندهان رده بعد بودند مشكل شد، لذا «عمر بن خطاب» از روى ناچارى تصميم گرفت كه خودش در جنگ شركت كند و در اين باره با امام اميرالمؤمنين (عليه السلام) به مشورت پرداخت(1).

و از كلام «ابن ابى الحديد» استفاده مى شود كه «عمر» با نظر مشورتى حضرت (عليه السلام) مخالفت كرد و هنگامى كه كار بر لشكر اسلام سخت شد شخصاً به ميدان جنگ رفت و روميان از ادامه جنگ ترسيدند و با «عمر» صلح كردند كه به مسلمانان جزيه بپردازند.

سپس داستانى را كه شبيه به يك افسانه است نيز در اين جا نقل مى كند(2).

مرحوم «علامه شوشترى» در شرح نهج البلاغه مى گوييد : اوّلاً : آنچه «ابن ابى الحديد» نقل كرده است از «سيف» است و مى دانيم هيچ يك از روايات «سيف» خالى از جعل و تحريف نيست.

ثانياً : هيچ دليلى نداريم كه كلام بالا را حضرت على (عليه السلام) به هنگام مشورت «عمر» در مورد خروج براى جنگ با روميان گفته باشد، بلكه ظاهر بعضى كلمات «شيخ مفيد» اين است كه اين كلام در مورد جنگ «قادسيه» يا «نهاوند» است(3).

اين نكته نيز قابل توجه است كه «عمر» معمولاً مشورتهايى را كه با على (عليه السلام)انجام مى داد مى پذيرفت و نجات خود را در آن مى ديد و همين معنا نظريه مرحوم «علامه شوشترى» را تأييد مى كند.

به هر حال اين خطبه از دو بخش تشكيل شده; نخست وعده الهى به اين امّت در مورد پيروزى نهايى و دلگرم بودن به اين وعده الهى، و ديگر اين كه به «عمر» مى فرمايد : شخصاً در ميدان جنگ شركت نكنيد چرا كه اگر حادثه اى براى تو پيش آيد وضع مسلمين در شرايط كنونى به هم مى ريزد.

* * *

####

وَقَدْ تَوَكَّلَ اللهُ لاَِهْلِ هذَا الدِّينِ بإعْزَازِ الْحَوْزَةِ، وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ. وَالَّذِي نَصَرَهُمْ، وَهُمْ قَلِيلٌ لاَ يَنْتَصِرُونَ، وَمَنَعَهُمْ وَهُمْ قَلِيلٌ لاَ يَمْتَنِعُونَ، حَيٌّ لاَ يَمُوتُ.

إنَّكَ مَتَى تَسِرْ إلَى هذَا الْعَدُوِّ بِنَفْسِكَ، فَتَلْقَهُمْ فَتُنْكَبْ، لاَ تَكُنْ لِلْمُسْلِمِينَ كَانِفَةٌ دُونَ أَقْصَى بِلاَدِهِمْ. لَيْسَ بَعْدَكَ مَرْجِعٌ يَرْجِعُونَ إلَيْهِ، فَابْعَثْ إلَيْهِمْ رَجُلاً مِحْرَباً، وَاحْفِزْ مَعَهُ أَهْلَ الْبَلاَءِ وَالنَّصِيحَةِ، فَإنْ أَظْهَرَ اللهُ فَذَاكَ مَا تُحِبُّ، وَإنْ تَكُنِ الاُْخْرَى، كُنْتَ رِدْأً للنَّاسِ وَمَثَابَةً لِلْمُسْلِمِينَ.

### ترجمه

## حضور خطرناك

(اى خليفه !) خداوند بر عهده گرفته است كه حوزه اسلام را براى پيروان دين سربلند سازد و نقاط ضعف آنها را بپوشاند. آن كس كه آنها را در آن هنگام كه اندك بودند، و كسى به كمك آنها نمى شتافت يارى كرد، و در آن موقع كه به خاطر كمى نفرات قدرت دفاع از خودرا نداشتند از آنها دفاع نمود، زنده است و هرگز نمى ميرد !

هرگاه تو خود به سوى دشمن حركت كنى و در ميدان نبرد با آنها روبه رو شوى و مغلوب گردى، پناهگاهى براى مسلمين در شهرهاى دور دست باقى نمى ماند و (در چنين شرايطى) بعد از تو كسى نيست كه به او مراجعه كنند.

بنابراين مرد جنگ آزموده اى را به سوى آنها بفرست و گروهى كه آزمون خودرا (در جنگها) داده اند و خير خواهند با او همراه ساز، اگر خداوند پيروزى نصيب كند همان است كه تو مى خواهى و اگر شكل ديگرى رُخ داد (اشاره به اين كه شكست دامن مسلمين را بگيرد) تو پشتيبان مردم و پناهگاه مسلمين خواهى بود !

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ميثم بحرانى، جلد 3، صفحه 162.
2. شرح ابن ابى الحديد، جلد 8 ، صفحه 298.
3. شرح نهج البلاغه شوشترى، جلد 7 ، صفحه 421و 423 (با تلخيص).

▲شرح و تفسير

امام (عليه السلام) در آغاز اين سخن براى اين كه به خليفه دوّم دلگرمى بدهد و روحيه او را تقويت كند، مبادا در مقابل دشمن بزرگ و سرسختى همچون روميان ترس و وحشت به خود راه بدهد چنين مى فرمايد : «خداوند بر عهده گرفته است كه حوزه اسلام را براى پيروان اين دين سربلند سازد و نقاط ضعف آنها را بپوشاند» (وَقَدْ تَوَكَّلَ اللهُ لاَِهْلِ هذَا الدِّينِ بإعْزَازِ الْحَوْزَةِ(1)، وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ).

تعبير به «تَوَكَّلَ» اشاره به اين است كه خداوند وكالت و حمايت و دفاع آنها را بر عهده گرفته است و اين همان چيزى است كه قرآن مجيد به آن اشاره مى كند : « (هُوَ الَّذِى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ); او كسى است كه رسولش را با هدايت و آيين حق فرستاد تا آن را بر همه آيينها غالب گرداند، هر چند مشركان كراهت داشته باشند»(2).

اين وعده الهى ـ طبق سخن امام (عليه السلام) ـ مخصوص زمان پيامبر (صلى الله عليه وآله) نبود، بلكه در هر عصر و زمانى جارى است.

تعبير به «سَتْرِ الْعَوْرَةِ» با توجه به اين كه «عورت» در اصل به معنى : «نقاط آسيب پذير مرزها و آنچه انسان از آن بيم و وحشت دارد» مى باشد اشاره به اين كه است كه خداوند علاوه بر اين كه عزّت و سربلندى مسلمين را بر عهده گرفته، دشمنان از توجّه به نقاط آسيب پذير و اسرار آنها منع مى كند تا نتوانند ضربه سنگينى بر مسلمين وارد سازند.

سپس براى دلگرمى بيشتر و بيان شاهد زنده مى افزايد : «آن كس كه آنها را در آن هنگام كه اندك بودند و كسى به كمك آنان نمى شتافت يارى كرد و در آن موقع كه به خاطر كمى نفرات قدرت دفاع از خود را نداشتند، از آنها دفاع نمود، زنده است و هرگز نمى ميرد !» (و هم اكنون يارى مسلمين را بر عهده دارد) (وَالَّذِي نَصَرَهُمْ، وَهُمْ قَلِيلٌ لاَ يَنْتَصِرُونَ، وَمَنَعَهُمْ وَهُمْ قَلِيلٌ لاَ يَمْتَنِعُونَ، حَيٌّ لاَ يَمُوتُ(3)).

اشاره به اين كه آن روز كه مسلمانان در ظاهر بسيار ضعيف و از نظر عدّه در اقليّت بودند خدا آنها را يارى كرد، امروز كه بحمد الله حوزه اسلام گسترده شده و گروههاى عظيمى زير پرچم اسلام گردآمده اند به يقين مشمول يارى حق خواهند بود و شكست نمى خورند، چون حامى آنها خداست و هميشه زنده و جاويدان است.

ما به هر موجودى تكيه كنيم با گذشت زمان گرد و غبار ضعف و فتور و سستى بر آن مى نشيند و سرانجام فانى مى شود، آن كه هميشه باقى است و ضعف و فتورى در قدرتش راه نمى يابد ذات پاك خداست كه بايد در همه حال تكيه بر او كرد.

سپس امام (عليه السلام) با اين مقدمه وارد ذى المقدمه و بيان نتيجه مى شود و به «عمر» تأكيد مى كند شخصاً در ميدان جنگ شركت نكند و دليل روشنى براى آن ذكر مى فرمايد كه در موارد مشابه آن نيز كاملاً قابل قبول است، مى فرمايد : «اگر تو خود به سوى دشمن حركت كنى و در ميدان نبرد با آنها رو به رو شوى و مغلوب گردى پناهگاهى براى مسلمين در شهرهاى دور دست باقى نمى ماند، و (در اين شرايط) بعد از تو كسى نيست كه به او مراجعه كنند» (إنَّكَ مَتَى تَسِرْ إلَى هذَا الْعَدُوِّ بِنَفْسِكَ، فَتَلْقَهُمْ فَتُنْكَبْ(4)، لاَ تَكُنْ لِلْمُسْلِمِينَ كَانِفَةٌ(5)دُونَ أَقْصَى بِلاَدِهِمْ. لَيْسَ بَعْدَكَ مَرْجِعٌ يَرْجِعُونَ إلَيْهِ).

اشاره به اين كه هر گاه تو در ميدان جنگ كشته شوى تا مردم بخواهند با ديگرى بيعت كنند جامعه اسلامى فاقد مركزيّت مى شود و مناطق دور دست كه از همه جا آسيب پذيرترند متلاشى مى شود، سپس به ساير بلاد سرايت خواهد كرد.

و از آن جا كه همواره در مسائل اجتماعى نفى بايد توأم با اثبات باشد تا خلأ اجتماعى پيدا نشود امام (عليه السلام) بعد از آن كه مى فرمايد : «خودت به ميدان نرو» راه چاره را به او نشان مى دهد و مى گويد : «مرد جنگ آزموده اى را به سوى آنها بفرست و گروهى كه امتحان خودرا (در جنگها) داده اند و خير خواهند با او همراه ساز، اگر خداوند پيروزى نصيب كند همان است كه تو مى خواهى، و اگر شكل ديگرى رخ داد (اشاره به اين كه شكست دامن مسلمين را بگيرد) تو پشتيبان مردم و پناهگاه مسلمين خواهى بود (و مى توانى با اعزام نيروهاى جديد كنترل اوضاع را بدست بگيرى و بر دشمن پيروز شوى) (فَآبْعَثْ إلَيْهِمْ رَجُلاً مِحْرَب(6)، وَاحْفِزْ(7) مَعَهُ أَهْلَ الْبَلاَءِ(8) وَالنَّصِيحَةِ، فَإنْ أَظْهَرَ اللهُ فَذَاكَ مَا تُحِبُّ، وَإنْ تَكُنِ الاُْخْرَى، كُنْتَ رِدْ(9) للنَّاسِ وَمَثَابَةً(10) لِلْمُسْلِمِينَ).

امام (عليه السلام) پاسخ خليفه را به هنگام مشورت، با يك دليل منطقى و روشن بيان فرمود و آن اين كه حضور رييس يك جمعيّت در ميدان نبرد جز در موارد استثنايى كار خطرناكى است، چرا كه يكى از احتمالات قابل قبول اين است كه او در نبرد كشته شود كه نتيجه اش متلاشى شدن لشكر از يكسو و متلاشى شدن شيرازه سراسر كشور از سوى ديگر مى باشد، در حالى كه اگر او در جاى خود بماند مى تواند لشكر بلكه لشكرهاى ديگر را به جاى لشكر اوّل اعزام كند و سلطه خودرا بر تمام كشور حفظ نمايد.

* * *

##### 1. «حوزه» از مادّه «حوز» (بر وزن موز) به معنى جمع آورى كردن و به هم پيوستن و در اختيار گرفتن است و معمولاً به هر مجموعه اى حوزه گفته مى شود.
2. توبه، آيه 33.
3. جمله بالا «والذي نصرهم...» مبتداست و جمله «حىّ لا يموت» خبر آن مى باشد.
4. «تنكب» از مادّه «نكب» (بر وزن نخل) به معنى انحراف از مسير است ولى در عبارت بالا كنايه از شكست خوردن و كشته شدن است.
5. «كانفه» از مادّه «كنف» (بر وزن ظرف) به معنى حفظ كردن آمده است بنابراين «كانفه» به شخص يا چيزى مى گويند كه پناهگاه باشد و افرادى را حفظ كند.
6. «محرب» از مادّه «حرب» به معنى كسى است كه جنگ جو و شجاع باشد.
7. «احفز» از مادّه «حفز» (بر وزن نبض) به معنى فرستادن با سرعت و شدت است.
8. «بلاء» به معنى آزمايش است و «اهل البلاء» به معنى افراد آزموده و مجرّب مى باشد.
9. «رِدء» از مادّه «رَدْء» (بر وزن عبد) به معنى كمك كردن گرفته شده است بنابراين «رِدْء» به معنى معين و ياور و كمك كار و پشتيبان است.
10. «مثابه» از مادّه «ثوب» (بر وزن قوم) به معنى بازگشتن چيزى به حالت نخستين گرفته شده و «مثابه» به معنى مرجع و كسى كه به سوى او باز مى گردند مى باشد.

▲نكته ها

▲پاسخ به يك سؤال

1 ـ جمعى از شارحان نهج البلاغه اين سؤال را در اين جا مطرح كرده اند كه اگر حضور رييس جمعيّت چنين خطرى را در پى دارد پس چرا خود آن حضرت (عليه السلام) در ميدان جنگ «صفّين» و «جمل» و «نهروان» حضور پيدا كرد بلكه خود پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) نيز در بسيارى از جنگها كه نام «غزوه» بر آن نهاده شده است نيز حضور يافت ؟

بعضى از شارحان چنين پاسخ گفته اند كه حضور پيامبر (صلى الله عليه وآله) به خاطر اين بود كه از طريق وحى مى دانست در اين ميدانها شهيد نمى شود و على (عليه السلام) نيز با اخبار پيامبر (صلى الله عليه وآله) كه در حق او فرمود : با «ناكثين» و «قاسطين» و «مارقين» مبارزه خواهى كرد، از سلامت خود آگاه بود و با اين حال حضور آنها در ميدان جنگ مشكلى نداشت.

بعضى ديگر گفته اند : آن دو بزرگوار در جنگهاى داخلى كه فاصله چندانى با مركز نداشت حضور مى يافتند، ولى در جنگهاى خارجى تنها پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در «تبوك» حضور يافت آن هم بعد از آن كه على (عليه السلام) را به عنوان پناهگاهى مطمئن در «مدينه» به جاى خود گذاشت.

به تعبير ديگر مى توان چنين گفت : موارد كاملاً مختلف است و هر يك از ميدانهاى جنگ و شرائط آن و وضعيّت دشمن حكمى مخصوص به خود دارد، ولى غالباً اگر ميدان از مركز حكومت دور باشد و رييس حكومت در آن شركت كند و كشته شود مشكلات عظيمى به بار خواهد آمد، و امام (عليه السلام) نيز به همين دليل خليفه را از حضور در ميدان جنگ نهى فرمود.

* * *

▲2 ـ ايراد ديگر

ممكن است كسانى ايراد كنند كه : چگونه على (عليه السلام) با اين كه حكومت را حق مسلّم خود مى دانست و پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) بلكه آيات قرآن نيز به اين معنا تصريح كرده اند ـ كه اقامت و ولايت از آن على (عليه السلام) است ـ چنين برخورد ناصحانه و مشفقانه و دوستانه اى با رقيب خود مى كند ؟

پاسخ اين سؤال روشن است; امام (عليه السلام) به سرنوشت نهايى اسلام و مسلمين مى انديشيد نه به شخص خود، او مى دانست به هر دليل خليفه دوّم بر اريكه قدرت نشسته و زمام حكومت را به دست گرفته و توده عوام و گروهى از خواص دست به دست او داده اند، در چنين شرايطى هر گاه در وسط يك بحران عظيم و جنگ خطرناك به طور ناگهانى پاى او از ميان برداشته شود هرج و مرج و آشوب همه جا را مى گيرد و كيان اسلام به خطر مى افتد.

روح بلند على (عليه السلام) ايجاب مى كند كه همه چيز را در اين جا فراموش كند و خير مسلمين را بر هركار ديگر مقدّم بدارد.

* * *

▲3 ـ عدم خيانت در مشورت

كلام بالا درسى است براى همه مسلمين كه به هنگام مشورت بدون در نظر گرفتن موقعيت مشورت كننده و رابطه و ضابطه او آنچه خير و صلاح است بازگو كنند.

به تعبير ديگر : يا مشورت را نپذيرند و يا اگر پذيرا شدند حق مشورت را ادا كنند.

در حديثى مى خوانيم كه امام صادق (عليه السلام) فرمود : «اِعْلَمْ اَنَّ ضَارِبَ عَليٍّ بِالسَّيْفِ وَقَاتِلَهُ لَوْ اِئْتَمَنَني وَاسْتَنْصَحَني وَاسْتَشَارَنِي ثُمَّ قَبِلْتُ ذلِكَ مِنْهُ لاََدَّيْتُ الأَمَانَةَ; هر گاه آن كس كه على (عليه السلام) را با شمشير، ضربت زد و او را شهيد كرد پيشنهاد مى كرد امانتى نزد من بگذارد يا نصيحتى به او كنم يا مشورتى از من مى خواست و من مى پذيرفتم امانت را (در هر سه موضوع) رعايت مى كردم(1).

* * *

##### 1. تحف العقول، صفحه 374.

▲4 ـ برداشت نادرست !

بعضى از مخالفان روى اين كلام امام (عليه السلام) گفتگوى بسيار كرده اند و خواسته اند از آن دليلى بر حقانيّت خليفه دوّم ـ آن هم از زبان على (عليه السلام) ـ اقامه كنند، ولى روشن است اين استنباط نادرست مى باشد چرا كه هر كس در شرايط خليفه دوّم و هر كس در شرايط على (عليه السلام)، براى مصالح مسلمين بود، مى بايست طبق وظيفه شرعى و عقلى چنين مطلبى را بگويد و آنچه خير و صلاح مسلمين در آن است بيان دارد، هر چند به نفع شخص و اشخاصى و حتى اگر به ضرر خودش تمام شود.

جمله «لَيْسَ بَعْدَكَ مَرْجِعٌ يَرْجِعُونَ إلَيْهِ; بعد از تو كسى نيست كه به او مراجعه كنند» به اين معنا نيست كه تو اصلح امّت مى باشى بلكه به اين معناست كه در شرايط فعلى كه توده مردم ـ به حق يا به ناحق ـ تو را به اين صفت شناخته اند اگر كشته شوى تا توافق و بيعت بر ديگرى شود زمان طولانى مى طلبد و در اين مدّت مردم يله و رها مى شوند.

* * *

▲خطبه135(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

وقد وقعت مشاجرة بينه وبين عثمان فقال المغيرة بن الأخنس لعثمان : أنا أكفيكه، فقال علي (عليه السلام) للمغيرة :

از سخنان امام (عليه السلام) است اين سخن را زمانى امام (عليه السلام) ايراد فرمود كه ميان آن حضرت و عثمان مشاجره اى روى داد و «مغيره بن اخنس» به «عثمان» گفت من به حساب او مى رسم و جلوى او را خواهم گرفت !

##### 1. «سند خطبه»
صاحب كتاب «مصادر در نهج البلاغه» تنها مأخذى كه در اين جا براى خطبه بالا نقل كرده، كتاب «الفتوح» «احمد بن اعثم كوفى» است ولى پيش از آن توضيحاتى در مورد شأن ورود خطبه از كتاب شرح نهج البلاغه «ابن ابى الحديد» آورده است.

▲خطبه در يك نگاه

گر چه از تعبيرات بالا استفاده مى شود كه : اين گفتگو و مشاجره در حضور «عثمان» بوده، ولى «ابن ابى الحديد» و ديگران نقل كرده اند كه اين مشاجره در حضور «عثمان» واقع نشده است، و جريان چنين بوده : هنگامى كه «عمّار» از وفات «ابوذرّ» در «ربذه» با خبر شد، در حضور «عثمان» به «ابو ذر» درود و رحمت فرستاد، «عثمان» خشمگين شد و گفت : او را به همان محلّ «ابوذر» تبعيد كنيد، «عمّار» گفت : هم نشينى با سگها و خوكها براى من از هم نشينى با تو محبوب تر است، اين سخن را گفت و از نزد «عثمان» خارج شد، در حالى كه «عثمان» تصميم بر تبعيد او داشت، طايفه «بنى مخزوم» كه با «عمّار» پيمان داشتند، نزد «على (عليه السلام)» آمدند و گفتند : «عثمان» يك بار «عمّار» را كتك زده، و بار ديگر او را گرفتار فتق نموده و الآن تصميم دارد او را تبعيد كند، و تقاضا كردند حضرت، «عثمان» را ملاقات كند، تا از اين كار منصرف شود، وإلاّ فتنه عظيمى واقع خواهد شد. امام (عليه السلام) نزد «عثمان» رفت و فرمود : «ابوذر» را تبعيد كردى در حالى كه از برترين صحابه بود، تا زمانى كه در غربت از دنيا رفت و اين سبب شد تا توده مسلمين از تو روى گردان شوند، و الآن مى خواهى «عمّار» را تبعيد كنى (و آن سبب بدنامى بيشتر تو مى شود) از خدا بترس !

«عثمان» خشمگين شد وگفت : اوّل بايد تو را تبعيد كنم تا امثال «عمّار» جرأت پيدا نكنند، و فساد آنها از ناحيه توست.

«على (عليه السلام)» فرمود : تو قدرت بر اين كار ندارى و فساد امثال «عمّار» از اعمال توست نه از من، تو بر خلاف دين عمل مى كنى و آنها بر تو خرده مى گيرند، اين را فرمود و از نزد «عثمان» خارج شد، مردم اطراف «على (عليه السلام)» را گرفتند و گفتند : خوب است «عثمان» همه ما را تبعيد كند تا دور از خانواده خود بميريم. امام (عليه السلام)فرمود : به «عمّار» بگوييد در خانه خود بنشيند و تكان نخورد، طايفه «بنى مخزوم» از حمايت «على (عليه السلام)» مطمئن شدند و گفتند : اگر تو با ما باشى «عثمان» نمى تواند به ما زيانى برساند. اين سخن به «عثمان» رسيد و او شكايت امام (عليه السلام) را به مردم كرد، «زيد بن ثابت» گفت : اگر اجازه دهيد على (عليه السلام) را ملاقات كنم، در اين هنگام او و «مغيره بن اخنس»(1) و جمعيّتى نزد عثمان رفتند. ـ «زيد بن ثابت» كه از پيروان و خاصّان «عثمان» بود ـ بعد از حمد و ثناى الهى چنين گفت : اگر موافق باشيد من ناراحتى تو را به على (عليه السلام)منتقل كنم، عثمان گفت : مانعى ندارد «زيد» به همراهى «مغيره بن اخنس» وطايفه «بنى زهره» و عمّه عثمان با جماعتى خدمت على (عليه السلام)رسيدند، زيد بعد از حمد و ثناى الهى خطاب به على (عليه السلام) گفت : خداوند سابقه خوبى در اسلام براى تو قرار داد، و مقام خاصّى نزد رسول خدا (صلى الله عليه وآله) داشتى، تو شايسته هر كار نيكى، «عثمان» پسر عموى تو و حاكم اين امّت است، و دو حقّ بر گردن تو دارد : يكى حقّ حكومت و ديگرى حقّ خويشاوندى، او به ما شكايت كرده كه على (عليه السلام) متعرض من مى شود، و اوامر من را ردّ مى كند و ما به عنوان خيرخواهى نزد تو آمده ايم، و از اين نارحتيم كه ميان تو و پسر عمويت جريانى پيش آيد كه براى هيچ كدام خوشايند نيست.

در اين هنگام على (عليه السلام) پس از حمد و ثناى الهى و درود بر پيامبر (صلى الله عليه وآله) چنين فرمود : به خدا سوگند من دوست ندارم به او اعتراض كنم و گفته هاى او را ردّ نمايم، مگر اين كه گامى بر خلاف حق بردارد كه من راهى جز گفتن حق ندارم. به خدا سوگند تا آن جا كه من احساس مسئوليت نكنم متعرّض او نخواهم شد.

در اين جا «مغيره بن اخنس» كه مرد وقيحى بود و از فداييان عثمان محسوب مى شد گفت : به خدا سوگند اگر دست از عثمان برندارى، جلوى تو را خواهيم گرفت; چرا كه قدرت او از تو بيشتر است... اين جا بود كه على (عليه السلام)سخن بالا را خطاب به «مغيره» بيان فرمود(2).

بنابراين خلاصه اين كلام در يك نگاه اعتراض شديد به «مغيره بن اخنس» است، كه سخنى بزرگتر از دهان خود گفت و ابراز وجودى بيش از ارزش خود نمود.

* * *

يَابْنَ اللَّعِينِ الاَْبْتَرِ، وَالشَّجَرَةِ الَّتي لاَ أَصْلَ لَهَا وَلاَ فَرْعَ أَنْتَ تَكْفِينِي ؟ فَواللهِ مَا أَعَزَّ اللهُ مَنْ أَنْتَ نَاصِرُهُ، وَلاَ قَامَ مَنْ أَنْتَ مُنْهِضُهُ. اخْرُجْ عَنَّا أَبْعَدَ اللهُ نَوَاكَ، ثُمَّ ابْلُغْ جَهْدَكَ، ، فَلاَ أَبْقَى اللهُ عَلَيْكَ إنْ أَبْقَيْتَ !

### ترجمه

اى پسر ملعون ابتر ! و اى فرزند درخت بى ريشه و شاخه ! تو به حساب من مى رسى ؟ ! به خدا سوگند ! هرگز خداوند كسى را كه تو ياورش باشى عزّت نمى دهد; و آن كس كه تو دستش را بگيرى به پا نمى خيزد ! از نزد ما بيرون شو ! خدا مقصد تو را دور كند (و هرگز به مقصود نرسى) برو هر چه در توان دارى به كار گير، خد تو را زنده نگذارد اگر آنچه را در توان دارى به كار نگيرى !

##### 1. توجّه داشته باشيد، «مغيره بن اخنس» كه فرزند يكى از منافقان است، با «مغيره بن شعبه» كه او هم از منافقان و دشمنان اهل بيت در زمان عمر بود، جداست.
2. شرح ابن ابى الحديد، جلد 8 ، صفحه 301 ـ 302 و فتوح ابن اعثم كوفى، جلد 1، صفحه 16 مطابق نقل شرح نهج البلاغه مرحوم تسترى، جلد 9، صفحه 261.

▲شرح و تفسير

▲برو، كارى از تو ساخته نيست !

على (عليه السلام) در دوران خلافت خلفاى سه گانه پناهگاهى براى مظلومان و محرومان بود، مخصوصاً در دوران عثمان كه اطرافيان او ظلم و ستم را از حدّ گذراندند، نه به صغير رحم كردند نه به كبير، على (عليه السلام) فريادگرى بود كه صداى مظلومان را به گوش خليفه مى رساند و طبيعى است كه براى او ناخوشايند بود و اطرافيانش از اين اعتراضها سخت ناراحت بودند، چرا كه افكار عمومى را بر ضدّ آنان بسيج مى كرد.

امام (عليه السلام) در اين بيان كه در پاسخ به تهديد «مغيره بن اخنس» بيان شده، در مقام نكوهش و تحقير او برمى آيد، نخست به ريشه فاسد وراثت او اشاره مى كند و بعد به نقطه هاى ضعف خود او و سرانجام نتيجه مى گيرد كه هيچ كارى از دست تو ساخته نيست.

مى فرمايد : «اى پسر ملعون ابتر ! و اى فرزند درخت بى ريشه و شاخه ! تو (براى حمايت از عثمان) به حساب من مى رسى ؟ !» (يَابْنَ اللَّعِينِ الاَْبْتَرِ، وَالشَّجَرَةِ الَّتي لاَ أَصْلَ لَهَا وَلاَ فَرْعَ أَنْتَ تَكْفِينِي ؟) .

تعبير به «لعين» درباره «اخنس بن شريق» (پدر مغيره) به خاطر اين است كه او از سران منافقين بود، كه روز فتح مكه ظاهراً مسلمان شد، در حالى كه در دل، اسلام را قبول نداشت، و پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) براى جلب قلب او به اسلام مقدار قابل ملاحظه اى از غنايم «حنين» را به او بخشيد، و يكى از برادران «مغيره» كه «ابو الحكم» نام داشت، در روز جنگ «احد» در صف كفّار بود و به دست على (عليه السلام)كشته شد. به همين جهت «مغيره»، كينه آن حضرت را در دل داشت(1).

و اما اين كه حضرت از پدرش تعبير به «ابتر» مى كند، نه به خاطر اين است كه فرزندى نداشت، بلكه ابتر در اين جا به معنى بريده از خير و سعادت است، يا بريده از حيث نسب; به خاطر اين كه فرزندانش افراد فاسد و نالايقى بودند، كه در حكم عدم بودند.

وامّا تعبير به درختى كه نه ريشه دارد و نه شاخه، كنايه از حقارت اين دودمان، و سقوط آنها از درجه اعتبار و بى ارزش بودن در انظار عمومى است. و در واقع كلام مولا (عليه السلام) از آيه شريفه قرآن گرفته شده كه مى فرمايد : « (وَمَثَلُ كَلِمة خَبِيثَة كَشَجَرَة خَبِيثَة اجْتُثَّتْ مِنْ فَوقِ الأَرْضِ مَالَهَا مِنْ قَرَار); خداوند سخن ناپاك را به درخت ناپاكى تشبيه كرده، كه از روى زمين بركنده شده، و قرار و ثباتى ندارد»(2).

و در ادامه سخن مى فرمايد : «به خدا سوگند ! هرگز خداوند كسى را كه تو ياورش باشى عزّت نمى دهد، و آن كس كه تو دستش را بگيرى به پا نمى خيزد». (فَواللهِ مَا أَعَزَّ اللهُ مَنْ أَنْتَ نَاصِرُهُ، وَلاَ قَامَ مَنْ أَنْتَ مُنْهِضُهُ(3)).

عزت و قدرت به دست خداست و به مقتضاى « (إِنْ تَنصُرُواْ اللَّهَ يَنصُرْكُمْ ويُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ); اگر (آيين) خدا را يارى كنيد، خدا شما را يارى مى كند و قدمهاى شما را ثابت مى دارد».(4)

و نيز به مقتضاى : « (إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ ءَامَنُواْ فِى ا لْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ ا لاَْشْهَـدُ); ما به يقين پيامبران خود و كسانى را كه ايمان آورده اند در زندگى دنيا و در روزى كه گواهان به پا مى خيزند يارى مى دهيم».(5)، عزّت از آن يارانِ خداست، نه براى كسانى كه تفاله هاى منافقين به يارى آنها برخيزند و دست آنها را بگيرند.

و در آخرين جمله، امام (عليه السلام) «مغيره» را به شدّت تحقير كرد و فرمود : «از نزد ما بيرون شو ! خدا مقصد تو را دور كند (و هرگز به مقصود نرسى) سپس هر چه در توان دارى به كار گير، خدا به تو رحم نكند اگر آنچه را در توان دارى بكار نگيرى». (اخْرُجْ عَنَّا أَبْعَدَ اللهُ نَوَاكَ(6)، ثُمَّ ابْلُغْ جَهْدَكَ، فَلاَ أَبْقَى اللهُ عَلَيْكَ(7)إنْ أَبْقَيْتَ !).

اشاره به اين كه تو كوچك تر از آن هستى كه على (عليه السلام) را تهديد كنى، هر چه در توان دارى بكار گير تا بدانى كارى از تو ساخته نيست، و بيچاره و بدبخت كسانى كه حاميانى همچون تو دارند.

* * *

##### 1. گفتنى است كه عداوت و كينه اين خانواده نسبت به على (عليه السلام) ادامه يافت، تا آن جا كه فرزند مغيره به نام عبدالله در جنگ جمل، در برابر حضرت ايستاد و سرانجام كشته شد. (شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، جلد 9، صفحه 266).
2. إبراهيم، آيه 26.
3. «منهض» از مادّه «نهوض» به معنى از جا برخاستن گرفته شده و «منهض» از باب افعال به معنى كسى است كه به ديگرى كمك مى كند تا از جا برخيزد.
4. محمد، آيه 7.
5. غافر، آيه 51.
6. «نواك» از «نوا» گرفته شده (و كاف ضمير به آن متصل گشته است) و در اصل به معنى مقصد مسافر است خواه دور باشد يا نزديك.
7. جمله «لا ابقى الله عليك» در جايى گفته مى شود كه بخواهند به كسى نفرين كنند تا از رحمت و عنايت الهى دور شود و جمله «ان بقيت» به اين معناست كه اگر تو به من رحم كنى مشمول عنايت حق نباشى و در واقع تحقير مخاطب است كه هر كار مى خواهى بكن كه كارى از تو ساخته نيست.

###

▲نكته

▲روش امام در برابر افراد بى منطق

هر گاه در شأن ورود اين گفتار مولا على (عليه السلام) دقّت كنيم و مسير تاريخى آن را دقيقاً دنبال نماييم، مى بينيم امام (عليه السلام) چگونه با انحرافات عصر خلفا مخصوصاً عثمان برخورد منطقى داشت، و براى جلوگيرى از هرگونه تنش، و ناآرامى به حدّ اقل تذكّرات لازم قناعت كرده، از نصيحت و تذكّر و اخطار فروگذار نمى كرد، ولى هنگامى كه در برابر منافقان زورگو و ناآگاهان بى منطق قرار مى گرفت، با قاطعيّت تمام در برابر آنها مى ايستاد تا هرگز خيال دست زدن به كارهاى بى رويّه و خطرناك، در سر نپرورانند. و صدر و ذيل داستان بالا شاهد هر دو مدّعاست.

▲خطبه136(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في امر البيعة

از سخنان امام (عليه السلام) است كه درباره بيعت فرموده.

##### 1. «سند خطبه»
به گفته مرحوم «شيخ مفيد» در كتاب «ارشاد» اين سخن را امام (عليه السلام) هنگامى بيان فرمود كه چند نفر از جمله : عبدالله بن عمر و سعد بن ابى وقاص و محمّد بن مسلمه وحسّان بن ثابت واسامة بن زيد ـ به روايت شعبى ـ از بيعت با امام (عليه السلام) خوددارى كردند، امام (عليه السلام)خطبه اى خواند و ضمن بيان حقانيّت بيعتش كلام بالا را ذكر فرمود. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 306) به اين ترتيب مرحوم مفيد كه قبل از سيّد رضى مى زيسته اين سخن را در ارشاد خود آورده است به علاوه ابن اثير در مادّه «فلت» از كتاب نهايه نيز به اين سخن اشاره كرده است.

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) در اين خطبه به چند نكته اشاره مى فرمايد :

نخست اين كه : بيعت با من يك امر اتفاقى و بدون فكر وانديشه، از سوى مردم نبوده است، وبنابراين كسى حقّ تخلّف از آن را ندارد چون بيعت عام است.

ديگر مى فرمايد : من شما را براى به ثمر رساندن اهداف الهى مى خواهم، ولى شما مرا براى تأمين منافع دنيوى خود مى خواهيد.

سوّم اين كه : از همه مردم مى خواهد او را براى گرفتن حق مظلومان از ظالمان يارى دهند، وتصميم قاطع خود را بر اين امر بيان مى كند.

* * *

لَمْ تَكُنْ بَيْعَتُكُمْ إيَّايَ فَلْتَةً، وَلَيْسَ أَمْرِي وَأَمْرُكُمْ وَاحِداً. إنِّي أُرِيدُكُمْ للهِ وَأَنْتُمْ تُرِيدُونَنِي لإَنْفُسِكُمْ.

أيُّهَا النَّاسُ، أَعِينُوني عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَايْمُ اللهِ لاَُنْصِفَنَّ الْمَظْلُومَ مِنْ ظَالِمِهِ، وَلاََقُودَنَّ الظَّالِمَ بِخِزَامَتِهِ، حَتَّى أُورِدَهُ مَنْهَلَ الْحَقِّ وَإنْ كَانَ كَارِهاً.

### ترجمه

بيعت شما (مردم) با من بى مطالعه و ناگهانى نبود، ووضع من و شما يكسان نيست، من شما را براى خدا مى خواهم و شما مرا براى خويشتن، اى مردم ! مرا براى اصلاح خودتان يارى دهيد (تا بتوانم عيوب شما را بر طرف سازم) به خدا سوگند ! داد مظلوم را از ظالمش مى ستانم و افسار ظالم را مى كشم تا او را به آبشخور حق وارد سازم هر چند از اين كار ناخشنود باشد !

▲شرح و تفسير

▲داد مظلوم را از ظالم مى ستانم

همان گونه كه در بالا آمد اين سخن ـ يا به تعبير ديگر اين بخش از خطبه را ـ امام (عليه السلام) زمانى بيان فرمود كه، چند نفر از صحابه سرشناس پيامبر (صلى الله عليه وآله) از بيعت با او كناره گيرى كرده بودند و امام (عليه السلام) با اين سخن با آنها اتمام حجّت مى كند مى فرمايد : «بيعت شما (توده مردم) با من بى مطالعه و ناگهانى نبود» (لَمْ تَكُنْ بَيْعَتُكُمْ إيَّايَ فَلْتَةً).

بلكه هنگامى كه مشكلات ناشى از بيعت با خلفاى پيشين مخصوصاً بيعت با خليفه سوّم و پيامدهاى آن را ديديد، همگى تصميم گرفتيد به سراغ من بياييد و طرح نوى در مسأله بيعت ريختيد، بنابراين با پذيرش اكثريّت قاطع مردم، اقليت كوچكى حق ندارد از بيعت سرباز زند و بر خلاف مسلمين گام بردارد.

با توجه به اين كه «فلته» به معنى كارى است كه بى مطالعه و ناگهانى و بدون استحكام صورت گيرد، امام (عليه السلام) مى خواهد، اوّلاً روشن سازد كه بيعت با او كاملاً حساب شده و بعد از مشورت مردم و سران قوم با يكديگر صورت گرفت، وثانياً تعريضى است به بيعت «ابو بكر» كه در يك محيط كاملاً بسته با موافقت عده اى معدود صورت گرفت تا آن جا كه «عمر» در سخن معروفش گفت : «إِنَّ بَيْعَةَ أَبِي بَكْر كَانَتْ فَلْتَةً، وَقَى اللهُ شَرَّها; بيعت با ابو بكر بى مطالعه بود، خداوند مسلمانان را از پيامدهاى بد آن حفظ كرد»(1).

و در بعضى از روايات در ذيل همين حديث آمده است : «فَمَنْ عَادَ إلَى مِثْلِها فَاقْتُلُوه; هر كس به سراغ مثل آن برود او را به قتل برسانيد»(2).

در پايان اين بحث به هنگام ذكر نكته ها شرح لازم را در اين باره خواهيم داد.

به هر حال امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد : «وضع من و شما يكسان نيست، من شما را براى خدا مى خواهم و شما مرا براى خويشتن !» (وَلَيْسَ أَمْرِي وَأَمْرُكُمْ وَاحِداً. إنِّي أُرِيدُكُمْ للهِ وَأَنْتُمْ تُرِيدُونَنِي لإَنْفُسِكُمْ).

اشاره به اين كه : من همچون حاكمان دنياپرست كه حكومت و اطاعت مردم را براى جاه و جلال و منافع شخصى وعيش ونوش خود مى خواهند نيستم من مى خواهم به وسيله شما آيين خدا را بر پا سازم و حقوق بندگان را ادا كنم، و رضاى او را از اين طريق بدست آورم، ولى شما مرا براى منافع شخصى خود مى خواهيد، براى گرفتن سهم بيشتر از بيت المال، يا رسيدن به پست و مقام، و يا رفاه در زندگى، و با توجه به اختلاف اين دو ديدگاه طبيعى است كه مسيرها همچون ابزارهاى كار يكسان نيست.

سپس بعد از توبيخ و سرزنش و بيدار ساختن مخاطبين از آنها دعوت مى كند، به اصلاح خويش در سايه برنامه هاى امام (عليه السلام) بپردازند مى فرمايد :

«اى مردم ! مرا براى اصلاح خودتان يارى دهيد» (أيُّهَا النَّاسُ، أَعِينُوني عَلَى أَنْفُسِكُمْ).

اشاره به اين كه : مكتب تربيتى من براى اصلاح همه شما آماده است، از شما مى خواهم، با پذيرش نصايح من، ـ كه برگرفته از منبع وحى، قرآن مجيد و تعليمان پيامبر (صلى الله عليه وآله) است ـ در آن شركت جوييد و با من همكارى كنيد، چرا كه اگر جوششى از درون شما نباشد هيچ برنامه اى مفيد نخواهد افتاد.

و در پايان، به نكته بسيار مهمى اشاره كرده و اراده و تصميم قاطع خود را نسبت به آن روشن مى سازد و آن «بسط عدالت» در سراسر كشور اسلامى و مبارزه با ظالمان بيدادگر است مى فرمايد :

«به خدا سوگند داد مظلوم را از ظالمش مى ستانم و افسار ظالم را مى كشم تا او را به آبشخور حق وارد سازم هر چند از اين كار ناخشنود باشد !» (وَايْمُ اللهِ لاَُنْصِفَنَّ الْمَظْلُومَ مِنْ ظَالِمِهِ، وَلاََقُودَنَّ الظَّالِمَ بِخِزَامَتِهِ(3)، حَتَّى أُورِدَهُ مَنْهَلَ(4) الْحَقِّ وَإنْ كَانَ كَارِهاً).

اين تشبيه زيبا كه ظالمان را به شتر جموشى همانند مى سازد كه، حتى از نوشيدن آب خوددارى مى كند، وصاحبش مى خواهد او را به زور، وارد آبشخورگاه كرده و سيراب نمايد، نشان مى دهد كه هدف از مبارزه با ظالمان، تنها گرفتن حقّ مظلومان نيست، بلكه اين كار به نفع خود آنها نيز مى باشد; زيرا هنگامى كه ظلم از حد گذشت، شورش و عصيان عمومى همچون آتشى زبانه مى كشد، و تروخشك را مى سوزاند و اوّلين طعمه اين آتش، ظالمان خواهند بود، همان چيزى كه در عصر «عثمان» و كمى قبل از حكومت امام (عليه السلام) صورت گرفت.

از سوى ديگر، نشان مى دهد كه مهمترين هدف اجتماعى امام (عليه السلام)، گسترش عدالت و گرفتن حقّ ستمديدگان بود واين همان داروى حيات بخشى است كه غالباً در كام افراد بى خبر، تلخ است.

اين همان چيزى است كه از مهمترين اهداف بعثت انبيا، طبق گواهى قرآن مجيد مى باشد آن جا كه مى فرمايد : « (لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيَنّاتِ وأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيْزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ); ما رسولان خودرا با دلايل روشن فرستاديم و با آنها كتاب آسمانى و ميزان (شناسايى حق از باطل و قوانين عادلانه) نازل كرديم، تا مردم قيام به عدالت كنند»(5).

* * *

##### 1. صحيح بخارى، جلد 6 صفحه 2505 چاپ دار النشر بيروت ـ و صحيح ابن حبان، جلد 2، صفحه 148 طبع مؤسسه الرساله.
2. بحار الانوار، جلد 10، صفحه 348 (به نقل از مناقب ابن شهرآشوب).
3. «خزامه» حلقه اى است كه در بينى شتر مى كنند و طنابى به آن مى بندند كه با كشيدن آن، شتر ناچار مى شود پيروى كند. بعضى گفته اند اگر جنس آن حلقه از مس باشد به آن «بُرَه» (بر وزن خوره) مى گويند، و اگر از مو باشد «خزامه» ناميده مى شود.
4. «منهل» از مادّه «نهل» (بر وزن جهل) به معنى نوشيدن نخستين گرفته شده و منهل به جايى گفته مى شود كه مى توان از آن جا از آب نهر استفاده كرد (توجه داشته باشيد كه سطح آب بسيارى از رودخانه ها از ساحل پايين تر است و معمولاً براى رسيدن آب، بريدگى مخصوص درست مى كنند تا مردم و حيوانات به راحتى به آب برسند آن مسير را «شريعه» ونقطه آخر آن را «منهل» مى گويند).
5. حديد، آيه 25.

▲خطبه137(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في شأن طلحة والزبير وفي البيعة له

از سخنان امام (عليه السلام) است كه درباره بيعت طلحه و زبير» بيان فرموده.

##### 1. «سند خطبه»
اين خطبه را «ابن عبدالبرّ» از علماى اهل سنت در قرن پنجم در كتاب «استيعاب» در شرح حالات «طلحه» نقل كرده و «ابن اثير» از علماى اهل سنت در قرن هفتم نيز آن را در «اسد الغابه» آورده است. مرحوم «شيخ مفيد» آن را در كتاب «الجمل» از «واقدى» نقل مى كند و «ابن ابى الحديد» از «ابو مخنف» «ابن اثير» نيز در كتاب «عوذ» بخشهايى از آن را تفسير كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 309).

▲خطبه در يك نگاه

محورهاى اصلى خطبه عبارتند از :

1ـ پيمان شكنى «طلحه و زبير» به بهانه شركت على (عليه السلام) در قتل «عثمان» در حالى كه آنها بودند كه مردم را بر ضدّ «عثمان» تحريك مى كردند.

2 ـ نصيحت آميخته به تهديد نسبت به «طلحه و زبير» تا دست از فتنه انگيزى خود بردارند و به جمهور مسلمين بپيوندند.

3 ـ اشاره به مسأله بيعت، واين كه، من طالب حكومت نبودم، شما مردم بوديد كه به اصرار مرا وادار به پذيرش بيعت كرديد.

4 ـ در پايان امام (عليه السلام) به «طلحه و زبير» نفرين مى كند همان نفرينى كه سرانجام دامان هر دو را گرفت.

* * *

▲بخش اوّل

وَاللهِ مَا أَنْكَرُوا عَلَيَّ مَنْكَراً، وَلاَ جَعَلُوا بَيْنِي وَبيْنَهُمْ نِصْفاً. وَإنَّهُمْ لَيَطْلُبُونَ حَقًّا هُمْ تَرَكُوهُ، وَدَماً هُمْ سَفَكُوهُ، فَإنْ كُنْتُ شَرِيكَهُمْ فِيهِ، فَإنَّ لَهُمْ نَصِيبَهُمْ مِنْهُ، وَإنْ كَانُوا وَلُوهُ دُونِي فَمَا الطَّلِبَةُ إلاَّ قِبَلَهُمْ. وَإنَّ أَوَّلَ عَدْلِهِمْ لَلْحُكْمُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ. إنَّ مَعِي لَبَصِيرَتِي مَا لَبَسْتُ وَلاَ لُبِسَ عَلَيَّ. وَإنَّهَا لَلْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ فِيهَا الْحَمَأُ وَالْحُمَّةُ، وَالشُّبْهَةُ الْمُغْدِفَةُ; وَإنَّ الاَْمْرَ لَوَاضِحٌ; وَقَدْ زَاحَ الْبَاطِلُ عَنْ نِصَابِهِ، وَانْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ شَغَبِهِ. وَايْمُ اللهِ لاَُفْرِطَنَّ لَهُمْ حَوْضاً أَنَا مَاتِحُهُ، لاَ يَصْدُرُونَ عَنْهُ بِرِيٍّ، وَلاَ يَعُبُّونَ بَعْدَهُ فِي حَسْي !

### ترجمه

به خدا سوگند آنها (آتش افروزان جنگ جمل) هيچ ايراد (منطقى) بر من نداشتند، و ميان من و خود انصاف را مراعات ننمودند، آنها حقى را مطالبه مى كنند كه خود آن را ترك نموده اند ! و انتقام خونى را مى خواهند كه خود آن را ريخته اند ! اگر من در ريختن اين خون (فرضاً) شريك آنها بودم آنان نيز در آن سهمى دارند. و اگر خودشان به تنهايى اين كار را كرده اند، بايد انتقام را از خود بگيرند ! و نخستين مرحله عدالت اين است كه خودرا محكوم كنند، من بصيرت و بينايى خويش را به همراه دارم (و حقايق كاملاً بر من روشن است). هيچ امرى را بر كسى مشتبه نساخته ام و چيزى نيز بر من مشتبه نشده است. آنان همان گروه سركش و ستمگرند كه (پيامبر از آنها به من خبر داد و فرمود :) فساد و زيان (در جامعه اسلامى) و اشتباه كارى ظلمانى همراه آنهاست ولى مطلب (براى هوشياران) واضح است (به همين دليل) باطل از ريشه كنده شده و زبانش از فتنه انگيزى بريده است. به خدا سوگند ! حوض آبى براى آنها فراهم سازم كه فقط خودم بتوانم آب آن را بكشم. به يقين آنها از آن سيراب برنمى گردند و پس از آن ديگر آبى نخواهد نوشيد.

▲شرح و تفسير

▲دروغگويان بى انصاف !

شك نيست كه «طلحه» و «زبير» از كسانى بودند كه مردم را بر ضدّ «عثمان» تحريك مى كردند و به گفته دوست و دشمن در قتل «عثمان» شريك بودند، همان گونه كه «عايشه» نيز مخالفت خودرا با كارهاى او با صراحت بيان مى كرد ولى عجب اين كه هنگامى كه على (عليه السلام) با بيعت عامّه مردم زمام حكومت را بدست گرفت هم «طلحه» و «زبير» بر ضدّ او برخاستند و هم «عايشه»، و جالب اين كه بهانه آنها در اين كار خونخواهى عثمان بود و تاريخ از اين عجايب وفرصت طلبى هاى طالبان زروزور، فراوان به خاطر دارد.

به هر حال امام (عليه السلام) در اين خطبه اشاره به همين مطلب كرده، نخست مى فرمايد : «به خدا سوگند ! آنها (آتش افروزان جنگ جمل) هيچ ايراد (منطقى) بر من نداشتند و ميان من و خود، انصاف را مراعات ننمودند». (وَاللهِ مَا أَنْكَرُوا عَلَيَّ مَنْكَراً، وَلاَ جَعَلُوا بَيْنِي وَبيْنَهُمْ نِصْفاً(1)).

سپس مى افزايد : «آنها حقّى را مطالبه مى كنند كه خود آن را ترك نموده اند و انتقام خونى را مى خواهند كه خود آن را ريخته اند» (وَإنَّهُمْ لَيَطْلُبُونَ حَقًّا هُمْ تَرَكُوهُ، وَدَماً هُمْ سَفَكُوهُ).

آن گاه براى توضيح بيشتر به دليل روشنى تكيه كرده مى فرمايد : «اگر من در ريختن اين خون (فرضاً) شريك آنها بودم آنان نيز در آن سهمى دارند، و اگر خودشان به تنهايى اين كار را كرده اند بايد انتقام را از خود بگيرند و نخستين مرحله عدالت اين است كه خودرا محكوم كنند». (فَإنْ كُنْتُ شَرِيكَهُمْ فِيهِ، فَإنَّ لَهُمْ نَصِيبَهُمْ مِنْهُ، وَإنْ كَانُوا وَلُوهُ دُونِي فَمَا الطَّلِبَةُ إلاَّ قِبَلَهُمْ. وَإنَّ أَوَّلَ عَدْلِهِمْ لَلْحُكْمُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ).

به يقين امام (عليه السلام) در خون عثمان شريك نبود، هر چند بسيارى از صحابه، عثمان را مستحق چنين امرى مى دانستند ولى امام (عليه السلام) نه تنها در اين كار شركت نكرد بلكه فرزندان خود امام حسن (عليه السلام) و امام حسين (عليه السلام) را براى دفاع از او فرستاد، امّا در برابر بهانه جويى هاى «طلحه» و «زبير» و به اصطلاح خلع صلاح آنان مى فرمايد : احدى نگفته است كه من به تنهايى قاتل عثمان بوده ام به فرض كه من در اين كار شركت داشته ام، شما نيز شريك من بوده ايد بنابراين با كدام منطق چيزى را كه در آن شريك بوده ايد بر ديگرى عيب مى گيريد و اگر عامل اصلى تنها شما بوده ايد تمام ملامت متوجه شماست و شما بايد قبل از هر كس خودرا محكوم كنيد.

در عالم سياست بازان شيطانى، هميشه معمول است كه براى اقدام بر ضدّ رقيبان خود دنبال بهانه عوام پسندى هستند و سعى مى كنند رقيب را به كارى كه در نظر توده مردم ناخوشايند است متهم كنند، حتى اگر عامل اصلى آن كار خودشان باشند، در چنين برنامه هايى نه منطق حاكم است نه عدالت و وجدان و شرف، هدف بيرون راندن رقيب است به هر قيمتى كه ممكن شود و اين درست همان راهى است كه «طلحه» و «زبير» و «عايشه» بعد از بيعت توده مردم با على (عليه السلام) پيمودند و به وسيله آن گروه زيادى را براى جنگ با حضرتش بسيج نمودند، سرانجام خودشان نيز در اين آتش سوختند.

به هر حال امام (عليه السلام) بهانه را از دست بهانه جويان گرفته و نقشه آنها را نقش بر آب مى كند تا مردم بدانند آنان عاملان قتل عثمانند كه به لباس خون خواهان برآمده اند و هدفشان منافع شخصى خويش است; نه به فكر مردمند و نه به فكر خونخواهى خليفه پيشين.

سپس امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن اشاره به حديثى مى كند كه از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) درباره پيمان شكنان جمل شنيده بود، مى فرمايد : «من بصيرت و بينايى خويش را به همراه دارم (و حقايق كاملاً بر من روشن است) امرى را بر كسى مشتبه نساخته ام و چيزى نيز بر من مشتبه نشده است، آنان همان گروه سركش و ستمگرند كه (پيامبر (صلى الله عليه وآله) از آنها به من خبر داد و فرمود :) فساد و زيان و اشتباه كارى تيره و تار با آنهاست ولى مطلب (براى هوشياران) واضح است، باطل از ريشه كنده شده و زبانش از فتنه انگيزى بريده است». (إنَّ مَعِي لَبَصِيرَتِي(2) مَا لَبَسْتُ وَلاَ لُبِسَ عَلَيَّ. وَإنَّهَا لَلْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ فِيهَا الْحَمَأُ وَالْحُمَّةُ، وَالشُّبْهَةُ الْمُغْدِفَةُ; وَإنَّ الاَْمْرَ لَوَاضِحٌ وَقَدْ زَاحَ الْبَاطِلُ عَنْ نِصَابِهِ، وَانْقَطَعَ لِسَانُهُ عَنْ شَغَبِهِ(3)).

اين كلام مبارك امام (عليه السلام) اشاره به حديث معروفى است كه از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)صادر شده است، آن جا كه فرمود : «لاَ تَذْهَبُ اللْيَّالِيَ وَالاَْيّامَ حَتّى تَتَنابَحَ كِلابُ مَاء بِالْعَراقِ يُقَالُ لَها الحَوأَبُ اِمْرَأَةٌ مِنْ نِسَائِي فِي فِئَة بَاغِيَة; شبها و روزها نمى گذرد تا زمانى كه سگهاى آبادى معروفى در «عراق» كه به آن «حوأب» گفته مى شود در برابر زنى از زنان من كه در ميان گروه ستمگرى قرار گرفته، پارس مى كنند»(4).

اين همان حادثه معروفى است كه «اصحاب جمل» به هنگامى كه از «مدينه» به سوى «بصره» مى آمدند وقتى به سرزمين «حوأب» رسيدند سگهاى زيادى در اطراف «عايشه» پارس كردند، او به ياد اين حديث افتاد و بسيار وحشت كرد و فرياد كشيد و گفت : مرا به «مدينه» بازگردانيد ولى سياست بازان حرفه اى گروهى از مردم محل را بسيج كردند كه گواهى دهند اين جا سرزمين «حوأب» نيست(5).

«ابن عساكر» در تاريخ «دمشق» و «متقى هندى» در «كنز العمال» اين حديث را نقل كرده اند كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) خطاب به على (عليه السلام) فرمود : «يَا عَلَيُّ (عليه السلام) سَتُقَاتِلُ الْفِئَةُ البَاغِيَةُ وَاَنْتَ عَلَى الْحَقِّ فَمَنْ لَمْ يَنْصُرْكَ يَومُئِذ فَلَيْسَ مِنّي; اى على گروه ستمگر به جنگ با تو برمى خيزد در حالى كه تو بر حق هستى، هر كس تو را يارى ندهد از من نيست»(6).

امام (عليه السلام) مى فرمايد : نه من در اين خبر اشتباه كرده ام و نه كسى كه آن به من فرموده، يعنى پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله).

تعبير به «فِيهَا الْحَمَأُ وَالْحُمَّةُ» با توجه به اين كه «حمأ» به معنى لجن و ماده تيره رنگى كه در كف استخرها وحوضها مى باشد و«حمّه» به معنى نيش عقرب و مار و يا سمّ آنهاست كنايه اى است از افراد كثيف آلوده و خطرناكى كه در ميان فئه يعنى آتش افروزان جنگ جمل بوده است.

اين احتمال نيز در تفسير اين دو واژه داده شده كه «حمأ» به معنى خويشاوندان نزديك و «حمّه» به معنى همسر است. اشاره به اين كه در لشكر جمل كسانى مثل «زبير بن عوام» بود كه پسر عمه پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) بود و «عايشه» كه يكى از همسران آن حضرت (صلى الله عليه وآله) بود.

«وَالشُّبْهَةُ الْمُغْدِفَةُ» با توجه به اين كه «مغدفه» از مادّه «اغداف» است كه در اصل به معنى پوشانيدن آمده اشاره به جنجالى است كه آتش افروزان جنگ جمل به عنوان خونخواهى عثمان بر پا كردند و در حالى كه دستهاى آنها به خون عثمان آلوده بود، خودرا به عنوان حاميان عثمان معرفى كردند.

اين تعبير منافاتى با جمله بعد كه مى گويد : مطلب واضح است ندارد، زيرا منظور اين است كه حقيقت امر بر افراد عاقل و فهميده پوشيده نيست. چرا كه آنها از فتنه انگيزى لشكر جمل و تبليغات دروغين آنها به خوبى آگاه بودند.

