پیام امام امیرالمؤمنین(ع) جلد 4

اين كتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه كه توسط معظم له و با همكارى جمعى از فضلاى حوزه علميه نگاشته شده و در سال 82 به عنوان بهترين كتاب سال برگزيده شد. اين مجموعه به زبان عربى نيز ترجمه و منتشر شده است.

خطبه 91

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

جود و بخشش بى انتهاى او

نكته

گستردگى نعمت هاى خداوند

بخش دوّم

شرح و تفسير

ببين خداوند چگونه خود را معرّفى كرده

نكته

آيا راسخان در علم تفسير متشابهات را مى دانند؟

بخش سوم

شرح و تفسير

اى برتر از خيال و قياس و گمان و وهم!

بخش چهارم

شرح و تفسير

همه از تدبير او سخن مى گويند

بخش پنجم

شرح و تفسير

تو بى نظير و بى همتايى!

نكته

مجسِّمه كيانند؟

بخش ششم

شرح و تفسير

فراتر از احاطه عقلها

بخش هفتم

شرح و تفسير

همه چيز از اراده او سرچشمه مى گيرد!

بخش هشتم

شرح و تفسير

راز و رمز آفرينش

نكته

روشن ترين راه خداشناسى

بخش نهم

شرح و تفسير

آفرينش آسمانها

نكته

ويژگيهاى آسمانها

بخش دهم

شرح و تفسير

آفرينش خورشيد و ماه و ستارگان و شهاب ها

نكته ها

ستارگان ثابت و سيّار

حالات ستارگان

سعد و نحس ستارگان

بخش يازدهم

شرح و تفسير

آفرينش فرشتگان

بخش دوازدهم

شرح و تفسير

مأموريتهاى فرشتگان

نكته

چرا فرشتگان واسطه وحى اند؟

بخش سيزدهم

شرح و تفسير

اوصاف فرشتگان

بخش چهاردهم

شرح و تفسير

فرشتگانى كه تدبير امور جهان مى كنند

بخش پانزدهم

شرح و تفسير

صفات والاى فرشتگان

نكته

انسان ها و فرشتگان

بخش شانزدهم

شرح و تفسير

باز صفات والاى ديگرى از فرشتگان

نكته

باز هم انسانها و فرشتگان

بخش هفدهم

شرح و تفسير

ظاهر شدن خشكى ها و آرام شدن درياها

بخش هيجدهم

شرح و تفسير

ظاهر شدن كوهها و چشمه ها

نكته

اسرار آفرينش كوه ها!

بخش نوزدهم

شرح و تفسير

ابرهاى باران زا و حيات زمين هاى مرده

نكته

گسترش قاعده لطف، در تكوين و تشريع

بخش بيستم

شرح و تفسير

آفرينش آدم و بعثت پيامبران

بخش بيست و يكم

شرح و تفسير

روزى، وسيله بزرگ آزمايش انسان

نكته

آيا روزى هر كس مقدّر است؟

بخش بيست و دوّم

شرح و تفسير

او از همه چيز آگاه است

نكته

تنوّع عجيب موجودات!

بخش بيست و سوم

شرح و تفسير

گستردگى علم الهى

نكته ها

1- وسعت عجيب علم او!

2- علم خداوند به تمام جزئيّات

3- سخن جالبى از ابن ابى الحديد، در شرح اين خطبه

بخش بيست و چهارم

شرح و تفسير

تو اميد منى، تو پناه منى!

نكته

اعجاز بيان!

خطبه 92

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

مرا رها كنيد و به دنبال ديگرى برويد!

نكته ها

1- چرا فرمود دست از من برداريد؟

2- چرا عدالت على(عليه السلام) را بر نمى تابيدند؟

3- چرا وزير بودن آن حضرت بهتر است؟

خطبه 93

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

من چشم فتنه را كور كردم!

نكته

پيشگويى هاى شگفت انگيز امام(عليه السلام)

بخش دوم

شرح و تفسير

فتنه خطرناك بنى اميّه!

نكته ها

1- ويژگى هاى فتنه!

2- حكومت جنايت بار بنى اميّه

بخش سوم

شرح و تفسير

انتقام شديد الهى از بنى اميّه

نكته ها

1- آن كه گريزد ز خراجات شام!

2- سرنوشت عبرت انگيز بنى اميّه!

خطبه 94

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

هيچ فكرى به اوج معرفتش نمى رسد!

بخش دوم (و منها في وصف الانبياء)

شرح و تفسير

موقعيّت ممتاز پيامبران

بخش سوّم

شرح و تفسير

ويژگى هاى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)

نكته ها

1- عظمت مقام پيامبر در نظر ديگران

2- شرافت خاندان پيغمبر(صلى الله عليه وآله)

بخش چهارم

شرح و تفسير

تا مى توانيد عمل كنيد!

خطبه 95

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

نورى كه در تاريكى درخشيد

خطبه 96

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

آغاز و انجام او است!

بخش دوم

شرح و تفسير

سخنانش بيان بود و سكوتش پرمعنا

خطبه 97

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

شما بردگانى هستيد در قيافه اربابان!

بخش دوم

شرح و تفسير

جسم هايتان حاضر و عقل هايتان پنهان است!

بخش سوم

شرح و تفسير

من به وظيفه الهى خود عمل مى كنم امّا شما...

نكته

مقايسه روشنى از مردم عراق و شام!

بخش چهارم

شرح و تفسير

ياران واقعى پيامبر چنين بودند!

نكته ها

1- ولايت و عصمت اهل بيت

2- ويژگى هاى كوفيان و شاميان

3- كدام يك از صحابه؟

خطبه 98

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

مظالم بى حساب بنى اميّه!

نكته

فجايع بى سابقه بنى اميّه!

2- گوشه ديگرى از فجايع بنى اميّه

خطبه 99

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

تقاضاى سلامت دين و تن

بخش دوم

شرح و تفسير

به سرعت همه چيز دنيا پايان مى يابد

بخش سوم

شرح و تفسير

صحنه هاى عبرت انگيز دنيا!

بخش چهارم

شرح و تفسير

درهم كوبنده لذّات

نكته ها

1- دنيا آن قدر هم فريبنده نيست

2- هوشيارترين مردم!

خطبه 100

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

با پرچم حق همراه باشيد

نكته ها

1- رهبران الهى بايد چنين باشند!

2- شكست ها پل هاى پيروزى است!

بخش دوم

شرح و تفسير

در پرتو آل محمّد(صلى الله عليه وآله)

نكته ها

1- يك حديث پرمعنا

2- آخرين مرحله تكامل نعمت هاى الهى

خطبه 101

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

با تمام وجود گواهى مى دهيم

بخش دوّم

شرح و تفسير

آنچه مى گويم عين واقعيّت است

بخش سوم

شرح و تفسير

فتنه حاكمان شام و سرانجام دردناكشان

نكته ها

1- ملاحم چيست؟

2- كوفه كانون طوفان ها و بحران ها

خطبه 102

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

وحشت عظيم محشر!

بخش دوّم

شرح و تفسير

به هوش باشيد، فتنه ها در پيش است!

خطبه 103

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

دنياى بى اعتبار!

نكته

زهد در دنيا چيست؟

بخش دوّم

شرح و تفسير

ساعات عمر به سرعت مى گذرد!

نكته

چشم عبرت بين!

بخش سوم

شرح و تفسير

عالمان و عالم نمايان

نكته

عالمان واقعى كيانند؟

بخش چهارم

شرح و تفسير

نشانه هاى آخر الزّمان

كلام سيّد رضى

نكته

سرچشمه هاى فساد در آخرالزّمان

خطبه 104

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

تحوّلى كه بر اثر بعثت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به وجود آمد

نكته ها

1- آيا پيامبرى از عرب برنخاسته بود؟

2- قدرت در سايه دين

بخش دوّم

شرح و تفسير

شكم باطل را مى شكافم و حق را بيرون مى آورم!

كلام سيّد رضى

خطبه 105

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

اوصاف برجسته پيامبر(صلى الله عليه وآله)

بخش دوم

شرح و تفسير

از شما انتظار نداشتم!

بخش سوم

شرح و تفسير

دست از دامن رهبر الهى خود برنداريد

بخش چهارم

شرح و تفسير

وظايف امام و مردم

خطبه 106

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

ويژگى هاى ارزشمند اسلام

نكته ها:

1- جايگاه دنيا و آخرت در جهان بينى اسلامى

2- اسلام شريعت سهل و آسان

بخش دوّم

شرح و تفسير

صفات و مقامات پيامبر(صلى الله عليه وآله)

كلام مرحوم سيّد رضى

نكته

اعتراف جالب!

بخش سوم

شرح و تفسير

افسوس كه قدر اين نعمت را نشناختيد

نكته

انتقام عجيب عبّاسيان از امويان!

خطبه 107

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

بر زخم دلم مرهم نهاديد

خطبه 108

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

تجلّى خدا بر بندگان

نكته

وسعت علم خداوند

بخش دوّم

شرح و تفسير

توصيف شايسته اى از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)

بخش سوّم

شرح و تفسير

طبيب سيّار!

بخش چهارم

شرح و تفسير

پيكرهاى بى روح!

نكته

وجود بى خاصيّت، همچون عدم است

بخش پنجم

شرح و تفسير

جبّاران بنى اميّه همه چيز را درهم مى كوبند

نكته

يك قانون كلّى درباره حكومت هاى خودكامه!

بخش ششم

شرح و تفسير

بيدار شويد آينده شومى در پيش است!

بخش هفتم

شرح و تفسير

پوستين وارونه!

نكته

آثار سلطه فرومايگان!

خطبه 109

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

اوصاف كمال پروردگار

بخش دوّم

شرح و تفسير

عظمت و عبوديّت فرشتگان

بخش سوم

شرح و تفسير

ترسيم گويايى از سراى ديگر

نكته

عشق هاى مقدّس و نامقدّس

بخش چهارم

شرح و تفسير

مراحل تكان دهنده مرگ

نكته

لحظه هولناك جان دادن

بخش پنجم

شرح و تفسير

رستاخيز انسانها

بخش ششم

شرح و تفسير

آخرين منزلگاه هستى

نكته

برنامه عالى هدايت

بخش هفتم

شرح و تفسير

زهد پيامبر خدا

نكته

شرط اصلى رهبرى پيشوايان

بخش هشتم

شرح وتفسير

شاخه هاى درخت پربار نبوّت

خطبه 110

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

كارآمدترين وسيله ها

نكته

فلسفه احكام

بخش دوّم

شرح و تفسير

از اين راه به سوى خدا آييد

نكته

سرنوشت عالمان بى عمل!

▲خطبه 91

خطبه 91(1) (خطبه اشباح)

و من خطبة له عليه السلام

تعرف بخطبة الاشباح و هى من جلائل خُطَبه(عليه السلام)

رَوى مَسْعدة بن صَدَقة عن الصادق، جعفر بن محمّد(عليهم السلام) أنّه قال: خَطب أميرالمؤمنين(عليه السلام) بهذه الخطبة على منبر الكوفة، و ذلك أنّ رجلا أتاه فقال له: يا أميرالمؤمنين صِفْ لنا ربّنا مثلما نراه عياناً لنزداد له حُبّاً و به معرفةً، فغضب و نادى: الصلاة جامعة، فاجتمع النّاس حتّى غصّ المسجد بأهله، فصعد المنبر و هو مُغضب متغيّر اللون، فحمدالله و أثنى عليه و صلّى على النبىّ(صلى الله عليه وآله) ثمّ قال:...

اين خطبه كه به خطبه «اشباح» معروف است، از خطبه هاى درخشان آن حضرت مى باشد.

مسعدة بن صدقه از امام صادق(عليه السلام) نقل مى كند: اميرمؤمنان(عليه السلام) اين خطبه را بر منبر كوفه به اين جهت ايراد كرد كه شخصى از امام(عليه السلام) خواست، خدا را آن چنان برايش توصيف كند كه گويا او را با چشم مى بيند، تا بر معرفتش افزوده گردد! امام(عليه السلام) از اين سخن خشمگين شد و اعلام كرد همه حاضر شوند; مسجد پر از جمعيّت شد، امام(عليه السلام) بر منبر قرار گرفت، در حالى كه غضبناك بود و رنگ چهره اش متغيّر; پس از ستايش خداوند و درود بر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) چنين فرمود:...

##### 1. سند خطبه: در كتاب «مصادر نهج البلاغه» چنين آمده است كه: تعبير «سيّد رضى» در آغاز اين خطبه، براى پى بردن به سند آن كافى است. چرا كه او اين خطبه را از «مسعدة بن صدقه» از امام صادق(عليه السلام) نقل كرده است و مى دانيم كه «مسعده» داراى كتاب هايى از جمله: كتاب «خطب امير مؤمنان(عليه السلام)» است; اين كتاب تا زمان «سيّد هاشم بحرانى» (محدّث معروف كه در قرن يازدهم مى زيسته) وجود داشته و در اختيار او بوده است; زيرا روايات فراوانى در كتاب معروفش «تفسير برهان» از آن نقل كرده است.
به هر حال، اين خطبه از خطبه هاى مشهور اميرمؤمنان است، كه جمعى از علماى اسلام، قبل و بعد از «سيّد رضى» آن را در كتاب هاى خود نقل كرده اند.«احمد بن عبد ربّه» مالكى در «عقد الفريد» و «شيخ صدوق» در كتاب «توحيد» (با تفاوتى در الفاظ) آن را نقل كرده اند (اين هر دو قبل از سيّد رضى مى زيسته اند.)
سپس «زمخشرى» در «ربيع الأبرار» و «ابن اثير» در «نهايه» بخش هايى از آن را ذكر كرده اند. به گفته مرحوم «سيّد بن طاووس» محتواى اين خطبه به قدرى عظمت دارد كه خودش گواه بر صدق و اعتبارش مى باشد و نيازى به سند متواتر ندارد (چرا كه بسيار بعيد است، چنين مضامينى از غير معصوم صادر شود). (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 168).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از خطبه هاى بسيار پر ارزش، پر محتوا و فصيح و بليغ است، كه گواه ديگرى بر عظمت اميرمؤمنان(عليه السلام) و ارتباطش با عالم قدس، و بهره گيرى اش از علم بى انتهاى الهى است.

«ابن ابى الحديد» در شرح بخشى از اين خطبه مى گويد: «هنگامى كه انسان به اين سخنان ربّانى و الفاظ قدسى نگاه مى كند، فصاحت عرب در نظرش رنگ مى بازد و نسبت سخنان فصحاى عرب به اين خطبه، همچون نسبت خاك است به طلاى ناب; و اگر فرض كنيم عرب توانايى برآوردن الفاظ فصيحى شبيه اين الفاظ را داشته باشد، كجا مى تواند محتوايى اين چنين بياورد; عرب جاهلى (كه در فصاحت معروف است) و حتّى صحابه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به اين معانى عميق آسمانى پى نمى بردند، تا بخواهند از آن سخن بگويند».

سپس «ابن ابى الحديد» بعد از تجليل فراوان از اين خطبه، مى افزايد: «سوگند ياد مى كنم! كه اگر انسان آگاه و دانا در اين سخن دقّت كند، اندامش به لرزه در مى آيد و قلبش تكان مى خورد و عظمت خداوند را با تمام وجود خود احساس مى كند و گويى از كثرت شوق، هوش از سرش مى پرد و روحش مى خواهد از بدن پرواز كند».(1)

به هر حال، اين خطبه داراى چند بخش است كه هر كدام ديگرى را تكميل مى كند:

در بخش اوّل، قسمتى از اوصاف پروردگار جهت آماده كردن افكار براى پذيرش حقايق بعد از آن، آمده است.

در بخش دوّم، به سؤال پرسش كننده اى كه از اوصاف پروردگار پرسيده بود پاسخ مى گويد و معيار را در اسما و صفات پروردگار، قرآن مجيد قرار مى دهد و به او توصيه مى كند كه مخصوصاً در اين بحث، از آيات قرآن جدا نشود.

در بخش سوم، به عدم احاطه علمى انسان به كنه ذات و صفات خدا اشاره مى فرمايد .

در بخش چهارم، از تدبير خداوند در جهان خلقت - كه آينه اى است براى تجلّى ذات و صفات او - بحث مى فرمايد.

در بخش پنجم، سخن از آفرينش آسمان هاى با عظمت است، كه جلوه گاه عظمت خدا است.

در بخش ششم، از آفرينش فرشتگان و صفات و ويژگى آنها سخن مى گويد.

در بخش هفتم، توجّه شنوندگان را از عالم بالا به جهان پايين معطوف مى دارد و از آفرينش زمين سخن به ميان مى آورد.

در بخش هشتم، به آفرينش آدم(عليه السلام) و بعثت انبيا و ارسال رسل اشاره شده است.

در بخش نهم، از علم خداوند به غيوب و آگاهى او بر تمام اسرار وجود انسان و اعمال و نيّات و افكار و اسرار نهفته در درون سينه او، سخن مى گويد.

و بالأخره در دهمين و آخرين بخش، با دعاهاى بسيار پر معنا و پر محتوا، خطبه را به پايان مى برد و از مجموع اين بخش ها، معجون حيات بخشى براى تلطيف روح انسان و سير او در مسير قرب الى الله و اصلاح فكر و اعمال انسان ساخته و در اختيار همگان مى گذارد.(2)

در مورد علّت نامگذارى اين خطبه به عنوان «أشباح» ميان محقّقان گفتگو است. بعضى گفته اند، «اشباح» كنايه از فرشتگان است و از آنجا كه بخش مهمّى از اين خطبه، در مورد فرشتگان سخن مى گويد به خطبه «اشباح» نامگذارى شده است.

بعضى احتمال داده اند كه كلمه «اشباح» در اين خطبه وجود داشته و چون «سيّد رضى» عادت بر اين دارد كه از خطبه گلچين مى كند، و تمام آن را نقل نمى كند اين بخش از خطبه را انداخته است و آن جمله، احتمالا اين بوده است: «وَ كَيْفَ يُوصَفُ بِالأَشْبَاحِ وَ يَنْعَتُ بِالأَلْسُنِ الْفِصَاحِ; چگونه ممكن است خداوند به اشباح و اجسام توصيف شود و چگونه ممكن است زبان هاى فصيح و گويا قدرت، بر بيان وصف او داشته باشند». (اين جمله را مرحوم «صدوق» در كتاب «توحيد» در خطبه اى كه شباهت با قسمتى از خطبه اشباح دارد، آورده است).(3)

احتمال ديگر در اين نامگذارى اين است كه، چون خطبه طولانى بوده و يكى از معانى اصلى «شَبَح» گسترش و وسعت و امتداد چيزى است،(4) به اين نام، ناميده شده است.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه در مقدّمه خطبه خوانديم، حضرت از سؤال شخص سائل، درباره صفات خدا غضبناك شد و مردم را دعوت به اجتماع كرد و اين خطبه جامع را براى همه ايراد فرمود; اين غضب و خشم، مولود چه بود؟

در پاسخ اين سؤال نكاتى به نظر مى رسد; از جمله اينكه: لحن اين سؤال نشان مى دهد كه گويا او انتظار داشت خداوند صفاتى همچون صفات مخلوقين داشته باشد; چون تعبير به «رؤيت» كرد، چيزى كه متناسب عقيده مجسّمه (يعنى آنهايى كه به جسميّت خدا قائلند) بود.

ديگر اينكه، شايد خشم و غضب حضرت از اين نظر بود كه چرا با گذشتن اين همه مدّت از طلوع اسلام، هنوز بعضى از مسلمانان آگاهى كافى از صفات پروردگار ندارند!

يا اينكه!، چرا مخالفان بيست و پنج سال آن حضرت را خانه نشين كردند و نگذاشتند بيشتر به تعليم و تربيت مردم بپردازد و آنها را به معارف اسلام آشنا سازد.

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 425.
2. توجّه داشته باشيد كه اين خطبه در يك تقسيم كلّى، به ده بخش تقسيم شده است، وگرنه برخى از اين بخش ها، به بخش هاى ديگرى نيز تقسيم مى شود; از اين رو، ما در شرح و تفسير اين خطبه، آن را در نهايت به بيست و چهار بخش رسانده ايم.
3. توحيد صدوق، صفحه 79، حديث 34.
4. «ابن فارس» در «مقاييس اللّغة» در تفسير «شبح» مى گويد: «أصْلٌ صَحيحٌ يَدُلُّ عَلى امْتدادِ الشَىءِ فى عَرض، مِنْ ذلِكَ «الشَّبَحُ» وَ هُوَ الشَّخْصُ، سُمَّىِ بِذلِكَ، لأنَّهُ فيهِ إِمتِدادً اَو عَرضاً».

▲بخش اوّل

الْحَمْدُللهِ الَّذِي لاَيَفِرُهُ الْمَنْعُ وَ الْجُمُودُ، وَلاَيُكْدِيهِ الاِْعْطَاءُ وَ الْجُودُ; إِذْ كُلُّ مُعْط مُنْتَقِصٌ سِوَاهُ، وَ كُلُّ مَانِع مَذْمُومٌ مَا خَلاَهُ; وِ هُوَ الْمنَّانُ بِفَوائِدِ النِّعَمِ، وَ عَوائِدِ المَزِيدِ وَ الْقِسَمِ; عِيَالُهُ الْخَلاَئِقُ، ضَمِنَ أَرْزَاقَهُمْ، وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهُمْ، وَ نَهَجَ سَبِيلَ الرَّاغِبِينَ إِلَيْهِ، وَ الطَّالِبِينَ مَا لَدَيْهِ، وَ لَيْسَ بِمَاسُئِلَ بِأَجْوَدَ مِنْهُ بِمَا لَمْ يُسْأَلْ. الأَوَّلُ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لَهُ قَبْلٌ فَيَكُونَ شَىْءٌ قَبْلَهُ، وَ الآخِرُ الَّذِي لَيْسَ لَهُ بَعْدٌ فَيَكُونَ شَىْءٌ بَعْدَهُ، وَالرَّادِعُ أَنَاسِيَّ الاَْبْصَارِ عَنْ أَنْ تَنَالَهُ أَوْ تُدْرِكَهُ، مَا اخْتَلَفَ عَلَيْهِ دَهْرٌ فَيَخْتَلِفَ مِنْهُ الحَالُ، وَ لاَ كَانَ في مَكَان فَيَجُوزَ عَلَيْهِ الاِنتِقَالُ. وَلَوْ وَهَبَ مَا تَنَفَّسَتْ عَنْهُ مَعَادِنُ الْجِبَالِ، وَ ضَحِكَتْ عَنْهُ أَصْدَافُ الْبِحَارِ، مِنْ فِلِزِّ الُّجَيْنِ وَ الْعِقْيَانِ، وَ نُثَارَةِ الدُّرِّ وَ حَصِيدِ الْمَرْجَانِ، مَا أَثَّرَ ذلِكَ في جُودِهِ، وَ لاَ أَنْفَدَ سَعَةَ مَا عِنْدَهُ، وَ لَكَانَ عِنْدَهُ مِنْ ذَخَائِرِ الأَنْعَامِ مَا لاَ تُنْفِدُهُ مَطَالِبُ الأَنَامِ، لاَِنَّهُ الْجَوَادُ الَّذِي لاَ يَغِيضُهُ سُؤَالُ السَّائِلينَ وَ لاَ يُبْخِلُهُ إلْحَاحُ المُلِحِّينَ.

### ترجمه

حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه بازداشتن و امساك چيزى بر دارايى اش نمى افزايد، و سخاوت و بخشش او را فقير نمى سازد; چراكه هر بخشنده اى غير از او دارايى اش نقصان مى يابد، و هركس جز او، دست از عطا و بخشش بازدارد، مذموم شمرده مى شود. اوست بخشنده انواع نعمت ها و افزون كننده درآمدها و بهره ها. همه بندگان جيره خوار اويند، و روزى همه آنها را تضمين كرده، و قوت آنها را معين ساخته است و راه را به علاقه مندان خود، و جويندگانِ آنچه نزد اوست، نشان داده است. چنان نيست كه سخاوت او در آنجا كه از وى چيزى بخواهند، بيشتر از موقعى باشد كه از او نخواهند. او آغازى است كه قبل ندارد، تا پيش از او چيزى باشد، و پايانى است كه بعد ندارد، تا بعد از او وجودى باشد (بلكه از ازل تا ابد بوده و خواهد بود).

مردمك چشم ها را، از مشاهده و درك ذاتش بازداشته است (نه چشم ظاهر او را مى بيند، و نه چشم باطن به كنه ذاتش مى رسد). زمانى بر آن نگذشته تا حالش دگرگون شود، و در مكانى نبوده كه جابه جايى براى او تصوّر شود. اگر آنچه از درون سينه معادن كوهها بيرون مى ريزد، يا از دهان صدف هاى دريا خارج مى شود: از نقره خالص و طلاى ناب و دانه هاى دُرّ و شاخه هاى مرجان (و در يك كلمه، تمام ذخاير جهان) را ببخشد، در جود و سخايش كمترين اثرى نمى گذارد، و از وسعت نعمت هايش نمى كاهد; آن قدر نزد او از ذخاير نعمت ها است، كه تقاضاهاى مردم آن را از ميان نمى برد; چرا كه او سخاوتمندى است كه پاسخ گويى به تقاضاى سائلان، چيزى از او نمى كاهد، و اصرارِ اصراركنندگان، او را به بخل وانمى دارد.

▲شرح و تفسير

▲جود و بخشش بى انتهاى او

همان گونه كه در مقدّمه خطبه آمد، انگيزه ايراد اين خطبه از سوى امام(عليه السلام) اين بود كه شخصى از آن حضرت، توصيف خداوند را خواست; توصيفى كه به منزله عيان و مشاهده باشد و از آنجا كه اين سخن، بوى اعتقاد به جسميّت خداوند، يا لااقلّ داشتن اوصاف ممكنات مى دهد، امام، سخت خشمگين شد و چهره اش دگرگون گشت و براى اصلاح اين گونه طرز فكرها و هدايت به صراط مستقيم در اوصاف الهى، اين خطبه را ايراد فرمود.

به همين دليل، خطبه از دقيق ترين اوصاف پروردگار - كه بيانگر جدايى او از اوصاف همه مخلوقات و تفاوت او با آنهاست - آغاز شده است.

نخست مى فرمايد: «حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه بازداشتن و امساك، چيزى بر دارايى او نمى افزايد، و سخاوت و بخشش، او را فقير نمى سازد». (اَلْحَمْدُللهِ الَّذي لايَفِرُهُ(1) الْمَنْعُ وَ الْجُمُودُ، وَ لاَيُكْدِيهِ(2) الإِعْطَاءُ وَ الْجُودُ).

سپس به دليل آن پرداخته، مى فرمايد: «چون هر بخشنده اى غير از او، داراييش نقصان مى يابد و هر كس جز او، دست از عطا و بخشش باز دارد، مذموم شمرده مى شود». (إذ كُلُّ مُعْط مُنْتَقِصٌ سِوَاهُ، وَ كُلُّ مَانِع مَذْمُومٌْ مَاخَلاَهُ).

مى دانيم يكى از اركان اصلى معرفت صفات پروردگار اين است كه بدانيم او وجودى است از هر نظر بى نهايت و هيچ گونه محدوديتى در ذات و صفات او نيست; بديهى است كه نامحدود، هر چه از او بر دارند، باز هم نامحدود است; يعنى كاستى در آن راه نمى يابد. به اين ترتيب، اگر به هر انسانى به اندازه اين جهان مادّه ببخشد، باز هم كمترين كاستى در خزاينِ نعمت هاى او پديد نمى آيد. و نيز به همين دليل اگر چيزى را از كسى باز دارد، به يقين جاى نكوهش نيست; چون در ذات بى نهايت، بخل تصوّر نمى شود! حتماً دليل و حكمتى داشته است.

به تعبير ديگر: بخشش و منع او بر حسب لياقت ها و استعدادها و شايستگى هاست و از اين رو، جايى براى گفتگو و چون چرا باقى نمى ماند.

در حديث قدسى مى خوانيم: «يا عِبَادِي! لَوْ أَنَّ أَوَّلَكُمْ و آخِرَكُمْ وَ اِنْسَكُمْ وَ جِنَّكُمْ، قَامُوا فِي صَعِيد وَاحِد، فَسَأَلوُنِي فَأَعْطَيْتُ كُلَّ إنْسان مَسْأَلَتَهُ ما نَقَصَ ذلِكَ مِمّا عِنْدِي شَيْئاً إِلاَّ كَما يَنْقُصُ الْمَخِيطُ إذَا دَخَلَ الْبَحْرُ; اى بندگان من! اگر اوّلين و آخرين شما، انسانها و پريان، همه در ميدان وسيعى بايستند و از من تقاضاى (زيادى) كنند و به هر كس آنچه بخواهد بدهم، همه اينها چيزى از خزاين من كم نمى كند، مگر به آن مقدار كه سوزن را وارد دريا كنند و بيرون آورند; (بديهى است چيزى از آب دريا بر سوزن نمى ماند جز رطوبت فوق العاده ناچيز، و اين مثالى است براى كمترين نقصان در برابر بزرگترين منبع; و در واقع حتّى از اين هم كمتر است. يا به تعبير بهتر: هيچ كاستى در خزاين نامتناهى او پيدا نمى شود)»(3) و در حديث قدسى ديگر مى خوانيم كه خداوند مى فرمايد: «إِنَّ مِنْ عِبادِي مَنْ لايُصْلِحُهُ إلاَّ الْفَاقَةُ، وَ لَوْأَغْنَيْتُهُ لأَفْسَدَهُ ذلِكَ; بعضى از بندگان من هستند كه صلاح آنها در آن است كه نيازمند باشند و اگر آنانرا غنى سازم، فاسد مى شوند».(4) سپس در ادامه اين سخن، به اوصاف ديگرى كه در ارتباط با همين جود و عطاى الهى است پرداخته، چنين مى فرمايد: «اوست بخشنده انواع نعمت ها و افزون كننده درآمدها و بهره ها». (وَ هُوَ الْمَنَّانُ بِفَوائِدِ النِّعَمِ، وَ عَوَائِدِ الْمَزِيدِ وَ الْقِسَمِ).

از آنجا كه توجّه به نعمت هاى الهى، بر اساس اين واقعيت كه وجدان انسان، شكر مُنعم را لازم مى شمرد و توجّه بندگان را به او معطوف مى دارد، امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه به سراغ اين معنا مى رود، تا دل هاى شنوندگان را براى پذيرش بحث هاى آينده آماده سازد.

تعبير به «منّان» (از ماده «منّ») به معناى بسيار بخشنده است و «فَوائِدُ النِّعَم» مفهوم وسيعى دارد كه هرگونه نعمت مادّى و معنوى را شامل مى شود. در اينكه چه تفاوتى ميان اين جمله وجمله «عَوَائِدُ الْمَزِيدِ وَ الْقِسَمِ» مى باشد؟ چند احتمال وجود دارد; نخست اينكه، تعبير اوّل اشاره به ضروريّات زندگى است و تعبير دوم اشاره است به مسائل رفاهى و آنچه مايه آرامش و آسايش و لذّت و نشاط مى گردد.

يا اينكه تعبير اوّل اشاره به نعمت هاى فردى است و تعبير دوم (با توجّه به تعبير «أَلْقِسَم» كه از مادّه قسمت است) اشاره به بهره هاى اجتماعى است.

يا اينكه «فَوَائِدُ النِّعمَ» اشاره به روزى هايى است كه به هر حال به سراغ انسان مى آيد، مانند: آب و هوا و نور آفتاب و روزى هاى ناخواسته و بى تلاش; و تعبير به «عَوَائِدُ الْمَزِيدِ وَ الْقِسَم» ناظر به روزى هايى است كه با تلاش و كوشش و مديريّت صحيح و درايت و هوشيارى نصيب انسان مى شود. اين احتمال وجود دارد كه دو تعبير فوق اشاره به همه اين تفسيرها باشد.

در توصيف بعد و ادامه همين مطلب، مى افزايد: «همه بندگان، جيره خوار اويند، و روزى همه آنها را تضمين كرده، و قوت آنها را معيّن ساخته است». (عِيَالُهُ الْخَلاَئِقُ، ضَمِنَ أَرْزَاقَهُمْ، وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهُمْ).

تعبير به «عيال» از يك سو، اشاره به محبّت و عنايت پروردگار نسبت به بندگان است، و از سوى ديگر مقدّمه اى است براى بيان تضمين ارزاق آنها; چرا كه هر كس در برابر عيال و اهل بيت خود، احساس مسئوليّت مى كند. امكان ندارد خداوند بنده اى را بيافريند، ولى روزى او را مقدّر نساخته باشد و اگر مى بينيم در جهان امروز و ديروز، جمعى از گرسنگى جان مى بازند، به دليل مظالم و افزون طلبى هايى است كه ظالمان و ستمگران دارند و بهره ديگران را، غاصبانه به خود اختصاص مى دهند. و گاه نيز به دليل عدم تلاش و كوشش و به كار نبستن مديريّت صحيح است; و گرنه اين سفره گسترده الهى، پاسخگوى نيازهاى همه انسانها تا پايان جهان است.

سپس به نعمت هاى معنوى پرداخته، مى فرمايد: «خداوند راه را به علاقه مندان خود، و جويندگانِ آنچه نزد اوست، نشان داده است، (تا هر كس طالب او و عاشق اوست، در اين راه گام نهد و به جوار قرب او بشتابد)». (وَ نَهَجَ سَبِيِلَ الرَّاغِبِينَ إِلَيْهِ، وَ الطّالِبِينَ مَالَدَيْهِ).

به اين ترتيب، تمام اسباب سعادت انسانها را در جنبه هاى مادّى و معنوى، فراهم ساخته است و راه را از چاه نشان داده، بى آنكه كسى را اجبار به پيمودن، يا ترك سلوك اين راه كند; اين انسانها هستند كه با تصميم و اراده خويش، از اين منابعِ نعمت، مى توانند بهره بگيرند.

در آخرين جمله در رابطه با همين نعمت ها به يكى ديگر از اوصاف خاصّ حضرتش مى پردازد و مى فرمايد: «چنان نيست كه سخاوت خداوند در آنجا كه از وى چيزى بخواهند بيشتر از موقعى باشد كه از او نخواهند» (وَ لَيْسَ بِمَاسُئِلَ بِأَجْوَدَ مِنْهُ بِمَالَمْ يُسْأَلْ).

اين تعبير اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه جود و بخشش خداوند بر اساس لياقت ها و شايستگى هاست، نه بر حسب اصرارها و تقاضاها و اگر دعا يكى از اسباب نعمت هاى الهى است، به خاطر آن است كه دعا كننده اگر شرايط دعا را فراهم سازد، شايستگى و لياقتش فزون مى گردد; چرا كه دعاى صحيح، انسان را به توبه و انابه و اصلاح خويشتن و ذكر خدا وا مى دارد، كه هر كدام سبب شايستگى بيشترى مى شود.

«ابن ابى الحديد» در تفسير جمله «وَ لَيْسَ مَاسُئِلَ بِأَجْوَدَ...» مى گويد: «در آن معناى لطيفى نهفته شده، زيرا اين از ويژگى هاى بشر است كه وقتى مورد درخواست قرار بگيرند و به آنها اصرار كنند، بيشتر اقدام به بخشش مى كنند و اگر كسى سؤال نكند، يا كمتر مى بخشند، (و يا اصلا نمى بخشند) ولى جود و سخاى الهى عام و فراگير است و در همه حال شامل حال بندگان مى شود، (چه درخواست كنند و چه نكنند. هر چند دعا و ذكر خدا و توجّه به ذات پاك او، شايستگى بيشترى براى عطا به انسان مى دهد)».(5)

اضافه بر اين، انسانها به خاطر نياز و نقصانشان نسبت به چيزهايى كه مورد احتياج آنهاست، كمتر سخاوت به خرج مى دهند، تا چيزهايى كه به آن نياز ندارند; ولى از آنجا كه نياز و نقصان در ذات پاك خداوند راه ندارد، اين تفاوت نيز در آنجا بى مفهوم است.

در ادامه اين اوصاف كه مربوط به صفات افعال و رزق و روزى بود، امام(عليه السلام) اشاره به چهار وصف از صفات ذات او مى كند; نخست مى فرمايد: «او آغازى است كه قبل ندارد تا پيش از او چيزى باشد، و پايانى است كه بعد ندارد تا بعداز او وجودى باشد (او از ازل تا ابد بوده و خواهد بود)». (أَلأَوَّلُ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لَهُ قَبْلٌ فَيَكُونَ شَىْءٌ قَبْلَهُ، وَ الآخِرُ الَّذِي لَيْسَ له بَعْدٌ فَيَكُونَ شَىْءٌ بَعْدَهُ).

مى دانيم اساس و پايه اصلى در معرفت ذات و صفات خداوند، مسأله نامحدود بودن اوست; او كمال مطلق است و وجودى است نامتناهى از هر جهت; و به همين دليل هميشه بوده و هميشه خواهد بود.

در عالم ممكنات، ممكن است چيزى اوّل باشد نسبت به آنچه بعد از آن مى آيد و در عين حال، قبل از آن نيز اشيايى باشند; چرا كه آغاز و انجام بودن در ممكنات، يك امر نسبى است; تنها ذات پاك خداست كه نه چيزى قبل از آن بوده و نه چيزى بعد از آن خواهد بود. بديهى است اوّليّت خداوند و آخر بودن او به معناى اوّل و آخر زمانى نيست! چرا كه زمان از حركت موجودات بوجود مى آيد (زمان مقدار حركت است;) و مى دانيم در ذات او حركت و تغيير امكان پذير نيست، چرا كه حركت يا به سوى كمال است و يا به سوى نقصان; او كمال مطلق است و نقصانى در او راه ندارد.