سپس در پايان اين بخش از اين خطبه امام (عليه السلام) آنها را به شديدترين وجهى تهديد مى كند مى فرمايد : «به خدا سوگند حوض آبى براى آنها فراهم سازم كه فقط خودم بتوانم آب آن را بكشم ! به يقين آنها از آن سيراب برنمى گردند، و پس از آن ديگر آبى نخواهند نوشيد» (وَايْمُ اللهِ لاَُفْرِطَنَّ(7) لَهُمْ حَوْضاً أَنَا مَاتِحُهُ(8)، لاَ يَصْدُرُونَ عَنْهُ بِرِيٍّ(9)، وَلاَ يَعُبُّونَ(10) بَعْدَهُ فِي حَسْي(11) !).

همان گونه كه در شرح خطبه دهم كه از جهات زيادى شباهت به خطبه مورد بحث دارد بيان كرديم، منظور امام (عليه السلام) از اين تعبير آن است كه من ميدان جنگ جمل را براى آنها به گردابى خطرناك مملوّ از آب، تبديل مى كنم كه راه فرار از آن نداشته باشند و ابتكار عمل را در دست مى گيرم و آتش فتنه را در همان جا خاموش مى كنم آن گونه كه در آينده فكر بازگشت به چنان صحنه اى براى آنها پيدا نشود. و آن گونه كه تاريخ مى گويد : امام (عليه السلام) به گفتار خود جامه عمل پوشانيد، سردمداران اصلى جنگ جمل كشته شدند و «عايشه» باشرمندگى تمام به «مدينه» بازگشت و فتنه انگيزان رسوا و پراكنده شدند.

* * *

##### 1. «نصف» به كسر نون و به ضمّ آن به معنى انصاف است.
2. در توضيح جمله «إنَّ مَعي لَبَصيرتي» بيان مشروحى ذيل خطبه دهم (جلد 1، صفحه 481) داشتيم.
3. «شغب» مصدر است و به معنى به راه انداختن شرّ و فساد است.
4. منهاج البراعه، جلد 8، صفحه 338 ـ الاحتجاج، جلد 1، صفحه 165.
5. «ابن اثير» در جلد دوّم «كامل» صفحه 315 داستان پارس كردن سگهاى «حوأب» و فرياد كشيدن «عايشه» و تصميم بر بازگشت و شهادت بعضى بر دروغ بودن گفته كسانى كه آن جا را «حوأب» دانسته اند را به طور مشروح آورده است.
6. «تاريخ دمشق» جلد3، صفحه 171 طبع بيروت و «كنز العمال» جلد 12، صفحه 211 طبع حيدرآباد (مطابق نقل «احقاق الحق» جلد 17، صفحه 166).
7. «أفرطنّ» از مادّه «افراط» در اصل به معنى تجاوز از حد است ولى گاه به معنى انجام حدّ اكثر كارى آمده است و در جمله بالا نيز به همين معناست يعنى گرداب جنگ رابراى مخالفان كاملاً پر مى كنم كه راه نجاتى نداشته باشند، بنابراين جاى اين سؤال باقى نمى ماند كه مگر امام (عليه السلام) هم ممكن است در چيزى افراط كند.
8. «ماتح» از مادّه «متح» (بر وزن مدح) به معنى كشيدن آب از بالا مانند كشيدن آب از چاه به وسيله دلوست بنابراين «ماتح» به كسى گفته مى شود كه دلو را به وسيله طناب در چاه مى افكند و آب آن را مى كشد.
9. «رىّ» اسم مصدر به معنى سيرابى است و مصدر آن «رَىّ» (بر وزن حَىَّ) مى باشد و «باء» در «برىّ» معنى معيت دارد.
10. «يعبّون» از مادّه «عبّ» به معنى نوشيدن آب يا مايع ديگر با يك نفس است و در تعبيرات معمولى «لا جرعه» گفته مى شود.
11. «حسى» به معنى بيابانى است كه آب در آن جمع مى شود.

▲بخش دوّم

ومنه : فَأَقْبَلْتُمْ إلَيَّ إقْبَالَ الْعُوذِ الْمَطَافِيلِ عَلَى أَوْلاَدِهَا، تَقُولُونَ : الْبَيْعَةَ الْبَيْعَةَ ! قَبَضْتُ كَفِّي فَبَسَطْتُمُوهَا، وَنَازَعَتْكُمْ يَدِي فَجَاذَبْتُمُوهَا. اللَّهُمَّ إنَّهُمَا قَطَعَانِي وَظَلَمَانِي، وَنَكَثَا بَيْعَتِي، وَأَلَّبَا النّاسَ عَلَيَّ; فَاحْلُلْ مَا عَقَدَا، وَلاَ تُحْكِمْ لَهُمَا مَا أَبْرَمَا، وَأَرِهِمَا الْمَسَاءَةَ فِيمَا أَمَّلا وَعَمِلاَ. وَلَقَدْ اسْتَثَبْتُهُما قَبْلَ الْقِتَالِ، وَاسْتَأْنَيْتُ بِهمَا أَمَامَ الْوِقَاعِ، فَغَمَطَا النِّعْمَةَ، وَرَدَّا الْعَافِيَةَ.

### ترجمه

شما همچون مادرانى كه از روى شوق به فرزندان خود روى مى آورند، به سوى من آمديد ومى گفتيد : بيعت ! بيعت ! من دستم را بستم و شما آن را گشوديد، من دست خودرا عقب مى كشيدم و شما به سوى خود مى كشيديد !

خداوندا ! آن دو (طلحه و زبير) از من بريدند و به من ستم كردند، بيعتم را شكستند و مردم را بر ضد من شوراندند (خداوندا !) بيعتى را كه از مردم گرفته اند نافرجام كن، و كارهايى را كه تصميم بر آن گرفته اند استحكام نبخش و آنها را نسبت به آرزوهايى كه به آن دل بسته اند و براى رسيدن به آن تلاش مى كنند ناكام كن، من پيش از جنگ از آنها درخواست كردم كه دست بردارند و بازگردند و انتظار بازگشتشان را نيز مى كشيدم، ولى آنها پشت پا به نعمت زدند و دست رد بر سينه عافيت نهادند !

* * *

▲شرح و تفسير

▲شما اصرار به بيعت داشتيد

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اشاره به مسأله بيعت كرده و با صراحت مى فرمايد : من هرگز براى بيعت، به سراغ شما نيامدم، اين شما بوديد كه به سراغ من آمديد و اصرار كرديد، مى فرمايد : «شما همچون مادرانى كه از روى شوق به فرزندان خود روى مى آورند، به سوى من آمديد، ومى گفتيد : بيعت ! بيعت ! من دستم را بستم و شما آن را گشوديد، من دست خودرا عقب مى كشيدم و شما به سوى خود مى كشيديد !» (فَأَقْبَلْتُمْ إلَيَّ إقْبَالَ الْعُوذِ(1)الْمَطَافِيلِ(2) عَلَى أَوْلاَدِهَا، تَقُولُونَ : الْبَيْعَةَ الْبَيْعَةَ ! قَبَضْتُ كَفِّي فَبَسَطْتُمُوهَا، وَنَازَعَتْكُمْ يَدِي فَجَاذَبْتُمُوهَا).

امام (عليه السلام) در واقع به اين حقيقت اشاره مى كند كه ، شما مردم بايد مدّعيان خونخواهى قتل عثمان كه آن را بهانه اى براى دست يابى به خلافت و حكومت قرارداده اند، يعنى «طلحه» و«زبير» را با من مقايسه كنيد، آنها با هر حيله و نيرنگ بدنبال رسيدن به مقصودشان هستند ولى من از آغاز امر به شما نشان دادم كه طالب مقام نيستم، شما بوديد كه با اصرار هر چه تمامتر مى خواستيد با من بيعت كنيد، و اگر بيعت شما را پذيرا شدم تنها به خاطر انجام يك مسئوليت بزرگ الهى، يعنى اجراى حق و عدالت و احياى اسلام بود.

تعبيرات امام (عليه السلام) بيانگر اشتياق فوق العاده مردم به بيعت است، در عين بى اعتنايى امام (عليه السلام) نسبت به آن.

سپس در بخش آخر اين خطبه رو به درگاه الهى آورده و شكايت اين پيمان شكنان ظالم و ستمگر را كه ريختن خون مردم بى گناه را وسيله اى براى نيل به هوا و هوسها قرار دادند به خدا مى برد، و سخت به آنها نفرين مى كند و عرضه مى دارد : «خداوندا ! آن دو (طلحه و زبير) از من بريدند و به من ستم كردند، بيعتم را شكستند و مردم را بر ضدّ من شوراندند». (اللَّهُمَّ إنَّهُمَا قَطَعَانِي وَظَلَمَانِي، وَنَكَثَا بَيْعَتِي، وَأَلَّبَا(3) النّاسَ عَلَيَّ).

« (خداوندا !) بيعتى را كه از مردم گرفته اند نافرجام كن، و كارهايى را كه تصميم قطعى بر آن گرفته اند استحكام نبخش، و آنها را به آرزوهايى كه به آن دل بسته اند و براى رسيدن به آن تلاش مى كنند ناكام كن !» (فَاحْلُلْ مَا عَقَدَا، وَلاَ تُحْكِمْ لَهُمَا مَا أَبْرَمَا، وَأَرِهِمَا الْمَسَاءَةَ فِيمَا أَمَّلا وَعَمِلاَ).

سپس امام (عليه السلام) روى سخن را به مردم كرده و با صراحت مى گويد : من قبل از جنگ با اين دو نفر اتمام حجت كردم، مى فرمايد : «من پيش از جنگ از آنها درخواست كردم كه دست بردارند و بازگردند، و انتظار بازگشتشان را نيز مى كشيدم، ولى آنها پشت پا به نعمت زدند و دست رد بر سينه عافيت نهادند» (وَلَقَدْ اسْتَثَبْتُهُما(4) قَبْلَ الْقِتَالِ، وَاسْتَأْنَيْتُ(5) بِهمَا أَمَامَ الْوِقَاعِ(6)، فَغَمَطَا(7) النِّعْمَةَ، وَرَدَّا الْعَافِيَةَ).

جمله هاى اخير ممكن است ادامه شكوه امام (عليه السلام) به پيشگاه خدا بوده باشد، و ممكن است خطاب به مردم، و معنى دوّم مناسبتر به نظر مى رسد.

به هر حال اين جمله ها نشان مى دهد كه امام (عليه السلام) به شدّت از جنگ و خون ريزى پرهيز داشت، و تا آن جا كه ممكن بود آتش افروزان جنگ «جمل» را اندرز داد، شايد بر سر عقل آيند يا عواطف دينى آنها تحريك شود، و از راه خطرناكى كه در پيش گرفته اند بازگردند، ولى هوس خلافت و حبّ جاه و مقام چنان چشم و گوش آنها را كور و كر كرده بود، كه حتّى نصايح مشفقانه امام (عليه السلام) نيز در آنها اثر نكرد و سرانجام نفرين امام (عليه السلام) دامانشان را گرفت و در كار خود ناكام شدند، هم طعم تلخ شكست را چشيدند و هم با ذلّت به قتل رسيدند.

* * *

##### 1. «عوذ» جمع «عائذ» به معنى حيوان يا انسانى كه تازه فرزند آورده است.
2. «مطافيل» جمع «مطفل» (بر وزن مسلم) به معنى انسان يا حيوانى است كه داراى فرزند است بنابراين «عوذ» و «مطافيل» قريب المعنى مى باشند و در اين جا جنبه تأكيد دارند.
3. «الّبا» از مادّه «تأليب» به معنى تحريك و افساد و شوراندن مردم است.
4. «استثبت» از مادّه «ثوب» (بر وزن صوم) به معنى بازگشت بيمار به تندرستى است و مفهوم جمله اين است كه من از طلحه و زبير خواستم از راه انحرافى خود بازگردند.
5. «استأنيت» از مادّه «أنات» (بر وزن قنات) به معنى صبر كردن و انتظار كشيدن است و مفهوم جمله اين است كه من منتظر بودم پيشنهادم در آنها مؤثّر افتاد و بر سر عقل آيند و راه عافيت را در پيش گيرند ولى افسوس....
6. «وقاع» به معنى جنگ است اين واژه گاه به معنى مصدرى بكار مى رود و گاه به عنوان جمع «وقيعه».
7. «غمطا» از مادّه «غمط» (بر وزن غصب) به معنى كوچك شمردن چيزى و كفران نعمت است و جمله بالا اشاره به اين است كه طلحه و زبير فرصت خوبى را كه من به آنها داده بودم كوچك شمردند و كفران نعمت كردند.

▲نكته

▲عاملان قتل به خونخواهى برخاستند !

بى شك «طلحه» و «زبير» از كسانى بودند كه مردم را بر ضد عثمان شوراندند.

«ابن قتيبه» در كتاب «الإمامه والسياسه» مى گويد : هنگامى كه اهل «كوفه» و «مصر» بر عثمان شوريدند و خانه اورا محاصره كردند «طلحه» از كسانى بود كه هر دو گروه را بر ضد عثمان مى شورانيد، ومى گفت : عثمان به محاصره شما اعتنايى ندارد; چرا كه مرتّباً آب و غدا براى او مى برند، نگذاريد آب و غذا براى او ببرند(1).

«ابن ابى الحديد» درباره «زبير» مى نويسد : او به مردم مى گفت عثمان را بكشيد، دين و آيين شما را دگرگون ساخته به او گفتند : پسرت بر در خانه عثمان از او دفاع مى كند.

او گفت : من ناراحت نمى شوم اگر عثمان را بكشند هر چند قبل از او پسرم را بكشند، عثمان فردا مردارى است بر جاده(2).

آن دو تصور مى كردند اگر پاى عثمان از ميان برداشته شود، ممكن است خلافت به آنها رسد، ولى بعد از كشته شدن عثمان و بيعت پرشور مردم با على (عليه السلام) ورق برگشت و اوضاع دگرگون شد و به گفته «عقاد» نويسنده معروف «مصرى» مردم حاضر نبودند با آن دو بيعت كنند; چرا كه وضع آنها با عثمان چندان تفاوت نداشت(3).

«عايشه» از منتقدين معروف عثمان بود(4)، ولى بعد از بيعت مردم با امام اميرالمؤمنين (عليه السلام) هر سه نفر چرخش عظيمى كردند و طرفدار عثمان شدند و به خونخواهى او برخاستند، در عالم سياست بازان حرفه اى از اين چرخش ها فراوان ديده شده است و سرانجام هر سه به عاقبت شوم فتنه انگيزيهاى خود گرفتار شدند; «طلحه» و «زبير» شكست خوردند و كشته شدند و «عايشه» با شرمندگى به «مدينه» برگشت و در گوشه خانه نشست.

ما درباره «طلحه» و «زبير» و ماجراهاى جنگ «جمل» و كارهاى ناپخته «عايشه» در مجلدات پيشين همين شرح، به اندازه كافى بحث كرديم(5).

ولى آنچه در اين جا لازم است اضافه كنيم اين است كه : طرفداران آنها براى توجيه اعمالشان در تنگناى سختى افتادند، از يكسو «طلحه» و «زبير» را از صحابه مى دانند و قاعده «تنزيه صحابه» (پاكى و قداست همه اصحاب پيامبر (صلى الله عليه وآله)) را در حق آنها جارى مى دانند، و از سوى ديگر هر دو را جزو «عشره مبّشره» مى دانند يعنى آن ده نفرى كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) بشارت بهشتى بودن آنها را داده بود.

گاه مى گويند : آنها مجتهد بودند، هر چند در اجتهاد خود خطا كردند. بنابراين معذورند و مأجور، در حالى كه اگر اعمال آنها را با اين بهانه توجيه كنيم هر جنايتى را از هر كسى مى توان توجيه كرد; چرا كه اجتهاد منحصر به آنها نيست و اين امر سبب مى شود كه بديهيات عقلى و نصوص قرآنى را به اين بهانه زير پا بگذاريم.

وگاه مى گويند : آنها توبه كردند، و توبه آنها در پيشگاه خدا پذيرفته است، ولى آيا مى توان آتشى افروخت و 17 هزار نفر را در كام آن سوزاند و بعد با گفتن يك «استغفر الله» از زير بار مسئوليّت آن همه خونهايى كه بر باد رفته است بيرون آمد ؟ ! آيا آنها خونبهاى اين همه كشتگان را به صاحبانش دادند ؟ آيا اموالى كه در اين راه از بين رفت جبران نمودند ؟ آيا «عايشه» و «طلحه» و «زبير» در ملأ عام به خطاى خود اعتراف كردند ؟

اين گونه دفاعهاى ناموجّه، نتيجه چشم پوشى از واقعيّات و تعصبهاى كوركورانه است.

آيا بهتر اين نيست كه ما ياران پيامبر (صلى الله عليه وآله) را به دو گروه تقسيم كنيم، گروهى كه : در عصر او صالح بودند، و گروهى كه : منافق وناصالح، و نيز گروه صالح را به دو گروه ديگر تقسيم كنيم : گروهى كه بر خير وصلاح باقى ماندند، و گروهى كه تسليم هوا وهوسها شدند، و از حق و عدالت و ايمان و صلاح فاصله گرفتند.

و منظور از بشارت قرآن يا پيامبر (صلى الله عليه وآله) به نجات شخص يا اشخاص، اين را بدانيم كه در آن روز و در آن زمان مشمول اين حكم بودند، هر چند بعداً تغيير مسير دادند; ممكن است انسان كارى انجام دهد كه بهشت بر او واجب گردد، سپس بر خلاف آن كارى انجام دهد كه جهنم بر او واجب گردد.

* * *

##### 1. الامامه والسياسه، جلد 1 صفحه 38.
2. ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 36.
3. في ظلال نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 294.
4. كامل ابن اثير، جلد 3، صفحه 206 و تاريخ طبرى، جلد 3 صفحه 477.
5. جلد 1، شرح خطبه سيزدهم، جلد 2، شرح خطبه هاى سى ام و سى ويكم و جلد 3، صفحه 209 ـ 301.

▲خطبه138(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يومىء فيها إلى ذكر الملاحم

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه از حوادث مهم آينده پيشگويى مى كند.

##### 1. «سند خطبه»
در «مصادر نهج البلاغه» تنها بخشى از اين خطبه را از «آمدى» در «غرر الحكم» نقل كرده، ومى افزايد : با توجه به اين كه شارحان نهج البلاغه، بخش اوّل اين خطبه را اشاره به قيام حضرت مهدى (عج) مى دانند معلوم مى شود خطبه را از جاى ديگرى گرفته اند كه اشاراتى به قيام مهدى (عج) در آن بوده است. (مصادر، جلد 2، صفحه 312).
ولى به اعتقاد ما اين استنباط چندان موجّه به نظر نمى رسد، ممكن است آن را از روى قراينى كه در خود خطبه است استنباط كرده باشند.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از سه بخش تشكيل شده كه همه مرتبط با يكديگر است.

در بخش اوّل اشاره به يك مرد الهى مى كند كه اساس كار خودرا بر هدايتهاى قرآنى مى گذارد و در سايه آن پيش مى رود و غالب شارحان نهج البلاغه اين مرد الهى را با توجه به اوصافى كه در ادامه مى آيد همان حضرت مهدى (عج) مى دانند.

در بخش دوّم به حوادث خونينى اشاره مى كند كه با قيام آن مرد الهى براى اقامه حكومت عدل صورت مى گيرد پس آرامش و عدالت و غنا و بى نيازى صفحه زمين را پر مى كند.

در بخش سوّم به حوادث خونين ديگرى اشاره مى فرمايد : كه از شام برمى خيزد و مردم را شديداً گرفتار مى كند (اين بخش ممكن است اشاره به حكومت بعضى از «بنى مروان» بوده باشد و يا به ظهور افرادى مانند «سفيانى» قبل از قيام حضرت مهدى (عليه السلام)).

* * *

####

▲بخش اوّل

يَعْطِفُ الْهَوى عَلَى الْهُدَى، إذَا عَطَفُوا الْهُدَى عَلَى الْهَوَى، وَيَعْطِفُ الرَّأْيَ عَلَى الْقُرْآنِ إذَا عَطَفُوا الْقُرْآنَ عَلَى الرَّأْيِ.

### ترجمه

او خواسته هاى دل را پيرو هدايت قرار مى دهد در زمانى كه مردم هدايت را پيرو خواسته هاى دل قرار داده اند، و رأى و فكر خود را پيرو قرآن مى سازد در آن زمان كه مردم قرآن را تابع فكر خود قرار مى دهند.

▲شرح و تفسير

▲ويژگى حضرت مهدى (عليه السلام)

همان گونه كه در بالا اشاره شد اين خطبه از حوادث آينده پيش گويى مى كند، و به سه حادثه مهم اشاره مى نمايد كه نخستين آن را غالب شارحان نهج البلاغه اشاره به حضرت مهدى (عليه السلام) مى دانند; زيرا مى فرمايد : «او خواسته هاى دل را پيرو هدايت قرار مى دهد در زمانى كه مردم هدايت را پيرو خواسته هاى دل قرار داده اند، و رأى و فكر را پيرو قرآن مى سازد در آن زمان كه مردم قرآن را تابع فكر خود قرار مى دهند» (يَعْطِفُ(1) الْهَوى عَلَى الْهُدَى، إذَا عَطَفُوا الْهُدَى عَلَى الْهَوَى، وَيَعْطِفُ الرَّأْيَ عَلَى الْقُرْآنِ إذَا عَطَفُوا الْقُرْآنَ عَلَى الرَّأْيِ).

آيا اين دو جمله داراى يك مفهوم و يك محتواست و در واقع تاكيد يكديگر است ؟ يا اين كه جمله اوّل اشاره به هدايتهاى عقلانى و جمله دوّم ناظر به هدايتهاى قرآنى است ؟

معنى دوّم صحيح تر به نظر مى رسد، يعنى در آن روز كه مردم به خاطر هواپرستى منطق عقل و هدايتهاى خردمندانه را به فراموشى سپرده اند، پرده هاى هواپرستى را كنار مى زند و هدايتهاى عقلانى را حاكم مى كند، و آن روز كه توجيه گران براى رسيدن به خواسته هاى نادرست خويش قرآن را از طريق تفسير به رأى برخواسته هاى خويش تطبيق مى كنند او فرمان وحى را معيار سنجش و برنامه كار خويش قرار مى دهد و تفسير به رأى و توجيه گرى را كنار مى زند.

اگر درست دقت كنيم ريشه همه بدبختى ها همين دو چيز است : حاكم كردن هواى نفس بر عقل و تطبيق خواسته هاى دل بر آيات قرآن از طريق تفسير به رأى، و اگر اين دو از ميان برود جادّه براى رسيدن به حكومت عدل الهى هموار مى گردد.

تمام مسائلى كه دامان مسلمين را از آغاز تاكنون گرفته بخاطر همين دو انحراف است و طريق اصلاح نيز اصلاح همين دو مى باشد.

* * *

##### 1. «يعطف» از مادّه «عطف» (بر وزن فتح) به معنى تمايل پيدا كردن يا مايل ساختن به چيزى است.
اين واژه گاهى به صورت متعدى بكار مى رود كه به معنى مايل ساختن است و گاه با «إلى» متعدى مى شود كه به معنى مايل شدن به چيزى است و گاه با «على» متعدى مى شود كه به معنى بازگشت به چيزى است و گاه با «عن» كه به معنى انصراف از چيزى است.

###

▲نكته

دانشمندان در بحث شناخت و معرفت از جمله حجابهاى معرفت را حجاب هواپرستى ذكر كرده اند، آن گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد : « (اَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إلهَهُ هَواهُ وَاَضَلَّهُ اللهُ عَلَى عِلْم وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشاوَةً); آيا ديدى كسى كه معبود خودرا هواى نفس خويش قرار داده و خداوند او را با آگاهى (بر اين امر كه شايسته هدايت نيست) گمراه ساخته و بر گوش و قلبش مهرزده و بر چشمش پرده افكنده است»(1).

چه زيبا فرمود اميرمؤمنان على (عليه السلام) در خطبه نورانى 109 : «مَنْ عَشِقَ شَيْئَاً أَعْشى بَصَرَهُ; كسى كه به چيزى عشق ورزد چشم او را كم نور و يا بى نور مى كند».

تفسير به رأى و تطبيق آيات الهى به رأى، يكى ديگر از دامهاى بزرگ شيطان است كه جمله ها را از معنى واقعى خود تهى مى كند و به شكل دلخواه درمى آورد، و وحى الهى را به كلى از ارزش مى اندازد، به همين دليل در احاديث اسلامى اين كار به منزله كفر شناخته شده، امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد : «مَنْ فَسَّرَ بِرَأْيِهِ آَيَةً مِنْ كِتابِ اللهِ فَقَدْ كَفَرَ; كسى كه يك آيه قرآن را تفسير به رأى كند كافر شده»(2).

و از آن جا كه مبارزه با اين دو انحراف به طور قاطع از برنامه هاى حضرت مهدى ارواحنا فداه مى باشد، شارحان نهج البلاغه ـ چنانكه گذشت ـ معتقدند كه ضمير در عبارات بالا به حضرت مهدى (عليه السلام) باز مى گردد.

* * *

##### 1. جاثيه، آيه 23.
2. تفسير برهان، جلد 1، صفحه 19.

▲بخش دوّم

ومنها : حَتَّى تَقُومَ الْحَرْبُ بِكُمْ عَلَى سَاق، بَادِياً نَوَاجِذُهَا، مْملُوءَةً أَخْلاَفُهَا، حُلْواً رَضَاعُهَا، عَلْقَماً عَاقِبَتُهَا. أَلاَ وَفِي غَد ـ وَسَيَأْتِي غَدٌ بِمَا لاَ تَعْرِفُونَ ـ يَأْخُذُ الْوَالِي مِنْ غَيْرِهَا عُمَّالَهَا عَلَى مَسَاوِىءِ أَعْمَالِهَا، وَتُخْرِجُ لَهُ الاَْرْضُ أَفَالِيذَ كَبِدِهَا، وَتُلْقِي إلَيْهِ سِلْماً مَقَالِيدَهَا، فَيُرِيكُمْ كَيْفَ عَدْلُ السِّيرَةِ، وَيُحْيِي مَيِّتَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ.

### ترجمه

(اين وضع همچنان ادامه مى يابد) تا جنگ، همچون حيوان خطرناك و خشمگينى، روى پاهاى خود بايستد، در حالى كه دندانهايش آشكار باشد، پستانهايش پر از شير است و نوشيدنش شيرين،اما سرانجامش تلخ و ناگوار است !

آگاه باشيد فردا ـ همان فردايى كه حوادثى با خود مى آورد كه شما نمى دانيد ـ كسى بر شما حكومت خواهد كرد كه از غير آن طايفه (آتش افروزان جنگهاى خونين و ظالمانه) است و او عمّال حكومتهاى ظالم پيشين را بر اعمال بدشان كيفر مى دهد، در آن زمان زمين گنجهاى درونش را بيرون مى ريزد و كليدهايش را تسليم وى مى كند، آن وقت او روش عدالت گسترى را به شما نشان مى دهد كه چگونه است ؟ و آنچه را از كتاب و سنت مرده است زنده مى كند.

▲شرح و تفسير

▲گوشه اى از حوادث هولناك آخر الزمان

اين بخش از خطبه در واقع ادامه بخش پيشين است، و اشاره به حوادث سخت آخر الزمان مى كند كه نخست جنگهاى خونين و ويرانگر، جوامع بشرى را تحت شديدترين فشارها قرار مى دهد و ظلم وجور همه جا را پر مى كند، سپس نماينده عدل الهى ظاهر مى گردد، به جنگها و ستيزها پايان مى بخشد، زمين را پر از عدل وداد مى كند، وسايل رفاه و بهزيستى را فراهم مى سازد.

مى فرمايد : (اين وضع همچنان ادامه مى يابد) «تا چنگ همچون حيوان خطرناك و خشمگينى روى پاهاى خود بايستد در حالى كه دندانهايش آشكار باشد !» (حَتَّى تَقُومَ الْحَرْبُ بِكُمْ عَلَى سَاق، بَادِياً نَوَاجِذُهَا(1)).

سپس به پيروزيهاى آغاز جنگ و تلخيهاى سرانجام آن اشاره كرده، مى فرمايد : «پستانهايش پر از شير است و نوشيدنش شيرين، اما سرانجامش تلخ و ناگوار مى باشد !» (مْملُوءَةً أَخْلاَفُهَا(2)، حُلْواً رَضَاعُهَا، عَلْقَماً(3) عَاقِبَتُهَا).

گويى جنگ شيرهاى شيرين و در عين حال مسمومى در پستان دارد، كه افراد هوسباز را به اميد پيروزى سريع به سوى خود مى كشد; ولى عاقبت آنها را زمين گير و متلاشى مى سازد.

سپس به ظهور حكومت الهى اشاره كرده، مى فرمايد : «آگاه باشيد ! فردا ـ همان فردايى كه حوادثى با خود مى آورد كه شما نمى دانيد ـ كسى بر شما حكومت خواهد كرد كه از غير آن طايفه (آتش افروزان جنگ هاى خونين و ظالمانه) است، و او عمّال حكومت هاى ظالم پيشين را بر اعمال بدشان كيفر مى دهد» (أَلاَ وَفِي غَد ـ وَسَيَأْتِي غَدٌ بِمَا لاَ تَعْرِفُونَ ـ يَأْخُذُ الْوَالِي مِنْ غَيْرِهَا عُمَّالَهَا عَلَى مَسَاوِىءِ أَعْمَالِهَا).

سپس به اوضاع رضايت بخش و پر خير و بركتى كه بعد از قيام او به وجود مى آيد، اشاره كرده، مى فرمايد : «در آن زمان، زمين گنجهاى درونش را بيرون مى ريزد و كليدهايش را تسليم وى مى كند، آن وقت او روش عدالت گسترى را به شما نشان مى دهد، كه چگونه است و آنچه را از كتاب و سنت مرده است زنده مى كند !» (وَتُخْرِجُ لَهُ الاَْرْضُ أَفَالِيذَ(4) كَبِدِهَا، وَتُلْقِي إلَيْهِ سِلْماً مَقَالِيدَهَا، فَيُرِيكُمْ كَيْفَ عَدْلُ السِّيرَةِ، وَيُحْيِي مَيِّتَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ).

از يكسو : در حكومت مهدى (عليه السلام) معادن گرانبهاى درون زمين به آسانى كشف مى شود.

واز سوى ديگر : كليد اين منابع و يا كليد حكومت سرتاسر زمين در اختيار او قرار مى گيرد.

و از سوى سوّم : با برخوردارى از آن منابع غنى و اين حكومت فراگير، آيين عدالت را در سراسر زمين گسترش مى دهد.

از سوى چهارم : تعليمات و ارزشهاى فراموش شده قرآن و سنّت را احيا مى كند، و به اين ترتيب مردم از نظر مادّى و معنوى در مسير تكامل قرار مى گيرند، و آسوده خاطر در اين راه پيش مى روند. در سايه حكومت مهدى (عليه السلام)عقلها كامل مى شود وارزشهاى انسانى زنده مى گردد و انواع مواهب الهى در اختيار انسانها قرار مى گيرد و عوامل ظلم و ستم برچيده مى شود.

شبيه اين تعبيرات در روايات مربوط به قيام مهدى (عليه السلام) به روشنى ديده مى شود، در يكجا از امام باقر (عليه السلام) نقل شده است كه درباره حضرت مهدى (عليه السلام)مى فرمايد : «وَتَظْهَرُ لَهُ الْكُنُوزُ وَ يَبْلُغُ سُلْطَانُهُ الْمَشْرِقَ وَالْمَغِرْبَ وَيُظْهِرُ اللهُ دِيَنُهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوج كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ فَلاَ يَبْقَى عَلَى وَجْهِ الاَْرْضِ خَرابٌ إلاَّ عُمِّرَ; گنجهاى درون زمين براى او آشكار مى شود و حكومت او شرق و غرب جهان را مى گيرد. و آيين او بر همه آيينها پيروز مى شود، هر چند مشركان ناخوش داشته باشند و در آن زمان هيچ ويرانه اى بر صفحه زمين باقى نمى ماند مگر اين كه آباد مى شود»(5).

در جاى ديگر مى فرمايد : «يَمْلاَُ اللهُ الاَْرْضَ بِهِ عَدلاً وَقِسطاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْمَاً وَجُورَاً فَيَفْتَحُ اللهُ لَهُ شَرْقَ الاَْرْضِ وَغَرْبَها... وَتُطْوِى لَهُ الاَْرْضُ; زمين را به بركت او پر از عدل و داد مى كند آن گونه كه از ظلم و جور پر شده است و خداوند شرق و غرب زمين را براى او فتح مى كند و زمين براى او پيچيده مى شود (با سرعت از نقطه اى به نقطه ديگر نقل مكان مى كند)(6).

* * *

##### 1. «نواجذ» جمع «ناجذ» به معنى دندانهاى آسياب كه بعد از «انياب» (نيشها) واقع شده است مى باشد و گاه آن را به معنى همه دندانها تفسير كرده اند و در خطبه بالا مناسب همين معناست.
2. «اخلاف» جمع «خلف» (بر وزن جلف) به معناى نوك پستان شتر ماده است و گاه به معناى نوك پستان ساير حيوانات مانند گاو و گوسفند نيز گفته مى شود.
3. «علقما» بوته اى است بسيار تلخ كه به آن «حنظل» نيز گفته مى شود. اين واژه به هر چيز تلخى نيز اطلاق مى شود.
4. «افاليذ» جمع «افلاذ» و آن جمع «فِلذ» (بر وزن فكر) به معناى كبد شتر، يا كبد هر انسان يا حيوانى است و «فلذة» به معناى قطعه اى از كبد مى آيد و در عبارت بالا منظور اشياى گرانقيمت و گنج ها و معادن گرانبهايى است كه در درون زمين نهفته است.
5. شرح نهج البلاغه خويى، جلد 8 ، صفحه 353.
6. بحار الانوار، جلد 52، صفحه 390.

▲بخش سوّم

منها : كَأَنِّي بِهِ قَدْ نَعَقَ بِالشَّامِ، وَفَحَصَ بِرَايَاتِهِ فِي ضَوَاحِي كُوفَانَ، فَعَطَفَ عَلَيْهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ، وَفَرَشَ الاَْرْضَ بِالرُّؤُوسِ. قَدْ فَغَرَتْ فَاغِرَتُهُ، وَثَقُلَتْ فِي الاَْرْضِ وَطْأَتُهُ، بَعِيدَ الْجَوْلَةِ، عَظِيمَ الصَّوْلَةِ. وَاللهِ لَيُشَرِّدَنَّكُمْ فِي أَطْرَافِ الاَْرْضِ حَتَّى لاَ يَبْقَى مِنْكُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ، كَالْكُحْلِ فِي الْعَيْنِ، فَلاَ تَزَالُونَ كَذلِكَ، حَتَّى تَؤُوبَ إلَى الْعَرَبِ عَوَازِبُ أَحْلاَمِهَا ! فَالْزَمُوا السُّنَنَ الْقَائِمَةَ، وَالاْثَارَ الْبَيِّنَةَ، والْعَهْدَ الْقَرِيبَ الَّذِي عَلَيْهِ بَاقِي النُّبُوَّةِ. وَاعْلَمُوا أَنَّ الشّيْطَانَ إنَّمَا يُسَنِّي لَكُمْ طُرُقَهُ لِتَتَّبِعُوا عَقِبَهُ.

### ترجمه

گويا او را مى بينم كه نعره اش از «شام» بلند است، و پرچم هايش را در اطراف «كوفه» به اهتزاز درآورده ! همانند شترى خشمگين و خطرناك به سوى آن مى آيد، و زمين ها را با سرها فرش مى كند ! دهانش را باز كرده (و همه چيز را فرو مى بلعد). گام هايش بر زمين سنگين است (و همه مناطق را زير نفوذ خود مى گيرد) جولان او وسيع و حمله اش عظيم است.

به خدا سوگند ! شما را در اطراف زمين پراكنده مى كند تا آن جا كه جز تعداد كمى از شما ـ همچون بقاياى سرمه در چشم ـ باقى نماند !.

اين وضع همچنان ادامه مى يابد، تا زمانى كه عقل و فكر از دست رفته عرب، به او باز گردد (و در سايه عقل و درايت، دست اتّحاد به هم دهند و بر ستمگران شورند) سپس با سنّت هاى جاودانه اسلام و آثار آشكار پيامبر (صلى الله عليه وآله) و پيمان نزديكى كه نشانه ميراث نبوّت بر آن باقى است، همراه و همگام باشيد، و بدانيد شيطان راههاى خويش را براى شما آسان جلوه مى دهد، تا از او پيروى كنيد !

▲شرح و تفسير

▲ويژگيهاى آن حاكم خونخوار !

امام (عليه السلام) در اين بخش خطبه، اشاره به حاكم خونخوار و سنگدل و پرقدرتى مى كند كه در آينده از «شام» سربرمى آورد، و تمام كشور اسلام را به زور شمشير زير سيطره خود قرار مى دهد و اوصاف نُه گانه اى را براى او مى شمرد.

نخست مى فرمايد : «گويا او را مى بينم كه نعره اش از «شام» بلند شده است» (كَأَنِّي بِهِ قَدْ نَعَقَ(1) بِالشَّامِ).

«وپرچم هايش را در اطراف «كوفه» به اهتزاز درآورده است» (وَفَحَصَ(2)بِرَايَاتِهِ فِي ضَوَاحِي(3) كُوفَانَ(4)).

«وهمانند شترى خشمگين و خطرناك به سوى آن مى آيد» (فَعَطَفَ عَلَيْهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ(5)).

«و زمين را با سرها فرش مى كند !» (وَفَرَشَ الاَْرْضَ بِالرُّؤُوسِ).

«دهانش را باز كرده (و همه چيز را فرو مى بلعد)» (قَدْ فَغَرَتْ(6) فَاغِرَتُهُ).

«گام هايش بر زمين سنگين است (و همه مناطق را زير نفوذ خود مى گيرد)». (وَثَقُلَتْ فِي الاَْرْضِ وَطْأَتُهُ).

«جولان او وسيع» (بَعِيدَ الْجَوْلَةِ(7)).

«و حمله اش عظيم است» (عَظِيمَ الصَّوْلَةِ(8)).

و سرانجام مى افزايد : «به خدا سوگند شما را در اطراف زمين پراكنده مى سازد تا آن جا كه جز تعداد كمى از شما ـ همچون بقاياى سرمه در چشم ـ باقى نماند !» (وَاللهِ لَيُشَرِّدَنَّكُمْ(9) فِي أَطْرَافِ الاَْرْضِ حَتَّى لاَ يَبْقَى مِنْكُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ، كَالْكُحْلِ فِي الْعَيْنِ).

اين تعبيرات نُه گانه كه معرفى كاملى از آن حاكم خونخوار، پرقدرت و بى رحم را در بردارد، نشان مى دهد كه او چنان اهل ايمان را درهم مى كوبد كه جز اندكى از آنها باقى نمى ماند. نفس ها را در سينه ها حبس مى كند، و قيام ها را در نطفه خفه مى نمايد، و با خون ريزى گسترده از «شام» تا «كوفه» و از «كوفه» تا مناطق ديگر را زير سيطره خود قرار مى دهد.

در اين كه اين شخص با اين اوصاف كيست ؟ شارحان نهج البلاغه دو نظر مختلف دارند : گروهى آن را اشاره به «عبدالملك بن مروان» مى دانند كه پنجمين خليفه اموى بوده و مردى بسيار خونخوار و جبّار بود.

با لشكركشى عظيم خود از «شام»، «مصعب بن زبير» را كه «در كوفه» حكومت مى كرد از ميان برداشت و لشكر او را در هم كوبيد، و بر «كوفه» و «عراق» مسلّط شد، سپس لشكر عظيمى به سرگردگى «حجّاج» به سوى «حجاز» فرستاد و «عبدالله بن زبير» را كه در آن جا سربرآورده بود به قتل رسانيد، و «مكه» و «مدينه» را نيز تحت سلطه خود درآورد، و حتى بخشى از خانه كعبه را كه گروهى از لشكريان «عبدالله بن زبير» به آن پناه برده بودند ويران ساخت.

گروه ديگرى از شارحان معتقدند اين شخص كسى جز «سفيانى» نيست، كه قبل از قيام حضرت مهدى (عليه السلام) از «شام» ظاهر مى شود و خون هاى بسيارى مى ريزد و مردم را به سوى خود فرا مى خواند، و با توجه به اين كه بخش هاى گذشته اين خطبه درباره ظهور حضرت مهدى (عليه السلام) بود به نظر مى رسد اين بخش هم درباره ظهور اوست و جمله هاى بالا اشاره به ظهور «سفيانى» است.

در حديثى از «حذيفة بن يمان» از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى خوانيم : اشاره به فتنه اى كه ميان اهل شرق و غرب ظاهر مى شود فرمود، سپس افزود : در اين حال «سفيانى» خروج مى كند تا به «دمشق» وارد مى شود، لشكرى به شرق مى فرستد و لشكرى به «مدينه» تا به سرزمين «بابل» و «بغداد» مى رسند، بيش از سه هزار نفر را به قتل مى رسانند و بيش از يك صد زن را مورد هتك قرار مى دهند سپس به سوى «كوفه» سرازير مى شوند و اطراف آن را خراب مى كنند، آن گاه به «شام» باز مى گردند، در اين هنگام پرچم هدايتى از «كوفه» ظاهر مى شود و با لشكرى به سوى لشكر «سفيانى» حركت مى كند، آنها را به قتل مى رساند، تنها يك نفر كه خبر آنها را به جاى ديگر مى برد باقى مى ماند (به اين ترتيب آتش فتنه خاموش مى شود).

مرحوم «علاّمه مجلسى» بعد از نقل اين حديث مى گويد : اصحاب ما همانند اين حديث را از امام باقر (عليه السلام) و امام صادق (عليه السلام) در ضمن احاديث مهدى (عليه السلام) نقل كرده اند(10).

ولى قسمت پايانى اين خطبه ناهماهنگى هايى با اين تفسير دارد.

سپس امام (عليه السلام) در قسمت پايانى اين خطبه مى فرمايد : «اين وضع ناگوار، (خونريزى ها و ناامنى ها و تبعيدها و پراكندگى ها) همچنان ادامه مى يابد، تا زمانى كه عقل و فكر از دست رفته عرب، به او باز گردد (و در سايه عقل و درايت اختلاف ها را دور بريزند و دست اتّحاد را به هم دهند، مردم را از خواب بيدار كنند و بر ستمگران بشورند)» (فَلاَ تَزَالُونَ كَذلِكَ، حَتَّى تَؤُوبَ(11) إلَى الْعَرَبِ عَوَازِبُ(12) أَحْلاَمِهَا(13) !).

سپس چهار دستور به مردم مى دهد كه در سايه آن مى توانند، بر حاكمان ظالم پيروز شوند و سلامت و امنيّت را به اجتماعشان باز گردانند. مى فرمايد : «با سنّت هاى جاودانه اسلام و آثار آشكار پيامبر (صلى الله عليه وآله) و پيمان نزديكى كه ميراث نبوّت بر آن باقى است، همراه و همگام باشيد و بدانيد شيطان راههاى خويش را براى شما آسان جلوه مى دهد تا از او پيروى كنيد !» (فَالْزَمُوا السُّنَنَ الْقَائِمَةَ، وَالاْثَارَ الْبَيِّنَةَ، والْعَهْدَ الْقَرِيبَ الَّذِي عَلَيْهِ بَاقِي النُّبُوَّةِ. وَاعْلَمُوا أَنَّ الشّيْطَانَ إنَّمَا يُسَنِّي(14) لَكُمْ طُرُقَهُ لِتَتَّبِعُوا عَقِبَهُ).

منظور از «سنن قائمه» ضروريات و برنامه هاى جاويدان اسلام است كه در هر زمان بايد محور همه فعاليّت هاى سياسى و اجتماعى و فردى بوده باشد.

و منظور از «آثار بيّنه» آثار و رواياتى است كه از طرق معتبر ثابت شده و بخش عظيمى از تعليمات و برنامه هاى اسلام در آن نهفته است.

و منظور از «عهد قريب» وصيّت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) درباره ولايت على (عليه السلام)است كه ميراث پيامبر (صلى الله عليه وآله) را با خود داشت.

و منظور از «واعلموا....» اين است كه در انجام امور بالا مراقب وسوسه هاى شياطين باشند، چرا كه شيطان، راههاى خودرا آسان جلوه مى دهد، تا افراد را از پيمودن راه اطاعت خدا و پيشوايان معصوم ـ كه به هر حال خالى از مشكلاتى نيست ـ باز مى دارد.

كسانى كه بخش اخير خطبه را مربوط به حكومت «عبدالملك بن مروان» مى دانند، در اين جا گرفتار دو اشكال شده اند.

نخست اين كه : مفهوم گفتار بالا اين است كه ساقط كردن حكومت بنى اميه و روى كارآمدن حكومت بنى عباس، در سايه عقل و درايت عرب، و بازگشت به راه صحيح بوده است، در حالى كه مى دانيم بنى عباس نيز جنايات بنى اميّه را ادامه دادند و حكومت هاى خودكامه آنان دست كمى از بنى اميه نداشت; مگر اين كه گفته شود، سقوط بنى اميه و آغاز حركت بنى عباس حساب شده و عاقلانه بود، هر چند در ادامه راه از مسير منحرف شدند.

مشكل ديگر اين كه : ظهور بنى عباس بلا فاصله بعد از مرگ «عبدالملك» نبود، بلكه دهها سال طول كشيد كه فرزندان «عبدالملك» حكومت كردند و سپس سقوط بنى اميه آغاز شد; مگر اين كه در پاسخ اين اشكال گفته شود كه حكومت فرزندان «عبدالملك» نيز ادامه حكومت خود او بود.

ولى كسانى كه بخش اخير را اشاره به خروج «سفيانى» قبل از قيام مهدى (عليه السلام)مى دانند، جمله هاى بالا را چنين تفسير مى كنند كه بعد از خونريزى هاى بى حساب در آخر زمان، و فساد و تباهى هايى كه با خروج «سفيانى» صورت مى گيرد، پرده هاى غفلت كنار مى رود، عقل ها بيدار مى شوند و مردم آماده پذيرش حكومت الهى حضرت مهدى (عليه السلام) مى گردند، و در آن شرايط براى فراهم شدن آمادگى بيشتر بايد سنّت هاى اسلامى را حفظ كنند و نسبت به ولايت وفادار باشند.

در شرح خطبه 101 كه تعبيراتى شبيه به اين خطبه بود نيز، بحث هايى درباره تطبيق آن، بر حكومت «عبدالملك» آمده است.

* * *

##### 1. «نعق» از مادّه «نَعْق» (بر وزن كعب) در اصل به معنى صدا كردن كلاغ و يا صدايى كه چوپان به هنگام حركت دادن گوسفندان سرمى دهد، گرفته شده و در اين جا اشاره به نعره هاى حاكم ظالمى است كه از شام سربرمى آورد.
2. «فَحَصَ» از مادّه «فَحصْ» (بر وزن بحث) در اصل به معنى جستجو كردن است و گاه به معنى بسط و گسترش دادن آمده و در خطبه بالا همين مراد است.
3. «ضواحى» جمع «ضاحيه» از مادّه «ضحو» (بر وزن سهو) به معنى قرار گرفتن در مقابل آفتاب مى باشد و «ضواحى» به مناطق باز در اطراف شهرها گفته مى شود.
4. «كوفان» : نام ديگرى از كوفه است و در اصل به معنى تپه هاى شن دايره مانند و سرخ است.
5. «ضروس» از مادّه «ضَرْس» (بر وزن ترس) به معنى دندان گذاردن بر چيزى و فشار دادن است. و «ضروس» به شتر كج خلقى مى گويند كه افراد را گاز مى گيرد.
6. «فغرت» از مادّه «فَغْر» (بر وزن فقر) به معنى گشودن دهان است و در اين جا كنايه از حرص و آز براى به چنگ آوردن همه چيز است. و «فاغر» اسم فاعل از همين مادّه است.
7. «جوله» از مادّه «جول» (بر وزن قول) به معنى حركت كردن و گردش گرد مكانى است اين تعبير كنايه از تلاش و كوشش و فعاليتهاى پى در پى مى باشد.
8. «صوله» و «صول» (بر وزن قول) به معنى حمله كردن در جنگ و يا پريدن بر چيزى است.
9. «ليشردّنكم» از مادّه «تشريد» به معنى تبعيد كردن و طرد نمودن و پراكنده ساختن است.
10. بحار الانوار، جلد 52، صفحه 186 ـ 187 (با تلخيص).
11. «تؤب» از مادّه «أوبْ» به معنى بازگشت از سفر و يا هرگونه بازگشت است.
12. «عوازب» جمع «عازبه» در اصل از مادّه «عُزْبه» (بر وزن لقمه) و «عزوبت» گرفته شده كه به معنى ازدواج نكردن است و «عزب» به افرادى كه فاقد همسرند اطلاق مى شود. ولى گاه به معنى پنهان شدن و دورگشتن نيز آمده است و در خطبه بالا منظور همين است.
13. «احلام» جمع «حُلُم» (بر وزن شتر) به معنى عقل است.
14. «يسنّى» از مادّه «سَنْو» (بر وزن سَرْو) در اصل به معنى سيراب كردن زمين از سوى ابرها است و سپس به معنى هرگونه تسهيل براى انجام كارى استعمال شده است.

▲خطبه139(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في وقت الشورى

از سخنان امام (عليه السلام) كه به هنگام تشكيل شوراى شش نفرى براى انتخاب خليفه پس از عمر، ايراد فرمود.

##### 1. «سند خطبه»
«طبرى» در كتاب تاريخ خود در شرح حوادث سال 23 هجرى (سال كشته شدن عمر) اين خطبه را نقل كرده است و «ابن ابى الحديد» نيز مى گويد : اين بخشى از خطبه اى است كه امام (عليه السلام) آن را براى اهل شورى بعد از وفات عمر ايراد كرد.
در كلمات قصار شماره 22 (لنا حق...) سخنى آمده كه آن هم قسمتى از اين خطبه راتشكيل مى دهد (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 313).

▲خطبه در يك گناه

مى دانيم هنگامى كه «عمر» خودرا در آستانه مرگ ديد براى تعيين خليفه بعدى اقدام به تشكيل شوراى شش نفره اى كرد كه يكى از آنها على (عليه السلام) و ديگرى «عثمان» بود. چينش افراد شورا بسيار حساب شده و كاملاً سياسى بود و از همان آغاز پيدا بود كه هدف، كنارگذاشتن على (عليه السلام) و روى كارآوردن عثمان نه به عنوان نصب خليفه پيشين، بلكه به عنوان منتخب شوراى بزرگان اسلام بود كه شرح آن در تفسير خطبه سوّم خطبه شقشقيه گذشت(1).

على (عليه السلام) كه از حوادث پشت برده شورى كاملاً با خبر بود، براى اتمام حجت خطبه اى خواند و به شوراييان هشدار داد كه بخش كوتاهى از آن را مرحوم «سيّد رضى» در اين جا آورده است.

* * *

####

لَنْ يُسْرِعَ أَحَدٌ قَبْلِي إلَى دَعْوَةِ حَقٍّ، وَصِلَةِ رَحِم، وَعَائِدَةِ كَرَم. فَاسْمَعُوا قَوْلِي، وَعُوا مَنْطِقي; عَسَى أَنْ تَرَوْا هذَا الاَْمْرَ مِنْ بَعْدِ هذَا الْيَوْمِ تُنْتَضَى فِيهِ السُّيُوفُ، وَتُخَانُ فِيهِ الْعُهُودُ، حَتَّى يَكُونَ بَعْضُكُمْ أَئِمَّةً لأَهْلِ الضَّلاَلَةِ، وَشِيعَةً لأَهْلِ الْجَهَالَةِ.

### ترجمه

هيچ كس زودتر از من دعوت حق را اجابت نكرد، و به سوى صله رحم و احسان و بخشش همچون من نشتافت. بنابراين سخنم را بشنويد، و گفته هايم را حفظ كنيد. ممكن است بعد از امروز در مورد اين امر (خلافت) با چشم خود، شمشيرهايى را ببينيد كه از نيام درآمده و به پيمانها خيانت شده ! (و بيعت ها نقض گرديده) تا آن جا كه بعضى از شما پيشوايان اهل ضلالت و (بعضى ديگر) پيروان اهل جهالت خواهيد بود.

##### 1. پيام امام اميرالمؤمنين (عليه السلام)، جلد 1، صفحه 368.

▲شرح و تفسير

▲هشدار نسبت به حوادث آينده

اين سخن امام (عليه السلام) در واقع از سه قسمت تشكيل شده است : نخست اشاره به چند فضيلت از فضايل خود مى فرمايد، نه براى خود ستايى بلكه تا زمينه را براى پذيرش آنان آماده سازد پس از آن از آنان مى خواهد كه به منطقش گوش فرا دهند، و اندرزهايش را بپذيرند، كه خير و صلاح و سعادت آنها در آن است، و در قسمت سوّم به حوادث دردناكى كه در صورت عدم پذيرش اندرزهايش در جامعه اسلامى روى مى دهد، اشاره مى فرمايد و به آنها هشدار مى دهد.

در قسمت اوّل مى فرمايد : «هيچ كس زودتر از من دعوت حق را اجابت نكرد و به سوى صله رحم و احسان و بخشش همچون من نشتافت» (لَنْ يُسْرِعَ أَحَدٌ قَبْلِي إلَى دَعْوَةِ حَقٍّ، وَصِلَةِ رَحِم، وَعَائِدَةِ كَرَم).

در اين سه فضيلت بزرگ، ابتدا اشاره به پذيرش اسلام مى فرمايد : كه على (عليه السلام) نخستين كسى بود كه اسلام را پذيرفت، و طبيعى است چنين كسى از همه با هوش تر و نسبت به اسلام دلسوزتر است، و ديگر اين كه او در صله رحم نيز پيشگام بود، چرا كه از آغاز دعوت پيامبر (صلى الله عليه وآله) تا پايان عمرش همواره در كنار او قرار داشت، و در حوادث سخت همچون ليلة المبيت و جنگ احد و مانند آن خودرا سپر بلا براى حفظ جان پيامبر (صلى الله عليه وآله) نمود. و در احسان و بخشش نيز از همه پيشگام تر بودم، تا آن جا كه خداوند آياتى در قرآن در مورد بخشيدن خاتم، در حال ركوع(1)، و يا بخشيدن غذاى خود به مسكين و يتيم و اسير(2)، و يا بخشيدن درهمى پنهان و درهمى آشكار، درهمى در شب و درهمى در روز(3)، نازل فرمود.

سپس با توجه به اعترافى كه همگان نسبت به او در اين امور داشتند، مى فرمايد : «اكنون كه چنين است، سخنم را بشنويد و گفته هايم را حفظ و نگهدارى كنيد». (فَاسْمَعُوا قَوْلِي، وَعُوا مَنْطِقي).

در انتخاب عثمان عجله نكنيد، اين كار خطرناكى است كه عواقب شومى دارد و براى مسلمين بسيار گران تمام مى شود.

در ادامه اين سخن به شرح آينده تاريك اين انتخاب پرداخته، مى افزايد :

«ممكن است بعد از امروز، در مورد اين امر (خلافت) با چشم خود شمشيرهايى را ببينيد كه، از نيام به درآمده و به پيمان ها خيانت شده ! (و بيعت ها نقض گرديده است) تا آن جا كه بعضى از شما پيشوايان اهل ضلالت، و (بعضى ديگر) پيروان اهل جهالت خواهيد بود». (عَسَى أَنْ تَرَوْا هذَا الاَْمْرَ مِنْ بَعْدِ هذَا الْيَوْمِ تُنْتَضَى(4) فِيهِ السُّيُوفُ، وَتُخَانُ فِيهِ الْعُهُودُ، حَتَّى يَكُونَ بَعْضُكُمْ أَئِمَّةً لأَهْلِ الضَّلاَلَةِ، وَشِيعَةً لأَهْلِ الْجَهَالَةِ).

در اين كه، اين پيشگويى اشاره به حوادث قتل عثمان و كشيده شدن شمشيرها و شكستن بيعت ها از سوى كسانى همچون طلحه و زبير، و مانند آنها است، يا اشاره به شورش ناكثين و قاسطين و مارقين( آتش افروزان جنگ جمل و صفّين و نهروان) مى باشد، در ميان مفسّران نهج البلاغه گفتگوست.

ولى با توجه به ظروفى كه اين خطبه در آن ايراد شده، (هنگام شورا براى انتخاب خليفه سوّم) به نظر مى رسد كه تفسير اوّل قويتر است، و همان گونه كه امام (عليه السلام) پيش بينى كرده بود با روى كارآمدن عثمان، حيف و ميل در بيت المال آغاز شد، و بستگان و اطرافيان او مقامهاى حسّاس كشور اسلامى را در اختيار گرفتند، وخودرا روى بيت المال افكندند و هر كارى خواستند با بيت المال مسلمين انجام دادند، و اين امر خشم مسلمين را برانگيخت و بر ضد او قيام كردند، گروهى همچون طلحه و زبير، سردمدار اين قيام بودند، و گروهى هم به دنبال آنها افتادند و شد آنچه نمى بايست بشود، در حالى كه اگر تعصّبهاى خويشاوندى و ملاحظات شخصى بر آن شوراى آن چنانى حاكم نمى شد، و خلافت را به دست اهلش مى سپردند، نه آن حوادث به وجود مى آمد، و نه حوادث نامطلوب بعد از آن، چرا كه ريشه هاى فتنه ناكثين و قاسطين و مارقين را نيز بايد در حوادث عصر عثمان جستجو كرد.

* * *

##### 1. مائده، آيه 55.
2. دهر، آيه 8 .
3. بقره، آيه 274.
4. «تنتضى» از مادّه «نضو و نضى» (بر وزن نظم) به معنى كشيدن شمشير از غلاف است و يا به معنى خارج شدن از خانه و پريدن رنگ و مانند آن آمده است و در خطبه بالا همان معنى اوّل مراد است.

▲نكته

▲ريشه اصلى فساد

در جلد اوّل اين كتاب در شرح خطبه سوّم (خطبه شقشقيه) داستان شوراى شش نفره عمر را كه منتهى به انتخاب عثمان براى خلافت گرديد و در واقع توطئه اى بر ضد خلافت على (عليه السلام) بود آورديم و بخشى از گفتنى ها به استناد تواريخ معتبر در اين زمينه بيان شد. آنچه مناسب است در اين جا بر آن بيفزاييم اين است كه اگر درست در تركيب اين شوراى شش نفرى و پيامدهاى بسيار منفى آن بينديشيم خواهيم ديد كه بيشترين مشكلات مسلمين از اين شورا برخاست.

حكومت عثمان و سيطره اميه و بنى مروان بر پستهاى حساس كشور اسلامى و بيت المال و حكومت معاويه و جنگ هاى جمل و صفّين و نهروان و پس از آن، حكومت يزيد و امثال عبدالملك همه از اين پديده شوم نشأت گرفت.

جالب اين كه ابن ابى الحديد مى گويد : متأسفانه اين شورا سبب هر فتنه اى بود كه در آن زمان واقع شد و يا تا دامنه قيامت در جهان اسلام روى مى دهد «انّ ذلك كان سبب كلّ فتنة وقعت و تقع إلى أن تنقضي الدُّنيا»(1).

اين شورا بود كه سرانجام ارزش هاى اسلامى را كم رنگ و بى رنگ ساخت و ارزشهاى جاهلى و معيارهاى مادى و دنيوى را بر جامعه اسلامى حاكم كرد و زبان حق گويان را بريد، ابوذرها به تبعيد كشيده شدند و افراد با شخصيتى همچون عمّار ياسر هنگامى كه به نتيجه شورا اعتراض كردند مورد خشم و غضب واقع شدند و هيچ كس به سخنان آنها اعتنا نكرد.

خودكامگان بر مركب غرور و نخوت سوار شدند و جامعه اسلامى را غرق فساد كردند، فساد در حكومت و فساد در ايمان و اخلاق و اگر تعصب هاى فرقه اى اجازه مى داد تحليل دقيقى روى پيامدهاى اين شورا شود معلوم مى شد چقدر مسلمين از ناحيه اين شورا خسارت ديدند.

* * *

##### 1. شرح ابن ابى الحديد، جلد 11، صفحه 11.

▲خطبه140(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في النهي عن غيبة الناس

از سخنان امام (عليه السلام) است كه در آن مردم را از غيبت كردن نهى فرموده.

##### 1. «سند خطبه»
«آمدى» در كتاب «غرر الحكم» بخش هايى از اين خطبه را آورده كه با آنچه در نهج البلاغه است تفاوت هاى قابل ملاحظه اى دارد و اين، نشان مى دهد كه مدرك او غير از نهج البلاغه بوده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 314).
در بعضى از منابع، خطبه فوق به عنوان جزئى از خطبه معروف به ديباج نقل شده است. (كتاب تمام نهج البلاغه، صفحه ).

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) در اين خطبه، مردم را از غيبت و عيب جويى يكديگر نهى كرده است، و دلايل مختلفى براى آن ذكر مى فرمايد : نخست اين كه : آنها كه از عيب و گناه پاكند بايد شكر اين نعمت رادر پرهيز از غيبت و عيب جويى ديگران قرار دهند.

ديگر اين كه : اگر عيب جويان درست در خويش بنگرند، عيوبى همانند آنچه بر ديگران خرده مى گيرند در خود مى يابند، با اين حال چگونه مى توانند ديگران را بر آن عيوب ملامت كنند، در حالى كه خود به آن گرفتارند.

سوّم اين كه : گاه ممكن است، انسان گناه كوچكى مرتكب شده باشد، و به گمان اين كه آلوده گناه بزرگى نيست به غيبت و عيب جويى ديگران پردازد، كه خود بزرگترين گناه است افزون بر اين، شخص عيب جو چه مى داند، شايد خداوند گناه كسى را كه غيبتش مى كند بخشيده باشد، ولى گناه عيب جو بخشوده نشده باشد.

كوتاه سخن اين كه : امام (عليه السلام) از طرق مختلف، راه را بر غيبت كنندگان و عيب جويان مى بندد، تا جامعه اسلامى را از اين گناه بزرگ پاك سازد.

* * *

▲بخش اوّل

وَإنَّمَا يَنْبَغِي لأَهْلِ الْعِصْمَةِ وَالْمَصْنُوعِ إِلَيْهِمْ فِي السَّلاَمَةِ أَنْ يَرْحَمُوا أَهْلَ الذُّنُوبِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَيَكُونَ الشُّكْرُ هُوَ الْغَالِبَ عَلَيْهِمْ، والْحَاجِزَ لَهُمْ عَنْهُمْ، فَكَيْفَ بِالْعَائِبِ الَّذِي عَابَ أَخَاهُ وَعَيَّرَهُ بِبَلْوَاهُ ! أَمَا ذَكَرَ مَوْضِعَ سَتْرِ اللهِ عَلَيْهِ مِنْ ذُنُوبِهِ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِي عَابَهُ بِهِ ! وَكَيْفَ يَذُمُّهُ بِذَنْب قَدْ رَكِبَ مِثْلَهُ ! فَإِنْ لَمْ يَكُنْ رَكِبَ ذلِكَ الذَّنْبَ بِعَيْنِهِ فَقَدْ عَصَى اللهَ فِيمَا سِوَاهُ، مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ. وَايْمُ اللهِ لَئِنْ لَمْ يَكُنْ عَصَاهُ فِي الْكَبِيرِ، وَعَصَاهُ فِي الصَّغِيرِ، لَجَرَاءَتُهُ عَلَى عَيْبِ النَّاسِ أَكْبَرُ.

### ترجمه

سزاوار است، آنها كه از عيوبى پاكند و از گناه، سالم نگه داشته شده اند، به گنهكاران و اهل معصيت ترحم كنند، و شكر و سپاس خدا، چنان بر وجود آنان غلبه كند كه آنها را از عيب جويى و غيبت ديگران باز دارد. چگونه آن عيب جو بر برادر خود عيب مى گيرد، و او را به خاطر بلايى كه گرفتار شده است سرزنش مى كند، (در حالى كه خودش نيز خالى از عيب نيست و خداوند به لطفش، بر آن پرده افكنده است)، آيا به خاطر نمى آورد كه آنچه را خدا از گناهان او مستور داشته، (گاه) بزرگتر از گناهى است كه بر ديگران عيب مى گيرد، (راستى) چگونه ديگرى را مذمّت مى كند بر گناهى، كه خود مثل آن را مرتكب شده است، و اگر به آن گناه آلوده نشده، (شايد) معصيت ديگرى كرده كه از آن بزرگتر است، (پس چرا به اصلاح خويش نمى پردازد ؟ !) به خدا سوگند حتى اگر خدا را در گناهان كبيره عصيان نكرده، و تنها صغيره اى انجام داده، همين جرأتش بر عيب جويى مردم گناه بزرگترى است !

▲شرح و تفسير

▲با آن همه عيب، عيبجويى ديگران چرا ؟

از آن جا كه يكى از مشكلات بزرگ اجتماعى، غيبت و عيب جويى مردم از يكديگر است، كه روح بدبينى و نفاق را گسترش مى دهد، و پايه هاى اعتماد را لرزان مى سازد، و روح همكارى و اتحاد را از ميان مى برد، اسلام به اين موضوع اهميّت فوق العاده داده، و غيبت را يكى از بزرگترين گناهان شمرده است.

امام (عليه السلام) در خطبه بالا، به شدّت از اين كار نهى مى كند، و دلايل مختلف و نكته هاى بسيار جالب در اين باره بيان مى فرمايد.

در واقع امام (عليه السلام) مردم را به پنج گروه تقسيم مى كند. نخست گروهى كه لطف الهى شامل آنها شده و آلوده گناه نگشتند، درباره اين گروه مى فرمايد : «سزاوار است آنها كه از عيوبى پاكند، و از گناه سالم نگه داشته شده اند، به گناهكاران و اهل معصيت ترحم كنند، و شكر و سپاس خدا چنان بر وجود آنان غلبه كند، كه آنها را از عيب جويى و غيبت ديگران باز دارد». (وَإنَّمَا يَنْبَغِي لأَهْلِ الْعِصْمَةِ وَالْمَصْنُوعِ إلَيْهِمْ فِي السَّلاَمَةِ أَنْ يَرْحَمُوا أَهْلَ الذُّنُوبِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَيَكُونَ الشُّكْرُ هُوَ الْغَالِبَ عَلَيْهِمْ، والْحَاجِزَ لَهُمْ عَنْهُمْ).

چه نعمتى از اين بالاتر كه، لطف الهى شامل حال انسانى گردد، و او را از آلودگى به گناه حفظ كند، و چه شكر و سپاسى از اين بهتر كه، انسان به شكرانه اين نعمت بزرگ الهى، زبان از غيبت و عيب جويى ديگران بربندد.

گروه دوّم كسانى هستند كه، خودشان داراى همان عيوبى مى باشند، كه ديگران را نسبت به آن ملامت و غيبت مى كنند، يعنى حبّ ذات به آنها اجازه نمى دهد كه عيوب خويش را ببينند، ولى نسبت به عيوب ديگران دقيق و كنجكاوند، امام (عليه السلام) درباره آنها مى فرمايد : «چگونه آن عيب جو بر برادر خود عيب مى گيرد، و او را به خاطر بلايى كه گرفتار شده است سرزنش مى كند، (در حالى كه خودش كانون آن عيب هاست، و خدا به لطفش بر آن پرده افكنده است) آيا به خاطر نمى آورد كه آنچه را خدا از گناهان او مستور داشته، (شايد) بزرگتر از گناهى است كه بر ديگران عيب مى گيرد». (فَكَيْفَ بِالْعَائِبِ الَّذِي عَابَ أَخَاهُ وَعَيَّرَهُ بِبَلْوَاهُ ! أَمَا ذَكَرَ مَوْضِعَ سَتْرِ اللهِ عَلَيْهِ مِنْ ذُنُوبِهِ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِي عَابَهُ بِهِ !).

اشاره به اين كه انسان مؤمن بايد پرتوى از صفات الهى در وجودش باشد، خداوند ستّار العيوب است، او نيز بايد عيوب ديگران را بپوشاند و سرمايه معنوى و اجتماعى آنها را كه بر محور آبروى آنها دور مى زند بر باد ندهد.

گروه سوّم كسانى هستند كه خودشان مرتكب گناهى مى شوند، و ديگران را نسبت به آن عيب جويى مى كنند، در حالى كه انسان به طور طبيعى نسبت به خويش دل سوزتر است، چگونه اين انسان دلسوز و واقع بين، پيش از آن كه به اصلاح عيوب خويش بپردازد، در فكر عيوب ديگران است، كدام عقل چنين اجازه اى را مى دهد كه، انسان خويش را به كلّى رها سازد و در گرداب بدبختى گرفتار كند، و به ديگران بپردازد آن هم نه به قصد اصلاح، بلكه به قصد افساد، امام (عليه السلام) درباره آنها مى فرمايد :

«چگونه ديگرى را مذّمت مى كند بر گناهى كه خود مثل آن را مرتكب شده است ؟» (وَكَيْفَ يَذُمُّهُ بِذَنْب قَدْ رَكِبَ مِثْلَهُ !).

گروه چهارم كسانى هستند كه مرتكب گناهى كه ديگران نسبت به آن سرزنش و غيبت مى كنند، نشده اند، ولى اى بسا گناهان ديگرى دارند كه از آن بزرگتر است، و نسبت به آن غافل و بى خبر، و يا بى تفاوتند، امام (عليه السلام) درباره اين گروه مى فرمايد : «اگر به آن گناه آلوده نشده، (اى بسا) معصيت ديگرى كرده كه از آن بزرگتر است (پس چرا به اصلاح خويش نمى پردازد) » (فَإِنْ لَمْ يَكُنْ رَكِبَ ذلِكَ الذَّنْبَ بِعَيْنِهِ فَقَدْ عَصَى اللهَ فِيمَا سِوَاهُ، مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ).

گروه پنجم كسانى هستند كه شايد گناه كبيره اى همچون كسانى كه مورد غيبت آنها قرار مى گيرند مرتكب نشده باشند، تنها گناهان كوچكترى از آنها صادر شده، ولى آن گناه را كوچك مى شمرند و با جرأت و جسارت به غيبت ديگران مى پردازند. امام (عليه السلام) درباره آنها مى فرمايد : «به خدا سوگند حتى اگر خدا را در گناهان كبيره عصيان نكرده، و تنها صغيره اى انجام داده، همين جرأتش بر عيب جويى مردم گناه بزرگترى است !» (وَايْمُ اللهِ لَئِنْ لَمْ يَكُنْ عَصَاهُ فِي الْكَبِيرِ، وَعَصَاهُ فِي الصَّغِيرِ، لَجَرَاءَتُهُ عَلَى عَيْبِ النَّاسِ أَكْبَرُ).

به اين ترتيب، امام (عليه السلام) تمام راه ها را بر عيب جويان و غيبت كنندگان مى بندد، و هرگونه بهانه اى را از دست آنها مى گيرد، و عواقب شوم عمل زشتشان را به آنها گوشزد مى كند، تا از وسوسه هاى شياطين بر كنار بمانند و هواى نفس اعمال زشت آنها را در نظرشان تزيين نكند.

* * *

▲بخش دوّم

يَا عَبْدَاللهِ، لاَ تَعْجَلْ فِي عَيْبِ أَحَد بِذَنْبِهِ، فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ، وَلاَ تَأْمَنْ عَلَى نَفْسِكَ صَغِيرَ مَعْصِيَة، فَلَعَلَّكَ مُعَذَّبٌ عَلَيْهِ. فَلْيَكْفُفْ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ عَيْبَ غَيْرِهِ لِمَا يَعْلَمُ مِنْ عَيْبِ نَفْسِهِ، وَلْيَكُنِ الشُّكْرُ شَاغِلاً لَهُ عَلَى مُعَافَاتِهِ مِمَّا ابْتُلِيَ بِهِ غَيْرُهُ.

### ترجمه

اى بنده خدا ! در عيب جويى هيچ كس نسبت به گناهى كه انجام داده است شتاب مكن، شايد او آمرزيده شده باشد، و بر گناه كوچكى كه خود انجام داده اى ايمن مباش، شايد به خاطر آن مجازات شوى، بنابراين، هر كدام از شما از عيب ديگرى آگاه شود، به سبب آنچه از عيب خود مى داند، از عيب جويى او خوددارى كند، و اگر كسى از عيب و گناهى پاك است، بايد شكر و سپاس بر اين نعمت، او را از عيب جويى كسى كه به آن عيب و گناه مبتلا شده است، باز دارد.

▲شرح و تفسير

▲عيب جويى ناسپاسى بزرگى است !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه بر همان اصولى كه در بخش نخست بيان فرمود، پافشارى مى كند، و همه بندگان خدا را از عيب جويى و غيبت بر حذر مى دارد، و با دلايل منطقى اين بحث را تعقيب مى كند، مى فرمايد : «اى بنده خدا ! در عيب جويى هيچ كس نسبت به گناهى كه انجام داده است شتاب مكن، شايد او آمرزيده شده باشد، و بر گناه كوچكى كه خود انجام داده اى ايمن مباش، شايد به خاطر آن مجازات شوى». (يَا عَبْدَاللهِ، لاَ تَعْجَلْ فِي عَيْبِ أَحَد بِذَنْبِهِ، فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ، وَلاَ تَأْمَنْ عَلَى نَفْسِكَ صَغِيرَ مَعْصِيَة، فَلَعَلَّكَ مُعَذَّبٌ عَلَيْهِ).

اشاره به اين كه گناه ديگرى، هر قدر بزرگ باشد ممكن است به خاطر توبه يا شفاعت معصومين (عليهم السلام) يا انجام كارهاى خيرِ جبران كننده، بخشوده شده باشد، و گناه خود انسان هر قدر كوچك باشد، ممكن است بر اثر غرور و غفلت و اصرار، مشمول عفو الهى نشده باشد، بنابراين چگونه شخص گنهكار مى تواند به خود اجازه دهد، كه ديگران را بر گناهانشان سرزنش و ملامت، و يا عيب جويى و غيبت كند.

در ادامه اين سخن به بيان ديگرى مى پردازد، مى فرمايد : «هر كدام از شما از عيب ديگرى آگاه شود، به سبب آنچه از عيب خود مى داند، از عيب جويى او خوددارى كند». (فَلْيَكْفُفْ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ عَيْبَ غَيْرِهِ لِمَا يَعْلَمُ مِنْ عَيْبِ نَفْسِهِ).

اشاره به اين كه بى عيب خداست، و پاكدامن از هرگونه گناه تنها معصومانند، و هيچ كس را نزيبد كه دعواى بى گناهى كند، بنابراين عقل اجازه نمى دهد ديگرى را با تيرهاى غيبت و ملامت هدف قرار دهيم، در حالى كه خودمان عيوب بسيارى داريم.

و در پايان خطبه به همان مطلبى اشاره مى فرمايد كه در بخش نخست خطبه نيز آمده بود، ولى با تعبير ديگر; مى فرمايد : «اگر كسى از عيب و گناهى پاك است، بايد شكر و سپاس بر اين نعمت، او را از عيب جويى كسى كه به آن عيب و گناه مبتلا شده است، بازدارد». (وَلْيَكُنِ الشُّكْرُ شَاغِلاً لَهُ عَلَى مُعَافَاتِهِ مِمَّا ابْتُلِيَ بِهِ غَيْرُهُ).

اشاره به اين كه فرض مى كنيم كسى از هر عيب، و يا از عيوب خاصّى، پاك و منزّه باشد، اين نعمتى است بسيار بزرگ كه بايد خدا را بر آن شكر گذارد، و لطف الهى را در مورد خود احساس كند، به يقين اين شكرگزارى چنان او را به خود مشغول مى دارد كه فرصتى براى عيب جويى ديگران نخواهد داشت.

آرى، اين معلّم بزرگ آسمانى براى از ميان بردن صفت رذيله غيبت و عيب جويى، به انواع دلايل منطقى كه هر انسان حق طلبى را قانع مى سازد متوسّل مى شود، و راه را بر بهانه جويان مى بندد.

* * *

###

▲نكته

▲غيبت و عيب جويى بلاى بزرگ جوامع انسانى

«غيبت» يعنى افشاى عيوب و گناهان پنهانى افراد، كه متأسفانه در اكثر جوامع متداول است، بى شك آثار زيانبار و بسيار منفى، هم از نظر اخلاقى و هم از نظر اجتماعى دارد; چرا كه سرمايه اصلى هر كس در اجتماع، آبروى اوست و غيبت، آبروها را بر باد مى دهد، و افراد جامعه را نسبت به يكديگر بدبين مى سازد، و پايه هاى اعتماد را كه خمير مايه همكارى و تعاون اجتماعى است، سُست مى كند، به همين دليل در اسلام به عنوان يكى از زشت ترين و بزرگترين گناهان محسوب شده است، كه قرآن مجيد آن را تشبيه به خوردن گوشت برادر مُرده خود مى نمايد.

پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در خطبه «حجّة الوداع» كه خطبه بسيار حساسى است، فرمود : «أَيُّها النّاسُ إنَّ دِمَاءَكُمْ وَأمْوالَكُمْ وَاَعْراضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هذا فِي شَهْرِكُمْ هذَا فِي بَلَدِكُمْ هذَا إِنَّ اللهَ حَرَّمَ الْغِيَبةَ كَمَا حَرَّمَ الْمَال والدَّمَ; اى مردم ! خون شما و اموال شما و آبروى شما بر شما محترم است، مانند احترام اين روز و اين ماه و اين شهر (مكّه)، خداوند غيبت (و ضايع كردن آبروى مردم) را حرام كرده، همان گونه كه مال و خون شما را بر يكديگر حرام نموده است»(1).

در زشتى غيبت همين بس كه در حديث قدّسى مى خوانيم، خداوند به «موسى بن عمران» (عليه السلام) خطاب كرد و فرمود : «مَنْ مَاتَ تَائِباً مِنَ الْغِيْبَةِ فَهُوَ آخِرُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَمَنْ مَاتَ مُصِرّاً عَلَيْهَا فَهُوَ أَوّلَ مَنْ يَدْخُلُ النّارَ; كسى كه بميرد در حالى كه از غيبت توبه كرده باشد، آخرين كسى است كه وارد بهشت مى شود، و كسى كه بميرد و از غيبت توبه نكند و بر آن اصرار ورزد، نخستين كسى است كه وارد دوزخ مى شود»(2).

در حديث ديگرى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى خوانيم : «مَنْ مَشَى فِي غَيْبَةَ أَخِيهِ وَكَشْفِ عَوْرَتِهِ كَانَ أَوَّلَ خُطْوَة خَطَاهَا وَضَعَها فِي جَهَنَّمَ; كسى كه در طريق غيبت برادر مسلمانش و كشف عيوب پنهانى او گام بردارد، نخستين گامى را كه برمى دارد در جهنم مى گذارد»(3).

درحديث ديگرى از همان بزرگوار مى خوانيم : «مَا عُمِّرَ مَجْلِسٌ بِالغَيِبةِ إلاّ خَرَّبَ بِالدِّينِ; هيچ مجلسى با غيبت آباد نمى شود، مگر اين كه از نظر دين ويران مى گردد»(4).

احاديث در اين باره بسيار زياد و تكان دهنده است، كه در اين مختصر نمى گنجد. به ذكر حديث ديگرى از امام صادق (عليه السلام) اكتفا مى كنيم، و خوانندگان محترم را به جلد سوّم كتاب «اخلاق در قرآن» بحث غيبت و كتاب «جامع السعادات» جلد دوّم و «وسايل الشيعه» جلد هشتم ارجاع مى دهيم. امام صادق (عليه السلام) فرمود : «الْغِيْبَةَ حَرامٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِم وَأنَّهَا تَأْكُلُ الْحَسَناتِ كَمَا تَأْكُلُ النّارُ الْحَطَبَ; غيبت بر هر مسلمانانى حرام است، و حسنات را از ميان مى برد همان گونه كه آتش، هيزم را مى خورد و نابود مى كند»(5).

حقيقت اين است كه اسلام براى آبروى مسلمان احترامى به اندازه خون او قائل است، و عِرْض و دَمْ، (آبرو و خون) در روايات اسلامى در كنار هم قرار مى گيرد، بنابراين كسى كه شخصيت اجتماعى ديگرى را با ريختن آبروى او از طريق غيبت مى كشد، گويى شخص او را كشته است، و به همين دليل در روايات به طور مكرّر آمده است كه شخص غيبت كننده، بايد بهاى سنگينى در قيامت در برابر غيبت هايى كه كرده است بپردازد، و براى جبران آن از حسنات او برمى دارند و بر حسنات غيبت شونده مى افزايند، و اگر حسناتى نداشته باشد از سيئات غيبت شونده برمى دارند و بر سيئات غيبت كننده اضافه مى كنند.

آرى غيبت حق الناس است، همان گونه كه قتل نفس و مجروح ساختن افراد از حق الناس محسوب مى شود. به همين دليل، اگر افراد با ايمان از تبعات و آثار سوء اين گناه مطابق آنچه در روايات اسلامى وارد شده آگاه شوند، كمتر كسى جرأت مى كند به سراغ آن برود.

از اين رو امام (عليه السلام) در خطبه بالا با دلايل منطقى متعدد، اثرات سوء اين گناه را بيان فرموده و همه مردم را از آن بر حذر داشته است.

بحث درباره غيبت، آن گونه كه علماى اخلاق نوشته اند بسيار گسترده است، ما در اين مختصر به ذكر چند نكته بسنده مى كنيم :

1 ـ قبل از هر چيز بايد به سراغ انگيزه هاى غيبت برويم، زيرا از زشتى انگيزه ها به زشتى نتيجه ها مى توان پى برد; انگيزه غيبت عمدتاً حسد، خودخواهى، غرور وكبر، كينه توزى، دنياپرستى، رياكارى، انتقام جويى، سخريّه و استهزاى ديگران و امور مانند آن است، و افراد آلوده به اين امور تلاش مى كنند از طريق غيبت، به اين مقاصد شوم برسند، و با توجه به اين كه انگيزه هاى مزبور همه از گناهان كبيره است، مى توان به زشتى غيبت پى برد.

* * *

2 ـ مهمترين سرمايه يك جامعه كه مردم را با يكديگر متّحد مى سازد، و در مسير اهداف بزرگ به راه مى اندازد، همان اعتماد عمومى است و نخستين پيامد شوم غيبت از ميان بردن اين سرمايه است; چرا كه هر كسى غالباً عيب يا عيوبى دارد كه اگر پنهان بماند به ديگران لطمه نمى زند، و خوش بينى و اعتماد مردم به يكديگر باقى مى ماند، ولى كشف اين عيوب از طريق عيب جويى و غيبت و نكوهش يكديگر، جامعه را به جهنم سوزانى از بدبينى ها مبدّل مى سازد، كه همگى نسبت به يكديگر بدبين هستند و نفرت دارند و در نتيجه غيبت، نظم و انسجام عمومى جامعه را متزلزل مى سازد.

به تعبير ديگر، همان گونه كه غارت اموال و ريختن خون بى گناهان امنيّت عمومى را از ميان مى برد، غارت و دزدى آبروها از طريق غيبت همين نا امنى را به بار مى آورد، زيرا همان طور كه در روايت بالا از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) خوانديم، تعريض نسبت به آبروى مردم همچون تعرض نسبت به جان و مال آنهاست.

غيبت ها غالباً مكتوم نمى ماند، و بر صاحبان آنها فاش مى شود، و آتش كينه ها را در آنها شعلهور مى سازد، كينه هايى كه مى تواند اسباب خونريزى و مشكلات عظيم ديگر گردد.

غيبت يكى از اسباب اشاعه فحشاست، و عامل مهمّى جهت سوء ظنّ به علاوه گنهكاران را در گناهانشان جسور مى سازد، زيرا هنگامى كه گناه مستور باشد گنهكار جانب احتياط را از دست نمى دهد، اما هنگامى كه پرده ها كنار برود شرم و حيا نيز از ميان خواهد رفت.

* * *

3 ـ غيبت، «حق الناس» است; مسأله مهم در مورد غيبت اين است كه، تنها گناهى نيست كه ميان انسان و پروردگارش صورت گرفته باشد، و با آب ندامت و توبه شستشو شود، بلكه همان گونه كه ريختن خون مردم و غصب اموال آنها بدون قصاص يا ديه و پرداختن خسارت مالى جبران نمى شود، ضايع كردن آبروى مردم نيز بدون جبران بخشوده نخواهد شد، مخصوصاً اگر غيبت شونده از دنيا برود و دست انسان از دامان او كوتاه گردد، و كار او به قيامت بيفتد، يعنى در جايى كه راهى براى جبران نيست جز اين كه حسناتش را به او دهد يا سيّئات او را بپذيرد، و اين مصيبت بسيار بزرگى است.

* * *

4 ـ بهترين راه درمان غيبت همان است كه مولاى موّحدان اميرمؤمنان (عليه السلام)در كلام بالا بيان فرموده است، كه انسان به اين حقيقت توجه كند كه اگر عيب و گناهى را كه به ديگرى نسبت مى دهد در خودش وجود ندارد، به شكرگزارى خدا پردازد، شكرى كه او را از عيب جويى ديگران باز دارد و اگر گناهى همانند او كرده سزاوار نيست عيب خود را ناديده بگيرد و به ديگران پردازد، و اگر گناه كوچكترى انجام داده به اين معنا بينديشد كه شايد گناه بزرگتر آن شخص بخشوده شده و گناه كوچكتر او مشمول عفو نگرديده است، بلكه جرأت او بر عيب جويى مردم از گناه او ـ هر چه باشد ـ بزرگتر است.

افزون براين، همان گونه كه بيمارى هاى جسمانى تا ريشه هاى آن از بين نرود درمان كامل نخواهد شد، در بيماريهاى روحانى همچون غيبت نيز بايد به سراغ ريشه ها رفت، و با از بين بردن آنها تمايل به غيبت را در دل نابود كرد.

* * *

5 ـ استماع غيبت نيز يكى از گناهان است ـ همان گونه كه در خطبه بعد شرح آن خواهد آمد ـ چرا كه شنونده در تضييع آبروى مسلمانى شركت جسته و معاون جرم است، مخصوصاً اگر با روى گشاده و باز استماع كند، كه سبب جرأت و جسارت غيبت كننده شود.

* * *

6 ـ راه توبه از غيبت، تنها استغفار نيست، بلكه علاوه بر ندامت و پشيمانى و تقاضاى عفو و بخشش از درگاه خداوند بايد به نوعى، آبروى از دست رفته غيبت شونده را جبران كند، اگر ممكن است از او ولو به صورت سربسته حلّيت بطلبد، و اگر اين كار مفسده اى دارد يا غيبت شونده از دست رفته است، آن قدر كار خوب براى او انجام دهد كه او راضى شود.

تمام اين امور نشان مى دهد كه گناه غيبت تا چه حد سنگين و مشكل آفرين است.

براى توضيح بيشتر درباره مسائل مربوط به غيبت، از جمله مستثنيات آن به جلد سوّم كتاب «اخلاق در قرآن» صفحه 107 تا 133 مراجعه فرماييد.

* * *

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 162.
2. جامع السعادات، جلد 3، صفحه 302 و بحار الانوار، جلد 72، صفحه 257.
3. همان مدرك، صفحه 303.
4. بحار الانوار، جلد 75، صفحه 259.
5. جامع السعادت، جلد 3، صفحه 305.

▲خطبه141(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في النهي عن سماع الغيبة وفي الفرق بين الحقّ والباطل

از سخنان امام (عليه السلام) است كه در آن از شنيدن غيبت نهى كرده و راه شناخت حق و باطل را نشان داده است.

##### 1. «سند خطبه»
اين خطبه را «قاضى قضاعى» در كتاب «دستور معالم الحكم» آورده است و «على بن هذيل» در كتاب «عين الأدب و السياسه» آن را با تفاوتهايى نقل كرده است قسمتى از آن را نيز مرحوم «صدوق» در «خصال» و «ابن عبد ربّه» در «عقد الفريد» آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، ص 315).

▲خطبه در يك نگاه

به نظر مى رسد كه اين سخن دنباله خطبه سابق است، در آن خطبه سخن از نهى از غيبت مردم بود و در اين خطبه درباره نهى از استماع غيبت سخن به ميان آمده است و براى اين كه آبروى مسلمين محفوظ بماند، امام (عليه السلام) تأكيد مى كند هر سخنى را كه هر كس مى گويد، نبايد باور كرد; چرا كه حتى افراد راستگو نيز خطا مى كنند و به راه اشتباه مى روند.

در پايان اين خطبه، امام (عليه السلام) توصيه مى كند تا چيزى را به چشم خود نبينيد، باور نكنيد; چرا كه بسيارى از شنيده ها خطا و اشتباه است.

أ َيُّهَا النَّاسُ، مَنْ عَرَفَ مِنْ أَخِيهِ وَثِيقَةَ دِين وَسَدَادَ طَرِيق، فَلاَ يَسْمَعَنَّ فِيهِ أَقَاوِيلَ الرِّجَالِ. أَمَا إِنَّهُ قَدْ يَرْمِي الرَّامِي، وَتُخْطِىءُ السِّهَامُ، وَيُحِيلُ الْكَلاَمُ، وَبَاطِلُ ذلِكَ يَبُورُ، وَاللهُ سَمِيعٌ وَشَهِيدٌ. أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ إِلاَّ أَرْبَعُ أَصَابِعَ.

فسئل (عليه السلام) عن معنى قوله هذا، فجمع أصابعه ووضعها بين أذنه و عينه ثمّ قال :

الْبَاطِلُ أَنْ تَقُولَ سَمِعْتُ، والْحَقُّ أَنْ تَقُولَ رَأَيْتُ !

### ترجمه

اى مردم ! هر كس از برادر مسلمانش، استوارى در دين وروش صحيح را مشاهده كند، بايد به سخنانى كه اين و آن در نكوهش او مى گويند گوش فرا ندهد (اضافه بر اين) آگاه باشيد، گاه تيرانداز تيرش به خطا مى رود (و حدس و گمانهاى مردم هميشه مطابق واقع نيست) سخن باطل فراوان گفته مى شود، و باطل نابود و بى اثر خواهد شد، خداوند شنوا و شاهد (بر اعمال بندگان) است، بدانيد ميان حق و باطل بيش از چهار انگشت فاصله نيست !

كسى از حاضران از تفسير اين سخن سؤال كرد، امام (عليه السلام) انگشتان خودرا جمع كرد و در ميان گوش و چشم خود (در كنار صورت) قرار داد، سپس فرمود : باطل آن است كه بگويى : شنيدم، و حق آن است كه بگويى ديدم !

▲شرح و تفسير

▲فاصله حق و باطل چهار انگشت است !

همان گونه كه در بالا نيز اشاره شد، به نظر مى رسد اين سخن جزئى از خطبه سابق بوده، كه مرحوم «سيّد رضى» آن را از هم جدا نموده، و به طور مستقل ذكر كرده است. در واقع هدف از هر دو، يك چيز است، و آن حفظ آبروى مسلمين و كمك به خوش بينى و اعتماد مردم به يكديگر و پرهيز از آثار سوء غيبت و عيب جويى است.

در خطبه قبل امام (عليه السلام) طرق پيشگيرى از غيبت را بيان فرمود، و در اين خطبه سعى مى فرمايد آثار محرّب غيبت را كم كند، و يا از ميان ببرد.

نخست مى فرمايد : «اى مردم ! هر كس از برادر مسلمانش استوارى در دين و درستى روش را مشاهده كند، بايد به سخنانى كه اين و آن در نكوهش او مى گويند گوش فرا ندهد» (أ َيُّهَا النَّاسُ، مَنْ عَرَفَ مِنْ أَخِيهِ وَثِيقَةَ دِين وَسَدَادَ(1) طَرِيق، فَلاَ يَسْمَعَنَّ فِيهِ أَقَاوِيلَ الرِّجَالِ).

در حقيقت امام (عليه السلام) در اين بخش كوتاه از خطبه، از طرق مختلفى آثار سوء غيبت را در شنونده خنثى مى كند، و نخستين طريق آن همان است كه در عبارت بالا آمده است; زيرا انسان هنگامى كه كسى را به حسن سابقه و تقواى الهى شناخته باشد، بايد اطمينان پيدا كند اگر چيز خلافى درباره او مى گويند، اشتباه است، زيرا هميشه موارد مشكوك را بر موارد معلوم حمل مى كنند، و به تعبير مشهور «الَظَّنُ يُلْحِقُ الشيْءَ بِاْلأَعَمِّ الأَغْلَبِ».

البتّه مفهوم اين سخن آن نيست كه غيبت و عيب جويى، افراد را درباره كسانى كه سابقه آن را نداريم، بپذيريم، بلكه هدف تأكيد بيشتر در مورد افراد خوش سابقه است، كه به هيچ وجه نبايد گفتار بدگويان و بدخواهان را درباره آنها تصديق كرد.

سپس امام (عليه السلام) به نكته ديگرى اشاره مى فرمايد : كه به فرض گوينده آدم صادقى باشد، ولى به يقين معصوم نيست، و هر انسانى جز معصومين جايز الخطا هستند، و اين امر سبب مى شود كه انسان نسبتهايى را كه به افراد داده مى شود، به آسانى نپذيرد، مى فرمايد : «آگاه باشيد ! گاه تيرانداز تيرش به خطا مى رود» (و حدس و گمانها هميشه مطابق واقع نيست) (أَمَا إِنَّهُ قَدْ يَرْمِي الرَّامِي، وَتُخْطِىءُ السِّهَامُ).

به علاوه، «سخن باطل فراوان گفته مى شود، و باطل نابود و بى اثر خواهد شد، و خداوند شنوا و شاهد (بر اعمال بندگان) است». (وَيُحِيلُ(2) الْكَلاَمُ، وَبَاطِلُ ذلِكَ يَبُورُ(3)، وَاللهُ سَمِيعٌ وَشَهِيدٌ).

اشاره به اين كه بسيارى از مردم پاى بند به كلام حق نيستند، و هر چه بر زبانشان جارى شد مى گويند، به همين دليل، نبايد عيوب و گناهانى را كه به اشخاص نسبت مى دهند پذيرفت، چرا كه ممكن است از همان گفتارهاى باطل و بى اساسى باشد كه بدون تحقيق و نسنجيده به افراد نسبت مى دهند، به خصوص اين كه مى دانيم خداوند همه جا شاهد و ناظر است، و هر چه را مى گوييم مأموران ثبت اعمال مى نويسند.

و در پايان اين سخن باز هم به نكته مهم ديگرى توجه مى دهد، ومى فرمايد : «بدانيد ميان حق و باطل بيش از چهار انگشت فاصله نيست !» (أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ إلاَّ أَرْبَعُ أَصَابِـعَ).

«كسى از حاضران از تفسير اين سخن سؤال كرد، امام (عليه السلام) انگشتان خودرا جمع كرد و در ميان گوش و چشم خود (در كنار صورتش) قرار داد، سپس فرمود : باطل آن است كه بگويى شنيدم، و حق آن است كه بگويى ديدم !» (فَسُئلَ (عليه السلام) عَنْ مَعْنى قَولِهِ هذَا، فَجَمَعَ أَصَابِعَهُ وَوَضَعَها بَيْنَ أُذُنِهِ وَعَيْنِهِ ثُمّ قَالَ : الْبَاطِلُ أَنْ تَقُولَ سَمِعْتُ، والْحَقُّ أَنْ تَقُولَ رَأَيْتُ !).

اين سخن در واقع اشاره به شايعاتى است كه در ميان مردم زبان به زبان مى چرخد، و مردم به عنوان «مى گويند ومى گويند» مطالبى را به يكديگر منتقل مى سازند، كه چيزى جز شايعات بى اساس نيست، امام (عليه السلام) مى فرمايد : به شايعات اعتنا نكنيد، و تا نبينيد چيزى را به كسى نسبت ندهيد.

از اين جا پاسخ سؤالى را كه بسيارى از شارحان نهج البلاغه در اين جا مطرح كرده اند و گفته اند : «آيات قرآن، وحى آسمانى، سنّت پيامبر (صلى الله عليه وآله) وائمّة معصومين (عليهم السلام)، همه از طريق سمع و شنيدن است، چگونه ممكن است باطل باشد ؟» روشن مى شود; زيرا مقصود امام (عليه السلام) اين نيست كه اخبار ثقات و احاديث متواتره و مستفيضه كه از طريق شنيدن به ما رسيده، باطل است، بلكه اشاره به همان معنى عرفى و متعارف است كه در مورد شايعات بكار مى رود.

شاهد اين سخن حديثى است كه از امام حسن مجتبى (عليه السلام) نقل شده است، كه پرسيدند : «كَمْ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ ؟; چقدر ميان حق و باطل فاصله است ؟».

امام (عليه السلام) فرمود : «أرْبَعُ أَصَابِع فَمَا رَأَيْتَهُ بَعَيْنِكَ فَهُوَ الْحَقُّ وَقَدْ تَسْمَعُ بِأُذُنَيْكَ بَاطِلاً كَثيِراً; چهار انگشت است، آنچه با چشمت ببينى حق است، حال آن كه با گوش هاى خود سخنان باطل فراوان (و شايعات بى اساس) مى شنوى»(4).

كوتاه سخن اين كه، نه هر چه انسان مى بيند حق است; چرا كه گاه چشم خطا مى كند، و نه هر چه مى شنود باطل است; چرا كه ممكن است گويندگان افراد عادل و ثقه و معتبر و دقيقى باشند، ولى در ميان ديده ها خطا كم است، اما در ميان شنيده ها سخن باطل بسيار است، و آنچه در خطبه بالا آمده است اشاره به همين نكته دارد.

آنچه در بالا آمد شايد بهترين تفسيرى باشد كه براى جمله فوق به نظر مى رسد، بعضى از شارحان نهج البلاغه تفسير ديگرى دارند كه خلاصه اش چنين است : جمله «ميان حق و باطل چهار انگشت فاصله است»، اشاره به عيوبى است كه درباره اشخاص گفته مى شود، بسيارى از اين عيوب، ناشى از سوء ظن، عدم تحقيق، حسد، كينه توزى، و مانند آن است، بنابراين در ميان اين گفته ها دروغ و باطل فراوان است، ولى اگر انسان عيوبى را با چشم خود ببيند، مى تواند قبول كند كه فلان شخص داراى فلان عيوب است.

* * *

##### 1. «سداد» به معنى گفتار و عمل صحيح است اين واژه گاه به معنى مصدرى و گاه اسم مصدرى به كار رفته و به نظر مى رسد با مادّه «سدّ» كه به معنى ديوارهاى محكمى است كه در برابر سيلاب و مانند آن مى بندند از نظر مفهوم قرابت دارد زيرا سخنان حق و درست داراى استحكام خاصى است.
2. «يُحيل» از مادّه «احاله» به گفته قاموس به هرگونه تغيير يا حركتى كه از استقامت و درستى خارج مى شود و به كجى و اعوجاج مى گرايد گفته مى شود.
3. «يبور» از مادّه «بوار» در اصل به معناى شدت كساد بودن چيزى است و چون شدت كسادى باعث فساد مى شود چنان كه در ضرب المثل عرب آمده «كَسَدَ حَتّى فَسَدَ» اين كلمه به معنى فساد و سپس هلاكت اطلاق شده است.
4. بحار الانوار، جلد 72، صفحه 196.

▲نكته

▲يك درس عالى اخلاقى

اگر مردم جهان همين جمله اخير را كه امام (عليه السلام) مى فرمود : «ميان حق و باطل چهار انگشت بيشتر فاصله نيست»، به خاطر بسپارند، و هميشه و در همه جا به آن عمل كنند، به يقين خوش بينى و حسن ظن جاى بدبينى و سوء ظن، و اعتماد جاى بى اعتمادى، و محبّت جاى نفرت و كينه توزى را خواهد گرفت، و شايعات بى اساس درباره اشخاص و گروهها از رونق خواهد افتاد، و شايعه پردازان هرگز به اهداف شوم خود نخواهند رسيد، و روح سلامت و خوش بينى بر جامعه حاكم مى شود.

متأسفانه امروز نه تنها در سطح افراد عادى، بلكه در سطح رسانه هاى دنيا طوفان خطرناكى از شايعه پراكنى نسبت به اشخاص و گروهها و كشورها درگرفته، كه فضاى جهان را تيره و تار ساخته است، و سرچشمه آن غفلت از تفاوت حق و باطل است، كه در كلام بالا به آن اشاره شد و متأسفانه مردم جهان هزينه سنگينى به خاطر آن مى پردازند.

* * *

▲خطبه142(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

المعروف في غير أهله

از سخنان امام (عليه السلام) است كه درباره نيكى كردن به كسانى كه شايسته آن نيستند بيان فرموده است.

##### 1. «سند خطبه»
اين خطبه را مرحوم «كلينى» در كتاب «كافى» (جلد 4، صفحه 31) با مقدارى تفاوت آورده است و همچنين مرحوم «مفيد» در «مجالس» و «شيخ طوسى» در «امالى» و «ابن قتيبه» در «الامامه والسياسه» آورده اند.
اين نكته نيز قابل اهميّت است كه از بعضى از منابع بالا (مانند كتاب كافى) به خوبى استفاده مى شود كه اين خطبه دنباله خطبه 126 مى باشد. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 282، با كمى تلخيص).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه عمدتاً در دو محور بحث مى كند : در محور اوّل نتايج سوء نيكى كردن و كمك نمودن به نااهلان را شرح مى دهد.

و در محور دوّم مواردى كه شايسته است انسان براى نيكى كردن برگزيند، و در سايه آن به شرف دنيا و فضايل آخرت نائل گردد.

▲بخش اوّل

وَلَيْسَ لِوَاضِعِ الْمَعْرُوفِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ، وَعِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ، مِنَ الْحَظِّ فِيمَا أَتى إلاَّ مَحْمَدَةُ اللِّئَامِ، وَثَنَاءُ الاَْشْرَارِ، وَمَقَالَةُ الْجُهَّالِ، مَادَامَ مُنْعِماً عَلَيْهِمْ : مَا أَجْوَدَ يَدَهُ ! وَهُوَ عَنْ ذَاتِ اللهِ بَخِيلٌ !

### ترجمه

كسى كه نيكى را در غير موردش، و نزد غير اهلش قرار مى دهد، بهره اى جز ستايش لئيمان و ثناخوانى اشرار و گفتار (چاپلوسانه) جاهلان ندارد، و اين نيز تا زمانى است كه به آنها بذل و بخشش مى كند، (و مى گويند :) چه دست سخاوتمندى دارد ! اين در حالى است كه او در مورد بخشش در راه خدا، بخل مىورزد !

▲شرح و تفسير

▲نيكى در جاى خود

همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين خطبه طبق بعضى از روايات معتبر، بخشى از خطبه 126 بوده است، در آن جا كه جمعى از ساده انديشان و دوستان ناآگاه بر امام (عليه السلام) خرده مى گرفتند كه چرا سهم همه را از بيت المال يكسان كرده اى ؟ ! چرا دست بذل و بخشش را از آستين سخاوت بيرون نمى آورى، و سران قوم را مورد عنايت مخصوص و بخشش ويژه قرار نمى دهى تا تو را ثنا گويند و بر جود و سخاوتت، مدح و ستايش كنند، و در مشكلات از تو حمايت نمايند ؟ !

امام (عليه السلام) در اين خطبه به آنها هشدار مى دهد كه بذل و بخشش بى جا و در غير محل شايسته، نه تنها خشم و غضب الهى را در پى دارد، كه از نظر دنيا نيز زيانبار است; چرا كه اشرار را ثنا خوان انسان مى كند، و نيكان را از اطراف او پراكنده مى سازد.

مى فرمايد : «كسى كه نيكى را در غير مورد و نزد غير اهلش قرار مى دهد، بهره اى جز ستايش لئيمان و ثناخوانى اشرار و گفتار (تملّق آميز) جاهلان ندارد». (وَلَيْسَ لِوَاضِعِ الْمَعْرُوفِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ، وَعِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ، مِنَ الْحَظِّ فِيمَا أَتى إِلاَّ مَحْمَدَةُ(1) اللِّئَامِ، وَثَنَاءُ الاَْشْرَارِ، وَمَقَالَةُ الْجُهَّالِ).

اضافه بر اين «اين ستايش و ثناگويى نيز تا هنگامى است كه به آنها بذل و بخشش مى كند (و آنها مى گويند :) چه دست سخاوتمندى دارد، (و به مجرد اين كه بذل و بخشش او قطع شود، ثناخوانى نيز قطع خواهد شد) و اين در حالى است كه او در مورد بخشش در راه خدا بخل مىورزد». (مَادَامَ مُنْعِماً عَلَيْهِمْ : مَا أَجْوَدَ يَدَهُ ! وَهُوَ عَنْ ذَاتِ اللهِ بَخِيلٌ !).

بارها در زندگى خود اين سخن مولا را آزموده ايم و تاريخ بشريّت نيز فراوان به خاطر دارد، كه افراد دنياپرست، سرمايه هاى جامعه را كه به دست آنها سپرده شده، به چاپلوسان و متملّقان و اشرارى كه گرد آنها را گرفته اند مى دهند، و از درد و رنج محرومان جامعه به كلّى بى خبرند، و آن روز كه ورق برگردد، و دنيا به آنها پشت كند، نه تنها محرومان و ستمديدگان بر ضدّ آنها قيام مى كنند، بلكه اطرافيان شرور و چاپلوس نيز به سرعت تغيير شكل داده، به نكوهش و مذّمت آنها مى پردازند، نه فقط آنها را تنها مى گذارند، بلكه به مقابله آنها برمى خيزند و خودرا با حاكميّت جديد هماهنگ نشان مى دهند، و اين نتيجه كار كسانى است كه از خدا و خلق او بريده اند، و به اشرار و فرصت طلبان و سودجويان پيوسته اند.

در حديثى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى خوانيم : «مَنْ طَلَبَ مَحَامِدَ النَّاسِ بِمَعاصِي اللهِ عَادَ حَامِدُهُ مِنْهُمْ ذَامّاً; كسى كه ستايش مردم را از طريق معصيت خداوند بطلبد، ستايش گر او نكوهش گر او خواهد شد»(2).

در حديث ديگرى مى خوانيم كه امام صادق (عليه السلام) به «مفضّل» فرمود : «إذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ إلى خَيْر يَصيِرُ الرَّجُلُ أَمْ إلى شَرٍّ ؟ اُنْظُرْ إلى أَيْنَ يَضَعُ مَعْرُوفَهُ ؟ فَإنْ كانَ يَضَعُ مُعْرُوفَهُ عِنْدَ أَهْلِهِ فَأعْلَمْ أَنَّهُ يَصِيرُ إلى خَيْر وَإنْ كَانَ يَضَعُ مَعْروُفَهُ عِنْدَ غَيْرِ اَهْلِهِ فَأْعَلْمَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ فِي الاْخِرَةِ مِنْ خَلاق; اى «مفضّل !» اگر مى خواهى بدانى كسى به سوى خير مى رود يا شرّ، نگاه كن ببين به چه كسانى خدمت مى كند، هر گاه به افراد نيازمندى كه شايسته آن هستند خدمت مى كند، بدان ! كه به سوى خير مى رود، و اگر نيكى و خدمات خودرا نزد كسانى مى برد كه اهل آن نيستند، بدان ! كه او در آخرت بهره اى ندارد»(3).

* * *

##### 1. «محمده» به معنى ستايش است ضد مذمت كه به معنى نكوهش است.
2. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 178.
3. منهاج البراعه، جلد 7، صفحه 439.

▲بخش دوّم

فَمَنْ آتَاهُ اللهُ مَالاً فَلْيَصِلْ بِهِ الْقَرَابَةَ، وَلْيُحْسِنْ مِنْهُ الضِّيَافَةَ، وَلْيَفُكَّ بِهِ الاَْسِيرَ وَالْعَانِيَ، وَلْيُعْطِ مِنْهُ الْفَقِيرَ وَالْغَارِمَ، وَلْيَصْبِرْ نَفْسَهُ عَلَى الْحُقُوقِ وَالنَّوَائِبِ، ابْتِغَاءَ الثَّوَابِ; فَإنَّ فَوْزاً بِهذِهِ الْخِصَالِ شَرَفُ مَكَارِمِ الدُّنْيَا، وَدَرْكُ فَضَائِلِ الاْخِرَةِ; إنْ شَاءَ اللهُ.

### ترجمه

هر كس خداوند به او مال و ثروتى بخشيده، بايد به وسيله آن صله رحم كند، از ميهمانان به خوبى پذيرايى نمايد، اسيران و كسانى را كه در زحمت و فشار هستند آزاد سازد، و به فقرا و بدهكاران كمك كند، چنين كسى بايد براى رسيدن به پاداش الهى در برابر پرداخت حقوق (واجب و مستحب) و همچنين مشكلات و حوادث دردناك، شكيبا باشد; زيرا به دست آوردن اين صفات نيك، سبب بزرگى در دنيا و درك فضايل آخرت است. إن شاء الله.

▲شرح و تفسير

در بخش اوّل اين خطبه امام (عليه السلام) از كسانى كه نيكى را در اختيار غير اهلش قرار مى دهند، سخت نكوهش كرد، كه جنبه منفى قضيه بود، ولى در اين بخش به جنبه اثباتى پرداخته و موارد شايسته انفاق و بذل و بخشش را بيان مى فرمايد، مبادا كسانى با شنيدن جمله هاى سابق، بهانه اى براى بخلورزى و عدم انفاق پيدا كنند، مى فرمايد : «هر كس خداوند، مال و ثروتى به او بخشيده، بايد به وسيله آن صله رحم كند، از ميهمانان به خوبى پذيرايى نمايد، اسيران و كسانى را كه در زحمت و فشار هستند آزاد سازد، و به فقرا و بدهكاران كمك كند». (فَمَنْ آتَاهُ اللهُ مَالاً فَلْيَصِلْ بِهِ الْقَرَابَةَ، وَلْيُحْسِنْ مِنْهُ الضِّيَافَةَ، وَلْيَفُكَّ بِهِ الاَْسِيرَ وَالْعَانِيَ(1)، وَلْيُعْطِ مِنْهُ الْفَقِيرَ وَالْغَارِمَ(2)).

در واقع امام (عليه السلام) به شش گونه از موارد مهم انفاق و بخشش اشاره مى كند، كه نخستين آنها خويشاوندان نيازمند است و بدون شك آنها بر ديگران مقدمند، همان گونه كه در روايتى از امام صادق (عليه السلام) مى خوانيم : «سُئِلَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه وآله) أَيُّ الصَّدَقَة أفْضَلُ ؟ فَقَالَ (صلى الله عليه وآله) : عَلَى ذِيْ الرَّحِمِ الْكَاشِحِ(3); از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)سؤال شد كدام صدقه افضل است ؟ فرمود : صدقه به ارحام و بستگانى كه با تو مخالفت دارند».

سپس انگشت بر مسأله ضيافت و مهمانى مى نهد، همان چيزى كه سبب محبّت ميان دوستان و برطرف شدن كدورتها از دشمنان مى شود، و پيوندهاى عاطفى و اجتماعى را محكم تر مى كند، و اسلام به اين مسأله انسانى و اخلاقى اهميّت فراوان داده است، تا آن جا كه امام صادق (عليه السلام) به يكى از يارانش فرمود : آيا برادران دينى خودرا دوست مى دارى ؟ عرض كرد : آرى... سپس فرمود : آيا آنها را به منزل خود دعوت مى كنى ؟ عرض مى كند : آرى، من (تنها بر سر سفره نمى نشينم و) همواره با دو يا سه نفر يا كمتر و يا بيشتر از دوستان غذا مى خورم، امام صادق (عليه السلام) فرمود : بخشش آنها بر تو از بخشش تو بر آنها بيشتر است. راوى تعجب مى كند وعرضه مى دارد : فدايت شوم من به آنها غذا مى دهم و به خانه خود دعوت مى كنم، با اين حال بخشش آنها بر من بيشتر است ؟ امام (عليه السلام) فرمود : آرى «إنَّهُمْ إذَا دَخَلُوا مَنْزِلَكَ دَخَلُوا بِمَغْفِرَتِكَ وَمَغْفِرَةِ عِيالِكَ وإذَا خَرَجُوا مِنْ مَنْزِلِكَ خَرَجُوا بِذُنُوبِكَ وَذُنُوبِ عِيَالِكَ; آنها هنگامى كه وارد منزل تو مى شوند آمرزش براى تو و خانواده ات را با خود مى آورند، و هنگامى كه بيرون مى روند گناهان تو و خانواده ات را بيرون مى برند»(4).

و از آن جا كه پرداخت حقوق واجبه و مستحبه و جبران خسارتها گاه بر نفس انسان سنگين است، امام (عليه السلام) در ادامه سخن تأكيد بر صبر وشكيبايى مى كند، و مى فرمايد : «چنين كسى بايد براى رسيدن به پاداش الهى در برابر پرداخت حقوق (واجب و مستحب)، و همچنين مشكلات و حوادث دردناك، شكيبا باشد» (وَلْيَصْبِرْ نَفْسَهُ عَلَى الْحُقُوقِ وَالنَّوَائِبِ(5)، ابْتِغَاءَ الثَّوَابِ).

بنابراين تعبير به «حقوق»، شامل واجب و مستحب، هر دو مى شود و «نوائب» جمع «نائبه» به معنى حوادث دردناك است و در اين جا اشاره به تمام امورى مى شود كه خسارت مالى در بردارد، خواه از ناحيه ظلم ظالمان و حاكمان ستمكار باشد، يا حوادث غير منتظره اى كه در طول زندگى دامان انسان را مى گيرد.

تعبير به «ابْتِغَاءَ الثَّوَابِ»، اشاره به اين است كه صبر در برابر تمام اين بذل و بخششها و صرف مال در مصارف مزبور بايد به خاطر خدا باشد، تا اجر و پاداشش نزد او محفوظ ماند، و به تعبير ديگر مهم آن است كه صرف هرگونه مال توأم با قصد قربت شود.

در پايان، به آثار گرانبهاى اين كار پرداخته، مى فرمايد : «به دست آوردن چيزى از اين صفات نيك، سبب شرافت و بزرگى در دنيا و درك فضايل آخرت است، إن شاء الله» (فَإنَّ فَوْزاً بِهذِهِ الْخِصَالِ شَرَفُ مَكَارِمِ الدُّنْيَا، وَدَرْكُ فَضَائِلِ الاْخِرَةِ; إنْ شَاءَ اللهُ).

به يقين بذل و بخشش در موارد ششگانه بالا، هم سبب آبرو و شخصيت در جامعه انسانى در دنيا مى شود، و هم از اسباب مهم سرافرازى در آخرت خواهد بود.

جمله : «مَنْ جَادَ سَادَ; كسى كه جود و بخشش كند بزرگ و آقا مى شود»(6)، كه از حضرت حسين (عليه السلام) نقل شده، و تدريجاً به صورت ضرب المثلى درآمده، گواه بر اين معناست، همچنين حديث معروف از پدرش اميرمؤمنان (عليه السلام) كه فرمود : «وافضل عَلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ اَمِيَرهُ(7); به هر كس مى خواهى نيكى كن تا امير او باشى».

گواه اين معناست، و تجربيات روزمره همه ما نيز بر اين معنا شهادت مى دهد.

اين از جهت دنيا، و از نظر آخرت يكى از بهترين اسباب نجات، نيكى به انسانها و كمك به نيازمندان است. در حديث ديگرى از امام صادق (عليه السلام)مى خوانيم : «أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَهْلُ الْمَعْروُفِ; نخستين گروهى كه وارد بهشت مى شوند كسانى هستند كه كارهاى نيك انجام مى دادند»(8).

ضمناً تعبير به «فوزاً» به صورت نكره، بيانگر اين حقيقت است كه حتى كمكهاى كوچك و انفاقهاى محدود مى تواند سبب افتخار در دنيا و آخرت گردد، تا چه رسد به كمكهاى وسيع و گسترده.