و در سوّمين وصف مى فرمايد: «مردمك چشمها را از مشاهده و درك ذاتش باز داشته است (نه چشم ظاهر او را مى بيند و نه چِشم باطن به كنه ذاتش مى رسد)» (وَ الرَّادِعُ أَنَاسِىَّ(6) الأَبْصَارِ عَنْ أنْ تَنَالَهُ أَوْ تُدْرِكَهُ).

نه چشم ظاهر او را مى بيند، چرا كه جسم نيست و مكان و جهت ندارد و نه چشم باطن كنه ذاتش را مشاهده مى كند، چرا كه محدود، توان ديدن نامحدود را ندارد. بنابراين، تعبير به «رادع» (بازدارنده) به اين معنا نيست كه حجابى ايجاد كرده; بلكه كنايه از اين است كه ذات او برتر و بالاتر از اين است كه با چشم ظاهر يا باطن ديده شود.

قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «لاتُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ; چشمها او را نمى بيند و او چشمها را مى بيند».(7)

و هنگامى كه بنى اسرائيل تقاضاى مشاهده او را كردند، به موسى فرمود: «نگاهى به كوه كن، اگر در برابر جلوه ذات من پا بر جا ماند مرا خواهى ديد، ولى كوه در برابر تجلّى حق چنان از هم متلاشى شد كه همه بنى اسرائيل به خاك افتادند و هنگامى كه به حال نخست بازگشتند اعتراف كردند كه ذات پاك او برتر از آن است كه انسان آن را ببيند.»(8)

در چهارمين و پنجمين وصف كه مكمّل اوصاف پيشين است مى افزايد: «زمانى بر او نگذشته تا حالش دگرگون گردد، و در مكانى نبوده كه جابه جايى براى او تصوّر شود». (مَا اخْتَلَفَ عَلَيْهِ دَهْرٌ فَيَخْتَلِفُ مِنْهُ الْحالُ، وَ لاَ كَانَ فِي مَكَان فَيَجُوزَ عَلَيْهِ الإِنْتِقالُ).

در واقع اين دو وصف اشاره به نفى زمان و مكان و عوارض آنها از ذات پاك خداوند است; ذاتى كه بى نهايت است حركتى در آن تصوّر نمى شود و به همين دليل تحت سيطره زمان واقع نخواهد شد و نيز به همين دليل حالات مختلف و حركت به سوى كمال يا نقصان در آن راه ندارد; او جسم نيست، تا مكان بخواهد; محدود نيست، تا جاى معيّنى داشته باشد و به همين دليل، جابه جايى براى او متصوّر نيست.

بار ديگر امام(عليه السلام) به وصف جود و بخشش خداوند باز مى گردد و سخن از درياى بى كران جود و سخايش مى گويد تا حسّ شكرگزارى بندگان را برانگيزد و به ذات پاكش اميدوار سازد و به معرفت صفات جلال و جمالش رهنمون گردد. مى فرمايد: «اگر آن چه از درون سينه معادن كوهها بيرون مى ريزد يا از دهان صدفهاى دريا خارج مى شود، از نقره خالص و طلاى ناب و دانه هاى درّ و شاخه هاى مرجان (و در يك كلمه تمام ذخاير جهان) را ببخشد، در جود و سخايش كمترين اثرى نمى گذارد و از وسعت نعمت هايش نمى كاهد و آنقدر نزد او از ذخاير نعمتهاست كه تقاضاهاى مردم آن را از ميان نمى برد; چرا كه او سخاوتمندى است كه پاسخ گويى به درخواست سائلان چيزى از او كم نمى كند; و اصرار اصرار كنندگان او را به بخل وا نمى دارد». (وَلَوْ وَهَبَ مَا تَنَفَّسَتْ عَنْهُ مَعَادِنُ الْجِبالِ، وَ ضَحِكَتْ عَنْهُ أَصْدَافُ الْبِحَارِ، مِنْ فِلِزِّ اللُّجَيْنِ(9) وَ الْعِقْيَانِ،(10) وَ نُثَارَةِ(11) الدُّرِّ، وَ حَصِيدِ الْمَرْجَانِ، مَا أَثَّرَ ذلِكَ فِي جُودِهِ، وَ لاَأَنْفَدَ سَعَةَ مَا عِنْدَهُ، وَ لَكَانَ عِنْدَهُ مِنْ ذَخَائِرِ الأَنْعَامِ، مَا لاَ تُنْفِدُهُ مَطَالِبُ الأَنَامِ، لاَِنَّهُ الْجَوَادُ الَّذِي لاَ يَغِيضُهُ(12) سُؤَالُ السَّائِلِينَ، وَ لاَيُبْخِلُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّيَنَ).

تعبيرى از اين زيباتر و رساتر درباره جود و سخاى خداوند متعال و گسترش دامنه نعمت هاى او پيدا نمى شود، كه اگر تمام معادن و ذخاير گرانبهاى دنيا را كه در عمق كوهها و دلِ درياها و خزاين انسانها وجود دارد، يكجا به يك نفر ببخشد، سر سوزنى در گنجينه مواهب او اثر نمى گذارد! چرا كه با يك فرمان «كُنْ» به مصداق «فَيَكُونْ» هزاران هزار امثال آن در عرصه هستى ظاهر مى شود و نيز به همين دليل است كه درخواست هاى مكرّر و اصرارهاى اصرار كنندگان، او را به بخل وا نمى دارد و در خشم و غضب فرو نمى برد; كسانى از تقاضاهاى مكرّر ناراحت مى شوند، كه منابعشان محدود است و با بخشش كاستى مى گيرد و سرانجام پايان مى يابد و به همين دليل اگر دست حاجت مى بريم، بايد نزد خداوندى ببريم كه كريم است و بخشنده وجواد و رحيم.

تعبير به «تنفّس» درباره معادن كوهها، اشاره لطيفى است به بيرون افكندن معادن از درون آنها به سبب ريزشها، زلزله ها و شكاف هايى كه بر اثر گذشت زمان در آنها پيدا مى شود. و تعبير به «ضحك» (خنده) درباره صدف ها اشاره به شكاف هايى است كه در دهانه آنها پيدا مى شود و لؤلؤهاى غلتان از آن بيرون مى ريزد;همان گونه كه انسان هاى زيبا، به هنگام خنديدن، دندانهاى همچون مرواريدشان نمايان مى گردد، صدف هاى دريا نيز وقتى مى خندند دانه هاى لؤلؤ در آنها آشكار مى شود و بيرون مى ريزد.

##### 1. «يَفِرُهُ» از مادّه «وفور» به معنى فزونى و فراوانى و كامل كردن است.
2. «يُكديهِ» از مادّه «كَدْى» (بر وزن كسب) به معنى بخل ورزيدن، محبوس ساختن و تقاضاى كردن از ديگرى است.

##### 3. منهاج البراعه، جلد 6، صفحه 288.
4. بحار الانوار، جلد 68، صفحه 140، حديث 31.
5. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 400.
6. «اناسىّ» جمع «انسان» كه معمولا به افراد بشر گفته مى شود. ولى گاه اين واژه به معناى مردمك چشم به كار مى رود (توجّه داشته باشيد كه مردمك نيز از كلمه مردم گرفته شده) به خاطر عكسى كه از افراد در آن منعكس مى شود. شاعر مى گويد:
ز گريه، مردمِ چشمم نشسته در خون است بِبين كه در طلبت حال مردمان چون است!
7. سوره انعام، آيه 103.
8. برگرفته از آيه 55 سوره بقره و 143 سوره اعراف.
9. «لُجين» (بر وزن حسين) به معناى نقره است.
10. «عِقْيان» به معناى طلاى خالص است.
11. «نُثاره» از مادّه «نثر» (بر وزن نصر) به معناى پراكندن است و از آنجا كه دهانه صدفها در درياها شكافته مى گردد و دانه هاى درّ به هر سو پراكنده مى شود، اين تعبير به كار رفته است.
12. «يغيض» از ماده «غيض» (بر وزن فيض) به معناى نقصان يافتن و فرورفتن آب در زمين است و در جمله بالا اشاره به اين است كه چشمه جوشان فيض پروردگار، بابخشش ها هرگز نقصان نمى يابد.

▲نكته

▲گستردگى نعمت هاى خداوند

اين بخش از كلام مولا نكات جالبى را در برگرفته كه همه آنها ناظر به وسعت نعمت هاى پروردگار و جوشش چشمه هاى فيض ازلى اوست; تا از اين طريق امام(عليه السلام)

وجدان شنوندگان را تحريك كرده، و آنها را از طريق وجوب شكر منعم - كه يك حكم بديهى عقلى است - براى معرفت ذات و صفات او - تا آنجا كه در حوصله بشر است - بسيج كند.

در يكجا مى فرمايد: هر چه مى خواهيد، از او بخواهيد، جود و بخشش، هر قدر زياد باشد از خرانه نعمت و رحمت او چيزى نمى كاهد.

در جايى ديگر مى گويد: او بقدرى سخاوتمند و بخشنده است كه حتّى اگر كسى از او درخواستى هم نكند، ولى وى را نيازمند و لايق بداند، به او مى بخشد و مشمول عناياتش مى كند.

همان گونه كه در دعاى معروف ماه رجب نيز مى خوانيم: «يَا مَنْ يُعْطِي مَنْ سَئَلَهُ، يَا مَنْ يُعْطِي مَنْ لَمْ يَسْئَلْهُ وَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْهُ، تَحَنُّاً مِنْهُ وَ رَحْمَةً; اى كسى كه هر كس از او درخواستى كند به او مى بخشد و حتّى كسى را كه درخواستى نكرده و او را هم نمى شناسد، از عطا و بخشش خويش محروم نمى سازد».(1)

در جاى ديگر، با عباراتى بسيار زيبا و دلنشين اين حقيقت را بر ملا مى سازد كه اگر تمام گنجهاى صحرا و دريا و همه ثروتهاى موجود روى زمين و زيرزمين را به كسى ببخشد، كمترين اثرى در جود و بخشش او نمى گذارد و از دامنه آن نمى كاهد و نيز تكرار سؤال و درخواست و الحاح و اصرار در گسترش عطا و سخاى او اثرى ندارد; در حالى كه انسانها هر قدر سخىّ و بخشنده باشند، در مقابل تمام اين امور آسيب پذيرند و دليل آن يك چيز است و آن اينكه امكانات و عطاياى همه محدود است و عطا و نعمت هاى خدا همچون ذات پاك او نامحدود.

##### 1. مفاتيح الجنان، اعمال ماه رجب.

▲بخش دوّم

فَانْظُرْ أَيُّهَا السَّائِلُ: فَمَا دَلَّكَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَائْتَمَّ بِهِ وَ اسْتَضِىءْ بِنُورِ هِدَايَتِهِ، وَ مَا كَلَّفَكَ الشَّيْطَانُ عِلْمَهُ مِمَّا لَيْسَ في الْكِتَابِ عَلَيْكَ فَرْضُهُ، وَ لاَ فِي سُنَّةِ النَّبِىِّ(صلى الله عليه وآله) وَ أَئِمَّةِ الْهُدَى أَثَرُهُ، فَكِلْ عِلْمَهُ إِلَى اللهِ سُبْحانَهُ، فَإِنَّ ذلِكَ مُنْتَهَى حَقِّ اللهِ عَلَيْكَ. وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ هُمُ الَّذِينَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضرُوبَةِ دُونَ الْغُيُوبِ، الإِقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ الْمَحْجُوبِ، فَمَدَحَ اللهُ - تَعَالَى - اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْماً، وَ سَمَّى تَرْكَهُمُ التَّعَمُّقَ فِيمَا لَمْ يُكَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ كُنْهِهِ رُسُوخاً، فَاقْتَصِرْ عَلى ذلِكَ، وَلا تُقَدِّرْ عَظَمَةَ الله سُبْحَانَهُ عَلى قَدْرِ عَقْلِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ.

### ترجمه

اى كسى كه از صفات خدا سؤال كردى! درست بنگر آنچه را قرآن از صفات او بيان كرده است از آن پيروى كن و از نور هدايتش روشنايى بگير و آنچه را شيطان فرا گرفتنش را به تو تكليف مى كند - از امورى كه در كتاب خدا بر تو واجب نشده و اثرى از آن در سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ائمه هُدى نيامده است - علمش را به خداوند واگذار كن; كه اين نهايت حق خدا بر توست. و بدان راسخان و استواران در علم، آنها هستند كه خداوند آنان را به خاطر اقرار اجمالى به تمام آنچه از آنها پوشيده است و تفسير آن را نمى دانند، از فرو رفتن در عمق اسرار نهانى بى نياز ساخته و از اين جهت كه به عجز خويش در برابر آنچه از تفسيرش ناتوانند اعتراف دارند خداوند آنها را ستوده و ترك بحث و تعمّق در آنچه پروردگار بر عهده آنان نگذاشته است را رسوخ در علم ناميده (و آنان را راسخان و ثابت قدمان در دانش خوانده است;) به همين مقدار قناعت كن و عظمت خداوند سبحان را با مقياس عقل خود، اندازه مگير كه از هالكان خواهى بود.

▲شرح و تفسير

▲ببين خداوند چگونه خود را معرّفى كرده

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به يك قاعده كلّى و يك اصل مهم و جاودانى در فهم صفات خداوند اشاره فرموده، كه اگر همه مطابق آن حركت كنند، اختلافات مربوط به صفات خداوند برطرف خواهد شد; مى فرمايد: «اى كسى كه از صفات خدا سؤال كردى! درست بنگر، آنچه را قرآن از صفات او بيان كرده از آن پيروى كن، و از نور هدايتش روشنايى بگير، و آنچه را شيطان، فرا گرفتنش را به تو تكليف مى كند از امورى كه در كتاب خدا بر تو واجب نشده و اثرى از آن در سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ائمّه هُدى نيامده است، علمش را به خداوند واگذار، كه اين نهايت حقّ خدا بر تو است!» (فَانْظُرْ أَيُّهَا السَّائِل! فَمَا دَلَّكَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَأئْتَمَّ بِهِ، وَاسْتَضِىءْ بِنُورِ هِدَايَتِهِ، وَ مَا كَلَّفكَ الشَّيْطَانُ عِلْمَهُ مِمَّا لَيْسَ فِي الْكِتَابِ عَلَيْكَ فَرْضُهُ، وَ لاَ فِي سُنَّةِ النَّبِىِّ(صلى الله عليه وآله) وَ أَئِمَّةِ الْهُدى أَثَرُهُ; فَكِلْ عِلْمَهُ إِلَى اللهِ سُبْحَانَهُ، فَإنَّ ذلِكَ مُنْتَهى حَقِّ اللهِ عَلَيْكَ)

در واقع، امام(عليه السلام) وظيفه همگان را در برابر معرفت صفات خدا روشن ساخته و آن اينكه بايد صفات او را در پرتو هدايت هاى قرآن و سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ائمّه معصومين(عليهم السلام) فرا گرفت و استبداد به رأى و تكيه بر افكار محدود انسانى در خصوص اين مسأله به هيچ وجه مجاز نيست و جزو وسوسه هاى شيطانى محسوب مى شود; چرا؟

زيرا از يك سو، صفات خدا، مانند ذاتش نامحدود است و افكار انسان ها همواره محدود است و از سوى ديگر، آشنايى انسانها و سروكارشان هميشه با مخلوقات است و هنگامى كه به سراغ صفات خدا مى روند خطر سقوط در پرتگاه تشبيه - تشبيه او به مخلوقات و صفات آنها - وجود دارد و به همين دليل بسيارى از كسانى كه اين اصل اساسى (رجوع به قرآن و وحى و كلمات معصومين(عليهم السلام)) را فراموش كرده اند، غالباً گرفتار انحرافات سختى شده و براى خدا صفات مخلوقين قائل شده اند.

و از سوى ديگر، همان گونه كه قرآن مى گويد: «هيچ چيز همانند خدا نيست» (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىءٌ)(1) و همان گونه كه در جاى ديگر فرموده: «انسان ها احاطه علمى به او پيدا نمى كنند» (وَ لاَيُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً)(2) با اين حال، چه كسى مى تواند جرأت كند كه با اين فكر قاصر بشرى، به سراغ معرفت كنه ذات و صفات او برود، جز اين كه به معرفت اجمالى قناعت نمايد و آن را هم از مبدء وحى و عصمت بگيرد، كه خطايى در آن راه ندارد. خداوند خودش بايد خود را معرّفى كند و اولياءالله - كه به مبدأ وحى ارتباط دارند - بايد پرده از راز صفات او بردارند; آن هم به آن مقدار كه استعداد بشر توان آن را دارد.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه آيا صفات خدا توقيفى است؟ يعنى بيان وصفى براى او، تنها در صورتى جايز است كه در كتاب و سنّت وارد شده باشد؟

در پاسخ مى گوييم: آرى! اين عقيده بسيارى از محقّقان و بزرگان علما است كه در بحث صفات خدا بايد با احتياط گام برداشت و تنها در پرتو نورافكن هاى وحى و سخنان معصومين(عليهم السلام) پيش رفت.

به تعبير ديگر: راه معرفت صفات خدا از گذرگاه مستقيمى عبور مى كند كه در دو طرفش، دو پرتگاه عظيم است! پرتگاه تعطيل و پرتگاه تشبيه; توضيح اين كه:

در بحث معرفت صفات خداوند، مانند بسيارى از مباحث ديگر، افراط و تفريط هايى واقع شده است. گروهى صفات خدا را به صفات مخلوقين و با مقايسه به خويشتن تشبيه كرده اند; صفات خدا را زايد بر ذات او دانسته (همان گونه كه علم و قدرت و ساير صفات ما زايد بر ذات ما است. روزى عالم نبوده و بعد عالم شده ايم، روزى قوى نبوده و بعد قوى شده ايم). و بسيارى ديگر از صفاتى كه آميخته با انواع نقص ها است، براى آن ذات مقدّس قائل شده اند و تا آنجا پيش رفته اند كه براى خدا، جسم و زمان و مكان و جهت و حتّى دست و پا و موهاى مجعّد و امثال آن قائل شده اند.

گروه ديگرى، در جهت مخالف اين افكار تا آنجا پيش رفته اند كه قايل به تعطيل معرفت صفات شده اند و گفته اند ما چيزى از صفات خدا را نمى دانيم و درك نمى كنيم. مبادا اگر به سراغ معرفت صفات او بروند، گرفتار اشتباهات گروه اوّل شوند و در پرتگاه تشبيه سقوط كنند.

اين دو گروه، يعنى قائلين به تعطيل معرفت و قائلين به تشبيه، هر دو در خطا و اشتباهند! چرا كه در پرتو نور وحى و كلمات معصومين(عليهم السلام) گام برنداشته اند; لذا در تاريكى جهل به بيراهه رفته اند و اگر به توصيه اميرمؤمنان على(عليه السلام) عمل مى كردند نه قائل به تعطيل بودند و نه قائل به تشبيه; بلكه به معرفت اجمالى - كه در جمله هاى بعد در اين خطبه آمده است - قناعت مى كردند و براى اين كه از هرگونه خطا مصون بمانند گوش جان به آيات قرآن و كلمات معصومين(عليهم السلام) بسپارند و تنها به اوصافى ايمان داشته باشند كه در اين بيانات آمده و چيزى از عقل خود بر آن نيفزايند كه پاى عقل در اين وادى لنگ است. يا به تعبير دقيق تر، عقل بى كمك وحى و بدون هدايت هاى آن در شرح صفات خدا ناتوان است و اين وادى را بى خضر راه طى نتوان كرد كه ظلمات است و بايد از خطر گمراهى ترسيد:

طىّ اين مرحله بى همرهى خضر مكن ظلمات است بترس از خطر گمراهى!

قابل توجّه اين كه، در مورد آنچه در قرآن آمده امام(عليه السلام) تعبير به «فرض» نموده و در مورد سنّت معصومين(عليهم السلام) تعبير به «اثر» كرده است. اين تفاوت در تعبير شايد اشاره به اين حقيقت باشد كه در باب صفات خدا، شناخت آنچه در قرآن آمده لازم و واجب است و آنچه از معصومين(عليهم السلام) رسيده، شرح و تفسير و بيانى است بر آنچه در قرآن آمده است.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، به نكته بسيار مهمى اشاره كرده، مى فرمايد: «و بدان راسخان و استواران در علم آنها هستند كه خداوند آنان را به خاطر اقرار اجمالى به تمام آنچه از آنها پوشيده است و تفسير آن را نمى دانند، از فرو رفتن در (عمق) اسرار نهانى بى نياز ساخته; و از اين جهت كه به عجز خويش در برابر آنچه از تفسيرش ناتوانند اعتراف دارند، خداوند آنها را ستوده، و ترك بحث و تعمّق را در آنچه پروردگار بر عهده آنان نگذاشته است «رسوخ در علم» ناميده (و آنان را راسخان و ثابت قدمان در دانش خوانده است)».

(وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ هُمُ الَّذِينَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُيُوبِ، الإِقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ الْمَحْجُوبِ فَمَدَحَ اللهُ تَعَالَى اعْتِرافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَالَمْ يُحِيطوُا بِهِ عِلْماً، وَ سَمَّى تَرْكَهُمُ التَّعَمُّقَ فِيما لَمْ يُكَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ كُنْهِهِ رُسُوخاً).

سپس مى افزايد: «به همين مقدار قناعت كن و عظمت خداوند سبحان را با مقياس عقل خود اندازه مگير كه از هالكان خواهى بود». (فَاقْتَصِرْ عَلَى ذلِكَ، وَ لاَ تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللهِ سُبْحانَهُ عَلَى قَدْرِ عَقْلِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ).

در حقيقت امام(عليه السلام) در اينجا به آن كس كه درباره صفات خدا سؤال كرده بود، هشدار مى دهد كه كنه صفات خدا - همچون كنه ذات خدا - براى هيچ انسانى شناخته شده نيست; چرا كه او و صفاتش نامحدود است و ما هر كس باشيم و در هر حدّى از علم، محدوديم و محدود به كنه وحقيقت ذات و صفات نامحدود نمى رسد. بنابراين، تنها راه اين است كه در اين گونه موارد به معرفت اجمالى قناعت شود; يعنى از آثار خدا- كه در سراسر جهان آفرينش وجود دارد - مى شود پى به اصل وجود او ببريم، بى آنكه ادّعاى معرفت كنه ذات كنيم و از نظام عجيب و شگفت آورى كه بر جهان آفرينش و موجودات متنوّع آن حاكم است، اجمالا پى به علم و قدرت و ساير صفات او ببريم، بى آنكه كنه علم و قدرت و صفات او را دريابيم.

خوب است در اينجا مثالى از جهان مخلوقات بزنيم; ما وجود ذات و صفات بسيارى از موجودات جهان آفرينش را مى دانيم، در حالى كه كنه و حقيقت آن را نمى دانيم; مى دانيم زمان و مكان وجود دارد و هميشه در آن زندگى مى كنيم، امّا حقيقت زمان و مكان چيست؟ مطلبى است كه فلاسفه بزرگ از درك آن حيران مانده اند و نظرات متفاوتى ابداع كرده اند; ما مى دانيم نيروى جاذبه وجود دارد و آثار آن را مى بينيم، امّا هيچ كس نمى داند حقيقت جاذبه چيست؟ آيا امواج مخصوصى است؟ يا پديده مجهول ديگرى است كه از فاصله هاى دور اثر مى كند؟

از اين روشن تر: ما همه چيز را با عقلمان درك مى كنيم; امّا حقيقت عقل چيست؟ پاسخ روشنى ندارد! جايى كه در عالم ممكنات و پديده هاى عالم آفرينش، ما به علم اجمالى قناعت مى كنيم و در بسيارى از موارد علم تفصيلى نداريم، چه جاى تعجّب كه ذات و صفات خداوند واجب الوجود را اجمالا بشناسيم، ولى تفصيلا ندانيم.

روشن است اصرار بر درك كنه ذات و صفات و تعمّق در آن، يا حيرت انسان را بيشتر مى كند و يا به گمراهى و افتادن در پرتگاه تشبيه (تشبيه به مخلوقات) مى كشاند و منظور امام(عليه السلام) از جمله «فَتَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ» همين هلاكت معنوى است.

##### 1. سوره شورى، آيه 11.
2. سوره طه، آيه 110.

▲نكته

▲آيا راسخان در علم تفسير متشابهات را مى دانند؟

در اينجا سؤالى مطرح مى شود و آن اينكه مطابق آنچه در اين فراز از خطبه آمده است، امام(عليه السلام) مى فرمايد: راسخان در علم نيز از فهم كنه صفات خدا عاجزند و به عجز خود اعتراف دارند و اين اعتراف نشانه رسوخ و استوارى آنها در علم است و مى دانيم اين سخن اشاره به آيه 7 سوره آل عمران است كه مى فرمايد: «وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللهُ وَ الرّاسخُونَ فِى الْعِلْمِ يَقُوُلوُنَ آمَنَّابِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا» و به اين ترتيب مفهوم آيه چنين مى شود كه: تأويل آيات متشابه قرآن را فقط خدا مى داند و راسخان در علم در برابر آن اظهار عجز مى كنند. يعنى - به اصطلاح - جمله «وَالرَّاسخُونَ...» جمله استينافيه است.

ولى از سويى در روايات زيادى كه از ائمّه معصومين نقل شده و - شايد بالغ بر سى روايت بشود آمده است كه «راسخان در علم» ماييم! يعنى از تأويل آيات متشابه باخبريم و به اين ترتيب «الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ» در آيه، عطف به «ألله» خواهد شد.

سؤال اين است كه اين تضاد را كه بين اين خطبه از نهج البلاغه و آن همه از روايات است، چگونه حلّ كنيم و به تعبير ديگر: آيا راسخان در علم - به هر معنى كه آن را تفسير كنيم - بر متشابهات قرآن و اسرار صفات خداوند آشنايى و آگاهى دارند؟ يا آنكه قناعت آنها به همان علم اجمالى و عدم غور و تعمّق در ماوراى آن، سبب شده كه عنوان «راسخان در علم» بر آنها اطلاق شود؟

از يك سو، روايات بى شمارى نظر اوّل را تأييد مى كند و صرف نظر كردن از اين همه روايات بسيار دشوار است و از سوى ديگر، خطبه بالا با صراحت نظر دوم را دنبال مى كند، و اين چيزى است كه بسيارى از محقّقان و متفكّران در مسائل اسلامى را حيران ساخته است. ولى با دقّت بيشتر مى توان در ميان هر دو جمع كرد و تضاد را برطرف نمود، نه از يك راه، بلكه از دو راه:

نخست اينكه بگوييم: «راسخان در علم» هر قدر والامقام باشند حتّى امامان معصوم، ذاتاً از معانى متشابهات قرآن و اسرار صفات حق آگاهى ندارند; آنچه مى دانند به تعليم الهى و وحى يا الهام غيبى است، همان گونه كه در بحث علم غيب و شفاعت، درباره آيات نفى كننده علم غيب از آن بزرگواران و آيات اثبات كننده علم غيب براى آنها گفته شده است كه ذاتاً چيزى از غيب نمى دانند بلكه آنچه مى دانند به تعليم الهى است; همچنين ذاتاً قادر به شفاعت نيستند، امّا با اذن پروردگار حقّ شفاعت پيدا مى كنند.

ديگر اينكه: متشابهات و اسرار پيچيده معارف دينى بر دو گونه است; بخشى از آن را «راسخان در علم» مى دانند (مانند تفسير بسيارى از آيات متشابه قرآن) در حالى كه درك بخش ديگرى از تفسير آيات قرآن كه مربوط به ذات و صفات پروردگار است، به طور تفصيلى براى هيچ انسانى ممكن نيست آنچه انسانها از آن درك مى كنند، همان معرفت و علم اجمالى است كه در بالا با ذكر مثالهايى كاملا تبيين شد.

به تعبير ديگر: متشابهات، بر دو گونه است; بخشى از آن را معصومين و راسخان در علم مى دانند و بخشى ديگرى را كه مربوط به كنه ذات و صفات خداست هيچ كس نمى داند و روايات مزبور مربوط به بخش اوّل است و خطبه مورد بحث، مربوط به بخش دوّم.

نتيجه اينكه: «واو» در آيه شريفه، واو عاطفه است و مفاد آيه چنين مى شود كه خدا و راسخان در علم، تفسير متشابهات را مى دانند ولى جمله «يَقُولوُنَ آمَنَّابِهِ كُلُّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا» جمله اى است جداگانه كه ناظر به مسايلى مانند كنه ذات و صفات خدا، يا زمان قيامت و امثال آن است.(1)

از اينجا روشن مى شود اينكه در ميان بزرگان علما معروف است كه صفات خدا توقيفى است - يعنى هيچ نامى را نمى توان بر خدا نهاد، جز نام هايى كه در كتاب و سنّت وارد شده - اشاره به همين معنا است، زيرا اگر ميدان نامگذارى پروردگار به روى افكار مردم كه دائماً با صفات ممكنات سروكار دارند، صفاتى كه همه جا آميخته با نقايص است، سبب مى شود كه براى خداوند متعال نام هايى برگزينند كه شايسته ذات او نباشد. به همين دليل، دستور داده شده در اين راه پر خوف و خطر، تنها در پرتو كتاب و سنّت حركت كنند.

لذا امام(عليه السلام) در تعبير بسيار جالبى كه ذيل فراز بالا دارد، به سؤال كننده از صفات خدا فرمود: به همين مقدار قناعت كن و عظمت خداوند را با عقل خود اندازه گيرى نكن كه (در پرتگاه شرك و تشبيه خواهى افتاد و) از هلاك شوندگان خواهى بود!

##### 1. به گفته «ابن ابى الحديد» در شرح اين خطبه جمله «يَقُولوُنَ» مى تواند حاليّه و مى تواند استينافيّه باشد (جلد 6، صفحه 404).

▲بخش سوم

هُوَ الْقَادِرُ الَّذِي إذَا ارْتَمَتِ الأَوْهَآمُ، لِتُدْرِكَ مُنْقَطَعَ قُدْرَتِهِ. وَ حَاوَلَ الْفِكْرُ الْمُبَرَّأُ مِنْ خَطَرَاتِ الْوَسَاوِسِ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ فِي عَمِيقَاتِ غُيُوبِ مَلَكُوتِهِ، وَ تَوَلَّهَتِ الْقُلُوبُ إِلَيْهِ، لِتَجْرِيَ فِي كَيْفِيَّةِ صِفَاتِهِ، وَ غَمَضَتْ مَدَاخِلُ الْعُقُولِ فِي حَيْثُ لاَ تَبْلُغُهُ الصِّفَاتُ لِتَنَاوُلِ عِلْمِ ذَاتِهِ، رَدَعَهَا وَ هِيَ تَجُوبُ مَهَاوِيَ سُدَفِ الْغُيُوبِ، مُتَخَلِّصَةً إِلَيْهِ - سُبْحَانَهُ - فَرَجَعَتْ إِذْ جُبِهَتْ مَعْتَرِفَةً بِأَنَّهُ لاَ يُنَالُ بِجَوْرِ الاِعْتِسَافِ كُنْهُ مَعْرِفَتِهِ، وَ لاَ تَخْطُرُ بِبَالِ أُولِي الرَّوِيَّاتِ خَاطِرَةٌ مِنْ تَقْدِيرِ جَلاَلِ عِزَّتِهِ.

### ترجمه

او خداوند توانايى است كه اگر نيروى اوهام و انديشه ها براى درك گستره قدرتش بكار افتد و افكار بلندِ مبرّاى از وسوسه ها، براى فهم عميق غيب ملكوتش به جولان درآيد و قلب هاى مملوّ از عشق به او، براى پى بردن به كيفيّات صفاتش به كوشش پردازد و عقل هاى پر توان، با دقّت و باريك بينى هر چه بيشتر، براى درك ذات پاكش - در آنجايى كه توصيفات بشرى به آن نمى رسد - گام بردارد، دست ردّ بر سينه همه آنها مى گذارد و همه را به عقب مى راند، در حالى كه در تاريكى هاى غيب، براى خلاصى خويش به خداوند سبحان پناه مى برند (و از گرفتار شدن در دام شرك و تشيبه بيمناكند.) سپس باز مى گردند و اعتراف مى كنند كه هرگز با تلاش و كوشش نمى توان به كنه ذات و صفات او رسيد و با فكر و عقل نارساى بشر نتوان او را درك كرد و اندازه عظمت و عزّتش به فكر انديشمندان خطور نمى كند.

▲شرح و تفسير

▲اى برتر از خيال و قياس و گمان و وهم!

امام(عليه السلام) در اين فراز، براى تبيين هر چه بيشتر حقيقتى كه در فراز قبل، درباره نارسايى عقل انسانها از درك كنه صفات خدا آمده بود، تعبيرات عميق تر و گوياترى دارد و ضمن يك قضيّه شرطيّه - كه با چهار شرط معطوف به هم و دو جزاى شرط آمده است - اين حقيقت را كاملا بر ملا ساخته كه هر انسانى، هر قدر عميق فكر كند و از طريق عقل و شهود براى رسيدن به كنه صفات خدا تلاش نمايد، هرگز به جايى نمى رسد و نبايد هم برسد; چرا كه او ذاتى است فوق «ما لايتناهى بما لايتناهى; بى نهايت بالاتر از بى نهايت» و عقول انسانى از هر نظر متناهى و محدود است، مى فرمايد:

«او خداوند توانايى است كه اگر نيروى اوهام و انديشه ها براى درك گستره قدرتش به كار افتد، و افكار بلندِ مبرّاى از وسوسه ها براى فهم عميق غيب ملكوتش به جولان در آيد، و قلب هاى مملوّ از عشقِ به او براى پى بردن به كيفيّات صفاتش به كوشش پردازد و عقل هاى پرتوان، با دقّت و باريك بينى هر چه بيشتر براى درك ذات پاكش - در آنجايى كه توصيفات بشرى به آن نمى رسد - گام بردارد، دست ردّ بر سينه همه آنها مى گذارد، و همه را به عقب مى راند، در حالى كه در تاريكى هاى غيب براى خلاص خويش به خداوند سبحان پناه مى برند; (و از گرفتار شدن در دام شرك و تشبيه بيمناكند)». (هُوَ الْقَادِرُ الَّذِي إِذَا ارْتَمَتِ(1) الأَوْهَامُ، لِتُدْرِكَ مُنْقَطَعَ(2) قُدْرَتِهِ. وَ حَاوَلَ الْفِكْرُ الْمُبَرَّأُ مِنْ خَطَرَاتِ الْوَساوِسِ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ فِي عَمِيقَاتِ غُيُوبِ مَلَكُوِتِهِ، وَ تَوَلَّهَتِ(3) الْقُلُوبُ إِلِيْهِ، لِتَجْرِىَ فِي كَيْفِيَّةِ صِفَاتِهِ، وَ غَمَضَتْ مَدَاخِلُ الْعُقُولِ فِي حَيْثُ لاَتَبْلُغُهُ الصِّفَاتُ لِتَنَاوُلِ عِلْمِ ذَاتِهِ، رَدَعَهَا وَ هِيَ تَجُوبُ(4) مَهَاوِيَ(5) سُدَفِ(6) الْغُيُوبِ، مُتَخَلِّصَةً إِلَِيْهِ سُبْحَانَهُ).

در واقع امام(عليه السلام) در اينجا به چهار عامل جستجو گر براى تلاش در طريق شناخت كنه صفات اشاره مى فرمايد; نخست افكار عادى تصفيه نشده، سپس افكار پاكِ از هرگونه وسوسه، و بعد از آن، قلب هاى آكنده از عشق به خدا كه در مسير شهود پيش مى روند، و سرانجام عقول باريك بين و دقيق، كه از طرق استدلالى و نظرى مسايل را دنبال مى كنند و مى فرمايد: هيچ يك از اينها قادر به درك كنه صفات و ذات او نيستند و آنقدر آن ذات و صفات، نور خيره كننده دارد كه چشم هاى عقول را از كار مى اندازد و پويندگان اين راه را به عقب مى راند. به گفته شاعر:

«فِيكَ يَا أُعْجُوبَةَ الْكَونِ غَدَا الْفِكْرُ كَلِيلا أَنْتَ حَيَّرْتَ ذَوِي اللُّبِّ وَ بَلْبَلْتَ الْعُقُولاَ

كُلَّمَا قَدَّمَ فِكْري فِيكَ شِبْراً، فَرَّ مِيلا نَاكِصاً يَخْبِطُ فِي عَمْيَاءَ لاَ يَهْدِي سَبِيلا»

«در تو اى اعجوبه عالم هستى (اى خداى بزرگ) فكر، خسته و وامانده شده»!

«تو صاحبان انديشه را حيران ساخته اى و عقل ها را به هم ريخته اى»!

«هر زمان فكر من يك وجب به تو نزديك مى شو د، يك ميل فرار مى كند»!

«آرى به عقب بر مى گردد و در تاريكى ها غرق مى شود و راهى به پيش پيدا نمى كند»!

#####

به گفته شاعر فارسى زبان:

مَلِكا ذكر تو گويم كه تو پاكى و خدايى نروم جز به همان ره كه توأم راهنمايى

نتوان وصف تو گفتن، كه تو در وصف نگنجى نتوان شبه تو جُستن، كه تو در وهم نيايى

همه درگاه تو جويم، همه از فضل تو پويم همه توحيد تو گويم، كه به توحيد سزايى

برى از رنج و گدازى، برى از درد و نيازى برى از بيم و اميدى، برى از چون و چرايى

تو حكيمى، تو عظيمى، تو كريمى، تو رحيمى تو نماينده فضلى، تو سزاوار ثنايى

همه عزّى و جلالى، همه علمى و يقينى همه نورى و سرورى، همه جودى و جزايى سپس در تكميل اين بحث مى افزايد: «اين عقل ها و وهم ها و دل ها و افكار چون به جايى نمى رسد) باز مى گردند و اعتراف مى كنند كه هرگز با تلاش و كوشش، نمى توان به كنه ذات و صفات او رسيد، و با فكر و عقل نارساى بشر، نتوان او را درك كرد، و اندازه عظمت و عزّتش به فكر انديشمندان خطور نمى كند!» (فَرَجَعَتْ إذ جُبِهَتْ(7)مُعْتَرِفَةً بِأَنَّهُ لاَيُنَالُ بِجَوْرِ الإعْتِسَافِ(8) كُنْهُ مَعْرِفَتِهِ، وَ لاَ تَخْطُرُ بِبَالِ أُولِي الرَّوِيَّاتِ(9)خَاطِرَةٌ مِنْ تَقْدِيرِ جَلاَلِ عِزِّتِهِ).

تعبير به «إِرْتَمَتِ الأَوْهَامُ» اشاره به سرعت حركات افكار عادى مردم، براى كشف عمق و گستره صفات خداست.

تعبير «حَاوَلَ الْفِكْرُ الْمُبَرَّأُ...» اشاره به انديشه هاى انديشمندانى است كه روح و جان خود را از وسوسه هاى شياطين پاك كرده و آئينه قلب آنها، آنقدر درخشان شده كه حقايق را به خوبى منعكس مى كند.

تعبير به «تَوَلَّهَتِ الْقُلوُبُ إِلَيْهِ...» اشاره به تلاش و كوشش هايى است كه در طريق معرفة الله و شناخت ذات و صفات پروردگار، از سوى مشتاقان و عاشقان، از طريق دل انجام مى گيرد.

و تعبير «وَ غَمَضَتْ مَدَاخِلُ الْعُقُولِ...» اشاره به عقل هاى توانايى است كه دقيق ترين و باريك ترين طرق استدلال هاى نظرى را دريافته اند.

امام(عليه السلام) مى فرمايد: اگر انسانها از اين طرق چهارگانه وارد بشوند، هر چند بسيارى از حقايق را مى توانند درك كنند; ولى كنه ذات و حقيقت صفات او، با هيچ يك از اين ها قابل درك نيست و اين عالى ترين بيانى است كه مى توان درباره عجز بشر از درك كنه ذات و صفات ذكر كرد.

البتّه اين حالت، نه به خاطر خفاى ذات و صفات اوست بلكه از شدّت ظهور است; هيچ كس نمى تواند با چشم خود به طور دقيق تمام ريزكاريهاى سطح خورشيد را ببيند; و اين، نه به خاطر تاريكى آن، بلكه بر اثر شدّت نورانيّت آن است; آنجا كه خورشيد - كه ستاره متوسّطى از ميليونها ستاره در كهكشان ماست - اين چنين باشد وضع ذات بى مثال حق روشن است. و به تعبير ديگر: انسان هر چه نزديكتر مى شود، آن چنان غرق نور و عظمت او مى گردد كه به عجز و ناتوانى خود، بيشتر اعتراف مى كند! ولى اين بدان معنا نيست كه ما قايل به تعطيل ذات و صفات باشيم و بگوييم، ما مطلقاً نمى توانيم خدا را بشناسيم; بلكه آنقدر آثار علم و قدرت، و ذات و صفات او، جهان هستى را پر كرده كه همه جا او را مى بينيم و همه جا نداى تسبيح او را مى شنويم; هر چند علم ما يك علم اجمالى است، نه تفصيلى.

##### 1. «ارْتَمَتْ» از مادّه «رمى» (بر وزن نهى) به معناى تير انداختن است و از آنجايى كه تيرها با سرعت حركت مى كنند جمله «إِرْتَمَتْ» در اينجا اشاره به سرعت حركت انديشه است.
2. «مُنْقَطَع» به معناى جايى است كه چيزى قطع مى شود و چون معمولا در پاپان، قطع صورت مى گيرد، «منقطع» به معناى منتها و پايان چيزى آمده است.
3. «تَوَلَّهت»از مادّه «وله» به معناى شدّت علاقه و عشق به چيزى است كه انسان را حيران و از خود بى خود مى كند.
4. «تَجوب» از مادّه «جوب» (بر وزن ذوب) به معناى بريدن، قطع كردن و سوراخ نمودن است. قرآن درباره قوم «ثمود» مى گويد: «وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جَابوُا الصَّخْرَ بِالْوادِ» (فجر / 9) اشاره به خانه هايى است كه در دل كوهها، با بريدن سنگها و صخره ها براى خود درست مى كردند.
5. «مَهاوى» جمع «مَهْواة» و «مَهْوى» در اصل به معناى درّه اى است كه در ميان دو كوه، يا گودالى است كه در ميان دو ديوار قرار مى گيرد و از آنجا كه چنين مكانى پرتگاه مى باشد، اين واژه به معناى هلاكت نيز آمده است.
6. «سُدف» جمع «سُدفه» (بر وزن سرفه) به معناى تاريكى است.
7. «جُبِهت» از مادّه «جَبْهه» كه به معناى پيشانى است، گرفته شده و هنگامى كه به صورت فعل در مى آيد، به معناى بر پيشانى زدن و باز گرداندن است.
8. «اِعْتساف» در اصل به معناى پيمودن مسافت از بى راهه است; سپس به معناى هرگونه انحراف آمده است.
9. «رَويّات» جمع «رويّه» به معناى تفكّر و تأنّى است.

▲بخش چهارم

الَّذي ابْتَدَعَ الْخَلْقَ عَلَى غَيْرِ مِثَال امْتَثَلَهُ، وَ لاَ مِقْدَار احْتَذَى عَلَيْهِ، مِنْ خَالِق مَعْبُود كَانَ قَبْلَهُ، وَ أَرَانَا مِنْ مَلَكُوتِ قُدْرَتِهِ، وَ عَجَائِبِ مَا نَطَقَتْ بِهِ آثَارُ حِكْمَتِهِ، وَ اعْتِرَافِ الْحَاجَةِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى أَنْ يُقِيمَهَا بِمِسَاكِ قُوَّتِهِ، مَا دَلَّنا بِاضْطِرَارِ قِيَامِ الْحُجَّةِ لَهُ عَلَى مَعْرِفَتِهِ، فَظَهَرَتِ الْبَدائِعُ الَّتِي أَحْدَثَتْهَا آثَارُ صَنْعَتِهِ، وَ أَعْلاَمُ حِكْمَتِهِ، فَصَارَ كُلُّ مَا خَلَقَ حُجَّةً لَهُ وَ دَلِيلا عَلَيْهِ; وَ إِنْ كَانَ خَلْقاً صَامِتاً، فَحُجَّتُهُ بِالتَّدْبِيرِ نَاطِقَةٌ، وَ دَلاَلَتُهُ عَلَى الْمُبْدِعِ قَائِمَةٌ.

### ترجمه

او خدايى است كه موجودات را از كتم عدم بوجود آورده، بى آنكه از نقشه قبلى ديگرى اقتباس كند، يا در آفرينش از آفريدگارى پيش از خود، سرمشق بگيرد، و آنقدر از ملكوت قدرت خود و شگفتى هايى كه آثار حكمتش از آن سخن مى گويد و از نياز موجودات به قدرتِ برپا دارنده اى خبر مى دهد، به ما نشان داده كه ما را بى اختيار به معرفت و شناخت او دعوت مى كند. بدين ترتيب، ابداعاتى را آثار صنع او و نشانه هاى حكمتش بوجود آورده، كه هر يك از مخلوقاتش حجّت و دليلى بر وجود او هستند; هر چند به ظاهر مخلوقى خاموشند، ولى (با زبان بى زبانى، امّا با صراحت و وضوح) از تدبير او سخن مى گويند و همواره گواه بر آفريدگارند.

▲شرح و تفسير

▲همه از تدبير او سخن مى گويند

از آن جا كه در فرازهاى گذشته امام(عليه السلام) مردم را از تعمّق در كنه ذات و صفات خدا بر حذر داشت، چرا كه با عقل هيچ انسانى قابل درك نيست; در اين بخش از خطبه، گويا براى اينكه تصوّر نشود راه معرفة الله بسته است طرق شناخت ذات و صفات پروردگار را به صورت اجمالى بيان مى كند و آن را بى شمار و برتر از حدّ و مقدار ذكر مى كند. مى فرمايد: «او خدايى است كه موجودات را از كتم عدم به وجود آورده، بى آن كه از نقشه قبلى ديگرى اقتباس كند، يا در آفرينش از آفريدگارى پيش از خود، سرمشق بگيرد».

(أَلَّذِي ابْتَدَعَ الْخَلْقَ عَلَى غَيْرِ مِثَال امْتَثَلَهُ وَ لاَ مِقْدَار احْتَذى عَلَيْهِ، مِنْ خَالِق مَعْبُود كَانَ قَبْلَهُ).

اين چند جمله هم اشاره به ازليّت ذات پاك خدا است و هم اين كه مخلوقاتش بدون هيچ سابقه اى به وجود آمده; آفرينش نو و بى نظير به تمام معنا.

مسأله «ابداع» (آفرينش بى سابقه) از مسائل بسيار مهم است. اهميّت آن هنگامى روشن مى شود كه ما بدانيم تمام اختراعات و ابتكارات بشر، دنباله روى از امورى است كه در جهان آفرينش وجود دارد. گاه براى كار خود، از يك پديده اين جهان الهام مى گيرد و گاه پديده هاى مختلف را به هم تركيب و تلفيق مى كند; درست مانند نقّاش چيره دستى كه گاه عين صورت اشياء را بر صفحه كاغذ منعكس مى كند و گاه چند شىء را به هم تركيب كرده، از آن صورتى مى سازد. به يقين اگر پديده هاى گوناگون اين جهان نبودند هيچ نقّاشى قدرت بر هيچ نقشى نداشت و هيچ مخترعى نمى توانست دست به اختراعى بزند. ولى كار خداوند از همه اينها جدا است; هر چه دارد ابداع و ابتكار بى سابقه است و اين تنها مخصوص ذات پاك او است.

شبيه همين معناى بديع در خطبه اوّل «نهج البلاغه» به صورت ديگرى بيان شده است; آنجا كه مى فرمايد: (أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءاً، وَ ابْتَدَأَهُ ابْتِداءاً...).

سپس در ادامه و توضيح اين سخن چنين مى فرمايد: «آن قدر از ملكوت قدرت خود و شگفتى هايى - كه آثار حكمتش از آن سخن مى گويد و از نياز موجودات به قدرت بر پا دارنده اى خبر مى دهد - به ما نشان داده كه ما را بى اختيار به معرفت و شناخت او دعوت مى كند». (وَ أَرَانَا مِنْ مَلَكوُتِ قُدْرَتِهِ، وَ عَجَائِبِ مَا نَطَقَتْ بِهِ آثَارُ حِكْمَتِهِ، وَ اعْتِرَافِ الْحَاجَةِ مِنَ الْخَلْقِ إلَى أَنْ يُقِيمَها بِمِسَاكِ قُوَّتِهِ، مَا دَلَّنَا بِاضْطِرَارِ قِيَامِ الحُجَّةِ لَهُ عَلَى مَعْرِفَتِهِ).

به تعبير ديگر: از سويى، خداوند آثار قدرتش را در پهنه جهان هستى كه از همه موجودات آشكار و نمايان است، به همگان نشان داده; و از سوى ديگر، نظم پيچيده و حساب شده اى كه بر آنها حاكم است، نشان مى دهد كه نگهدارى آنها نياز به علم و قدرت بى پايان و ربوبيّت و تدبير فوق العاده دارد. بنابراين، هم در ايجاد، و هم در بقا، بيانگر آن مبدأ بزرگ علم و قدرت است و لحظه به لحظه و ذرّه به ذرّه وجودِ آنها، حكايتِ از آن ذات پاك مى كند; به گونه اى كه هر انسانى را وادار به اعتراف مى سازد و چراغ معرفتش را در درون دلها بر مى افروزد.

در ادامه اين سخن مى افزايد: «بدين ترتيب، ابداعاتى را آثار صنع او و نشانه هاى حكمتش به وجود آورده كه هر يك از مخلوقاتش حجّت و دليلى بر وجود او هستند; هر چند به ظاهر مخلوقى خاموشند، ولى (با زبان بى زبانى، امّا با صراحت و وضوح) از تدبير او سخن مى گويند و همواره گواه بر آفريدگارند». (فَظَهَرَتِ الْبَدائِعُ الَّتِي أَحْدَثَتُهَا آثَارُ صَنْعَتِهِ، وَ أَعْلامُ حِكْمَتِهِ، فَصَارَ كُلُّ مَا خَلَقَ حُجَّةً لَهُ، وَ دَلِيلا عَلَيْهِ; إِنْ كَانَ خَلْقاً صَامِتاً، فَحُجَّتُهُ بِالتَّدْبِيِر نَاطِقَةٌ، وَ دَلاَلَتُهُ عَلَى الْمُبْدِعِ قَائِمَةٌ).(1)

آرى!، در سرتاسر عالم، زمزمه علم و قدرت اوست و از جبين تمام موجودات، نور توحيد مى درخشد. و غُلغله حمد و تسبيح موجودات فضاى عالم را پر كرده و آنگونه كه قرآن مى گويد: «سَنُريِهِمْ آيَاتِنَا فِى الآفَاقِ وَ فِى أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ; ما آيات و نشانه هاى خود را در سراسر جهان و در وجود خود آنها (انسانها) به آنان نشان مى دهيم، تا آشكار گردد كه او حقّ است»(2) و به گفته شاعر فارسى زبان:

هر گياهى كه از زمين رويد وَحْدَهُ لاَ شَريكَ لَه گويد.

به گفته شاعر ديگرى (ابوالعتاهيه) كه به زبان تازى سروده:

«فَيَا عَجَباً كيفَ يُعْصَى الإلهُ أَمْ كَيْفَ يَجْحَدَهُ الْجَاحِدُ

وَ فِي كُلِّ شَىء لَهُ آيَةُ تَدَلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدُ» «راستى شگفت است! چگونه معصيت پروردگار مى شود; يا چگونه منكران، او را انكار مى كنند! حال آن كه در هر چيزى نشانه اوست; نشانه اى كه دلالت بر يكتايى او مى كند».(3)

آرى، بر هر چه بنگريم نشانه عظمت او در آن ديده مى شود و به هر موجودى گوش فرا دهيم با زبان حال، مدح و ثناى حق مى گويد و براى پى بردن به ذات پاك او، بى نهايت دليل و برهان داريم: به عدد برگهاى درختان، قطره هاى باران، ذرّات اتم ها، سلول هاى بدن انسانها، به عدد ستاره هاى آسمانها، كهكشانها و به عدد تمام ذرّات اين جهان.

جمله «مَا دَلَّنَا بِاضْطِرَارِ قِيَامِ الْحُجَّةِ» به اين معنا نيست كه ما به حكم اجبار، اعتراف به وجود مقدّس او مى كنيم; بلكه به اين معناست كه آنقدر دلايل وجود او آشكار و هويداست كه جايى براى انكار باقى نمى ماند. مثل اينكه كسى را در محكمه اى حاضر كنند، فيلم ها و نوارها و شهود فراوان و قراين گوناگون بر كارهاى او گواهى دهد، به گونه اى كه هيچ جاى انكار براى او باقى نماند; در اينجا تعبير

مى كنيم: «او مجبور به اقرار شد»! و اين نه به معناى تحت فشار قرار دادن از طريق تهديد و شكنجه است; بلكه به اين معناست كه مسئله آنقدر روشن است، كه جايى براى انكار باقى نمانده است.

جمله «فَحُجَّتُهُ بِالتَّدْبيرِ نَاطِقَةٌ، وَ دَلاَلَتُهُ عَلَى الْمُبْدِعِ قَائِمَةٌ» اشاره به اين معناست كه: تدبير جهان هستى، دليلى بر علم و قدرت بى پايان اوست و تنوّع موجودات اين جهان كه پر از ابداعات شگفت انگيز است، گواه ديگرى بر آن علم و قدرت بى پايان است.

##### 1. ضمير «حُجَّتُهُ» و «دَلاَلَتُهُ» به خلق خدا بر مى گردد، نه به خالق.

##### 2. سوره فصّلت، آيه 53.
3. الكنى و الالقاب، جلد 1، صفحه 121.

▲بخش پنجم

فَأَشْهَدُ أَنَّ مَنْ شَبَّهَكَ بِتَبَايُنِ أَعْضَاءِ خَلْقِكَ، وَ تَلاَحُمِ حِقَاقِ مَفَاصِلِهِمُ الْمُحْتَجِبَةِ لِتَدْبِيرِ حِكْمَتِكَ، لَمْ يَعْقِدْ غَيْبَ ضَمِيرِهِ عَلَى مَعْرِفَتِكَ، وَ لَمْ يُبَاشِرْ قَلْبَهُ الْيَقِينُ بِأَنَّهُ لاَ نِدَّ لَكَ، وَ كَأَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ تَبَرُّؤَ التَّابِعِينَ مِنَ الْمَتْبُوعينَ إِذْ يَقُولُونَ: (تَالله إِنْ كُنّا لَفِى ضَلال مُبِين * إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ)! كَذَبَ الْعَادِلُونَ بِكَ، إِذْ شَبَّهُوكَ بِأَصْنَامِهِمْ، وَ نَحَلُوكَ حِلْيَةَ الْمَخْلُوقِينَ بِأَوْهَامِهِمْ، وَ جَزَّأُوكَ تَجْزِئَةَ الْمُجَسَّمَاتِ بِخَوَاطِرِهِمْ، وَ قَدَّرُوكَ عَلَى الْخَلْقَةِ المُخْتَلِفَةِ الْقُوَى، بِقَرائِحِ عُقُولِهِمْ.

### ترجمه

من گواهى مى دهم آن كس كه تو را به مخلوقاتت تشبيه كرده و براى تو همانند آنها اعضاى مختلف و مفاصل به هم پيوسته - كه به حكمتت در لابه لاى عضلات پنهان گشته اند - قائل شود، هرگز در اعماق ضمير خود تو را نشناخته و يقين به اين حقيقت، كه براى تو شبيه و نظيرى نيست، در درون جانش قرار نگرفته است و گويا سخن تابعان را از رهبران گمراه خود (در قيامت) بيزارى مى جويند نشنيده است! آن روز كه مى گويند: «به خدا سوگند ما در گمراهى آشكار بوديم كه شما را با پروردگار جهانيان برابر مى شمرديم». دروغ گفتند آنان كه براى تو همتايى قائل شدند و تو را به بتهاى خود تشبيه نمودند و لباس و زينت مخلوقين را با اوهام و خيالات خود بر تو پوشانيدند و تو را همچون اجسام، با پندارهاى خود تجزيه كردند (و اجزايى همچون دست و پا، براى تو قائل شدند) و با سليقه هاى منحطّ خود، تو را به مخلوقى كه قواى گوناگون دارد، مقايسه نمودند.

▲شرح و تفسير

▲تو بى نظير و بى همتايى!

در اين فراز، بار ديگر امام(عليه السلام) به بيان صفات پروردگار باز مى گردد و نسبت به قرارگرفتن در پرتگاه تشبيه هشدار مى دهد; شايد به اين دليل كه ممكن است گرفتن دلايل وجود خداوند از جهان خلقت و جستجوى آثار عظمت او درجاى جاى جهان آفرينش، انسان را وسوسه كند كه براى او صفاتى همچون صفات مخلوقات قائل شود و تا سر حدّ قبول جسميّت براى خداوند، سقوط كند.

لذا امام(عليه السلام) روى به درگاه خدا آورده، چنين عرض مى كند: «(خداوندا) گواهى مى دهم آن كس كه تو را به مخلوقاتت تشبيه كرده، و براى تو همانند آنها اعضاى مختلف، و مفاصل به هم پيوسته - كه به حكمتت در لابلاى عضلات پنهان گشته است - قائل شود، هرگز در اعماق ضمير خود تو را نشناخته، و يقين به اين حقيقت كه براى تو شبيه و نظيرى نيست در درون جانش قرار نگرفته است; و گويا سخن تابعان را كه از رهبران گمراه خود (در قيامت) بيزارى مى جويند، نشنيده است! آن روز كه مى گويند: به خدا سوگند! ما در گمراهى آشكار بوديم كه شما را با پروردگار جهانيان برابر مى شمرديم».(1) (فَأَشْهَدُ أَنّ مَنْ شَبَّهَكَ بِتَبَايُنِ أَعْضَاءِ خَلْقِكَ، وَ تَلاَحُمِ(2)حِقَاقِ(3) مَفَاصِلِهِمُ الْمُحْتَجِبَةِ لِتَدْبِيرِ حِكْمَتِكَ، لَمْ يَعْقِدْ غَيْبَ ضَمِيرِهِ عَلَى مَعْرِفَتِكَ، وَ لَمْ يُبَاشِرْ قَلْبَهُ الْيَقِينُ بِأَنَّهُ لاَ نِدَّ لَكَ، وَ كَأَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ تَبَرُّؤَ التَّابِعِينَ مِنَ الْمَتْبُوعِينَ إِذْ يَقوُلوُنَ: «تَاللهِ إِنْ كُنَّا لَفِى ضَلاَل مُبِين إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ»).

اين جمله ها اشاره روشنى به گمراهى گروه «مجسّمه» يا «مشبّهه» و شرك و كفر آنهاست، كه براى خدا جسم و اعضاى پيكر و دست و پا و چشم و گوش قايل بودند و به خاطر گرفتار شدن در وادى تشبيه، ذات پاك پروردگار را تا سر حدّ يك مخلوق ضعيف و ناتوان و فانى و ناپايدار تنزّل داده بودند، كه قرآن از آن - در همان آيه بالا كه در لابه لاى كلام امام آمده است - به «ضَلاَل مُبِين» (گمراهى آشكار) تعبير كرده است.

جمله «مَنْ شَبَّهَكَ بِتَبَايُنِ أَعْضَاءِ خَلْقِكَ» اشاره به اين است كه آن كس كه داراى جسم است، جسم او تركيبى از اعضاى مختلف است، كه هر كدام ابزار كارى محسوب مى شود. و تعبير به: «تَلاَحُمِ حِقَاقِ مَفَاصِلِهِمْ» اشاره به پيوندهايى است كه در ميان اعضا وجود دارد. بنابراين، اعضاى يك پيكر، هم از يكديگر جدا هستند و هم به هم پيوسته اند. و اين يكى از حكمت هاى خداوند در آفرينش مخلوقات است; كه اگر اعضاى مختلف نداشته باشند، كارايى آنها محدود مى شود و اگر از هم گسسته باشند، همكارى آنها غير ممكن مى شود. در ضمن خداوند منّان به حكمت خود، ارتباط اعضا را در زير طبقات گوشت پنهان ساخته، تا در برابر حوادث مختلف آسيب پذير نباشند. و اين، جز در عالم مخلوقات، تصوّر نمى شود و خداوند منزّه از اجزا و اعضا ونياز به جسم است.

امام(عليه السلام) مى فرمايد: اين گونه افراد نادان، در واقع گرفتار سه انحرافند: نخست اينكه، خدا را به درستى نشناختند و ديگر اينكه: به توحيد او قائل نيستند و سوم اينكه به آيات صريح قرآن گوش فرا نداده و از تعليمات اين كتاب آسمانى بيگانه اند و به همين دليل در «ضَلاَلِ مُبين» گرفتارند.

ولى در قيامت كه حجابها كنار مى رود و حقايق، آفتابى مى شود; به زودى به اشتباه خود، پى مى برند و رهبران گمراه و پيروانشان از يكديگر بيزارى مى جويند و اظهار ندامت و پشيمانى و شرمسارى مى كنند; امّا چه سود كه وقت آن گذشته است. اين همان چيزى است كه در فراز بالا به روشنى به آن اشاره شده است.

قابل توجّه اينكه، امام(عليه السلام) در فرازهاى گذشته روى سخن را به مردم كرده بود، ولى در اينجا روى سخن به درگاه پروردگار نموده; و اين به خاطر آن است كه اهميّت مطلب را گوشزد كند! زيرا مخاطب هر قدر بزرگتر باشد، سخن را سنجيده تر بايد گفت. آن هم سخنى كه از سوز دل برخاسته است.

سپس در ادامه اين سخن به گروه ديگرى از منحرفين - يعنى مشركان و بت پرستان، كه آنها نيز گروهى از «مشبّهه» محسوب مى شوند - اشاره كرده، مى فرمايد: «دروغ گفتند! آنان كه براى تو همتايى قائل شدند و تو را به بت هاى خود تشبيه نمودند، و لباس و زينت مخلوقين را با اوهام و خيالات خود بر تو پوشانيدند، و تو را همچون اجسام با پندارهاى خود تجزيه كردند، (و اجزايى همچون دست و پا و چشم و گوش براى تو قائل شدند;) و با سليقه هاى منحط خود، تو را به مخلوقى كه قواى گوناگون دارد، مقايسه كردند». (كَذَبَ الْعَادِلوُنَ(4)، بِكَ، إِذْ شَبَّهُوكَ بِأَصْنامِهِمْ، وَ نَحَلوُكَ(5) حِلْيَةَ الْمَخْلُوقِينَ بِأَوْهَامِهِمْ، وَ جَزَّأُوكَ تَجْزِئَةَ الْمُجَسَّمَاتِ، بَخَواطِرِهْم، وَ قَدَّروكَ عَلَى الْخِلقَةِ الْمُختَلِفَةِ الْقُوَى بِقَرائِحِ(6) عُقُولِهِمْ).

امام(عليه السلام) با اين تعبيرات محكم و قاطع - كه در چهار صورت بيان شده - انواع و اقسام شرك و تشبيه خداوند متعال به مخلوقات را نفى مى كند وهمگان را از گرفتارشدن در وادى شرك، بر حذر مى دارد! و مرز توحيد موحّدان را با شرك مشركان مشخّص مى سازد:

در جمله اوّل، تشبيه به بت ها را نفى مى كند.

در جمله دوّم، زينت و آرايشى همچون زينت مخلوقات را براى خدا باطل مى شمرد (مثل تعبيرى كه بعضى از افراد بسيار نادان و ساده لوح درباره خدا داشتند، كه او را به صورت نوجوانى زيبا روى، با موهاى مجعّد مى پنداشتند).

و در جمله سوم، وجود اجزا و اعضايى همچون دست و پا را براى او منتفى مى داند.

و درجمله چهارم، اعتقاد به نيروهاى مختلف، مانند بينايى و شنوايى و بويايى (همچون مخلوقات) را بى اساس معرّفى مى كند و به اين ترتيب، از زواياى مختلف، پندارهاى شرك آلود را در هم مى كوبد.

##### 1. اشاره به آيه 97 و 98 سوره شعراء است.
2. «تَلاحُم» از مادّه «لحم» (گوشت) در اينجا به معناى پيوستگى است; شبيه به عضلاتى كه در بدن انسان به هم پيوسته است.
3. «حِقاق» جمع «حُقّه» به معناى استخوانى است (گوى مانند) كه در سرِ بازو، يا بالاى ران قرار دارد.
4. «عادل» از مادّه «عدل» (بر وزن قشر) به معناى معادل و شبيه و نظير است; بنابراين «عادل»، مطابق اين مفهوم به معناى كسى است كه براى خداوند شبيه و شريك و مانندى قائل مى شود.
5. «نَحَلوا» از مادّه «نِحْله» در اصل به معناى بخشش و عطيّه است و به گفته «راغب» در كتاب «مفردات»، اين واژه از ريشه «نحل» به معناى زنبور عسل گرفته شده; چرا كه بخشش و عطيّه شباهتى به كار زنبوران عسل در دادن عسل دارد. و در عبارت بالا منظور اين است كه بت پرستان با اوهام خود زيور مخلوقين را بر ذات پاك خالق پوشانده اند و او را از مقام خالقيّت به مقام مخلوق بودن تنزّل داده اند.
6. «قرائح» جمع «قريحه» در اصل به معناى نخستين آبى است كه از چاه كشيده مى شود; سپس به آثار فكرى و ذوقى انسان اطلاق شده است.

▲نكته

▲مجسِّمه كيانند؟

«مُجسّمه» (به كسرسين) به كسانى گفته مى شود كه براى خدا جسم قائل هستند و حتّى تصريح مى كنند دست و پا و گوش و چشم دارد و گاه به آنها «مُشبِّهه» (به كسر باء) نيز گفته مى شود; به جهت اينكه خدا را به مخلوقات مادّى تشبيه مى كنند.

اين اعتقاد از دير ايّام در ميان افراد بشر بوده و انسانهايى كه بر اثر كوتاهى فكر نمى توانستند چيزى را ماوراى طبيعت مادى تصوّر كنند و تمام اُنسشان با مادّيات و اجسام بوده است خدا را همچون اجسام مادّى و يا همچون خودشان مى پنداشتند.

اعتقاد به معبودهايى همچون: ماه و خورشيد و ستارگان و اجسام ديگرى مانند آنها نيز، از همين جا سرچشمه مى گرفت.

تاريخ يهود نشان مى دهد كه آنها سخت به مسأله جسميّت خدا معتقد بودند; تا آنجا كه پيامبرشان حضرت موسى(عليه السلام) را سخت در فشار قرار دادند، كه خدا را به آنها نشان دهد! و داستان كوه «طور» و صاعقه و از ميان رفتن جمعى از «بنى اسرائيل» در اين زمينه معروف است.

قبل از اين ماجرا يعنى بعد از آن كه بنى اسرائيل از نيل نجات يافتند نزد موسى آمدند و تقاضاى ساختن بت براى پرستش كردند! و حتّى بعد از داستان صاعقه نيز بيدار نشدند و هنگامى كه «سامرى» گوساله را به عنوان «معبود» براى آنها ساخت، به سرعت جذب بسوى آن شدند و اكثريّت «بنى اسرائيل» به پرستش آن تن در دادند كه موسى بعد از بازگشت از كوه «طور» سخت برآشفت و آنها را كيفر سختى داد.

در تاريخ مسيحيّت نيز، اعتقاد به تثليث (خدايان سه گانه: اب و ابن و روح القدس) نشانه روشنى از اعتقاد به جسميّت پروردگار است زيرا با صراحت حضرت مسيح را فرزند خدا و يكى از خدايان سه گانه مى دانند، در حالى كه مسيح انسانى بود مانند ساير انسانها.

هنگامى كه قرآن مجيد بر قلب پاك پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نازل شد، خط بطلان بر عقائد باطل از جمله اعتقاد به تجسّم و تشبيه كشيد و آياتى همچون: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىءٌ; هيچ چيز مانند خدا نيست»(1) و «لاَتُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ; چشم ها او را نمى بيند»(2) و آيه «لَنْ تَرَانِي» (3) خطاب به موسى «هرگز مرا نخواهى ديد» و آياتى همچون: «وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنما كُنْتُمْ; او با شماست هر جا باشيد»(4) و آيه «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ; ما به انسانها از رگ گردن (يا رگ قلب) او نزديكتريم»(5) و آيه «فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ; به هر سو بنگريد خدا در آنجاست»(6) شواهد گويايى بر نفى جسميّت از خدا است.

ولى متأسّفانه افكار التقاطى از سوى ملّت هاى بت پرست و يهود و نصارى و مجوس كه وارد اسلام شد، به داخل عقايد گروهى از مسلمين ساده لوح و ناآگاه نفوذ كرد وجمعيّتى به نام «مجسّمه» يا «مشبّهه» پيدا شدند.

شايد تعبيرات كنايى كه در بعضى از آيات قرآن آمده مانند: «يَدُاللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ; دست خدا بالاى دست هاى آنهاست»(7) و «أَلرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى; خداوند بر عرش، سلطه دارد»(8) بهانه اى به افراد منحرف و كوته فكر داد كه به سوى اين مذهب شرك آلود گام بردارند; در حالى كه مسلّم است «يد» در اين گونه موارد به معناى قدرت و «إسْتَوى» به معناى سلطه و سيطره است، نه به معناى جلوس و استقرار بر چيزى; و اين تعبيرات كنايى قبل از قرآن و بعد از نزول آن نيز هميشه در ادبيّات اقوام مختلف وجود داشت، مثلا مى گوئيم: «از دست فلان كس كارى ساخته نيست!» يعنى قدرت بر اين كار ندارد و يا واژه «إستوى» را در مورد سلطه يك پادشاه بر يك كشور به كار مى برند.

دلايل عقلى ومنطقى نيز به روشنى هرگونه جسميّت را از خداوند نفى مى كند; چرا كه هر جسمى محدود است و زمان و مكان و اجزائى دارد; بنابراين، از جهات مختلف نيازمند است و مى دانيم نياز و محدوديّت در ذات پاك خدا راه ندارد.

از آن مهم تر اينكه همه اجسام در معرض تغييرات و حتّى زوال هستند و معلوم است كه گرد و غبار تغيير و زوال بر دامان كبريايى اش نمى نشيند.

با اين مدارك روشن، باز متأسّفانه - همان گونه كه در بالا اشاره شد - عقيده منحطّ به جسميت، دامان جمعى از مسلمانان نادان و بى خبر را گرفت و آنقدر در اين مسير ظلمانى پيش رفتند كه مطابق نقل «محقّق دوانى» گروهى از آنها عقيده دارند كه خداوند تركيبى از گوشت و خون است و بعضى از آنها معتقدند كه نورى نقره گون و شفّاف از او مى درخشد و قامت او هفت وجب با وجب هاى خود اوست و بعضى از آنها معتقدند كه او به صورت انسان نوجوان زيبا و داراى مويى مجعّد است.

«علاّمه حلّى» در كتاب «منهاج الكرامه» داستانى از بعضى از «مجسّمه» نقل مى كند كه شنيدنى است; مى گويد: «يكى از بزرگان آنها، روزى از كنار مرد نفت فروشى مى گذشت كه نوجوان زيبارويى با موهاى مجعّد و پيچ خورده از آنجا عبور كرد، آن عالم سخت به قيافه نوجوان خيره شد و پيوسته به او نگاه مى كرد! مرد نفت فروش كه آدم بى بند و بارى بود. تصوّر كرد آن مرد نظر سويى نسبت به نوجوان دارد، شب هنگام نزد او آمد و گفت: من امروز ديدم كه تو سخت به او نگاه مى كنى اگر بخواهى مى توانم او را در اختيار تو قرار دهم! آن مرد برآشفت و با تندى به او گفت: من كراراً به اين نوجوان نگاه كردم چون مذهب من بر اين است كه خداوند گاه از آسمان به همين صورت به زمين نازل مى شود. گفتم: نكند او خداى من باشد! مرد نفت فروش نخست ناراحت شد و گفت: من با اين شغلى كه دارم بسيار بر تو - با آن زهدى كه دارى و اين عقيده كثيف - ترجيح دارم!(9)

##### 1. سوره شورى، آيه 11.
2. سوره انعام، آيه 103.
3. سوره اعراف، آيه 143.

##### 4. سوره حديد، آيه 4.
5. سوره ق، آيه 16.
6. سوره بقره، آيه 115.
7. سوره فتح، آيه 10
8. سوره طه، آيه 5.
9. شرح نهج البلاغه علاّمه تسترى، جلد 1، صفحه 233.

▲بخش ششم

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مَنْ سَاوَاكَ بِشَيْء مِنْ خَلْقِكَ فَقَدْ عَدَلَ بِكَ، وَ الْعَادِلُ بِكَ كَافِرٌ بِمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ مُحْكَمَاتُ آيَاتِكَ، وَ نَطَقَتْ عَنْهُ شَوَاهِدُ حُجَجِ بَيِّنَاتِكَ، وَ إِنَّكَ أَنْتَ اللهُ الَّذِي لَمْ تَتَنَاهَ فِي الْعُقُولِ، فَتَكُونَ في مَهَبِّ فِكْرِهَا مُكَيَّفاً، وَلاَ فِي رَوِيَّاتِ خَوَاطِرِهَا فَتَكُونَ مَحْدُوداً مُصَرَّفاً.

### ترجمه

و گواهى مى دهم آنانكه تو را با چيزى از مخلوقات مساوى شمردند همتايى براى تو قائل شده اند، و آن كس كه براى تو همتايى قائل شود، نسبت به آنچه آيات محكمات تو آورده و شواهد «دلايل آشكار» تو از آن سخن مى گويد: كافر شده است! تو همان خدايى هستى كه عقل ها به تو احاطه نمى يابد، تا در مسير وزش افكار در كيفيّت خاصى قرار گيرى! و در خاطره ها و انديشه ها جاى نمى گيرى، تا محدود و قابل تغيير باشى!

▲شرح و تفسير

▲فراتر از احاطه عقلها

امام(عليه السلام) در اين فراز بار ديگر به مسأله انحراف مشركان و اهل تشبيه باز مى گردد و شهادتى ديگر در پيشگاه خداوند نسبت به انحراف آنها مى دهد، تا مخاطبين بشنوند و در دام تشبيه گرفتار نشوند.