* * *

##### 1. «عانى» از مادّه «عنى» به معنى رنج و تعب گرفته شده بعضى از مفسّران نهج البلاغه آن را مترادف با اسير مى دانند ولى ظاهر اين است كه مفهوم گسترده ترى دارد و هر انسانى را كه در درد و رنج است شامل مى شود.
2. «غارم» به معنى شخص بدهكار است و از مادّه «غرامت» گرفته شده.
3. الكافى، جلد 4، صفحه 10.
4. الكافى، جلد 2، صفحه 201، حديث 8 .
5. «نوائب» جمع «نائبه» همان گونه كه در بالا گفته شد به معنى حوادث دردناك است كه براى انسان رخ مى دهد ولى بعضى از ارباب لغت آن را به معنى هرگونه حادثه تفسير كرده اند خواه خوب باشد خواه بد.
6. كشف الغمه، جلد 2، صفحه 242.
7. ارشاد، جلد 1، صفحه 303، بحار الانوار، جلد 74، صفحه 433.
8. ميزان الحكمه، 12611.

▲خطبه143(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في الاستسقاء

وفيه تنبيه العباد إلى وجوب استغاثة رحمة الله إذا حبس عنهم رحمة المطر.

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه درباره طلب باران ايراد فرموده و در آن، توجه داده شده كه هرگاه باران از مردم گرفته شود بايد به درگاه خدا استغاثه كنند.

##### 1. «سند خطبه»
مطابق نقل نويسنده كتاب «مصادر نهج البلاغه» اين خطبه در كتاب «اعلام النبوه ديلمى» از امام صادق (عليه السلام) از اميرمؤمنان على (عليه السلام) نقل شده است و «در نهايه ابن اثير» در مادّه «بطن» به تناسب واژه «بطنان» كه در اواخر اين خطبه آمده اشاره به اين خطبه شده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 319) در بحار الانوار، جلد 88 نيز اين خطبه از «اعلام النبوه ديلمى» نقل شده ولى دقيقاً روشن نيست كه «ديلمى» مؤلف كتاب در چه قرنى مى زيسته است.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه همان گونه كه از عنوان بالا استفاده مى شود درباره طلب باران از درگاه خداوند متعال است، ودومين خطبه اى است كه در نهج البلاغه در باب استسقاء مى خوانيم (خطبه اوّل خطبه 115 بود).

اين خطبه در واقع از سه بخش تشكيل شده :

بخش اوّل بيانگر اين حقيقت است كه زمين و آسمان مطيع فرمان خدا هستند، و هر زمان اراده كند آنها بركاتشان را در اختيار انسانها مى گذارند، بنابراين در پشت اين عالم اسباب بايد به ذات مسبب الاسباب توجه كرد.

بخش دوّم ناظر به اين مطلب است كه اعمال سوء و گناهان و معاصى سبب مى شود كه درهاى خيرات به فرمان خدا بسته شود و كليد گشودن اين درها، همان استغفار از گناه و بازگشت به سوى پرودگار است.

در بخش سوّم به مناسبت مراسم نمازباران امام (عليه السلام) دست به درگاه خدا برمى دارد و با تعبيراتى بسيار دلنشين، مؤثر و پر معنا از خدا طلب باران مى كند، بارانى پر بركت كه زمين ها را سيراب و درختان را پر ثمر و مردم را شادمان سازد.

* * *

####

▲بخش اوّل

أَلاَ وَإِنَّ الاَْرْضَ الَّتِي تُقِلُّكُمْ، وَالسَّمَاءَ الَّتِي تُظِلُّكُمْ، مُطِيعَتَانِ لِرَبِّكُمْ، وَمَا أَصْبَحَتَا تَجُودَانِ لَكُمْ بِبَرَكَتِهِمَا تَوَجُّعاً لَكُمْ، وَلاَ زُلْفَةً إلَيْكُمْ، وَلاَ لِخَيْر تَرْجُوَانِهِ مِنْكُمْ، وَلكِنْ أُمِرَتَا بِمَنَافِعِكُمْ فَأَطَاعَتَا، وَأُقِيمَتَا عَلَى حُدُودِ مَصَالِحِكُمْ فَقَامَتَا.

### ترجمه

آگاه باشيد زمينى كه شما را بر دوش خود حمل كرده، و آسمانى كه بر سر شما سايه افكنده، هر دو مطيع فرمان پروردگار شما هستند، اين دو بركات خودرا همواره به شما مى بخشند، ولى نه به خاطر ترس از شماست، نه براى تقرّب به شما و نه از جهت انتظار نيكى و پاداشى از طرف شما، بلكه (از سوى خدا) مأمور رساندن منفعت به شما هستند، به فرمان او گردن نهاده اند، و به آنها دستور داده شده است كه قيام به مصالح شما نمايند، و چنين كرده اند.

▲شرح و تفسير

يكى از دستورهاى اسلام كه به طور گسترده در كتب فقهى آمده، دستور «نماز باران» است، كه مردم به درگاه خدا روى آورند و از گناهان خود توبه كنند و تقاضاى نزول باران نمايند، و بارها به اين دستور عمل شده و لطف خداوند شامل حال آنان گشته است.

به نظر مى رسد كه امام (عليه السلام) نيز در زمانى كه در «كوفه» بود، در يكى از خشكسالى ها مردم را به خارج از شهر براى مراسم «نماز باران» دعوت فرمود،و به همين مناسبت اين خطبه را ايراد كرد، خطبه اى كه مملوّ از درس هاى توحيدى و تربيتى است.

در آغاز اين خطبه براى آماده ساختن مردم و زنده شدن روح توحيد و خداپرستى، كه سرچشمه هر خير و بركت است، چنين مى فرمايد : «آگاه باشيد ! زمينى كه شما را بر دوش خود حمل كرده، و آسمانى كه بر سر شما سايه افكنده، هر دو مطيع فرمان پروردگار شما هستند» (أَلاَ وَإِنَّ الاَْرْضَ الَّتِي تُقِلُّكُمْ(1)، وَالسَّمَاءَ الَّتِي تُظِلُّكُمْ، مُطِيعَتَانِ لِرَبِّكُمْ).

و در ادامه مى افزايد : «اين دو بركات خودرا همواره به شما مى بخشند، ولى نه به خاطر ترس از شماست، نه براى تقرّب به شما و نه از جهت انتظار نيكى از طرف شما، بلكه (از سوى خدا) مأمور رساندن منفعت به شما شده اند، و به فرمان او گردن نهاده و به آنها دستور داده شده كه قيام به مصالح شما نمايند، و چنين كرده اند» (وَمَا أَصْبَحَتَا تَجُودَانِ لَكُمْ بِبَرَكَتِهِمَا تَوَجُّعاً لَكُمْ، وَلاَ زُلْفَةً إلَيْكُمْ، وَلاَ لِخَيْر تَرْجُوَانِهِ مِنْكُمْ، وَلكِنْ أُمِرَتَا بِمَنَافِعِكُمْ فَأَطَاعَتَا، وَأُقِيمَتَا عَلَى حُدُودِ مَصَالِحِكُمْ فَقَامَتَا).

تعبير به «سماء» (آسمان) اشاره به ابرها يا محلى است كه ابرها در آن جا در حركتند; زيرا عرب واژه «سماء» را به معنى طرف بالا به كار مى برد. گاه به محل ستارگان اطلاق مى كند و مى گويد : ستارگان آسمان، و گاه به محل خورشيد و ماه، و گاه به محل ابرها و حتى محلى كه شاخه هاى بلند درختان در آن قرار دارند، آسمان مى گويد، مانند : « (اَصْلُها ثابتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّماءِ); ريشه آن شجره طيبه در زمين و شاخه اش در آسمان است»(2).

* * *

##### 1. «تقلكم» از مادّه «اقلال» به معنى حمل كردن و برداشتن چيزى گرفته شده است و از آن جا كه انسان روى زمين زندگى مى كند گويى زمين او را بر دوش خود حمل كرده است. در بسيارى از شروح نهج البلاغه به جاى «تقلكم»، «تحملكم» آمده كه همان معنا را مى رساند.
2. ابراهيم، آيه 24.

###

▲نكته

▲يك درس توحيدى و اخلاقى

اين سخن يك درس توحيدى مهم و يك درس اخلاقى را در بردارد، از يكسو مى فرمايد : خداوند به آسمان و زمين دستور داده است كه در خدمت شما باشند، گويا آسمان همچون پدر و زمين همچون مادر، دست به دست هم مى دهند و همه نيازمنديهاى انسانها را از نظر تغذيه، لباس، دارو، مسكن و مركب در اختيار او مى گذارند، و فرق ميان مطيع و عاصى، مؤمن و كافر نمى گذارند; چون مظهر رحمانيّت حق هستند. و جالب اين كه اين سفره گسترده الهى پايان ناپذير است، نسلها مى آيند و مى روند و آنها به خدمات خود ادامه مى دهند.

از سوى ديگر آسمان و زمين با آن همه خدمت و بركت، هيچ گونه انتظار پاداشى از انسانها ندارند. بلك خالصانه و مخلصانه خدمت مى كنند و اين درس مهمى است براى انسانها كه در خدمت به نيازمندان انتظار پاداش نبايد داشته باشند.

▲بخش دوّم

إنَّ اللهَ يُبْتَلِي عِبَادَهُ عِنْدَ الاَْعْمَالِ السَّيِّئَةِ بِنَقْصِ الثَّمَرَاتِ، وَحَبْسِ الْبَرَكَاتِ، وَإغْلاَقِ خَزَائِنِ الْخَيْرَاتِ، لِيَتُوبَ تَائِبٌ، وَيُقْلِعَ مُقْلِعٌ، وَيَتَذَكَّرَ مُتَذَكِّرٌ، وَيَزْدَجِرَ مُزْدَجِرٌ. وَقَدْ جَعَلَ اللهُ سُبْحَانَهُ الإسْتِغْفَارَ سَبَبَاً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَرَحْمَةِ الْخَلْقِ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ : (اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إنهُ كَانَ غَفَّاراً * يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَاراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَال وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَّكُمْ جَنّات وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهاراً). فَرَحِمَ اللهُ امْرَأً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ، وَاسْتَقَالَ خَطِيئَتَهُ، وَبَادَرَ مَنِيَّتَهُ !

### ترجمه

خداوند بندگان خويش را هنگامى كه اعمال بد انجام دهند، به كمبود ميوه ها و جلوگيرى از نزول بركات آسمان و بستن درهاى گنجهاى خيرات مبتلا مى سازد، تا توبه كاران توبه كنند، گنهكاران دست از گناه بكشند، پندپذيران پند گيرند، و عاصيان از معصيت باز ايستند.

خداوند سبحان استغفار از گناه را، سبب فزونى رزق و مايه رحمت خلق قرار داده است، و (در قرآن) چنين فرموده است : «از پروردگار خويش آمرزش بطلبيد، كه او بسيار آمرزنده است، بركات خويش را از آسمان بر شما فرو مى فرستد، و با بخشش اموال و فرزندان، شما را كمك مى كند، و باغهاى سرسبز و نهرهاى جارى در اختيارتان قرار مى دهد» پس رحمت خدا بر آن كس كه به استقبال توبه بشتابد، از خطاى خويش پوزش طلبد و (با اعمال صالح) بر مرگ پيشى گيرد.

▲شرح و تفسير

▲گناه و كمبود باران و بركات

در اين بخش امام (عليه السلام) براى آماده ساختن مردم جهت نماز و دعاى باران، به نكته مهمى اشاره كرده مى فرمايد : «خداوند بندگان خويش را به هنگامى كه اعمال بد انجام مى دهند به كمبود ميوه ها و جلوگيرى از نزول بركات آسمان و بستن درهاى گنج هاى خيرات مبتلا مى سازد، تا توبه كاران توبه كنند، گنهكاران دست از گناه بكشند، پندپذيران پند گيرند و عاصيان از گناه باز ايستند». (إنَّ اللهَ يُبْتَلِي عِبَادَهُ عِنْدَ الاَْعْمَالِ السَّيِّئَةِ بِنَقْصِ الثَّمَرَاتِ، وَحَبْسِ الْبَرَكَاتِ، وَإغْلاَقِ خَزَائِنِ الْخَيْرَاتِ، لِيَتُوبَ تَائِبٌ، وَيُقْلِعَ مُقْلِعٌ، وَيَتَذَكَّرَ مُتَذَكِّرٌ، وَيَزْدَجِرَ مُزْدَجِرٌ).

سپس امام (عليه السلام) همچون طبيبى حاذق كه پس از تشخيص درد، راه درمان را نشان مى دهد چنين مى فرمايد : «خداوند سبحان استغفار از گناه را سبب فزونى رزق، و مايه رحمت خلق قرار داده است و (در سوره نوح آيات 10 و 11 و 12) چنين فرموده است : از پروردگار خود آمرزش بطلبيد كه او بسيار آمرزنده است، بركات خويش را از آسمان بر شما فرو مى فرستد، با بخشش اموال و فرزندان، شما را كمك مى كند، و باغ هاى سرسبز و نهرهاى جارى در اختيارتان قرار مى دهد !» وَقَدْ جَعَلَ اللهُ سُبْحَانَهُ الإسْتِغْفَارَ سَبَبَاً لِدُرُورِ(1) الرِّزْقِ وَرَحْمَةِ الْخَلْقِ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ : (اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إنهُ كَانَ غَفَّاراً * يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَاراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَال وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنّات وَيَجْعَلْ لَّكُمْ أَنْهاراً).

و در پايان چنين نتيجه مى گيرد : «رحمت خدا بر آن كس كه به استقبال توبه بشتابد، از خطاى خود پوزش طلبد و (با اعمال صالح) بر مرگ پيشى گيرد» (فَرَحِمَ اللهُ امْرَأً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ، وَاسْتَقَالَ(2) خَطِيئَتَهُ، وَبَادَرَ مَنِيَّتَهُ !).

آرى هنگامى كه درهاى رحمت الهى بر اثر كثرت گناهان بسته شود، چاره اى جز بازگشت به درگاه او و گشودن درهاى رحمت به وسيله استغفار و توبه حقيقى نيست، و جالب اين كه امام (عليه السلام) براى اثبات اين مقصد از مناسب ترين آيه قرآن بهره گرفته و با آن استدلال مى كند، آيه اى كه از زبان نوح پيامبر (عليه السلام)، خطاب به امتش سخن مى گويد و نشان مى دهد خداوند غفار، توبه كنندگان را مى پذيرد، باران هاى پر بركت براى آنها مى فرستد و سرمايه هاى مادى و نيروى انسانى آنها را تقويت مى كند، و وضع كشاورزى آنها را با آب هاى فراوان بهبود مى بخشد.

جمله «وَبَادَرَ مَنِيَّتَهُ» (بر مرگ پيشى گيرد) اشاره به اين است كه توبه تنها براى رسيدن به رفاه مادى دنيا نيست، بلكه هدف مهمتر آن، نجات در آخرت است; چرا كه اگر مرگ بر توبه پيشى گيرد، راهى براى جبران نيست، و اگر توبه و اعمال صالح بر مرگ پيشى گيرند، كليد نجات در سراى ديگر در اختيار اوست.

* * *

##### 1. «درور» از مادّه «درّ» (بر وزن جرّ) به معنى ريزش شير از پستان است سپس در مورد باران و مانند آن نيز بكار رفته است و «درور رزق» به معنى ريزش روزى از سوى خداست.
2. «استقال» از مادّه «استقاله» به اين معناست كه شخصى را كه زمين خورده كمك كنند تا برخيزد سپس به فسخ معامله يا تقاضاى عفو و بخشش از گناه نيز اطلاق شده است.

###

▲نكته

▲بخشى از فلسفه بلاها

در مورد فلسفه بلاها و آفات، سخن بسيار گفته اند و گفته ايم. آنچه از بسيارى از آيات قرآن و روايات اسلامى استفاده مى شود، يكى از علل آفات و حوادث سخت زندگى، آلودگى به گناهان است كه در آيات و روايات به طور گسترده پيرامون رابطه اين دو با يكديگر سخن گفته شده است، حتى از بعضى از روايات استفاده مى شود كدام گناه با كدام نوع از بلا رابطه دارد، مثلاً زنا و بى عفتى، شرب خمر، كم فروشى، ربا خوارى و قطع رحم هر كدام سبب سلب كدام نعمت مى شود. در حديثى مى خوانيم در كتاب على (عليه السلام) چنين آمده است كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : هنگامى كه زنا و بى عفتى آشكار گردد مرگ و مير ناگهانى زياد مى شود، و هنگامى مردم كم فروشى كنند خدا آنها را به قحطى و كمبود نعمت ها گرفتار مى كند و هنگامى كه زكات را نپردازند زمين بركات خودرا منع مى كند... و هنگامى كه قطع رحم كنند ثروت ها در دست اشرار قرار مى گيرد، و هنگامى كه امر به معروف و نهى از منكر ترك شود افراد شرور بر آنها مسلط مى شوند و نيكانشان دعا مى كنند و مستجاب نمى شود(1).

دليل عقل، نيز اين معنا را تأييد مى كند كه در ميان گناه و قطع نعمت ها رابطه اى وجود دارد; زيرا فيض خداوند بر طبق شايستگى ها و لياقت هاست، هنگامى كه انسانها با گناه، عدم شايستگى خودرا اثبات كنند، قطع فيض الهى از آنها طبيعى است.

اضافه بر اين از آيات قرآن استفاده مى شود كه هدف مهم ديگرى نيز در كار است، و آن، بيدار ساختن غافلان و بازگرداندن آنها به درگاه خداست، تا آن جا كه از بعضى از آيات قرآن استفاده مى شود هر زمان پيامبرى براى هدايت قوم مشرك و گنهكارى فرستاده مى شد، خداوند براى فراهم ساختن زمينه هاى پذيرش دعوت آن پيامبر، مشكلات و گرفتارى هايى براى آن قوم فراهم مى ساخت، همان گونه كه در آيه 94 سوره اعراف مى خوانيم : « (وَمَا اَرْسَلْنَا فِي قَرْيَة مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنَا اَهْلَهَا بِالْبَأسَاءِ والضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ); ما در هيچ شهر و آبادى پيامبرى نفرستاديم مگر اين كه اهل آن را به ناراحتى ها و خسارت ها گرفتار ساختيم، شايد (به خود آيند و به سوى خدا) بازگردند و تضرع كنند».

به اين ترتيب يكى از اهداف مهم آفات و بلاها و حوادث دردناك، مسائل تربيتى است.

و در هر حال كليد گشوده شدن درهاى بسته فرونشستن امواج بلا، چيزى جز بازگشت به سوى خدا نيست. همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد : « (وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاْتَّقَوا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكات مِنَ السَّماءِ وَالاَْرْضِ); اگر اهل شهرها و آباديها ايمان مى آوردند و تقوا پيشه مى كردند بركات آسمان و زمين را بر آنها مى گشوديم»(2).

و در جاى ديگر مى فرمايد : « (وَ ألَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الْطَّرِيقَةِ لاََسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقَا); اگر آنها (جن و انس) در راه (ايمان و اطاعت خدا) استقامت ورزند، با آب فراوان آنها را سيراب مى كنيم»(3).

وآيات ديگر.

در حديث پر معنايى از على (عليه السلام) چنين مى خوانيم : كسى نزد اميرمؤمنان (عليه السلام)آمد عرض كرد : يا اميرالمؤمنين (عليه السلام) ! گناهان فراوان كرده ام، دعا كنيد خدا مرا ببخشد، فرمود : «برو استغفار كن».

ديگرى آمد عرض كرد : مزارع ما از كم آبى خشك شده، دعا كنيد خدا باران بفرستد، فرمود : «برو استغفار كن».

سوّمى آمد و عرض كرد : يا اميرالمؤمنين فقير و بيچاره ام، دعا كنيد خداوند مرا بى نياز كند، فرمود : «برو استغفار كن».

چهارمى آمد عرض كرد : يا اميرالمؤمنين (عليه السلام) مال و ثروت فراوان دارم ولى فرزندى ندارم، دعا كنيد خدا مرا فرزندى دهد، فرمود : «برو استغفار كن».

نفر پنجمى آمد و عرض كرد : يا سيّد الوصيين باغ و بستان ما ميوه اش كم شده، دعا كنيد خداوند بركت دهد و ميوه بيشترى نصيب شود، فرمود : «برو استغفار كن».

ششمين نفر آمد عرض كرد : يا على ! در منطقه ما چشمه ها خشك شده و آب چشمه ها و كاريزها فرو رفته، دعا كنيد از اين گرفتاريها نجات يابيم، فرمود : «برو استغفار كن».

«ابن عباس» در آن جا حاضر بود، تعجب كرد، عرض كرد : يا اميرالمؤمنين هر كدام از اين شش نفر تقاضايى داشتند، شما همه را يك جواب داديد، امام (عليه السلام) فرمود : پسر عم ! مگر كلام خدا را نشنيده اى كه (در سوره نوح آيات 10 و 11 و 12) مى فرمايد : (فَقُلْتُ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إنَّهُ كَانَ غَفّاراً * يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدراراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوال وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَّكُمْ جَنّات وَيَجْعَلْ لَّكُمْ أَنَهارًا)(4).

* * *

##### 1. الكافى، جلد 2، صفحه 374، حديث 2 (با كمى تلخيص).
2. اعراف، آيه 96.
3. جن، آيه 16.
4. تفسير منهج الصادقين جلد 10، صفحه 19 (با كمى تلخيص).
اين حديث به صورت فشرده ترى از امام مجتبى (عليه السلام) نيز نقل شده است. (مجمع البيان، جلد 10، صفحه 361).

▲بخش سوّم

اللَّهُمَّ إنَّا خَرَجْنَا إلَيْكَ مِنْ تَحْتِ الاَْسْتَارِ وَالاَْكْنَانِ، وَبَعْدَ عَجِيجِ الْبَهَائِمِ والْوِلْدَانِ، رَاغِبِينَ فِي رَحْمَتِكَ، وَرَاجِينَ فَضْلَ نِعْمَتِكَ، وَخَائِفِينَ مِنْ عَذَابِكَ وَنِقْمَتِكَ. اللَّهُمَّ فَاسْقِنَا غَيْثَكَ وَلاَ تَجْعَلْنَا مِنَ الْقَانِطِينَ، وَلاَ تُهْلِكْنَا بِالسِّنِينَ، (وَلاَ تُؤَاخِذْنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا); يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ. اللَّهُمَّ إنَّا خَرَجْنَا إلَيْكَ نَشْكُو إلَيْكَ مَا لاَ يَخْفَى عَلَيْكَ، حِينَ أَلْجَأَتْنَا الْمَضَايِقُ الْوَعْرَةُ، وَأَجَاءَتْنَا الْمَقَاحِطُ الْمُجْدِبَةُ، وَأَعْيَتْنَا الْمَطَالِبُ الْمُتَعَسِّرَةُ، وَتَلاَحَمَتْ عَلَيْنا الْفِتَنُ الْمُسْتَصْعِبَةُ. اللَّهُمَّ إنَّا نَسْأَلُكَ أَلاَّ تُرُدَّنَا خَائِبِينَ، وَلاَ تَقْلِبَنَا وَاجِمِينَ. وَلاَ تُخَاطِبَنَا بِذُنُوبِنَا، وَلاَ تُقَايِسَنَا بِأَعْمَالِنَا. اللَّهُمَّ انْشُرْ عَلَيْنَا غَيْثَكَ وَبَرَكَتَكَ، وَرِزْقَكَ وَرَحْمَتَكَ; وَاسْقِنَا سُقْيَا نَاقِعَةً مُرْوِيَةً مُعْشِبَةً، تُنْبِتُ بِهَا مَا قَدْ فَاتَ، وَتُحْيِي بِهَا مَا قَدْ مَاتَ، نَافِعَةً الْحَيَا، كَثِيرَةَ الْمُجْتَنَى، تُرْوِي بِهَا الْقِيعَانَ، وَتُسِيلُ الْبُطْنَانَ، وَتَسْتَوْرِقُ الاَْشْجَارَ، وَتُرْخِصُ الاَْسْعَارَ; (إنَّكَ عَلَى مَا تَشَاءُ قَدِيرٌ).

### ترجمه

بار خدايا ! ما از خانه ها و از زيرپوششها و سقفها، پس از شنيدن ناله حيوانات و صداى دلخراش كودكان، بيرون آمديم، در حالى كه اشتياق به رحمت، و اميد به فضل و نعمت تو، و ترس از عذاب و كيفرت داريم.

بار خدايا ! بارانت را بر ما فرو فرست، ما را سيراب كن، از درگاهت مأيوس برمگردان، با خشكسالى و قحطى ما را هلاك مكن، و به اعمال ناشايسته اى كه بى خردانِ ما انجام داده اند ما را مؤاخذه مفرما، اى ارحم الراحمين !

خداوندا ! ما به سوى تو آمده ايم تا از چيزى شكايت به درگاهت آوريم كه از تو پنهان نيست، هنگامى كه مشكلات طاقت فرسا ما را به درگاه تو فرستاده، و خشكسالى و قحطى به ناچار ما را به اين جا آورده، نيازها فوق العاده ما را خسته كرده، و فتنه هاى سخت پى درپى دامان ما را گرفته است.

خداوندا ! از تو مى خواهيم كه ما را نوميد برمَگردانى، و با حزن و اندوه بازگشت ندهى، ما را به گناهانمان مؤاخذه مفرما، و به مقتضاى اعمالمان با ما رفتار مكن.

بار خدايا ! باران و بركات و رزق و رحمتت را بر ما بگستران، بارانى بر ما بفرست نافع و سودمند و بارور كننده، كه آنچه را خشك شده با آن برويانى، و آنچه را مرده، زنده كنى، آبى بسيار پر منفعت، پربار كه تپه ها و كوهها را با آن سيراب نمايى، رودخانه ها را به راه اندازى، درختان را پر برگ سازى، و قيمت ها را با آن پايين آورى، تو به هر چه اراده كنى توانا هستى.

▲شرح و تفسير

▲بارالها ! بارانى پر بار بر ما بفرست

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه كه به مناسبت «نماز باران» ايراد شده، بعد از آماده ساختن دل هاى مردم ود عوت آنها به توبه از گناه و بازگشت به سوى خدا، رو به درگاه پروردگار مى كند و با تعبيراتى بسيار دلنشين، از درگاه پروردگار تقاضاى لطف و عنايت مخصوص مى كند، و در پنج فراز كه هر كدام با «اللهم» شروع مى شود، نكته هاى مختلفى را در اين زمينه به پيشگاه حق عرضه مى دارد، و چنين مى گويد :

«بار خدايا ! ما از خانه ها و از زيرپوششها و سقفها، پس از شنيدن ناله حيوانات و صداى دلخراش كودكان، بيرون آمديم، در حالى كه اشتياق به رحمت، و اميد به فضل و نعمت تو، و ترس از عذاب و كيفرت داريم». (اللَّهُمَّ إنَّا خَرَجْنَا إلَيْكَ مِنْ تَحْتِ الاَْسْتَارِ وَالاَْكْنَانِ(1)، وَبَعْدَ عَجِيجِ الْبَهَائِمِ والْوِلْدَانِ، رَاغِبِينَ فِي رَحْمَتِكَ، وَرَاجِينَ فَضْلَ نِعْمَتِكَ، وَخَائِفِينَ مِنْ عَذَابِكَ وَنِقْمَتِكَ).

اشاره به اين كه : خارج شدن از منازل و آمدن به بيابان براى انجام «نماز باران» دليل بر استيصال ماست، اگر ما بندگان خطا كاريم، اين چهار پايان و كودكان تشنه كه هيچ گناهى ندارند، مشمول عنايت تواند به علاوه ما انگيزه اى جز طلب رحمت و تقاضاى فضل و كرم نداريم و در حالى به درگاه تو روى مى آوريم كه توبه كرده ايم، و از عذاب و كيفر تو خائفيم.

در روايات اسلامى در آداب «نماز باران» آمده است حتّى كودكان شيرخوار و بخشى از چهارپايان تشنه را با خود به بيابان ببريد، حتى دستور داده شده بچه ها را از مادران جدا كنند تا گريه آنها دل ها را تكان دهد، و توجه به درگاه خدا بيشتر شود(2).

اين صحنه تأثير عميقى در برانگيختن احساسات مردم و حضور قلب و جارى شدن قطرات اشك، كه باعث استجابت دعا مى شود دارد، و از سوى ديگر سبب مزيد لطف و رحمت خداست.

در ادامه تقاضاى اصلى را مطرح كرده، عرضه مى دارد : «بار خدايا ! بارانت را بر ما فرو فرست، ما را سيراب كن، از درگاهت مأيوس برمگردان، و با خشكسالى و قحطى ما را هلاك مكن، و به اعمال ناشايسته اى كه بى خردانِ ما انجام داده اند، ما را مؤاخذه مفرما، اى ارحم الراحمين !» (اللَّهُمَّ فَاسْقِنَا غَيْثَكَ وَلاَ تَجْعَلْنَا مِنَ الْقَانِطِينَ، وَلاَ تُهْلِكْنَا بِالسِّنِينَ(3)، (وَلاَ تُؤَاخِذْنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا); يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ).

اشاره به اين كه : گر چه گروهى از افراد نادان كارهايى كرده اند كه مستحق قطع فيض خدا شده اند، ولى تو با فضل و كرمت با همه ما رفتار كن، نه با عدالتت كه اگر حساب عدالت در كار باشد كار ما مشكل مى شود، و اگر حساب رحمت باشد همه چيز سامان مى يابد.

و از آن جا كه شرط اجابت دعا اين است كه انسان خودرا ناتوان ببيند و خدا را توانا بر همه كار، در ادامه اين دعا عرضه مى دارد : «خداوندا !» ما به سوى تو آمده ايم تا از چيزى شكايت به درگاهت آوريم كه از تو پنهان نيست، هنگامى كه مشكلات طاقت فرسا ما را به درگاه تو فرستاده، و خشكسالى و قحطى به ناچار ما را به اين جا آورده، نيازهاى سخت، ما را خسته كرده، و فتنه هاى مشكل آفرين، پى درپى دامان ما را گرفته است» (اللَّهُمَّ إنَّا خَرَجْنَا إلَيْكَ نَشْكُو إلَيْكَ مَا لاَ يَخْفَى عَلَيْكَ، حِينَ أَلْجَأَتْنَا الْمَضَايِقُ الْوَعْرَةُ(4)، وَأَجَاءَتْنَا(5)الْمَقَاحِطُ(6) الْمُجْدِبَةُ(7)، وَأَعْيَتْنَا الْمَطَالِبُ الْمُتَعَسِّرَةُ، وَتَلاَحَمَتْ(8) عَلَيْنا الْفِتَنُ الْمُسْتَصْعِبَةُ).

در اين عبارات پر معنا، نخست امام (عليه السلام) به اين نكته اشاره مى كند، كه اگر ما نيازها و حاجتها و مشكلاتمان را يك يك بر مى شمريم، نه از اين جهت است كه تو از آن آگاه نيستى، بلكه به خاطر آن است كه تو دوست دارى بندگان با زبان خود مشكلاتشان را شرح دهند و به نيازها و ناتوانيها اقرار نمايند.

سپس به چهار مشكل كه از جهاتى با هم متفاوت و در جهاتى با هم مشتركند، اشاره مى كند :

نخست تنگناهاى زندگى، سپس قحطى و خشكسالى، و بعد خواسته هايى كه رسيدن به آن در شرايط عادى بسيار پر مشقت است، و سرانجام فتنه هاى سخت و ناراحت كننده، و گشودن گره تمام اين مشكلات را از درگاه حضرت احديّت خواستار مى شود.

در حديثى از «امام صادق (عليه السلام)» آمده است : «إنَّ اللهَ يَعْلَمُ حَاجَتَكَ وَمَا تَريدُ وَلَكِنَّهُ يُحِبُّ اَنْ تَبُثَّ إلَيْهِ الْحَوائِجَ; خداوند حاجت و خواسته تو را مى داند، ولى دوست دارد كه حوايج خويش را نزد او شرح دهى»(9).

سپس در ادامه اين دعا، همان خواسته ها را با تعبيرات ديگرى بيان مى كند، وعرضه مى دارد :

«خداوندا ! از تو مى خواهيم كه ما را نوميد برمَگردانى، و با حزن و اندوه بازگشت ندهى، ما را به گناهانمان مؤاخذه مفرما، و به مقتضاى اعمالمان با ما رفتار مكن». (اللَّهُمَّ إنَّا نَسْأَلُكَ أَلاَّ تَرُدَّنَا خَائِبِينَ، وَلاَ تَقْلِبَنَا وَاجِمِينَ(10). وَلاَ تُخَاطِبَنَا بِذُنُوبِنَا، وَلاَ تُقَايِسَنَا بِأَعْمَالِنَا).

اشاره به اين كه اگر برنامه رفتار تو با ما بر طبق اعمال ما باشد، راه نجاتى نيست، تقاضاى ما اين است كه با لطف و كرم، با ما رفتار كنى و از درِ خانه ات مأيوس برنگردانى.

البتّه اين دعاها در عينِ اين كه شامل تقاضاهاى مؤكّد از درگاه خداست، درسهاى پرمعنايى براى شنوندگان است; تا به آثار گناهان و اعمال ناشايست پى برند، و خودرا آماده براى اصلاح خويشتن كنند، بسيارى از دعاهايى كه از معصومين (عليهم السلام) رسيده، اين نكته تربيتى را در بردارد.

و در پايانِ اين دعا و مناجات و شرح تقاضاها، درخواست نهايى را چنين بيان مى كند، عرضه مى دارد :

«بار خدايا ! باران و بركات و رزق و رحمتت را بر ما بگستران، و بارانى بر ما بفرست نافع و سودمند و بارور كننده، كه آنچه را خشك شده با آن برويانى، و آنچه را مرده، زنده كنى، آبى بسيار پر منفعت، پر بار كه تپه ها و كوهها را با آن سيراب نمايى، رودخانه ها را به راه اندازى، درختان را پر برگ سازى، و قيمتها را با آن پايين آورى، تو به هر چه اراده كنى توانا هستى»(11). (اللَّهُمَّ انْشُرْ عَلَيْنَا غَيْثَكَ وَبَرَكَتَكَ، وَرِزْقَكَ وَرَحْمَتَكَ; وَاسْقِنَا سُقْيَا نَاقِعَةً مُرْوِيَةً مُعْشِبَةً(12)، تُنْبِتُ بِهَا مَا قَدْ فَاتَ، وَتُحْيِي بِهَا مَا قَدْ مَاتَ، نَافِعَةَ الْحَيَا(13)، كَثِيرَةَ الْمُجْتَنَى، تُرْوِي بِهَا الْقِيعَانَ(14)، وَتُسِيلُ الْبُطْنَانَ(15)، وَتَسْتَوْرِقُ الاَْشْجَارَ، وَتُرْخِصُ الاَْسْعَارَ; (إنَّكَ عَلَى مَا تَشَاءُ قَدِيرٌ)).

* * *

##### 1. «اكنان» جمع «كن» (بر وزن جن) به معنى وسيله حفظ و پوشش و نگهدارى است بهمين جهت به غارها اكنان گفته مى شود.
2. درباره آداب نماز باران به طور مشروح ذيل خطبه 115 بحث كرده ايم.
3. «سنين» جمع «سنه» به معنى سال است ولى هنگامى كه با كلمه «هلاكت» يا «اَخذ» استعمال شود به معنى قحط سالى است.
4. «الوعرة» به معنى سنگلاخ است ولى بطور كنايه به تنگناهاى سخت زندگى نيز اطلاق مى شود.
5. «اجائت» از مادّه «مجيىء» است كه به باب افعال رفته و به معنى ناگزير ساختن و بيچاره كردن است.
6. «مقاحط» جمع «مقحطه» از مادّه «قحط» به معنى سالهاى خشك و قحطى است.
7. «مجدبه» از مادّه «جدب» (بر وزن جعل) به معنى كمبود نعمت، بنابراين «مجدبه» به سالهايى گفته مى شود كه مردم از نظر ارزاق گرفتار مشكلات مى شوند.
8. «تلاحمت» از مادّه «تلاحم» به معنى اتصال و پشت سر هم آمدن است.
9. في ظلال نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 319.
10. «واجم» از مادّه «وجم» (بر وزن نجم) به معنى حزن و اندوه شديدى است كه انسان را به سكوت كردن وادار مى كند.
11. جالب اين كه هنگام نوشتن اين سطور (دهم رمضان 1423) بارانى پربركت بعد از خشكى طولانى در حال باريدن است كه به نظر مى رسد ان شاء الله تمام صفاتى را كه امام (عليه السلام) در بالا بيان فرمود در آن جمع است !
12. «معشبه» از مادّه «عَشَبْ» (بر وزن شرف) به معنى رويش گياه گرفته شده.
13. «الحيا» به معنى باران و فزونى نعمت است.
14. «القيعان» جمع «قاع» و «قاعه» به معنى زمين گسترده و صاف است و گاه به زمينهائى كه آب در آن جمع مى شود اطلاق مى گردد.
15. «بُطنان» جمع «بطن» به معنى زمينهاى گود و تنگ مى باشد.

###

▲نكته

▲همه چيز را از خدا بخواهيد

درباره «نماز باران» و آداب آن، در ذيلِ خطبه 115 به قدر كافى سخن گفته ايم.

در اين جا به پاسخِ يك سؤال مى پردازيم، و آن اين كه چرا كه امام (عليه السلام) به هنگام تقاضاى باران از درگاه خداوند تمام اوصاف لازم را براى آن شرح مى دهد، (در اين خطبه 9 صفت و در خطبه سابق 20 صفت) در حالى كه خداوند به تمام اين جزئيات آگاه است، و نيازى به شرح و بيان ندارد ؟

در پاسخ به اين سؤال بايد توجه كرد، كه شرح تقاضاها با تمام جزئيات با توجه به طلب حاجات از خداوند، به اين معناست كه مردم بايد همه چيز خودرا از او بخواهند، چرا كه اين دعاها مى رساند كه تا چه حد به او محتاج و نيازمند هستند، و همين امر عشق و علاقه مردم را به خدا بيشتر مى كند.

و از سوى ديگر بدانند كه يك باران نافع، تا چه اندازه آثار حيات بخش و گسترده دارد، و چه بركاتى با خود مى آورد.

* * *

▲خطبه144(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه در مورد بعثت انبيا و فضل اهل بيت (عليهم السلام) و هشدار به اهل ضلالت ايراد شده است.

##### 1. «سند خطبه»
بخش هايى از اين خطبه را «آمدى» در كتاب «غرر الحكم» آورده، و اضافاتى بر نهج البلاغه دارد كه نشان مى دهد خطبه را از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه گرفته است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 322).

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) در اين خطبه پيرامون سه محور سخن گفته است.

نخست درباره بعثت انبيا و رسالت آنان مطالب مهمى بيان فرموده است.

پس از آن بخشى از فضايل و برترى اهل بيت (عليهم السلام) را ذكر مى فرمايد.

و در بخش ديگرى اشارات پرمعنايى به راه و رسم گمراهان و پايان كار آنها دارد.

* * *

▲بخش اوّل

بَعَثَ اللهُ رُسُلَهُ بِمَا خَصَّهُمْ بِهِ مِنْ وَحْيِهِ، وَجَعَلَهُمْ حُجَّةً لَهُ عَلَى خَلْقِهِ. لِئَلاَّ تَجِبَ الْحُجَّةُ لَهُمْ بِتَرْكِ الإعْذَارِ إلَيْهِمْ، فَدَعَاهُمْ بِلِسَانِ الصِّدْقِ إلَى سَبِيلِ الْحَقِّ. أَلاَ إنَّ اللهَ تَعَاَلى قَدْ كَشَفَ الْخَلْقَ كَشْفَةً; لاَ أَنَّهُ جَهِلَ مَا أَخْفَوْهُ مِنْ مَصُونِ أَسْرَارِهِمْ وَمَكْنُونِ ضَمَائِرِهمْ; (وَلكِنْ لِيَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً)، فَيَكُونَ الثَّوَابُ جَزَاءً، والْعِقَابَ بَوَاءً.

### ترجمه

خداوند رسولان خودرا با وحى، كه ويژه پيامبران اوست مبعوث ساخت، و آنان را حجت خويش بر خلقش قرار داد، تا دليلى (در برابر خداوند) به واسطه نفرستادن حجت و راهنما نداشته باشند، و به اين ترتيب خلق خودرا با زبان صدق و راستى به راه حق فراخواند. آگاه باشيد ! خداوند پرده از اسرار درون بندگان خود (با آزمايش ها) برداشته، نه به اين سبب كه از آنچه انسانها در درون پنهان دارند و اسرارى را كه فاش نكرده اند بى خبر است، بلكه براى اين است كه مى خواهد آنها را امتحان كند تا آشكار شود كدام يك عمل نيكوتر انجام مى دهد تا ثواب و كيفر، پاداش و مجازات عمل باشد.

▲شرح و تفسير

▲فلسفه آزمايشهاى الهى

جمعى از شارحان نهج البلاغه معتقدند كه انگيزه امام (عليه السلام) بر ايراد اين خطبه، اين بوده است كه در برابر بدخواهان و كسانى كه فضايل آن حضرت را انكار مى كردند پاسخ روشنى بيان فرموده باشد، و البتّه بخشى از اين خطبه ناظر به اين معناست، هر چند بخش هاى ديگر جنبه كلى دارد.

به هر حال امام (عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه به دو چيز اشاره مى فرمايد : فلسفه بعثت پيامبران و فلسفه آزمايش هاى الهى.

نخست مى فرمايد : خداوند رسولان خودرا با وحى كه ويژه پيامبران اوست مبعوث ساخت، و آنان را حجت خويش بر خلقش قرار داد تا دليلى (در برابر خداوند) به خاطر نفرستادن حجت و راهنما نداشته باشند، و به اين ترتيب خلق خودرا با زبان صدق و راستى به راه حق فراخواند» (بَعَثَ اللهُ رُسُلَهُ بِمَا خَصَّهُمْ بِهِ مِنْ وَحْيِهِ، وَجَعَلَهُمْ حُجَّةً لَهُ عَلَى خَلْقِهِ. لِئَلاَّ تَجِبَ الْحُجَّةُ لَهُمْ بِتَرْكِ الإعْذَارِ(1) إلَيْهِمْ، فَدَعَاهُمْ بِلِسَانِ الصِّدْقِ إلَى سَبِيلِ الْحَقِّ).

اين عبارت، اشاره به نكته مهمى است كه كراراً در آيات قرآن آمده است و آن، اين كه خداوند تا پيامبرى مبعوث نكند و اوامر و نواهى خودرا از طريق وحى بر او نازل نسازد، متخلفان را مجازات نخواهد كرد، در آيه 15 و 16 سوره اسراء مى خوانيم : « (وَمَا كُنّا مَعَذِّبِينَ حَتّى نَبْعَثَ رَسُولاً * وَإذَا اَرَدْنَا اَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً اَمَرْنَا مُتْرَفِيَها فَفَسقُوا فِيها فَحَقَّ عَلَيْها الْقَولُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيراً); و ما هرگز (قومى را) مجازات نخواهيم كرد، مگر آن كه پيامبرى مبعوث كرده باشيم، و هنگامى كه بخواهيم شهر و ديارى را هلاك كنيم، نخست اوامر خود را براى مترفين (و ثروتمندانِ مستِ شهوت) آن جا بيان مى داريم، سپس هنگامى كه به مخالفت برخاستند و استحقاق مجازات يافتند آنها را به شدت درهم مى كوبيم».

در اين جا اين سؤال پيش مى آيد كه با قبول استقلال حكم عقل، هرگاه عقل انسان حسن و قبح چيزى را درك كند (مانند خوبى عدالت و زشتى ظلم) اتمام حجت بر انسانها مى شود، و حتى بدون بعثت انبيا مستحق ثواب ياعقاب خواهند شد، و اين معنا با آنچه در اين خطبه و در آيات متعدد قرآن آمده سازگار نيست.

در پاسخ مى گوييم : درست است كه از نظر عقل، استحقاق پاداش و كيفر در مستقلات عقليه وجود دارد، امّا اراده حق تعالى از باب لطف به بندگان بر اين قرار گرفته، كه تا مستقلات عقل با واجبات و محرمات شرع كه از طريق وحى نازل مى شود تأييد نگردد، بندگان خودرا به عذاب هاى فراگير و سنگين مجازات نمى كند.

از اين جا روشن مى شود نيازى به پاسخى كه بعضى از شارحان داده اند و مى گويند : «اين آيه در حكم عموم است كه قابل تخصيص به مستقلات عقليه مى باشد، و به تعبير ديگر خداوند بدون بعثت پيامبران و نزول وحى كسى را مجازات نمى كند مگر در مستقلات عقل، مانند زشتى ظلم و ستم و سرقت و قتل نفس»، نيست.

سپس امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن به مطلب ديگرى مى پردازد و آن موضوع فلسفه آزمايشهاى الهى است، مى فرمايد : «آگاه باشيد ! خداوند پرده از اسرار درون بندگان خود (با آزمايشها) برداشته، نه بخاطر اين كه از آنچه انسانها در درون پنهان داشته اند و اسرارى را كه فاش نكرده اند بى خبر است، بلكه براى اين است كه «مى خواهد آنها را امتحان كند، تا آشكار شود كدام يك عمل نيكوتر انجام مى دهند تا ثواب و كيفر، پاداش و مجازات عمل باشد» (أَلاَ إنَّ اللهَ تَعَاَلى قَدْ كَشَفَ الْخَلْقَ كَشْفَةً; لاَ أَنَّهُ جَهِلَ مَا أَخْفَوْهُ مِنْ مَصُونِ أَسْرَارِهِمْ وَمَكْنُونِ ضَمَائِرِهمْ; (وَلكِنْ لِيَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً)، فَيَكُونَ الثَّوَابُ جَزَاءً، والْعِقَابَ بَوَاءً(2)).

امام (عليه السلام) در اين سخن كوتاه پرده از روى مسأله مهمى برداشته است; زيرا مفهوم آزمايش به آن گونه كه در ميان بندگان مطرح است براى خداوند معنا ندارد. آزمايش هاى بندگان براى رفع جهل و نادانى است. براى شناخت اشيا و اشخاص است، و اين موضوع در مورد آن كس كه عالم الغيب والشهادة و آگاه از درون و برون است نمى تواند مفهومى داشته باشد، بلكه آزمايش هاى الهى براى اين است كه هر كس آنچه را در درون دارد آشكار كند، تا مسأله استحقاق ثواب و عقاب تحقق يابد، و به تعبير روشن تر كسى را نمى توان به خاطر نيّات خوب و بدى كه در دل دارد پاداش يا كيفر داد، بلكه زمانى كه آن را به صورت اعمال و افعال اظهار داشت مستحق پاداش يا كيفر مى شود.

اين همان چيزى است كه در يكى از كلمات قصار امام (عليه السلام) به صورت واضحترى بيان شده، در آن جا امام (عليه السلام) در تفسير آيه « (وَاعْلَمُوا اَنَّما أَمْوالُكُمْ وَاَولاَدُكُمْ فَِتْنَةٌ)(3); بدانيد كه ثروت ها و فرزندان شما اسباب آزمايش شما است»، مى فرمايد : خداوند مردم را با اموال و اولاد آزمايش مى كند... هر چند خداوند به آنها از خودشان آگاه تر است، ولى هدف آن است كه اعمالى كه سبب استحقاق پاداش و كيفر مى شود ظاهر و آشكار گردد. (وَلَكِنْ لِتَظْهَرَ الاَْفْعَالُ الَّتي بِهَا يَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ وَالعِقَابَ)(4).

نه در فقه اسلامى و نه در قوانين هيچ كشورى كسى را به خاطر نيّت قتل يا سرقت مجازات نمى كنند، همان گونه كه به خاطر نيّت خدمت پاداش نمى دهند، هر چند گاهى به عنوان تفضّل، اين گونه افراد را مورد محبّت قرار مى دهند، و خداوند متعادل كه از همه مهربانتر و بخشنده تر است نيز طبق روايات متعددى به نيّت خير از باب تفضّل پاداش خير مى دهد، ولى به نيّت شرّ كيفر نمى كند همان گونه كه در حديث آمده است : «مَنْ هَمَّ بِحَسَنة فَلَمْ يَعْمِلْهَا كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ... وَمَنْ هَمَّ بِسَيِّئَة لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ; هر كس قصد كار نيكى كند هر چند آن را انجام ندهد براى او حسنه اى نوشته مى شود، و هر كس نيّت كاربدى كند (و آن را انجام ندهد) بر او نوشته نمى شود»(5).

* * *

##### 1. «اعذار» مصدر باب افعال از مادّه «عذر» به معنى اتمام حجت است.
2. «بواء» در اصل به معنى بازگشت كردن و منزل گرفتن است سپس به كيفر و مجازات مستمر و مداوم اطلاق شده است و در خطبه بالا به همين معناست.
3. انفال، آيه 28.
4. كلمات قصار، كلمه 93.
5. وسايل الشيعه، جلد 1، صفحه 36، باب 6 از ابواب مقدمة العبادات، حديث 6.

▲بخش دوّم

أَيْنَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ دُونَنَا، كَذِباً وَبَغْياً عَلَيْنَا، أَنْ رَفَعَنَا اللهُ وَوَضَعَهُمْ، وَأَعْطَانَا وَحَرَمَهُمْ، وَأَدْخَلََنَا وَأَخْرَجَهُمْ. بِنَا يُسْتَعْطَى الْهُدَى، وَيُسْتَجْلَى الْعَمَى. إِنَّ الاَْئِمَّةَ مِنْ قُرَيْش غُرِسُوا فِي هذَا الْبَطْنِ مِنْ هَاشِم; لاَ تَصْلُحُ عَلَى سِوَاهُمْ، وَلاَ تَصْلُحُ الْوُلاَةُ مِنْ غَيْرِهُمْ.

### ترجمه

كجايند كسانى كه ادعا مى كردند آنها راسخان در علمند، نه ما، و اين ادعا را از طريق دروغ و ستم نسبت به ما، مطرح مى نمودند ؟ (آنها كجا هستند تا ببينند كه) خداوند ما را برترى داد و آنها را پايين آورد، به ما عطا كرد و آنها را محروم ساخت، ما را (در كانون نعمت خويش) داخل نمود و آنها را خارج ساخت. (مردم) به وسيله ما هدايت مى يابند و از نور وجود ما نابينايان روشنى مى جويند. به يقين امامان از قريش هستند و درخت وجودشان در سرزمين اين نسل از «هاشم» غرس شده است، اين مقام در خور ديگران نيست و زمامدارانِ غير از آنها، شايستگى ولايت و امامت را ندارند !

▲شرح و تفسير

▲جايگاه اصيل ولايت

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه به پاسخ كسانى مى پردازد كه ادعاهاى بى اساس در زمينه علم و دانش اسلامى در برابر اهل بيت (عليهم السلام) داشتند، و به دروغ خودرا آگاه تر و عالم تر معرفى مى كردند، و سياستمداران حرفه اى آن زمان به اين ادعاها دامن مى زدند تا مسأله امامت و خلافت ائمه اهل بيت (عليهم السلام) را تضعيف كنند و كم رنگ جلوه دهند، مى فرمايد : «كجايند كسانى كه ادّعا مى كردند آنها راسخان در علم اند، نه ما، و اين ادعا را از طريق دروغ و ستم نسبت به ما، مطرح مى نمودند». (أَيْنَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ دُونَنَا، كَذِباً وَبَغْياً عَلَيْنَا).

سپس مى افزايد : «(آنها كجا هستند تا ببينند كه) خداوند ما را برترى داد و آنها را پايين آورد، به ما عطا كرد و آنها را محروم ساخت، و ما را (در كانون نعمت خويش) داخل نمود و آنها را خارج ساخت». (أَنْ رَفَعَنَا اللهُ وَوَضَعَهُمْ، وَأَعْطَانَا وَحَرَمَهُمْ، وَأَدْخَلََنَا وَأَخْرَجَهُمْ).

اشاره به اين كه پيشرو بودن ما در معارف اسلامى، و آگاهى بر قرآن و وحى و سنّت پيغمبر (صلى الله عليه وآله)، چيزى نيست كه بر كسى مخفى باشد، هميشه ما پناهگاه علمىِ امّت بوده ايم، و حتى خلفا نيز در مشكلات و معضلات به ما پناه مى آوردند، اين حقيقتى است كه عيان است و حاجتى به بيان ندارد، و آنها كه به خاطر مسائل سياسى و حبّ و بغضهاى ناشى از علاقه هاى مادّى به انكار اين حقيقت برخاسته اند، خود را رسوا مى كنند.

در ادامه براى توضيح بيشتر مى فرمايد : «مردم به وسيله ما هدايت مى يابند و از نور وجودِ ما، نابينايان، روشنى مى جويند». (بِنَا يُسْتَعْطَى الْهُدَى، وَيُسْتَجْلَى الْعَمَى).

اين گفتارِ امام (عليه السلام) شواهد زيادى از تاريخ و احاديث قطعى نبوى دارد كه در پايان اين بحث ضمن نكته ها بيان خواهد شد.

و در پايانِ اين بخش از خطبه، امام (عليه السلام) به حديث معروف پيامبر (صلى الله عليه وآله) درباره انحصار امامت به قريش و فرزندان هاشم اشاره كرده، مى فرمايد : «به يقين امامان از قريش هستند و درخت وجودشان در سرزمين اين نسل از «هاشم» غرس شده است، اين مقام در خور ديگران نيست و زمامدارانِ غير از آنها، شايستگى ولايت و امامت را ندارند». (إِنَّ الاَْئِمَّةَ مِنْ قُرَيْش غُرِسُوا فِي هذَا الْبَطْنِ مِنْ هَاشِم; لاَ تَصْلُحُ عَلَى سِوَاهُمْ، وَلاَ تَصْلُحُ الْوُلاَةُ مِنْ غَيْرِهُمْ).

امام (عليه السلام) با اين بيان كه اشاره به حديث معروفِ پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) دارد كه مى فرمايد : «الاَْئِمَّةُ مِنْ قُرَيْش; امامان از قريش هستند». و سپس آن را به شاخه خاص «بنى هاشم» منحصر مى كند، روشن مى سازد كه مدعيان خلافت و امامت غير از بنى هاشم شايستگى اين مقام را ندارند، و براى پيدا كردن امامان واقعى بايد هر زمان در بنى هاشم جستجو كرد.

* * *

▲نكته ها

▲گوشه اى از احاطه علمى على (عليه السلام)

سياست بازانِ حرفه اى براى رسيدن به مقصود خود، گاهى واضحترين مسائل را انكار مى كنند يا با توجيهات نادرست از كنار آن مى گذرند، كه يكى از مصداقهاى آن مسأله برترى بخشيدن بعضى از صحابه را بر على (عليه السلام) بايد شمرد، تا آن جا كه «ابن عباس» را كه به شاگردى على (عليه السلام) در تفسير افتخار مى كرد، بر او مقدّم داشتند !(1)، و «زيد بن ثابت» را در آگاهى بر احكام ميراث، و «ابى بن كعب» را در قرائت !، و حديث مجعولى نيز در اين زمينه به پيغمبر (صلى الله عليه وآله) نسبت مى دهند.

مدارك روشنى در كتب فريقين (شيعه و اهل سنت) بر داناتر بودن على (عليه السلام)نسبت به همه صحابه به طور عام داريم كه جاى انكار نيست، از جمله :

1 ـ حديث ثقلين كه از معروفترين احاديثى است كه اهل سنت در كتابهاى خود آورده اند، ـ وقبلاً به اسناد آن اشاره كرديم ـ (2)، به روشنى مى گويد : كه على (عليه السلام) و اهل بيت (عليهم السلام) هرگز از قرآن جدا نيستند و قرآن از آنها جدا نمى شود و همه بايد به اين دو تمسّك جويند و همه مى دانيم علوم دين و معارف اسلام از قرآن سرچشمه مى گيرد.

2 ـ حديثِ معروف «اَقْضَاكُمْ عِليُّ; قضاوت و داورى على (عليه السلام) از همه شما بهتر است»(3). شاهد ديگرى بر اين مقصود است، چرا كه، قضاوت و داورى در مورد احكام اسلام نياز به احاطه علمى به اصول و فروع اسلام دارد، و آن كس كه از همه آگاهتر است، داورى او برتر است.

3 ـ حديث معروف على (عليه السلام) كه مى گويد : «عَلَّمَنِي رَسُولُ اللهِ أَلْفَ بَاب كُلُّ بَاب يَفْتَحُ (مِنْهُ) أَلْفَ بَاب; پيغمبر (صلى الله عليه وآله) هزار باب علم به من آموخت كه از هر باب، هزار باب ديگر گشوده مى شود».(4) دليل روشنى است بر اين كه : كسى در ميان امت از نظر علم و دانش به پاى آن حضرت نمى رسد، چرا كه اين حديث درباره كسى جز او وارد نشده است.

4 ـ در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در تفسير آيه (وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الكِتَابِ)مى خوانيم كه فرمود : «إنَّمَا هُوَ عَلِيٌّ; علم الكتاب نزد على بن ابى طالب است»(5).

توجه داشته باشيد، كه بنا به آيه 40 سوره نمل «آصف بن برخيا» كه بخشى از علم كتاب را در اختيار داشت (الَّذِي عَنْدِهُ عِلْمٌ مِنَ الكِتابِ)توانست تخت بلقيس را از يمن به شام آورد، حال فكر كنيد كسى كه تمام علم كتاب نزد او است چه توانايى هايى دارد.

5 ـ اين سخن، معروف است كه على (عليه السلام) فرمود : «سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُوني; هر چه مى خواهيد از من بپرسيد پيش از آن كه مرا از دست دهيد». به گفته بزرگان اهل سنت كسى غير از على (عليه السلام) چنين ادعايى نكرد، مگر اين كه رسوا شد(6).

6 ـ آگاهان از تاريخ اسلام در عصر خلفا مى دانند كه على (عليه السلام) همواره پناهگاه علمى امت بود، تا آن جا كه بارها خليفه دوّم اين جمله را تكرار كرد : «لَوْلاَ عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ».

و در تعبير ديگرى گفت : «اللَّهُمَّ لاَ تُبْقِني لِمُعْضَلَة لَيْسَ لَهَا إبْنُ أبيطَالِب; خداوندا ! هرگاه مشكلى پيش آيد و على (عليه السلام) براى حل آن نباشد مرا زنده مگذار».

و در تعبير ديگر : «لاَ اَبْقَانِيَ اللهُ بِأَرْض لَسْتَ فِيَها (يَا) أَبَا الْحَسَنِ; اى أبو الحسن ! خداوند مرا در سرزمينى كه تو در آن نيستى زنده مگذارد»(7).

اين مطلب به اندازه اى واضح بود كه به گفته «ذهبى» در «التفسير والمفسّرون» اين جمله به صورت ضرب المثلى در ميان مردم درآمد كه هر كجا در مطلبى درمى ماندند و شخص مورد نظر براى حل نبود مى گفتند : «قَضِيَّةٌ وَلاَ أَبَا حَسَن لَها; اين حادثه اى است كه ابو الحسن براى حل آن نبود»(8).

* * *

##### 1. دكتر «ذهبى» در كتاب خود «التفسير والمفسرون» از ابن عباس چنين نقل مى كند : «مَا اَخَذْتُ مِنْ تَفْسيرِ القُرَآنِ إلاّ مِنْ عَليِّ ابْنِ أبيطَالِب : آنچه را از تفسير قرآن فراگرفتم از على ابن ابيطالب بود» (جلد 1، صفحه 89) و نيز از ابن عباس نقل شده است كه مى گويد : «وَمَا عِلْمي وَعِلْمُ اَصْحَابِ مُحَمَّد فِي عِلْمِ عَلَيِّ إلاّ كَقَطْرَة فِي سَبْعَةِ أَبْحُر; علم و دانش من و تمام اصحاب محمّد (صلى الله عليه وآله) در برابر علم على (عليه السلام) مانند قطره اى است در برابر هفت دريا» ! (الغدير، جلد 2، صفحه 45 در شرح ديوان حسان).
2. اسناد حديث ثقلين را در «پيام قرآن» جلد 9 به طور مشروح از صفحه 62 تا 71 آورده ايم.
3. اين حديث را جمعى از حفاظ اهل سنت مانند «ابن عبدالبر» در «استيعاب» و «قاضى» در «مواقف» و «ابن ابى الحديد» در شرح نهج البلاغه و «ابن طلحه شافعى» در «مطالب السئول» (الغدير، جلد 3 صفحه 96) و «ابن عساكر» در «تاريخ مختصر دمشق» (جلد 17 صفحه 301) آورده اند.
4. اين حديث را «كنز العمال» در جلد 13 صفحه 114 آورده است. (شماره 36372).
5. مدارك اين حديث را از كتب اهل سنت در احقاق الحق، جلد 3 صفحه 280 مطالعه فرماييد. در شواهد التنزيل حاكم حسكانى، جلد 1 صفحه 307 تا 310 رواياتى در اين زمينه آمده است.
6. شرح اين مطلب را در جلد 4 همين كتاب در ذيل خطبه 93 آورده ايم.
7. مرحوم «علامه امينى» اين تعبيرات را از كتب اهل سنت با مدارك دقيق نقل فرموده است. (الغدير، جلد 3 صفحه 97 تحت عنوان آراى صحابه درباره على (عليه السلام)).
8. التفسير والمفسّرون، جلد 1 صفحه 89.

▲روايت انّ الأئمّة (عليهم السلام) من قريش

در خطبه بالا به اين نكته اشاره شده بود كه امامان (عليهم السلام) از قريش و از نسل هاشمند، و ديگران صلاحيت امامت را ندارند، اين سخن هماهنگ است با روايات متعددى كه در معروفترين منابع اهل سنت آمده است. از جمله :

1 ـ در «صحيح مسلم» از «جابر بن سمره» نقل شده كه مى گويد : از پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله) شنيدم كه مى فرمود : «لاَيَزَالُ الاْسْلاَمُ عَزِيزاً إلَى اثْنى عَشَرَ خَليفَةً ـ ثُمَّ قالَ كَلِمَةٌ لَمْ أَفْهَمْهَا ـ فقُلْتُ لإبَى مَا قَالَ ؟ قَالَ : فَقالَ كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْش; اسلام همواره عزيز خواهد بود تا 12 خليفه بر مسلمانان حكومت كند ـ سپس سخنى گفت كه من نفهميدم ـ از پدرم سؤال كردم پيامبر (صلى الله عليه وآله) چه فرمود ؟ گفت : فرمود تمام آنها از قريشند»(1).

اين روايات از طرق متعددى با مختصر تفاوتى نقل شده است.

جالب اين كه در يكى از طرق اين حديث در «صحيح مسلم» مى خوانيم كه «جابر» در ذيل حديث مى گويد : «فَقَالَ (صلى الله عليه وآله) كَلِمَةٌ أَصَمَّنيها النَّاسُ فَقُلْتُ لأَبي مَا قَالَ ؟ قَالَ : كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْش; پيامبر (صلى الله عليه وآله) سخنى گفت كه بر اثر سروصداهاى مردم، من آن را نفهميدم، به پدرم گفتم : پيامبر (صلى الله عليه وآله) چه فرمود ؟ گفت : فرمود : همه آنها از قريشند».

در تعبير ديگرى مى خوانيم پيغمبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : «لاَ يَزَالُ الدِّينُ قَائِمَاً حَتّى تَقُومَ السَّاعَةُ أَوْ يَكُونَ عَلَيْكُمْ إثْنَا عَشَرَ خَلِيفَةً كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْش».

اين تعبير نشان مى دهد كه عمر خلفاى دوازدگانه تا پايان جهان ادامه خواهد يافت، و اين سخن كاملاً هماهنگ با عقيده شيعه است.

2 ـ در «صحيح بخارى» مى خوانيم كه «جابر» مى گفت : از پيامبر خدا (صلى الله عليه وآله)شنيدم كه مى فرمود : «يَكُونُ إثْنَى عَشَرَ أَمِيراً فَقَالَ كَلِمَة لَمْ أَسْمَعْها فَقَالَ أَبِي انَّهُ قالَ كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْش; بعد از من 12 امير خواهد بود سپس سخنى فرمود : كه آن را نشنيدم، پدرم گفت : حضرت فرمود : همه آنها از قريشند»(2).

3 ـ همين مضمون در «صحيح ترمذى» با تفاوت مختصرى آمده است و بعد از آن مى گويد : «هَذا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحيِحٌ; اين حديثِ خوبِ صحيحى است»(3).

4 ـ در «صحيح ابى داود» نيز همين مضمون آمده است و تعبير حديث نشان مى دهد كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) آن را در ميان جمعيّت فرمود : زيرا در آن وارد شده است كه وقتى پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود : همواره اين دين، عزيز و نيرومند است تا 12 خليفه بر آن حكومت كند، مردم با صداى بلند تكبير گفتند(4).

5 ـ در «مسند احمد حنبل» نيز اين حديث در چند مورد آمده است(5).

بعضى از محققان شماره طرق آن را در اين كتاب (مسند احمد) 34 طريق دانسته اند(6).

بارها با علماء اهل سنّت درباره تفسيرِ احاديث فوق كه در معروفترين منابع آنها آمده است، سخن گفته شده است، ولى هيچ كدام تفسير قانع كننده اى درباره 12 خليفه و يا 12 امير ارائه نداده اند; چرا كه مطابق اعتقاد آنها عدد 12 براى آنها قابل تطبيق نيست، تنها طبق اعتقاد پيروان اهل بيت مى توان آن را تفسير كرد.

* * *

##### 1. صحيح مسلم، جلد 3 صفحه 1453 طبع بيروت دار التراث العربى.
2. صحيح بخارى، جلد 3 جزء 9 صفحه 101 طبع دار الجيل بيروت.
3. صحيح ترمذى، جلد 4 صفحه 501 طبع دار التراث الاحياء العربى بيروت.
4. صحيح ابى داود، جلد 4 صفحه 106 (كتاب المهدى).
5. مسند احمد، جلد 5 صفحه 89 ـ 90 ـ 101.
6. به كتاب منتخب الاثر صفحه 12 و احقاق الحق جلد 13 مراجعه شود.

▲موقعيّت بنى هاشم در اسلام

در خطبه بالا اشاره اى به موقعيّت بنى هاشم در ميان قريش شده بود، و اين در واقع برگرفته از كلمات پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) است، از جمله در حديثى كه در كتاب «فضايل الصحابة احمد بن حنبل» از «عايشه» نقل شده، چنين مى خوانيم : «قَالَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه وآله) قَالَ لِي جَبْرَئيِلُ : يَا مُحَمَّدُ قَلَّبْتُ الاَْرْضَ مَشَارِقَها وَمَغارِبَها فَلَمْ أَجِدْ وُلْدَ أَب خَيْرَاً مِنْ بَنِي هَاشِم; پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) فرمود : جبرئيل به من چنين گفت : اى محمّد ! شرق و غرب جهان را زير ورو كردم و فرزندانى بهتر از بنى هاشم نيافتم»(1).

روشن است همه بنى هاشم در اين حد از مقام نيستند، و ظاهراً حديث بيشتر ناظر به ائمّه معصومين (عليهم السلام) است.

* * *

##### 1. فضايل الصحابه، جلد 2، صفحه 628، حديث 1073.

▲بخش سوّم

منها : آثَرُوا عَاجِلاً وَأَخَّرُوا آجِلاً، وَتَرَكُوا صَافِياً، وَشَرِبُوا آجِناً. كَأَنِّي أَنْظُرُ إلَى فَاسِقِهِمْ وَقَدْ صَحِبَ الْمُنْكَرَ فَأَلِفَهُ، وَبَسِىءَ بِهِ وَوَافَقَهُ، حَتَّى شَابَتْ عَلَيْهِ مَفَارِقُهُ، وَصُبِغَتْ بِهِ خَلاَئِقُهُ، ثُمَّ أَقْبَلَ مُزْبِداً كَالتَّيَّارِ لاَ يُبَالِي مَا غَرَّقَ، أَوْ كَوَقْعِ النَّارِ فِي الْهَشِيمِ لاَ يَحْفِلُ مَا حَرَّقَ !

### ترجمه

آنها (حاميان باطل) دنيا را مقدّم داشتند، و آخرت را عقب انداختند، آب گوارا و صاف (نعمتهاى جاويدان) را رها كردند، و آبهاى متعفن (هوسهاى زودگذر دنيا) را نوشيدند.

گويا فاسق آنان را مى بينم كه با زشتيها همنشين شده، و با آن انس گرفته است، آن چنان با آن هماهنگ گشته كه موهاى او در اين راه سفيد شده، و خلق و خوى او به رنگ گناه درآمده است.

سپس همچون سيلى خروشان حركت كرده (و همه چيز را در كام خود فرومى برد)، بى آن كه به آنچه غرق مى كند اعتنايى داشته باشد، و يا همچون شعله آتشى در گياهان خشك است كه براى آن تفاوت نمى كند كه چه چيز را مى سوزاند !

* * *

▲شرح و تفسير

▲اين خودكامگان خشك و تر را مى سوزانند !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه اشاره به كسانى مى فرمايد كه در برابر امامان و پيشوايان حق ايستادند و براى حكومت چند روزه دنيا، حق را زير پا نهادند، مى گويد : «آنها دنيا را مقدّم داشتند و آخرت را عقب انداختند، آب گوارا و صاف (نعمت هاى اخروى) را رها كردند، و آب هاى متعفن (هوسرانى دنيا) را نوشيدند» (آثَرُوا عَاجِلاً وَأَخَّرُوا آجِلاً، وَتَرَكُوا صَافِياً، وَشَرِبُوا آجِناً(1)).

سپس مى افزايد : «گويا فاسق آنان را مى بينم كه با زشتى ها همنشين شده، و با آن انس گرفته است، آن چنان با آن هماهنگ گشته كه موهاى او در اين راه سفيد شده، و خلق و خوى او به رنگ گناه درآمده است !» (كَأَنِّي أَنْظُرُ إلَى فَاسِقِهِمْ وَقَدْ صَحِبَ الْمُنْكَرَ فَأَلِفَهُ، وَبَسِىءَ بِهِ(2) وَوَافَقَهُ، حَتَّى شَابَتْ عَلَيْهِ مَفَارِقُهُ، وَصُبِغَتْ بِهِ خَلاَئِقُهُ(3)).

و در ادامه مى افزايد : «سپس همچون سيلى خروشان حركت كرده (و همه چيز را در كام خود فرو مى برد)، بى آن كه به آنچه غرق مى كند اعتنايى داشته باشد، و يا همچون شعله آتشى درگياهان خشك است، كه براى آن تفاوت نمى كند چه چيز را مى سوزاند». (ثُمَّ أَقْبَلَ مُزْبِداً(4) كَالتَّيَّارِ(5) لاَ يُبَالِي مَا غَرَّقَ، أَوْ كَوَقْعِ النَّارِ فِي الْهَشِيمِ(6) لاَ يَحْفِلُ(7) مَا حَرَّقَ !)

در اين كه ضميرها در عبارات فوق به چه شخص و يا اشخاصى برمى گردد، در ميان شارحان گفتگوهاى فراوانى است. بعضى آن را اشاره به خلفاى نخستين مى دانند، و بعضى به گروهى از صحابه كه راه خطا را پيمودند. و بعضى براى آن يك مفهوم عام قائلند، نه اشخاص معيّن. و بعضى اشاره به «بنى اميه» مى دانند.

و احتمال اخير از همه مناسب تر است; زيرا آنها به وضوح دنيا را بر آخرت مقدّم داشتند، و چشمه زلال حق را رها كرده و به لجن دنياى متعفن روآوردند.

وبنابراين تفسير جمله «كَأَنِّي أَنْظُرُ إلَى فَاسِقِهِمْ»، اشاره به «عبدالملك بن مروان» مى باشد، كه از چهره هاى بسيار كثيف «بنى اميه» بود، و جنايات زيادى را مرتكب شد، كه خودش مستقيماً متولى آن بود، و چه جنايات وحشتناكى كه به توسّط فرماندار خونخوارش «حجّاج» انجام شد. او سيل ويرانگر و آتش سوزانى بود كه هر چيزى را بر سر راه خود مى ديد به نابودى مى كشاند. تعبير «كَأَنِّي أَنْظُرُ إلَى فَاسِقِهِمْ; گويا فاسق آنها را مى بينم..».، نشان مى دهد كه اشاره به فردى است كه در آينده پيدا مى شود و تطبيق آن برگذشتگان و يا معاصران حضرت جز با تكلّف ممكن نيست.

* * *

##### 1. «آجن» از مادّه «اجن» (بر وزن فجر) به معنى تغيير كردن بو و رنگ و طعم آب است.
2. «بسئ به» از مادّه «بسوء» به معنى انس گرفتن و هماهنگ شدن با چيزى است.
3. «خلائق» گاهى جمع «خلق» به معنى مخلوق است وگاه جمع «خليقه» به معنى خلق و خو است و در خطبه بالا در معنى دوّم به كار رفته است.
4. «مزبد» از مادّه «زَبَد» به معنى كف روى آب و مانند آن گرفته شده و «مزبد» اسم فاعل آن است.
5. «تيّار» در اصل به معنى امواج شديدى است كه آب را به بيرون دريا پرتاب مى كند و گاه به هرگونه موج اطلاق مى شود.
6. «الهشيم» از مادّه «هشم» (بر وزن پشم) به گياهان خشكيده درهم شكسته اطلاق مى شود.
7. «لا يحفل» از مادّه «حُفُول» به معنى اعتنا كردن به چيزى گرفته شد بنابراين «لايحفل» يعنى اعتنا نمى كند.

▲بخش چهارم

أَيْنَ الْعُقُولُ الْمُسْتَصْبِحَةُ بِمَصَابِيحِ الْهُدَى، والاَْبْصَارُ الْلاَّمِحَةُ إلَى مَنَارِ التَّقْوَى ! أَيْنَ الْقُلُوبُ الَّتِي وُهِبَتِْ للهِ، وَعُوقِدَتْ عَلَى طَاعَةِ اللهِ ! ازْدَحَمُوا عَلَى الْحُطَامِ. وَتَشَاحُّوا عَلَى الْحَرَامِ; وَرُفِعَ لَهُمْ عَلَمُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَصَرَفُوا عَنِ الْجَنَّةِ وُجُوهَهُمْ، وَأَقْبَلُوا إلَى النَّارِ بِأَعْمَالِهِمْ; وَدَعَاهُمْ رَبُّهُمْ فَنَفَرُوا وَوَلَّوْا، وَدَعَاهُمُ الشَّيْطَانُ فَاسْتَجَابُوا وَأَقْبَلُوا !

### ترجمه

كجايند آن عقلها كه از چراغ هدايت نور مى گيرند، و آن چشمها كه به مناره ها و نشانه هاى تقوا دوخته شده اند ؟ كجايند آن دل ها كه به خدا بخشيده شده، و با يكديگر پيمان اطاعت خدا را بسته اند.

ولى آنها (دنياپرستان) گرد متاع پست دنيا ازدحام كرده اند، و براى به دست آوردن حرام به نزاع با يكديگر برخاسته اند، پرچم بهشت و دوزخ در برابر آنها بر افراشته شده، اما از بهشت روى برگردانده و با اعمال خود به آتش دوزخ روى آورده اند !

(آرى) پروردگارشان آنها را فراخوانده، اما رويگردان شده و پشت كرده اند، (ولى) شيطان آنها را به سوى خود دعوت كرده، دعوتش را پذيرفته و به او روى آورده اند !

* * *

▲شرح و تفسير

▲حق طلبان و پيروان شيطان

امام (عليه السلام) در بخش آخر اين خطبه از دو گروه سخن مى گويد : گروه خردمند و عاقل و با تقوا و مطيع فرمان حقّ، و گروه ديگرى كه ازدحام بر متاع پست دنيا كرده و براى به چنگ آوردن اموال حرام بر يكديگر سبقت مى گيرند، مى فرمايد : «كجايند آن عقلها كه از چراغ هدايت نور مى گيرند ؟ و آن چشمها كه به مناره ها و نشانه هاى تقوا دوخته شده اند ؟ كجايند آن دل ها كه به خدا بخشيده شده و يا يكديگر پيمان اطاعت خدا را بسته اند» (أَيْنَ الْعُقُولُ الْمُسْتَصْبِحَةُ بِمَصَابِيحِ الْهُدَى، والاَْبْصَارُ الْلاَّمِحَةُ(1) إلَى مَنَارِ التَّقْوَى ! أَيْنَ الْقُلُوبُ الَّتِي وُهِبَتِْ للهِ، وَعُوقِدَتْ عَلَى طَاعَةِ اللهِ).

اشاره به اين كه گروه زيادى از مردم به راه خلاف گام نهاده اند، و نيكان چنان در اقليّت قرار گرفته اند كه گويى امام (عليه السلام) به دنبال آنها گردش مى كند تا آنها را پيدا كند.

سپس در ادامه سخن مى فرمايد : «(ولى آن گروه دنياپرست) گرد متاع پست دنيا ازدحام كرده اند، و براى بدست آوردن حرام به نزاع با يكديگر برخاسته اند، پرچم بهشت و دوزخ در برابر آنها برافراشته شده، اما از بهشت روى برگردانده و با اعمال خود به آتش دوزخ روى آورده اند، (آرى) پروردگارشان آنها را فراخوانده، اما روى گردان شده و پشت كرده اند، (ولى) شيطان آنان را به سوى خود دعوت كرده، دعوتش را پذيرفته و به او روى آورده اند» (ازْدَحَمُوا عَلَى الْحُطَامِ(2). وَتَشَاحُّوا(3) عَلَى الْحَرَامِ; وَرُفِعَ لَهُمْ عَلَمُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَصَرَفُوا عَنِ الْجَنَّةِ وُجُوهَهُمْ، وَأَقْبَلُوا إلَى النَّارِ بِأَعْمَالِهِمْ; وَدَعَاهُمْ رَبُّهُمْ فَنَفَرُوا(4)وَوَلَّوْا، وَدَعَاهُمُ الشَّيْطَانُ فَاسْتَجَابُوا وَأَقْبَلُوا).

به نظر مى رسد اين دو گروه را كه امام (عليه السلام) در اين بخشى از خطبه به آنها اشاره فرمود، همانها هستند كه در بخشهاى قبل به آنها اشاره شد، گروهى كه در برابر امامت امامان راستين سرتسليم فروآوردند، و خضوع كردند، و گروه ديگرى كه در برابر آنها به پاخاستند و سعى در خاموش كردن نور هدايت آنان داشتند، آنها خودكامگانى بودند دنياپرست، كه حلال و حرام برايشان مطرح نبود، و در پيروى و اطاعت شيطان بر يكديگر سبقت مى گرفتند.

* * *

##### 1. «لامحه» از مادّه «لمح» (بر وزن لمس) در اصل به معنى درخشيدن برق است سپس به معنى نگاه كردن سريع آمده است و گاه به معنى چشم دوختن به چيزى نيز آمده كه در خطبه بالا همين معنا اراده شده است.
2. «حطام» به معنى چيز شكسته و بى ارزش است و اموال دنيا را به دليل بى ارزش بودن «حطام دنيا» مى گويند.
3. «تشاحوا» از مادّه «تشاح» و از ريشه «شُح» به معنى بخل توأم با حرص گرفته شده و «تشاح» در جايى گفته مى شود كه دو نفر يا دو گروه براى به دست آوردن چيزى به منازعه برمى خيزند.
4. «نفروا» از مادّه «نَفْر» و «نفور» به معنى دورشدن و فرار كردن از چيزى است.

▲خطبه145(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از خطبه هاى امام (عليه السلام) كه درباره ناپايدارى دنيا ايراد فرموده است.

##### 1. «سند خطبه»
بخشى از اين خطبه را «ابن شعبه حرّانى» در كتاب «تحف العقول» در ضمن خطبه اى كه به عنوان خطبه «وسيله» معروف شده، آورده است و مرحوم «شيخ مفيد» نيز در كتاب «ارشاد» با تفاوت مختصرى ذكر كرده است.
مرحوم «شيخ طوسى» نيز در كتاب «امالى» آن را ذكر كرده است. در اشعار «ابو العتاهيه» نيز به مضمون بعضى از جمله هاى اين خطبه اشاره شده است كه احتمالاً از كلام مولا على (عليه السلام) گرفته است. در كلمات قصار، در حكمت 191 نيز بخش هايى از اين خطبه آمده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2 صفحه 323).

▲خطبه در يك نگاه

مجموع اين خطبه ناظر به دو مطلب است، بخش اوّل اشاره به ناپايدارى دنيا و ناپايدارى نعمت هاى آن است، و دقت در جمله هاى اين خطبه انسان را به واقعيت اين جهان ناپايدار بيش از پيش آشنا مى سازد و نكته هايى در آن است كه هر شنونده اى را از خواب غفلت بيدار مى كند.

وبخش دوّم پيرامون نكوهش از بدعت ها سخن مى گويد، كه هر گاه بدعتى در ميان مردم رايج شود، سنّتى به فراموشى سپرده خواهد شد.

▲بخش اوّل

أَيُّهَا النَّاسُ، إنَّمَا أَنْتُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِيهِ الْمَنَايَا، مَعَ كُلِّ جَرْعَة شَرَقٌ، وَفي كُلِّ أَكْلَة غَصَصٌ ! لاَ تَنَالُونَ مِنْهَا نِعْمَةً إلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَى، وَلاَ يُعَمَّرُ مُعَمَّرٌ مِنْكُمْ يَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إلاَّ بِهَدْمِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ، وَلاَ تُجَدَّدُ لَهُ زِيَادَةٌ فِي أَكْلِهِ إلاَّ بِنَفَادِ مَا قَبْلَهَا مِنْ رِزْقِهِ; وَلاَ يَحْيَا لَهُ أَثَرٌ، إلاَّ مَاتَ لَهُ أَثَرٌ; وَلاَ يَتَجَدَّدُ لَهُ جَدِيدٌ إلاَّ بَعْدَ أَنْ يَخْلَقَ لَهُ جَدِيدٌ; وَلاَ تَقُومُ لَهُ نَابِتَةٌ إلاَّ وَتَسْقُطُ مِنْهُ مَحْصُودَةٌ. وَقَدْ مَضَتْ أُصُولٌ نَحْنُ فُرُوعُهَا، فَمَا بقاءُ فَرْع بَعْدَ ذَهَابِ أَصْلِهِ !

### ترجمه

اى مردم ! شما در اين جهان هدفى هستيد در برابر تيرهاى مرگ كه يكى پس از ديگرى به سوى شما پرتاب مى شود، همراه هر جرعه اى بيم گلوگير شدن است. و با هر لقمه اى بيم گرفتن راه نفس، به هيچ نعمتى از دنيا نمى رسيد، جز اين كه نعمت ديگرى را از دست مى دهيد. و هيچ كس از شما يك روز عمر نمى كند، مگر اين كه از جمع زندگى وى يك روز كاسته مى شود. غذايى بر او افزوده نمى گردد، مگر اين كه از آن روزيى كه برايش تعيين شده بهمان اندازه كم مى شود، هيچ اثرى از او زنده نمى شود، جز اين كه اثر ديگرى از او مى ميرد، چيزى براى او تازه نمى شود، مگر اين كه تازه اى از او كهنه مى گردد و هيچ چيز براى او نمى رويد، جز اين كه چيزى از او درو مى شود، (از همه مهمتر اين كه) اصول و ريشه هاى ما، در گذشتند، و ما فروع و شاخه هاى آنها هستيم، آيا شاخه بعد از رفتن ريشه بقايى دارد ؟ !

▲شرح و تفسير

▲تضادّ نعمتهاى دنيا

در اين بخش از خطبه امام (عليه السلام) به ناپايدارى دنيا و آفاتى كه از هر سو انسان را تهديد مى كند اشاره مى فرمايد; و در سه جمله كوتاه و پر معنا، بخش عمده اين آفات منعكس شده، مى فرمايد : «اى مردم ! شما در اين جهان هدفى هستيد كه تيرهاى مرگ يكى بعد از ديگرى به سوى شما پرتاب مى شود، همراه هر جرعه اى، بيم گلوگير شدن است، و با هر لقمه اى امكان گرفتن راه نفس، به هيچ نعمتى از دنيا نمى رسيد جز اين كه نعمت ديگرى را از دست مى دهيد !» (أَيُّهَا النَّاسُ، إنَّمَا أَنْتُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيَا غَرَضٌ(1) تَنْتَضِلُ فِيهِ الْمَنَايَا، مَعَ كُلِّ جَرْعَة شَرَقٌ(2)، وَفي كُلِّ أَكْلَة غَصَصٌ(3) ! لاَ تَنَالُونَ مِنْهَا نِعْمَةً إلاَّ بِفِرَاقِ أُخْرَى).

از يكسو اشاره به آفات مرگزا، اعم از فردى مانند انواع بيماريها، حمله حيوانات، درگير شدن با افراد شرور، سقوط از بلندى و مانند آن و آفات جمعى مانند زلزله ها، سيلها، قحطيها و جنگها مى كند.

و از سوى ديگر همراه بودن هر نعمتى با نقمت، و هر پيروزى با مشكلات را ياد آور مى شود، كه ساده ترين آن همان است كه امام (عليه السلام) در عبارت خود بيان فرموده و آن اين كه : همان زمان كه انسان آب گوارايى را مى نوشد، ممكن است در مجراى تنفس او وارد شود، و او را خفه كند، و در همان هنگام كه غذاى لذيذى را مى خورد، ممكن است گلوگير او گردد، و به مرگش بينجامد.

واز سوى سوّم به تضادّ مواهب مادى دنيا اشاره كرده، مى فرمايد : آنها قابل جمع نيستند، انسان به يكى مى رسد، از ديگرى جدا مى شود، مثلاً از نعمت فرزند محروم است، خدا فرزندانى به او مى دهد ولى فرزندان آسايش او را سلب مى كنند. و يا اين كه فقير است و مالى ندارد، و سخت در زحمت است، خداوند اموالى به او مى بخشد امّا حفظ و مديريت اموال، مجالى براى استراحت او نمى دهد. مركب ندارد، گرفتار مشكلات است، ولى با پيدا كردن مركب، انواع هزينه ها و مشكلات نگهدارى و امثال آن دامان او را مى گيرد، و به همين ترتيب هر نعمتى را به چنگ مى آورد، نعمتى را از دست مى دهد.

و به گفته «حافظ» :

شكوه تاج سلطانى كه بيم جان درآن درج است كلاهى دلكش است اما به دردسر نمى ارزد

يا به گفته «شهريار» :

دل خوش داشتم و ديگر هيچ نه متاع خوش و نه منزل خوش

حاليا مَرْدَم و دارم همه چيز ليك آنچه كه ندارم دل خوش !

تعبير به «تَنْتَضِلُ» با توجه به اين كه، اين واژه در مورد كسانى به كار مى رود كه در مسابقه تيراندازى شركت دارند، نشان مى دهد كه گويى آفات دنيا براى هدف گرفتن حيات انسان با هم مسابقه مى دهند.

و تعبير «مَنَايَا»

كه جمع «مَنِيَّة» به معنى مرگ است اشاره به اشكال مختلف مرگ و ميرهاست، خواه فردى باشد، يا جمعى، كه در بالا به آن اشاره شد.

گاه تصور مى شود كه جمله «لاَ تَنَالُونَ مِنْهَا...» تعبير ديگرى از جمله «مَعَ كُلِّ جَرْعَة شَرَقٌ...» مى باشد، در حالى كه اين دو جمله دو معنى متفاوت دارد. جمله «مَعَ كُلِّ جَرْعَة شَرَقٌ...»، اشاره به اين است كه در كمين هر نعمتى آفتى نشسته است، اما جمله «لاَ تَنَالُونَ مِنْهَا...» اشاره به اين است كه اگر آفتى هم در بين نباشد، نعمت هاى جهان با هم جمع نمى شوند، به يكى مى رسى از ديگرى جدا مى شوى.

در ادامه اين سخن امام (عليه السلام) به شرح زيبايى از جمله قبل كه فرمود : به هر نعمتى برسى نعمت ديگرى را از دست مى دهى، پنج نمونه روشن را در پنج جمله بيان مى فرمايد. مى گويد : «هيچ كس از شما يك روز عمر نمى كند، مگر اين كه از مجموعه حيات وى روزى كاسته مى شود، و غذايى بر او افزوده نمى گردد، مگر اين كه از آن مقدار روزيى كه برايش تعيين شده به همان اندازه كم مى شود، هيچ اثرى از او زنده نمى شود، جز اين كه اثر ديگرى از او مى ميرد، و چيزى براى او تازه نمى شود، مگر اين كه تازه اى از او كهنه مى گردد، و هيچ چيز براى او نمى رويد، جز اين كه چيزى از او درو مى شود» (وَلاَ يُعَمَّرُ مُعَمَّرٌ مِنْكُمْ يَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إلاَّ بِهَدْمِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ، وَلاَ تُجَدَّدُ لَهُ زِيَادَةٌ فِي أَكْلِهِ إلاَّ بِنَفَادِ مَا قَبْلَهَا مِنْ رِزْقِهِ; وَلاَ يَحْيَا لَهُ أَثَرٌ، إلاَّ مَاتَ لَهُ أَثَرٌ; وَلاَ يَتَجَدَّدُ لَهُ جَدِيدٌ إلاَّ بَعْدَ أَنْ يَخْلَقَ(4) لَهُ جَدِيدٌ; وَلاَ تَقُومُ لَهُ نَابِتَةٌ إلاَّ وَتَسْقُطُ مِنْهُ مَحْصُودَةٌ(5)).

آرى ! هنگامى كه انسان طفل است، شادابى مخصوصى دارد، بعد كه به جوانى مى رسد، و نشاط جوانى در او زنده مى شود، شادابى طفوليّت از بين رفته است، و هنگامى كه در مرحله پيرى گام مى نهد، و وجود او مجموعه اى از تجارب و آگاهيها مى شود، نشاط جوانى را از دست داده است، همچنين خداوند نعمت فرزند به انسان مى دهد، اما چيزى نمى گذرد كه پدر را از دست مى دهد، دوستان جديدى پيدا مى كند، در حالى كه دوستان قديم از او گرفته مى شوند، و به همين ترتيب به هرنعمتى مى رسد، نعمت ديگرى را از دست مى دهد، و اين طبيعت زندگى دنيا و مواهب مادى است، كه براى هيچ كس در هيچ زمان و مكان، همه آنها يكجا جمع نمى شود، به هر كدام برسى، ديگرى را از دست خواهى داد، و اين هشدارى است به همه انسانها، كه به نعمتهاى دنيا دل نبندند، و دل در گرو آنها ننهند، تعبير به «وَلاَ يَحْيَا لَهُ أَثَرٌ ...» اشاره به اين است كه اگر انسان آثارى از خود به يادگار مى گذارد ـ خواه آثار علمى باشد يا بناهاى خير و عام المنفعه ـ حتماً به خاطر آن نيروهايى از فكر و جسم خودرا از دست مى دهد.

و تعبير «لاَ تَقُومُ لَهُ نَابِتَةٌ ...» مى تواند اشاره به موهبت فرزندان و نوه ها باشد، كه هر زمان آنها رشد و نمو مى كنند خويشاوندان بزرگتر او تدريجاً از دست مى روند، و ممكن است اشاره به هرگونه نمو و رويشى باشد، مثلاً انسان در گوشه اى از باغ خود نهالهاى تازه اى پرورش مى دهد، در حالى كه در گوشه ديگر درختان كهن يكى پس از ديگرى پژمرده يا خشك مى شود.

و در پايان اين بخش مى فرمايد : «(و از همه مهمتر اين كه) اصول و ريشه هاى ما، درگذشتند، و ما فروع و شاخه هاى آنها هستيم، آيا شاخه بعد از رفتن ريشه، بقايى دارد» (وَقَدْ مَضَتْ أُصُولٌ نَحْنُ فُرُوعُهَا، فَمَا بَقَاءُ فَرْع بَعْدَ ذَهَابِ أَصْلِهِ !).

اشاره به اين كه با توجه به اين كه پدران و نياكان ما همگى رفتند و در طريق فنا گام نهادند، ما نبايد انتظار بقا داشته باشيم; زيرا فرع زائد بر اصل غير ممكن است. بنابراين دير يا زود بايد جاى خودرا به آيندگان بسپاريم.

* * *

##### 1. «غرض» به معنى چيزى است كه به سوى آن تيراندازى مى كنند و به فارسى به آن «هدف» مى گويند.
2. «شَرَق» معنى مصدرى دارد به معنى گلوگير شدن با آب است.
3. «غصص» آن نيز معنى مصدرى دارد و به معنى گلوگير شدن با غذاست.
4. «يخلق» از مادّه «خلوق» به معنى كهنه شدن است و «يَخْلُقُ» از مادّه «خلق» به معنى آفريدن است و در جمله بالا معنى اوّل ارائه شده است.
5. «محصودة» از مادّه «حصد» و «حصاد» (بر وزن غصب) به معنى درو كردن گرفته شده و لذا «محصود» چيزى است كه درو شده است.

▲نكته

امام (عليه السلام) ترسيم بسيار دقيق و ظريفى در اين بخش از دنيا فرموده است.

آرى ! دنيايى كه در آن زندگى مى كنيم دورنمايى دارد كه با منظره آن بسيار متفاوت است، دورنمايى از كاخها، ثروتها، نعمتها، زيباييها و شاديها، اما هنگامى كه به آن نزديك مى شويم، چهره زشت خودرا به ما نشان مى دهد. از يكسو ـ همان طور كه امام (عليه السلام) اشاره فرمود ـ انسان دائماً در دنيا هدف تيرهاى آفات و بلاهاست، به گونه اى كه يك ساعت آينده خودرا نمى تواند پيش بينى كند، از سوى ديگر در كنار هر موهبتى، مصيبتى است، و در كنار هر گلى خارى و از سوى سوّم به هر نعمتى مى رسيم از ديگرى باز مى مانيم.

زندگى محقّرى داريم ولى توأم با آرامش، آرزو مى كنيم كاش اين زندگى گسترده مى شد، اما اگر به آرزوى خود برسيم، چهره خشن مشكلات نمايان مى شود، نگهدارى اموال و ثروت، خود مشكل بزرگى است، چشم حسودان به آن دوخته شده، بدخواهان آرزوى زوال آن را دارند، دزدان در كمينند، تنگ نظران مرتباً ايراد مى كنند و گاه خيانت همكاران و معاونان بر آنها نيز افزوده مى شود، و انبوهى از مشكلاتى را همچون آوار يك زلزله بر سر انسان فرود مى آورد، و آرامش انسان را به كلى از بين مى برد، و بيماريهاى گوناگونى كه از استرسها عارض انسان مى شود از در وارد مى گردد.

تا جوان هستيم خام هستيم، هنگامى كه پخته مى شويم ناتوان مى گرديم، آن گاه كه توان بهره گيرى از مال داريم، دستمان خالى است، و آن گاه كه صاحب چيزى مى شويم، توان بهره گيرى از آن را نداريم. آيا به دنيايى با اين صفات مى توان دل بست، و براى آن سينه چاك كرد.

مى گويند : يكى از نزديكان پادشاهى از پادشاهان پيشين، از او تقاضا كرد كه ساعتى او را بر تخت بنشاند، و زمام مملكت را به او بسپارد، و همه درباريان را به اطاعت او فراخواند، تا لذت سلطنت كردن را بچشد، پادشاه خواسته او را پذيرفت ولى دستور داد خنجرآبدارى را بر يك مو ببندند، و درست بالاى تخت سلطنت آن جايى كه او مى نشيند آويزان كنند، آن شخص هنگامى كه روى تخت نشست از خوشحالى در پوست نمى گنجيد، ناگهان چشمش به خنجرى افتاد كه تنها به يك مو آويزان بود، بدنش لرزيد، چون احتمال مى داد هر لحظه بر سر او فرود آيد، مى خواست فرار كند گفتند ساعتى بنشين تا زمان تو پايان يابد، او با ترس و وحشت نشسته بود و پيوسته دعا مى كرد كى مى شود كه زمان او پايان گيرد، و از اين منطقه خطرناك بگذرد. او فهميد كه اگر سلطنت دورنماى زيبايى دارد، هزاران خطر اطراف آن را گرفته است، حتى ممكن است نزديكترين نزديكان انسان ـ همان طور كه تاريخ به ياد دارد ـ قصد جان انسان كند، و با اين همه مشكلات كه در زندگى مادى دنياست، بقا و دوامى ندارد، تا انسان تلاش مى كند و با هزاران خون جگر وسايل رفاهى فراهم مى سازد، بايد برچيند و راهى ديار آخرت شود، و به گفته يكى از آخرين خلفاى جبّار اموى : «لَمّا حَلاَلَنا الدَّهْرُ خَلاَ مِنّا; آن زمان كه زندگى براى ماشيرين شد از ما جدا گشت»(1).

يا به گفته آن شاعر با ذوق :

اهل دنيا چون مسافر، خفت و خوابى ديد و رفت در مسافرخانه دنيا، شبى خوابيد ورفت

خفته شب خواب هايى نغز و شيرين ديده بود با مدادان تا به هوش آمد همه پاچيد و رفت صيحه اش ناگه بگوش آمد كه دكان تخته كنور بساطى چيده بود از هول جان برچيد و رفت

گو بر آر اى پير غافل سر به غوغاى رحيل همرهان بستند بار و كاروان كوچيد و رفت

خار زاراست اين جهان ليكن به سود آخرت مى توان از وى گل مقصود خود را چيد و رفت !

* * *

##### 1. في ظلال نهج البلاغه، جلد 4 صفحه 389.

▲بخش دوّم

منها : وَمَا أُحْدِثَتْ بِدْعَةٌ إلاَّ تُرِكَ بِهَا سُنَّةٌ. فَاتَّقُوا الْبِدَعَ، والْزَمُوا الْمَهْيَعَ(1)، إنَّ عَوَازِمَ(2) الاُْمُورِ أَفْضَلُهَا، وَإنَّ مُحْدِثَاتِهَا شِرَارُهَا.

### ترجمه

هيچ بدعتى ايجاد نشد مگر اين كه سنتى با آن متروك گشت، بنابراين از بدعتها بپرهيزيد و راه راست و روشن را رها نكنيد; چرا كه سنتهاى ريشه دارِ پيشين (اسلام)، برترين امور است و بدعتها، بدترين كارهاست !

##### 1. «المهيع» از مادّه «هيع» (بر وزن رأى) به معنى گسترده شدن روى زمين گرفته شده و «مهيع» به معنى جاده و زمين گسترده است.
2. «عوازم» جمع «عازمه» يا «عوزم» (بر وزن جوهر) در اصل به معنى حيوان يا انسان مسن است و به هر چيز قديمى نيز اطلاق مى شود و در اين جا به معنى امورى است كه از زمان پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) وجود داشته و اصالت آنها در دين ثابت است.

▲شرح و تفسير

▲با ظهور بدعتها سنتها از ميان مى رود

اين بخش از كلام امام (عليه السلام) ناظر به مسأله مهمى است و آن قبح و زشتى بدعتهاست، و با توجه به اين كه ارتباط روشنى ميان اين بخش و بخش سابق ديده نمى شود، به نظر مى رسد كه در ميان اين دو، بخشهايى به وسيله مرحوم «سيّد رضى» حذف شده است.

براى روشن شدن محتواى اين بخش لازم است قبلاً واژه «بدعت» را در لغت و شرع تفسير كنيم :

«بدعت» در لغت به معنى هرگونه نو آورى است كه طبعاً مى تواند چيز خوب يا بدى باشد، و به گفته ارباب لغت : «الْبِدْعَةُ إنْشَاءُ أَمْر عَلَى غَيْر مِثَال سَابِق; بدعت آن است كه چيز نو و بى سابقه اى را ايجاد كند». ولى در ميان فقها و علماى اسلام ـ همان طور كه در شرح خطبه هفدهم هم گفتيم ـ به معنى افزودن يا كاستن چيزى از دين است بدون آن كه دليل معتبرى داشته باشد، و از آن جا كه تعليمات و احكام اسلام، جاودانه است و از طريق وحى نازل شده است، هر بدعتى، گناه بزرگى محسوب مى شود و تمام انشعابها و اختلافها و انحرافاتى كه در امت اسلامى بوجود آمده، از ناحيه بدعتهاست. با توجه به اين نكته به شرح كلام امام (عليه السلام) باز مى گرديم :

مى فرمايد : «هيچ بدعتى ايجاد نشد، مگر اين كه سنّتى با آن متروك گشت» (وَمَا أُحْدِثَتْ بِدْعَةٌ إلاَّ تُرِكَ بِهَا سُنَّةٌ).

و در ادامه اين سخن مى افزايد : «بنابراين از بدعتها بپرهيزيد و راه راست و روشن را رها نكنيد; چرا كه سنتهاى ريشه دار پيشين (اسلام)، برترين امور است، و بدعتها بدترين كارهاست !» (فَاتَّقُوا الْبِدَعَ، والْزَمُوا الْمَهْيَعَ، إنَّ عَوَازِمَ الاُْمُورِ أَفْضَلُهَا، وَإنَّ مُحْدِثَاتِهَا(1) شِرَارُهَا).

از آنچه در بالا گفته شد اين واقعيت آشكار گشت كه چگونه هرگاه بدعتى گذارده شود، سنّتى ترك مى شود، و چگونه بدعتها بدترين امور است; زيرا اگر به افراد اجازه داده شود كه هر كدام با سليقه و فكر ناقص خود چيزى را بر دين بيفزايد يا چيزى از آن را كم كند، در يك مدّت كوتاه، حقايق و احكام دين دگرگون مى شود، و اصالت و اعتبار خودرا از دست مى دهد، و يك مشت افكار و خيالات واهى جاى تعليمات اصيل دين را مى گيرد، و سرابها جاى چشمه هاى زلال آب خواهد نشست.

نوآوريها اگر از طريق دقت و تحقيق بيشتر در ادلّه احكام شرع باشد و حقايق تازه اى به كمك كتاب و سنّت و دليل قاطع عقل كشف شود، نه تنها بدعت نيست بلكه سبب شكوفايى و بالندگى آيين خداست، و به تعبير ديگر : كشف، چيز تازه اى است و إلاَّ مكشوف، در آيين خدا از قبل بوده است. ولى اگر ذوق و سليقه هاى شخصى و استحسانات ظنّى پايه و اساس نوآوريهاى دينى باشد، جز گمراهى و ضلالت و مسخ شدن چهره دين نتيجه اى نخواهد داشت.

از آنچه در بالا گفته شد روشن مى شود تفسيرى كه جمعى از شارحان نهج البلاغه براى جمله هاى بالا ذكر كرده اند و گفته اند : «هر بدعتى گزارده شود خلاف دستور پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) است، كه بدعت را تحريم فرموده، پس با بدعت، سنّت ترك مى شود». تفسير درستى نيست، بلكه منظور اين است : هر موضوعى در اسلام، حكمى دارد، و هر بدعتى در تعارض با آن حكم الهى است، پس با ظهور بدعتها احكام اصيل متروك مى شود.

و نيز روشن شد اين كه بعضى ديگر از شارحان مانند «ابن ابى الحديد» بدعتها را به خوب و بد تقسيم كرده، و مثلاً نماز تراويح (همان نمازهاى نافله شبهاى ماه رمضان كه در زمان پيامبر (صلى الله عليه وآله) مردم به صورت فرادا انجام مى دادند و «عمر»، بدعت جماعت را در آن گذاشت) را جزو بدعتهاى خوب مى شمرد، اشتباه بزرگى است، چرا كه با اين بدعت، سنّتى ترك شد و آن سنّت فرادا خواندن نمازهاى مستحبى است. بنابراين ما هيچ بدعت خوبى نداريم و معنى بدعت خوب اين است كه بگوييم شكستن سنّت پيامبر (صلى الله عليه وآله) گاهى خوب است و گاهى بد.

و نيز روشن شد اين كه بعضى از دانشمندان براى بدعت، احكام خمسه قائل شده اند، بعضى از بدعتها را واجب و بعضى را حرام دانسته اند، در واقع به سراغ معنى لغوى بدعت رفته اند، نه معنى شرعى آن كه افزودن يا كاستن چيزى از احكام دين است، و به همين جهت در حديث معروفى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)مى خوانيم : «اَلا وَ كُلُّ بِدْعَة ضَلاَلَةٌ، اَلا وَ كُلُّ ضَلاَلَة في النَّارِ; آگاه باشيد هر بدعتى، گمراهى است، و هر گمراهى، در آتش دوزخ خواهد بود»(2).

شرح بيشتر در زمينه معنى بدعت و بدعت گذار را در جلد اوّل صفحه 576 ذيل خطبه هفده مطالعه بفرماييد.

* * *

##### 1. در نسخه معروف «صبحى صالح» «محدثات» با كسر دال آمده كه معنى اسم فاعلى دارد در حالى كه تقريباً در همه نسخ ديگر «محدثات» با فتح دال به معنى حادث شده آمده است و صحيح همين است.
2. امالى مفيد، صفحه 188. شبيه همين معنا با كمى تفاوت در منابع اهل سنّت نيز آمده است (الموسوعه الفقهيه ـ الكويتيه ـ جلد 8 صفحه 24).

▲خطبه146(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

وقد استشاره عمر بن الخطاب في الشخوص لقتال الفرس بنفسه

از سخنان امام (عليه السلام) است كه پس از مشورت خواهى عمر از آن حضرت كه شخصاً براى جنگ با ايرانيان حركت كند بيان فرموده است.

##### 1. «سند خطبه»
«ابو حنيفه دينورى» بخشى از اين خطبه را در كتاب «اخبار الطوال» آورده همچنين «احمد بن اعثم كوفى» در كتاب «الفتوح» و «طبرى» در تاريخ معروف خود در حوادث سال 27 هجرى (صحيح 21 هجرى است همان گونه كه در تاريخ طبرى آمده) و «شيخ مفيد» در كتاب «ارشاد» آن را ذكر كرده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2 صفحه 325).

▲خطبه در يك نگاه

در اين مورد كه اين مشورت خواهى و پاسخ آن در خصوص حضور در نبرد نهاوند بوده يا قادسيه، در ميان مورخان اختلاف نظر است. «طبرى» ـ مطابق گفته ابن ابى الحديد ـ آن را مربوط به جنگ نهاوند مى داند در حالى كه «مدائنى» در كتاب «الفتوح» آن را مربوط به جنگ قادسيه مى شمرد(1).

آنچه در «تاريخ طبرى» آمده به طور خلاصه چنين است : هنگامى كه «عمر» تصميم گرفت شخصاً با نيروهاى عجم در نهاوند روبه رو شود، از صحابه مشورت خواست. «طلحه» و «عثمان» پيش قدم شدند و نظر خودرا گفتند، ولى «عمر» از اميرمؤمنان على (عليه السلام) تقاضاى اظهار نظر كرد، حضرت نظر خودرا داير بر عدم حضور «عمر» در جنگ طى بيانى مستدل و حساب شده ايراد فرمود كه خطبه بالا بخشى از آن است.

مرحوم «شيخ مفيد» در «ارشاد» مى گويد : از جمله امورى كه از اميرمؤمنان على (عليه السلام) در مورد ارشاد كردن مسلمين به آنچه مصلحتشان در آن است، و پيشگيرى از مفاسدى كه اگر ارشاد حضرت (عليه السلام) نبود به آن گرفتار مى شدند نقل شده، چيزى است كه «ابو بكر هذلى» آن را بازگو مى كند : گروهى از مردم همدان و رى و اصفهان و دامغان و نهاوند با يكديگر مكاتبه كردند و رسولانى فرستادند و پس از مشورتها به اين نظر رسيدند، كه چون اسلام رهبر نخستين خود (پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)) را از دست داده و پس از او زمامدارى آمده كه چندان دوام نكرد، و بعد از او ديگرى آمده كه عمرش طولانى شده و به شهرهاى ما حمله نموده است، اگر او را از سرزمين خود بيرون نرانيم ما را رها نخواهد كرد.

خبر اتّحاد ايرانيان در مبارزه در برابر لشكر اسلام به عمر رسيد و او بيمناك شد، به مسجد آمد و جريان را با صحابه در ميان گذاشت، هر كسى چيزى گفت، ولى اميرمؤمنان على (عليه السلام) آخرين سخن را در اين زمينه ايراد كرد (كه بخشى از آن در خطبه مورد بحث آمده) و خليفه را به آنچه را صلاح اسلام و مسلمين بود فراخوانده.

«شيخ مفيد» در پايان اين نقل مى گويد : «بنگريد ! چگونه امام (عليه السلام) در چنين موقعيت حسّاسى رأى صائب را بيان فرمود و مسلمين را نجات داد»(2).

به هر حال اين خطبه در مجموع يك مطلب را دنبال مى كند، و آن اين كه در بعضى از شرايط، شركت رييس حكومت در جنگ بسيار خطرناك است و ممكن است دو مشكل مهم به بار آورد : يكى اين كه، نفرات دشمن دست به دست هم بدهند و او را به هر قيمتى كه شده از پاى درآورند، و نظام لشكر از هم گسسته شود، ديگر اين كه، به فرض كه چنين خطرى پيش نيايد، ممكن است با خالى شدن پشت جبهه، دشمنان از اطراف و اكناف به مراكز اصلى اسلام حملهور شوند و خطرات مهمى از اين نظر دامان اسلام و مسلمين را بگيرد.

اين خطبه به خوبى نشان مى دهد كه على (عليه السلام) آن جا كه پاى مصالح اسلام و مسلمين در ميان بود، حتى به مخالفين خود نيز كمك مى كرد مبادا كمترين آسيبى به حوزه اسلام برسد.

البتّه اين سخن بدان معنا نيست كه رييس حكومت، هرگز نبايد شخصاً در ميدان نبرد حاضر شود، تا به كار خود اميرمؤمنان (عليه السلام) در جنگهاى جمل و صفين و نهروان و از آن بالاتر به حضورى كه پيغمبر (صلى الله عليه وآله) در غزوات داشت نقض شود، بلكه شرايط كاملاً متفاوت است و شرايط زمان خليفه دوّم چنين اقتضا مى كرد.

اين نكته شايان توجه است كه گاهى جنگ در داخل كشور اسلام است و در مناطق نزديك، در چنين شرايطى حضور رييس حكومت در جنگ، مشكلى ايجاد نمى كند، ولى گاه در نقاط دور دست و در برابر دشمنانى بسيار نيرومند و داراى لشكرى گسترده صورت مى گيرد، در چنين شرايطى حضور وى در ميدان نبرد ممكن است مشكلات عظيمى به بار آورد.

در ذيل خطبه 134 كه مضمونى مشابه اين خطبه داشت نيز در اين زمينه سخن گفتيم.

* * *

##### 1. شرح ابن ابى الحديد، جلد 9 صفحه 97 به بعد.
2. ارشاد مفيد، صفحه 120 با كمى تلخيص.

####

▲بخش اوّل

إنَّ هذَا الاَْمْرَ لَمْ يَكُنْ نَصْرُهُ وَلاَ خِذْلاَنُهُ بِكَثْرَة وَلاَ بِقِلَّة. وَهُوَ دِينُ اللهِ الَّذِي أَظْهَرَهُ، وَجُنْدُهُ الَّذِي أَعَدَّهُ وَأَمَدَّهُ، حَتَّى بَلَغَ مَا بَلَغَ، وَطَلَعَ حَيْثُ طَلَعَ; وَنَحْنُ عَلَى مَوْعُود مِنَ اللهِ، وَاللهُ مُنْجِزٌ وَعْدَهُ، وَنَاصِرٌ جُنْدَهُ. وَمَكَانُ الْقَيِّمِ بِالاَْمْرِ مَكَانُ النِّظَامِ مِنَ الْخَرَزِ يَجْمَعُهُ وَيَضُمُّهُ : فَإنِ انْقَطَعَ النِّظَامُ تَفرَّقَ الْخَرَزُ وَذَهَبَ، ثُمَّ لَمْ يَجْتَمِعْ بِحَذَافِيرِهِ أَبَداً. وَالْعَرَبُ الْيَوْمَ، وَإنْ كَانُوا قَلِيلاً، فَهُمْ كَثِيرُونَ بِالاْسْلاَمِ، عَزِيزُونَ بِالإجْتِمَاعِ ! فَكُنْ قُطْباً، وَاسْتَدِرِ الرَّحَا بِالْعَرَبِ، وَأَصْلِهِمْ دُونَكَ نَارَ الْحَرْبِ، فَإنَّكَ إنْ شَخَصْتَ مِنْ هذِهِ الأَرْضِ انْتَقَضَتْ عَلَيْكَ الْعَرَبُ مِنْ أَطْرَافِهَا وَأَقْطَارِهَا، حَتَّى يَكُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَكَ مِنَ الْعَوْرَاتِ أَهَمَّ إلَيْكَ مِمَّا بَيْنَ يَدَيْكَ.

### ترجمه

پيروزى و شكست اين امر (اسلام)، تاكنون بستگى به فزونى و كمى جمعيّت نداشته است، اين آيين خداست كه خداوند آن را پيروز ساخته، و سپاه اوست كه آن را آماده كرده و يارى نموده، تا بدان جا كه بايد برسد رسيد، و هر جا بايد طلوع كند طلوع كرد.

خداوند به ما وعده پيروزى داده است، و او به وعده خودش عمل خواهد كرد، و سپاه خودرا يارى مى كند.

(بدان) موقعيت زمامدار مانند رشته است كه مهره ها را جمع مى كند و ارتباط مى بخشد، اگر رشته از هم بگسلد، مهره ها پراكنده مى شوند، و هر يك به جايى خواهد افتاد، به گونه اى كه هرگز نتوان همه را جمع كرد.

عرب، گر چه امروز از نظر تعداد كم است، ولى با وجود اسلام بسيار است، و با اجتماع (و انسجامى كه در پرتو اين آيين پاك) به دست آورده است، قدرتمند و شكست ناپذيرست. حال كه چنين است تو همچون قطب آسياب باش، و آن را به وسيله عرب به گردش درآور و آتش جنگ را دور از خود شعلهور ساز; چرا كه اگر شخصاً از اين سرزمين خارج شوى، ممكن است اعراب باقيمانده (كه در ميان آنها منافقان وجود دارند) از گوشه و كنار سر از فرمانت برتابند، تا آن جا كه نقاط آسيب پذيرى كه پشت سر نهاده اى از آنچه پيش رو دارى مهمتر خواهد بود !

▲شرح و تفسير

▲مركز حكومت را رها مكن

امام (عليه السلام) در آغاز براى اين كه مسلمانان به خاطر فزونى لشكر دشمن در اين نبرد بزرگ مرعوب نشوند، به خصوص اين كه از تواريخ چنين برمى آيد كه «عثمان» در برابر مشورت خليفه دوّم سخنى گفت كه نشان مقبوليّت داشت، مى فرمايد : «پيروزى و شكست اين امر (اسلام) تاكنون بستگى به فزونى و كمى جمعيّت نداشته است، اين آيين خداست كه خداوند آن را پيروز ساخته، و سپاه اوست كه آن را آماده كرده و يارى نموده، تا بدان جا كه بايد برسد رسيد، و هر جا بايد طلوع كند طلوع كرد» (إنَّ هذَا الاَْمْرَ لَمْ يَكُنْ نَصْرُهُ وَلاَ خِذْلاَنُهُ بِكَثْرَة وَلاَ بِقِلَّة. وَهُوَ دِينُ اللهِ الَّذِي أَظْهَرَهُ، وَجُنْدُهُ الَّذِي أَعَدَّهُ وَأَمَدَّهُ، حَتَّى بَلَغَ مَا بَلَغَ، وَطَلَعَ حَيْثُ طَلَعَ).

اشاره به اين كه ما در بسيارى از جنگها در عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله) در مقابل دشمن در اقليّت بوديم، با اين حال پيروز شديم، ما مشمول عنايات و الطاف الهى هستيم، و هميشه سايه اين عنايات را بر سر خود ديده ايم، بنابراين از فزونى لشكر دشمن نهراسيد، و با توكّل بر لطف خدا پيش رويد.

اين تعبير يادآور پيروزى مسلمين در جنگ هاى «بدر» و «احزاب» ومانند آنهاست.

ممكن است تفاوت ميان جمله «بَلَغَ مَا بَلَغَ» و «طَلَعَ حَيْثُ طَلَعَ» اين بوده باشد كه جمله دوّم از خواستگاه اسلام خبر مى دهد، و جمله اوّل از منتهاى منطقه نفوذ اسلام سخن مى گويد.