مى فرمايد: «و گواهى مى دهم آنان كه تو را با چيزى از مخلوقاتت مساوى شمردند، همتايى براى تو قائل شده اند و آن كس كه براى تو همتايى قائل شود نسبت به آنچه «آيات محكمات» تو آورده و شواهد «دلائل آشكار» تو از آن سخن مى گويد، كافر شده است!». (وَ أَشْهَدُ أَنَّ مَنْ سَاوَاكَ بِشَيْء مِنْ خَلْقِكَ فَقَدْ عَدَلَ بِكَ، وَ الْعَادِلُ بِكَ كَافِرٌ بِمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ مُحْكَمَاتُ آيَاتِكَ، وَ نَطَقَتْ عَنْهُ شَوَاهِدُ حُجَجِ بَيِّنَاتِكَ).

به نظر مى رسد اين شهادتى كه امام(عليه السلام) در اين فراز، درباره انحراف مشركان داده، با شهادتى كه در فراز قبل بود، متفاوت و ناظر به دو گروه باشد; شهادت جمله هاى پيشين مربوط به بت پرستانى است كه خدا را تشبيه به بت ها مى كردند و بت ها را در مقام ربوبيّت قرار مى دادند يعنى حاجات خود را از آنها مى طلبيدند و به همين دليل، آنها را پرستش مى كردند; ولى آنچه در اين فراز آمده، ناظر به كسانى است كه براى خدا همتايى در جميع جهات قرار مى دادند; همچون «وثنيّين» (دوگانه پرستان)، كه معتقد به خداى خير و خداى شرّ بودند و مسيحيان كه قائل به «تثليث» (خدايان سه گانه) بودند و آنها را «اب» و «ابن» و «روح القدس» مى ناميدند. امام(عليه السلام)آنها را كافر به محكمات آيات و حجّتهاى بيّنات دانسته است.

ممكن است تعبير به «آيات محكمات» و «حجج بيّنات» هر دو اشاره به آياتى بوده باشد كه با صراحت، هرگونه همتايى را براى خداوند نفى مى كند، مانند «قُلْ أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِى خَلَقَ الأَرْضَ فِى يَوْمَينِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَاداً; بگو آيا شما به آن كس كه زمين را در دو روز (دو دوران) آفريد، كافر مى شويد و براى او همتايانى قرار مى دهيد!».(1) و آيه «فَلاَ تَجْعَلُؤا للهِ أَنْدَادَاً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ; براى خداوند همتايانى قرار ندهيد در حالى كه مى دانيد (اين سخن اشتباه محض است)».(2)

اين احتمال نيز وجود دارد كه «آيات محكمات» اشاره به آيات توحيدى صريح قرآن مجيد باشد و «حجج بيّنات» اشاره باشد به دلائل عقلى كه هرگونه شبيه و مانند و همتايى را براى خدا نفى مى كند.

جمله هاى بعد گواه بر همين احتمال است; آنجا كه مى گويد: «تو همان خدايى هستى كه عقل ها به تو احاطه نمى يابد، تا در مسير وزش افكار، در كيفيت خاصّى قرار گيرى! و در خاطره ها و انديشه ها، جاى نمى گيرى، تا محدود و قابل تغيير باشى!» (وَ أِنَّكَ أَنْتَ اللهُ الَّذِي لَمْ تَتَنَاهَ فِي الْعُقُولِ، فَتَكُونَ في مَهَبِّ(3) فِكْرِهَا مُكَيَّفاً، وَلاَ فِي رَوِيَّاتِ خَوَاطِرِهَا فَتَكُونَ مَحْدُوداً مُصَرَّفاً).

امام(عليه السلام) در جمله اوّل، اشاره به عدم درك عقل ها نسبت به كنه ذات و صفات خدا مى كند كه در آغاز اين خطبه نيز، با عبارات ديگرى به آن اشاره شده بود و مى فرمايد: اگر عقل قادر به درك تو بود، بايد كيفيّت خاصّى در ذات پاك تو باشد; ولى از آنجا كه بالاتر از كيفيّت مى باشى و هستى محض و خالصى; عقل قادر به درك كنه ذات و صفاتت نيست.

در جمله دوم، به عدم احاطه انديشه ها به ذات پاك او اشاره مى كند، چرا كه اگر انديشه به او احاطه يابد، حتماً بايد محدود باشد و هر چيز كه محدود باشد، در معرض تغييرات زمانى و مكانى و جهات ديگر قرار مى گيرد.

##### 1. سوره فصّلت، آيه 9.
2. سوره بقره، آيه 22.
3. «مَهَبّ» اسم مكان از مادّه «هُبوب» به معناى محل وزش باد است و در عبارت بالا فكر، به نسيمى تشبيه شده كه از گذرگاهى مى گذرد; ولى كنه ذات و صفات خدا از اين گذرگاه بيرون است.

▲بخش هفتم

وَ مِنها: قَدَّرَ مَاخَلَقَ فَأَحْكَمَ تَقْدِيرَهُ، وَ دَبَّرَهُ فَأَلْطَفَ تَدْبِيرَهُ، وَوَجَّهَهُ لِوِجْهَتِهِ فَلَمْ يَتَعَدَّ حُدُودَ مَنْزِلَتِهِ، وَ لَمْ يَقْصُرْ دُونَ الإِنْتِهاءِ إِلى غَايَتِهِ، وَ لَمْ يَسْتَصْعِبْ إِذْ أُمِرَ بِالمُضِيِّ عَلَى إِرَادَتِهِ، فَكَيْفَ وَ إِنَّمَا صَدَرَتِ الاُْمُورُ عَنْ مَشِيئَتِهِ؟

### ترجمه

آنچه را آفريده به درستى اندازه گيرى نموده، و به خوبى تدبير كرده، و در مسير خودش قرار داده است. لذا هيچ موجودى از حدّ خود تجاوز نكرده، و پيش از رسيدن به هدف، باز نمى ايستد، و به هنگامى كه به آن فرمان داده شد، كه مطابق اراده پروردگار حركت كن سرپيچى ننمود; چگونه ممكن است سرپيچى كند، حال آنكه همه چيز از اراده او سرچشمه گرفته است؟!

▲شرح و تفسير

▲همه چيز از اراده او سرچشمه مى گيرد!

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) بار ديگر به جهان آفرينش و تدبير الهى در خلقت و نظم و ادامه آن باز مى گردد و از اين نظم و تدبير به عنوان آينه اى براى
نشان دادن جلال و جمال پروردگار بهره مى گيرد. مى فرمايد: «آنچه آفريده به درستى اندازه گيرى نموده است و به خوبى تدبير كرده و در مسير خودش قرار داده است». (قَدَّرَ مَاخَلَقَ فَأَحْكَمَ تَقْدِيرَهُ، وَ دَبَّرَهُ فَأَلْطَفَ تَدْبِيرَهُ، وَوَجَّهَهُ لِوِجْهَتِهِ).

به اين ترتيب، مراحل سه گانه «تقدير» و «تدبير» و «توجيه» را بيان فرموده است. «تقدير» مقام اندازه گيرى خلقت موجودات است و «تدبير» به راه انداختن آنها در مسير تعيين شده است و «توجيه» فراهم ساختن اسباب حركت در اين مسير براى رسيدن به مقصد نهايى است وتمام اين مراحل طبق حساب دقيق و برنامه منظّمى است، به گونه اى كه در همه جهان هستى هيچ موجودى نه در آغاز آفرينش و نه در مسير حركت خود به سوى هدف، بى برنامه نيست.

به همين جهت بلافاصله مى افزايد: «هيچ موجودى از حدّ و منزلت خود تجاوز نكرده و قبل از رسيدن به هدف كوتاهى ننموده است، و به هنگامى كه به آن فرمان داده شد كه مطابق اراده پروردگار حركت كند، سرپيچى ننمود; چگونه ممكن است سرپيچى كند، حال آن كه همه چيز از اراده او سرچشمه گرفته است؟!». (فَلَمْ يَتَعَدَّ حُدُودَ مَنْزِلَتِهِ، وَ لَمْ يَقْصُرْ دُونَ الإِنْتِهاءِ إِلى غَايَتِهِ، وَ لَمْ يَسْتَصْعِبْ إِذْ أُمِرَ بِالمُضِيِّ عَلَى إِرَادَتِهِ، فَكَيْفَ وَ إِنَّمَا صَدَرَتِ الاُْمُورُ عَنْ مَشِيئَتِهِ؟)

در حقيقت اين سخن، اشاره به آن است كه تصوّر نشود حركات موجودات زمينى و آسمانى و پيمودن مراحل وجود در جهان گياهان و حيوانات و انسان و كواكب آسمان بى حساب است. همه درحركات خود سر بر فرمان او دارند و برنامه اى را كه از پيش براى آنها تعيين كرده، اجرا مى كنند و هيچ تخلّفى از برنامه هاى تعيين شده ندارند و به اين ترتيب، جهان هستى مجموعه اى است از نظم دقيق و حركات و جريان هاى برنامه ريزى شده.

در آيات قرآن مجيد نيز، به اين مراتب و مراحل سه گانه اشاره شده است. در سوره يس آيات 38 تا 40 مى فرمايد: «وَ الشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ * وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ * لاَ الشَّمْسُ يَنْبَغِى لَهَا أَنْ تُدِرْكَ الْقَمَرَ و َلاَ اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَ كُلٌّ فِى فَلك يَسْبَحُونَ; و خورشيد كه پيوسته به سوى قرارگاهش در حركت است، (آيتى ديگر از آيات خدا است) اين تقدير و اندازه گيرى خداوند قادر دانا است. و براى ماه منزلگاه هايى قرار داديم (هنگامى كه اين منازل را طى كرد) سرانجام به صورت شاخه كهنه قوسى شكل و زرد رنگ خرما در مى آيد. نه خورشيد را سزاست كه به ماه رسد و نه شب بر روز پيشى مى گيرد و هر كدام در مسير خود شناورند».

آيات فراوان ديگرى نيز در قرآن است كه به اين حقيقت اشاره مى كند.

در اينجا به دو نكته بايد توجّه داشت: نخست اين كه، آنچه در جمله هاى بالا درباره امر و فرمان و پيروى موجودات از فرمان الهى آمده، همه اشاره به اوامر تكوينيّه الهى، يا به تعبيرى ديگر: اشاره به قوانينى است كه خداوند براى جهان هستى تعيين كرده و همه موجودات را در چنبر اين قوانين قرار داده است به گونه اى كه تخلّف از اين قوانين براى آنها غير ممكن است.

ديگر اين كه، اين سخن هرگز به معناى مجبور بودن انسان در افعال خويش نيست! چرا كه خداوند صفت اختيار و آزادى اراده را به عنوان يك قانون از قوانين عالم هستى براى انسان قرار داده است و هرگز انسان نمى تواند اين صفت را از خود سلب كند و به تعبير ديگر: آزادى او هم به فرمان خدا است.

▲بخش هشتم

الْمُنْشِىءُ أَصْنَافَ الأَشْيَاءِ بِلاَ رَوِيَّةِ فِكْر آلَ إِلَيْها، وَ لا قَريحَةِ غَرِيزَة أَضْمَرَ عَلَيْهَا، وَ لاَ تَجْرِبَه أفادَهَا مِنْ حَوَادِثِ الدُّهُورِ، وَ لاَ شَرِيك أَعَانَهُ عَلَى ابْتِدَاعِ عَجَائِبِ الأُمورِ، فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ، وَ أَذْعَنَ لِطَاعَتِهِ، وَ أَجَابَ إِلى دَعْوَتِهِ، لَم يَعْتَرِضْ دُونَهُ رَيْثُ الْمُبْطِىءِ، وَ لاَ أَنَاةُ الْمُتَلَكِّىءِ، فَأَقَامَ مِنَ الاَْشْيَاءِ أَوَدَهَا، وَ نَهَجَ حُدُودَهَا، وَ لاَءَمَ بِقُدْرَتِهِ بَيْنَ مُتَضَادِّهَا، وَ وَصَلَ أَسْبَابَ قَرَائِنِهَا، وَ فَرَّقَهَا أَجْنَاساً مُخْتَلِفَات فِي الْحُدُودِ وَ الأَقْدَارِ، وَالْغرَائِز وَ الْهَيْئَاتِ، بَدَايَا خَلاَئِقَ أَحْكَمَ صُنْعَهَا، وَ فَطَرَهَا عَلَى مَا أَرَادَ وَ ابْتَدَعَهَا!

### ترجمه

او كسى است كه موجودات مختلف را بدون نياز به تفكّر و انديشه اى كه به دست آورده باشد و بدون غريزه اى كه در درون نهان كند و بى نياز از تجربه حوادث زمان هاى گذشته، و بدون كمك شريك و همتايى كه او را در آفرينش موجودات شگفت انگيز يارى دهد، آفريد. و اين سان آفرينش موجودات به فرمان او كامل شد، همه سر بر فرمانش نهادند و دعوتش را اجابت كردند، بى آن كه در برابرش سستى كنند يا در اطاعت امرش درنگ نمايند; بدين گونه، موجودات را بى هيچ كژى برپا داشت و راهى را كه بايد بپيمايند معيّن فرمود. با قدرت خويش در ميان اشياى متضاد الفت ايجاد كرد و آنها را كه با يكديگر همگون بودند، پيوند داد، و موجودات جهان را به انواع مختلف از نظر حدود و اندازه ها، و غرايز و اَشكال و هيأت هاى گوناگون تقسيم نمود. اينها مخلوقات شگفت انگيزى است كه آفرينش آنها را استوار نمود، و با حكمت قرين ساخت و آن سان كه مى خواست ايجاد و ابداع فرمود.

▲شرح و تفسير

▲راز و رمز آفرينش

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، به چگونگى آفرينش موجودات مى پردازد و مى فرمايد: «خداوند كسى است كه موجودات مختلف را بدون نياز به تفكّر و انديشه اى كه به دست آورده باشد، و بدون غريزه اى كه در درون، نهان داشته باشد، و بى نياز از تجربه حوادث زمانهاى گذشته، و بدون كمك شريك و همتايى كه او را در آفرينش موجودات شگفت انگيز يارى كرده باشد، آفريد».

(الْمُنْشِىءُ أَصْنَافَ الأَشْيَاءِ بِلاَ رَوِيَّةِ فِكْر آلَ إلَيْهَا، وَ لاَ قَرِيحةِ غَرِيزَة أَضْمَرَ عَلَيهَا، و لا تَجْرِبَة أفادَهَا مِنْ(1) حَوَادِثِ الدُّهُورِ، وَ لاَ شَرِيك أَعَانَهُ عَلَى ابْتِدَاعِ عَجَائِبِ الأُمورِ).

در واقع، مبدأ علم و دانش و آگاهى به حقايق براى ما انسان ها يكى از چهار چيز است: يا تفكّر و انديشه است، يا الهام هاى درونى است كه غريزه ناميده مى شود. يا تجربه اى است كه از تكرار كارى براى انسان حاصل مى شود و يا كمكى است از همفكر و همتايى از برون كه با آگاهى هاى خود انسان را يارى مى دهد و بر انجام كار بديعى كمك مى كند.

از آنجا كه خداوندِ عالَم، بر همه چيز آگاه و همه حقايق نزد او حاضر است و چيزى از دايره علم بى پايان او خارج نيست، در آفرينش خود هيچ گاه نيازى به اين امور چهارگانه ندارد. فكر و انديشه براى كسى سودمند است كه معلوماتى دارد و مجهولاتى; و مى خواهد از معلومات به مجهولات پى برد و الهام غريزى، از آنِ كسانى است كه حقيقتى از نظر آنها پنهان است و به يارى اين الهام آشكار مى شود.

تجربه و تكرار عمل براى پى بردن به نتيجه كارها، مربوط به كسى است كه ازنتايج بى خبر است و كمك گرفتن از افكار ديگران مخصوص كسانى است كه نارسايى و ناتوانى دارند; ولى آن ذات پاكى كه از همه اين امور مبرّا است، چه نيازى به اينها دارد؟

اين تعبيرات در ضمن مى تواند، ما بندگان ناآگاه را براى پيدا كردن منابع شناخت و معرفت كمك كند و بدانيم از اين منابع چهارگانه، مى توانيم براى حلّ مشكلات كمك بگيريم، كه سخت در زندگى به همه آنها نيازمنديم.

سپس امام(عليه السلام) به نكته ديگرى در همين مورد اشاره كرده، حاكميّت قوانين آفرينش را بر همه موجودات قطعى مى شمرد و همه را سر بر فرمانش معرّفى مى كند; مى فرمايد: «به اين ترتيب، آفرينش موجودات به فرمان او كامل شد، همه سر بر فرمانش نهادند، و دعوتش را (طبق قوانين تكوين) اجابت كردند، بى آن كه در برابرش سستى كنند يا در اطاعت امرش درنگ نمايند». (فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ وَ أَذْعَنَ لِطَاعَتِهِ، وَ أَجَابَ إِلى دَعْوَتِهِ، لَم يَعْتَرِضْ دُونَهُ رَيْثُ(2) الْمُبْطِىءِ، وَ لاَ أَنَاةُ(3) الْمُتَلَكِّىءِ(4)).

اين موضوع، هم اشاره اى است به قدرت پروردگار و هم نظام متين و دقيق آفرينش، كه همه موجودات از قوانين معيّنى پيروى مى كنند و سر بر فرمان آن هستند. نه بر اين قوانين پيشى مى گيرند و نه از آن عقب مى افتند. قرآن مجيد در اين باره مى گويد: «ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَآءِ وَ هِىَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَ لِلاَْرْضِ ائِتَيَا طَوْعاً أَوْكَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ; سپس به آفرينش آسمان پرداخت در حالى كه به صورت دود بود به آن و به زمين دستور داد: به وجود آييد (و شكل گيريد) خواه از روى اطاعت و خواه اكراه، آنها گفتند ما از روى اطاعت مى آييم (و شكل مى گيريم)».(5)

اضافه بر اين، پيامى براى همه انسانها دارد، كه هماهنگ با جهان آفرينش، پيرو قوانين الهى باشند; نه بر آن پيشى بگيرند و نه از آن عقب بمانند، تا به سر منزل مقصود برسند و سعادت را در آغوش گيرند.

در آخرين بخش از اين فراز، به پنج نكته درباره نظام آفرينش و اسرار جهان خلقت، اشاره مى كند كه شايان دقّت و تأمّل است.

نخست مى فرمايد: «بدين گونه، موجودات را بى هيچ كژى برپا داشت». (فَأَقَامَ مِنَ الأَشْيَاءِ أَوَدَهَا)(6).

سپس مى افزايد: «و راهى را كه بايد بپيمايند، معيّن فرمود». (وَ نَهَجَ حُدُودَهَا).

آنگاه مى گويد: «با قدرتش در ميان اشياى متضادّ، الفت ايجاد كرد». (وَ لاَءَمَ بِقُدْرَتِهِ بَيْنَ مُتَضَادِّهَا).

سپس مى فرمايد: «و آنها را كه با يكديگر همگون بودند، پيوند داد». (وَ وَصَلَ أَسْبَابَ قَرَائِنَها).

و سرانجام مى فرمايد: «و موجودات جهان را به انواع مختلف، از نظر حدود، اندازه ها، غرائز، و اَشكال و هيئت هاى گوناگون تقسيم نمود». (وَ فَرَّقَهَا أَجْنَاساً مُخْتَلِفَات فِي الْحُدُودِ وَ الأَقْدَارِ، وَالْغرَائِز وَ الْهَيْئَاتِ).

بدين ترتيب، نظام آفرينش از هر نظر كامل شد و با تنوّع و كثرتى كه در انواع و اجناس آن است همه با هم، تحت يك برنامه و قانون واحد، انجام وظيفه مى كنند.

حتّى اشياى متضاد، با يكديگر همكارى دارند و از جمع ميان ضدّين نتايج عالى برمى خيزند! اشباه و نظاير به هم مى پيوندند و مجموعه كاملى را به وجود مى آورند و تنوّع عجيبى كه در ميان موجودات از نظر حدود و اندازه ها و غرايز و هيئت ها وجود دارد، مجموعه بديع و شگفت انگيزى ايجاد كرده، كه عالى ترين دليل بر قدرت خالق و علم بى پايان اوست.

جمعى از «مفسّران نهج البلاغه» «قرائِن» را در عبارت فوق به معناى نفوس آدمى گرفته اند، كه خداوند آنها را با بدن ها كه در ظاهر با هم متضادّند - يكى از عالم مادّه و ديگرى از عالم مجرّدات است - پيوند داده است.

گر چه يكى از معانى «قرينه» (كه جمع آن قرائن است)، در لغت، «نفس انسانى» شمرده شده; ولى دليلى ندارد كه جمله فوق را محدود به نفوس انسانى كنيم; بلكه هدف، بيان جمع ميان اضداد و وصل قرينه ها و همگون ها در سرتاسر جهان آفرينش است كه وجود انسان يكى از مصاديق آن مى باشد و اصولا اطلاق «قرينه» به نفس انسان، به خاطر مقرون بودن آن با بدن انسان است.

امام(عليه السلام) در پايان اين سخن، در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «اينها مخلوقات شگفت انگيزى است كه خداوند آفرينش آنها را استوار و توأم با حكمت ساخت و آن سان كه مى خواست ايجاد و ابداع فرمود». (بَدَايَا خَلاَئِقَ أَحْكَمَ صُنْعَهَا، وَ فَطَرَهَا عَلَى مَا أَرَادَ وَ ابْتَدَعَهَا)!(7)

##### 1. «قريحه» همان طور كه قبلا گفته شد، در اصل به معناى اوّلين آبى است كه از چاه كشيده مى شود; سپس به آنچه انسان از اعماق فكر و ذوق خويش را در مى يابد، اطلاق شده و انضمام آن به غريزه - كه به معناى طبيعت است - كه چيزى را انسان به كمك ذوق و طبيعت خود در يابد. در مورد غير انسان نيز اين معنا ثابت است; مثلا غالب پرندگان ساختن لانه ها و تربيت فرزندان و مهاجرت هاى طولانى دسته جمعى و امثال آن را با الهام از قريحه و غريزه انجام مى دهند.
2. «رَيْث» به معناى كُندى كردن و سستى و كوتاهى نمودن در انجام كارى است.
3. «أَناة» به معناى وقار آميخته با تفكّر به هنگام انجام كارى است.
4. «مُتلكّىء» از مادّه «لَكَأ» (بر وزن هدف) به معناى توقّف كردن در مكانى است; سپس «متلكّىء» بر كسانى كه در كار يا مسأله اى توقّف مى كنند و روى آن مى انديشند، اطلاق شده است.
5. سوره فصّلت، آيه 11.
6. «اَوَد» به معناى كجى و كج شدن است.
7. جمله بالا از نظر تركيب نحوى چنين است: «بَدَايَا» خبر است براى مبتداى محذوفى كه «هذِهِ» باشد و اضافه «بَدَايَا» به «خَلاَئِق» از قبيل اضافه صفت به موصوف است كه در اصل به معناى «خَلاَئِقَ بَدَايَا» است، «بدايا» جمع «بديئه» به معناى موجود بديع وشگفت انگيز است.

▲نكته

▲روشن ترين راه خداشناسى

تاكيد امام بر اين نكته كه به كنه ذات خدا نينديشيد! بلكه در جهان آفرينش و خلقت او تفكّر كنيد، يك اصل اساسى در بحث هاى مربوط به معرفة الله است. چرا كه اوّلى انسان را به سوى شرك و تشبيه مى برد و دومى به سوى ايمان و توحيد; توحيدى آميخته با عشق و محبت و اخلاص.

دلايل و براهين ديگر خداشناسى، مانند: برهان وجوب و امكان، غنا و فقر كه بر محور دور و تسلسل و مانند آن دور مى زند، دلايل خشكى هستند كه معرفت مى آورند، ولى عشق و محبّت و اخلاص در آن نيست; ولى دقّت در نظام آفرينش موجودات، سرچشمه فيّاض عشق و محبّت است.

هنگامى كه به عظمت آسمان ها، و ستاره ها، كه تنها در كهكشان ما ميلياردها از آن وجود دارد - در حالى كه به گفته دانشمندان بيش از يك ميليارد كهكشان در اين جهان موجودات است - مى انديشيم.

و هنگامى كه، در جهان فوق العاده كوچك سلول هاى بدن انسان، كه ساختمان هر كدام به اندازه يك شهر صنعتى اسرارآميز است، دقّت مى كنيم;

و هنگامى كه در تنوّع عجيب گياهان و حيوانات، فكر مى كنيم و درگفته دانشمندان كه مى گويند: هنوز ميليون ها نوع گياه و حيوان در اعماق جنگل ها و درياها وجود دارد كه بشر آنها را نديده و نشناخته است، باريك مى شويم و مى دانيم كه اين تنوع و تكثّر عجيب، همه و همه به دو موجود ساده به نام «آب» و «خاك» باز مى گردد.

و هنگامى كه ظرافت گل ها، لطافت گلبرگها، نظم بى نظير گردش خون در مويرگ ها، جهان اسرارآميز روح و فكر و مغز و اعصاب، فكر مى كنيم و مى دانيم اينها تنها گوشه اى از شگفتى هاى جهان آفرينش است، بى اختيار با قافله جهان هستى كه همه تسبيح گويان به سوى ذات پاكش در حركتند، همصدا مى شويم و زمزمه «سُبْحانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا»(1) و نغمه «رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هذَا بَاطِلا»(2) سر مى دهيم; در حالى كه قلب ما سرشار از عشق و محبّت به خداوند و ايمان، به قدرت و عظمت او مى باشد.

تعبيراتى كه امام(عليه السلام) درخطبه بالا ذكر فرموده، اشارات بر معنايى به اين حقايق است.

##### 1. سوره بقره، آيه 32.
2. سوره آل عمران، آيه 191.

▲بخش نهم

وَ نَظَمَ بِلاَ تَعْلِيق رَهَوَاتِ فُرَجِهَا، وَ لاَحَمَ صُدُوعَ انْفِرَاجِهَا، وَ وَشَّجَ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ أَزْوَاجِهِا، وَ ذَلَّلَ لِلْهَابِطِينَ بِأَمْرِهِ، والصَّاعِديِنَ بِأَعْمَالِ خَلْقِهِ، حُزُونَةَ مِعْرَاجِهَا، وَ نَادَاهَا بَعْدَ إِذْ هِيَ دُخَانٌ، فَالْتَحَمَتْ (فالتجمت) عُرَى أَشْرَاجِهَا، وَفَتَقَ بَعْدَ الاِرْتِتَاقِ صَوَامِتَ أَبْوَابِهَا، وَأَقَامَ رَصَداً، مِنَ الشُّهُبِ الثَّوَاقِبِ عَلَى نِقَابِهَا، وَ أَمْسَكَهَا مِنْ أَنْ تَمُورَ، فِي خَرْقِ الْهَوَاءِ بِأَيْدِهِ وَأَمَرَهَا أَنْ تَقِفَ مُسْتَسْلِمَةً لاَِمْرِهِ.

### ترجمه

(خداوند) فاصله هاى وسيع و گشوده (كرات آسمانى) را بى آنكه بر چيزى تكيه داشته باشند، تنظيم نمود و شكاف هاى ميان (هر كدام از آنها) را پيوند داد، آنها و نظائر آنها را به يكديگر مربوط ساخت، و مشكل فرود آمدن فرشتگان را براى ابلاغ فرمان او، و بالا بردن اعمال مخلوقات را به آسمان، آسان نمود. به آسمانها در حالى كه به صورت دود بودند، فرمان داد (فرمانى تكوينى براى پيمودن مراحل خلقت و تكامل). در اين هنگام، ميان بخش هاى مختلفِ آن ارتباط برقرار گشت (و به صورت توده عظيمى درآمدند). سپس آسمانها را از هم جدا ساخت و درهاى بسته آنها را باز گشود، و نگهبانانى از شهاب هاى ثاقب بر هر راهى گماشت (تا مانع نفوذ شياطين به آسمانها گردد) و آنها را با دست قدرتش بى آن كه گرفتار حركات ناموزون گردند (در فضا) نگاهداشت و به آنها فرمان داد كه تسليم امر او بوده باشند (و از قوانين آفرينش پيروى كنند).

▲شرح و تفسير

▲آفرينش آسمانها

امام(عليه السلام) در فراز گذشته از اين خطبه، به كليّاتى از تدبير جهان آفرينش و قوانين حاكم بر آن و تنوّع و كثرت موجودات اشاره فرمود و در اين بخش و بخش هاى آينده، به جزئيات آن اشاره مى فرمايد و بحثهاى بسيار عميق و پر معنايى را درباره آفرينش آسمانها، فرشتگان، زمين و جهان پايين، آدم چگونگى آفرينش او و انواع روزى هايى كه در اختيار انسانها قرار داده، مطرح مى سازد.

نخست به سراغ آفرينش آسمان ها مى رود و مى فرمايد: «خداوند فاصله هاى وسيع و گشوده (كرات آسمانى) را بى آنكه بر چيزى تكيه داشته باشد نظام بخشيد و شكاف هاى ميان (هر كدام از كرات) را به هم پيوند داد». (وَ نَظَمَ بِلاَ تَعْلِيق رَهَوَاتِ(1)فُرَجِهَا، وَ لاَحَمَ(2) صُدُوعَ(3) انْفِرَاجِهَا).

در واقع امام(عليه السلام) در جمله اوّل به همان چيزى اشاره فرموده كه در قرآن مجيد دوبار به آن اشاره شده است. مى فرمايد: (اللهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمواتِ بِغَيرِ عَمَد تَرَوْنَهَا); خداوند همان كس است كه آسمان را با ستونى نامرئى بر پا داشت».(4)

امروز هم همه دانشمندان فلكى تصريح مى كنند كه كرات آسمانها از هم جدا است و تعادل و نيروى جاذبه و دافعه هر كدام را در جايگاه خود قرار داده است.

و جمله دوم، اشاره به پيوند اجزاء هر كره نسبت به خود مى باشد. بنابراين، در ميان دو جمله بالا هيچ گونه تضادّى نيست. آنجا كه مى فرمايد: فاصله ها را بى آنكه بر چيزى تكيه داشته باشند نظام بخشيد و در جمله بعد مى گويد: شكافها را به هم پيوند داده است. چرا كه يكى ناظر به كلّ و ديگرى ناظر به اجزاء است (وحدت ضميرها مشكلى در اينجا ايجاد نمى كند، چرا كه هر دو به آسمانها بر مى گردد، يكى به مجموعه و ديگرى به اجزاء). (دقّت كنيد!)

در جمله سوم، به رابطه در ميان كرات آسمانى كه با هم قرين هستند اشاره مى فرمايد: و مى گويد «خداوند آنها و نظاير آنها را به يكديگر مربوط ساخت.» (وَ وَشَّجَ(5) بَيْنَهَا وَ بَيْنَ أَزْوَاجِهِا).

اين تعبير ممكن است اشاره به منظومه هاى عالم بالا بوده باشد كه مجموعه هايى را تشكيل مى دهند كه از كرات شبيه به يكديگر تشكيل شده اند و به اين ترتيب، در اين كلام كوتاه و پر معنا، هم اشاره به نظمى شده است كه بر هر يك از كرات حاكم است و هم اشاره به منظومه ها و مجموعه عالم بالا.(6)

در چهارمين جمله اشاره به طرق صعود و نزول فرشتگان به آسمانها كرده، مى فرمايد: «مشكل فرود آمدن فرشتگان را براى ابلاغ فرمان او، و بالا بردن اعمال مخلوقات را به آسمان آسان نمود». (وَ ذَلَّلَ لِلْهَابِطِينَ بِأَمْرِهِ، والصَّاعِديِنَ بِأَعْمَالِ خَلْقِهِ، حُزُونَةَ(7) مِعْرَاجِهَا).

آيا فرشتگان، وجود مادّى هستند و صعود و نزولى نسبت به آسمانها دارند يا اينكه منظور از اين صعود و نزول، صعود و نزول معنوى است؟ «مفسّران نهج البلاغه» تفسيرهاى متفاوتى در اين زمينه دارند. آنچه موافق ظاهر جمله هاى بالا و بسيارى از روايات و حتّى آيات قرآن مجيد است، اين است كه آنها وجودات نوريّه اى هستند كه در عين لطافت، جنبه جسمانى نيز دارند; هر چند به خاطر همان لطافت، براى ما قابل مشاهده نباشند و در اين صورت صعود و نزول، و رفت و آمد براى آنها تصوّر مى شود.

به خواست خداوند در فراز آينده همين خطبه كه پيرامون ملائكه بحث مى كند، سخنان بيشترى در اين زمينه خواهيم داشت.

سؤال ديگرى كه در اينجا مطرح مى شود اين است كه مگر خداوند مكانى در آسمانها دارد كه فرشتگان پيام او را از آسمان بالا به زمين مى آورند و اعمال بندگان را از زمين نزد او به سوى آسمانها مى برند؟ به يقين، چنين چيزى درباره خداوند كه مافوق عالم مادّه است و زمان و مكان و اجزايى براى او تصوّر نمى شود، امكان پذير نيست! پس چگونه فرشتگان از نزد او پيام مى آورند و اعمال بندگان نزد او مى برند؟

با توجّه به يك نكته دقيق، پاسخ اين سؤال روشن مى شود و آن اينكه درست است زمين و آسمان همه از مخلوقات خداست، ولى مراكزى در اين جهان مادّه وجود دارد كه محل تابش انوار الهى يا به تعبير ديگر، داراى قداست خاصّى است. همان گونه كه در روى زمين هم، همه جا شبيه هم نيست; مثلا موسى بن عمران(عليه السلام)براى گرفتن پيام خدا به كوه طور مى رود و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در آغاز به غار حرا مى رفت; در حالى كه هيچ يك از آنها نزديك تر به خدا از ديگرى نبود، ولى قداست محل سبب مى شود كه در مكانهايى همچون طور و حرا و مسجد الحرام و مانند آن انوار الهيّه، بيشتر باشد.

در مورد فرشتگان نيز چنين است كه در جهان بالا، مراكز قُدسى وجود دارد كه فرشتگان در آن مراكز مقدّس، پيام الهى را درك مى كنند و پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نيز در معراج به همان مراكز، بلكه بالاتر از آن رسيد و مشمول عنايات بيشترى گرديد و اعمال نيك بندگان نيز در آن مراكز قدس، به وديعت سپرده مى شود و تا روز بازپسين نگهدارى خواهد شد.

سپس امام(عليه السلام) آنچه را در جمله هاى قبل به اجمال بازگو فرمود به تفصيل بيان مى كند و درضمن پنج جمله، مراحل آفرينش آسمانها را شرح مى دهد. نخست مى فرمايد: «به آسمانها در حالى كه به صورت دود بود، فرمان داد (فرمانى تكوينى، براى پيمودن مراحل خلقت و تكامل)». (وَ نَادَاهَا بَعْدَ إِذْ هِيَ دُخَانٌ).

اين جمله، در حقيقت اشاره به نخستين مرحله آفرينش جهان است كه در قرآن مجيد نيز در آيه 11 سوره «فصّلت» آمده است: «ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّماءِ وَ هِىَ دُخَانٌ; سپس به تدبير آسمان پرداخت، در حالى كه به صورت دود بود».(8)

اين همان چيزى است كه دانش امروز نيز آن را تأييد مى كند و مى گويد: تمام جهان در آغاز به صورت توده بسيار عظيمى از گاز بود.

در جمله دوّم مى افزايد: «سپس (خلقت وارد مرحله تازه اى شد) و در اين هنگام، بخش هاى مختلف آن پيوند برقرار گشت». (فَالْتَحَمَتْ عُرَى أَشْرَاجِهَا).

با توجه به اينكه «إلتحام» به معناى به هم پيوستن و «عرى» جمع «عُرْوه» به معناى دستگيره و «أَشْراج» جمع «شَرَج» به معناى شكاف است، مفهوم جمله بالا اين مى شود كه: خداوند آن توده عظيم دود مانند را، فشرده ساخت. شكافها را برطرف ساخت و اطراف آن را به هم پيوند داد، گويى اين شكافها همچون جعبه هايى است كه دستگيره هاى آن را براى محفوظ ماندن به هم مى بندند و مرتبط مى سازند.

اين جمله نيز با دانش امروز كه خبر از فشردگى توده گازى شكل - به سبب جاذبه درونى مى دهد - هماهنگ است.

در جمله سوم مى افزايد: «سپس آسمانها را از هم جدا ساخت و درهاى بسته آنها را باز گشود (و در ميان آنها فاصله انداخت)». (وَفَتَقَ بَعْدَ الاِرْتِتَاقِ صَوَامِتَ أَبْوَابِهَا).

اين تعبير، ممكن است اشاره به نظرات دانشمندان روز باشد كه معتقدند توده گازى شكل نخستين، بر اثر يك انفجار عظيمى كه در درونش رخ داد، متلاشى شد و ستارگان و كهكشانها به وجود آمدند. و طبق فرضيه ديگر، به خاطر حركت دَوَرانى شديد و نيروى گريز از مركز، بخشهايى از آن، يكى پس از ديگرى جدا شدند و در اين فضاى بيكران از يكديگر فاصله گرفتند و كرات آسمان به اين ترتيب ساخته شد.

قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمواتِ وَ الأَرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا; آيا كافران نديدند كه آسمانها و زمين به هم پيوسته بودند و ما آنها را از يكديگر باز كرديم».(9)(10)

در چهارمين جمله اشاره به آفرينش شهاب هاى آسمانى مى كند (كه به صورت يك خط نورانى در آسمان به چشم مى خورد و سپس خاموش مى شود). و مى فرمايد: «و نگهبانانى از شهاب هاى ثاقب (پر نور) بر هر راهى گماشت» (وَأَقَامَ رَصَداً مِنَ الشُّهُبِ الثَّوَاقِبِ عَلَى نِقَابِهَا).