اين احتمال نيز وجود دارد كه جمله اوّل اشاره به مناطقى دارد كه اسلام در آن جا نفوذ كرد، و جمله دوّم اشاره به مناطقى دارد كه هر چند اسلام در آن جا نفوذ نكرد، ولى آوازه اسلام در آن جا پيچيد، و شعاع اسلام در آن افتاد، و زمينه را براى پيشرفت اسلام فراهم ساخت.

و يا اين كه جمله اوّل اشاره به قدرت و قوّت اسلام است، و جمله دوّم اشاره به گسترش اسلام.

و به دنبال اين سخن براى تأكيد بيشتر، چنين مى فرمايد : «خداوند به ما وعده پيروزى داده است، و او به وعده خودش عمل خواهد كرد، و سپاه خودرا يارى مى كند» (وَنَحْنُ عَلَى مَوْعُود مِنَ اللهِ، وَاللهُ مُنْجِزٌ وَعْدَهُ، وَنَاصِرٌ جُنْدَهُ).

اشاره به آيه شريفه : « (هُوَ الَّذِي اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشِرْكُونَ); او كسى است كه رسولش را با هدايت و آيين حق فرستاد تا آن را بر همه آيين ها پيروز كند هر چند مشركان كراهت داشته باشند»(1).

و آيه : « (إنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيوةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُوْمُ الاَْشْهَادُ); ما به يقين پيامبران خود و كسانى را كه ايمان آورده اند در زندگى دنيا و (در آخرت) روزى كه گواهان به پا مى خيزند يارى مى دهيم»(2).

آرى !، در سايه ايمان، پيروزى دنيا و آخرت به ما وعده داده شده است، و آيات ديگر كه همه بر اين معنا گواهى مى دهد.

امام (عليه السلام) بعد از ذكر اين مقدمه كه براى آرامش روحى خليفه و حاضران بيان فرموده، به سراغ موضوع اصلى مشورت كه شركت شخص «عمر» در جنگ بوده، مى رود و چنين مى فرمايد : (بدان !) «موقعيت زمامدار مانند رشته است كه مهره ها را جمع مى كند و ارتباط مى بخشد، اگر رشته از هم بگسلد، مهره ها پراكنده مى شوند، و هر يك به جايى خواهد افتاد، به گونه اى كه هرگز نتوان همه را جمع كرد». (وَمَكَانُ الْقَيِّمِ بِالاَْمْرِ مَكَانُ النِّظَامِ مِنَ الْخَرَزِ يَجْمَعُهُ وَيَضُمُّهُ : فَإنِ انْقَطَعَ النِّظَامُ(3) تَفرَّقَ الْخَرَزُ(4) وَذَهَبَ، ثُمَّ لَمْ يَجْتَمِعْ بِحَذَافِيرِهِ(5)أَبَداً).

چه تعبير جالب و تشبيه زيبايى ! زمامدار و فرمانده يك كشور به منزله ريسمان تسبيح يا گردنبند است، كه رمز وحدت و انسجام امت است، و در ضمن اين نكته را به زمامداران مى آموزد كه بايد آن قدر سعه صدر و گستردگى فكر داشته باشند كه بتوانند تمام افراد زير نظر خودرا در يك مجموعه منسجم گردآورند.

سپس امام (عليه السلام) بار ديگر به تقويت روحيه آنان پرداخته، مى فرمايد : «عرب گرچه امروز از نظر تعداد كم است ولى با وجود اسلام بسيارند، وبا اجتماع (و انسجامى كه در پرتو اين آيين پاك) به دست آورده اند قدرتمند و شكست ناپذيرند !» (وَالْعَرَبُ الْيَوْمَ، وَإنْ كَانُوا قَلِيلاً، فَهُمْ كَثِيرُونَ بِالاْسْلاَمِ، عَزِيزُونَ بِالإجْتِمَاعِ).

سپس بار ديگر به نتيجه گيرى اصلى پرداخته مى افزايد : «حال كه چنين است تو همچون قطب آسياب باش، و آن را به وسيله عرب به گردش درآور، و آتش جنگ را دور از خود شعلهور ساز !» (فَكُنْ قُطْباً، وَاسْتَدِرِ الرَّحَا بِالْعَرَبِ، وَأَصْلِهِمْ(6) دُونَكَ نَارَ الْحَرْبِ).

سپس به دليل آن پرداخته، مى فرمايد : «چرا كه اگر شخصاً از اين سرزمين خارج شوى، ممكن است اعراب باقيمانده (كه در ميان آنها منافقان وجود دارند) از اطراف و اكناف سراز فرمانت برتابند، تا آن جا كه نقاط آسيب پذيرى كه پشت سرگذارده اى از آنچه پيش روى دارى مهمتر خواهد بود !» (فَإنَّكَ إنْ شَخَصْتَ(7) مِنْ هذِهِ الأَرْضِ انْتَقَضَتْ عَلَيْكَ الْعَرَبُ مِنْ أَطْرَافِهَا وَأَقْطَارِهَا، حَتَّى يَكُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَكَ مِنَ الْعَوْرَاتِ(8) أَهَمَّ إلَيْكَ مِمَّا بَيْنَ يَدَيْكَ).

اشاره به اين كه اسلام هنوز در آغاز كار بود، و منافقان و بازماندگان عصر جاهليّت هنوز در صفوف عرب جاى داشتند، و در انتظار فرصتى بودند كه از پشت به مسلمين واقعى خنجر بزنند، اگر زمامدار و ياران وفادارش همگى به نقطه دور دستى بروند، ميدان براى بد انديشان و مفسدان و منافقان خالى مى شود، و ممكن است آنها خطراتى بيافرينند كه از خطر دشمن بيرونى مهمتر باشد.

اضافه بر اين اگر مشكلى براى لشكر در جبهه ها به وجود آيد، زمامدارى كه در مركز نشسته است مى تواند گروه هاى تازه نفسى را بسيج كند، و به ميدان بفرستد، ولى اگر خودش حضور در ميدان داشته باشد پشت لشكر به كلى خالى مى شود.

در ضمن توجه به اين نكته لازم است كه عرب در جمله (وَالْعَرَبُ الْيَوْمَ...) با عرب در جمله (انْتَقَضَتْ عَلَيْكَ الْعَرَبُ...) اشاره به دو گروه مختلف از عرب است. گروه اوّل مؤمنان خالص را مى گويد، و گروه دوّم منافقان به ظاهر مؤمن و يا مسلمانان آسيب پذير.

* * *

##### 1. توبه، آيه 33.
2. غافر (مؤمن)، آيه 51.
3. گر چه يك مفهوم كلّى شناخته شده اى دارد ولى در اين جا به معنى ريسمانى است كه در تسبيح يا گردنبند مى كنند و دانه ها رانظام مى بخشد.
4. «خرز» به معنى دانه هاى سوراخ دارى است كه گاه قيمتى و گاه معمولى است و از آن گردن بند يا تسبيح درست مى كنند و ريشه اصلى آن «خَرْز» (بر وزن فرض) به معنى سوراخ كردن پوست يا چيز ديگرى است.
5. «حذافير» جمع «حذفور» (بر وزن مزدور) و «حذفار» (بر وزن مضمار) به معنى جانب و اطراف چيزى است و «حذافير» به معنى تمام جوانب است.
6. «اَصْل» از مادّه «صلى» (بر وزن سعى) به معنى ورود در آتش يا سوختن در آن است و هنگامى كه به باب افعال مى رود به معنى افكندن در آتش مى آيد و اين تعبير در خطبه بالا اشاره به اين است كه وقتى لشكريان در آتش جنگ مشغول فعاليتند خود را از آنها دور دار تا دشمن نتواند به تو آسيب برساند.
7. «شخصت» از مادّه «شخوص» (بر وزن خلوص) در اصل به معنى خارج شدن از منزل يا شهر است و از آن جا كه به هنگام بيرون رفتن، انسان نمايان مى شود به بلنديها وقامت انسان كه از دور ظاهر مى شود اطلاق شده است و به مسافر «شاخص» مى گويند چون به هنگام ورودش به شهر نمايان است. اين واژه به هر چيز بلندى نيز اطلاق مى شود.
8. «عورات» جمع «عورت» در اصل به معنى عيب وعار است و از آن جا كه آشكار ساختن آلت جنسى مايه عيب و عار است در لغت عرب به آن «عورت» اطلاق شده، ولى اين واژه معنى وسيعتر و گسترده ترى نيز دارد و آن نقطه آسيب پذير و آنچه انسان از آن بيم و وحشت و نگرانى دارد و از آن جايى كه مرزهاى هر كشورى از مناطق آسيب پذير و نگران كننده است اين واژه در اين مورد نيز بكار مى رود ولى در خطبه بالا بر خلاف آنچه بسيارى از شارحان گفته اند به معنى مرزها نيست بلكه منظور نقاط آسيب پذير و نگران كننده در داخل كشور اسلام است كه از سوى منافقان ممكن است مورد هجوم واقع شود و جمله «مَا تَدَعُ وَرَاءَكَ» گواه بر اين معناست; زيرا هنگامى كه لشكر به سوى دشمن خارجى حركت مى كند آنچه پشت سر او قرار مى گيرد بخشهاى داخلى كشور است.

▲نكته

آنچه از فراز بالا استفاده مى شود درسهاى مهمى در زمينه مديريت و فرماندهى و كشوردارى است، اوّلاً نشان مى دهد كه حفظ رهبر و زمامدار يك قوم و ملّت، نه به عنوان يك مسأله شخصى، بلكه به عنوان يك مسأله اجتماعى از اهمّ واجبات است; چرا كه رمز وحدت و انسجام و پايدارى آنهاست، به همين دليل بايد تمام تدابير لازم براى حفظ او در نظر گرفته شود و حتى احتمال خطر را نبايد از نظر دور داشت، به خصوص اين كه دشمن نيز با اطلاع بر اين موضوع سعى دارد قبل از هر چيز شخص رهبر و زمامدار را هدف قرار دهد.

تجربه تاريخى نيز نشان داده است كه نزديكترين راه براى شكست يك جمعيّت، درهم كوبيدن رهبر و تشكيلات رهبرى است. در قرآن مجيد در داستان «بنى اسرائيل» و مبارزه آنها با «جالوت» نيز مى بينيم «داوود» شخص «جالوت» را نشانه گيرى كرد و او را از پاى درآورد، و به دنبال آن لشكرش متلاشى شد.

ثانياً : رهبران جامعه بايد با يك چشم دشمنان خارجى را بنگرند و با چشم ديگر مراقب دشمنان داخلى باشند، حتى مطابق اين خطبه و تجارب فراوان تاريخى، خطر دشمنان داخلى بيش از خارجى است; چرا كه آنها كه از بيرون مى آيند شناخته شده اند، و دشمنان داخلى غالباً به صورت منافقانى خودرا در لابه لاى جمعيّت مستور مى دارند، و هر زمان فرصت پيدا كنند ضربه مى زنند، به علاوه از تمام نقاط آسيب پذير داخل آگاه و با خبرند، و راه نفوذ به مناطق حسّاس را مى دانند، به همين دليل اميرمؤمنان على (عليه السلام) از آنها و آسيبهاى احتمالى آنها تعبير به «عورات» مى فرمايد، و خطر آنها را مهمتر مى شمرد.

* * *

▲بخش دوّم

إنَّ الأَعَاجِمَ إنْ يَنْظُرُوا إلَيْكَ غَداً يَقُولُوا : هذَا أَصْلُ الْعَرَبِ، فَإذَا اقْتَطَعْتُمُوهُ استَرَحْتُمْ، فَيَكُونُ ذلِكَ أَشَدَّ لِكَلَبِهِمْ عَلَيْكَ، وَطَمَعِهِمْ فِيكَ. فَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ مَسِيرِ الْقَوْمِ إلَى قِتَالِ المُسْلِمِينَ، فَإنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ هُوَ أَكْرَهُ لِمَسِيرِهِمْ مِنْكَ، وَهُوَ أَقْدَرُ عَلَى تَغْيِيرِ مَا يَكْرَهُ.

وَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ عَدَدِهِمْ، فَإنَّا لَمْ نَكُنْ نُقَاتِلُ فِيمَا مَضَى بِالْكَثْرَةِ، وَإنَّمَا كُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصْرِ وَالْمَعُونَةِ !

### ترجمه

هرگاه عجم ها فردا چشمشان به تو (عمر) افتد مى گويند : اساس و ريشه عرب اين است، و اگر آن را قطع كنيد راحت خواهيد شد. اين فكر آنها را در مبارزه با تو و طمع در نابودى و آزارت حريص تر و سرسخت تر مى كند.

اما آنچه يادآور شدى كه آنها به سوى جنگ با مسلمانان آمده اند، (و اين دليل قوت و قدرت آنهاست و تو را نگران ساخته) خداوند بيشتر از تو حركت آنها را ناپسند مى دارد، و او بر تغيير آنچه نمى پسندد تواناتر است، و آنچه درباره تعداد زياد سربازان دشمن يادآور شدى، بدان كه ما، در گذشته در نبرد با دشمن بر اساس فزونى نفرات پيكار نمى كرديم، بلكه با يارى و كمك خداوند جنگ مى كرديم (و پيروز مى شديم).

* * *

▲شرح و تفسير

▲فزونى نفرات دليل بر پيروزى نيست

اين بخش از خطبه در واقع تأييد و تأكيدى است بر بخش اوّل، و به سه نكته اشاره مى كند :

نخست دليلى است كه امام (عليه السلام) براى عدم حضور خليفه در ميدان نبرد اقامه مى فرمايد و مى گويد : «اگر عجم ها فردا چشمشان به تو افتد مى گويند اساس و ريشه عرب اين است، و اگر آن را قطع كنيد راحت خواهيد شد، اين تفكّر، آنها را در مبارزه با تو و طمع در نابودى و آزارت حريص تر و سرسخت تر مى كند» (إنَّ الأَعَاجِمَ إنْ يَنْظُرُوا إلَيْكَ غَداً يَقُولُوا : هذَا أَصْلُ الْعَرَبِ، فَإذَا اقْتَطَعْتُمُوهُ استَرَحْتُمْ، فَيَكُونُ ذلِكَ أَشَدَّ لِكَلَبِهِمْ(1) عَلَيْكَ، وَطَمَعِهِمْ فِيكَ).

نكته ديگر اين كه : «(از هجوم و حركت دشمن وحشتى به خود راه نده و) آنچه يادآور شدى كه آنها به سوى جنگ با مسلمانان آمده اند (و اين دليل قوت و قدرت آنهاست، و تو را نگران ساخته) خداوند سبحان بيشتر از تو حركت آنها را ناپسند مى دارد، و او بر تغيير آنچه نمى پسندد تواناتر است» (فَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ مَسِيرِ الْقَوْمِ إلَى قِتَالِ المُسْلِمِينَ، فَإنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ هُوَ أَكْرَهُ لِمَسِيرِهِمْ مِنْكَ، وَهُوَ أَقْدَرُ عَلَى تَغْيِيرِ مَا يَكْرَهُ).

اين عبارت نشان مى دهد كه «عمر» قبلاً گفته بود جمعيّت فارسى زبان به سوى ما حركت كرده اند و قصد جنگ با ما را دارند، و اين نشان مى دهد آنها قوّت و قدرتى عظيم در خود مى يابند، و به حسب ظاهر و شواهد تاريخى نيز مطلب همين گونه بود، ولى امام (عليه السلام) براى تقويت روحيه او مسأله قدرت خدا و عنايت خاص او را نسبت به مسلمين يادآور شد، همان چيزى كه بارها در غزوات اسلامى مشاهده شده بود.

بديهى است اگر مسلمين در وطن خود مى ماندند و دشمنان به سوى بلاد آنها هجوم مى آوردند، كار بسيار پيچيده تر مى شد، چه بهتر كه توكّل بر خدا كنند و به دشمن در خارج بلادشان هجوم برند.

نكته سوّم اين كه : خليفه دوّم از عدم موازنه قواى مسلمين و دشمنان اسلام نيز وحشت داشت، امام (عليه السلام) در پاسخ او مى فرمايد : «اما آنچه درباره تعداد زياد سربازان دشمن يادآور شدى، بدان كه ما در گذشته در نبرد با دشمن بر اساس كثرت نفرات پيكار نمى كرديم، بلكه با يارى و كمك خداوند جنگ مى نموديم (و پيروز مى شديم)». (وَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنْ عَدَدِهِمْ، فَإنَّا لَمْ نَكُنْ نُقَاتِلُ فِيمَا مَضَى بِالْكَثْرَةِ، وَإنَّمَا كُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصْرِ وَالْمَعُونَةِ).

در واقع «عمر» دو چيز را دليل بر قوّت و قدرت لشكر دشمن مى دانست، يكى كثرت و فزونى نفرات آنها، و ديگر حركت و هجوم آنها به سوى بلاد اسلام، و امام (عليه السلام) هر دو را به يك چيز ـ البتّه با دو تعبير ـ پاسخ گفت، و آن اين كه : ما هرگز به آن نيروى ظاهرى بر دشمن غلبه نكرديم، و در تمام ميدانهاى نبرد نصرت و امداد الهى شامل حال ما گشت، و على رغم كمى نفرات و فزونى و هجوم دشمن بر آنها غلبه كرديم.

به اين ترتيب امام (عليه السلام) هم او را تشجيع به مقابله با دشمن كرد، و هم تأكيد فرمود كه شخصاً در ميدان نبرد حاضر نشود، عمر هر دو را پذيرفت و سرانجامش پيروزى لشكر اسلام بود.

* * *

##### 1. «كلب» به معنى اذيت و آزار است.

###

▲نكته

▲نبرد قادسيه و نهاوند

در ميان مسلمين و سپاه «ساسانيان» دو نبرد مهم در زمان خلافت «عمر» به وقوع پيوست; «قادسيه»(1) در سال 14 هجرى بود و نبرد «نهاوند» در سال 21.

در نبرد اوّل «عمر» در مورد رفتن خود به ميدان جنگ به همراهى لشكر اسلام با مردم مشورت كرد، و همان گونه كه در خطبه بالا ديديم امام (عليه السلام) با دلايل قاطع منطقى او را از اين كار بازداشت، در حالى كه ديگران نظر دادند كه «عمر» شخصاً در ميدان حضور يابد، ولى او سخن امام (عليه السلام) را ترجيح داد و در «مدينه» ماند، ولى بعضى از مورّخان اين مشورت و گفتگو را مربوط به نبرد «نهاوند» مى دادند.

به هر حال «عمر» هنگامى كه تصميم گرفت كه در جنگ «قادسيه» شركت نكند، «سعد وقّاص» را به عنوان فرمانده لشكر برگزيد، در حالى كه «يزدگرد» پادشاه «ساسانى» «رستم فرخزاد» را به فرماندهى انتخاب كرد.

«سعد وقّاص»، «نعمان بن مقرن» را به عنوان رسول خويش نزد «يزدگرد» فرستاد، ولى او با فرستاده «سعد»، باخشونت رفتار كرد; چرا كه هرگز چنين انتظارى را از عربهاى به ظاهر عقب افتاده نداشتند. «يزدگرد» به او گفت : اگر نه اين بود كه رسول هستى، دستور قتل تو را صادر مى كرديم سپس دستور داد مقدارى خاك روى سرش قرار دادند و او را از «مدائن» بيرون ساختند، و به او گفت : به فرمانده لشكرم «رستم» دستور داده ام فرمانده لشكر شما را در «خندق قادسيه» دفن كند، و با شما كارى مى كنم كه از اقدام معروف «شاپور ذو الاكتاف» با آنها سخت تر باشد.

هنگامى كه «نعمان» نزد «سعد» بازگشت، «سعد» گفت : خاكى را كه بر سر تو قرار دادند به فال نيك مى گيريم، دليل آن است كه كشور آنها را مالك خواهيم شد.

عجب اين كه «رستم» از جنگ با مسلمين وحشت داشت، با اين كه سپاه او 120 هزار مرد جنگى را در خود جاى مى داد، در حالى كه سپاه «سعد وقّاص» سى و چند هزار نفر بيشتر نبود.

سرانجام دو سپاه با هم درگير شدند، روز اوّل سپاه «ساسانى» با تعداد زيادى «فيل» به سپاه اسلام حمله كردند، ولى مسلمانان خرطوم فيلها را قطع كردند، در آن روز 500 نفر از مسلمين و 2 هزار نفر از سپاه ساسانيان كشته شدند.

روز دوّم «ابو عبيده جراح» با لشكرى از «شام» به كمك «سعد وقّاص» آمد، اين روز بر سپاه «ساسانى» از روز اوّل سختر گذشت، از مسلمانان 2 هزار نفر كشته شدند در حالى كه سپاه ساسانى 10 هزار نفر كشته دادند.

روز سوّم آتش جنگ شعلهورتر شد و شب و روز مى جنگيدند و تا ظهر روز چهارم ادامه داشت كه آثار ضعف در لشكر ساسانى نمايان گشت، در اين هنگام باد سختى وزيدن گرفت و لشكر دشمن از جنگيدن بازماندند و مسلمانان به سرا پرده «رستم» رسيدند، «رستم» مى خواست فرار كند كه زير سم اسبان له شد. با كشته شدن «رستم» لشكر «ساسانى» منهزم شد و غنايمى از خود به جاى گذاشت، خبر پيروزى به خليفه دوّم رسيد او دستور داد لشكر دشمن را تعقيب نكنند، و در همان جا منزل نمايند، «سعد» در همان جا كه «كوفه فعلى» است فرود آمد، و مسجد و خانه هايى را بنا نمود و به اين ترتيب بنيان شهر «كوفه» نهاده شد.

و اما نبرد «نهاوند»(2)، «طبرى» مورخ معروف در تاريخ خود مى نويسد : «عمر» مى خواست با لشكر «ساسانى» كه در «نهاوند» گردآمده بودند بجنگد، با صحابه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) به مشورت نشست، هر كس سخنى گفت، ولى امام (عليه السلام)(طبق روايتى) سخن بالا را ايراد فرمود، و «عمر» پسنديد، گفت : نظر صحيح همين است، سپس «نعمان» را كه در «بصره» بود امير لشكر نمود و به او نوشت بايد به جنگ «فيروزان» فرمانده بزرگ لشكر «كسرى» در «نهاوند» بروى و اگر حادثه اى براى تو پيش آمد «حذيفه» فرمانده باشد، و اگر به او صدمه اى رسيد «نعيم» را فرمانده سپاه كنى، در ضمن دو نفر را به نام «طلحه ابن خويلد» و «عمرو بن معديكرب» را كه به فنون جنگ آشنا بودند، به كمك او فرستاد، و دستور داد با آنها حتماً مشورت كن.

در اين جنگ كه از روز به شب كشيده شد فرمانده اوّل لشكر اسلام «نعمان» كشته شد، و «حذيفه» پرچم را برداشت، ولى سرانجام «فيروزان» به قتل رسيد و مسلمانان وارد «نهاوند» شدند غنايم فراوانى به دست آنها آمد، آنها غنايم جنگى را براى «عمر» فرستادند. «عمر» با ديدن غنايم گريه كرد، پرسيدند چرا ؟ گفت : از اين بيم دارم كه اين ثروت عظيم مردم را بفريبد.

اين جنگ كه به گفته بعضى از مورخان، سال 21 هجرى و هفت سال بعد از جنگ «قادسيه» رخ داد، آخرين مقاومت «ساسانيان» را در هم شكست، و مسلمين وارد «ايران» شدند، ايرانيان كه از هوش و زكاوت خاصى برخوردار بودند اسلام را شناختند و پذيرفتند، و از پيشگامان در اسلام و علوم اسلامى شدند.

جالب اين كه مقاومت لشكر «ايران» تنها در اين دو نقطه بود، هنگامى كه مسلمين وارد ساير شهرهاى «ايران» در شمال وجنوب و مركز و شرق شدند، از آنها استقبال به عمل آمد، و تقريباً هيچ مقاومتى ظاهر نگشت; زيرا از يكسو از مظالم استبداد «ساسانى» شديداً در رنج بودند، و از سوى ديگر اسلام را آيين نجات بخش مى ديدند(3).

* * *

##### 1. «قادسيه» از شهرهاى غربى ايران بود كه ميان آن با «كوفه» فاصله چندانى نبود (بعضى فاصله آن را تا كوفه حدود 90 كيلومتر نوشته اند) واكنون جزء شهرهاى كشور عراق محسوب مى شود.
2. «نهاوند» شهر معروفى است در غرب ايران كه در حال حاضر جزء استان همدان بوده و فاصله زيادى با آن ندارد.
3. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 9 صفحه 96 تا 102 و تاريخ طبرى، جلد 3 صفحه 202 به بعد.

▲خطبه147(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

از خطبه هاى آن حضرت است كه در آن، هدف از بعثت پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله)(و اهميّت قرآن و بخشى از حوادث آينده) بيان شده است.

##### 1. «سند خطبه»
مرحوم «كلينى» قبل از «سيّد رضى» در كتاب «روضه كافى» اين خطبه را به طور مشروحتر و با تفاوت مختصرى آورده است و در خطبه 237 بخشى از اين خطبه ديده مى شود همان گونه كه در كلمات قصار كلمه 98 اشاره به قسمتى از خطبه شده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2 صفحه 331).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از چند بخش تشكيل شده بخش اوّل، اشاره به اهداف بعثت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و نقش قرآن در هدايت مردم دارد.

در بخش دوّم امام (عليه السلام) از فتنه هاى آينده خبر مى دهد و از زمانى سخن مى گويد، كه مردم غرق گناه و انواع آلودگى ها مى شوند و قرآن را به فراموشى مى سپارند.

و در بخش سوّم، به همگان هشدار مى دهد و سرنوشت اقوام پيشين را كه به انواع بلاها گرفتار شدند يادآور مى شود.

در بخش چهارم اندرزهاى بسيار مفيد و مؤثرى براى مردم بيان مى فرمايد و آنها را به پيروى قرآن و اهل بيت (عليهم السلام) براى نجات از چنگال فساد دعوت مى كند.

* * *

▲بخش اوّل

فَبَعَثَ اللهُ مُحَمَّداً، صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الاَْوْثَانِ إلَى عِبَادَتِهِ، وَمِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ إلَى طَاعَتِهِ، بِقُرْآن قَدْ بَيَّنَهُ وَأَحْكَمَهُ، لِيَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إذْ جَهِلُوهُ، وَلِيُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إذْ جَحَدُوهُ، وَلِيُثْبِتُوهُ بَعْدَ إذْ أَنْكَرُوهُ. فَتَجَلَّى لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ، وَخَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ، وَكَيْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثُلاَتِ. وَاحْتَصَدَ مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ !

### ترجمه

خداوند محمّد (صلى الله عليه وآله) را به حق مبعوث كرد تا بندگانش را از پرستش بتها به عبادت خويش دعوت كند، و از عبادت شيطان، به عبادت خود فراخواند (اين دعوت الهى) به وسيله قرآنى انجام شد كه آن را با بيانى روشن تبيين، و استوار كرده است، تا بندگان، پروردگار خويش را بشناسند، بعد از آن كه او را نمى شناختند، و به او اقرار نمايند بعد از آن كه او را انكار مى كردند و او را ثابت بدانند بعد از آن كه او را نفى مى كردند.

خداوند سبحان در كتاب خويش بر بندگان تجلّى كرد و آشكار شد، بى آن كه او را ببينند، بلكه اين تجلى به وسيله آيات قدرتش بود كه به آنان نشان داد و بندگان را از سطوت و غضب خويش بر حذر داشت، و چگونگى نابودى اقوام طغيان گر و درو شدنشان به وسيله عقوبتها و كيفرها را به آنها ارائه
كرد.

▲شرح و تفسير

▲تجلى خداوند بر بندگان در قرآن

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه ـ همان گونه كه شارح بحرانى بيان كرده ـ نخست اشاره به بعثت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) مى كند و بعد، اهداف بعثت را شرح مى دهد و سپس به وسيله اى كه از آن براى وصول به اين هدف استفاده كرد، يعنى قرآن مجيد اشاره مى فرمايد. مى گويد : «خداوند محمّد (صلى الله عليه وآله) را به حق مبعوث كرد تا بندگانش را از پرستش بتها به عبادت خويش دعوت كند و از اطاعت شيطان به اطاعت خود فراخواند» (فَبَعَثَ اللهُ مُحَمَّداً، صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الاَْوْثَانِ إلَى عِبَادَتِهِ، وَمِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ إلَى طَاعَتِهِ).

چه تعبير گويا و زيبا و فشرده اى در مورد هدف بعثت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)، تعبيرى كه بر دو اصل استوار است : نخست رها كردن عبوديت و پرستش بتها و تمسّك به توحيد در عبادت يعنى عبادت پروردگار، و ديگر رها ساختن از اطاعت شيطان وتمسّك جستن به اطاعت پروردگار.

درست است كه اطاعت شيطان نيز نوعى بت پرستى است و بنابراين داخل در مفهوم جمله اوّل يعنى «عِبَادَةِ الاَْوْثَانِ» است ولى تقابل اين دو جمله با يكديگر نشان مى دهد كه عبادت در معنى خاص خود، يعنى پرستش، به كار رفته است و منظور از اطاعت شيطان، پيروى از فرمان اوست نه پرستش. به هر حال «اَوثَانِ» (بتها) و شيطان در اين دو جمله مفهوم وسيع و گسترده اى دارد كه هرگونه معبودى غير از خدا را شامل مى شود، وشياطين انس و جن را در برمى گيرد.

بنابراين تسليم در برابر حاكمان ظالم، و اطاعت فرمان آنها و تن دادن به استعمار و استثمار خودكامگان، و پذيرش قوانين غير الهى، همه، در مفهوم اين جمله ها داخل است و هدف بعثت اين بود كه انسان را از تمام آنها رهايى بخشد.

مرحوم «كلينى» در «كافى» جمله هاى بالا را به اين صورت نقل كرده است : «إنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّداً (صلى الله عليه وآله) بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ عِبَادِهِ إلَى عِبَادَتَهِ وَمِنْ عُهُودِ عِبَادِهِ إلَى عُهُودِهِ وَمِنْ طَاعَةِ عِبَادِهِ إلَى طَاعَتِهِ وَمِنْ وِلاَيَةِ عِبَادِهِ إلَى وَلاَيَتَهِ; خداوند محمّد (صلى الله عليه وآله) را به حق مبعوث كرد، تا بندگانش را از عبادت بندگان خارج سازد و به عبادت خويش فراخواند، و از پيمانهاى بندگانش به پيمانهاى خودش، و از اطاعت بندگانش به اطاعت خودش و از پذيرش ولايت بندگانش، به ولايت خودش دعوت نمايد».

اين تعبيرات، گواه تفسيرى است كه براى خطبه بالا ذكر كرديم(1).

به اين ترتيب امام (عليه السلام) هدف اصلى بعثت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) كه بقيه اهداف به آن باز مى گردد در چند جمله كوتاه بيان فرموده، وهرگونه ابهام را زدوده است.

در ادامه اين سخن به ابزار و وسيله نيل به اين هدف عالى اشاره كرده مى فرمايد : «اين دعوت الهى به وسيله قرآنى انجام شد كه آن را با بيانى روشن تبيين كرده و استوار گردانيده است، تا بندگان، پروردگار خودرا بشناسند بعد از آن كه او را نمى شناختند و به او اقرار نمايند بعد از آن كه او را انكار مى كردند، و او را ثابت بدانند بعد از آن كه او را نفى مى كردند». (بِقُرْآن قَدْ بَيَّنَهُ وَأَحْكَمَهُ، لِيَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إذْ جَهِلُوهُ، وَلِيُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إذْ جَحَدُوهُ، وَلِيُثْبِتُوهُ بَعْدَ إذْ أَنْكَرُوهُ).

بى شك مشركان عرب به خدا ايمان داشتند و به او اعتراف مى كردند، خالق آسمان و زمينش مى شمردند و بت ها را شفيعان در گاهش مى دانستند ولى، اين اعتقاد كه آلوده به شرك بود هيچ ارزشى نداشت، خداوند پيامبر خويش را فرستاد تا علف هرزه هاى شرك و بت پرستى را از بوستان فكر و روح آنها بركَنَد و توحيد و خداپرستى را جلوه گر سازد و اين در واقع كار همه انبيا و پيامبران الهى بود كه توحيد را از آلودگى به شرك پاك مى كردند.

و در ادامه اين سخن به معرفى قرآن و آثار سازنده آن در فكر و عمل پرداخته مى گويد : «خداوند سبحان ! در كتاب خويش بر بندگان تجلى كرد، و آشكار شد، بى آن كه او را ببينند بلكه اين تجلى به وسيله آيات قدرتش بوده كه به آنان ارائه كرده است» (فَتَجَلَّى(2) لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ).

اين سخن اشاره به آيات توحيد و بيان اسما و صفات خداوند است كه دقت در آنها چنان در انسان اثر مى گذارد كه گويى خدا را مى بيند، آرى مى بيند اما با چشم دل نه با چشم سر.

بعضى احتمال داده اند : منظور از «كتاب» در اين جا، كتاب آفرينش و جهان تكوين است كه مملوّ از آثار و نشانه هاى خداست كه بر هر چه نظر كنيم سيماى او مى بينيم و سرهاى سرافرازان را در پاى او مشاهده مى كنيم(3) ولى با توجه به اين كه در جمله قبل، اشاره به قرآن شده و در جمله بعد اشاره به انذارهاى الهى آمده است اين معنا بعيد به نظر مى رسد و به يقين منظور از كتاب همان قرآن مجيد است.

و از آن جا كه تجلى پروردگار به وسيله آيات قرآنى ممكن است اين توهم را ايجاد كند كه خداوند را مى توان با چشم سر ديد بلا فاصله مى فرمايد اين تجلّى بدون رؤيت با چشم ظاهر است.

در جمله بعد اشاره به بخش ديگرى از آيات قرآن كه آيات انذار و تخويف است كرده مى فرمايد : «خداوند بندگان را از سطوت و غضب خويش بر حذر داشته» (وَخَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ).

و در بخش آخر به آيات گسترده كه از سرگذشت دردناك اقوام پيشين خبر مى دهد و درس هاى عبرتى را كه در آن است يادآورى كرده مى فرمايد : «و چگونگى نابودى اقوام طغيانگر و درو شدنشان را به وسيله عقوبتها و كيفرها به آنها نشان داد». (وَكَيْفَ مَحَقَ(4) مَنْ مَحَقَ بِالْمَثُلاَتِ(5). وَاحْتَصَدَ(6) مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ).

اين احتمال نيز در تفسير جمله هاى بالا وجود دارد كه خداوند خودرا در كتاب خويش به مجموعه اين موارد (آيات قدرت، تخويف از سطوت و سرگذشت دردناك اقوام گنهكار) نشان داده است.

* * *

##### 1. كافى، جلد 8 صفحه 386.
2. «تجلّى» از مادّه «تجلّي» و از ريشه «جلو» (بر وزن دلو) به معنى ظهور و بروز گرفته شده و تجلّى خداوند به اين معناست كه آثار ونشانه هاى او چنان آشكار است كه گويى مى توان او را در لابه لاى اين آثار ديد.
3. شاعر مى گويد :بر هر چه نظرم كردم سيماى تو مى بينم سرهاى سرافرازان در پاى تو مى بينم
4. «محق» از مادّه «محق» (بر وزن خلق) به معنى محو شدن كامل و نابودى يا از بين رفتن بركت چيزى است.
5. «مثلات» جمع «مثله» (بر وزن عضله) به معنى كيفر و عقوبت است.
6. «احتصد» از مادّه «حصد» به معنى درو كردن آمده است.

▲چگونگى جلوه هاى خدا در قرآن

همان گونه كه در جاى جاى كتاب آفرينش در آيات آفاقى و انفسى در آسمان و زمين، در بزرگترين منظومه ها و كرات آسمانى، و در كوچكترين ذرات وجود ما آثار عظمت و قدرت خدا جلوه گر است و به گفته شاعر :

هر گياهى كه از زمين رويد وحده لا شريك له گويد

ويا به گفته ديگرى كه در حال مكاشفه بود :

مست افتادم و در آن مستى به زبانى كه شرح آن نتوان

اين سخن مى شنيدم از اعضا همه، حتى الوريد والشريان

كه يكى هست و هيچ نيست جز او وحده لا اله الا هو

همچنين در لابه لاى آيات قرآن جلوه هاى ذات او آشكار است آن جا كه سخن از نشانه هايش در آسمان و زمين مى گويد، و آن جا كه شرح نعمتهاى بهشت و نقمتهاى دوزخ را مى دهد، آن جا كه از قدرت باهره اش در آفرينش سخن به ميان مى آورد و آن جا كه از صفات جلال و جمال و رحمانيّتش پرده برمى دارد، در همه اين آيات جلوه هاى ذات پاكش نمايان است.

و به گفته بعضى از بزرگان، بيشترين مكاشفات آنها به هنگام تلاوت آيات قرآن و تدبّر در مفاهيم آن روى داده است.

آرى جمال دل آراى خدا را با چشم سر نتوان ديد ولى با چشم دل در لابه لاى آيات قرآن مى توان مشاهده كرد، چه خوب است كه گاهى نظر به عالم آفرينش بيفكنيم و در اسرار عالم هستى بينديشيم، سپس قرآن را باز كنيم و همان آيات تكوينى را در كتاب تدوين بخوانيم.

به يقين اگر صد هزار چشم داشته باشيم، صدها هزار جلوه او را مشاهده مى كنيم و به گفته شاعر :

با صدهزار جلوه برون آمدى كه من با صد هزار ديده تماشا كنم تو را

* * *

▲بخش دوّم

وَإنَّهُ سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِي زَمَانٌ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ أَخْفَى مِنَ الْحَقِّ، وَلاَ أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ، وَلاَ أَكْثَرَ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللهِ وَرَسُولِهِ; وَلَيْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذلِكَ الزَّمَانِ سِلْعَةٌ أَبْوَرَ مِنَ الْكِتَابِ إذَا تُلِيَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ. وَلاَ أَنْفَقَ مِنْهُ إذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ; وَلاَ في الْبِلاَدِ شَيْءٌ أَنْكَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ، وَلاَ أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْكَرِ ! فَقَدْ نَبَذَ الْكِتَابَ حَمَلَتُهُ، وَتَنَاسَاهُ حَفَظَتُهُ : فَالْكِتَابُ يَوْمَئِذ وَأَهْلُهُ طَرِيدَانِ مُنْفِيَّانِ، وَصَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِي طَرِيق وَاحِد لاَ يُؤْوِيهِمَا مُؤْو. فَالْكِتَابُ وَأَهْلُهُ فِي ذلِكَ الزَّمَانِ فِي النَّاسِ وَلَيْسَا فِيهِمْ، وَمَعَهُمْ وَلَيْسَا مَعَهُمْ ! لاَِنَّ الضَّلاَلَةَ لاَ تُوَافِقُ الْهُدَى، وَإنِ اجْتَمَعَا. فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَى الْفُرْقَةِ، وَافْتَرَقُوا عَلَى الْجَمَاعَةِ، كَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْكِتَابِ وَلَيْسَ الْكِتَابُ إمَامَهُمْ، فَلَمْ يَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إلاَّ اسْمُهُ، وَلاَ يَعْرِفُونَ إلاَّ خَطَّهُ وَزَبْرَهُ. وَمِنْ قَبْلُ مَا مَثَّلُوا بِالصَّالِحِينَ كُلَّ مُثْلَة، وَسَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَى اللهِ فِرْيَةً، وَجَعَلُوا فِي الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ
السَّيِّئَةِ.

### ترجمه

(آگاه باشيد) به زودى بعد از من زمانى فراخواهد رسيد، كه چيزى پنهان تر از حق و آشكارتر از باطل و فراوان تر از دروغ بر خدا و پيامبرش نخواهد بود، و نزد مردم آن زمان كالايى كسادتر از قرآن يافت نشود، هرگاه آن را درست تلاوت و تفسير كنند، و نه پر رونق تر از قرآن هرگاه از معنى اصليش تحريف گردد (و طبق دلخواه تفسير شود).

در شهرها چيزى ناشناخته تر از معروف و نيكى و شناخته تر از منكرات نخواهد بود (تا آن جا كه) حاملان قرآن، قرآن را به كنارى مى افكنند و حافظانش آن را به فراموشى مى سپارند آن روز قرآن و پيروانش هر دو از ميان مردم رانده و تبعيد شوند. آن دو همگام و همراه با يكديگر و در يك جاده حركت مى كنند ولى كسى پناهشان نمى دهد چرا كه گمراهى با هدايت موافق نيست هر چند در كنار هم باشند.

(در آن روز) مردم بر تفرقه و پراكندگى اتحاد كنند و از اجتماع و وحدت پراكنده شوند گويى آنها پيشوايان كتاب خدا هستند وقرآن پيشواى آن ها نيست.

(آن روز) چيزى از قرآن نزد آنها نمى ماند جز نامش، و از آن جز خطوط و حروفش را نمى شناسند، و پيش از اين (براى برداشتن موانع از سر راه) صالحان و نيكوكاران را به انواع كيفرها مجازات كنند (تا كسى به اعمال ننگين آنها اعتراض نكند آرى) صدق و راستى نيكان را افترا و دروغ بر خدا نامند و براى اعمال نيك كيفر گناه قرار دهند !

▲شرح و تفسير

▲از قرآن جز اسمى باقى نمى ماند !

امام (عليه السلام) به دنبال سخنان بلند و بالايى كه در بخش اوّل، راجع به ظهور اسلام، اهداف مقدّس پيامبر گرامى (صلى الله عليه وآله) و آثار روح پرور قرآن مجيد بيان فرمود، در اين بخش از زمانى سخن به ميان مى آورد كه در آينده نه چندان دور، اوضاع دگرگون مى گردد، و زحمات و آثار پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در مخاطره قرار مى گيرد، به تمام اهل ايمان هشدار مى دهد كه مراقب خطرات عظيمى كه در پيش است باشند.

در آغاز وضع آن زمان را در هفت جمله كوتاه و گويا چنين بيان مى فرمايد :

(آگاه باشيد !) «به زودى، بعد از من، زمانى فرا خواهد رسيد كه چيزى پنهان تر از حق، و آشكارتر از باطل، و فراوان تر از دروغ بر خداوند و پيامبرش نخواهد بود ! (وَإنَّهُ سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِي زَمَانٌ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ أَخْفَى مِنَ الْحَقِّ، وَلاَ أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ، وَلاَ أَكْثَرَ مِنَ الْكَذِبِ عَلَى اللهِ وَرَسُولِهِ).

«و نزد مردم آن زمان كالايى كسادتر از قرآن يافت نشود، هر گاه آن را درست تلاوت (و تفسير) كنند، ونه پر رونق تر از قرآن، هر گاه از معنى اصليش تحريف گردد (و طبق دلخواه تفسير شود)» (وَلَيْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذلِكَ الزَّمَانِ سِلْعَةٌ(1)أَبْوَرَ(2) مِنَ الْكِتَابِ إذَا تُلِيَ حَقَّ تِلاَوَتِهِ. وَلاَ أَنْفَقَ(3) مِنْهُ إذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ).

(و از آن مصيبت بارتر اين كه :) «در آن زمان در شهرها چيزى ناشناخته تر از معروف و نيكى، و آشكارتر از منكرات، نخواهد بود (تا آن جا كه) حاملان قرآن، قرآن را به كنارى افكنند و حافظانش، آن را به فراموشى سپارند» (وَلاَ في الْبِلاَدِ شَيْءٌ أَنْكَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ، وَلاَ أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْكَرِ ! فَقَدْ نَبَذَ الْكِتَابَ حَمَلَتُهُ، وَتَنَاسَاهُ(4) حَفَظَتُهُ).

آرى ابرهاى تيره و تار جاهليّت بار ديگر در فضاى اسلام آشكار مى شود و چهره تابناك آفتاب نبوت و قرآن را مى پوشاند، همه چيز دگرگون و واژگون مى گردد وحقايق اسلام به دست فراموشى سپرده مى شود، بازماندگان سران شرك و كفر و بت پرستى، بر حكومت اسلامى مسلط مى شوند، و مردم گرفتار تاريكى جهل و جور و ستم مى شوند.

در اين كه : امام (عليه السلام) به چه زمانى اشاره مى كند ؟ آيا زمان خاصى منظور است ؟ يا سخنش مفهوم عام دارد و زمانهاى مختلف را ـ حتى عصر ما را نيز ـ شامل مى شود ؟ در ميان مفسّران نهج البلاغه گفتگوست و هر كدام راهى را پيموده اند.

ولى با توجه به جمله «سَيَأْتِي» كه معمولاً خبر از آينده نزديك مى دهد، و تعبير «عَلَيْكُمْ» و «مِنْ بَعْدِي» كه خبر از درك مخاطبينش نسبت به آن دارد، به نظر مى رسد اشاره به دوران سيطره «بنى اميه» : «معاويه»، «يزيد» و ديگر حكام آنها كه تمام اين اوصاف بر آن منطبق است باشد.

آرى، آنها بودند كه حق را چنان مخفى كردند كه اگر كسى از آن حمايت مى كرد سرش بالاى نيزه بود، يا تنش بالاى دار. كذّابين و وضاعين حديث و متملّقان چاپلوس كه درباره «بنى اميه» و حاميان آنها جعل حديث مى كردند و به مداحى مى پرداختند بازارشان رونق گرفت، منكرات همه جا آشكار شد و معروف به دست فراموشى سپرده شد. البتّه انكار نمى كنيم كه اين جريان در زمانهاى ديگر و حتى در عصر ما رخ داده و مى دهد و همه آنها از اصول واحد شناخته شده اى پيروى مى كنند، ولى منظور امام (عليه السلام) در جمله هاى بالا عصر تاريك و ظلمانى «بنى اميه» است.

امام (عليه السلام) در ادامه اين سخن به وضع قرآن و طرفدارانش در آن زمان تاريك مى پردازد و در واقع علت بدبختى مردم آن زمان را كه همان فاصله گرفتن از قرآن است، با بيانى زيبا و گويا شرح مى دهد مى فرمايد : «در آن روز قرآن و پيروانش هر دو از ميان مردم رانده و تبعيد شوند، آن دو (قرآن و پيروانش) و همگام و همراه يكديگر، و در يك جادّه حركت مى كنند ولى كسى پناهشان نمى دهد» (فَالْكِتَابُ يَوْمَئِذ وَأَهْلُهُ طَرِيدَانِ(5) مُنْفِيَّانِ(6)، وَصَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِي طَرِيق وَاحِد لاَ يُؤْوِيهِمَا(7) مُؤْو).

و در ادامه اين سخن تاكيد مى فرمايد كه : «قرآن و اهلش در آن زمان در ميان مردمند اما در ميان آنها نيستند، با آنها هستند ولى با آنها نيستند !» (فَالْكِتَابُ وَأَهْلُهُ فِي ذلِكَ الزَّمَانِ فِي النَّاسِ وَلَيْسَا فِيهِمْ، وَمَعَهُمْ وَلَيْسَا مَعَهُمْ).

آرى قرآن را بر فراز منابر و در خانه ها مى خوانند، مى بوسند و گرامى مى دارند ولى در زندگى فردى و اجتماعى آنها اثرى از تعليمات و مفاهيم قرآن نيست. از قرآن به پوستى قناعت كرده و مغز را رها ساخته اند، الفاظ را گرفته و معانى را پشت سرافكنده اند.

سپس به دليل آن پرداخته مى فرمايد : «اين به خاطر آن است كه گمراهى با هدايت موافق نيست، هر چند در كنار هم قرار گيرند» (لأَنَّ الضَّلاَلَةَ لاَ تُوَافِقُ الْهُدَى، وَإنِ اجْتَمَعَا).

آرى گمراهان به راه خود مى روند و هدايت و هوادارانش به راه خود، هر چند در ظاهر در كنار هم باشند و در ادامه، به دليل ديگرى از دلايل مهم بدبختى آنان پرداخته مى افزايد : (در آن روز) «مردم بر تفرقه و پراكندگى اتحاد كنند و از اجتماع و وحدت پراكنده شوند، گويى آنها پيشوايان كتابِ خدا هستند و قرآن پيشواى آنها نيست !» (فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَى الْفُرْقَةِ، وَافْتَرَقُوا عَلَى الْجَمَاعَةِ، كَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْكِتَابِ وَلَيْسَ الْكِتَابُ إمَامَهُمْ).

و به تعبير ديگر، اتفاق كردند بر اين كه اتفاق نكنند اين پراكندگى سبب شده است كه هر كدام قرآن را به ميل خود تفسير كنند يا به تعبير ديگر، اساس كار خودرا بر تفسير به رأى بگذارند. آياتى كه موافق ميلشان است بگيرند و آنچه موافق هوس هاى آنها نيست چنان توجيه كنند كه با آن سازگار باشد، به جاى اين كه قرآن را پيشواى خود قرار دهند، خود پيشواى قرآن مى شوند، و اين جا است كه نه تنها از قرآن بهره اى نمى برند بلكه آن را توجيه كننده گمراهى و ضلالت خويش قرار مى دهند و از اين طريق بر گمراهى خويش مى افزايند.

و در آخرين سخن درباره سرنوشت قرآن در آن عصر و زمان، تعبير جالبى مى فرمايد كه از آن بهتر تصور نمى شود، مى فرمايد : «در آن روز از قرآن نزد آنها، چيزى جز نامش نمى ماند، و از آن، جز خطوط و حروفش را نمى شناسند !» (فَلَمْ يَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إلاَّ اسْمُهُ، وَلاَ يَعْرِفُونَ إلاَّ خَطَّهُ وَزَبْرَهُ(8)).

چه بسا قرآن را با زيباترين خطوط بنويسند، و اطرافِ صفحات و جلدها را تذهيب كنند و شاهكارهاى هنرى در اين زمينه بيافرينند، و قرآن ها دست به دست بگردد، و در مساجد با صداى آهسته و بلند به صورت فردى و جمعى تلاوت شود، ولى از محتواى قرآن در ميان آنها خبرى نباشد، درست مثل اين كه داروى شفا بخشى را در شيشه هاى زيبا قرار دهند و در ورق هاى زرين بپيچند، اما هيچ كس براى درمان بيماريش از آن دارو نخورد.

در اين جا اين سؤال پيش مى آيد كه آيا صالحان و مؤمنان و طرفداران قرآن در آن زمان خاموشند ؟ گويا امام (عليه السلام) در آخرين جمله هاى اين فراز ناظر به پاسخ اين سؤال است، مى فرمايد : «آنها پيش از اين صالحان و نيكوكاران را به انواع كيفرها مجازات كنند (و همه را تار و مار نمودند تا مانعى بر سر راه خودكامگى هاى آنان نباشد، آرى،) صدق و راستى نيكان را، افترا و دروغ بر خدا ناميدند. و براى اعمال نيك، كيفر گناه قرار دادند !» (وَمِنْ قَبْلُ مَا مَثَّلُوا(9)بِالصَّالِحِينَ كُلَّ مُثْلَة، وَسَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَى اللهِ فِرْيَةً(10)، وَجَعَلُوا فِي الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ السَّيِّئَةِ).

اين سخن اشاره به تاريخ ننگين «بنى اميه» است كه در آغاز كار صالحان و پاكان و نيكان را كه مزاحم خود مى ديدند به بدترين وجهى از ميان برداشتند تا آن جا كه به گفته بعضى از بزرگان، «معاويه» چهل هزار نفر از مهاجران و انصار و فرزندان آنها را كشت و فرزندش «يزيد» با امام حسين (عليه السلام) و يارانش در كربلا جناياتى روا داشت كه نياز به بيان ندارد.

«عبدالملك» و فرماندارش «حجاج» آن قدر از مردم «عراق و حجاز» كشتند كه حساب ندارد(11) و به اين ترتيب هر صداى حقى را خاموش و هر زبان حقگويى را بريدند و جادّه ها را براى پياده كردن افكار و اميال خود هموار ساختند.

* * *

##### 1. «سلعة» به معنى متاع و كالاست.
2. «ابور» از مادّه «بوار» به معنى شدت كساد بودن چيزى است و «بائر» به معنى زمين خالى از درخت و گياه است.
3. «انفق» افعل تفضيل است از مادّه «نفاق» معانى مختلفى دارد يكى از آنها گران شدن و مرغوب شدن اجناس است و در اين جا به همين معنا به كار رفته است.
4. «تناسا» از مادّه «نسيان» به معنى فراموش كردن چيزى است.
5. «طريدان» تثنيه «طريد» از مادّه «طَرْد» به معنى راندن است و طريد به معنى رانده شده مى باشد.
6. «منفيان» از مادّه «نفى» در اين جا به معنى تبعيد كردن است و منفى شخصى است كه تبعيد شده است.
7. «يؤوى» از مادّه «ايواء» به معنى پناه دادن است و «مؤو» به معنا پناه دهنده است.
8. «زبر» به معنى نوشتن يا نوشته است (هم به معنى مصدرى آمده و هم اسم مصدر).
9. «مثلوا» از مادّه «تمثيل» و از ريشه «مُثله» گرفته شده كه به معنى مجازات كردن و شكنجه دادن است.
10. «فرية» از مادّه «فرى» (بر وزن فرد) در اصل به معنى قطع كردن است و از آن جا كه قطع كردن چيزى غالباً باعث فساد و خرابى مى شود به هر كار خلاف و از جمله دروغ و تهمت فريه گفته شده است.
11. اين سخن را مرحوم علامه حلى در كتاب «كشف الحق» از كتاب «الهاويه» نقل كرده است. (شرح نهج البلاغه علامه خويى، جلد 9 صفحه 70).

▲نكته ها

▲تاريك ترين دوران تاريخ اسلام

بى شك دوران حكومت «بنى اميه» از تاريك ترين دورانهايى است كه بر امّت اسلامى گذشت، حاكمان «بنى اميه» از «معاويه» گرفته تا آخرين نفر كه «مروان حمار» بود در اين سه خصلت مشترك بودند : بى رحمى و قساوت فوق العاده، عشق و علاقه به حكومت به هر قيمتى كه ممكن شود، و روح انتقام جويى.

به همين دليل آنها حق و عدالت، شرف و انسانيّت، و همه چيز را در پاى ادامه حكومت ننگين خود قربانى كردند و ظلم و ستمهايى روا داشتند كه در تاريخ بى نظير بود.

آنها براى فراهم كردن زمينه خودكامگى خويش، زبان حق گويان را بريدند، صحابه مخلص و مبارز پيامبر (صلى الله عليه وآله) را يا كشتند، يا تبعيد كردند، يا خانه نشين نمودند و اين همان چيزى است كه امام (عليه السلام) در جمله هاى اخيرِ بخش بالا از اين خطبه به آن اشاره فرموده است.

ولى مهمترين پناهگاه امت اسلامى و بزرگترين مانع بر سر راه آنها قرآن بود قرآن كه اعلان جنگ به ظالمان و ستمگران مى داد و خودكامگان را مرتّباً تهديد مى كرد، و مقياس و معيارى براى شناخت حكومت اسلامى از حكومتهاى غاصب و ظالم و كفر آلود بدست مى داد.

آنها براى برداشتن اين مانع از سر راه خود گروهى عالم نماى مزدور را در اختيار گرفتند تا قرآن را به ميل آنها تفسير كنند، و آيات آن را شاهد حقانيّت اين بيگانگان از قرآن، و بى خبران از خدا معرفى كنند و از كسى كه مى خواست قرآن را آن گونه كه هست، تلاوت و تفسير كند مانع مى شدند و به اين ترتيب از قرآن جز خط و رسم و نامى باقى نماند و همچون يك زندانى كه در زندان مخوف انفرادى گرفتار شود از دسترس افكار مردم دور نگه داشته شد و اين همان چيزى است كه امام (عليه السلام) دقيقاً در خطبه بالا به آن اشاره فرموده است.

در روايات اسلامى آمده است «معاويه» هنگامى كه به «مدينه» آمد از كنار مجلسى از بزرگان قريش، عبور كرد، هنگامى كه او را ديدند همه (از ترس) برخاستند جز «ابن عباس»، «معاويه» گفت : ابن عباس ! چرا مثل ديگران برنخاستى ؟ حتماً كينه هاى جنگ «صفّين» مانع شد ؟ تو از اين كار طرفى نمى بندى زيرا «عثمان» مظلوم كشته شد، (و ما به خاطر او قيام كرديم) «ابن عباس» گفت : «عمر بن خطاب» نيز مظلوم كشته شد (چرا براى او فرياد نكشيدى) «معاويه» گفت : «عمر» به دست كافرى كشته شد، «ابن عباس» گفت پس «عثمان» را چه كسانى كشتند ؟ «معاويه» گفت : مسلمانان، «ابن عباس» گفت : اين دليل روشنى بر ضدّ توست.

«معاويه» گفت : به هر حال ما به همه جا نوشته ايم كه هيچ كس حق ندارد فضايل على و اهل بيتش را بازگو كند، زبانت را نگه دار.

«ابن عباس» گفت : اى «معاويه !» ما را از قرائت قرآن نهى مى كنى ؟ «معاويه» گفت نه، «ابن عباس» گفت : از تفسير آن نهى مى كنى ؟ «معاويه» گفت : آرى، بخوان و لكن از معنى آن و آنچه مقصود خداوند بوده است سخن مگو !

سخن در ميان «ابن عباس» و «معاويه» به درازا كشيد، سرانجام «معاويه» گفت : قرآن را بخوانيد و تفسير كنيد اما در مورد آياتى كه فضيلت شما اهل بيت را بيان مى كند سكوت اختيار كنيد سپس افزود : اى ابن عباس ! اگر اين گونه آيات را نيز مى خواهى بخوانى پنهانى بخوان كه هيچ كس از تو نشنود.

سپس «معاويه» به محل اقامت خود بازگشت و دستور داد صد هزار درهم براى «ابن عباس» ببرند (به اين ترتيب تهديد را با تطميع همراه ساخت تا به هر قيمتى ممكن است دهان حق گوى ابن عباس را ببندد(1)).

اينها همان چيزى است كه امام (عليه السلام) دقيقاً در خطبه بالا به آن اشاره فرموده است.