توجّه داشته باشيد كه «رَصَد» (بر وزن صدف) در اصل معناى مصدرى دارد و به معناى آمادگى براى مراقبت از چيزى است. و بر فاعل نيز اطلاق مى شود و در مفرد و جمع هر دو به كار مى رود. و «نِقَاب» جمع «نَقْب» به معناى راه، يا فاصله ميان دو چيز است. بنابراين، مفهوم جمله بالا اين مى شود كه خداوند شهاب هايى بر طُرُق آسمانها گماشته (تا از نفوذ شياطين به آسمانها جلوگيرى كند).

اين همان چيزى است كه در آيات متعددى از قرآن مجيد به آن اشاره شده است. از جمله در سوره «صافّات» آيه 8 تا 10 مى خوانيم: «وَ لاَ يَسَّمَّعَوُنَ إلَىء الْمَلأِالأعْلى وَ يُقْذَفوُنَ مِنْ كُلِّ جَانِب * دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ * إِلاَّ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ; آنها (شياطين) نمى توانند به سخنان فرشتگان عالم بالا گوش فرا دهند. و (هرگاه چنين قصدى را داشته باشند) از هر سو هدف تيرها قرار مى گيرند. آنها به شدّت عقب رانده مى شوند و براى آنان عذاب دائم است. مگر آن كس كه براى لحظه اى كوتاه جهت استراق سمع، به آسمان نزديك شود كه شهاب ثاقب او را دنبال مى كند.»

از اين آيات و آيات ديگر اجمالا استفاده مى شود كه اخبار مهمّ اين جهان، در جهان بالا، در ميان فرشتگان كه از سوى خدا مأمور اداره عالم هستند، گفتگو مى شود و گاه شياطين براى استراق سمع به آسمان ها نزديك مى شوند; ولى شهابها آنها را از آسمانها به طرف پايين مى رانند.

درست است كه شهاب از نظر علم امروز، چيزى جز سنگهاى به ظاهر سرگردان كه به جوّ كره زمين نزديك مى شوند و بر اثر تصادم با آن آتش مى گيرند نمى باشد; ولى هيچ مانعى ندارد كه شهابها مأموريت پاسدارى از فضاى آسمان را در برابر شياطين داشته باشند; هر چند نه شيطان براى ما قابل مشاهده است و نه حركات شُهُب براى ما دقيقاً معلوم مى باشد (شرح بيشتر را درباره اين مسئله مهم، در تفسير نمونه، جلد 19، ذيل آيات بالا مطالعه فرماييد!).

در چهارمين و پنجمين جمله، به مطلب مهمّ ديگرى در رابطه با نظام كواكب آسمان اشاره كرده، مى فرمايد: «آنها را با دست قدرتش از اينكه گرفتار حركات ناموزون گردند (در ميان فضا) نگاهداشت، و به آنها فرمان داد كه تسليم امر او (و قوانين آفرينش) بوده باشند!» (وَ أَمْسَكَهَا مِنْ أَنْ تَمُورَ،(11) فِي خَرْقِ الْهَوَاءِ بِأَيْدِهِ(12) وَأَمَرَهَا أَنْ تَقِفَ مُسْتَسْلِمَةً لاَِمْرِهِ).

اين تعبير هماهنگى روشنى با علم روز دارد كه مى گويد: ستارگانِ آسمان و منظومه ها و مجموعه هاى آن، تحت تأثير نيروى جاذبه، كه متناسب با جرم آنهاست، و نيروى دافعه، كه بر اثر حركت و نيروى گريز از مركز در آنها پيدا مى شود، در مدارهاى خود در حركتند; بى آنكه تكيه بر جايى داشته باشند و كمترين انحرافى از مدار خود پيدا كنند.

به تعبير ديگر: تعادل دقيق نيروى جاذبه و دافعه، به آنها اجازه نمى دهد كه نه از هم دور شوند و در فضاى بيكران سرگردان بمانند و نه به هم نزديك شوند و به صورت توده واحدى در آيند. تعبير به «تَمُور» (حركت ناموزون پيدا كند) و «خَرْقِ الْهَوَاءِ» (فضاى گسترده) به روشنى حكايت از اين مطلب مى كند. ولى بعضى از مفسّران پيشين نهج البلاغه كه در حال و هواى «هيئت بطلميوسى» زندگى مى كردند و قائل به افلاك نه گانه پوست پيازى بودند، در تفسير اين جمله ها گرفتار مشكل شده اند و پاره اى از الفاظ بالا را بر معانى مجازى حمل كرده اند، در حالى كه بر اساس هيئت امروز، تفسير آنها بسيار روشن است.

جمله «أَمَرَهَا» و «لأَمْرِهِ» در واقع اشاره به دو معناست; «امر» در آغاز جمله اخير، اشاره به فرمان تكوينى خدا و آفرينش است و «امر» در پايان جمله، اشاره به قوانين آفرينش است. يعنى خدا آنها را آن گونه آفريده است كه تسليم اين قوانين باشند.

##### 1. «رَهَوات» جمع «رَهْوَة» به گفته بعضى از ارباب لغت (كتاب العين) به معناى برآمدگى بالاى كوههاست; ولى بسيارى ديگر از ارباب لغت آن را مادّه «رهو» (بر وزن سهو) به معناى گشاده و باز بودن، يا آرام بودن تفسير كرده اند و در خطبه بالا تفسير «رهوات» به نقاط گشاده، مناسب تر است و بعضى هم آن را از لغات اضداد دانسته اند كه به معناى مكان مرتفع و منخفض، هر دو مى آيد.
2. «لاَحَمَ» از مادّه «لحم» به معناى پر كردن شكاف چيزى و به اصطلاح، لحيم كردن است و شايد ريشه اصلى آن همان «لحم» به معناى گوشت باشد كه فاصله استخوان ها را پر مى كند.
3. «صُدوع» جمع «صَدْع» (بر وزن حرف) به معناى شكاف، يا شكافتن است.
4. سوره رعد، آيه 2. شبيه همين معنا با اندك تفاوتى در آيه 10 سوره لقمان آمده است; مى فرمايد خَلَقَ السَّمواتِ...
5. «و شَّجَ» از ماده «وشج» (بر وزن نسج) در اصل به معناى در هم فرو رفتن و مشبّك شدن و در هم پيچيدن است.
6. بعضى «ازواج» را در اينجا به معناى ارواح «نفوس فلكيّه» تفسير كرده اند و اشاره به عقيده جمعى از فلاسفه كه براى هر فلكى روح مجرّد قائلند دانسته اند; ولى انصاف اين است كه نه اين نظريّه با دليل روشنى ثابت شده، و نه جمله بالا دلالت بر چنين چيزى دارد.
7. «حُزُونه» (كه معناى مصدرى و اسم مصدرى دارد) به معناى خشنونت است و در خطبه بالا اشاره به مشكلات و سختى ها مى باشد.
8. توجّه داشته باشيد كه «ثُمَّ» در آيه بالا، به معناى تأخير در بيان است نه تأخير در زمان. بنابراين، دليل بر اين نيست كه آفرينش آسمانها بعد از خلقت زمين است. (براى توضيح بيشتر، به تفسير نمونه، ذيل آيه 11 سروه فصّلت مراجعه فرمائيد).
9. سوره انبياء، آيه 30.
10. منظور از ديدن در اينجا، ديدن از طريق فكر و انديشه است نه از طريق مشاهده حسّى; چرا كه در آن زمان، انسانى وجود نداشت. اين احتمال نيز در تفسير آيه داده شده است كه منظور از پيوسته بودن آسمانها عدم وجود باران و عدم نموّ گياه، و منظور از گشودن آن، نزول باران و پرورش گياهان است.

##### 11. «تَمُورُ» از مادّه «مَوْر» (بر وزن قول) در لغت به معانى مختلفى آمده; از جمله به معناى جريان سريع و همچنين گردو غبارى كه آن را باد به هر سو مى برد، مى باشد و از مجموع تعبيرات ارباب لغت استفاده مى شود كه «مور» همان حركت سريع و دَوَرانى و توأم با اضطراب و تموّج است.
12. «أيْد» (بر وزن صيد) به معناى قدرت و نعمت آمده است و در قرآن «ذاالأيد» به معناى صاحب قدرت آمده است و در خطبه بالا به همين معنا مى باشد.

▲نكته

▲ويژگيهاى آسمانها

امام(عليه السلام) در اين فراز تصوير جامع و گويايى از آفرينش شگفت انگيز آسمانها كرده است:

از يك سو، اشاره به آغاز آفرينش آنها مى كند كه همه چيز به صورت توده عظيم دود مانندى به هم پيوسته بود.

از سوى ديگر، به انفجار نخستين كه در آن توده عظيم واقع شد، و ستاره ها و كهكشانها از يكديگر جدا شدند، اشاره سربسته اى مى فرمايد.

از سوى سوم، به معلّق بودن كواكب آسمان، در اين فضاى بى كران كه نشانه اى از عظمت و قدرت پروردگار است اشاره مى فرمايد:

از سوى چهارم، به حركات منظّم و خالى از هرگونه ناموزونى در كرات آسمان كه در مدارهاى خود در گردشند (كه نتيجه موازنه دو نيروى جاذبه و دافعه است)، اشاره روشنى دارد.

از سوى پنجم، حركت فرشتگان را در جهان بالا و مراكز قدس و نزول آنها به زمين براى ابلاغ فرمان حق و صعود آنها به آسمان، براى بردن اعمال بندگان، يادآور مى شود.

و از سوى ششم، به رانده شدن شياطين از صعود به آسمانها، به وسيله شهابها مى پردازد، كه هر كدام از آنها در جاى خود شرح مفصّلى دارد; ولى امام(عليه السلام) در عباراتى كوتاه و پرمعنا و انديشه برانگيز، همه را بيان فرموده است.

فراموش نكنيم كه اينها همه در زمانى بوده كه فقط «هيئت بطليموس» و افلاك تو در توى پوست پيازى در مورد ساختمان آسمان بر محافل علمى حكم فرما بود، و بايد تصديق كرد كه بيان اين حقايق در چنان فضايى در حدّ اعجاز است و نشانه روشنى است كه علم آن حضرت از غير منابع عادّى سرچشمه مى گرفته است.(1)

##### 1. در جلد اوّل همين كتاب از صفحه 125 تا 150 بحث هاى مشروحى در اين زمينه داشته ايم.

▲بخش دهم

وَ جَعَلَ شَمْسَهَا آيَةً مُبْصِرَةً لِنَهَارِهَا، وَ قَمَرَهَا آيَةً مَمْحُوَّةً مِنْ لَيْلِهَا، وَ أَجْرَاهُمَا فِي مَنَاقِلِ مَجْرَاهُمَا، وَ قَدَّرَ سَيْرَهُمَا فِي مَدَارِجِ دَرَجِهِمَا، لِيَمِيِّزَ بَيْنَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ بِهِمَا، وَ لِيُعْلَمَ عَدَدُ السِّنِينَ والْحِسَابُ بِمَقَادِيرِهِمَا، ثُمَّ عَلَّقَ فِي جَوِّهَا فَلَكَهَا، وَ نَاطَ بِهَا زِينَتَهَا، مِن خَفِيَّاتِ دَرَارِيِّهَا وَ مَصَابيحِ كَوَاكِبِهَا، وَرَمَى مُسْتَرِقِي السَّمْعِ بِثَوَاقِبِ شُهُبِهَا، وَ أَجْرَاها عَلَى أَذْلاَلِ تَسْخِيرهَا مِنْ ثَبَاتِ ثَابِتِهَا، وَ مَسِيرِ سَائِرِهَا، وَ هُبُوطِهَا وَ صُعُودِهَا، وَ نُحُوسِهَا وَ سُعُودِهَا.

### ترجمه

خداوند خورشيد را نشانه روشنى بخش روز، و ماه را نورى محو و كم رنگ براى (زدودن شدّت تيرگى) شب ها قرار داد و آنها را در مسيرهايشان به حركت درآورد; و مقدار سير آنها را در مراحلى كه بايد بپيمايند معيّن فرمود، تا شب و روز را بدين وسيله از هم جدا سازد و عدد سال ها و زمان معلوم گردد. سپس در فضاى آسمان ها، فلك ها (مدارات كواكب) را آفريد، و آنچه زينت بخش آن بود از ستارگان مخفى و كم نور و ستارگان پر نور در آن جايگزين ساخت، و استراق سمع كنندگان را با شهاب هاى ثاقب تير باران نمود، و همه آسمانها را به تسخير خود درآورد، و ستارگان ثوابت و سيّار و هبوط كننده و صعود كننده و نحس و سعد آنها را به جريان انداخت.

▲شرح و تفسير

▲آفرينش خورشيد و ماه و ستارگان و شهاب ها

امام(عليه السلام) در اين فراز، به آفرينش خورشيد و ماه و ستارگان و فلسفه وجودى آنها اشاره كرده و با بيانى زيبا، فوايد و بركات اين كواكب آسمانى را شرح مى دهد. مى فرمايد: «خداوند، خورشيد را نشانه روشنى بخش روز قرار داد (و تمام بركاتى كه از روشنايى روز عايد مى شود به واسطه آن است)». (وَ جَعَلَ شَمْسَهَا آيَةً مُبْصِرَةً لِنَهَارِهَا).

«و ماه را نورى محو و كم رنگ براى (زدودن شدت تيرگى) شبها قرار داد» ( وَ قَمَرَها آيَةً مَمْحُوَّةً مِنْ لِيليِها)

در تفسير اين جمله، «مفسّران نهج البلاغه» راههاى گوناگونى رفته اند; گاه گفته اند: «مَمْحُوَّه» (محو شده) به شبهاى محاق (شبهاى ظلمانى آخر ماه) اشاره دارد. و گاه گفته اند: اشاره به كَلَفْ ها (نقطه هاى تاريكى روى ماه) مى باشد. و گاه در تفسير آن گفته اند: كه منظور كم رنگ شدن تدريجى ماه بعد از شب نيمه است.

ولى به نظر مى رسد تمام اين ها بى راهه است و منظور از «مَمْحُوَّه» (محو شده) همان كم رنگ بودن نور ماه، نسبت به نور خورشيد است كه خداوند اين نور كم رنگ را براى كاستن مختصرى از ظلمت شب (به گونه اى كه شب، فلسفه خودش را از دست ندهد و زمان آسايش و آرامش باشد) قرار داده است.

به هر حال، اين تعبير هماهنگ با آيات قرآن است كه هم شب و روز از آيات خدا مى شمرد و هم خورشيد و ماه را: (وَ مِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ...).(1)

بركات روشنايى آفتاب و نورافشانى آن بر صحنه زندگى بشر - كه مايه هرگونه جنبش و حركت و تلاش براى زندگى است - بر كسى پوشيده نيست. همان گونه كه نور كم رنگ و لطيف و آرام بخش ماه در شبهاى ظلمانى كه سبب حلّ بسيارى از مشكلات زندگى بشر مى شود و به هنگام ضرورت، راه خود را در پرتو آن، در شهر و بيابان پيدا مى كند و در عين حال، چنان قوى نيست كه اجازه فعّاليت هاى روز را به انسان دهد و به ناچار به استراحت مى پردازد، نيز ازنعمتهاى بزرگ خداوند است.

سپس امام(عليه السلام) به حالات ماه و خورشيد و فلسفه وجودى آنها مى پردازد و مى فرمايد: «خداوند آنها را در مسيرهايشان به حركت در آورد. و مقدار سير آنها را در مراحلى كه بايد بپيمايند معيّن فرمود، تا شب و روز را به اين وسيله، از هم جدا سازد و عدد سالها و حساب زمان (براى نظم زندگى انسانها) معلوم گردد». (وَ أَجْرَاهُمَا فِي مَنَاقِلِ(2) مَجْرَاهُمَا، وَ قَدَّرَ سَيْرَهُمَا فِي مَدَارِجِ دَرَجِهِمَا، لِيُمَيِّزَ بَيْنَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ بِهِمَا، وَ لِيُعْلَمَ عَدَدُ السِّنِينَ والْحِسَابُ بِمَقَادِيرِهِمَا).

اين همان چيزى است كه در قرآن مجيد نيز با اشاره روشنى بيان شده; مى فرمايد: «هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالحْسِابَ; او كسى است كه خورشيد را روشنايى و ماه را نور قرار داد و براى آن منزلگاههايى مقدّر كرد تا عدد سالها و حساب (كارها) را بدانيد».(3)

جدا شدن شب از روز به وسيله آفتاب و ماه، معلوم است و «مدارج» خورشيد و ماه با توجّه به آنچه تجربه ها نشان مى دهد و دانشمندان فلكى با دقّت حساب كرده اند، نيز معلوم مى شود; دايره اى را كه زمين به گرد خورشيد مى گردد و در 365 روز كامل مى شود، در نظر ما زمينيان، چنان به نظر مى رسد كه اين دايره مربوط به حركت خورشيد به دور زمين است; در حالى كه در واقع، خورشيد در مركز قرار گرفته و زمين به دور آن مى چرخد، همان گونه كه حركت زمين به دور خود، كه سبب پيدايش شب و روز است و در 24 ساعت كامل مى شود، در نظر ما به صورت حركت خورشيد به دور زمين احساس مى شود. علّت اين گونه احساس ها اين است كه ما زمين را ثابت مى پنداريم و تمام كواكب آسمان را به دورخود در حركت مى بينيم.

ماه نيز يك حركت انتقالى به دور زمين دارد كه در 29 روز و چند ساعت كامل مى شود و تغيير شكل ظاهر ماه در نظر ما به جهت همين حركت دَوَرانى به دور زمين است. ميليونها سال خورشيد و ماه و كره زمين در مدار و مسير خود بدون كمترين تغيير، حركت دارند و ما انسانها مى توانيم حساب سال و ماه را دقيقاً تعيين كنيم. به خصوص اينكه در حركت دَوَرانى زمين به دور خورشيد، در هر ماه آن را در كنار يكى از صورتهاى فلكى مى بينيم و برجهاى دوازده گانه ماه هاى خورشيدى در همين جا شكل مى گيرد.

سپس به سراغ ساير ستارگان آسمان مى رود و مى فرمايد: «خداوند در فضاى آسمانها، فلك ها (مدارات كواكب) را آفريد و آنچه زينت بخش آن بود، از ستارگان مخفى و كم نور، و ستارگان پرفروغ، در آن جايگزين ساخت». (ثُمَّ عَلَّقَ فِي جَوِّهَا فَلَكَهَا، وَ نَاطَ (4) بِهَا زِينَتَهَا، مِنْ خَفِيَّاتِ دَرَارِيَهَا،(5) وَ مَصَابِيحِ كَوَاكِبِهَا).

در اينجا امام(عليه السلام) به دو قسم از كواكب آسمان اشاره فرموده: نخست، ستارگان كوچكند كه امام از آنها تعبير به مرواريدهاى پنهان كرده و ديگر، ستارگان فروزان و پر نور كه از آنها تعبير به چراغها (مصابيح) فرموده است. مى دانيم تقسيم بندى ستارگان به كوچك و بزرگ، يا ريز و درشت، از ديدگاه ماست وگرنه بسيارى از اين ستارگان كوچك، از نظر حجم، فوق العاده بزرگ و حتّى از خورشيد ما، كه يكى از كواكب متوسّط آسمان محسوب مى شود، بزرگترند! امّا به جهت بُعد مسافت به چشم ما كوچك مى آيند و به عكس، ستارگان درشتى هستند (مانند ستاره زهره) كه جزو سيّارات منظومه شمسى است و به جهت نزديك بودنش درخشندگى فوق العاده اى دارد در حالى كه سيّاره كوچكى است. به هر حال، اين ستارگان آسمان، شب را چنان زيبا و دل انگيز مى كنند كه گذشته از عظمت آفرينش آنها، زيبايى شان نيز خيره كننده است.

البتّه ستارگان در عالم خود، جهان مستقلّى را تشكيل مى دهند و به گفته دانشمندان، بسيارى از آنها ممكن است مسكونى بوده باشند و موجودات زنده اى داشته باشند، كه حيات آنها براى ما غير قابل تصوّر است; ولى با اين حال، نقش آنها در زندگى ما تنها زيبايى آسمان شب نيست، بلكه به وسيله آنها مى توان در بيابان و دريا، راه را به سوى مقصد پيدا كرد. (وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ النُّجوُمَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ).(6)

از اين گذشته، ممكن است مجموعه كواكب و ستارگان در اين آسمان پهناور، به جهت تأثيرات جاذبه روى يكديگر، نگاهدارنده و ضامن بقاى مجموعه باشند.

سپس اشاره به يكى ديگر از پديده هاى شگفت انگيز آسمان، يعنى «شهاب ها» كرده، مى فرمايد: «و استراق سمع كنندگان را با شهابهاى ثاقب تيرباران نمود». (وَرَمَى مُسْتَرِقِي(7) السَّمْعِ بِثَوَاقِبِ شُهُبِهَآ).

درباره شهاب ها در فراز قبل به اندازه كافى سخن گفتيم و مرجعى را براى مطالعه بيشتر معرّفى نموديم و به نظر مى رسد تكرار در اين فراز، به جهت آن باشد كه گاهى شهاب ها از ديد ناظران زمينى به صورت ستاره متحركى در مى آيند. از اين روست كه امام(عليه السلام) در كنار تقسيم ستارگان به آن نيز اشاره فرموده است.

سپس به شرح حالات ستارگان و حالات دقيق آنها مى پردازد و مى فرمايد: «آنها را به تسخير خود در آورد، و ستارگان ثوابت و سيّار، و هبوط كننده، و صعود كننده، و نحس و سعد آنها را به جريان انداخت».

(وَ أَجْرَاها عَلَى أَذْلاَلِ،(8) تَسْخِيرهَا مِنْ ثَبَاتِ ثَابِتِهَا، وَ مَسِيرِ سَائِرِهَا، وَ هُبُوطِهَا وَ صُعُودِهَا، وَ نُحُوسِهَا وَ سُعُودِهَا).

درباره ستارگان ثوابت و سيّار و هبوط و صعود، وچگونگى نحس و سعد آنها، در بخش نكته ها بحث خواهيم كرد.

##### 1. سوره فصّلت، آيه 37.
2. «مَناقل» جمع «مَنْقَل» از مادّه «نقل» به معناى راه است.
3. سوره يونس، آيه 5.
4. «ناط» از مادّه «نوط» (بر وزن موت) به معناى وابسته كردن چيزى به ديگرى است.
5. «دَرارىّ» جمع «دُرّى» منسوب به «دُرّ» به معناى مرواريد درشت است و «درّى» به معناى ستاره نيز آمده است; به خاطر صفا و درخشندگى آن.
6. سوره انعام، آيه 97.
7. «مُسترقى» جمع «مُسترق» به معناى دزد و رباينده است و «استراق سمع» به معناى استماع سخن ديگرى، به طور مخفيانه و دزدكى است.

##### 8. «أَذلال» جمع «ذِلّ» (به كسر ذال) به معناى مجرا و مسير است.

▲نكته ها

▲ستارگان ثابت و سيّار

1- مى دانيم ستارگانى كه در آسمان مى بينيم از يك نظر به دو گونه تقسيم مى شوند: «ثابت» و «سيّار»و ستارگان ثوابت مجموعه هايى هستند كه وضع خود را در آسمان تغيير نمى دهند; از يك طرف طلوع مى كنند و در طرف ديگر غروب، بى آنكه تغييرى در فواصل آنها ديده شود (البتّه آنها در واقع حركت دارند، ولى چون بسيار از ما دورند، حركات آنها تأثيرى در فواصل آنها نمى گذارد).

ستارگان سيّار چند ستاره هستند كه در مجموعه منظومه شمسى گرد آفتاب مى گردند و چون فاصله آنها با كره زمين نسبت به اجرام آسمانى، بسيار كم است، حركات آنها در آسمان كاملا معلوم است و دائماً محلّ خود را نسبت به ما تغيير مى دهند.

▲حالات ستارگان

2- براى ستارگان و كواكب آسمان حالات ديگرى نيز وجود دارد و آن «هبوط» و «صعود» است. يعنى چنان به نظر مى رسد كه يك ستاره، يا يك مجموعه به طرف بالا حركت مى كند كه نامش صعود است و گاه به پايين حركت مى كند، كه نامش هبوط است. روشن ترين مثال آن خورشيد است كه از اوّل زمستان شروع به اوج گيرى در مدار خود مى كند و هر روز در محل بالاترى در آسمان ديده مى شود تا اوّل تابستان كه به نهايت اوج خود مى رسد و كاملا در آسمان، بالا ديده مى شود و گاه درست بالاى سر، و سپس از آغاز تابستان هبوط آن شروع مى شود و در اوّل زمستان به پايين ترين نقطه در افق مى رسد (البته اين تغييرات در حقيقت مربوط به خورشيد نيست بلكه مربوط به تغيير وضع زمين در حركت مدارى خود به دور خورشيد و انحراف محور زمين نسبت به سطح مدار، به مقدار 23 درجه مى باشد).

اين تعبيرات نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) دقيقاً به مسائل فلكى احاطه داشته و در اشارات پر معنايى بسيارى از مطالب را بيان فرموده است.

▲سعد و نحس ستارگان

3- در مورد سعد و نحس ستارگان كه در فراز بالا آمده است اگر بخواهيم به ظاهر ابتدايى آن بنگريم اشاره به اعتقادى است كه جمعى از منجّمان قديم درباره ستارگان داشتند; بعضى از آنها را نحس مى دانستند و طلوع يا تغيير حالات آنها را سبب حوادث بدى در زندگى عمومى مردم و يا زندگى خصوصى بعضى از افراد مى پنداشتند (چون براى هر انسانى ستاره اى قائل بودند) و به عكس، طلوع يا تغيير حالات بعضى ديگر را نشانه بروز سعادت و خوشبختى براى جامعه انسانى و يا افراد خاصّى تصور مى كردند; در حالى كه مى دانيم اسلام تأثير ستارگان را در سرنوشت انسانها نفى مى كند و آن را نوعى شرك مى شمرد.

در خطبه 79 كه در جلد سوم شرح آن گذشت خوانديم كه اميرمؤمنان على(عليه السلام)در برابر منجمّى كه در مورد جنگ نهروان پيشگويى منفى مى كرد، سخت برآشفت و پيشگويى هاى او را كه بر اساس تأثير ستارگان در سرنوشت انسانها بود، نوعى تكذيب قرآن و بيگانگى از خداوند شمرد و در پايان خطبه، مردم را از اين بخش از علم نجوم كه سخن از رابطه سرنوشت انسانها با ستارگان و تأثير آنها در زندگى بشر مى گويد نهى فرمود.

در احاديث متعددى كه از ساير معصومين(عليهم السلام) به ما رسيده، نيز اين بخش از علم نجوم شديداً مورد نكوهش واقع شده و منجّم، همرديف كاهن و ساحر و كافر شمرده شده است. از جمله در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «مَنْ صَدَّقَ كَاهِناً أَوْ مُنَجِّماً فَهُوَ كَافِرٌ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّد; كسى كه كاهن يا منجّمى را تصديق كند به چيزى كه بر محمّد(صلى الله عليه وآله) نازل شده كفر ورزيده است».(1)

و احاديث فراوان ديگر.

شكّى نيست كه منجّمان قديم در مورد ارتباط ستارگان با سرنوشت انسانها عقايد مختلفى داشتند كه در شرح خطبه 79 به طور كامل بيان گرديد و مى توان گفت كه اين روايات ناظر به كسانى است كه تدبير اين جهان را به دست ستارگان مى پنداشتند و نوعى الوهيّت براى آنها قايل بودند. ولى اگر كسى بگويد ستارگان فقط دلالت بر وقوع چنين حوادثى (به فرمان خدا) دارند. چنين سخنى كفر نيست; ولى دليلى براثبات اين دلالت وجود ندارد. آنها عوالمى براى خود دارند همان گونه كه كره زمين و ساكنانش براى خود عالمى دارند; هيچ گونه دليل علمى تاكنون چنين رابطه اى را اثبات نكرده است، كه مثلا طلوع و غروب فلان ستاره، يا تقارن فلان ستاره با ستاره ديگر، بر بروز جنگها يا صلح و آرامش مؤثّر باشد; در عين حال نمى توان اين گونه دلالت ها را به طور قطع نفى كرد، حتّى اگر از غير معصومى شنيده شود. آنچه در بعضى روايات آمده است كه مثلا هنگامى كه قمر در عقرب است - يعنى كره ماه مقابل صورت فلكى عقرب قرار گيرد - ازدواج كردن مكروه است، چيزى نيست كه ما بتوانيم آن را انكار كنيم.

از اينجا روشن مى شود كه سعد و نحسى كه در اين بخش از خطبه بالا آمده، ممكن است اشاره به چنين امورى باشد.

اين احتمال نيز وجود دارد كه چگونگى قرار گرفتن بعضى از كواكب آسمان - مخصوصاً سيّارات منظومه شمسى - در مدارات خود، در مقايسه با يكديگر، ممكن است تأثيرات طبيعى در كره زمين داشته باشد; مثلا مى دانيم جزر و مدّ درياها بر اثر تأثير جاذبه كره ماه است و هرگاه كره ماه و خورشيد در يك سو قرار گيرند (مانند اوائل و اواخر ماه) اين جاذبه قوى تر و حتّى ممكن است روى پوسته زمين هم تأثير بگذارد و سبب شكستگى ها و زلزله هايى شود و به عكس ممكن است بارندگى هاى قابل ملاحظه اى بر اثر تأثير كرات آسمانى روى كره زمين و مانند آن صورت گيرد. بنابراين، سعد و نحس ستارگان مى تواند اشاره اى به اين تأثير خاصّ طبيعى باشد.

##### 1. وسائل الشيعه، جلد 12، صفحه 104. براى آگاهى از ساير احاديثى كه در اين زمينه وارد شده به همان كتاب، باب 24، از ابواب «ما يكتسب به» مراجعه فرماييد.

▲بخش يازدهم

ثُمَّ خَلَقَ سُبْحانَهُ لإِسْكَانِ سَمواتِهِ، وَ عِمَارَةِ الصَّفِيحِ الأَعْلَى مِنْ مَلَكُوتِهِ، خَلْقاً بَدِيعاً مِنْ مَلاَئِكَتِهِ، وَ مَلأَ بهِمْ فُرُوجَ فِجَاجِهَا، وَ حَشَا بِهمْ فُتُوقَ أَجْوَائِها، وَ بَيْنَ فَجَوَاتِ تِلْكَ الْفُرُوجِ زَجَلُ الْمُسَبِّحِينَ مِنْهُمْ فِي حَظَائِرِ الْقُدُسِ، وَ سُتُرَاتِ الْحُجُبِ، وَسُرَادِقَاتِ الْمَجْدِ، وَوَرَاءَ ذلِكَ الرَّجِيجِ الَّذِي تَسْتَكُّ مِنْهُ الأَسْمَاعُ سُبُحَاتُ نُور تَرْدَعُ الأَبْصارَ عَنْ بُلُوغِهَا، فَتَقِفُ خَاسِئَةً عَلَى حُدُودِهَا.

### ترجمه

سپس خداوند سبحان براى سكونت در آسمانها و آباد ساختن آنها (با عبادت و نيايش) در بالاترين صفحه ملكوت خود، مخلوقاتى بديع از فرشتگان آفريد; تمام فواصل آسمان را با آنها پر كرد و فضاى ميان آن را از وجود فرشتگان، مالامال ساخت. (به گونه اى كه) صداى تسبيح آنها، فاصله هاى آسمانها را پر كرده و در بارگاه قدس و درون حجابها و سراپرده هاى مجد و عظمت، طنين انداز است، و در ماوراى زلزله و غوغاى تسبيح آنان - كه گوشها از آن كر مى شود - شعاع هاى خيره كننده نور، چشمها را از ديدن باز مى دارد و در محدوده خود متوقّف مى سازد.

▲شرح و تفسير

▲آفرينش فرشتگان

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به آفرينش فرشتگان و مسئوليت هاى مختلفى كه بر عهده دارند مى پردازد و با عباراتى بسيار زيبا و دلنشين - كه به گفته «ابن ابى الحديد» آنچنان فصيح و بليغ است كه فصاحت عرب را به فراموشى مى سپارد و نه تنها از نظر الفاظ كه از نظر معانى هم چنان پر محتوا و آسمانى است كه عقل در آن حيران مى ماند - اين موضوع را شرح مى دهد.

مى فرمايد: «سپس خداوندِ سبحان، براى سكونت در آسمانها و آباد ساختن آن (با عبادت و نيايش) در بالاترين صفحه ملكوت خود، مخلوقاتى بديع از فرشتگان آفريد; تمام فواصل آسمان را با آنها پر كرد و فضاى ميان آن را از وجود فرشتگان، مالامال ساخت». (ثُمَّ خَلَقَ سُبْحانَهُ لإِسْكَانِ سَموَاتِهِ، وَ عِمَارَةِ الصَّفِيحِ(1) الأَعْلَى مِنْ مَلَكُوتِهِ، خَلْقاً بَدِيعاً مِنْ مَلاَئِكَتِهِ، وَ مَلأَ بهِمْ فُرُوجَ فِجَاجِهَا، وَ حَشَا بِهمْ فُتُوقَ(2) أَجْوَائِها(3)).

تعبير به «ثُمَّ» مى تواند اشاره به اين باشد كه آفرينش فرشتگان بعد از آفرينش زمين و موجودات زمينى باشد و ممكن است به عنوان تأخير در بيان و نه تأخير در زمان ذكر باشد احتمال دوم - با توجّه به رواياتى كه آفرينش فرشتگان را قبل از آفرينش موجودات زمينى ذكر كرده است و با توجه به خطبه اوّل نهج البلاغه كه شرح آن گذشت - مناسب تر به نظر مى رسد.

سپس مى افزايد: «(هم اكنون) صداى تسبيح تسبيح گويانِ آنها، فاصله هاى آسمان را پر كرده و در بارگاه قدس و درون حجابها و سراپرده هاى مجد و عظمت، طنين انداز است». (وَ بَيْنَ فَجَوَاتِ(4) تِلْكَ الْفُرُوجِ زَجَلُ(5) الْمُسَبِّحِينَ مِنْهُمْ فِي حَظَائِرِ(6)الْقُدُسِ، وَ سُتُرَاتِ الْحُجُبِ، وَسُرَادِقَاتِ(7) الْمَجْدِ).

ولى اين بدان معنا نيست كه اين فرشتگان مقرّب توانسته اند به اوج معرفت پروردگار برسند; بلكه همانگونه كه امام(عليه السلام) به دنبال اين سخن مى افزايد: «در ماوراى زلزله و غوغاى تسبيح آنان - كه گوشها از آن كر مى شود - شعاع هاى خيره كننده نور، چشمها را از ديدن باز مى دارد و در محدوده خود متوقف مى سازد». (وَ وَرَاءَ ذلِكَ الرَّجِيجِ،(8) الَّذِي تَسْتَكُّ،(9) مِنْهُ الأَسْمَاعُ سُبُحَاتُ،(10) نُور تَرْدَعُ الأَبْصارَ عَنْ بُلُوغِهَا، فَتَقِفُ خَاسِئَةً(11) عَلَى حُدُودِهَا).

بديهى است مفهوم اين سخن آن نيست كه خداوند متعال، محلّى در آسمانها دارد كه با انوار فوق العاده شديد، از هر سو احاطه شده است; بلكه منظور اين است كه مراكز مقدّسى در اين جهان هستى وجود دارد كه حتّى فرشتگان از مشاهده آن عاجزند; يا اينكه تعبيرات فوق كنايه از آن است كه فرشتگان الهى با آن همه قُرب و عظمت و غرق عبادت و تسبيح بودن نيز، قادر به درك كنه ذات و صفات خدا نيستند و عظمت پروردگار را جز به مقدار توان خود درك نمى كنند.

به تعبير ديگر اگر اين جمله ها را بر ظاهرشان حمل و تفسير كنيم نشان مى دهد كه در آسمانها مراكزى است كه از قداست و نورانيّت بيشترى برخوردار است (در رواياتى نيز به اين معنا اشاره شده است)(12)

همانگونه كه در روى زمين نيز مراكزى همچون كعبه و بيت المقدّس وجود دارد كه همواره مورد احترام بوده، بى آنكه محلّى براى ذات پاك خدا باشد.

و اگر بر معناى كنايى حمل و تفسير شود، دليل بر اين است كه فرشتگان با تمام عظمتى كه دارند در مقام قرب پروردگار، به جايى مى رسند كه از آن فراتر نمى روند; بلكه عظمت و نور پروردگار، آنها را از گذشتن از آن مرز مانع مى گردد.