درباره جنايات «بنى اميه» و شناسائى دقيق آنها از نظر قرآن و احاديث اهل سنّت و اعمالى كه براى مسخ و تحريف معارف اسلامى انجام دادند به جلد سوّم همين كتاب صفحه 243 تا 253 مراجعه فرماييد.

* * *

##### 1. بحار الانوار، جلد 44 صفحه 124.

▲تاريخ تكرار مى شود

آنچه در اين خطبه درباره عصر تاريك حكومت امويان بيان شده كه از قرآن جز خط و رسمى باقى نمى ماند منحصر به آن زمان نيست و با نهايت تأسف بارها در نقاط مختلف تكرار شده، هر چند به شدت دوران حكومت «بنى اميه» نبوده است، حتى در عصر و زمان خود نيز نمونه هايى از آن را مى بينيم.

در كلمات قصار حضرت، تعبيرى ديده مى شود كه شايد فراگيرتر از تعبير بالا است مى فرمايد : «يَأتِي عَلَى النّاسِ زَمَانٌ لاَ يَبْقَى فِيْهِمْ مِنَ الْقُرآنِ إِلاَّ رَسْمُهُ وَمَنِ الاِْسْلاَمِ إِلاَّ اِسْمُهُ وَمَسَاجِدُهُمْ يَؤْمئِذ عَامِرَةٌ مِنَ الْبِنَاءِ، خَرابٌ مِنَ الْهُدى، سُكّانُها وَعُمّارُها شَرُّ أَهْلِ الاَْرْضِ مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَةُ وَإلَيْهِمْ تَأْوِى الْخَطِيْئَةُ; بر مردم روزگارى خواهد آمد كه در بين آنان از قرآن جز خطوطش، و از اسلام جز نامش، باقى نماند. مساجدشان در آن زمان از جهت بنا و ساختمان، آباد، امّا از جهت هدايت، خراب است. ساكنان و آبادكنندگان آن بدترين مردم روى زمينند، فتنه و فساد از آنان برمى خيزد و خطاها در آنها لانه مى كند»(1).

##### 1.نهج البلاغه، حکمت 369.

####

▲بخش سوّم

وَإنَّما هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَتَغَيُّبِ آجَالِهِمْ، حَتَّى نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ الَّذِي تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ، وَتُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ، وَتَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ والنِّقْمَةُ.

### ترجمه

آنها كه پيش از شما بودند تنها به جهت آرزوهاى طولانى و پنهان بودن (و فراموش كردن) سرآمد زندگيشان، گمراه و هلاك نشدند، و اين (طول امل و غفلت و بى خبرى از پايان زندگى) همچنان ادامه يافت تا مرگشان فرارسيد، همان مرگى كه به هنگام فرا رسيدنش عذرها پذيرفته نمى شود، و درهاى توبه بسته مى شود و مصيبتهاى سخت و مجازاتها با آن فرا مى رسد.

▲شرح و تفسير

▲عامل بدبختى انسانها

در اين بخش از خطبه امام (عليه السلام) به همگان هشدار مى دهد كه تاريخ امم پيشين را مطالعه كنند، و درباره عوامل بدبختى آنها بينديشند، و درس عبرت گيرند، مى فرمايد : «آنها كه پيش از شما بودند تنها به جهت آرزوهاى طولانى و پنهان بودن (و فراموش كردن) سرآمد زندگيشان، گمراه و هلاك شدند، و اين (طول امل و غفلت و بى خبرى از پايان زندگى،) همچنان ادامه يافت تا مرگشان فرارسيد» (وَإنَّما هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَتَغَيُّبِ آجَالِهِمْ، حَتَّى نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ).

منظور از هلاكت در جمله «وَإنَّما هَلَكَ» به گفته جمعى از مفسران «نهج البلاغه»، هلاكت معنوى يعنى گمراهى است كه نتيجه آن عذاب اخروى مى باشد.

ولى بعيد نيست كه هم هلاكت معنوى و اخروى، و هم هلاكت مادى و دنيوى را شامل بشود يعنى آرزوهاى دور و دراز و فراموش كردن پايان زندگى، و غرق شدن در شهوات، هم آخرت آنها را تباه كرد و هم قدرت و عظمت آنها را در دنيا بر باد داد و سرانجام آنها را گرفتار انواع عذابهاى دنيوى مانند «طوفان قوم نوح» زمين لرزه هاى «قوم لوط» و صاعقه هاى آسمانى اقوام ديگر.

آرى طول امل كه يكى از آثار آن «تَغَيُّبِ آجَالِ» (به فراموشى سپردن سرآمد زندگى) است، از بزرگترين دشمن سعادت انسانهاست چرا كه حجاب ضخيمى در برابر ديد عقل انسان مى افكند و هوا و هوس را بر وجود او حاكم مى سازد، و او را غرق انواع گناهان و معاصى خطرناك مى كند، اين همان چيزى است كه در حديث معروف پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و اميرمؤمنان (عليه السلام) آمده است : «وَاَمّا طُوْلُ الأَملِ فَيُنْسِي الاْخِرَةَ; آرزوهاى دراز، آخرت را به فراموشى مى سپارد»(1).

از جمله «حَتَّى نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ; تا زمانى كه وعده الهى يعنى مرگ آنها فرا رسد»، چنين برمى آيد كه اين افراد در آن لحظه بيدار مى شوند، آرى بيدار مى شوند ولى اين بيدارى براى آنها سودى ندارد و لذا امام (عليه السلام)مى فرمايد : «همان مرگى كه به هنگام فرا رسيدنش عذرها پذيرفته نمى شود و درهاى توبه بسته مى شود و مصائب سخت و مجازاتها با آن فرا مى رسد» (الَّذِي تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ، وَتُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ، وَتَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ(2) والنِّقْمَةُ(3)).

آرى سرچشمه همه آن جنايتها و خلاف كاريها كه در بخش پيشين از اين خطبه، بيان شد حبّ دنيا و طول امل و به فراموشى سپردن سر پايان زندگى است، پايانى كه راه بازگشت، در آن نيست و جبران خطاهاى گذشته در آن ممكن نباشد.

* * *

##### 1. خطبه 42 و بحار الانوار، جلد 70 صفحه 91.
2. «قارعه» از مادّه «قرع» (بر وزن فرع) به معنى كوبيدن چيزى بر چيز ديگرى است و «قارعه» به هر حادثه مهم و سخت و كوبنده گفته مى شود.
3. «نقمة» در اصل به معنى زشت شمردن چيزى است كه گاه با زبان و گاه به صورت مجازاتِ عملى انجام مى شود ولذا غالباً اين واژه به معنى مجازات كردن بكار مى رود.

▲بخش چهارم

أَيُّهَا النَّاسُ، إنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللهَ وُفِّقَ، وَمَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِيلاً هُدِيَ (لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ); فَإنَّ جَارَ اللهِ آمِنٌ، وَعَدُوَّهُ خَائِفٌ; وَإنَّهُ لاَ يَنْبَغِي لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللهِ أَنْ يَتَعَظَّمَ، فَإنَّ رِفْعَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ يَتَوَاضَعُوا لَهُ، وَسَلاَمَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ أَنْ يَسْتَسْلِمُوا لَهُ. فَلاَ تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِيحِ مِنَ الاَْجْرَبِ، والْبَارِي مِنْ ذِي السَّقَمِ. وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرُّشْدَ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي تَرَكَه، وَلَنْ تَأْخُذُوا بِمِيثَاقِ الْكِتَابِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَقَضَهُ، وَلَنْ تَمَسَّكُوا بِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا الذِي نَبَذَهُ. فَالْتَمِسُوا ذلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ، فَإنَّهُمْ عَيْشُ الْعِلْمِ، وَمَوْتُ الْجَهْلِ. هُمُ الَّذِينَ يُخْبِرُكُمْ حُكْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ، وَصَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ، وَظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ; لاَ يُخَالِفُونَ الدِّينَ وَلاَ يَخْتَلِفُونَ فِيهِ; فَهُوَ بَيْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ، وَصَامِتٌ نَاطِقٌ.

### ترجمه

اى مردم ! آن كس كه از خداوند نصيحت بپذيرد، موفق مى شود، و آن كس كه سخن او را دليل و راهنماى خويش قرار دهد، به استوارترين راه هدايت مى گردد; زيرا كسى كه به خدا پناه برد در امان است و دشمن خدا همواره خائف و ترسان، و آن كس كه عظمت خدا را شناخته، سزاوار نيست خودرا بزرگ شمرد; زيرا بزرگى كسانى كه از عظمت خدا آگاهند در اين است كه در برابر او متواضع باشند، و سلامت آنان كه از قدرت (بى انتهاى) او باخبرند اين است كه در مقابل او تسليم باشند. حال كه چنين است، از حق فرار نكنيد آن گونه كه شخص سالم از مبتلا به بيمارى جرب، فرار مى كند، و تندرست از مريض گريزان است.

بدانيد ! شما هرگز راه حق را نخواهيد يافت، مگر اين كه ترك كنندگان آن را بشناسيد، و هرگز به پيمان قرآن وفادار نخواهيد بود مگر اين كه از كسى كه آن پيمان را شكسته است آگاه شويد، و هرگز به قرآن تمسّك نخواهيد جست، مگر اين كه به كسانى كه آن را دور افكنده اند پى ببريد.

اين (آگاهى ها) را از اهلش بياموزيد، چرا كه آنها حيات علم و مرگ جهلند آنها هستند كه حكمشان، شما را از علمشان آگاه مى سازد، و سكوتشان از منطقشان، وظاهرشان از باطنشان.

آنها نه با دين خدا مخالفت مى كنند و نه در آن اختلاف دارند. قرآن در ميان آنها شاهدى صادق است و خاموشى سخنگو (و تمام علوم قرآن نزد آنهاست).

▲شرح و تفسير

▲راه نجات

در بخشهاى قبل، امام (عليه السلام) از گروهى گمراه و خودكامه سخن گفت كه همه حقايق را دگرگون ساختند و آلوده بدترين جنايات شدند، سپس مرگشان فرا رسيد و بى آن كه راه توبه به سوى آنها باز باشد به سراى ديگر شتافتند و گرفتار مجازات الهى شدند.

امام (عليه السلام) در اين بخش، راه نجات را نشان مى دهد تا ديگران گرفتار آن سرنوشت نكبت بار نشوند.

نخست مى فرمايد : «اى مردم آن كس كه از خداوند نصيحت بپذيرد، (و اطاعت فرمانش كند) موفّق مى شود و آن كس كه سخن او را دليل و راهنماى خويش قرار دهد، به استوارترين و مستقيم ترين راه هدايت مى گردد» (أَيُّهَا النَّاسُ، إنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللهَ وُفِّقَ، وَمَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِيلاً هُدِيَ (لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ)).

آرى اين نخستين گام براى هدايت به سوى حق و راه مستقيم است.

و به دنبال آن به ذكر دليل پرداخته مى فرمايد : «زيرا كسى كه به خدا پناه آورد در امان است و دشمن خدا همواره خائف و ترسان است» (فَإنَّ جَارَ اللهِ آمِنٌ، وَعَدُوَّهُ خَائِفٌ).

در گام بعد، براى اين كه مردم به نصايح الهى گوش فرا دهند و باد كبر و غرور از سر بيرون كنند و تسليم فرمانش باشند، مى افزايد : «و آن كس كه عظمت خدا را شناخته سزاوار نيست خودرا بزرگ شمرد، زيرا بزرگى كسانى كه از عظمت خدا آگاهند، در اين است كه در برابر او متواضع باشند، و سلامت آنان كه از قدرت (بى انتهاى) او با خبرند اين است كه در برابرش تسليم گردند !» (وَإنَّهُ لاَ يَنْبَغِي لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللهِ أَنْ يَتَعَظَّمَ، فَإنَّ رِفْعَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ يَتَوَاضَعُوا لَهُ، وَسَلاَمَةَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ أَنْ يَسْتَسْلِمُوا لَهُ).

اشاره به اين كه : آنها كه باد غرور و تكبر در سر دارند از عظمت خدا غافلند و آنها كه به قدرت خويش مى نازند از قدرت خدا آگاه نيستند، آن كس كه عظمت و قدرت خدا را بداند مى فهمد كه ما در برابر او هيچ هستيم، با اين حال، كبر و غرور و قدرت نمايى مفهومى ندارد.

سپس در يك نتيجه گيرى مى فرمايد : «حال كه چنين است از حق فرار نكنيد آن گونه كه شخص سالم از مبتلا به بيمارى جرب فرار مى كند وشخص تندرست از مريض گريزان است» (فَلاَ تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِيحِ مِنَ الاَْجْرَبِ، والْبَارِي(1) مِنْ ذِي السَّقَمِ).

اشاره به اين كه : سلامت و سعادتِ شما در پيروى حق است و گرايش به باطل، نوعى بيمارى و ناتندرستى، ولى مع الاسف ! گروهى گمراه، چنان از حق مى گريزند كه گويى از فرد مبتلا به بيمارى سرايت كننده فرار مى كنند. يا به گفته قرآن « (كَاَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ * فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةِ); آنها از حق گريزانند، گويى گورخران رميده اند كه از مقابل شيرى فرار كرده اند»(2).

سپس امام (عليه السلام) در گام ديگرى براى هدايت مخاطبان به سوى حق و دورساختن از باطل راه روشنى را پيشنهاد مى كند و مى فرمايد «بدانيد شما هرگز راه حق را نخواهيد شناخت مگر آن كه ترك كنندگان آن را بشناسيد، و هرگز به پيمان قرآن وفادار نخواهيد بود مگر اين كه از كسى كه آن پيمان را شكسته است آگاه شويد، و هرگز به قرآن تمسّك نخواهيد جست مگر اين كه به كسانى كه آن را دور افكنده اند، پى ببريد» (وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرُّشْدَ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي تَرَكَهُ، وَلَنْ تَأْخُذُوا بِمِيثَاقِ الْكِتَابِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِي نَقَضَهُ، وَلَنْ تَمَسَّكُوا بِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا الذِي نَبَذَهُ).

اين در واقع يكى از از طرق شناخت حق و باطل است و مشمول قاعده معروف «تُعْرَفُ الاَْشْيَاءُ بِاضْدَادِها; هر چيزى را با ضد آن مى توان شناخت»، مى باشد. تا انسان بيمار نباشد، معنى سلامتى را نمى فهمد و تا تاريكى را نبيند مفهوم روشنايى را تشخيص نمى دهد.

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه چنانكه در بالا آمد راهيابى به سوى حق را شناخت تاركان و مخالفان حق شمرده است و به سه گروه اشاره فرموده است : گروهى كه حق را ترك كرده اند، و گروهى كه پيمان قرآن را شكسته اند، و گروهى كه آن را پشت سرافكنده اند، تفاوت اين سه گروه روشن است; بعضى حق را رها مى كنند بى آن كه آن را تحقير كنند بعضى علاوه بر آن به تحقير حق مى پردازند و بعضى ديگر پيمانهاى الهى را مى شكنند، كه ظاهراً اشاره به آيه شريفه قرآن است كه مى فرمايد : « (اَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِّيِثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لاَ يَقُولُوا عَلَى اللهِ إِلاَّ الحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ); آيا پيمان كتاب خدا از آنها گرفته نشده بود كه بر خدا دروغ نبندند و جز حق نگويند و آنان بارها آن را خوانده بودند»(3).

گرچه اين آيه به ظاهر در مورد «بنى اسرائيل» است ولى درباره ديگران نيز مى تواند صادق باشد.

آرى با شناخت اين تاركان حق، و ناقضان پيمانهاى الهى، و تحقيركنندگان كتاب خدا و شناخت اصولى كه بر زندگى آنها حاكم است و مخالفت با آن، مى توان راه حق را پيدا كرد.

سپس امام (عليه السلام) در آخرين بخش اين خطبه براى كسب اطمينان بيشتر، جهت دست يافتن به حق و درك حقيقتِ مفاهيم قرآن، طريق ديگرى را ارائه مى دهد و آن تمسّك به ذيل عنايت اهل بيت و عترت (عليهم السلام) است كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) آن را به عنوان يكى از دو شىء گرانمايه كه در ميان امّت به يادگار مى گذارد، شمرده است.

امام (عليه السلام) در اين بخش مى فرمايد : «اين (آگاهيها) را از اهلش، بياموزيد، زيرا آنها حيات علم و مرگ جهل اند، آنها هستند كه حكمشان شما را از علمشان، آگاه مى سازد، و سكوتشان از منطقشان، و ظاهرشان از باطنشان، آنها نه با دين خدا مخالفت مى كنند و نه در آن اختلاف دارند، قرآن در ميان آنها شاهدى صادق است و خاموشى سخنگو (و تمام علوم قرآن نزد آنهاست)» (فَالْتَمِسُوا ذلِكَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ، فَإنَّهُمْ عَيْشُ الْعِلْمِ، وَمَوْتُ الْجَهْلِ. هُمُ الَّذِينَ يُخْبِرُكُمْ حُكْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ، وَصَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ، وَظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ; لاَ يُخَالِفُونَ الدِّينَ وَلاَ يَخْتَلِفُونَ فِيهِ; فَهُوَ بَيْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ، وَصَامِتٌ نَاطِقٌ).

در اين جمله هاى كوتاه و پر معنا، امام (عليه السلام) ائمه اهل بيت (عليهم السلام) را به اوصافى معرفى مى كند : نخست اين كه : آنها مايه حيات علم و مرگ جهل اند زيرا علوم الهى و سنّت پيامبر (صلى الله عليه وآله) نزد آنهاست هر جا باشند نور افشانى مى كنند و پرده هاى ظلمانى جهل را مى درند، ديگر اين كه : حكم آنها (خواه حكم به معنى داورى باشد و يا حكم به معنى هرگونه دستور و بيان راه حلها) حكايت از علمشان مى كند، و سكوت پرمعنايشان حكايت از منطق و مقصود آنها مى نمايد (زيرا در بسيارى از موارد، سكوت گوياتر از سخن است) و ظاهر آنها آن قدر آراسته و پاك و خالصانه و مخلصانه است كه از درون پاك و خالصشان خبر مى دهد.

از ويژگيهاى ديگر آنها اين است كه هرگز عملشان بر خلاف دين نيست و در تفسير حقيقت دين، با هم اختلافى ندارند، چرا كه علوم همه آنها از منبع واحدى سرچشمه مى گيرد.

به همين دليل حقيقت و روح دين و قرآن، در ميان آنهاست و همه چيز را از قرآن مى فهمند و همان گونه كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در حديث ثقلين فرمود : هيچ گاه جدايى ميان آنها و قرآن نمى افتد و تمسّك به اين دو مسلمين را از گمراهى و ضلالت مى رهاند.

* * *

##### 1. «بارئ» از مادّه «بُرء» (بر وزن قفل) دراصل داراى دو معناست نخست آفريدن و ايجاد كردن است و به همين جهت خدا را بارى مى گويند و ديگر به معناى دور شدن از چيزى است و به همين جهت به معنى سلامتى و دور شدن از بيمارى به كار مى رود و در خطبه بالا معنى دوّم اراده شده است.
2. مدثر، آيه 50 و 51.
3. اعراف، آيه 169.

▲نكته

▲هر چيز را از ضدش بايد شناخت

راههاى شناخت حق و باطل بسيار است مهم آن است كه انسان تصميم بر شناخت بگيرد و با شجاعت و دقت پيش برود.

يكى از اين طرق همان است كه مولا على (عليه السلام) در خطبه بالا به آن اشاره فرموده است و آن استفاده از مطالعه اضداد است. هنگامى كه انسان سرنوشت شوم گروهى را مى بيند كه در ميان انواع اشتباهات و خطاها و بدبختيها غوطه ورند به خوبى مى فهمد، كه راه صحيح از راه آنها جداست. و اگر مى خواهد در راه حق گام بگذارد بايد اصولى را كه آنها بر آن تكيه كرده اند رها كند، ادب را از بى ادبان بياموزد و عدالت را از ظالمان، و پاكى را از ناپاكان.

گاه تصور مى شود كه اين خطبه، با آنچه در عبارت ديگرى از امام (عليه السلام) آمده است كه به «حارث همدانى» فرمود : «إنَّ دِيْنَ اللهِ لاَ يُعْرَفُ بِالرِّجَالِ بَلْ بِآيَةِ الْحَقِّ فَاعْرِفْ الْحَقَّ تَعْرِفْ اَهْلَه; دين خدا را به وسيله اشخاص نمى توان شناخت بلكه به نشانه هاى روشن حق بايد شناخت بنابراين حق را بشناس تا اهل آن را بشناسى»(1).

ولى اين هر دو صحيح است اما هر كدام در جايى، در آن جا كه حق به روشنى شناخته مى شود شخصيت افراد رابا معيار آن بايد شناخت، آنها كه با حق هماهنگ ترند درستكار، و آنها كه ناهماهنگ ترند بدكارانند، در اين جا اشخاص را با معيار حق مى شناسيم و آن جا كه افراد به خوبى شناخته شده اند و طريق حق مخفى وناشناخته است بايد حق و باطل را به وسيله آنها از هم تشخيص دهيم، مثلاً هنگامى كه عمّار ياسر و ابو جهل را در مقابل هم مى بينيم به خوبى مى دانيم روش عمّار روش حق است وروش هاى ابو جهل ها روش هاى باطلى است.

گاه، هم شناختن اشخاص مشكل مى شود و هم شناختن حق، در اين جا به دوستان و هواداران آن افراد نگاه مى كنيم اگر فرضاً در شخصيت معاويه شك كرديم و ديديم اطرافيان او جمعى منافق، دنياپرستانى همچون عمروعاص و مطرودان عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله) و بازماندگان دوران جاهليتند به خوبى مى توان او را شناخت.

كوتاه سخن اين كه شناخت حق و باطل طرق مختلفى دارد كه در هر مورد بايد از طريق مناسب آن استفاده كرد.

* * *

##### 1. بحار الانوار، جلد 6 صفحه 179.

▲خطبه148(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

في ذكر أهل البصرة

از سخنان امام (عليه السلام) است كه در مورد اهل بصره و طلحه و زبير ايراد فرموده.

##### 1. «سند خطبه»
اين خطبه را قبل از سيّد رضى «ابو مخنف» در كتاب «جمل» ـ بنا به گفته «ابن ابى الحديد» در شرح نهج البلاغه ـ آورده است. مرحوم شيخ «مفيد» نيز آن را با تفاوتهايى (بايد توجه داشت اين تفاوتها كم نيست) در كتاب «ارشاد» آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2 صفحه 332).

▲خطبه در يك نگاه

امام (عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه درباره «طلحه و زبير» سخن مى گويد، كه به ظاهر دست اتحاد به هم دادند و بر ضدّ مولا على (عليه السلام) آهنگ جنگ «جمل» كردند، امام (عليه السلام) پرده از اسرار درون آن دو برمى دارد مى فرمايد : گرچه اينها ظاهراً متّحد شده اند ولى اين موقّتى ومقطعى است و هر يك از آنها، اگر به قدرت رسد ديگرى را از پاى درمى آورد.

در بخش ديگرى از اين خطبه اشاره به «فتنه بصره» و شورش «اصحاب جمل» مى كند و مردم را براى خاموش كردن آتش اين فتنه فرا مى خواند و در پايان به مردم هشدار مى دهد كه مراقب حركات مرموز پيمان شكنان (طلحه و زبير و يارانشان) بوده باشند.

كُلُّ وَاحِد مِنْهُما يَرجُو الاَْمْرَ لَهُ، وَيَعْطِفُهُ عَلَيْهِ دُونَ صَاحِبِهِ، لاَ يَمُتَّانِ إلَى اللهِ بِحَبْل، وَلاَ يَمُدَّانِ إلَيْهِ بِسَبَب. كُلُّ وَاحِد مِنْهُمَا حَامِلُ ضبٍّ لِصَاحِبِهِ، وَعَمَّا قَلِيل يُكْشَفُ قِنَاعُهُ بِهِ ! وَاللهِ لَئِنْ أَصَابُوا الِّذي يُرِيدُونَ لَيَنْتَزِعَنَّ هذَا نَفْسَ هذَا، وَلَيَأْتِيَنَّ هذَا عَلَى هذَا. قَدْ قَامَتِ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ، فَأَيْنَ الْمُحْتَسِبُونَ ! فَقَدْ سُنَّتْ لَهُمُ السُّنَنُ، وَقُدِّمَ لَهُمُ الْخَبَرُ. وَلِكُلِّ ضَلَّة عِلَّةٌ، وَلِكُلِّ نَاكِث شَبهَةٌ. وَاللهِ لاَ أَكُونُ كَمُسْتَمِعِ اللَّدْمِ، يَسْمَعُ النَّاعِيَ، وَيَحْضُرُ الْبَاكِيَ، ثُمَّ لاَ يَعْتَبِرُ !

### ترجمه

هر يك از آن دو نفر (طلحه و زبير)، اميدوار است كه حكومت به دست او بيفتد و آن را به سوى خود مى كشد، نه به سوى رفيقش، آنها نه به رشته اى (از رشته هاى محكم الهى) چنگ زده اند، و نه به وسيله اى به او نزديك شده اند، بلكه هر يك، بار كينه رفيقش رابر دوش مى كشد، و به زودى پرده از روى آن برداشته خواهد شد !

به خدا سوگند ! اگر اين دو به آنچه مى خواهند برسند (و حكومت را در دست گيرند)، اين يكى جان ديگرى را مى گيرد، و آن ديگر مى خواهد اين را از ميان بردارد.

(هم اكنون)، گروه طغيانگر و فتنه انگيز، به پاخاسته اند، كجا هستند پاداش طلبان از خدا ؟ (و مجاهدان مخلص) كه در برابر آنها بايستند و آتش فتنه را خاموش كنند ؟ در حالى كه سنتها براى آنها بيان شده، و از پيش به آنها خبر داده اند.

(به يقين) براى هر ضلالتى، علتى است و براى هر پيمان شكنى ، دستاويز و بهانه اى (هرگز فريب اين بهانه ها را نخوريد).

به خدا سوگند ! من همچون كسى نخواهم بود كه صداى بر سر وسينه كوبيدن سوگواران و نداى خبرگزار مرگ را بشنود، و نزد گريه كنندگان حضور يابد، اما عبرت نگيرد (هرگز در برابر تحركات دشمن غافلگير نخواهم شد).

▲شرح و تفسير

▲در ظاهر متحدند و در باطن دشمن يكديگر !

امام در بخش اوّل اين خطبه، اين حقيقت را براى مردم فاش مى كند كه «طلحه و زبير» ـ آتش افروزان جنگ «جمل» ـ انگيزه الهى ندارند، وجز دنياطلبى و رسيدن به حكومت و قدرت، چيزى در سر نمى پرورانند و به همين دليل اگر آنها به پيروزى رسند، هر يك كوشش مى كند، ديگرى را از ميان بردارد، تا به تنهايى حكومت كند، مى فرمايد :

«هر يك از آن دو (طلحه و زبير) اميدوار است كه حكومت به دست او بيفتد و آن را به سوى خود مى كشد، نه به سوى رفيقش» (كُلُّ وَاحِد مِنْهُما يَرجُو الاَْمْرَ لَهُ، وَيَعْطِفُهُ عَلَيْهِ دُونَ صَاحِبِهِ).

سپس به ذكر دليل آن پرداخته، مى افزايد : «آنها، نه به رشته اى (از رشته هاى محكم الهى) چنگ زده اند و نه به وسيله اى به او نزديك شده اند، بلكه هر يك بار كينه رفيقش را بر دوش مى كشد، و به زودى پرده از روى آن برداشته خواهد شد !» (لاَ يَمُتَّانِ(1) إلَى اللهِ بِحَبْل، وَلاَ يَمُدَّانِ إلَيْهِ بِسَبَب. كُلُّ وَاحِد مِنْهُمَا حَامِلُ ضبٍّ(2) لِصَاحِبِهِ، وَعَمَّا قَلِيل يُكْشَفُ قِنَاعُهُ بِهِ).

«ضب» در اصل به معنى سوسمار است، و عرب معتقد است : اين حيوان، علاوه بر حماقت، بسيار بى عاطفه است تا آن جا كه فرزندان خودرا مى خورد، و به همين دليل ضرب المثلى است در بى عاطفه بودن، امام (عليه السلام) در جمله بالا (حَامِلُ ضبٍّ لِصَاحِبِهِ) از اين ضرب المثل استفاده فرموده و مى گويد : گويى هر كدام از اين دو، سوسمارى را براى ديگرى به ارمغان مى برد و اين تعبير بسيار لطيفى از كينه و عداوت پنهانى آن دو نسبت به يكديگر است.

در ادامه اين سخن مطلب را بى پرده تر بيان كرده، مى افزايد : «به خدا سوگند ! اگر اين دو به آنچه مى خواهند برسند (و حكومت را در دست گيرند) اين يكى جان ديگرى را مى گيرد و آن ديگر مى خواهد اين را از ميان بردارد» (وَاللهِ لَئِنْ أَصَابُوا الِّذي يُرِيدُونَ لَيَنْتَزِعَنَّ هذَا نَفْسَ هذَا، وَلَيَأْتِيَنَّ هذَا عَلَى هذَا).

جالب اين كه آنچه را امام (عليه السلام) در جمله بالا درباره «طلحه و زبير» بيان فرموده، در مورد تمام كسانى كه براى رسيدن به حكومت، دست به دست هم مى دهند و ائتلاف مى كنند، ولى انگيزه الهى ندارند، صادق است. آنها تا زمانى با هم متّحدند و مؤتلف، كه به پيروزى نرسيدند; به مجرّد اين كه پيروز شوند، هر كدام سعى در نابودى ديگرى و به دست گرفتن قدرت بلا منازع دارد، شواهد اين معنا در طول تاريخ بشر در هر زمان و هر مكان ديده مى شود، در حالى كه اگر انگيزه ها الهى باشد، همكارى و ائتلاف پايدار مى ماند و اى بسا هر يك تصدّى حكومت را به ديگرى پيشنهاد كند.

گواه صدق اين گفتار امام (عليه السلام) درباره «طلحه و زبير» امورى است كه در تاريخ «جنگ جمل» حتى پيش از آغاز جنگ و رسيدن به قدرت در ميان آن دو تن آشكار شد، كه در نكته ها به آن اشاره خواهيم كرد إن شاء الله تعالى.

سپس از آن جا كه اين خطبه قبل از «جنگ جمل» ايراد شده است، امام (عليه السلام)مردم را دعوت به قيام بر ضدّ پيمان شكنان و آتش افروزان جنگ مى كند مى فرمايد : (هم اكنون) «گروه طغيانگر و فتنه انگيز، به پاخاسته اند، كجا هستند پاداش طلبان از خدا (و مجاهدان مخلص ؟) كه در برابر آنها بايستند و آتش فتنه را خاموش كنند در حالى كه سنّت ها براى آنها بيان شده و از پيش به آنها خبر داده اند» (قَدْ قَامَتِ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ، فَأَيْنَ الْمُحْتَسِبُونَ(3) ! فَقَدْ سُنَّتْ لَهُمْ السُّنَنُ، وَقُدِّمَ لَهُمُ الْخَبَرُ).

«فئه باغيه» اشاره به هر گروهى است كه در برابر حق و پيشواى عادل، قيام كند اين سخن هم درباره «اصحاب جمل» صادق است وهم درباره دار ودسته «معاويه»، چرا كه همه در مقابل حق قيام كردند و لذا درباره «عمّار» كه در جنگ «صفّين» به وسيله لشكر «معاويه» شهيد شد، در كلمات پيامبر (صلى الله عليه وآله) از قبل آمده است : «يَا عَمَّارُ تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ; اى عمار ! گروه ياغى و طاغى تو را به قتل خواهند رساند»(4).

واژه «مُحْتَسِبُونَ»، اشاره به كسانى است كه خالصانه و براى خدا كار مى كنند، به جهاد مى روند زيرا زحمات خودرا به حساب خدا مى گذارند و چشم اميد به ثواب و پاداش او دارند.

جمله «قدْ سُنَّتْ لَهُمْ السُّنَنُ»، اشاره به اين است كه در سنتهاى پيامبر (صلى الله عليه وآله)راه روشهاى لازم براى قيام در برابر ياغيان و باغيان ارائه شده است و جمله «وَقُدِّمَ لَهُمُ الْخَبَرُ» (از پيش به آنها خبر داده شده است) اشاره به حديث پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) است كه به ياران خود فرمود : «با گروه «ناكثين» (پيمان شكنان) و «قاسطين» (ظالمان) و «مارقين» (از دين برگشته ها) پيكار كنيد»(5).

بنابراين با توجه به آشكار بودن گمراهى گروه فتنه انگيز، و روشن بودن سنتهاى پيامبر (صلى الله عليه وآله) در برابر اين گونه افراد، و پيش بينى سريعى كه در كلام پيامبر (صلى الله عليه وآله) درباره آنها شده، جاى ابهامى باقى نمى ماند و هر مؤمنِ مخلصى بايد در برابر آنها بايستد.

و در ادامه اين سخن مى افزايد : (به يقين) «براى هر ضلالتى، علّتى است و براى هر پيمان شكنى، دست آويز و بهانه اى !» (وَلِكُلِّ ضَلَّة عِلَّةٌ، وَلِكُلِّ نَاكِث شُبهَةٌ).

به يقين امام (عليه السلام) نمى خواهد در اين سخنان، خطاهاى آشكار و اعمال زشت و نادرست «طلحه و زبير» را توجيه كند، بلكه مى خواهد به اين حقيقت اشاره فرمايد، كه گمراهيها بى علّت نيست و علّت آنها غالباً اختيارى است، هواى نفس، دنياپرستى، جاه طلبى، خودكامگى و كبر و غرور و حسد، عامل اصلى بسيارى از گمراهيهاست و اين معنا درباره «طلحه و زبير» كاملاً آشكار است.

وجمله «لِكُلِّ نَاكِث شَبهَةٌ»، اشاره به اين است كه هر پيمان شكنى معمولاً دستاويز و بهانه اى براى خود درست مى كند، تا عوام را بفريبد، و به دنبال خود بكشاند، همان گونه كه «طلحه و زبير» خون «عثمان» را بهانه و دستاويز خود قرار داده بودند تا به اين بهانه كه خليفه پيغمبر (صلى الله عليه وآله) مظلوم كشته شده، گروهى از عوام را بر ضدّ على (عليه السلام) بشورانند و به خواسته هاى هوس آلود، و جاه طلبانه خويش دست پيدا كنند، در حالى كه خودشان از عوامل قتل «عثمان» بوده اند، همان گونه كه در خطبه 137 خوانديم كه امام (عليه السلام) درباره «طلحه و زبير و معاويه» فرمود : «وإِنَّهُمْ لَيَطْلُبُونَ حَقّاً هُمْ تَرَكُوهُ وَدَماً هُمْ سَفَكُوُه; آنها حقى را مطالبه مى كنند، كه خود آن را ترك گفتند، و خونى را كه خود ريختند».

تعبير به «ناكث» (پيمان شكن) اشاره به «طلحه و زبير» كه آنها نخست با على (عليه السلام) بيعت كردند و پيمان وفادارى بستند و سپس آن را شكستند.

و در پايان اين كلام اشاره به اين نكته مهم مى كند كه، بايد مراقب باشيم از سوى دشمن غافلگير نشويم، مى فرمايد : «به خدا سوگند ! من همچون كسى نخواهم بود كه صداى بر سر و سينه كوبيدن (عزاداران)، و نداى خبرگزار مرگ را بشنود، و نزد گريه كنندگان حضور يابد، اما عبرت نگيرد» (وَاللهِ لاَ أَكُونُ كَمُسْتَمِعِ اللَّدْمِ(6)، يَسْمَعُ النَّاعِيَ، وَيَحْضُرُ الْبَاكِيَ، ثُمَّ لاَ يَعْتَبِرُ).

اشاره به اين كه : يك رهبر بيدار و هوشيار، نمى تواند از تحركاتى كه در گوشه و كنار كشور مى گذرد غافل بماند، صداى ناله مظلومان را نشنود و بسيج نيروهاى شيطانى را نبيند.

شبيه همين معنا در خطبه ششم گذشت كه امام (عليه السلام) مى فرمود : «من چنان نيستم كه در خواب بمانم تا دشمن فرا رسد و ضربه هاى خودرا فرود آورد، من تا زنده ام سعى دارم با هوشيارى تمام مراقب مخالفان باشم، و ابتكار عمل را از دست ندهم و با شمشير برنده هواداران حق، با كسانى كه به حق پشت كرده اند نبرد مى كنم».

* * *

##### 1. «يمتّان» از مادّه «متّ» (بر وزن «خط») در اصل به معنى كشيدن طناب و مانند آن است و از آن جا كه اين امر سبب نزديك شدن دلو يا مانند آن مى شود اين واژه به معنى نزديك شدن و تقرّب جستن نيز آمده است و در خطبه بالا به همين معناست.
2. «ضبّ» معانى متعددى دارد از جمله به معنى «كشيدن آب» و «كينه» و «سوسمار» آمده است.
3. «محتسب» از مادّه «حسبه» به معنى كار براى خدا انجام دادن و اجر و پاداش تنها از او خواستن است. واژه «محتسب» گاه به معنى مأمورى كه از طرف حكومت، نظارت بر اجراى احكام دين مى كرد آمده است شايد از اين جهت كه اين كار را با انگيزه الهى انجام مى داد، يا هدفش رسيدگى به حساب كار مردم بود.
4. اين روايت در بسيارى از منابع اهل سنت آمده است از جمله «مسند احمد حنبل» و «صحيح مسلم» و «طبقات ابن سعد» ومنابع فراوان ديگر. (به احقاق الحق، جلد 8 صفحه 422 مراجعه فرماييد).
5. تاريخ بغداد، جلد 13 صفحه 187 طبع دار الفكر.
6. «لدم» در اصل به معنى كوبيدن چيزى بر چيزى است با صدايى كه شديد نباشد.

▲نكته

▲دوستان ديروز و دشمنان امروز

گفتار بالا، بيانگر اين حقيقت بود كه اهل باطل گرچه براى رسيدن به مقصود در آغاز دست يكديگر را مى فشارند و با هم متحد مى شوند ولى هنگامى كه به پيروزى رسيدند هر كدام سعى مى كند، ديگرى را از ميان بردارد و ميوه هاى درخت پيروزى را به تنهايى بچيند.

نمونه روشن آن اتحاد «طلحه و زبير» در جنگ «جمل» است كه موضوع اصلى خطبه را تشكيل مى دهد و جالب اين كه : نشانه هاى اين رقابت ويرانگر، حتى قبل از آغاز جنگ جمل، در ميان آن دوديده مى شد. «ابن ابى الحديد» از مورخان نقل مى كند كه : «آن دو قبل از وقوع جنگ جمل، در مسأله امام جماعت لشكر، با هم اختلاف كردند و هنگامى كه كار اختلاف بالا گرفت «عايشه» براى خاموش كردن آن دو، دستور داد فرزند «طلحه» به نام «محمّد» يك روز امامت جماعت را بر عهده بگيرد و فرزند «زبير» به نام «عبدالله» روز ديگر، تا جنگ پايان يابد»(1).

از سوى ديگر «طلحه» از «عايشه» تقاضا كرد به مردم بگويد : بر او به عنوان اميرالمؤمنين سلام بگويند، «زبير» نيز چنين تقاضايى را داشت، «عايشه» به ناچار سفارش كرد به هر دو به عنوان امير سلام كنند.

و نيز در مسأله فرماندهى لشكر، با يكديگر اختلاف كردند، «طلحه» اصرار داشت او فرمانده لشكر باشد، و «زبير» خودرا شايسته فرماندهى لشكر مى دانست(2).

اینها همه شاهد گویایی است که امام(ع) در این خطبه پیش بینی نموده و می فرماید: هر کدام از آنها فرصتی پیدا کند، دیگری را از میان بر می دارد چرا که انگیزه ی الهی ندارند و انگیزه های نفسانی، همیشه به انحصار طلبی منتهی می شود.

* * *

##### 1. همين معنا در «مروج الذهب مسعودى» در شرح جنگ جمل آمده است و «مسعودى» مى افزايد : تقسيم امامت نماز به اين صورت نيز به سادگى انجام نشد، بلكه بعد از گفتگو و درگيرى طولانى بين «طلحه و زبير» انجام گرفت. (مروج الذهب، جلد 2 صفحه 367 چاپ دار المعرفة بيروت).
2. شرح «نهج البلاغه» «ابن ابى الحديد» جلد 9 صفحه 110.

####

▲خطبه149(1)

وَمِنْ كلام لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

قبل موته

از سخنان امام (عليه السلام) است كه پيش از فرا رسيدن مرگش ايراد فرموده.

##### 1. «سند خطبه»
مرحوم «كلينى» اين خطبه را با كمى تفاوت در كتاب «كافى» جلد 1 صفحه 299 آورده و همچنين «مسعودى» در «مروج الذهب» به صورت مختصرتر و «ابن عساكر» در كتاب «مقتل اميرالمؤمنين» و همگى بر اين نظر اتفاق دارند كه اين خطبه بعد از ضربت «ابن ملجم» و قبل از شهادتِ مولا واقع شده است و از آن جا كه در بخش نامه هاى «نهج البلاغه» نامه 23 قسمت مهمى از اين خطبه آمده است نويسنده مصادر نهج البلاغه اسناد اين خطبه را در آن جا ذكر كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 3 صفحه 247).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در شرح اسناد خطبه آمده است امام (عليه السلام) اين سخنان را زمانى بيان فرمود كه در بستر شهادت افتاده بود، هم در نظر داشت وصيّت كند و هم مى خواست به همگان پند و اندرز دهد.

در حقيقت اين خطبه، از سه بخش تشكيل يافته است بخش اوّل درباره مرگ است كه هيچ كس توان فرار از آن را ندارد و زمان و مكان آن، بر هيچ كس معلوم نيست.

بخش دوّم وصيّت كوتاه و گويا بسيار پر محتوايى است، كه امام (عليه السلام) از خود به يادگار گذاشته، وصيّتى كه دل ها را به خود جذب مى كند و مسير آينده را روشن مى سازد.

در بخش سوّم درسهاى عبرتى را كه مردم مى توانند از شهادت آن حضرت بگيرند بيان مى فرمايد و در ضمن، اين حقيقت را گوشزد مى كند كه وقتى من از ميان شما بيرون بروم، و ديگرى بر جاى من بنشيند متوجه خواهيد شد كه من كه بودم ؟ و چه مى خواستم ؟ و چه در دل داشتم ؟

* * *

▲بخش اوّل

أَيُّهَا النَّاسُ، كُلُّ امْرِىء لاَق مَا يَفِرُّ مِنْهُ فِي فِرَارِهِ. الاَْجَلُ مَسَاقُ النَّفْسِ. وَالْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ. كَمْ أَطْرَدْتُ الأَيَّامَ أبْحَثُهَا عَنْ مَكْنُونِ هذَا الأَمْرِ، فَأَبَى اللهُ إلاَّ إخْفَاءَهُ. هَيْهَاتَ ! عِلْمٌ مَخْزُونٌ !

### ترجمه

اى مردم ! هر كس از آنچه فرار مى كند، در همان حال فرار به آن مى رسد ! «اجل» سرآمد زندگى و پايان حيات است، و فرار از آن، رسيدن به آن است ! چه روزهايى كه من به بحث و كنجكاوى از اسرار و باطن اين امر (پايان زندگى) پرداختم، ولى خداوند جز اخفاى آن را نخواسته است.

هيهات ! اين علمى است پنهان، (و مربوط به ذات پاك خداوند).

▲شرح و تفسير

▲فرار از مرگ ممكن نيست !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه، بر اين امر تأكيد مى كند كه نه تنها فرار از مرگ ممكن نيست، بلكه انسان در حال فرار، به استقبال مرگ مى رود مى فرمايد : «اى مردم ! هر كس از آنچه فرار مى كند، در همان حال فرار به آن مى رسد !، «اجل» سرآمد زندگى و پايان حيات است، و فرار از آن، رسيدن به آن است !» (أَيُّهَا النَّاسُ، كُلُّ امْرِىء لاَق مَا يَفِرُّ مِنْهُ فِي فِرَارِهِ. الاَْجَلُ مَسَاقُ(1) النَّفْسِ. وَالْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ).

در اين كه، چگونه فرار از مرگ سبب ملاقات آن مى شود شارحان «نهج البلاغه» تفسيرهايى دارند.

بعضى مى گويند : منظور از اين جمله كه : «هر كس از مرگى كه فرار مى كند، در همان حال فرار به آن مى رسد» اين است : هنگامى كه اجل فرا رسد و فرمان حركت از دنيا از سوى خداوند صادر شود، حتى داروها نتيجه معكوس مى دهند سركه انگبين، صفرا مى افزايد و آنچه در حال عادى شفابخش بود، سبب مرگ مى شود.

اين احتمال نيز در تفسير جمله بالا داده شده كه، انسان زمانى را كه براى درمان در چنين حالات صرف مى كند او را به پايان عمرش نزديكتر مى سازد(2).

و به تعبير ديگر بسيار ديده شده، انسان از همان چيزهايى كه مى ترسد، به آن گرفتار مى شود و از چيزى كه فرار مى كند، به آن مى رسد و طبق اين تفسير، حكم بالا يك حكم كلى نيست بلكه يك حكم غالبى است.

سپس مى افزايد : «چه روزهايى كه من به بحث و كنجكاوى از اسرار و باطن اين امر (پايان زندگى) پرداختم، ولى خداوند جز اخفاى آن را نخواسته است، هيهات ! اين علمى است پنهان، (و مربوط به ذات پاك خداوند) » (كَمْ أَطْرَدْتُ(3) الأَيَّامَ أبْحَثُهَا عَنْ مَكْنُونِ هذَا الأَمْرِ، فَأَبَى اللهُ إلاَّ إخْفَاءَهُ. هَيْهَاتَ ! عِلْمٌ مَخْزُونٌ).

* * *

##### 1. «مساق» مصدر میمی یا اسم مکان از ماده «سوق» است و به معنی مقصدی است که انسان به آن می رسد یا به تعبیر دیگر پایان راه است.

##### 2. شرح نهج البلاغه «ابن ميثم بحرانى» و «منهاج البرائه خويى» (رحمه الله).
3. «اطردت» از مادّه «طرد» به معنى كنار زدن است و جمله «اطردت الأيام» مفهومش اين است كه روزها را يكى بعد از ديگرى كنار زدم.

###

▲سؤال :

در اين جا سؤالى مطرح شده است و آن اين كه : طبق اخبار زيادى كه از اميرمؤمنان على (عليه السلام) رسيده آن حضرت هم زمان مرگ خودرا به خوبى مى دانست، و هم قاتل خودرا مى شناخت، و در شب شهادت، پيوسته به فرزندانش خبر مى داد، و حتى در اثناى همان ماه «رمضان»، كه در آن شهيد شد با تعبيرات مختلفى اشاره به زمان شهادت خود كرد، حتى از روايت معروفى كه در «كافى» نقل شده، بر مى آيد كه مرغان خانگى حضرت، نيز خبر دار بودند، با اين حال چگونه امام (عليه السلام) مى فرمايد : كه جز خدا كسى از اجل انسانها با خبر نيست ؟(1).

##### 1. «اصول كافى» جلد اوّل باب «ان الأئمه يعلمون متى يموتون» حديث 4.

▲پاسخ :

بعضى به استناد پاره اى از روايات(1)، معتقدند، حالات معصومين (عليهم السلام) و اولياء الله مختلف است، گاه به اراده پروردگار همه چيز را مى دانند، و گاه به اراده حق، مسائلى از آنها پنهان مى شود، حتى ممكن است لحظه ها، متفاوت باشد، «يعقوب» پيامبر (صلى الله عليه وآله) بوى پيراهن «يوسف» را از فاصله دور (از مصر) شنيد، ولى او را در چاه «كنعان» نزديك خود، نديد !

اين احتمال نيز وجود دارد كه آنچه را امام (عليه السلام) در بالا مى فرمايد : يك قانون كلى درباره اجل و سرآمد زندگى همه انسانها باشد، ولى اين قانون كلى مانند همه قوانين كلى، استثنائاتى دارد، چه مانعى دارد كه بعضى از اولياء الله به فرمان خدا و تعليم او، لحظه مرگ خود را بدانند.

در اين جا نكته سوّمى نيز وجود دارد و آن اين كه : علوم معصومين (عليهم السلام) نسبت به مسائل آينده بر اساس «لوح محو و اثبات» است كه قابل تغيير است و به اصطلاح علم به مقتضيات است، نه علم به علت تامه كه قابل تغيير نباشد; زيرا آن قسمت كه نامش «لوح محفوظ» است مخصوص خداوند متعال است مثلاً در داستان حضرت مسيح (عليه السلام) آمده است كه او خبر از فوت عروسى در شب عروسى داد، ولى اين امر واقع نشد چرا كه آنها صدقه اى داده بودند و صدقه مانع از تحقق اين مصيبت شده بود.

شرح اين مطلب را به خواست خدا در جاى خود خواهيم گفت.

* * *

##### 1. «اصول كافى» جلد اوّل باب «ان الأئمه يعلمون متى يموتون» حديث 4.

▲بخش دوّم

أَمَّا وَصِيَّتِي : فَاللهَ لاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً، وَمُحَمَّداً صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، فَلاَ تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ. أَقِيمُوا هذَيْنَ الْعَمُودَيْنِ، وَأَوْقِدُوا هذَيْنِ الْمِصْبَاحَيْنِ، وَخَلاَكُمْ ذَمٌّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا. حُمِّلَ كُلُّ امْرِىء مِنْكُمْ مَجْهُودَهُ، وَخُفِّفَ عَنِ الْجَهَلَةِ. رَبٌّ رَحِيمٌ، وَدِينٌ قَوِيمٌ، وَإمَامٌ عَلِيمٌ. أَنَا بِالاَْمْسِ صَاحِبُكُمْ، وَأَنَا الْيَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ، وَغَداً مُفَارِقُكُمْ ! غَفَرَ اللهُ لِي ولَكُمْ !

### ترجمه

اما وصيّت من اين است كه : چيزى را همتاى خدا قرار ندهيد، و سنّت و شريعت محمّد (صلى الله عليه وآله) را ضايع نكنيد، اين دو ستون را محكم بر پا داريد، و اين دو چراغ پرفروغ را فروزان نگهداريد ! و نكوهشى بر شما نخواهد بود، مادام كه (از اين دو امر) منحرف نشويد. هر كس به اندازه توانايى اش، وظيفه دارد، و به جاهلان تخفيف داده شده است.

پروردگارى مهربان، و دينى استوار، و امام و پيشوايى آگاه داريد. من ديروز همراه (و رهبر) شما بودم، و امروز مايه عبرت شما هستم، و فردا از شما جدا مى شوم ! خداوند من و شما را بيامرزد.

▲شرح و تفسير

▲وصيّت نامه كوتاه و پر محتوا

در بخش دوّم از اين سخن، امام (عليه السلام) وصيّت تاريخى خودرا بيان مى كند و در آن لحظه هاى حساس و سختى كه بر امام (عليه السلام) در بستر شهادت مى گذشت عصاره روح و فكر خودرا در قالب اين وصيّت نامه ريخته و براى پيروان مكتبش به تاريخ مى سپارد، مى فرمايد : «اما وصيّت من اين است كه : چيزى راهتماى خدا قرار ندهيد، و سنّت و شريعت محمّد (صلى الله عليه وآله) را ضايع مكنيد !، اين دو ستون محكم را بر پا داريد، و اين دو چراغ پر فروغ را فروزان نگهداريد، و (در اين حال) نكوهشى بر شما نخواهد بود مادام كه (از اين دو امر) منحرف نشويد» (أَمَّا وَصِيَّتِي : فَاللهَ لاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً، وَمُحَمَّداً صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، فَلاَ تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ. أَقِيمُوا هذَيْنَ الْعَمُودَيْنِ، وَأَوْقِدُوا هذَيْنِ الْمِصْبَاحَيْنِ، وَخَلاَكُمْ ذَمٌّ(1) مَا لَمْ تَشْرُدُوا(2)).

«شرك» در اين جا به معنى وسيع كلمه، اراده شده، كه هم شامل شرك در ذات وصفات مى شود و هم شرك در افعال، و به تعبير ديگر هرگونه گرايش به غير خدا چه در اعتقاد باشد، چه در عمل، در اين تعبير وارد است، همان گونه كه «سنّت» پيامبر (صلى الله عليه وآله) به معنى وسيع آن اراده شده كه شامل تمام برنامه هاى عبادى و اخلاقى و سياسى و اجتماعى مى شود، در واقع تمام اسباب سعادت انسان در اين دو جمله خلاصه شده است. اگر به غير خدا عشق نورزد، و جز رضاى او نطلبد و هواى نفس و شيطان را بر وجود خود حاكم نسازد، و تعليمات پيغمبر گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله) را در تمام زمينه ها اجرا كند، به يقين خوشبخت و سعادتمند است.

به همين دليل امام (عليه السلام) اين دو را تشبيه به دو ستون خيمه كرده است كه تا بر پا هستند، خيمه پناهگاهى است در برابر سوز گرما و سرما و حافظى است در مقابل بسيارى از خطرات، و نيز تشبيه به دو چراغ فروزان كرده، كه در دو طرف انسان باشد، و تمام محيط و مسير را روشن سازد، بديهى است با وجود اين دو چراغ روشن، گمراهى نخواهد بود.

و لذا در ادامه آن فرموده است : اگر به اين دو دستور عمل كنيد، هيچ مذمت و نكوهشى نخواهيد داشت، و كمبودى در دين و ايمان و زندگى شما نخواهد بود، ولى آن را مشروط به اين مى كند كه در ادامه راه نيز منحرف نشويد و در همان مسير توحيد و عمل به سنّت باقى بمانيد.

در واقع تمام اصول و فروع اسلام در اين دو جمله جمع است : «توحيد» شامل تمام اصول اعتقادى مى شود و «حفظ سنّت» پيامبر (صلى الله عليه وآله) شامل تمام دستورات عملى و اخلاقى، و اگر مى فرمايد : با اقامه اين دو اصل ملامتى بر شما نيست به همين دليل است.

و از آن جا كه ممكن است اقامه توحيد و سنّت پيامبر در تمام ابعادش براى همگان ميسّر نباشد چرا كه توان فكرى و جسمى همگان يكسان نيست به دنبال اين سخن چنين مى افزايد : «هر كس به اندازه تواناييش وظيفه دارد، و به جاهلان تخفيف داده شده است» (حُمِّلَ كُلُّ امْرِىء مِنْكُمْ مَجْهُودَهُ، وَخُفِّفَ عَنِ الْجَهَلَةِ).

اين همان چيزى است كه در آيات و روايات كراراً به آن اشاره شده است; قرآن مجيد در يكجا مى فرمايد : « (لا يُكَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا); خداوند هيچ كس را جز به اندازه توانش تكليف نمى كند»(3) و در جاى ديگر مى فرمايد : (لاَ يُكَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلاَّ مَا آتَاهَا); خداوند هيچ كس جز به مقدار توانايى كه به او داده، تكليف نمى كند»(4).

و در حديثى از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است : «يُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ اَنْ يُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ واحِدٌ; خداوند هفتاد گناه جاهل را مى بخشد پيش از آن كه يك گناه از عالم را ببخشد»(5) و در حديث ديگرى از امام باقر (عليه السلام)آمده : «إنَّمَا يُداقُّ الْعِبادَ فِي الْحِسابِ يَوْمَ الْقَيامَةِ عَلَى قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِي الدُّنْيَا; خداوند به هنگام حساب اعمال، هر كس را به اندازه عقلى كه به او در دنيا داده است حساب رسى مى كند»(6) و در واقع مقتضاى عدالت همين است كه تواناييهاى فكرى و جسمانى افراد در سپردن مسئوليتها و حساب رسى در برابر تخلّفات منظور گردد.

به همين دليل، به دنبال آن مى فرمايد : «پروردگارى مهربان، و دينى استوار، و امام و پيشوايى آگاه داريد» (رَبٌّ رَحِيمٌ، وَدِينٌ قَوِيمٌ، وَإمَامٌ عَلِيمٌ).

در واقع در سايه اين سه، همه اسباب سعادت فراهم است. خداوند رحيم، همه راههاى سعادت را به روى انسان گشوده و دينى كه پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) آورده است از استحكام و استوارى بى نظيرى برخوردار است. و امامى كه براى سرپرستى انسانها و اجراى احكام دين منصوب كرده، از هر نظر آگاه است !

واژه امام در اين جا مى تواند اشاره به شخص پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)، يا شخص على (عليه السلام) و يا همه پيشوايان اسلام، از پيامبر خاتم (صلى الله عليه وآله) گرفته، تا وصىّ خاتم، حضرت مهدى ـ سلام الله عليهم اجمعين ـ بوده باشد.

بديهى است چنين خداوند و آيين و امامى، هيچ كس را جز به مقدار توانش تكليف نمى كند.

سرانجام در پايان اين فراز، امام (عليه السلام) به نكته مهمى اشاره مى كند و سخنان خودرا در بخش اوّل و دوّم اين فراز با اين نكته تكميل مى نمايد، مى فرمايد : «من ديروز همراه (و رهبر) شما بودم، و امروز مايه عبرت شما هستم، و فردا از شما جدا مى شوم، خداوند من و شما را بيامرزد» (أَنَا بِالاَْمْسِ صَاحِبُكُمْ، وَأَنَا الْيَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ، وَغَداً مُفَارِقُكُمْ ! غَفَرَ اللهُ لِي ولَكُمْ).

اشاره به اين كه : اگر سه روز زندگى مرا در كنار هم قرار دهيد، مطالب بسيارى به شما مى آموزد. ديروز همچون شما، بلكه رهبر و فرمانده شما بودم، «عمرو بن عبدود»ها را بر خاك سياه مى غلطاندم، درِ «خيبر» را با پنجه آهنين مى گشودم، از رسول خدا (صلى الله عليه وآله) در ميدان جنگ در برابر انبوه دشمن به تنهايى دفاع مى كردم، در ميدان هاى جنگ «جمل و صفّين و نهروان» هنگامى كه شمشير به دست مى گرفتم لشكر دشمن از برابر من فرار مى كردند، ولى امروز با اين فرق شكافته كه در ميان بستر افتاده ام، درس عبرتى براى شما هستم، و فردا مى روم، تنها جاى خالى مرا خواهيد ديد. آيا اين سه روز بيانگر وضع دنيا و بى اعتبارى آن براى همه شما نيست ؟

به راستى سخنى به اين كوتاهى و پرمعنايى كمتر شنيده شده است.