##### 1. «صَفيح» از مادّه «صَفْح» در اصل به معناى انبساط و گسترش و عريض بودن چيزى است; بنابراين «صفيح» به معناى صحنه هاى گسترده و وسيع مى آيد. و «ألصَّفِيحُ الأَعْلى» به معناى آسمانهاى گسترده بالاست. اين مادّه گاه به معناى گذشت كردن نيز بكار مى رود، زيرا حكايت از عدم سخت گيرى و شرح صدر نسبت به شخص يا چيزى مى كند.
2. «فُتُوق» جمع «فَتْق» به معناى شكاف در چيزى يا فاصله ميان دو چيز است و فرق آن با «فُرُوج» كه جمع «فَرْج» و به معناى شكاف مى باشد، شايد از اين نظر است كه «فَتق» گستردگى بيشترى دارد و همچنين ممكن است «فتق» اشاره به جايى باشد كه دو بخش چيزى از هم جدا شود، در حالى كه «فرج» تنها به معناى شكاف در چيزى است، بى آنكه از هم جدا گردد.
3. «أجواء» جمع «جوّ» به معناى هوا، يا به معناى فاصله ميان زمين و آسمان است.
4. «فَجوات» جمع «فَجْوه» به معناى محلّ وسيع و گشاده است و به معناى فراخى و گشادگى ميان دو چيز نيز آمده است و در داستان اصحاب كهف در قرآن كريم اشاره است به محلّ وسيع غار اصحاب كهف (فَهُمْ فِى فَجْوَة مِنْهُ).
5. «زَجَل» از مادّه «زَجْل» (بر وزن جمع) در اصل به معناى برداشتن و پرتاب كردن چيزى است و «زَجَل» (بر وزن عمل) به معناى صداى بلند و طرب انگيز است و گاه به هرگونه صداى بلند نيز اطلاق مى شود.
6. «حَظائر» جمع «حَظِره» به معناى منطقه ممنوعه است - از مادّه «حَظْر» (بر وزن فرض) به معناى منع است.
7. «سُرادقات» جمع «سُرا دق» به معناى سراپرده و خيمه عظيم و باشكوه است.
8. «رجيج» از مادّه «رجّ» (بر وزن حجّ) به معناى حركت دادن شديد يا زلزله است.
9. «تستكّ» از مادّه «سَكّ» (بر وزن حكّ) در اصل به معناى حفر كردن است و در جمله بالا اشاره به صداهاى شديدى است كه گويى گوش را سوراخ مى كند; اين واژه به معناى كر شدن نيز آمده است كه در واقع لازم و ملزوم معناى قبل است.
10. «سُبُحات» جمع «سُبحه» (بر وزن غنچه) به معناى نور و عظمت است و اضافه آن به «نور» در جمله بالا اضافه بيانيّه است.
11. «خاسئه» از مادّه «خَسأ» (بر وزن مدح) به معناى طرد كردن توأم با تحقير است.
12. رجوع شود به بحارالانوار، جلد 55، كتاب «السماء العالم»، باب 5 (الحُجُب و الأستار و السُّرادقات) صفحه 39.

▲بخش دوازدهم

وَ أَنْشَأَهُمْ عَلَى صُوَر مُخْتَلِفَات، وَ أَقْدَار مُتَفَاوِتَات، (أُولِي أَجْنِحَة) تُسَبِّحُ جَلاَلَ عِزَّتِهِ، لاَيَنْتَحِلُونَ مَا ظَهَرَ فِي الْخَلْقِ مِنْ صُنْعِهِ، وَ لاَ يَدَّعُونَ أَنّهُمْ يَخْلُقُونَ شَيْئاً مَعَهُ مِمَّا انْفَرَدَ بِهِ، (بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ * لاَ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأمْرِهِ يَعْمَلُونَ) جَعَلَهُمُ اللهُ فِيمَا هُنَالِكَ أَهْلَ الأَمَانَةِ عَلَى وَحْيِهِ، وَ حَمَّلَهُمْ إِلى الْمُرْسَلِينَ وَدَائِعَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ، وَعَصَمَهُمْ مِنْ رَيْبِ الشُّبُهَاتِ، فَمَا مِنْهُمْ زَائِغٌ عَنْ سَبِيلِ مَرْضَاتِهِ، وَ أَمَدَّهُمْ بِفَوَائِدِ المَعُونَةِ، وَ أَشْعَرَ قُلُوبَهُمْ تَوَاضُعَ إِخْبَاتِ السَّكِينَةِ، وَ فَتَحَ لَهُمْ أَبْوَاباً ذُلُلا إِلى تَمَاجِيدِهِ، وَنَصَبَ لَهُمْ مَنَاراً وَاضِحَةً عَلَى أَعْلاَمِ تَوْحِيدِهِ.

### ترجمه

آنها را به صورتهاى مختلف و اندازه هاى گوناگون آفريد، «در حالى كه داراى بالهاى متعددى هستند» (و از نظر قدرت، يكسان نمى باشند). همواره تسبيح جلال و عزّت او مى گويند و هرگز اسرار شگفت انگيز آفرينش مخلوقات را به خود نسبت نمى دهند و ادّعا نمى كنند كه در آفرينش چيزى با او شركت دارند، «بلكه آنها بندگان گرامى او هستند كه هيچ گاه در سخن بر او پيشى نمى گيرند و به فرمان او (بى هيچ كم و كاست) عمل مى كنند». گروهى از آنها را امين وحى خود قرار داد، و به آنها براى رساندن ودايع امر و نهيش به پيامبران مأموريت داد، و از ترديد و شبهات مصونيّت بخشيد، به گونه اى كه هيچ كدام از آنان از راه رضاى حقّ منحرف نمى شوند. آنان را از يارى خويش بهره مند ساخت (تا وظيفه ابلاغ وحى را به خوبى انجام دهند) و قلب آنان را با تواضع و خشوع و سكينه و آرامش قرين نمود (تا در انجام اين وظيفه خطير گرفتار خطا نشوند) و درهاى سهل و آسانى را براى مدح و تمجيد (و نيايش) خويش به روى آنها گشود (تا از اين طريق مصونيّت بيشترى به آنها ببخشد) و چراغ هاى روشنى جهت راهيابى به نشانه هاى توحيدش براى آنان نصب نمود.

▲شرح و تفسير

▲مأموريتهاى فرشتگان

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) به بيان صور مختلف فرشتگان و تقسيم مسئوليتهاى آنها و قسمتى از ويژگيهاى ديگر آنان پرداخته، چنين مى فرمايد:

«آنها را به صورتهاى مختلف و اندازه هاى گوناگون آفريد، در حالى كه داراى بال و پرهاى متعددى هستند (و از نظر قدرت يكسان نمى باشند.) و همواره تسبيح جلال و عزّت او مى گويند». (وَ أَنْشَأَهُمْ عَلَى صُوَرِ مُخْتَلِفَات، وَ أَقْدَار مُتَفَاوِتَات، «أُولِي أَجْنِحَة» تُسَبِّحُ جَلاَلَ عِزَّتِهِ(1)).

بعضى از مفسّران نهج البلاغه اين تعيبرات را بر ظاهر آن حمل كرده اند و گفته اند: فرشتگان اشكال مختلفى دارند و اندازه هاى آنها با هم متفاوت است و به راستى داراى بال و پرند و همواره تسبيح خدا مى گويند. در حالى كه بعضى ديگر اين تعبيرات را كنايه از تفاوت مقامات فرشتگان و ميزان قوّت و قدرت آنها دانسته اند و از آنجايى كه بال براى پرندگان وسيله پرواز در آسمان است و چگونگى بال ها قدرتهاى متفاوتى براى پرواز به آنها مى دهد، اين تعبير را در مورد فرشتگان اشاره به تفاوت آنان از حيث قوّت و قدرت در انجام وظائف الهى دانسته اند.

درست است كه ما وظيفه داريم تمام الفاظ را كه در قرآن مجيد و تعبيرات معصومين(عليهم السلام) به كار گرفته شده، بر معانى حقيقى حمل كنيم و كنايه و مجاز جز با وجود قراين روشن ميسّر نيست، ولى با توجّه به تعبيراتى كه در ادامه اين خطبه درباره اوصاف فرشتگان آمده بعيد به نظر مى رسد كه بتوان آنها را بر معناى ظاهرى حمل كرد; مانند: (وَ مِنْهُمْ مَنْ قَدْ خَرَقَتْ أَقْدَامُهُمْ تُخُومَ الأَرْضِ السُّفْلَى...) و همچنين تعبيراتى كه در خطبه هاى گذشته درباره فرشتگان آمده بود; مانند آنچه در خطبه اوّل درباره فرشتگان آمده: (وَ مِنْهُمُ الثّابِتةُ فِى الأَرَضِينَ السُّفْلَى أَقْدَامُهُمْ، وَ المَارِقَةُ مِنَ السَّمَاءِ الْعُلْيَا أعْنَاقُهُمْ...) «گروهى از آنان (از آن قدر عظيم و بزرگند كه) پاهايشان در طبقات پايين زمين، ثابت و گردنهايشان از آسمانِ بالا، گذشته است...»(2). اين تعبيرات مى تواند قرينه خوبى باشد بر اينكه اينگونه اوصاف جنبه كنايى و معنوى دارد نه ظاهرى و مادّى.

سپس در ادامه اين سخن، به برخى از ويژگى هاى فرشتگان اشاره مى كند و مى فرمايد: «آنها هرگز، اسرار شگفت انگيز آفرينش مخلوقات را به خود نسبت نمى دهند (هر چند خود به فرمان خدا واسطه در خلق باشند) و هيچ گاه ادّعا نمى كنند كه در آفرينش چيزى، با او شركت دارند». (لاَيَنْتَحِلُونَ(3) مَا ظَهَرَ فِي الْخَلْقِ مِنْ صُنْعِهِ، وَ لاَ يَدَّعُونَ أَنّهُمْ يَخْلُقُونَ شَيْئاً مَعَهُ مِمَّا انْفَرَدَ بِهِ). بلافاصله از همان تعبيرى كه قرآن در مورد تسليم مطلق فرشتگان در برابر اراده خدا بيان كرده، استفاده مى كند و مى فرمايد: «بلكه آنها بندگان گرامى (خدا) هستند كه هيچگاه در سخن بر او پيشى نمى گيرند و به فرمان او (بى هيچ كم و كاست) عمل مى كنند». (بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ * لاَ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأمْرِهِ يَعْمَلُونَ).(4)

آرى، آنها چشم بر امر، و گوش بر فرمان حقّ دارند و جز به اراده و مشيت او كارى نمى كنند و اين نخستين ويژگى فرشتگان است كه در اين خطبه به آن اشاره شده است و مقام عصمت و مصون بودن آنها را از گناه و خطا بيان مى دارد و در واقع بر تمام ادّعاهاى مشركان عرب و غير آنها كه براى فرشتگان مقام ربوبيّت و الوهيّت قائل بودند، خطّ بطلان مى كشد، و آنها را در حدّ بندگان مطيع و سر بر فرمان حقّ معرفى مى نمايد كه نه آفريدگارند و نه شريك آفريدگار در امر آفرينش.

سپس به وظيفه ديگرى از وظايف آنها به عنوان حاملان وحى اشاره كرده، چنين مى فرمايد: «(گروهى از) آنان را امين وحى خود قرار داده و به آنها براى رساندن ودايع امر و نهيش به پيامبران مأموريت داده و از ترديد و شبهات مصونيّت بخشيده است به گونه اى كه هيچ كدام از آنها از راه رضاى حقّ منحرف نمى شوند». (جَعَلَهُمُ اللهُ فِيمَا هُنَالِكَ أَهْلَ الأَمَانَةِ عَلَى وَحْيِهِ، وَ حَمَّلَهُمْ إِلى الْمُرْسَلِينَ وَدَائِغَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ، وَعَصَمَهُمْ مِنْ رَيْبِ الشُّبْهَاتِ. فَمَا مِنْهُمْ زَائِغٌ(5) عَنْ سَبِيلِ مَرْضَاتِهِ).

گر چه در اين عبارت رساندن پيام وحى الهى را به همه فرشتگان نسبت داده، ولى به يقين منظور از آن، گروهى از آنهاست همانگونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: «اللهُ يَصْطَفِى مِنَ الْمَلاَئِكَةِ رُسُلا; خداوند از فرشتگان رسولانى (به سوى پيامبران) بر مى گزيند».(6)

و خود آن حضرت در خطبه اوّل نهج البلاغه نيز به اين معنا تصريح فرموده، مى فرمايد: «وَ مِنْهُمْ أُمَنَاءُ عَلَى وَحْيِهِ، وَ أَلْسِنَةٌ إِلَى رُسُلِهِ; گروهى از آنها امناى وحى خدا و زبان (گوياى حق) به سوى پيامبران او هستند». و اين تعبير معمول است كه كارهاى مهمّى كه از گروه خاصّى از يك مجموعه سر مى زند، به عنوان برنامه اى از همه آن مجموعه تلقّى مى شود.

به هر حال، اين تعبير نشان مى دهد كه فرشتگان در ابلاغ وحى، نهايت دقّت و امانت را دارند بى آنكه كوچك ترين كم و زيادى در آن رخ دهد.

در واقع امام(عليه السلام) در دو جمله اخير اشاره به معصوم بودن فرشتگان از خطا و گناه فرموده است; جمله اوّل اشاره به مصونيّت از شبهه و شكّ و خطاست و جمله دوم اشاره به معصوم بودن از گناه و مخالفت فرمان خدا مى باشد.

در ادامه اين سخن، امام(عليه السلام) ضمن چهار جمله، عنايات خداوند را نسبت به فرشتگان وحى براى انجام صحيح مأموريت دشوارشان بيان مى كند.

نخست مى فرمايد: «آنان را از يارى خويش بهره مند ساخته (تا وظيفه سنگين ابلاغ وحى را به خوبى انجام دهند)». (وَ أَمَدَّهُمْ بِفَوائِدِ الْمَعُوَنَةِ)

و در دومين جمله مى فرمايد: «قلب آنان را با تواضع و خشوع و سكينه و آرامش قرين ساخته (تا در انجام اين وظيفه خطير گرفتار خطا نشوند)». (وَ أَشْعَرَ قُلُوبَهُمْ تَوَاضُعَ إِخْبَاتِ السَّكِينَةِ).(7)

و در سومين جمله مى افزايد: «و درهاى سهل و آسانى را براى مدح و تمجيد (و نيايش) خويش به روى آنها گشوده (تا از اين طريق مصونيّت بيشترى به آنان ببخشد)». (وَ فَتَحَ لَهُمْ أَبْوَاباً ذُلُلا(8) إِلى تَمَاجِيدِهِ(9)).

و در جمله چهارم مى فرمايد: «و چراغ هاى روشنى، جهت راهيابى به نشانه هاى توحيدش براى آنها نصب نموده است (تا در پرتو انوار الهى و درك بيشتر از حقيقت توحيد براى انجام وظيفه ابلاغ وحى آماده تر گردند)». (وَنَصَبَ لَهُمْ مَنَاراً وَاضِحَةً عَلَى أَعْلاَمِ تَوْحِيدِهِ).

در مجموع، در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) ضمن بر شمردن اشكال و صورتهاى مختلف فرشتگان و تفاوت توانايى هاى آنها، به يكى از مهمترين وظايف گروهى از آنها، يعنى ابلاغ وحى و صفات اين گروه ابلاغ كننده، اشاره فرموده است.

##### 1. تعبير «تُسَبِّحُ جَلاَلَ عِزَّتِهِ» ممكن است اشاره به تسبيح فرشتگان در برابر جلال و عزّت خداوند باشد و انتخاب صيغه مؤنّث، به خاطر مفهوم جمعى آنهاست.
2. رجوع شود به جلد اوّل پيام امام اميرالمؤمنين(عليه السلام)، صفحه 159.
3. «يَنْتحلون» از مادّه «انتحال» به معناى ادّعا كردن چيزى به نفع خويش است، در حالى كه تعلّق به ديگرى دارد.
4. سوره انبياء، آيات 26 - 27.
5. «زائغ» از مادّه «زيغ» (بر وزن ميل) به معناى عدول از حقّ و انحراف و تمايل به سوى ديگر است.
6. سوره حج، آيه 75.
7. «إِخبات» به معناى خضوع و خشوع و تواضع است.
8. «ذُلل» جمع «ذَلوُل» به معناى رام و تسليم و سهل و آسان است.
9. «تماجيد» جمع «تمجيد» به معناى بيان مجد و شرافت و جلالت شخصى است.

▲نكته

▲چرا فرشتگان واسطه وحى اند؟

مى دانيم وحى از طرق مختلف صورت مى گرفته است: گاه توسط فرشته بوده كه به عنوان پيك پروردگار عمل مى كرده، مانند نزول وحى بر پيامبر اسلام به وسيله جبرئيل، و گاه از طريق شنيدن امواج صوتى كه به قدرت خدا در فضا ايجاد مى شده، مانند نزول وحى بر موسى(عليه السلام) از اين طريق. در داستان معراج نيز اين گونه وحى
- طبق روايات - بر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نازل شده است و گاه از طريق الهام به قلب صورت مى گرفته است، همانگونه كه براى پيامبر اسلام در پاره اى از مواقع صورت پذيرفته است.

اكنون اين سؤال پيش مى آيد: با توجّه به امكان وحى از طريق ايجاد امواج صوتى يا الهام به قلب، چه ضرورتى دارد كه فرشتگان واسطه وحى باشند؟

در جواب اين سؤال مهم مى توان گفت: نزول فرشته، داراى مزايايى است:

1- از آنجا كه فرشتگان موجودات مجرّدى هستند و بشر - هر كس باشد - جنبه مادّى و جسمانى و روحانى هر دو دارد تحمّل و دريافت وحى از طريق وساطت فرشتگان براى انبيا سهل تر و آسان تر است، در حالى كه از طريق مستقيم سنگين و مشكل تر است.

2- نزول فرشته، وحى را به صورت مطئمن تر در مى آورد و از اين گذشته رسميّت و اهميّت بيشترى دارد، چرا كه خداوند فرشته بزرگى را مأمور ابلاغ وحى ساخته است و جالب اينكه در بعضى از روايات آمده است كه به هنگام نزول بعضى از سوره هاى قرآن، گروهى از فرشتگان (گاه هفتاد هزار نفر) جبرئيل را همراهى مى كردند تا اهميّت موضوع بر همگان آشكارتر شود و به يقين، اين مزايا در الهام به قلب، يا شنيدن امواج صوتى نيست، هر چند آنها نيز در جاى خود مزاياى ديگرى دارند.

▲بخش سيزدهم

لَمْ تُثْقِلْهُمْ مَوصِرَاتُ الآثَامِ، وَ لَمْ تَرْتَحِلْهُمْ عُقَبُ اللَّيَالي وَ الأَيَّام، وَ لَمْ تَرْمِ الشُّكُوكُ بِنَوَازِعِهَا، عَزِيمَةَ إِيِمَانِهمْ، وَ لَمْ تَعْتَرِكِ الظُّنُونُ عَلَى مَعَاقِدِ يَقِينهِمْ، وَ لاَ قَدَحَتْ قَادِحَةُ الإِحَنِ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَ لاَ سَلَبَتْهُمُ الْحَيْرَةُ مَا لاَقَ مِنْ مَعْرِفَتِهِ بِضَمائِرِهمْ، وَ مَا سَكَنَ مِنْ عَظَمَتِهِ وَ هَيْبَةِ جَلاَلَتِهِ فِي أَثْنَاءِ صُدُورِهْم، وَ لَمْ تَطْمَعْ فِيهِمُ الْوَسَاوِسُ فَتَقْتَرِعَ بِرَيْنِهَا عَلى فِكْرِهمْ.

### ترجمه

سنگينى گناهان هرگز فرشتگان را ناتوان و درمانده نساخته (چرا كه آنها هرگز گناه نمى كنند.) و رفت و آمد شب و روز آنان را به سوى مرگ كوچ نداده است (تا ضعف و پيرى بر آنها چيره شود.)

تيرهاى شك و شبهه، ايمان پر عزم آنان را هدف قرار نداده، و گمان و ترديد بر پايگاه يقين آنان راه نيافته (و آنها را متزلزل نساخته است). هيچ چيز آتش كينه و حسد را در ميان آنها بر نيافروخته (تا ضعف و فتورى در كار آنها راه يابد.) و هرگز حيرت و سرگردانى آنان را از معرفتى كه در باطن دارند و آنچه از عظمت و هيبت و جلال الهى در درون سينه هايشان نهفته است، جدا نساخته، و (سرانجام) وسوسه ها در وجودشان راه نيافته، تا شك و ترديد ناشى از آن بر افكارشان چيره شود.

▲شرح و تفسير

▲اوصاف فرشتگان

امام(عليه السلام) در اين فراز، در ادامه بيان اوصاف فرشتگان - مخصوصاً وصف عصمت و مصونيّت از خطا و گناه - بياناتى در تكميل اين اوصاف، ذكر فرموده و ضمن هفت جمله كوتاه و پر معنا، تمام زواياى آن را روشن ساخته است.

نخست مى فرمايد: «سنگينى گناهان هرگز آنان را ناتوان و درمانده نساخته است (چرا كه فرشتگان اصلا گناه نمى كنند)». (لَمْ تُثْقِلْهُمْ مَوصِرَاتُ(1) الآثَامِ).

اشاره به اينكه معمولا گناه، انسان را در مسير اطاعت خدا سنگين بار و ناتوان مى سازد و از آنجا كه آنها هرگز مرتكب گناهى نمى شوند، سبكبارند و هميشه براى اطاعت آماده اند و اينكه بعضى از شارحان احتمال داده اند كه منظور اين است گناهان مردم آنها را در كارشان دلسرد نمى سازد، بسيار بعيد به نظر مى رسد، چون با ساير جمله هاى اين بخش از خطبه هماهنگى ندارد.

و در دومين جمله مى فرمايد: «رفت و آمد شب و روز، آنها را به سوى مرگ كوچ نداده است (تا ضعف بر آنها چيره شود، بنابراين، همواره آماده اطاعت فرمان الهى هستند)». (وَ لَمْ تَرْتَحِلْهُمْ عُقَبُ(2) اللَّيَالي وَ الأَيَّام).

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور، انتقال از حيات به مرگ نباشد; بلكه انتقال از اطاعت به معصيت باشد. يعنى طول زمان هرگز آنها را خسته نمى كند و از اطاعت پروردگار دور نمى سازد.

در سومين جمله مى افزايد: «تيرهاى شك و ترديد ايمان پر عزم آنان را هدف قرار نداده است». (وَ لَمْ تَرْمِ الشُّكُوكُ بِنَوَازِعِهَا(3) عَزِيمَةَ إِيمَانِهمْ).

در جمله چهارم مى افزايد: «و گمانها بر پايگاه يقين آنان راه نيافته (و آنها را متزلزل نساخته است)». (وَ لَمْ تَعْتَرِكِ(4) الظُّنُونُ عَلَى مَعَاقِدِ يَقِينهِمْ).

در پنجمين جمله مى فرمايد: «هيچ عاملى آتش كينه و حسد را در ميان آنها بر نيفروخته (تا ضعف و فتورى در كار آنها راه يابد، بنابراين، همه فرشتگان به صورت هماهنگ و بى هيچ گونه اختلافى در انجام فرمانهاى الهى عمل مى كنند)». (وَ لاَ قَدَحَتْ قَادِحَةُ الإِحَنِ(5) فِيمَا بَيْنَهُمُْ).

در ششمين جمله در توصيف اين فرشتگان اضافه مى فرمايد: «هرگز حيرت و سرگردانى آنان را از معرفتى كه در باطن دارند و آنچه از عظمت و هيبت و جلال الهى در درون سينه هايشان نهفته اند جدا نساخته است». (وَ لاَ سَلَبَتْهُمُ الْحَيْرَةُ مَا لاَقَ مِنْ مَعْرِفَتِهِ بِضَمائِرِهمْ، وَ مَا سَكَنَ عَنْ عَظَمَتِهِ وَ هَيْبَةِ جَلاَلَتِهِ فِي أَثْنَاءِ صُدُورِهْم).

اين عبارت ممكن است اشاره به اين باشد كه ايمان و معرفت آنها نسبت به خداوند و صفات جمال و جلال او به قدرى قوى است كه هرگز اوهام و حيرت ناشى از آن اوهام در آن نفوذ نخواهد كرد، و چيزى از آن نخواهد كاست; در حالى كه در انسانها چنين نيست، گاه افراد مؤمن در برابر صحنه هايى قرار مى گيرند كه سبب حيرت و سرگردانى و تزلزل پايه هاى ايمان آنها مى شود.

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از حيرت، همان عدم دسترسى به كنه ذات و صفات او باشد كه هرگز آنها را از درك اجمالى ذات و صفات باز نمى دارد و همچون پاره اى از انسانها كه بر اثر عدم درك كنه ذات راه تعطيل صفات را پيش گرفته اند، نيستند.

سرانجام در هفتمين و آخرين توصيف مى فرمايد: «وسوسه ها در وجود آنها راه پيدا نكرده، تا شك و ترديد ناشى از آن، بر فكرشان چيره شود». (وَ لَمْ تَطْمَعْ فِيهِمُ الْوَسَاوِسُ فَتَقْتَرِعَ(6) بِرَيْنِهَا،(7) عَلى فِكْرِهمْ).

آنچه از مجموعه صفات بالا استفاده مى شود اين است كه فرشتگان وحى، كمترين اشتباه و خطا و شك و ترديد و سستى و تقصير در وجودشان راه ندارد; بلكه امانت در وحى الهى را كاملا رعايت مى كنند و از طرق روشنى كه براى آنها قرار داده شده است در نخستين فرصت به انبيا ابلاغ مى نمايند.

در ضمن اين كلام شريف پيامى براى همه انسانها - مخصوصاً مبلّغان دينى و نويسندگان اسلامى - دارد كه براى ابلاغ صحيح دعوت انبيا به مردم، نهايت دقّت، امانت، ايمان، استقامت و دورى از هرگونه وسوسه و شك و ترديد و حقد و حسد لازم است.

##### 1. «موصرات» از مادّه «إصر» (بر وزن فعل) به معناى نگهدارى ومحبوس ساختن است; سپس به هر كار سنگينى كه انسان را از فعّاليت باز مى دارد، گفته شده است.
2. «عُقَب» جمع «عُقبه» (بر وزن غرفه كه جمع آن «غُرَف» است) به معناى نوبت است. ا شاره به اينكه شب و روز به نوبت، پشت سر يكديگر رفت و آمد دارند.

##### 3. «نوازع» جمع «نازعه» از مادّه «نزع» (بر وزن وضع) به معناى از جا بر كندن، يا كشيدن است و در عبارت بالا اشاره به تيرهاست كه وقتى مى خواهند آن را از كمان رها كنند، بايد بند كمان را با قوّت به عقب بكشند.
4. «تَعترك» از مادّه «عرك» (بر وزن ارك) در اينجا به معناى ازدحام است.
5. «إحن» جمع «إحْنه» به معناى حسد و كينه است.

##### 6. «تقترع» از ماده «قَرْع» به معناى كوبيدن است.
7. «رَيْن» به معناى چرك و زنگار است و گاه در مورد حجابهايى كه بر فكر و قلب انسان مى افتد، اطلاق مى شود و در جمله بالا به همين معناست.

▲بخش چهاردهم

وَ مِنْهُمْ مَنْ هُوَ في خَلْقِ الْغَمَامِ الدُّلَّحِ، وَ في عِظَمِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ، وَ في قَتْرَةِ الظَّلاَمِ الاَْيْهَمِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ قَدْ خَرَقَتْ أَقْدَامُهُمْ تَخُومَ الأَرْضِ السُّفْلَى، فَهِيَ كَرَايَات بِيض قَدْ نَفَذَتْ فِي مَخَارِقِ الْهَوَاءِ، وَ تَحْتَهَا رِيحٌ هَفَّافَةٌ تَحْبِسُهَا عَلَى حَيْثُ انْتَهَتْ مِنَ الْحُدُودِ الْمُتَنَاهِيَةِ، قَدْ اسْتَفْرَغَتْهُمْ أَشْغَالُ عِبَادَتِهِ، وَ وَصَلَتْ حَقَائِقُ الإِيِمَانِ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ، وَ قَطَعَهُمُ الإِيقَانُ بِهِ إِلى الْوَلَهِ إِليْهِ، وَ لَمْ تُجَاوِزْ رَغَبَاتُهُمْ مَا عِنْدَهُ إِلى مَا عِنْدَ غَيْرِهِ .

### ترجمه

گروهى از آنها در درون ابرهاى پر آب و بر فراز كوههاى عظيم و مرتفع و در پوشش تاريكى هاى شديد قرار دارند و گروهى ديگر از آنها قدمهايشان تا قعر زمين پايين رفته و (قامت آنها) همچون پرچم هاى سفيدى دل هوا را شكافته و در زير آن بادهايى است كه با سرعت و نظم حركت مى كند و آنها را در مرزهاى معيّنى نگه مى دارد; اشتغال به عبادت پروردگار، تمام وجودشان را پر كرده است، و حقيقت ايمان ميان آنان و معرفت خدا پيوند داده، و يقين به پروردگار، آنها را تا سر حدّ عشق به او پيش برده است، و به جهت علاقه اى كه به آنچه نزد خداست دارند به چيزى نزد غير او نمى انديشند.

▲شرح و تفسير

▲فرشتگانى كه تدبير امور جهان مى كنند

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) بعد از شرح حال فرشتگان وحى، به شرح حال اصناف ديگرى از فرشتگان الهى مى پردازد و مى فرمايد: «گروهى از آنها در درون ابرهاى پر آب و بر فراز كوه هاى عظيم و مرتفع و در پوشش تاريكى هاى شديد قرار دارند». (وَ مِنْهُمْ مَنْ هُوَ في خَلْقِ الْغَمَامِ الدُّلَّحِ،(1) وَ في عِظَمِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ،(2) وَ في قَتْرَةِ(3)الظَّلاَمِ الأَيْهَمِ(4)).

«دُلَّح» جمع «دالح» به معناى ابرهاى پر آب است و «شُمَّخ» جمع «شامِخ» به معناى مرتفع و «قَتْرَه» در اينجا به معناى خفا، و مخفى گاه و «أَيْهَم» به معناى شب هاى فوق العاده تاريك است و به نظر مى رسد كه منظور امام(عليه السلام) اشاره به فرشتگانى است كه مأمور بر ابرهاى باران زا و كوه هاى بلند و تاريكى ها هستند كه هر كدام در تدبير اين جهان - به فرمان پروردگار - سهمى دارند همان ها كه قرآن مجيد در آيه 5 سوره «نازعات» به عنوان «فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْراً» از آنان تعبير كرده است.

اين احتمال نيز داده شده كه: اين گروه از فرشتگان نقشى در آفرينش آن ابرها و كوه ها و تاريكى ها دارند و در هر صورت مأموريت آنها يك مأموريت تكوينى است. بر خلاف گروه فرشتگان وحى، كه مأموريت تشريعى دارند.

سپس به معرّفى گروه ديگرى از فرشتگان پرداخته، چنين مى فرمايد: «گروهى ديگر از آنها قدم هايشان تا قعر زمين پايين رفته و (قامت آنها) همچون پرچم هاى سفيدى دل هوا را شكافته و در زير آن بادهايى است كه با سرعت و نظم حركت مى كند و آنها را در مرزهاى معيّنى نگه مى دارد». (وَ مِنْهُمْ مَنْ قَدْ خَرَقَتْ أَقْدَامُهُمْ تَخُؤمَ(5) الأَرْضِ السُّفَلَى، فَهِيَ كَرَايَات بِيض قَدْ نَفَذَتْ فِي مَخَارِقِ(6) الْهَوَاءِ، وَ تَحْتَهَا رِيحٌ هَفَّافَةٌ،(7) تَحْبِسُهَا عَلَى حَيْثُ انْتَهَتْ مِنَ الْحُدُودِ الْمُتَنَاهِيَةِ).

تعبير بالا شبيه چيزى است كه در «خطبه اوّل» نهج البلاغه آمده كه مى فرمايد: «وَ مِنْهُمُ الثَّابِتُهُ فِي الأَرَضِينَ السُّفْلَى أَقْدامُهُمْ، وَ الماَرِقَةُ مِنَ السَّمَاءِ الْعُلْيَا أَعْنَآقَهُمْ; گروهى از آنها (به قدرى عظيم هستند كه) پاهايشان در طبقات پايين زمين ثابت و گردنهايشان از آسمان بالا گذشته است».

بديهى است اين تعبيرات، اشارات و كناياتى است نسبت به اين گروه از فرشتگان بلند پايه و والا مقام كه ما تنها شبحى از آن را درك مى كنيم; چرا كه اطلاع زيادى از آفرينش آنها نداريم. تنها براى شخصى مانند على(عليه السلام) و ساير معصومان(عليهم السلام) كه حجابهاى جهان غيبت بر ديده آنان نيفتاده، درك حقيقت اين تعبيرات به طور كامل ممكن است و ما بايد به همين علم اجمالى خود در اين زمينه قناعت كنيم.

در ادامه اين سخن، ضمن چهار جمله، توصيف كاملى از وضع اين فرشتگان بزرگ و والاقدر مى كند. مى فرمايد: «اشتغال به عبادت پروردگار، تمام وجود آنها را پر كرده و حقيقت ايمان، ميان آنان و معرفت او پيوند داده و يقين به پروردگار آنها را تا سر حدّ عشق به او پيش برده و (به همين دليل) به خاطر علاقه اى كه به آنچه نزد خداست دارند به چيزى كه نزد غير اوست نمى انديشند».

(قَدْ اسْتَفْرَغَتْهُمْ أَشْغَالُ عِبَادَتِهِ، وَ وَصَلَتْ حَقَائِقُ الإِيِمَانِ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ، وَ قَطَعَهُمُ الإِيقَانُ بِهِ إِلى الْوَلَهِ(8) إِليْهِ، وَ لَمْ تُجَاوِزْ رَغَبَاتُهُمْ مَا عِنْدَهُ إِلى مَا عِنْدَ غَيْرِهِ).

اين تعبيرات چهارگانه به يقين با يكديگر در ارتباطند; اشتغال به عبادتِ پروردگار، سبب تقويت ايمان هر چه بيشتر مى شود و قوّت ايمان، سرانجام به عشق منتهى مى گردد و هنگامى كه عشق او وجود انسان، يا فرشته را پر كند، به غير او نمى انديشد و جز آنچه نزد اوست نمى طلبد.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) چنين نقل مى كند: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشَقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا، وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ، وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ، وَ تَفَرَّغَ لَهَا; فَهُوَ لايُبَالِي عَلَى مَا أَصْبَحَ مِنَ الدُّنيَا عَلَى عُسْر، أَمْ عَلَى يُسْر; برترين مردم كسى است كه عاشق عبادت و بندگى باشد و آن را در آغوش گيرد و با قلبش آن را دوست داشته باشد و با تمام جسد آن را لمس كند و يكباره به آن پردازد; چنين كسى اعتنايى به وضع دنياى خود ندارد كه آيا در زحمت است يا راحت».(9)

ناگفته پيداست كه نه عبادت فرشتگان آنها را از مأموريت هايشان در تدبير جهان - به امر خدا - باز مى دارد و نه عبادت اولياء الله آنها را از تدبير دين و دنيا و وظائف فردى و اجتماعى مانع مى شود. چرا كه آنها همه اينها را به عشق او بجا مى آورند و در مسير اطاعت فرمان اوست.

##### 1. «دُلَّح» جمع «دالح» از مادّه «دلوح» به معناى ابرهاى پر باران است; گويى به خاطر سنگينى، آهسته حركت مى كنند. (زيرا ريشه اصلى اين لغت، به معناى آهسته حركت كردن و گامهاى كوتاه برداشتن است).
2. «شُمَّخ» جمع «شامخ» از مادّه «شموخ» به معناى بلند و مرتفع شدن است و به همين مناسبت كوههاى مرتفع را شامخ مى گويند.
3. «قَتْره» به معناى تنگى و ضيق و انضمام چيزى به چيزى است و از آنجا كه تاريكى شديد چنين است كه گويى بخش هاى تاريكى روى هم متراكم شده است، اين واژه درباره آن در جمله بالا بكار رفته است.
4. «أَيْهم» در اصل به معناى شخص ديوانه و ناقص العقل است و به بيابانى كه آب و آبادانى ندارد و به شبى كه ستاره در آن ديده نمى شود، نيز اطلاق مى گردد و منظور از «ألظَّلاَمُ الأَيْهَم» در جمله بالا تاريكى شديد است.

##### 5. «تُخوم» جمع «تخم» (بر وزن شخم و تخت هر دو آمده)، در اصل به معناى حدّ است و در اينجا «تُخُوم الأَرْض» به معناى اعماق زمين است.
6. «مخارق» جمع «مَخْرق» از مادّه «خرق» (بر وزن خلق) به معناى پاره كردن و شكاف دادن و سوراخ نمودن است و مخارق هوا به معناى شكافهايى است كه در ميان طبقات هوا به وجود مى آيد.
7. «هفّافه» از مادّه «هفّ» (بر وزن صفّ) به معناى سرعت در سير است و «ريح هفّافه» به بادهايى گفته مى شود كه با سرعت در حركت است. و گاه گفته اند: «هفّافه» به معناى پاكيزه و سا كن است، ولى اين معنا چندان تناسبى با عبارت بالا ندارد و بعيد نيست هر دو معنا را در يك مفهوم بتوان ادغام كرد و گفت: منظور بادهاى سريعى است كه به صورت منظّم در جريان است.

##### 8. «وَلَه» به معناى متحيّر شدن از شدّت اندوه است تا آنجا كه گاه بى قرار شود و عقل را از دست بدهد; سپس به عشق هاى سوزانى كه آرامش و قرار از انسان مى گيرند نيز، اطلاق شده است.
9. كافى، جلد دوم، صفحه 83، باب العباده، حديث 3.