در اين كه منظور از جمله «غَداً مُفَارِقُكُمْ» پيش بينى شهادتش در همان بستر است يا خبر از آينده هاى دور مى دهد كه در تعبيرات عادى از آن به «فردا» تعبير مى شود، در ميان شارحان نهج البلاغه گفتگوست ولى آنچه از قرائن مختلف و گفتگوهاى ديگر امام (عليه السلام) در آن حادثه دلخراش و قبل از آن، استفاده مى شود اين است كه منظور خبر قطعى از همان آينده نزديك است و جمله «إنْ تَثْبُتِ الْوَطْأَةُ...» (اگر من از اين ضربت نجات يابم...) منافاتى با آن ندارد زيرا اين گونه تعبيرات براى بيان مقاصد خاصى معمول است همان گونه كه در قرآن مجيد آمده « (أَفَإِينْ مَاتَ أوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى اَعْقَابِكُمْ)(7); آيا هرگاه پيامبر (صلى الله عليه وآله)بميرد يا كشته شود شما به گذشته خود برمى گرديد ؟» (در حالى كه خداوند عالم بوده كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) به قتل نمى رسد). هدف امام (عليه السلام) نيز در اين جا بيان اين مطلب بوده است كه من اگر مى ماندم اى بسا ضارب خودرا عفو مى كردم.

* * *

##### 1. «خلاكم ذم» ضرب المثلى است در ميان عرب، و مفهومش اين است كه نكوهشى بر شما نيست چرا كه وظيفه خودرا انجام داده ايد. بعضى مى گويند نخستين كسى كه اين جمله را به كاربرد «قصير بن سعد» غلام «جزيمه» (يكى از شاهان عرب) بود كه به دست مردى به نام «زُبَاء» كشته شد. «قصير» به خواهرزاده پادشاه گفت انتقام خون «جزيمه» را بگير، او در پاسخ گفت من چگونه دسترسى به قاتل پيدا كنم او از عقاب آسمان هم گريزپاتر است. «قصير» گفت : «اطلب و خلاك ذم; تو در مقام خونخواهى باش ديگر نكوهشى برتو نخواهد بود» (هر چند دسترسى پيدا نكنى). (شرح نهج البلاغه بيهقى از علماى قرن ششم، صفحه 239 ذيل خطبه مورد بحث).
2. «لم تشردوا» از مادّه «شرد» (بر وزن سرد) به معنى پراكنده شدن و آواره گشتن است و در جمله بالا منظور اين است كه مادامى كه از حق دور نشويد.
3. بقره، آيه 286.
4. طلاق، آيه 7.
5. اصول كافى، جلد 1 صفحه 47 حديث 1.
6. اصول كافى، جلد 1 صفحه 11.
7. آل عمران، آيه 144.

▲بخش سوّم

إنْ تَثْبُتِ الْوَطْأَةُ فِي هذِهِ الْمَزَلَّةِ فَذَاكَ، وَإنْ تَدْحَضِ الْقَدَمُ فَإنَّا كُنَّا فِي أَفْيَاءِ أَغْصَان، وَمَهَابِّ رِيَاح، وَتَحْتَ ظِلِّ غَمَام، اضْمَحَلَّ فِي الْجَوِّ مُتَلَفَّقُهَا، وَعَفَا فِي الأَرْضِ مُخَطُّهَا. وَإنَّمَا كُنْتُ جَاراً جَاوَرَكُمْ بَدَنِي أَيَّاماً، وَسَتُعْقَبُونَ مِنِّي جُثَّةً خَلاَءً : سَاكِنَةً بَعْدَ حَرَاك، وَصَامِتَةً بَعْدَ نُطْق. لِيَعِظْكُمْ هُدُوِّي، وَخُفُوتُ إطْرَاقِي، وَسُكُونُ أَطْرَافِي ، فَإنَّهُ أَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِينَ مِنَ الْمَنْطِقِ الْبَلِيغِ وَالْقَوْلِ الْمَسْمُوعِ. وَدَاعِي لَكُمْ وَدَاعُ امْرِىء مُرْصِد لِلتَّلاَقِي ! غَداً تَرَوْنَ أَيَّامِي، وَيُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرَائِرِي، وَتَعْرِفُونَنِي بَعْدَ خُلُوِّ مَكَانِي وَقِيَامِ غَيْرِي مَقَامِي.

### ترجمه

اگر گام (من) در اين لغزشگاه، ثابت بماند (و از اين ضربت خطرناك رهايئى يابم) اين همان مطلوب ماست، و اگر گام بلغزد (و از اين جهان رخت بربندم جاى تعجّب نيست زيرا) ما در سايه شاخه ها، و مسير وزش بادها و زير سايه ابرهاى متراكمى بوديم كه در آسمان پراكنده شدند و آثارشان روى زمين محو شد (ما نيز خواهيم رفت).

من همسايه اى بودم كه چند روزى در كنار شما زيستم و به زودى از من تنها جسدى بى روح و بى حركت، بعد از آن همه حركتها، و خاموش، بعد از آن همه گفتارها، باقى خواهيد يافت. از حركت ايستادن من، و از كار افتادن چشمهايم، و بى حركتى اعضاى پيكرم بايد شما را پند و اندرز دهد، چرا كه پند و اندرز آن براى عبرت گيرندگان از هر منطق رسا و گفتار شنيدنى مؤثّرتر است. وداع من با شما، وداع كسى است كه آماده ملاقات (پروردگار) است و فردا ارزش زندگى با من را خواهيد دانست و باطن من براى شما آشكار خواهد شد و آن زمان كه جاى خالى مرا ببينيد و ديگرى بر جاى من نشيند، مرا خواهيد شناخت !

▲شرح و تفسير

▲آن زمان كه رفتم مرا خواهيد شناخت !

امام (عليه السلام) در اين بخش از خطبه، سرنوشت آينده خودرا در آن بستر شهادت، شرح مى دهد و وضع مسلمين را بعد از خود نيز تبيين مى كند نخست مى فرمايد : «اگر گام من در اين لغزشگاه ثابت بماند (و از اين ضربت خطرناك رهايى يابم) اين همان مطلوب ماست (تصميم درباره ضاربم يا عفو او بر عهده خود من خواهد بود) و اگر گام بلغزد (و از اين جهان رخت بره بندم جاى تعجب نيست زيرا) ما در سايه شاخه ها و مسير وزش بادها و زير سايه ابرهاى متراكمى بوديم كه در آسمان پراكنده شدند و آثارشان روى زمين محو شد». (إنْ تَثْبُتِ الْوَطْأَةُ(1) فِي هذِهِ الْمَزَلَّةِ(2) فَذَاكَ، وَإنْ تَدْحَضِ(3) الْقَدَمُ فَإنَّا كُنَّا فِي أَفْيَاءِ(4) أَغْصَان، وَمَهَابِّ(5) رِيَاح، وَتَحْتَ ظِلِّ غَمَام، اضْمَحَلَّ فِي الْجَوِّ مُتَلَفَّقُهَا(6)، وَعَفَا(7) فِي الأَرْضِ مَخَطُّهَا(8)).

اين تشبيهات زيبا، و تعبيرهاى گويا، اشاره به اين حقيقت است كه :

زادن و كشتن و پنهان كردن چرخ را رسم و ره ديرين است

يا به گفته شاعر نكته سنج ديگر :

اين سيل متفق بكَنَد روزى اين درخت وين باد مختلف بكُشد روزى اين چراغ !

تاريخ بشر و تجربيات روزمره همه ما، نيز اين حقيقت را بر ملا ساخته است كه زندگى ها همچون سايه هاى درختان و قدرتها، همچون سايه هاى ابرهاست به سرعت مى گذرند و آثارشان براى هميشه برچيده مى شود ولى عجب است كه انسان با ديدن اين همه نمونه ها، پند نمى گيرد، و گويى خودرا از شمول اين قانون بركنار مى بيند.

اين بزرگ معلّم آسمانى، به دنبال اين سخن، با توجه به اين كه مى داند به زودى از اين جهان رخت برمى بندد درس هاى عبرتى از مرگ و شهادت خود براى ديگران بيان مى كند و از آن برنامه اى مى سازد كه سبب بيدارى همه انسانها باشد مى فرمايد : «من همسايه اى بودم كه چند روزى بدنم در كنار شما زيست، و به زودى از من تنها جسدى بى روح، و بى حركت بعد از آن همه حركت ها، و خاموش بعد از آن همه گفتارها، باقى خواهيد يافت» (وَإنَّمَا كُنْتُ جَاراً جَاوَرَكُمْ بَدَنِي أَيَّاماً، وَسَتُعْقَبُونَ مِنِّي جُثَّةً خَلاَءً(9) سَاكِنَةً بَعْدَ حَرَاك(10)، وَصَامِتَةً بَعْدَ نُطْق).

بلا فاصله از آن نتيجه گيرى كرده مى افزايد : «از حركت ايستادن من و از كارافتادن چشمهايم، و بى حركتى اعضاى پيكرم بايد شما را پند و اندرز دهد، چرا كه پند و اندرز آن براى عبرت گيرندگان، از هر منطق رسا و گفتار شنيدنى، مؤثرتر است». (لِيَعِظْكُمْ هُدُوِّي(11)، وَخُفُوتُ(12) إطْرَاقِي(13)، وَسُكُونُ أَطْرَافِي(14) ، فَإنَّهُ أَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِينَ مِنَ الْمَنْطِقِ الْبَلِيغَِ وَالْقَوْلِ الْمَسْمُوعِ).

راستى هم، چنين است چرا كه گويندگان هر چند فصيح و بليغ و نكته سنج باشند، و شنوندگان هر قدر آماده شنيدن، ولى شنيدن كى بود مانند ديدن، هنگامى كه انسان مى بيند در يك لحظه مرد شجاع و نيرومندى كه آوازه او همه جا را پر كرده بود، به جسم بى جانى تبديل مى شود كه حتى پلكهاى چشم او از گردش باز مى ايستد، و لبهايش كمترين حركتى ندارد، بزرگترين درس عبرت را فرا مى گيرد و پايان زندگى و افول قوتها و قدرتها را با چشم خود مشاهده مى كند، تكان مى خورد و در فكر عميقى فرو مى رود، كدام واعظ توان يك چنين تأثيرگذارى را دارد ؟

سرانجام در پايان اين خطبه با مردم وداع مى گويد و خدا حافظى مى كند اما وداعى سوزناك و پر معنا مى فرمايد : «وداع من با شما، وداع كسى است كه آماده ملاقات (پروردگار) است و فردا ارزش ايّام زندگى با من را خواهيد دانست، و باطن من، براى شما آشكار خواهد شد. و آن زمان كه جاى خالى مرا ببينيد، و ديگرى برجاى من نشيند، مرا خواهيد شناخت !» (وَدَاعِي لَكُمْ وَدَاعُ امْرِىء مُرْصِد(15) لِلتَّلاَقِي ! غَداً تَرَوْنَ أَيَّامِي، وَيُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرَائِرِي، وَتَعْرِفُونَنِي بَعْدَ خُلُوِّ مَكَانِي وَقِيَامِ غَيْرِي مَقَامِي).

آرى هنگامى كه آن مظهر عدالت، از ميان مردم رخت بر بست و آن رهبر دلسوز و مهربان جاى خودرا به ديگران سپرد، هنگامى كه آن مخزن علوم الهى كه به هنگام خواندن اين خطبه ها، علم و دانش از زبانش فرو مى ريخت، از ميان مردم رفت و ظالمان و جباران بنى اميه كه جز هوسهاى شيطانى و غرايز حيوانى چيزى را به رسميّت نمى شناختند بر جاى او نشستند وسيل خون بى گناهان را جارى ساختند، مسلمانان فهميدند، چه كسى را از دست داده اند، و چه خسارت عظيمى دامان آنها را گرفته است.

بنابراين تعبير به «غداً» (فردا) همان گونه كه ظاهر عبارت است نه اشاره به عالم برزخ است، نه قيامت، (آن گونه كه بعضى از شارحان پنداشته اند) بلكه اشاره به همان ايّام شوم و تلخ و تاريكى است كه بعد از شهادت اميرمؤمنان (عليه السلام)بر مسلمانان گذشت.

جمله «مُرْصِد لِلتَّلاَقِي» (كسى كه آماده و منتظر ملاقات است) خواه به معنى ملاقات با فرشته مرگ باشد، يا پروردگار، نشان مى دهد كه روح مقدّس على (عليه السلام)پيوندى با اين جهان مادى و زودگذر نداشت، بلكه پيوندش، با عالم بالا، با فرشتگان خدا و با ذات پاك پروردگار بود، و ضربت «ابن ملجم» را مقدمه اى براى اين فوز عظيم و لقاى پروردگار «كعبه» مى دانست و جمله «فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ» شاهد گوياى آن است.

و اگر چند روزى بر طبق حكمت پروردگار روح پاكش در اين قفس تن، زندانى بود، و در كنار مردم دنيا مى زيست، هنگامى كه اين قفس شكسته شد، پر و بال گشود و به هواى كوى دوست پرواز نمود.

خنك آن روز كه پرواز كنم تا بر دوست به هواى سركويش پروبالى بزنم !

* * *

##### 1. «وطأه» به معنى جاى پا و محلّ قدم است و گاه به صورت كنايى به معنى فشار شديد بكار مى رود.
2. «مزلّه» از مادّه «زلل» (بر وزن ضرر) به معنى لغزش گرفته شده، و «مزلّه» يعنى لغزشگاه.
3. «تدحض» از «دَحْض» (بر وزن محض) نيز به معنى لغزش است.
4. «افياء» جمع «فىْء» (بر وزن شىء) به معنى سايه است.
5. «مهابّ» از مادّه «هبوب» به معنى وزش باد گرفته شده و «مهابّ» جمع «مهبّ» به معنى محل وزش بادهاست.
6. «متلفّق» به معنى قطعات به هم پيوسته است از مادّه «لفق» (بر وزن لفظ) به معنى به هم پيوستن قطعات چيزى است (قطعات پارچه، قطعات ابرها و مانند آن).
7. «عفا» از مادّه «عفو» به معنى رها ساختن و ترك نمودن، گرفته شده و از آن جا كه رها ساختن چيزى سبب فرسودگى و پوسيدگى و اندراس مى شود در خطبه بالا و مانند آن به همين معنا (اندراس) آمده است.
8. «مخطّ» از مادّه «خطّ» به معنى محلّ خطوط است.
9. «خلاء» به معنى خالى بودن است.
10. «حراك» و حركت به يك معناست.
11. «هدوّ» بر وزن «غلوّ» به معنى سكون و آرامش و يا عدم قدرت بر حركت است.
12. «خفوت» به معنى سكون و باز ايستادن از حركت است.
13. «اطراق» به معنى پايين انداختن چشم، به جهت ضعف پلكهاست.
14. «اطراف» جمع طرف (بر وزن شرف) به معنى اعضاى بدن است.
15. «مرصد» از مادّه «ارصاد» به معنى آماده و منتظر شدن گرفته شده است.

▲خطبه150(1)

وَمِنْ خطبة لَهُ عَلَيْهِ السَّلامُ

يومى فيها إلى الملاحم ويصف فئة من أهل الضلال

از خطبه هاى امام (عليه السلام) است كه در آن به حوادث آينده، اشاره مى كند و اوصاف گروهى از گمراهان را بيان مى دارد.

##### 1. «سند خطبه»
تنها سندى كه در كتاب مصادر نهج البلاغه براى اين خطبه آمده است كتاب المسترشد طبرى است كه بخش هايى از آخر اين خطبه را با تفاوت هايى نقل كرده و از روايت طبرى چنين برمى آيد كه اين خطبه طولانى تر از آنچه مرحوم سيّد رضى نقل كرده، بوده است و مرحوم سيّد طبق برنامه اى كه دارد تنها به ذكر بخش هايى بسنده كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2 صفحه 337).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از سه بخش تشكيل مى شود. در بخش اوّل از گروهى سخن مى گويد، كه راه راست را رها كرده و به انحراف كشيده شده اند، سپس درباره رهبرى از اهل بيت (عليهم السلام) سخن مى گويد كه با چراغى روشن در فتنه ها وارد مى شود و هدايت مردم را بر عهده مى گيرد، رهبرى كه گره ها را مى گشايد و ملت ها را آزاد مى سازد، كسى كه مدت ها از ديده مردم پنهان خواهد گشت و كسى به او دست نمى يابد.

در بخش دوّم اين خطبه، سخن از افراد ضعيف الايمانى به ميان مى آورد كه به خاطر پيروى از هواى نفس در گمراهى و فتنه ها غوطهورند و گروه ديگرى كه داراى ايمانى راسخ بوده اند و با كفر و شرك و آلودگى پيكار كرده و به قرب الهى رسيده اند.

در بخش سوّم به افرادى اشاره مى كند، كه بعد از رسول خدا (صلى الله عليه وآله) به قهقرا برگشتند و رشته هاى ايمان را گسَستند، از دوستان خدا بريدند و به دشمنان پيوستند، بناى ولايت را از اساس برداشتند و به جايى كه كانون خطا بود، منتقل ساختند.

* * *

▲بخش اوّل

وَأَخَذُوا يَمِيناً وَشِمَالاً ظَعْناً فِي مَسَالِكِ الْغَيِّ، وَتَرْكاً لِمَذَاهِبِ الرُّشْدِ. فَلاَ تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ كَائِنٌ مُرْصَدٌ، وَلاَ تَسْتَبْطِئُوا مَا يَجِيءُ بِهِ الْغَدُ. فَكَمْ مِنْ مُسْتَعْجِل بِمَا إنْ أَدْركَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمُ يُدْرِكْهُ. وَمَا أَقْرَبَ الْيَوْمَ مِنْ تَبَاشِيرِ غَد ! يَا قَوْمِ، هذَا إبَّانُ وُرُودِ كُلِّ مَوْعُود، وَدُنُوٍّ مِنْ طَلْعَةِ مَا لاَ تَعْرِفُونَ. أَلاَ وَإنَّ مَنْ أَدْرَكَهَا مِنَّا يَسْرِي فِيهَا بِسِرَاج مُنِير، وَيَحْذُو فِيهَا عَلَى مِثَالِ الصَّالِحِينَ، لِيَحُلَّ فِيهَا رِبْقاً، وَيُعْتِقَ فِيهَا رِقّاً، وَيَصْدَعَ شَعْباً، وَيَشْعَبَ صَدْعاً، فِي سُتْرَة عَنِ النَّاسِ لاَ يُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَلَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ. ثُمَّ لَيُشْحَذَنَّ فِيهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَيْنِ النَّصْلَ. تُجْلَى بِالتَّنْزِيلِ أَبْصَارُهُمْ، وَيُرْمَى بِالتَّفْسِيرِ فِي مَسَامِعِهمْ، وَيُغْبَقُونَ كَأْسَ الْحِكْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوحِ !

### ترجمه

آنها (مردم آن زمان) به چپ و راست متمايل شده، در مسير ضلالت و گمراهى گام نهاده و راههاى مستقيم را رها كرده اند، درباره آنچه بايد رخ دهد و مورد انتظار است، عجله مكنيد و آنچه را فردا با خود مى آورد، دور مشمريد. چه بسيارند كسانى كه براى چيزى عجله مى كنند كه اگر آن را به دست آورند، (پشيمان مى شوند و) دوست دارند كه به آن نمى رسيدند و چه نزديك است امروز به آغاز فردا.

اى جماعت ! اكنون هنگام فرا رسيدن تمام آنچه (به شما) وعده داده شده است، مى باشد، و نيز هنگام نزديك شدن طلوع چيزى است كه از آن آگاهى نداريد. بدانيد ! آن كس از ما (اهل بيت پيامبر (صلى الله عليه وآله)) كه آن فتنه ها را دريابد، با چراغ روشنى بخش، در آن گام مى نهد و به سيره و روش صالحان (پيامبر و ائمه اهل بيت) رفتار مى كند. او مى آيد تا در آن ميان گره ها را بگشايد، بردگان را آزاد سازد، گمراهان و ستمگران متحد را پراكنده كند، و حق جويان متفرّق را گردهم آورد، او مدّتى در پنهانى از مردم به سر مى برد آن گونه كه پى جويان اثر قدمش را نبينند، هر چند براى يافتن او بسيار جستجو كنند. سپس گروهى (براى يارى او) آماده مى شوند همچون آماده شدن شمشير به دست آهنگر تيزگر. چشم آنان با قرآن روشنى مى گيرد و تفسير آياتش به گوش آنها افكنده مى شود و هر صبح و شام از جام حكمت سيراب مى شوند !

▲شرح و تفسير

▲نابسامانى ها در پرتو وجودش سامان مى يابد

همان گونه كه در بالا آمد اين خطبه در مجموع پيش گويى از حوادث آينده، مى كند و قرائن و تعبيرات موجود در خطبه، به خوبى نشان مى دهد كه سخنان امام (عليه السلام) در اين خطبه اشاره به حوادثِ پيش از قيام مهدى (عليه السلام) و سپس قيام مبارك اوست.

نخست مى فرمايد : «مردم به چپ و راست متمايل شده در مسير ضلالت و گمراهى گام نهاده، وراه هاى مستقيم را رها كرده اند» (وَأَخَذُوا يَمِيناً وَشِمَالاً ظَعْناً فِي مَسَالِكِ الْغَيِّ، وَتَرْكاً لِمَذَاهِبِ الرُّشْدِ).

سپس مى افزايد : «درباره آنچه بايد رخ دهد و مورد انتظار است عجله مكنيد و آنچه را فردا با خود مى آورد، دور مشمريد» (فَلاَ تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ كَائِنٌ مُرْصَدٌ(1)، وَلاَ تَسْتَبْطِئُوا مَا يَجِيءُ بِهِ الْغَدُ).

آن گاه به ذكر دليل براى ترك شتاب پرداخته مى افزايد : «چه بسيارند كسانى كه براى چيزى عجله مى كنند كه اگر آن را به دست آورند (پشيمان مى شوند و) دوست دارند كه به آن نمى رسيدند. و چه نزديك است امروز به آغاز فردا». (فَكَمْ مِنْ مُسْتَعْجِل بِمَا إنْ أَدْركَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمُ يُدْرِكْهُ. وَمَا أَقْرَبَ الْيَوْمَ مِنْ تَبَاشِيرِ(2) غَد).

اشاره به اين كه، براى پيروزيهايى كه بعد از فتنه ها وعده داده شده (به خصوص ظهور مهدى كه در عصر خود پيامبر وعده هاى صريح درباره اقامه عدل و داد در سراسر جهان به وسيله او داده شده است) عجله مكنيد چرا كه هر چيز، زمانى دارد و شرايطى، و تا شرايط آن حاصل نشود، همچون ميوه خامى است كه آن را از درخت بچينند كه موجب پشيمانى و ندامت خواهد شد.

آن گاه، مردم را مخاطب قرار داده مى فرمايد : «اى جماعت ! اكنون، هنگام فرا رسيدن تمام آنچه (به شما) وعده داده شده است، مى باشد (از ظهور فتنه ها و آشوبها و سلطه ظالمان و تحت فشار قرار گرفتن مظلومان) و نيز هنگام نزديك شدن طلوع چيزى است كه از آن آگاهى نداريد (از حكومت عدل و داد و برچيده شدن ظلم و فساد)» (يَا قَوْمِ، هذَا إبَّانُ(3) وُرُودِ كُلِّ مَوْعُود، وَدُنُوٍّ مِنْ طَلْعَةِ مَا لاَ تَعْرِفُونَ).

سپس با بيان روشن ترى از اين ظهور بزرگ، سخن مى گويد و مى فرمايد : «آگاه باشيد ! آن كس از ما (اهل بيت پيامبر (صلى الله عليه وآله)) كه آن فتنه ها را دريابد با چراغ روشنى بخش، در آن گام مى نهد و به سيره و روش صالحان (پيامبر و ائمه اهل بيت) رفتار مى كند» (أَلاَ وَإنَّ مَنْ أَدْرَكَهَا مِنَّا يَسْرِي فِيهَا بِسِرَاج مُنِير، وَيَحْذُو(4) فِيهَا عَلَى مِثَالِ الصَّالِحِينَ).

و در ادامه اين سخن برنامه هاى آن مصلح بزرگ را در چند جمله كوتاه و پرمعنى بيان مى كند، مى گويد : «او مى آيد تا در آن ميان گره ها را بگشايد، بردگان (ملّتها و افراد اسير) را آزاد سازد، گمراهان و ستمگران متحد را پراكنده كند و حق جويان متفرق را گردهم آورد، او (مدّتى) در پنهانى از مردم به سر مى برد آن گونه كه پى جويان اثر قدمش را نبينند، هر چند براى يافتن او بسيار جستجو كنند» (لِيَحُلَّ فِيهَا رِبْقاً(5)، وَيُعْتِقَ فِيهَا رِقّاً، وَيَصْدَعَ(6) شَعْباً(7)، وَيَشْعَبَ صَدْعاً، فِي سُتْرَة عَنِ النَّاسِ لاَ يُبْصِرُ الْقَائِفُ(8) أَثَرَهُ وَلَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ).

اين تعبيرات كاملاً بر مسأله ظهور مهدى (عليه السلام) تطبيق مى كند زيرا او زنجيرهاى اسارت را پاره مى كند و مظلومان در بند را آزاد مى سازد، شوكت ظالمان را در هم مى شكند و جمع آنها را پراكنده مى سازد، سال ها در خفا زندگى مى كند بى آن كه تيزبين ترين جستجوگران بتوانند جاى او را پيدا كنند.

بعضى از شارحان در تفسير جمله هاى بالا احتمالات ديگرى داده اند، كه چون شايان توجه نبود از ذكر آن صرف نظر شد.

جالب توجه اين كه «ابن ابى الحديد» با تعصب خاصى كه در بسيارى از مسائل مربوط به امامت دارد در شرح عبارات فوق تصريح مى كند كه منظور از جمله «وَإنَّ مَنْ أَدْرَكَهَا مِنَّا يَسْرِي فِيهَا بِسِرَاج مُنِير...» مهدى آل محمّد (صلى الله عليه وآله)است و اوصاف بعد را نيز منطبق بر او مى داند هر چند طبق عقيده اى كه اهل سنّت درباره مهدى (عليه السلام) دارند مى گويد او در آخرالزمان متولد مى شود(9).

و در پايان اين بخش به اصحاب و ياران آن حضرت و اوصاف آنها اشاره كرده چنين مى فرمايد : «سپس گروهى (براى يارى او) مهيّا مى شوند همچون مهيّا شدن شمشير به دست آهنگر تيزگر، چشم آنان با قرآن روشنى مى گيرد و تفسير آياتش به گوش آنها افكنده مى شود، و هر صبح و شام از جام حكمت سيراب مى شوند» (ثُمَّ لَيُشْحَذَنَّ(10) فِيهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَيْنِ(11) النَّصْلَ. تُجْلَى بِالتَّنْزِيلِ أَبْصَارُهُمْ، وَيُرْمَى بِالتَّفْسِيرِ فِي مَسَامِعِهمْ، وَيُغْبَقُونَ(12) كَأْسَ الْحِكْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوحِ).

از اين تعبيرات پر معنا به خوبى استفاده مى شود كه ياران آن پيشواى بزرگ و دادگر، مردانى شجاع و بيدار و آگاهند كه از قبل ساخته شده اند و سازندگى درباره آنها همچنان ادامه دارد، قلبشان با آيات قرآن و تفسير كلمات الهى، روشن شده و صبح و شام آموزشهاى تازه اى مى بينند و هر زمان برآمادگى آنها افزوده مى شود.

اما چه كسى اينها را از قبل ساخته است ؟ آيا خودشان يا معلّمان و استادانى كه مأموريت شكوفا كردن اين استعدادها را دارند ؟ ويا ارتباط معنوى آنها با امام (عليه السلام)و رهبر غايبشان ؟ درست بر ما روشن نيست ولى به هر حال آنها افرادى هستند كه لباس همكارى در اين انقلاب بزرگ، بر قامتشان دوخته شده است و شايستگى آن را دارند و به گفته «ابن ابى الحديد» «اين گروه عارفانى هستند كه زهد و حكمت و شجاعت را در وجود خود جمع كرده اند و امثال آنها بايد ياران ولى اللهى باشند كه خدا او را برگزيده است»(13).

از مجموع آنچه در اين بخش از خطبه گذشت، به خوبى برمى آيد كه امام آينده بسيار روشنى را بعد از بروز تاريكى ها و آشكار شدن ظلمتها به مسلمين نويد مى دهد، آينده اى كه به دست تواناى فرزند رشيدش مهدى (عج) رقم مى خورد، و با طلوع خورشيد جمالش، تاريكها و ظلمتها رخت برمى بندد.

* * *

##### 1. «مرصد» از مادّه «رصد» (بر وزن صمد) در اصل به معنى مراقبت از چيزى است و «مرصد» به چيزى گفته مى شود كه مورد مراقبت و انتظار قرار گرفته است.
2. «تباشير» به معنى بشارت و آغاز هر چيزى است (كه در واقع بشارت ورود آن را مى دهد) و «تباشير صبح» به معنى اوايل آن است. بعضى تباشير را جمع تبشير مى دانند ولى از تعبرات عده اى استفاده مى شود كه مفرد است يا جمعى است كه مفرد ندارد.
3. «ابّان» به معنى آغاز و ابتدا و وقت هر چيزى است.
4. «يحذو» از مادّه «حذو» (بر وزن حذف) به معنى پيروى و همانند ساختن گرفته شده است.
5. «ربق» به معنى طنابى است كه در آن گره هاى متعددى باشد و هر گرهى را «ربقه» مى گويند و در جمله بالا به معنى گره هاى مشكلات است.
6. «يصدع» از مادّه «صدع» در لغت به معنى شكافتن به طور مطلق و يا شكافتن اجسام محكم است و از آن جا كه با شكافتن چيزى درونش آشكار مى شود اين كلمه به معنى «اظهار و افشا و آشكار كردن» نيز آمده است.
7. «شعب» به معنى گروه عظيمى از مردم است و در ادبيات امروز به معنى ملت به كار مى رود.
8. «قائف» از مادّه «قوف» (بر وزن خوف) به معنى جستجوى آثار چيزى است و «قائف» به كسى مى گويند كه جستجوگرى در آثار اشيا يا افراد مى كند. قيافه شناسى هم در اصل به همين معناست.
9. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 9 صفحه 128.
10. «ليشحذنَّ» از مادّه «شحذ» در اصل به معنى تيزكردن چاقوست ولى اين واژه به معنى تيزكردن هوش و آماده ساختن نيز به كار مى رود.
11. «قَيْن» به معنى آهنگر است. اين واژه معنى مصدرى هم دارد يعنى آهنگرى و آماده كردن و مرتب ساختن.
12. «يغبقون» از «غبوق» گرفته شده كه به معنى نوشابه اى است كه در عصر مى نوشند در مقابل «صبوح» كه به معنى نوشابه صبح است و مصدر آن «غبق» (بر وزن غبن) مى باشد.
13. شرح ابن ابى الحديد، جلد 9 صفحه 129.

▲نكته

▲قيام مهدى موعود (عليه السلام) قطعى است

در اين خطبه شريفه در فصلى كه گذشت ـ مانند چندين خطبه ديگر از نهج البلاغه ـ بشارات ظهور مهدى (عج) ديده مى شود. بشارتى كه در روايات متواتر از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) به ما رسيده است و به همين دليل هم علماى اسلام اعم از شيعه واهل سنّت بر آن اتفاق نظر دارند و جز افراد بسيار معدودى كه گرفتار نوعى انحراف فكرى هستند آن را انكار نكرده اند و حتى بعضى از علماى معروف اهل سنّت كتاب و يا كتابهايى تحت عنوان تواتر روايات مهدى (عليه السلام) نگاشته اند(1).

از خطبه مورد بحث مانند بسيارى از رواياتى كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و ائمه اهل بيت نقل شده دو امر مهم استفاده مى شود.

نخست اين كه : اين ظهور مقدّس كه براى برچيدن بساط ظلم و گسترش توحيد و عدل، صورت مى گيرد. زمانى خواهد بود كه فساد صحنه جهان را گرفته باشد، يعنى انسانها از ظلم و جور و ستم خسته مى شوند و راههاى اصلاح بسته مى شود و تمام مكتبها و قانونهاى بشرى ناكارآمدى خودرا عملاً ثابت مى كنند و همين امر آمادگى براى پذيرش آن حكومت الهى را افزايش مى دهد.

ديگر اين كه : ياران مهدى (عليه السلام) و اصحاب او براى پياده كردن اين طرح عظيم جهان انسانى افرادى هستند آگاه و دانشمند، شجاع با شهامت و دلسوز و مهربان و همواره گوش به فرمان.

اين بحث كوتاه با حديثى از صحابى معروف «ابو سعيد خدرى» كه در كتاب «مسند احمد حنبل» آمده است پايان مى دهيم او مى گويد : پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)فرمود : «لاَتَقُومُ السَّاعَةُ حَتّى تَمْتَِلأُ الاَْرْضُ ظُلْماً وَعُدْواناً قَال : ثُمَّ يَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ عِتْرتِي أَوْ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يَمْلاَُها قِسْطاً وَعَدْلاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَعُدْواناً; قيامت بر پا نمى شود تا آن زمانى كه زمين پر از ظلم و ستم گردد، سپس مردى از عترت من ـ يا از اهل بيت من ـ خروج مى كند و زمين را پر از عدل و داد مى كند آن گونه كه از ظلم و ستم پرشده است»(2).

همين معنا در «سنن ابى داود» نيز با مختصر تفاوتى نقل شده است(3).

* * *

##### 1. از جمله كتابى است كه دانشمند معروف «شوكانى» به عنوان «التوضيح في تواتر ما جاء في المنتظر...» نگاشته است (براى توضيح بيشتر به كتاب «پيام قرآن» جلد 10 صفحه 423 مراجعه كنيد).
2. مسند احمد، جلد 3 صفحه 36.
3. سنن ابى داود، جلد 4 صفحه 152.

▲بخش دوّم

منها : وَطَالَ الاَْمَدُ بِهِمْ لِيَسْتَكْمِلُوا الْخِزْيَ، وَيَسْتَوْجِبُوا الْغِيَرَ; حَتَّى إذَا اخْلَوْلَقَ الاَْجَلُ، وَاسْتَرَاحَ قَوْمٌ إلَى الْفِتَنِ، وَأَشَالُوا عَنْ لَقَاحِ حَرْبِهِمْ، لَمْ يَمُنُّوا عَلَى اللهِ بِالصَّبْرِ، وَلَمْ يَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِي الْحَقِّ; حَتَّى إذَا وَافَقَ وَارِدُ الْقَضَاءِ انْقِطَاعَ مُدَّةِ الْبَلاَءِ، حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَى أَسْيَافِهمْ، وَدَانُوا لِرَبِّهِمْ بِأَمْرِ وَاعِظِهِمْ.

### ترجمه

مدتى طولانى به آنان مهلت داده شد، تا رسوايى را به حدّ نهايى برسانند و مستحق دگرگونى (نعمتهاى الهى و مجازات او) گردند و هنگامى كه اجل آنها به سر رسد، گروه ديگرى با فتنه ها مماشات كردند و دست از مبارزه با آن كشيدند (ولى گروه ديگرى از مسلمانان راستين به پاخاستند كه) به خاطر صبر و استقامتشان منّتى بر خدا نمى نهادند و بذل جان در راه حق را بزرگ نمى شمردند، تا آن كه به فرمان خدا دوران آزمايش به پايان رسد و (اين گروه مبارز) آگاهى و بينايى خودرا بر شمشيرها حمل كردند (و آگاهانه با دشمن به مبارزه برخاستند) و به فرمان واعظ خويش (قيام مى كنند و) به پرستش پروردگارشان پرداختند.

* * *

▲شرح و تفسير

▲ويژگيهاى ياران مخلص پيامبر (صلى الله عليه وآله)

در اين بخش از خطبه شارحان «نهج البلاغه» راههاى مختلفى را پيموده اند زيرا اوصافى كه در اين بخش آمده و ضمايرى كه در آن وجود دارد، هماهنگ به نظر نمى رسد، به همين جهت بعضى از شارحان، جمله هايى را در تقدير گرفته اند و اين ناهماهنگى را مربوط به جدا سازى و گزينش هاى مختلف «سيّد رضى» دانسته اند كه اگر آن مرحوم تمام خطبه را نقل كرده بود، چه بسا اين ناهماهنگى ديده نمى شد.

به هر حال آنچه مناسب تر در تفسير اين بخش به نظر مى رسد اين است كه امام (عليه السلام) نظر به مردم عصر جاهليّت و سپس دوران ظهور پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) دارد و در اين رابطه اهل آن زمان را به سه گروه تقسيم فرموده است : گمراهان، افراد ضعيف الايمان و مؤمنان شجاع و قوى الايمان.

درباره گروه اوّل مى فرمايد : «مدتى طولانى به آنها مهلت داده شد تا رسوايى را به سر حد نهايى برسانند و مستحق دگرگونى (نعمت هاى الهى و مجازات او) گردند» (وَطَالَ الاَْمَدُ بِهِمْ لِيَسْتَكْمِلُوا الْخِزْيَ، وَيَسْتَوْجِبُوا الْغِيَرَ(1)).

آرى گاه مى شود كه خداوند كسانى را كه در راه عصيان و طغيان اصرار دارند به حال خود وامى گذارد تا رسوايى را به حد اعلا برسانند و مستوجب كيفر الهى شوند. آيات قرآن نيز در موارد مختلفى به آنها اشاره كرده و مجازات آنها را «استدراجى» مى شمرد.

سپس به گروه دوّم و سوّم اشاره كرده مى فرمايد : «هنگامى كه اجل آنها (گروه اوّل) به سررسد گروهى با فتنه ها مماشات كردند و دست از مبارزه با آن كشيدند (ولى گروه ديگرى از مومنان راستين به پاخاستند) آنها به خاطر صبر واستقامتشان منّتى بر خدا نمى نهادند و بذل جان را در راه حق بزرگ نمى شمردند تا آن كه به فرمان خدا دوران آزمايش به پايان رسد (اين گروه مبارز) آگاهى و بينايى خودرا بر شمشيرها حمل كردند (و آگاهانه با دشمن به مبارزه برخاستند) و به فرمان واعظ خويش (پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله)) به پرستش پروردگارشان (خداوند يكتا) پرداختند». (حَتَّى إذَا اخْلَوْلَقَ(2) الاَْجَلُ، وَاسْتَرَاحَ قَوْمٌ إلَى الْفِتَنِ، وَأَشَالُوا(3) عَنْ لَقَاحِ(4) حَرْبِهِمْ، لَمْ يَمُنُّوا عَلَى اللهِ بِالصَّبْرِ، وَلَمْ يَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِي الْحَقِّ; حَتَّى إذَا وَافَقَ وَارِدُ الْقَضَاءِ انْقِطَاعَ مُدَّةِ الْبَلاَءِ، حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَى أَسْيَافِهمْ، وَدَانُوا لِرَبِّهِمْ بِأَمْرِ وَاعِظِهِمْ).

به اين ترتيب صفوف اين سه گروه كه در هر جامعه اى نظير آنها پيدا مى شود از يكديگر جدا مى گردد و هر يك به راه خود مى روند.

جمعى از شارحان نهج البلاغه آنها را به دو گروه تقسيم كرده اند و جمله «اسْتَرَاحَ قَوْمٌ إلَى الْفِتَنِ...» را اشاره به صالحانى دانسته اند كه در مقطع خاصى در برابر فتنه ها خاموش مى نشينند و تقيّه مى كنند تا زمان لازم براى قيام فرا رسد و جمله «لَمْ يَمُنُّوا...» را معطوف بر آن مى دانند.

در اين كه اين قوم و گروه چه كسانى هستند و كى قيام مى كنند و رهبر آنها در چه زمانى ظهور مى كند همان گونه كه اشاره شد شارحان «نهج البلاغه» تفسيرهاى مختلفى دارند. بعضى آن را ناظر به زمان «بنى اميه» مى دانند كه نخست، آنها بر تمام كشور اسلامى سلطه پيدا مى كنند و نيكان و پاكان را از صحنه اجتماع دور مى سازند و صداى مظلومان را خاموش مى كنند ولى چيزى نمى گذرد كه گروهى برضد آنها قيام مى كنند و سلطه آنها را درهم مى پيچنند و آنها را به زباله دان تاريخ مى فرستند.

و بعضى ديگر معتقدند كه آنها ياران حضرت مهدى (ارواحنا فداه) هستند كه بعد از يك دوران ظلم و فساد و تباهى و بيگانگى از خدا، به فرمان پيشوايشان قيام مى كنند و آن را پر از عدل و داد مى سازد پس از آن كه ظلم وجور همه جا را فرا گرفته است.

ولى با توجه به آنچه در بخش بعد مى آيد چنين به نظر مى رسد كه اين گروهها اشاره به مردمى هستند كه در عصر جاهليّت مى زيستند گروهى راه فساد را پيمودند و گروهى بى تفاوت بودند و سرانجام گروهى از صالحان مخلص به پاخاستند و به حمايت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) پرداختند و جان و مال خويش را نثار او كردند و اسلام در همه جا حاكم شد.

جمله «حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَى أَسْيَافِهمْ; آگاهى خودرا بر شمشيرها حمل مى كنند» تعبير بسيار زيبايى است كه نشان مى دهد مبارزات اسلامى بايد بر اساس آگاهى ها باشد و مبارزه فرهنگى بر مبارزه نظامى مقدّم است.

* * *

##### 1. «غير» جمع «غيره» (مثل سير جمع سيره) به معنى دگرگونى ها و حوادث روزگار است كه موجب تغييراتى در نعمتها مى شود و بعضى گفته اند : «غير» مفرد است نه جمع.
2. «اخلولق» از ريشه «خلق» كه يكى از معانى آن كهنگى است گرفته شده، و در اين جا به معنى پايان يافتن و به انتها رسيدن است زيرا لازمه كهنگى پايان يافتن عمر چيزى است.
3. «اشالوا» از ريشه «شول» (بر وزن قول) گرفته شده و در اصل به معنى بالا بردن چيزى است مانند بالا بردن حيوان دم خودرا، و در اين جا به معنى دست برداشتن از مبارزه است.
4. «لقاح» در اصل به معنى باردار ساختن است و در اين جا به معنى آغاز كردن جنگ است.

▲بخش سوّم

حَتَّى إذَا قَبَضَ اللهُ رَسُولَهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى الاَْعْقَابِ، وَغَالَتْهُمُ السُّبُلُ، وَاتَّكَلُوا عَلَى الْوَلاَئِجِ، وَوَصَلُوا غَيْرَ الرَّحِمِ، وَهَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِي أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ، وَنَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَصِّ أَسَاسِهِ، فَبَنَوْهُ فِي غَْيْرِ مَوْضِعِهِ. مَعَادِنُ كُلِّ خَطِيئَة، وَأَبْوَابُ كُلِّ ضَارِب فِي غَمْرَة. قَدْ مَارُوا فِي الْحَيْرَةِ ، وَذَهَلُوا فِي السَّكْرَةِ، عَلَى سُنَّة مِنْ آلِ فِرْعَونَ : مِنْ مُنْقَطِع إلَى الدُّنْيَا رَاكِن، أَوْ مُفَارِق لِلدِّينِ مُبَايِن.

### ترجمه

هنگامى كه خداوند پيامبرش را بر گرفت و قبض روح كرد، گروهى به قهقرا برگشتند و اختلاف و پراكندگى، آنها را هلاك ساخت، تكيه بر غير خدا كردند، و با غير خويشاوندان (يعنى عترت رسول الله) پيوند بر قرار ساختند، و از وسيله اى كه مأمور به مودّت آن بودند دورى گزيدند. آنها بنا (ى خلافت و ولايت) را از اساس و محل اصلى آن برداشته در غير جايگاهش نصب كردند. آنها معدن تمام خطاها، و درهاى هرگونه گمراهى بودند. در حيرت و سرگردانى غوطهور شدند و در مستى و غرور از حق بيگانه گشتند و بر روش آل فرعون حركت كردند. گروهى به دنيا پرداختند و بر آن تكيه نمودند و گروهى از دين جدا گشتند.

* * *

▲شرح و تفسير

▲بازگشت به ارزشهاى جاهلى

در ادامه بحث قبل، كه سخن از عصر جاهليّت و سپس زمان قيام پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و ظهور اسلام بود، امام (عليه السلام) در اين بخش به دوران بعد از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)اشاره كرده و ترسيم دقيق و گويايى از آن را ارائه مى دهد، پرده ها را كنار مى زند و واقعيت ها را روشن مى سازد، مى فرمايد : «اين وضع (قيام صالحان به پيشوايى پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله)) همچنان ادامه داشت تا خداوند پيامبرش را برگرفت (و به سوى خويش فراخواند) در آن هنگام گروهى به قهقرا برگشتند و اختلاف و پراكندگى آنها را هلاك ساخت، تكيه بر غير خدا كردند و با غير خويشاوندان (و اهل بيت پيامبر (صلى الله عليه وآله)) پيوند برقرار ساختند، و از وسيله اى كه مأمور به مودّت آن بودند، دورى گزيدند» (حَتَّى إذَا قَبَضَ اللهُ رَسُولَهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى الاَْعْقَابِ، وَغَالَتْهُمُ(1) السُّبُلُ، وَاتَّكَلُوا عَلَى الْوَلاَئِجِ(2)، وَوَصَلُوا غَيْرَ الرَّحِمِ، وَهَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِي أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ).

منظور از جمله «رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى الاَْعْقَابِ» بازگشت به عصر جاهليّت، وزنده كردن ارزشهاى آن زمان است كه با نهايت تأسف، پس از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)در جامعه اسلامى ظاهر شد، ناصالحان پُستهاى مختلف جامعه را در اختيار گرفتند و صالحان كنار گذارده شدند، و دنياپرستى آشكار گشت، و بيت المال اسلامى كه به همه تعلق داشت تدريجاً در اختيار قشر خاصى قرار گرفت.

جمله «غَالَتْهُمُ السُّبُلُ» اشاره به اختلاف آرايى است كه پس از پيامبر (صلى الله عليه وآله)به وجود آمد و بسيارى از افراد، محكمات اسلام را مطابق سليقه شخصى خود و منافع خويش تفسير كردند، و اين كار موجب گمراهى بسيارى از مردم شد، همان گمراهى كه امام (عليه السلام) از آن، به هلاكت تعبير فرموده است.

منظور از «اتَّكَلُوا عَلَى الْوَلاَئِجِ» اين است كه جمعى از مسلمانان، محرم اسرار خود را از بيگانگان و منافقان انتخاب كردند.

جمله «وَصَلُوا غَيْرَ الرَّحِمِ» اشاره به آيه شريفه (قُلْ لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى); بگو من در برابر رسالتم پاداشى جز مودت خاندانم را از شما نمى طلبم(3)» مى باشد، كه گروهى آن را رها كردند و به غير آنها پيوستند.

و جمله «هَجَرُوا...» تأكيد ديگرى بر همين معناست كه آنها مأمور به مودّت اهل بيت (عليهم السلام) و پيمودن راه ايشان شده بودند، ولى آن را رها ساختند و پيرو ديگران شدند.

سپس امام (عليه السلام) پرده را بالاتر زده و با صراحت بيشترى در مسأله خلافت و تغيير اساس آن، سخن مى گويند، مى فرمايد : «آنها بنا(ى خلافت و ولايت) را از اساس و محل اصلى آن، برداشته در غير جايگاهش، نصب كردند» (وَنَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَصِّ(4) أَسَاسِهِ، فَبَنَوْهُ فِي غَْيْرِ مَوْضِعِهِ).

با اين كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) بارها گاه با صراحت و گاه با كنايه، جانشين خودرا تعيين كرده بود و فرموده بود بعد از من دست از دامان «قرآن و عترتم» برنداريد، ولى با نهايت تأسف اين بناى محكم را ويران كردند و در جايى ديگر بناهاى لرزانى ساختند.

سرانجام امام (عليه السلام) در قسمت هاى پايانى اين خطبه به اوصاف گروهى كه عامل اصلى اين تغيير و دگرگونى بوده، پرداخته چنين مى فرمايد : «آنها معدن تمام خطاها، و درهاى هرگونه گمراهى بودند. در حيرت و سرگردانى غوطهور شدند و در مستى و غرور از حق بيگانه گشتند و بر روش آل فرعون حركت كردند، گروهى به دنيا پرداختند و بر آن تكيه نمودند و گروهى از دين خدا، جدا گشتند» (مَعَادِنُ كُلِّ خَطِيئَة، وَأَبْوَابُ كُلِّ ضَارِب فِي غَمْرَة(5). قَدْ مَارُوا(6) فِي الْحَيْرَةِ ، وَذَهَلُوا فِي السَّكْرَةِ، عَلَى سُنَّة مِنْ آلِ فِرْعَونَ : مِنْ مُنْقَطِع إلَى الدُّنْيَا رَاكِن، أَوْ مُفَارِق لِلدِّينِ مُبَايِن).

اين اوصاف پنج گانه براى آنها بيان مى فرمايد تا نشان دهد كه افكار و اعمال آنها از ريشه خراب بوده است; افرادى فاسد و مفسد، مست و مغرور و دنياپرست و بيگانه از آيين حق.

در توصيف بالا امام (عليه السلام) آنها را به «آل فرعون» تشبيه مى كند; يكى از ويژگيهاى آل فرعون اين بود كه مردم را به دو گروه تقسيم كردند : گروهى «قبطيان» بودند و گروهى «سبطيان»، يا به تعبيرى ديگر : «آل فرعون» و «بنى اسرائيل».

گروه اوّل همه امتيازات را در كشور «مصر» مخصوص خود ساختند و گروه دوّم را به خاك سياه نشاندند; مردانشان را مى كشتند و زنانشان را به اسارت مى گرفتند. و فساد در زمين را به حدّ اعلا رساندند (إنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِي الاَْرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ اَبْنَاءَهُمْ وَيَسْتَحْي نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ)(7).

ادامه خط نفاق جاهليّت بعد از رسول خدا (صلى الله عليه وآله)، نيز همين سنّت فرعونى را به كار بست، در عصر «بنى اميّه» همه امتيازات كشور اسلامى، مخصوص آنها بود و شيعيان على (عليه السلام) و مخلصان اهل بيت را هر جا مى يافتند «تَحْتَ كُلِّ حَجَر وَمَدَر» آنها را مى كشتند يا به سياه چالهاى زندان مى افكندند وصحنه جهانى اسلامى را پر از فساد كردند.

جمله «مُنْقَطِع إلَى الدُّنْيا» اشاره به اين است كه گروهى از آنان رسماً به دنياپرستى روى آوردند، كاخهاى پر زرق و برق آنها سر به آسمان كشيد و زندگى اشرافى آنها يادآور زندگى «كسرا و قيصر» بود، ولى در ميان اطرافيان آنها زهد فروشانى بودند كه ظاهراً علاقه به دنيا نداشتند ولى دين خودرا به دنياى دگران فروخته بودند، به نفع آنها حديث جعل مى كردند و به پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله) نسبت مى دادند، و توجيه گر اعمال زشت و ننگين آنها بودند كه مصداقهاى آن بر همه روشن است.

* * *

##### 1. «غالتهم» از مادّه «غول» (بر وزن قول) در اصل به معنى فسادى است كه به طور پنهانى در چيزى نفوذ مى كند و لذا به قتل هاى مخفى و ترور «غيلة» گفته مى شود. اين واژه به معنى هلاك كردن و نابود ساختن با عوامل پنهانى مى آيد و از آن جا كه گمراهى، هلاكت معنوى است به اين معنى نيز آمده است و در خطبه بالا به همين معنا مى باشد.
2. «ولائج» جمع «وليجة» به معنى محرم اسرار و نيز به معنى نظير و مثل و مانند آمده است.
3. شورى، آيه 23.
4. «رصّ» به معنى چسباندن چيزى به چيز ديگر است و «مرصوص» به هر بناى محكمى اطلاق مى شود. در جمله بالا «رصّ» به معنى مرصوص است و تعبير امام (عليه السلام) به «رص اساسه» از قبيل اضافه صفت به موصوف مى باشد يعنى اساس محكم ولايت.
5. «غمرة» از ريشه «غمر» (بر وزن امر) به معنى از بين بردن آثار چيزى گرفته شده سپس به آب فراوانى كه چيزى را بپوشاند و آثار آن را از بين ببرد اطلاق شده است و در خطبه بالا اشاره به كسانى است كه در غفلت و گمراهى فرورفته اند.
6. «ماروا» از مادّه «مور» (بر وزن فور) به معنى جريان سريع و موّاج شدن است.
7. قصص، آيه 4.

▲نكته

▲سرنوشت منحرفان از ولايت

اين خطبه در زمره قوى ترين خطبه هايى است كه از مسأله ولايت اهل بيت دفاع مى كند، هر چند بعضى از شارحان «نهج البلاغه» به سادگى از كنار آن گذشته اند.

امام (عليه السلام) صريحاً در اين خطبه بيان مى كند كه بعد از رحلت رسول خدا (صلى الله عليه وآله)يك حركت ارتجاعى بوجود آمد و اساس آن جدا كردن ولايت از اهل بيت و پشت كردن به توصيه هاى مؤكّد پيامبر (صلى الله عليه وآله) در اين زمينه بود، كه خوش بينانه ترين قضاوت، اين است كه آنها «اجتهاد در مقابل نص» كردند و انجام وصاياى پيامبر (صلى الله عليه وآله) را به مصلحت مسلمين ندانستند.

ولى، به هر حال آتش بياران اين معركه، مهره هاى شناخته شده عصر جاهليّت و دشمنان قسم خورده اى همچون «ابو سفيان» و دارودسته او بودند كه به تدريج در خلافت اسلامى نفوذ كردند، در آغاز پشت صحنه بودند و سرانجام روى صحنه آمدند و همه چيز را در اختيار خود گرفتند، و فجايعى به بارآوردند كه در تاريخ بشريّت بى سابقه يا كم سابقه بود.

اما در خطبه بالا خط سير آنها را دقيقاً ترسيم مى كند و سرانجام كارشان را بيان مى فرمايد.

جالب اين كه : «ابن ابى الحديد» كه تعصّب خاصى در مسأله خلافت بعد از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و خلفاى نخستين دارد، با صراحت اعتراف مى كند كه نظر امام (عليه السلام) در اين خطبه، به مسأله خلافت و ولايت است، منتها با تكلّف زياد سعى دارد آن را مخصوص زمان «بنى اميه» بداند و جمله «حَتَّى إذَا قَبَضَ اللهُ رَسُولَهُ» را از «رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى الاَْعْقَابِ» جدا سازد و به چهل سال بعد از آن پرتاب كند(1); همان توجيهى كه سستى آن بر هر كس نمايان است; چرا كه ظاهر يا صريح كلام امام (عليه السلام) اين است كه حركت به قهقرا بعد از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)بلا فاصله شروع شد، و تاريخ هم نشان مى دهد كه جنايات «بنى اميه» ريشه هايى در عصر خلفا داشت.

قابل توجه اين كه : در «صحيح بخارى» كه معتبرترين كتاب روايى اهل سنّت است به همين نكته اشاره شده كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) از حوادث دردناك بعد از خود خبر داد; در حديثى مى خوانيم كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) فرمود : «يَرِدُ عَلَىَّ الْحَوضَ رِجالٌ مِنْ أَصْحَابِي فَيُحلَّوْنَ عَنْهُ فَأَقُولُ : يَا رَبِّ أَصْحَابِي، فَيَقُولُ إنَّكَ لاَ عِلْمَ لَكَ بِما أَحْدَثُوا بَعْدَكَ إنَّهُمْ اِرْتَدّوُا عَلَى أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرى; گروهى از ياران من روز قيامت در كنار «حوض كوثر» مى خواهند بر من وارد شوند ولى جلوى آنها را مى گيرند، مى گويم : پروردگارا اينها اصحاب منند ! مى فرمايد : تو نمى دانى بعد از تو چه ها كردند ! آنها به عقب برگشتند (و به سنن جاهليّت روى آوردند(2)) (جمله «ارتدوا» قابل دقّت است).

قابل توجه اين كه در «صحيح بخارى» چندين روايت در همين زمينه و در همين باب نقل شده است. كه همه نشان مى دهد پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) از اعمال گروهى از اصحاب خود بعد از رحلتش نگران بود و اين تاييد روشنى است بر آنچه در خطبه بالا پيرامون حوادث دردناك بعد از رحلت پيامبر (صلى الله عليه وآله) آمده است.

در واقع پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) با اين بيان مى خواهد به ياران خود هشدار دهد كه مراقب باشند هرگونه تخلفى، در قيامت مجازات دارد و سعى كنند جزء آن گروه متخلف نباشند.

##### 1. شرح كلام «ابن ابى الحديد» و اعترافات و توجيهات ضعيف او را مى توانيد در جلد 9 شرح نهج البلاغه او صفحه 134 به بعد مطالعه فرماييد.
2. صحيح بخارى، جلد 8 صفحه 217 حديث 165 (باب ما جاء في حوض النبيّ (صلى الله عليه وآله)).

▲حسن ختام :

جلد پنجم اين كتاب با خطبه صد و پنجاهم پايان مى يابد، پايانى جالب و زيبا چرا كه در ايّام ولايت از مسأله ولايت اهل بيت (عليهم السلام) سخن مى گويد همان ولايتى كه صراط مستقيم و طريق نجات و بازدارنده از هرگونه انحراف و خطاست.

خداوند ! ما را بر ولايت آنها پايدار بدار ! و با ولايت آنها محشور بگردان ! و ما را از رهروان راستين راه آنها قرار ده ! إنك حميد مجيد وبالاجابة جدير وعلى كلّ شيء قدير !

پايان جلد پنجم

محرم 1424

اسفند ماه 1381