▲بخش پانزدهم

قَدْ ذَاقُوا حَلاَوَةَ مَعْرِفَتِهِ، وَ شَرِبُوا بِالْكَأْسِ الرَّوِيَّةِ مِنْ مَحَبَّتِهِ، وَ تَمَكَّنَتْ مَنْ سُوَيْدَاءِ قُلُوبِهِمْ وَ شِيجَةُ خِيفَتِهِ، فَحَنَوْا بِطُولِ الطَّاعَةِ اعْتِدَالَ ظُهُورِهِمْ، وَ لَمْ يُنْفِذْ طُولُ الرَّغْبَةِ إِلَيْهِ مَادَّةَ تَضَرُّعِهِمْ، وَ لاَ أَطْلَقَ عَنْهُمْ عَظِيمٌ الزُّلْفَةِ رِبَقَ خُشُوعِهمْ، وَ لَمْ يَتَوَلَّهُمْ الإِعْجَابُ فَيَسْتَكْثِرُوا مَا سَلَفَ مِنْهُمْ وَ لاَ تَرَكَتْ لَهُمُ اسْتِكَانَةُ الاِْجْلاَلِ نَصِيباً فِي تَعْظِيمِ حَسَنَاتِهمْ، وَ لَمْ تَجْرِ الْفَتَرَاتُ فِيهِمْ عَلَى طُولِ دُؤُبِهِمْ، وَ لَمْ تَغِضْ رَغَبَاتُهُمْ فَيُخَالِفُوا عَنْ رَجَاءِ رَبِّهِمْ، وَ لَمْ تَجِفَّ لِطُولِ الْمُناجَاةِ أَسَلاَتُ أَلْسِنَتِهمْ، وَ لاَ مَلَكَتْهُمُ الأَشْغَالُ فَتَنْقَطِعَ بِهَمْسِ الْجُؤَارِ، إِلَيْهِ أَصْوَاتُهُمْ، وَ لَمْ تَخْتَلِفْ فِي مَقَاوِمِ الطَّاعَةِ مَنَاكِبُهُمْ، وَ لَمْ يَثْنُوا إلَى رَاحَةِ التَّقْصِيرِ فِي أَمْرِهِ رَقَابَهُمْ، وَ لاَ تَعْدُو عَلَى عَزِيمَةِ جِدِّهِم بَلاَدَةُ الْغَفَلاَتِ، وَ لاَ تَنْتَضِلُ فِي هِمَمِهِمْ خَدَائِعُ الشَّهَوَاتِ.

### ترجمه

آنها شيرينى معرفت خدا را چشيده و از جام محبتّش سيراب شده اند، و (در عين حال) خوف او در اعماق جانشان جايگزين شده است; قامتشان از كثرت اطاعت خم شده و رغبت فراوان آنها به عبادت پروردگار، هرگز حال تضرّع و نشاط عبادت را در آنها از بين نبرده، و مقام برجسته آنان طوق خشوع را از گردنشان باز نكرده است; خودبينى و عُجب آنها را فرا نگرفته، تا اعمال گذشته خود را بسيار بشمرند، خضوع و كوچكى در برابر ذات با عظمتش، جايى براى بزرگ شمردن حسنات براى آنان باقى نگذارده است و با اينكه پيوسته مشغول عبادتند فتور و سستى به آنها دست نمى دهد و ادامه اين كار از رغبتشان نمى كاهد، تا از اميد به پروردگار خود روى برتابند. مناجاتهاى طولانى زبان آنان را خشك و ناتوان نساخته و اشتغال به غير خداوند، آنها را تحت سلطه خود نياورده، تا نداى بلند آنان را (در مقام تضرّع و تسبيح) كوتاه سازد، در مقام اطاعت و بندگى همچنان دوش به دوش ايستاده اند; و راحت طلبى، آنان را به كوتاهى در انجام فرمانش وانداشته و كودنى غفلت ها بر تلاش و عزم راسخ آنها چيره نگرديده، و تيرهاى فريبِ شهوات، همّت هاى آنها را هدف قرار نداده است!.

▲شرح و تفسير

▲صفات والاى فرشتگان

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) به شرح بيشترى از صفات فرشتگان و مقام معرفت و عشق آنان به پروردگار و مراتب عبادت و خشوع و خضوع آنها مى پردازد و در واقع به طور عمده به سه وصف از اوصاف آنها كه به شكل هاى مختلف و تعبيرات بسيار زيبا بيان شده، اشاره مى كند: نخست مقام والاى معرفت فرشتگان است كه گويى همواره مست معارف و عشق و محبّت او هستند; و سپس اطاعت مستمر كه زاييده اين معرفت است; و سرانجام عدم ملال و كلال و خستگى و دلسردى و عُجب در استمرار اين اطاعت هميشگى.

آرى! آنها كانونى هستند از علم و معرفت و عشق و محبّت; و سرمشقى از عبادت و اطاعت مستمر و خستگى ناپذير.

گويى امام(عليه السلام) با اين سخنان مردم را به پيوستن به آنان و سرمشق گرفتن از آنها دعوت مى كند كه چگونه راه و رسم معرفت و حضور و خلوص و بندگى مستمر را در پيش گيرند.

مى فرمايد: «آنها شيرينى معرفتش را چشيده و از جام محبّتش سيراب شده اند، و (در عين حال) خوف او در اعماق جانشان جايگزين شده است». (قَدْ ذَاقُوا حَلاَوَةَ مَعْرِفَتِهِ، وَ شَرِبُوا بِالْكَأْسِ الرَّوِيَّةِ(1) مِنْ مَحَبَّتِهِ، وَ تَمَكَّنَتْ مِنْ سُوَيْدَاءِ(2) قُلُوبِهِمْ وَ شِيجَةُ(3)خِيفَتِهِ).

تعبير به: «چشيدن شيرينى معرفت و سيراب شدن از جام سرشار محبت» نشان مى دهد كه معرفت وعشق پروردگار را با تمام وجود خود درك كرده اند و در اعماق هستى آنها نفوذ كرده; و تعبير به «تَمَكَّنَتْ...» نشان مى دهد كه خوف پروردگار نيز در اعماق دلهاى آنها ريشه دوانده و اين خوف و رجا تمام نيروهايشان را در مسير اطاعت پروردگار به كار انداخته است; چرا كه محبّت و اميدوارىِ بى خوف، انسان را به غفلت و غرور وا مى دارد و خوفِ بدونِ اميدوارى و محبّت، او را به نااميدى و يأس و سكون مى كشاند.

به همين دليل، به دنبال اين اوصاف مى فرمايد: «لذا قامتشان از كثرت اطاعت و عبادت خم شده است». (فَحَنَوْا(4) بِطُولِ الطَّاعَةِ اعْتِدَالَ ظُهُورِهمْ).

اشاره به اينكه آنها دائماً در برابر پروردگار كمال خضوع و تسليم را دارند.

«ولى با اين حال، رغبت فراوان آنها به عبادت او، حال تضرّع و نشاط آنها را از بين نبرده است (و هرگز ملال و كلالى به آنها دست نمى دهد)». (وَ لَمْ يُنْفِدْ طُولُ الرَّغْبَةِ إِلَيْهِ مَادَّةَ تَضَرُّعِهِمْ).

نه همچون افراد بى معرفت و تهى از عشق و محبّت و خوف و رجاء، كه با اندك عبادتى خسته و دلسرد و بى ميل و رغبت مى شوند!

سپس در ادامه اين سخن به نكته مهم ديگرى پرداخته، مى فرمايد: «مقام برجسته آنان (نزد پروردگار) طوق خشوع را از گردنشان باز نكرده و خودبينى و عُجب، آنها را فرا نگرفته است، تا اعمال گذشته خود را بسيار بشمرند! (و در خود فرو روند) و خضوع و كوچكى در برابر ذات با عظمتش، جائى براى بزرگ شمردن حسنات خود باقى نگذارده است».

(وَ لاَ أَطْلَقَ عَنْهُمْ عَظِيمٌ الزُّلْفَةِ(5) رِبَقَ(6) خُشُوعِهمْ، وَ لَمْ يَتَوَلَّهُمْ الإِعْجَابُ فَيَسْتَكْثِرُوا مَا سَلَفَ مِنْهُمْ وَ لاَ تَرَكَتْ لَهُمُ اسْتِكَانَةُ(7) الإِجْلاَلِ نَصِيباً فِي تَعْظِيمِ حَسَنَاتِهمْ).

نكته لطيفى كه در اين سخن نهفته شده است و بعضى از شارحان نهج البلاغه به آن اشاره كرده اند اين است كه آنهايى كه به سلاطين و شاهان و شخصيتهاى انسانى - كه ظاهراً بزرگ و با عظمتند - نزديك مى شوند به زودى در مى يابند كه آنها هر قدر ظاهراً بزرگ و قدرتمند باشند، قدرتشان محدود و پايان پذير است و نزديكان آنها مى توانند روزى به همان قدرت يا بيش از آن برسند. همين معنا سبب مى شود كه از خضوع و تواضع و طاعت آنها به سرعت كاسته شود و اگر در ظاهر مجبور به تعظيم باشند، در باطن عظمتى براى آنها قائل نيستند.

ولى فرشتگان هر قدر در مسير قُرب پروردگار پيش مى روند جلوه هاى تازه اى از عظمت بى پايان او را مى بينند و از اوصاف جمال وجلالش چهره هاى جديدى مى نگرند; به همين دليل، روز به روز بر عشق و خضوع و خشوع آنها افزوده مى شود و جايى براى اعجاب و بزرگ شمردن حسنات توسّط آنان باقى نمى گذارد، بلكه همواره خود را در اين راه مقصّرتر مى بينند.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، از اين حقيقت پرده بر مى دارد كه فرشتگان الهى هرگز از عبادت پروردگار خسته نمى شوند و سُستى در آنها راه نمى يابد و هيچ مانعى آنان را از ادامه اين راه باز نمى دارد، بلكه همواره با شوق و شعف و با عشق و اراده و تصميم به كار خويش ادامه مى دهند; همان گونه كه انسان ها از تنفّس كردن و استفاده از هواى آزاد در تمام عمرشان - اگر هزاران سال هم ادامه يابد - خسته نخواهند شد. در بيان اين مطلب، امام(عليه السلام) هشت جمله زيبا بيان فرموده كه اين مسأله را از زواياى مختلف مورد توجّه قرار مى دهد.

نخست مى فرمايد: «با آن كه پيوسته مشغول عبادتند فتور و سُستى به آنها دست نمى دهد». (وَ لَمْ تَجْرِ الْفَتَرَاتُ فِيهِمْ عَلَى طُولِ دُؤُبِهِمْ).(8)

همان گونه كه قرآن مجيد در توصيف فرشتگان مى فرمايد: «يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ لاَيَفْتَرَوُنَ; پيوسته در طول شب و روز تسبيح خدا مى گويند و فتور و سُستى به آنها دست نمى دهد.»(9)

در جمله دوم مى فرمايد: «و (ادامه اين كار) از رغبتشان نكاسته تا از اميد به پروردگار خود روى برتابند». (وَلَمْ تَغِضْ(10) رَغَبَاتُهُمْ فَيُخَالِفُوا عَنْ رَجَاءِ رَبِّهِمْ).

چرا كه شوق و عشق آنها به كمال، دائمى است و علم آنها به عظمت پروردگار همواره رو به افزايش است. بنابراين، دليلى ندارد كه از عبادت او غافل شوند، يا از اميد آنان چيزى كاسته گردد.

در سومين جمله مى افزايد: «مناجات هاى طولانى، زبان آنان را خشك و ناتوان نساخته». (وَ لَمْ تَجِفَّ لِطُولِ الْمُناجَاةِ أَسَلاَتُ(11) أَلْسِنَتِهِمْ).

البتّه فرشتگان، دهان و زبانى همچون ما ندارند كه بر اثر كثرت ذكر و مناجات، رطوبت آن كم شود و به خشكى گرايد; بلكه اين تعبير كنايه لطيفى است از عدم ضعف و سُستى و خستگى آنها در مقام تسبيح و نيايش پروردگار!

در چهارمين جمله مى فرمايد: «اشتغال به غير خداوند آنها را تحت سلطه خود نياورده، تا نداى بلند آنان را (در مقام تضرّع و تسبيح) كوتاه سازد!» (وَ لاَ مَلَكَتْهُمُ الأَشْغَالُ فَتَنْقَطِعَ بِهَمْسِ(12) الْجُؤَارِ،(13) إِلَيْهِ أَصْوَاتُهُمْ).

در حقيقت آنها جز عبادت و اطاعت و بندگى كار ديگرى ندارند و اين كار جزو ذات، وجود و عشق و ايمان آنها است و هرگز چنين امرى نمى تواند خستگى و ملال بيافريند! همان گونه كه يك قلب سالم از ادامه كار به مدّت هفتاد سال نيز احساس خستگى نمى كند و افراد سالم، اصلا وجود قلب را در درون سينه خود احساس نمى كنند.

در پنجمين جمله مى افزايد: «و در مقام عبادت و بندگى، همچنان دوش به دوش ايستاده اند». (وَ لَمْ تَخْتَلِفْ فِي مَقَاوِمِ(14) الطَّاعَةِ مَنَاكِبُهُمْ).

در ششمين جمله مى فرمايد: «راحت طلبى، آنان را به كوتاهى در انجام فرمانش وا نداشته». (وَ لَمْ يَثْنُوا(15) إلَى رَاحَةِ التَّقْصِيرِ فِي أَمْرِهِ رَقَابَهُمْ).

همچنان گردن ها را برافراشته و آماده اطاعت فرمانند.

و بالاخره در هفتمين و هشتمين جمله چنين مى فرمايد: «كودنى غفلت ها بر تلاش و عزم راسخ آنها چيره نمى شود و تيرهاى فريب شهوات، همت هاى آنها را هدف قرار نمى دهد». (وَ لاَ تَعْدُو عَلَى عَزِيمَةِ جِدِّهِم بَلاَدَةُ الْغَفَلاَتِ، وَ لاَ تَنْتَضِلُ(16) فِي هِمَمِهِمْ خَدَائِعُ الشَّهَوَاتِ).

اساساً وجود آنها كانون شهوت و غفلت نيست كه گرفتار اين سرنوشت خطرناك شوند و ايمان و عشقشان به پروردگار آنقدر قوى و نيرومند است كه هرگز در طريق طاعت، خسته نمى شوند.

##### 1. «رَويّه» از مادّه «رىّ» (بر وزن طىّ) به معناى سيراب شدن است و «كأس رويّه» كنايه از ظرف پُرى است كه شخص را كاملا سيراب مى كند.
2. «سُويداء» تصغير «سوداء» به معناى سياهى است و «سويداء» اشاره به نقطه كوچكى در قلب است كه به اعتقاد گذشتگان، مركز قلب را تشكيل مى داد.
3-«وشيجه» از مادّه «وَشْج» (بر وزن پشم) به معناى به هم پيچيدن و مشبّك شدن آمده است و طنابى را كه به هم مى پيچند و به صورت تور در مى آورند «وشيج» مى گويند و به ريشه هاى درختان و مانند آن كه درهم پيچيده است «وشيجه» گفته مى شود در جمله بالا اشاره به خوف خداست كه به دلهاى فرشتگان مى پيچد و آن را احاطه مى كند.
4. «حَنَوْا» از مادّه «حَنو» (بر وزن حذف) به معناى پيچيدن و منحنى كردن است.

##### 5. «زُلْفه» از مادّه «زَلف» (بر وزن ضعف) به معناى نزديك شدن است و «زُلفه» و «زُلفى» به معناى مقام و منزلت و قرب است.
6. «رِبَق» جمع «رِبْقه» به معناى طنابى است كه در آن حلقه هايى وجود دارد كه حيوانات را با آن مى بندند. سپس به رابطه محكم چيزى با چيز ديگر اطلاق شده و درجمله بالا به همين معنا آمده است.
7. «إسْتكانه» از مادّه «سُكون» است و در اين گونه موارد به معناى خضوع و تواضع مى آيد. (بعضى آن را از باب افتعال و از مادّه «سكون» مى دانند و بعضى از باب استفعال از مادّه كون; كه آن هم به معناى قرار كردن در مكانى توأم با خضوع و خشوع است).

##### 8. «دُؤوب» مصدر است و به معناى مداومت و استمرار و تلاش و كوشش، تا سر حدّ خستگى آمده است.
9. سوره انبياء، آيه 20.
10. «تَغِض» از مادّه «غَيْض» به معناى كم شدن و فروكش كردن چيزى است و در جمله بالا اشاره «لَمْ تَغِضْ» به فروكش نكردن علاقه فرشتگان در امر اطاعت و عبادت پروردگار است.

##### 11. «أسلات» جمع «أَسَله» به معناى نوك زبان است و در جمله بالا در مورد كسى گفته مى شود كه از ادامه ذكر يا بيان چيزى خسته نمى شود و زبانش خشك نمى گردد.
12. «هَمْس» (بر وزن لمس) به گفته «راغب» در «مفردات» به معناى صداى آهسته و پنهان است.
13. «جُؤار» به معناى صداى بلند است و در جمله بالا اشاره به اين است كه صداى فرشتگان بر اثر ادامه مناجات پروردگار هرگز به خاموشى نمى گرايد.
14. «مَقاوم»; شارحان نهج البلاغه غالباً «مَقاوم» را جمع «مَقام» گرفته اند كه در اينجا به معناى صفوف است. هر چند در منابع لغت چنين جمعى را نيافتيم.

##### 15. «يَثْنوا» از مادّه «ثَنْى» (بر وزن سنگ) به معناى تا كردن و دولا كردن است و اگر به مدح كردن، ثنا خوانى گفته مى شود به خاطر آن است كه صفات برجسته كسى را يكى بعد از ديگرى مى شمرند.
16. «تَنْتضل» از مادّه «نضال» به معناى تير انداختن است.

▲نكته

▲انسان ها و فرشتگان

در يك جمع بندى كوتاه، هدف امام(عليه السلام) اين است كه حال فرشتگان الهى را در طريق طاعت و بندگى مشخّص كند و با تعبيراتى آميخته با كنايات و تشبيهاتى توأم با انواع تعبيرات زيبا و دقيق، ابعاد اين موضوع را نشان دهد و در واقع درسى براى همه انسان ها باشد كه اگر انسان به مقام قرب الهى راه يابد و حلاوت معرفت او را با ذائقه جان بچشد و از جام عشق او سيراب گردد هرگز در مسير بندگى و طاعت پروردگار، احساس خستگى نمى كند بلكه هر چه پيش تر مى رود جدّى تر و مصمّم تر مى شود و شتاب بيشترى به خود مى گيرد. به گفته شاعر:ما در پياله عكس رخ يار ديده ايم اى بى خبر ز لذّت شرب مدام ما!

هرگز نميرد آن كه دلش زنده شده به عشق ثبت است بر جريده عالم دوام ما! در حالات پيشوايان بزرگ و رهبران طريق هدايت نيز، نكته هايى مى بينيم كه به خوبى نشان مى دهد كه انسان ها نيز مى توانند در اين جهات همانند فرشتگان باشند، بلكه بر آنها پيشى گيرند! چرا كه اگر فرشتگان داراى چنين صفاتى هستند از شهوت و غفلت و هوا و هوس هاى نفسانى دورند; اگر انسان چنين گردد به يقين بر آنها برترى دارد.

درباره امام زين العابدين على بن الحسين(عليه السلام) مى خوانيم چهل سال چنان شب زنده دار بود كه نماز صبح را با وضوى نماز مغرب به جا مى آورد: «إِنَّهُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَلَّى أَرْبَعين سَنَةً صَلاَةَ الصُّبْحِ بِوُضُوءِ الْمَغْرِبِ».(1)

در حديث ديگرى از امام باقر(عليه السلام) مى خوانيم كه درباره عبادات امام على(عليه السلام)فرمود: «مَا أَطَاقَ أَحَدٌ عَمَلَهُ وَ إِنْ كَانَ عَلِىُّ بْنُ الْحُسَيْنِ لِيَنْظُرُ فِي الْكِتَابِ مِنْ كُتُبِ عَلِىٍّ فَيَضْرِبُ بِهِ الأَرْضَ وَ يَقُولُ مَنْ يُطيقُ هذا؟; هيچ كس توانايى انجام عبادات على(عليه السلام)را ندارد (پدرم) علىّ بن الحسين(عليه السلام) در بعضى از كتابهاى على(عليه السلام) (كه شرح عبادات او در آن بود) نظر مى كرد و ناگهان كتاب را بر زمين مى گذاشت و مى فرمود چه كس توان چنين عبادتى دارد؟!».(2)

##### 1. روضة المتقين، جلد 13، صفحه 264.
2. موسوعة الامام على بن ابى طالب، جلد 9، صفحه 202. همين معنا با شرح بيشترى در بحارالانوار، جلد 46، صفحه 75 آمده است.

▲بخش شانزدهم

قَدْ اتَّخَذُوا ذَا الْعَرْشِ ذَخِيرَةً لِيَوْمِ فَاقَتِهمْ، وَ يَمَّمُوهُ عِنْدَ انْقِطَاعِ الْخَلْقِ إِلى المَخْلُوقِينَ بِرَغْبَتِهمْ، لاَ يَقْطَعُونَ أَمَدَ غَايَةِ عِبَادَتِهِ وَ لاَ يَرْجِعُ بِهمِ الاِسْتِهْتَارُ بِلُزُومِ طَاعَتِهِ، إِلاَّ إِلَى مَوَادَّ مِنْ قُلُوبِهمْ غَيْرِ مُنْقَطِعَة مِنْ رَجَائِهِ وَ مَخَافَتِهِ، لَمْ تَنْقَطِعْ أَسْبَابُ الشَّفَقَةِ مِنْهُمْ، فَيَنُوا في جِدِّهِمْ، وَ لَمْ تَاْسِرْهُمُ الاَْطْمَاعُ فَيُؤْثِروُا وَشيِكَ السَّعْيِ عَلى اجْتِهَادِهِمْ. لَمْ يَسْتَعْظِمُوا مَآ مَضَى مِنْ أَعْمَالِهِمْ، وَلَوِ اسْتَعْظَمُوا ذلِكَ لَنَسَخَ الرَّجَاءُ مِنْهُمْ شَفَقَاتِ وَ جَلِهِمْ، وَ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي رَبِّهِمْ بِاسْتِحْواذِ الشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ. وَ لَمْ يُفَرِّقْهُمْ سُوءُ التَّقَاطُعِ، وَلاَ تَوَلاَّهُمْ غِلُّ التَّحَاسُدِ، وَ لاَ تَشَعَّبَتْهُمْ مَصَارِفُ الرِّيَبِ، وَلاَ اقْتَسَمَتْهُمْ أَخْيَافُ الْهِمَمِ، فَهُمْ أُسَرَاءُ إِيمَان لَمْ يَفُكَّهُمْ مِنْ رِبْقَتِهِ زَيَغٌ وَ لاَ عُدُولٌ وَلاَ وَنىً وَلاَ فُتُورٌ، وَ لَيْسَ في أَطْبَاقِ السَّماءِ مَوْضِعُ إِهَاب إِلاَّ وَ عَلَيْهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ، أَوْ سَاع حَافِدٌ، يَزْدَادُونَ عَلَى طُول اِلطَّاعَةِ بِرَبِّهمْ عِلْماً، وَ تَزْدَادُ عِزَّةُ رَبِّهِمْ فِي قُلُوبِهِمْ عِظَماً.

### ترجمه

آنها (فرشتگان عشق به) خداوندى را كه صاحب عرش است ذخيره روز بى نوايى خود قرار داده و در آن هنگام كه ديگران به مخلوقات مى انديشند آنها تمام توجّه خود را به خالق معطوف ساخته اند. آنها هيچ گاه عبادت او را پايان نمى دهند (چرا كه) علاقه آنها به لزوم عبادت پروردگار از رجا و خوف او - كه هرگز از دل آنها بركنده نمى شود - سرچشمه مى گيرد، و هرگز اسباب خوف پروردگار از آنها قطع نشده تا در تلاش و كوشش خود سستى كند و طمع ها آنها را اسير چنگال خود نساخته تا سرعت سعى (در امور دنيا) را بر كوشش خود (در كار آخرت و طاعت پروردگار) مقدّم دارند. آنها اعمال گذشته خود را بزرگ نشمرده كه اگر بزرگ مى شمردند اميدوارى (بيش از حدّ) خوفشان را از بين مى برد، آنها درباره پروردگارشان هرگز بر اثر وسوسه هاى شياطين گرفتار اختلاف نشده، و برخوردهاى بد، آنان را از هم جدا نساخته و حسادت هاى درونى، آنان را از هم دور ننموده است، عوامل شك و ترديد، آنها را پراكنده نكرده، و افكار متفرقه، جمع آنها را از هم جدا نساخته است، آنها هميشه پاى بند ايمانى هستند كه هرگز طوق آن را به سبب شك و ترديد، و عدول از حق، و سستى و خستگى، از گردن خويش بر نمى دارند، در تمام آسمان ها به قدر جاى پوست حيوانى نتوان يافت كه فرشته اى در آنجا به سجده نيفتاده باشد، يا ملكى تلاشگر و سريع و چابك مشغول به كار نباشد، فرشتگانى كه طاعت فراوان پيوسته، بر يقين و معرفتشان نسبت به پروردگار مى افزايد و عزت خداوند را در قلوبشان فزونى مى بخشد!

▲شرح و تفسير

▲باز صفات والاى ديگرى از فرشتگان

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به سراغ اوصاف ديگرى از فرشتگان مى رود (و گويى به آدميان توصيه مى كند كه اگر مى خواهيد به شكل فرشتگان در آييد و راه قُرب الى الله را ادامه دهيد بايد اين اوصاف را براى خود فراهم سازيد.) نخست به مقام توحيد افعالى آنها و توجّه خاصّ آنان به خداوند يكتا و صرف نظر كردن از غير او اشاره كرده، مى فرمايد:«آنها (عشق به) خداوندى را كه صاحب عرش است، ذخيره روز بى نوايى خود قرار داده، و در آن هنگام كه خلق به مخلوقات مى انديشند آنها تمام توجّه خود را متوجّه خالق ساخته اند». (قَدِ اتَّخَذُوا ذَا الْعَرْشِ ذَخِيرَةً لِيَوْمِ فَاقَتِهمْ، وَ يَمَّمُوهُ(1) عِنْدَ انْقِطَاعِ الْخَلْقِ إِلى المَخْلُوقِينَ بِرَغْبَتِهمْ).

«ذَالْعَرش» يكى از اوصاف خداست كه دلالت بر نهايت عظمت ذات او دارد;
چرا كه عرش برترين موجود جهان خلقت است و اين وصف از آيه شريفه «ذُوالْعَرْش يُلْقِى الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلاَقِ; او صاحب عرش است و روح (مقدّس) را به فرمانش بر هر كس از بندگانش كه بخواهد القا مى كند تا همه را از روز ملاقات (روز رستاخيز) بيم دهد».(2)

آرى، آنها جز به خدا دل نبسته اند و جز او را مبدءِ خير و بركت و نجات، در اين عالم نمى شناسند و انسان هاى با ايمان تا همين طريق را در مسير معرفة الله نپويند به جايى نمى رسند.

تعبير به «ذَخِيرَةً لِيَوْمِ فَاقَتِهِمْ» نشان مى دهد كه فرشتگان نيز در روز قيامت حساب و كتاب و پاداش و جزايى دارند.

سپس مى افزايد: «آنها هيچگاه عبادت او را پايان نمى دهند (چرا كه) علاقه آنها به لزوم عبادت پروردگار، از رجاء و خوف روز افزون او - كه هرگز از دل آنها بركنده نمى شود - سرچشمه مى گيرد». (لاَ يَقْطَعُونَ أَمَدَ غَايَةِ عِبَادَتِهِ وَ لاَ يَرْجِعُ بِهِمُ الإسْتِهْتارُ(3) بِلُزُومِ طَاعَتِهِ، إِلاَّ إِلَى مَوَادَّ(4) مِنْ قُلُوبِهمْ غَيْرِ مُنْقَطِعَة مِنْ رَجَائِهِ وَ مَخَافَتِهِ).

آرى، آنها انگيزه هاى اطاعت و بندگى را از سرچشمه اى مى گيرند كه فناناپذير است و آن سرچشمه، همان خوف و رجاء در برابر پروردگار است كه نتيجه معرفت و شناخت آنها نسبت به خداست; اين عرفان ابدى و آن خوف و رجاء جاودانه، همواره آنها را در اين مسير به راه مى اندازد.

لذا در جمله بعد تأكيد مى كند كه: «هرگز اسباب خوف پروردگار، از آنها قطع نشده تا در تلاش و كوشش خود سستى كنند» (لَمْ تَنْقَطِعْ أَسْبَابُ الشَّفَقَةِ مِنْهُمْ، فَيَنُوا(5) في جِدِّهِمْ).

سپس اين سخن را با جمله ديگرى تكميل مى فرمايد و آن اينكه: «طمع ها آنها را اسير چنگال خود نكرده، تا سرعت سعى (در امور دنيا) را بر كوشش خود (در كار آخرت و طاعت پروردگار) مقدّم دارند».(و لَمْ تَاْسيرْهُمُ الاَْطْمَاعُ فَيُؤْثِروُا وَ شِيكَ(6)السَّعْيِ عَلى اجْتِهَادِهِمْ).

آرى، آنچه انسان را در طريق بندگى حق سست مى كند اسارت در چنگال هوس ها و طمع هاست كه نيروهاى خلاّق را به خود جذب كرده و از اطاعت خدا دور مى سازد.

در توصيفى ديگر درباره فرشتگان مى فرمايد: «آنها اعمال گذشته خود را بزرگ نشمرده اند كه اگر بزرگ مى شمردند اميدوارى (بيش از حدّ) آنها خوفشان را از بين مى برد».

(لَمْ يَسْتَعْظِمُوا مَا مَضَى مِنْ أَعْمَالِهِمْ، وَ لَوِاسْتَعْظَمُوا ذلِكَ لَنَسَخَ الرَّجَاءُ مِنْهُمْ شَفَقَاتِ وَ جَلِهِمْ).

اين، درس ديگرى است براى همه انسانها تا هميشه اعمال خويش را در پيشگاه خدا كوچك بشمرند، كه اگر بزرگ بشمرند سبب دلبستگى و اميدوارى به آن مى شود و آنان را در اعمال آينده، سست مى سازد و خوف از خدا را - كه يكى از عوامل مهمّ حركت به سوى كمال است - از ميان مى برد. گذشته از اين، ما چه هستيم كه اعمال ما چيزى باشد كه لايق درگاه او باشد.

در بعضى از صفات گذشته سخن از عدم اعجاب ملائكه نسبت به خود و اعمال خويش بود و در اينجا سخن از تأثير اعجاب در غلبه يافتن رجا بر خوف است كه رهروان راه حق را از راه باز مى دارد! چرا كه طبيعى است هرگاه كسى اعمال خود را در پيشگاه خدا بزرگ بشمرد، حالت طلبكارى در خود احساس مى كند و شخصى كه خود را طلبكار مى داند اعمالى را كه انجام داده كافى مى شمرد و از پيمودن راه تكامل باز مى ماند.

* * *

سپس در ادامه اين اوصاف به بخش مهمّ ديگرى از اوصاف فرشتگان مى پردازد كه انسانها سخت به آن نيازمندند و آن عدم اختلاف آنها با يكديگر در مورد پروردگار است و از آنجا كه اختلاف گاهى بر اثر وسوسه هاى شيطانى است و گاه ناشى از رذايل اخلاقى درونى، امام(عليه السلام) آن را به صورت پنج توصيف درباره فرشتگان بيان مى فرمايد:

نخست به عوامل برونى اشاره كرده، مى فرمايد: «آنها درباره پروردگارشان هرگز بر اثر وسوسه هاى شياطين گرفتار اختلافى نشده اند». (وَ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي رَبِّهِمْ بِاسْتِحْواذِ الشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ).

اين سخن پيام روشنى براى همه انسانها دارد كه سرچشمه اختلاف اديان و مذاهب پيش از هر چيز، وسوسه هاى شيطان است! چرا كه اختلاف - به خصوص اگر عقيدتى باشد - سرچشمه انواع جنگ ها و جدال ها و نابسامانى ها خواهد بود و سرنوشت و سعادت انسان را تباه مى كند.

در توصيفات بعدى، اشاره به عوامل درونى و رذايل اخلاقى كه سبب اختلاف مى گردد فرموده، مى افزايد: «برخوردهاى بد، آنان را از هم جدا نساخته. و حسادت هاى درونى آنان را از هم دور ننموده; و عوامل شكّ و ترديد، آنها را پراكنده نكرده; و افكار متفّرقه، جمع آنها را تقسيم ننموده است». (وَ لَمْ يُفَرِّقْهُمْ سُوءُ التَّقَاطُعِ، وَلاَ تَوَلاَّهُمْ غِلُّ التَّحَاسُدِ، وَ لاَ تَشَعَّبَتْهُمْ مَصَارِفُ الرِّيَبِ، وَلاَ اقْتَسَمَتْهُمْ أَخْيَافُ(7)الْهِمَمِ).

بى شك قسمت عمده عوامل اختلاف با دقّت در اين سخن كوتاه تبيين شده است:

اگر افراد نسبت به يكديگر برخورد خوب و مؤدّبانه داشته باشند و با سخنان محبّت آميز با هم برخورد كنند، جلو بسيارى از اختلافات كه ناشى از سوء برخوردهاست، گرفته مى شود و اگر نسبت به يكديگر در درون دل حسد نپرورانند، عامل مهم ديگرى ريشه كن مى شود و اگر شك و ترديدها را در مسائل مختلف از خود دور سازند و با علم و آگاهى از مسائلى كه پيرامون آنها مى گذرد، گام بردارند، به يقين اختلافات كمتر مى شود.

و اگر اختلاف انديشه ها و تفاوت ذوق ها و سليقه ها را تحمّل كنند باز هم جدايى ها كاهش مى يابد; چرا كه خداوند انسانها را گوناگون آفريده و اگر هر كدام بخواهند سليقه خود را بر ديگرى تحميل كنند - به يقين - حتّى دو نفر هم نمى تواند با هم زندگى مشترك و بى دغدغه اى داشته باشند.

درست است كه فرشتگان داراى شهواتى كه ويژه آدميان است، نيستند، و بسيارى از عوامل گناه در آنها وجود ندارد، ولى به هر حال داراى اختيار و عقل و شعور و حبّ ذاتند و قدرت بر عصيان و نافرمانى دارند; ولى عرفان آنها نسبت به پروردگار مانع از گناه مى گردد; چرا كه هرگاه گناه و عصيان بر آنها غيرممكن بود، در خور اين همه مدح و تمجيد و الگو شدن براى انسانها نبودند! بنابراين، اگر انسانها نيز به آن پايه از كمال و معرفت برسند، مى توانند خود را در برابر عواملِ گناه و شهوات، مهار كنند.

در پايان اين سخن، در يك نتيجه گيرى فشرده و گويا مى فرمايد: «آنها پاى بند ايمانى هستند كه هرگز طوق آن را به سبب شك و ترديد، عدول از حق، و سستى و خستگى از گردن خويش بر نمى دارند!» (فَهُمْ أُسَرَاءُ إِيمَان لَمْ يَفُكَّهُمْ مِنْ رِبْقَتِه زَيَغٌ(8) وَلاَ عُدُولٌ وَ لاَوَنىً(9) وَ لاَ فُتُورٌ).

تعبير به «أُسَراء» (اسيران) و تعبير به «رَبِقَه» (طنابى كه حلقه هاى متعدّد دارد) اشاره به التزام و پاى بندى محكم آنها به ايمان است; چنان در درياى معرفت پروردگار فرو رفته اند و تسليم در برابر ذات پاك او هستند كه گويى گردنهايشان را محكم با طناب ايمان بسته اند و هيچ عاملى نمى تواند اين طوق و طناب را از گردن آنها بردارد و اگر انسانها نيز همين گونه تسليم فرمان حق و پاى بند به ايمان باشند، هرگز عوامل گناه به وجود آنها راه نمى يابد.

امام(عليه السلام) در پايان اين بخش به نكته ديگرى پرداخته، از كثرت وجود فرشتگان و عظمت معرفت آنان سخن مى گويد و سخن خود را در شرح اوصاف آنها به همين جا پايان مى دهد و مى فرمايد: «در تمام آسمانها به قدر جاى پوست حيوانى نتوان يافت جز اينكه فرشته اى در آنجا به سجده افتاده، يا ملكى تلاشگر و سريع و چابك، مشغول كار است; فرشتگانى كه طاعت فراوان آنها بر يقين و معرفتشان نسبت به پروردگار مى افزايد و عزّت خداوند را در قلوبشان فزونى مى بخشد». (وَ لَيْسَ في أَطْبَاقِ السَّماءِ مَوْضِعُ إِهَاب(10) إِلاَّ وَ عَلَيْهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ، أَوْ سَاع حَافِدٌ،(11) يَزْدَادُونَ عَلَى طول الطَّاعَةِ بِرَبِّهمْ عِلْماً، وَ تَزْدَادُ عِزَّةُ رَبِّهِمْ فِي قُلُوبِهِمْ عِظَماً).

اين تعبير از يك سو نشان مى دهد كه عدد فرشتگان الهى تا چه حد زياد و گسترده است، به گونه اى كه تمام آسمانها را پر كرده اند; اعم از فرشتگانى كه مأموريّت هايى در اداره عالم بر عهده آنها گذارده شده، و فرشتگانى كه كارشان پيوسته عبادت و بندگى خداست.

از سوى ديگر هر دو گروه به خاطر طول اطاعت پروردگار روز به روز بر علم و معرفتشان افزوده مى شود و به عظمت پروردگار آشناتر مى شوند.

و اين درس ديگرى است براى انسانها كه بدانند تقوا و اطاعت، سبب فزونى علم و معرفت و آشنايى بيشتر به صفات جمال و جلال پروردگار است و در واقع اين دو در هم تأثير متقابل دارند; معرفت بيشتر، سبب طاعتِ فزونتر مى گردد و طاعت بيشتر، سبب علم و عرفان عميق تر مى شود!

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه شخصى از آن حضرت پرسيد: آيا فرشتگان بيشترند يا انسانها؟ امام(عليه السلام) در جواب فرمود: «وَ الَّذِي نَفْسي بِيَدِهِ! لَعَدَدُ مَلاَئِكَةِ الله فِي السَّمواتِ أكْثَرُ مِنْ عَدَدِ التُّرابِ فِي الأَرْضِ; وَ مَا فِي السَّمَاءِ مِنْ مَوْضِعِ قَدَم إلاّ وَ فِيهَا مَلَكٌ يُسَبِّحُهُ وَ يُقَدِّسُهُ; قسم به كسى كه جانم در دست اوست! عدد فرشتگان خدا در آسمانها، بيشتر است از عدد ذرّات خاك در زمين و در تمام آسمانها به اندازه جاى پايى نيست مگر اينكه در آنجا فرشته اى تسبيح و تقديس خدا مى گويد».(12)

##### 1. «يَمّموا» از مادّه «يَمّ» به معناى قصد كردن چيزى است و «تيمّم» را از اين رو «تيمّم» مى گويند كه انسان قصد مى كند دست خود را بر خاك زند و بر پيشانى و پشت دستها بمالد.
2. سوره غافر، آيه 15.
3. «اِستهتار» مصدر است و به معناى بى مبالاتى و حرص بر انجام كار خلافى است و ريشه اصلى آن «هَتْر» (بر وزن ستر) به معناى حماقت و جهل است.
4. «موادّ» جمع «مادّه» در اصل از «مدّ» به معناى گسترش و افزايش گرفته شده; بنابراين، موادّ به معناى فزونى ها و افزايش هاست.
5. «يَنُوا» از مادّه «وَنْى» (بر وزن رمى) به معناى ضعف و فتور و سستى است.
6. «وشيك» از مادّه «وشك» (بر وزن اشك) به معناى سرعت گرفتن است.
7. «أخياف» از مادّه «خيف»، (بر وزن هدف) به معناى كسى است كه رنگ چشم هاى او با هم متفاوت باشد، يكى آبى و ديگرى مشكى; سپس به هرگونه اختلاف و تفاوت اطلاق شده است.
8. «زَيَغ» از مادّه «زيغ» (بر وزن فيض) به معناى اعوجاج و كجى است
9. «ونىِّ» از همان مادّه «وَنْى» است كه پيش از اين (در توضيح لغت يَنُوا) اشاره شد.
10. «إهاب» به معناى پوست حيوان است; يا خصوص پوستى كه دبّاغى شده.
11. «حافد» از مادّه «حفد» (بر وزن هفت) به معناى سرعت در عمل است.
12. تفسير قمى «جلد دوم» صفحه 255.

▲نكته

▲باز هم انسانها و فرشتگان

در اين خطبه امام(عليه السلام) صفات فرشتگان را به صورت بسيار گسترده بيان فرموده است; به يقين هدف مهمى را در اين بيان تعقيب مى كند كه تمام ريزه كارى ها را شرح مى دهد. به نظر مى رسد كه هدف اصلى امام(عليه السلام) دو چيز است: نخست، همان مطلبى است كه خطبه براى آن ايراد شده و آن معرفت صفات الهى، به دور از هرگونه تفكّر شرك آميز است; نه آلوده تشبيه شدن و نه آلوده تعطيل گشتن.

ديگر اينكه، منظور اين بوده كه انسانها را به سوى صفات فرشتگان سوق دهد; فرشتگانى كه پيوسته به كار خود مشغولند; همواره متواضع، خاضع و سر بر فرمانند; نه از كار خود خسته مى شوند و نه سستى و فتور در آنها راه مى يابد; نه گرفتار كينه و حسد هستند و نه اختلاف و پراكندگى; نه اعمال خود را بزرگ مى شمرند و نه يأس و نوميدى در آنها راه مى يابد; جز به خدا نمى انديشند و جز در مسير طاعت او گام
برنمى دارند.

درست است كه آفرينش انسان با آنها بسيار متفاوت است، بر آنها عقل حكومت مى كند و بر آدميان عقل و شهوت. ولى همان گونه كه اين معجون حيوانى و عقلانى
- يعنى انسان - ممكن است تا سر حدّ حيوانات درنده بلكه پست تر از آن، سقوط كند (بَلْ هُمْ أضَلُّ). همين طور استعداد آن را دارد تا به اوج افتخار فرشتگان برسد بلكه در اين پرواز ملكوتى خود، از آنها بالاتر رود و به جايى رسد كه «جز به خدا نبيند». و به همين دليل، فرشتگان مى توانند درجهاتى الگويى براى انسانها شوند.

از سوى ديگر، آگاهى از حضور فرشتگان در سرتاسر جهان - به گونه اى كه حتّى يك قدم از اين جهان پهناور از وجود آنها خالى نيست - نشانه مهمّى از حضور تدبير پروردگار در سرتاسر جهان هستى است و در اين امر، يك نكته تربيتى مهمّى است كه بر آگاهان پوشيده نمى باشد!

و باز از سوى ديگر، اين اوصاف، اين پيام مهم را نيز براى انسانها دارد كه اگر گاه به نماز مى ايستند، يا با خداى خود راز و نياز مى كنند و يا حتّى در دل شب به عبادت او برمى خيزند، از اعمال خود مغرور نشوند و آن را زياد نشمرند و اين فكر شيطانى در مغز آنها ظاهر نگردد كه نيازى به عبادت آنها بوده است; چه اينكه ذات بى نياز، به فرض محال كه عبادتى از بندگان مى طلبيد، آن قدر فرشته دارد كه از ازل تا ابد در سجده و قيام و عبادتند.

به راستى، دقّت در اوصافى كه امير مؤمنان على(عليه السلام) در اين خطبه درباره فرشتگان بيان فرموده، انسان را در عالمى از نور وعرفان فرو مى برد و به كوچكى اعمال و طاعاتش در پيشگاه خداوند واقف مى سازد و راز و رمز قُرب او را آشكار مى كند و نشان مى دهد كه نه فرشتگان بى دليل در جوار قرب خدا جاى دارند و نه انسان بدون تلاش و عشق به پروردگار و اطاعت عاشقانه، به جايى مى رسد:

طُفيل هستى عشقند آدمى و پرى ارادتى بنما تا سعادتى ببرى!

بكوش خواجه و از عشق بى نصيب مباش كه بنده را نخرد كس به عيب بى هنرى! در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه يكى از يارانش به نام «عبدالله بن سنان» از او پرسيد:

«آيا فرشتگان برترند يا بنى آدم؟» فرمود: «امير مؤمنان على(عليه السلام) چنين فرمود: «إنَّ اللهَ رَكَّبَ فِي الْمَلاَئِكَةِ عَقْلا بِلاَ شَهْوَة، وَ رَكَّبَ فِي الْبَهَائِمِ شَهْوَةً بِلاَ عَقْل، وَ رَكَّبَ فِي بَنِي آدَمَ كِلْتَيْهِمَا، فَمَنْ غَلَبَ عَقْلُهُ شَهْوَتَهَ فَهُوَ خَيْرٌ مِنَ الْمَلائِكَةَ وَ مَنَ غَلَبَ شَهْوَتُهُ عَقْلَهُ فَهُوَ شَرٌ مِنَ الْبَهَائِمِ; خداوند در فرشتگان عقل بدون شهوت قرار داد و در بهايم (چهار پايان) شهوت بدون عقل، ولى در انسانها هر دو را با هم تركيب كرد; پس آن كس كه عقلش بر شهوتش غلبه كند، از فرشتگان بهتر است و آن كس كه شهوتش بر عقلش پيشى گيرد، از بهايم بدتر».(1)

البتّه اين حديث بدان معنا نيست كه فرشتگان از خود اختيارى ندارند و يا اينكه عوامل گناه و نافرمانى در آنها نمى تواند وجود داشته باشد، زيرا نبودن شهوت، به معناى نبودن بخشى از عوامل گناه است، نه تمام آن.

##### 1. وسائل الشيعه، جلد 11، صفحه 164، حديث 2.

▲بخش هفدهم

كَبَسَ الأَرْضَ عَلى مَوْرِ أَمْوَاج مُسْتَفْحِلَة، وَلُجَجِ بِحَار زَاخِرَة، تَلْتَطِمُ أَوَاذِيُّ أَمْوَاجِهَا، وَ تَصْطَفِقُ مُتَقَاذِفَاتُ أَثْبَاجِها، وَ تَرْغُو زَبَداً كَالْفُحُولِ عِنْدَ هِيَاجِهَا، فَخَضَعَ جِمَاحُ الْمَاءِ الْمُتلاَطِمِ لِثِقَلِ حَمْلِهَا، وَ سَكَنَ هَيْجُ ارْتِمَائِهِ إِذْ وَطِئَتْهُ بِكَلْكَلِهَا، وَ ذَلَّ مُسْتَخْذِياً، إِذْ تَمَعَّكَتْ عَلَيْهِ بَكَوَاهِلِهَا، فَأَصْبَحَ بَعْدَ اصْطِخَابِ أَمْوَاجِهِ، سَاجِياً مَقْهُوراً، وَ فِي حَكَمَةِ الذُّلِّ مُنْقَاداً أَسِيراً، وَ سَكَنَتِ الأَرْضُ مَدْحُوَّةً فِي لُجَّةِ تَيَّارِهِ، وَرَدَّتْ مِنْ نَخْوَةِ بَأْوِهِ وَ اعْتِلاَئِهِ، وَ شُمُوخِ أَنْفِهِ وَ سُمُوِّ غُلَوَائِهِ، وَ كَعَمَتْهُ عَلَى كِظَّةِ جَرْيَتِهِ، فَهَمَدَ بَعْدَ نَزَقَاتِهِ، وَ لَبَدَ بَعْدَ زَيَفَانِ وَثَبَاتِهِ.

### ترجمه

زمين را بر روى امواج پرهيجان و درياهاى مملو از آب قرار داد، امواجى كه قسمتهاى بالاى آن متلاطم بود و پيوسته به هم مى خورد، و لايه اى از كف - همانند كفهاى دهان شتر به هنگام مستى - بر روى آنها پديد آمد. (سپس) قسمتهاى سركش آب پر تلاطم بر اثر سنگينى خضوع نمود، و هيجان آن به سبب تماس با سينه زمين فرو نشست، و كاملا تسليم و رام شد; چرا كه زمين بر آن مى غلتيد و به اين ترتيب آبها بعد از آن همه سر و صدا كه بر اثر امواج خروشان پيدا شده بود، آرام شد و همچون اسب افسار شده اى اسير و رام گشت و زمين نيز آرام شد و (خشكيها) از دل امواج تدريجاً ظاهر و گسترده گشت، آب را از كبر و غرور و هيجان بى حدّ باز داشت و از شدّت حركاتش كاست و بعد از آن همه جوش و خروش (كاملا) آرام شد و پس از آن همه جست و خيز متكبّرانه، به جاى خود ايستاد.

▲شرح و تفسير

▲ظاهر شدن خشكى ها و آرام شدن درياها

در خطبه اوّل «نهج البلاغه» خوانديم كه امام(عليه السلام) هنگام شرح آفرينش زمين فرمود: «خداوند نخست آبى جارى ساخت كه امواجى متلاطم و متراكم داشت و آن را بر پشت تندبادى شديد، سوار كرد; سپس به وسيله باد و طوفان شديد، امواج آب را به هم زد تا كف هايى بر روى آب نمايان شد و از آن كف هاى عظيم، آسمانها (و زمين) را آفريد».

در اين بخش از خطبه مورد بحث نيز، اشاره به مطلبى همانند آن مى كند: با تعبيرات تازه و جالب!

نخست مى فرمايد: «زمين را بر روى امواج پر هيجان و درياهاى مملو از آب قرار داد» (كَبَسَ(1) الأَرْضَ عَلى مَوْرِ(2) أَمْوَاج مُسْتَفْحِلَة،(3) وَلُجَجِ بِحَار زَاخِرَة(4)).

«امواجى كه قسمتهاى بالاى آن متلاطم بود و پيوسته به هم مى خورد و لايه اى از كف - همانند كفهاى دهان شتر - به هنگام مستى، بر روى آنها پديد آمد!»

(تَلْتَطِمُ أَوَاذِيُّ(5) أَمْوَاجِهَا، وَ تَصْطَفِقُ(6) مُتَقَاذِفَاتُ(7) أَثْبَاجِها،(8) وَ تَرْغُو(9) زَبَداً كَالْفُحُولِ عِنْدَ هِيَاجِهَا).

البته تعبيراتى مانند موج، دريا و كف و امثال آن براى امورى كه قبل از آفرينش اين جهان وجود داشت يعنى در آن زمانى كه نه آبى بود نه دريا نه كف ها و نه حتّى شب و روز، تشبيهاتى است كه مى تواند شَبَحى از آن جريان ها را در برابر ما مجسّم سازد.

اين تعبيرات ممكن است اشاره به موادّ مذابى باشد كه در آغاز آفرينش وجود داشت و پيوسته بر اثر انفجارات عظيم متلاطم بود و به هم مى خورد و بخشهايى از موادّ آن، شبيه كف هاى عظيم، بر روى اين موادِ مذابِ بسيار گسترده، نمايان گشت كه با حركات دَوَرانى و يا بر اثر انفجارهاى درونى كه هيچ كس جز خدا نمى داند، به فضا پرتاب شد و زمين و كواكب و سيّارات را به وجود آورد.

سپس امام(عليه السلام) به مرحله ديگرى از مراحل پيدايش جهان اشاره كرده، مى فرمايد: «قسمتهاى سركش آب پرتلاطم، بر اثر سنگينى، خضوع نموده و هيجان آن بر اثر تماس با سينه زمين فرو نشست و كاملا تسليم و رام شد; چرا كه زمين با پشت، بر آن مى غلتيد». (فَخَضَعَ جِمَاحُ(10) الْمَاءِ الْمُتلاَطِمِ لِثِقَلِ حَمْلِهَا، وَ سَكَنَ هَيْجُ ارْتِمَائِهِ إِذْ وَطِئَتْهُ بِكَلْكَلِهَا،(11) وَ ذَلَّ مُسْتَخْذِياً إِذْ تَمَعَّكَتْ(12) عَلَيْهِ بَكَوَاهِلِهَا(13)).

«و به اين ترتيب آبها بعد از آن همه سر و صدا كه بر اثر امواج خروشان پيدا شده بود، ساكن و آرام شد و همچون اسب افسار شده اى اسير و رام گشت!». (فَأَصْبَحَ بَعْدَ اصْطِخَابِ(14) أَمْوَاجِهِ، سَاجِياً(15) مَقْهُوراً، وَ فِي حَكَمَةِ(16) الذُّلٌ مُنْقَاداً أَسِيراً).

از اين تعبيرات چنين استفاده مى شود كه پيدايش زمين (و كرات ديگر آسمانى) بر روى مادّه مذاب نخستين، تدريجاً سبب آرامش آن گرديد و شور و هيجانش فرو نشست.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اين تعبيرات اشاره به باران هاى سيلابى آغاز پيدايش كره زمين باشد كه اقيانوس هاى بسيار متلاطمى را تشكيل داد، ولى امواج خروشان آن تدريجاً تحت تأثير جاذبه زمين فرو نشست و آرامشى نسبى در سطح اقيانوس ها پيدا شد و خشكى ها تدريجاً از زير آب، سر برآورد، چه آنكه در جمله هاى بعد مى افزايد: «زمين آرام شد و خشكى هاى آن، از دل امواج تدريجاً ظاهر و گسترده گشت و آب را از كبر و غرور و نشاط بى حد، باز داشت و از شدّت حركاتش كاست، و بعد از آن همه جوش و خروش ساكن شد و پس از آن همه جستوخيز متكبّرانه، به جاى خود ايستاد». (وَ سَكَنَتِ الأَرْضُ مَدْحُوَّةً(17) فِي لُجَّةِ تَيَّارِهِ، وَرَدَّتْ مِنْ نَخْوَةِ بَأْوِهِ(18) وَ اعْتِلاَئِهِ، وَ شُمُوخِ(19) أَنْفِهِ وَ سُمُوِّ غُلَوَائِهِ(20) وَ كَعَمَتْهُ(21) عَلَى كِظَّةِ(22) جَرْيَتِهِ،(23) فَهَمَدَ(24) بَعْدَ نَزَقَاتِهِ،(25) وَ لَبَدَ(26) بَعْدَ زَيَفَانِ(27) وَ ثَبَاتِهِ(28)).

به اين ترتيب، طوفانهاى نخستين فرو نشست و باران هاى سيلابى قطع شد و امواج خروشان درياها بعد از آن همه جست و خيز آرام گرفت و كره زمين آماده براى پذيرش حيات و پيمودن مراحل آمادگى براى اين موضوع شد، همانگونه كه امام(عليه السلام) در فراز بعد به آن اشاره خواهد فرمود.

بعضى از شارحان «نهج البلاغه» از تعبيرات بالا چنين استفاده كرده اند كه آفرينش آب در فضا پيش از پيدايش كره زمين بوده; ولى همانگونه كه در بالا اشاره شد تعبير به آب ممكن است اشاره به موادّ مذاب سيّالى بوده باشد كه قبل از پيدايش آسمان و زمين وجود داشت و از درون آن، سيّارات و كرات و از جمله كره زمين به وجود آمد.

##### 1. «كَبَس» از مادّه «كبس» (بر وزن حبس) به معناى بستن و فشار آوردن است.
2. «مَوْر» (بر وزن غور) به معناى هيجان و اضطراب است.
3. «مُسْتفحله» از مادّه «استفحال» از ريشه «فحل» گرفته شده و به معناى هيجان و سركشى است.
4. «زاخره» از مادّه «زخر» (بر وزن فخر) به معناى مملوّ و پُر شدن است.
5. «أواذى» جمع «آذى» (بر وزن قاضى) به معناى موج يا قسمت بالاى آن است.
6. «تَصْطفق» از مادّه «صفق» (بر وزن سقف) به معناى زدن چيزى بر چيز ديگر است به گونه اى كه صدايى از آن برخيزد; لذا به كف زدن «تصفيق» مى گويند.
7. «متقاذفات» از مادّه «قذف» (بر وزن حذف» به معناى درگيرى و پرتاب شدن بر روى يكديگر است.
8. «أثباج» جمع «ثبج» (بر وزن سبد) به وسط و ميان هر چيزى اطلاق مى شود و به همين مناسبت، گاه به بخش هاى عظيم دريا كه در وسط دريا قرار دارد، اطلاق شده است.
9. «تَرْغُو» از مادّه «رغو» (بر وزن نقد) به معناى پيدا شدن رويه بر شير و مانند آن است و واژه «رَغْوه» به چربى روى شير و مانند آن گفته مى شود و در جمله بالا به معناى موادّ تشكيل دهنده زمين است كه بر روى آن مادّه مذاب نخستين، پيدا شد.
10. «جِماح» به معناى سركشى كردن اسب و مانند آن است; سپس به هر چيزى كه شبيه آن است اطلاق شده است.
11. «كَلْكَل» به معناى سينه است.
12. «تَمعّكت» ازمادّه «معك» (بر وزن كبك) به معناى ماليدن و در غلتيدن و مانند آن است; اين واژه هنگامى كه حيوانات، خود را به پشت، روى زمين مى غلتانند اطلاق مى شود.
13. «كواهل» جمع «كاهل» به معناى قسمتهاى بالاى پشت و نزديك به گردن است.
14. «إصطخاب» از مادّه «صَخَب» (بر وزن وهب) به معناى صدا كردن شديد است و هنگامى كه صداى پرنده ها و قورباغه ها با هم مخلوط مى شود، واژه «اصطخاب» را بكار مى برند و در جمله بالا اشاره به مخلوط شدن فرياد موجها در يكديگر است.
15. «ساجي» به معناى ساكن و آرام، از مادّه «سجو» (بر وزن هجو) آمده است.
16. «حَكَمه» از مادّه «حَكْم» (بر وزن حتم) در اصل به معناى بازگرداندن و منع كردن است; به همين جهت به آن قسمتى از لجام كه بر دهان حيوان قرار دارد «حَكَمه» گفته مى شود، چرا كه او را از مسيرهايى كه مطلوب نيست باز مى گرداند. و حكمت، بر عقل و دانش اطلاق مى شود، چرا كه انسان را از بدى ها و انحراف ها باز مى دارد.
17. «مدحوّه» از مادّه «دحو» (بر وزن محو) به معناى گسترش دادن است; بنابراين، «مدحوّه» به معناى گسترش داده شده مى باشد.
18. «بَأو» (بر وزن نحو) به معناى تكبّر و فخر فروشى است; و در اينجا اشاره به شدّت تلاطم امواج است.
19. «شُموخ» به معناى بلندى و كبر و غرور آمده است.
20. «غُلواء» از مادّه «غُلوّ» به معناى فزونى و بلند پروازى و تجاوز از حد است.
21. «كَعَمَ» از مادّه «كعم» (بر وزن طعم) به معناى بستن دهان مشك و مانند آن است; لذا به محدود كردن هر چيزى اطلاق مى شود.
22. «كِظّه» به معناى پر شدن شكم از طعام است به حدّى كه تنفّس مشكل شود; و به هر چيزى كه از حد بگذرد اطلاق مى شود.
23. «جَرْيه» به معناى جارى شدن است.
24. «هَمَد» از مادّه «هُمود» به معناى فروكش كردن حرارت آتش است.
25. «نَزَقات» از مادّه «نَزْق» به معناى جست و خيز است.
26. «لَبد» از مادّه «لُبود» به معناى توقّف در مكانى است.
27. «زَيَفان» به معناى راه رفتن متكبّرانه است.
28. «وَثَبات» جمع «وَثْبَه» به معناى جست و خيز و پرش است و در جمله هاى بالا به معناى حركت شديد زمين در روزهاى نخستين است.

▲بخش هيجدهم

فَلَمَّا سَكَنَ هَيْجُ الْمَاءِ مِنْ تَحْتِ أَكْنَافِهَا، وَ حَمْلِ شَوَاهِقِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ الْبُذَّخِ عَلَى أَكْتَافِهَا، فَجَّرَ يَنَابِيعَ الْعُيُونِ مِنْ عَرَانِينِ أُنُوفِهَا، وَ فَرَّقَهَا فِي سُهُوبِ بِيدِهَا وَ أَخَادِيدِهَا، وَ عَدَّلَ حَرَكَاتِهَا بِالرَّسِيَاتِ مِنْ جَلاَمِيدِهَا، وَ ذَوَاتِ الشَّنَاخِيبِ الشُّمِّ مِنْ صَيَاخِيدِهَا، فَسَكَنَتْ مِنَ الْمَيَدَانِ لِرُسُوبِ الْجِبَالِ فِي قِطَعِ أَدِيِمهَا، وَ تَغَلْغُلِهَا مُتَسَرِّبَةً فِي جَوْبَاتِ خَيَاشِيمِهَا، وَ رُكُوبِهَا أَعْنَاقَ سُهُولِ الأَرَضِينَ وَ جَرَاثِيمِهَا، وَ فَسَحَ بَيْنَ الْجَوِّ وَ بَيْنَها، وَ أَعَدَّ الْهَوَاءَ مُتَنَسَّماً لِسَاكِنِهَا، وَأَخْرَجَ إِلَيْهَا أهْلَهَا عَلَى تَمَامِ مَرَافِقِها.

### ترجمه

هنگامى كه هيجان آب در اطراف زمين فرو نشست، و زمين كوه هاى سخت و مرتفع را بر دوش خود حمل كرد، چشمه هاى آب را از بينى كوه ها جارى ساخت; و آن را در دشت هاى گسترده و گودال ها (و بستر رودخانه ها) پراكنده و جارى نمود و حركات زمين را با صخره هاى عظيم و قلّه هاى بلند و استوار كوه ها تعديل كرد، و بدين ترتيب، لرزشهاى زمين به جهت نفوذ كوه ها در سطح آن و فرو رفتن ريشه هاى آن در اعماق زمين و سوار شدن آن ها بر گردن دشت ها و اعماق آن از لرزش و اضطراب باز ايستاد و خداوند ميان زمين و جوّ فاصله افكند، نسيم هوا را براى ساكنان زمين آماده ساخت و تمام نيازمندى ها و وسايل زندگى را براى اهل آن فراهم نمود.

▲شرح و تفسير

▲ظاهر شدن كوهها و چشمه ها

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه - كه بعد از شرح پيدايش زمين بيان فرموده - اشاره به مسأله پيدايش چشمه ها و آثار مهم كوه ها در آرامش زمين و زمينيان كرده است و در واقع مهم ترين اسباب حيات و زندگى را در زمين بر شمرده كه اوّل «آب» است و دوم «آرامش». مى فرمايد: «هنگامى كه هيجان آب در اطراف زمين فرو نشست، و زمين كوه هاى سخت و مرتفع را بر دوش خود حمل كرد، چشمه هاى آب را از بينى كوه ها جارى ساخت; و آن را در دشت هاى گسترده و گودال ها (و بستر رودخانه ها) پراكنده و جارى نمود». (فَلَمَّا سَكَنَ هَيْجُ الْمَاءِ مِنْ تَحْتِ أَكْنَافِهَا، وَ حَمْلِ شَوَاهِقِ(1) الْجِبَالِ الشُّمَّخِ(2) الْبُذَّخِ(3) عَلَى أَكْتَافِهَا، فَجَّرَ يَنَابِيعَ الْعُيُونِ مِنْ عَرَانِينِ(4) أُنُوفِهَا، وَ فَرَّقَهَا فِي سُهُوبِ(5) بِيدِهَا(6) وَ أَخَادِيدِهَا(7)).

اين تعبير نشان مى دهد كه نخست كوه ها بر صفحه زمين آشكار شدند و سپس چشمه ها; اين سخن با مطالعات زمين شناسى هماهنگ است كه نخست پوسته زمين بر اثر سرد شدن، چين خوردگى هايى پيدا كرد و در اين چين خوردگى ها حفره هاى عظيمى بود كه آب آسمان را در خود جاى مى داد و سپس از گوشه اى به صورت چشمه ها جارى مى شد.

تعبير به «عَرَانِينِ أُنُوفِهَا» كه به معناى قسمت هاى بالاى بينى است، در اينجا كنايه زيبايى است از قله هاى كوهها; و اساساً تشبيه برآمدگى كوه ها به بينى تشبيه جالبى است كه نشان مى دهد چنان نيست كه درون كوه ها پُر باشد، بلكه قسمت هاى خالى در آن فراوان است كه گاه به صورت غارهاى نمايان در مى آيد و گاه غارهاى بزرگ و مخفى و به هر حال، منابع ذخيره آب ها است.

و از آنجا كه چين خوردگى هاى زمين و كوه ها به صورت پراكنده است، به طور طبيعى آب چشمه ها در دشت ها و بيابان هاى مختلف و دامنه كوه ها تقسيم مى شود و همه آنها از آب بهره مند مى گردند.

سپس به آرامش زمين و تعديل حركات آن به وسيله كوه ها اشاره كرده، مى فرمايد: «حركات زمين را با صخره هاى عظيم و قلّه هاى بلند و محكم كوهها تعديل نمود». (وَ عَدَّلَ حَرَكَاتِهَا بِالرَّاسِيَاتِ(8) مِنْ جَلاَمِيدِهَا،(9) وَ ذَوَاتِ الشَّنَاخِيبِ(10)الشُّمِّ(11) مِنْ صَيَاخِيدِهَا(12)).

و بدين ترتيب حركات زمين به جهت نفوذ كوهها در سطح آن و فرو رفتن ريشه هاى آن در اعماق زمين و سوار شدن آنها بر گردن دشت ها و عمق زمين از لرزش باز ايستاد. (فَسَكَنَتْ مِنَ الْمَيَدَانِ(13) لِرُسُوبِ الْجِبَالِ فِي قِطَعِ أَدِيِمهَا(14)، وَ تَغَلْغُلِهَا(15)مُتَسَرِّبَةً(16) فِي جَوْبَاتِ(17) خَيَاشِيمِهَا(18)، وَ رُكُوبِهَا أَعْنَاقَ سُهُولِ الأَرَضِينَ وَ جَرَاثِيمِهَا(19)).

آنچه امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه بيان فرموده، همان است كه از طريق علوم طبيعى ثابت شده است; زيرا ريشه هاى كوهها در زمين فرو رفته و در بسيارى از مناطق زمين، از زير به هم پيوسته اند و همچون شبكه اى اطراف زمين را گرفته و در برابر فشار درونى زمين كه از موادّ مذاب آن بر مى خيزد، مقاومت مى كند و جلوى بسيارى از زلزله ها را مى گيرد.

اين همان چيزى است كه در قرآن مجيد بارها به آن اشاره شده و گاه كوهها را به منزله ميخهاى زمين شمرده (وَ الْجِبَالَ أَوْتَاداً)(20) و گاه مى فرمايد: «در زمين كوههايى افكنديم تا جلو حركات ناموزون آن را بگيرد». (وَ أَلْقَى فِي الأَرْضِ رَوَاسِىَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ).(21)

البتّه كوهها فوايد فراوان ديگرى نيز دارد; از جمله ذخيره آبهاست كه گاه در درون آنها به صورت چشمه ها خارج مى شود و گاه در بيرون به صورت ذخيره هاى فراوان برف است كه تدريجاً آب شده و نهرها را تشكيل مى دهد و فوائد بسيار ديگرى كه در جلد اوّل، در شرح خطبه اوّل، صفحه 79 به آن اشاره كرده ايم.

سپس به امور مهمّ ديگرى براى آماده كردن زمين جهت زندگى انسانها اشاره كرده، چنين مى فرمايد: «خداوند ميان زمين و جوّ فاصله افكند، و نسيم هوا را براى ساكنان زمين آماده ساخت و تمام نيازمنديها و وسايل زندگى را براى اهل آن فراهم نمود». (وَ فَسَحَ بَيْنَ الْجَوِّ وَ بَيْنَها، وَ أَعَدَّ الْهَوَاءَ مُتَنَسَّماً(22) لِسَاكِنِهَآ، وَأَخْرَجَ إِلَيْهَا أهْلَهَا عَلَى تَمَامِ مَرَافِقِها(23)).

در اين عبارت به اركان اصلى حيات و زندگى انسان و حيوانات اشاره شده است كه از همه مهم تر، هوا، يا به تعبير ديگر اكسيژن هواست كه اگر چند دقيقه از انسان قطع شود مرگ به سراغ او خواهد آمد; ولى خداوند متعال آن را چنان فراوان آفريده و همه جا را از آن پر كرده كه بدون كمترين زحمت، هوايى كه بزرگترين نعمت است، در همه جا به طور يكسان در اختيار فقير و غنى، كوچك و بزرگ، پير و جوان و توانا و ناتوان قرار داد.

آن گاه در يك اشاره اجمالى تمام آنچه را براى زندگى انسان و حيوانات لازم بود، در عبارت كوتاهى بيان فرموده و تحت عنوان «مَرَافِق» (نيازمندى ها) به همه اشاره مى كند.

در اينكه منظور از «جوّ» در اينجا چيست كه خداوند ميان آن و زمين فاصله افكنده؟ بعضى گفته اند: منظور فضاست و از آنجا كه فضا، در واقع جسم يا مادّه نيست، تعبير به ايجاد فاصله بين آن و زمين، مناسب به نظر نمى رسد.

ممكن است، منظور از «جوّ» طبقات مافوق هوا باشد، مانند لايه «اُزُن» كه اگر فاصله آن با زمين كم بود و قشر هوا نازك مى شد، جوابگوى نيازهاى تنفّسى انسان نبود.

به علاوه ساير شرايط زندگى انسان و تمام جانداران در زمين به هم مى خورد.

##### 1. «شَواهق» جمع «شاهق» به معناى بلند و مرتفع مى باشد.
2. «شُمخ» جمع «شامخ» و «بُذّخ» جمع «باذخ» هر دو به معناى بلند و مرتفع است.
3. «شُمخ» جمع «شامخ» و «بُذّخ» جمع «باذخ» هر دو به معناى بلند و مرتفع است.
4. «عَرانين» جمع «عرنين» (بر وزن عشرين) به معناى قسمت استخوانى بالاى بينى مى باشد.
5. «سُهوب» جمع «سهب» (بر وزن فهم) به معناى دشت است.
6. «بيد» جمع «بيداء» به معناى دشت هاى گسترده است.
7. «أخاديد» جمع «اُخدود» (بر وزن خشنود) به معناى گودال بزرگ است.

##### 8. «راسيات» جمع «راسيه» به معناى سنگين و استوار است.
9. «جَلاميد» جمع «جلمود» (بر وزن خشنود) به معناى تخته سنگ است .
10. «شَناخيب» جمع «شنخوب» (بر وزن خشنود) به معناى قلّه كوه است.
11. «شُمّ» جمع «اشمّ» به معناى بلند و مرتفع است و به معناى بلند مقام و بلند مرتبه نيز آمده است.
12. «صياخيد» جمع «صيخود» (بر وزن محمود) به معناى سنگ سخت است.
13. «مَيَدان» به معناى حركت و لرزش است.
14. «أديم» در اصل به معناى پوست دبّاغى شده است; سپس به سطح زمين نيز اطلاق شده است.
15. «تَغلغل» به معناى بسيار فرو رفتن است.
16. «مُتسرّبه» از مادّه «تسرّب» به معناى داخل شدن مخفيانه است.
17. «جَوبات» جمع «جوبه» (بر وزن توبه) به معناى حفره است.
18. «خَياشيم» جمع «خيشوم» (بر وزن زيتون) به معناى قسمت بالاى سوراخ بينى است كه متّصل به سر مى باشد.
19. «جَراثيم» جمع «جرثومه» به معناى اصل و ريشه و طبقات پايين زمين است و امروزه اين واژه بر ميكروب نيز اطلاق مى شود كه اصل و اساس بيمارى است.

##### 20. سوره نبأ، آيه 7.
21. سوره نحل، آيه 15.
22. «مُتنسّم» از ريشه «نسيم» گرفته شده كه به معناى وزش ملايم باد است; بنابراين، «مُتنسَّم» (به صيغه اسم مفعول) به معناى هوايى است كه شايسته تنفّس است.
23. «مرافق» جمع «مرفق» (بر وزن مكتب) به معناى تمام چيزهايى است كه مورد نياز است و انسان از آنها استفاده مى كند; «مرافق» جمع «مرفق» (بر وزن محنت) نيز آمده است كه به معناى آرنج است و در خطبه بالا به همان معناى اوّل است.

▲نكته

▲اسرار آفرينش كوه ها!

خداوند حكيم به مقتضاى علم و قدرتش تمام وسايل زندگى انسان را پيش از آفرينش او بر صفحه زمين فراهم كرده است كه به قسمتى از آن در خطبه بالا اشاره شده است; از جمله آرامش زمين كه اگر پيوسته در حالت لرزش بود زندگى بشر بر روى آن امكان نداشت و ديگر پيدايش هواست به گونه اى كه به صورت گسترده اين مادّه حياتى، در سفر و حضر، در خانه و بيرون خانه، در خواب و بيدارى، همراه و همدم او باشد.

و نيز پيدايش چشمه ها و آبها كه در همه جا در اختيار انسان بوده باشد و همچنين بارش بارانهاى حيات بخش كه تمام نقاط مرتفع و بلنديها را سيراب و قابل استفاده مى كند و در بخش آينده اين خطبه به آن اشاره مى شود.

همچنين پيدايش كوهها كه نقش بسيار مؤثّرى در حيات انسانها دارد و به يقين مى توان گفت: «بدون آنها حيات انسانى بر صفحه زمين در مخاطره قرار خواهد گرفت» زيرا:

از يك سو، عامل موثّرى براى پيشگيرى لرزش زمين بر اثر فشار درونى است.

و از سوى دوم عامل مؤثّرى است براى پيشگيرى از ناآرامى زمين بر اثر فشار برونى كه برخاسته از جاذبه خورشيد و ماه و جزر و مدّ حاصل از آن است.

و از سوى سوّم پناهگاهى است در مقابل طوفانهايى كه همه چيز انسان را دست خوش تزلزل مى سازد.

و از سوى چهارم وسيله اى است براى متوقّف ساختن ابرها و نزول بارانها.

و از سوى پنجم عاملى است براى ذخيره كردن آبها به صورت برفهاى متراكم در سطح برونى به گونه اى كه در طول سال تدريجاً آب شود و مورد بهره بردارى قرار گيرد.

و از سوى ششم محلى است براى ذخيره آبهاى درونى كه در حفره هاى عظيم داخل آنها نهفته مى شود و به صورت چشمه ها بر دشت ها جارى مى گردد.

و از سوى هفتم مانع برخورد شديد هوا بر قشر جامد زمين است; زيرا كوهها پنجه در هوا افكنده و جوّ را همراه خود به گردش در مى آورد كه اگر صفحه زمين صاف يا صيقلى بود، لغزش هوا بر سطح آن مشكلات زيادى به بار مى آورد.

و از سوى هشتم كوهها و چين خوردگى هاى زمين، سطح قابل استفاده زمين را عملا بيشتر مى كند و در بعضى از نقاط به چندين برابر مى رساند و با توجه به اختلاف درجه حرارت در بالا و وسط و دامنه كوه ها، محيط را براى پرورش انواع مختلفى از گياهان و محصولات فراهم مى سازد.

و از سوى نهم كوهها مركز معادن عظيمى است كه در زندگى انسانها نقش مهمّى دارد.

و از سوى دهم بخش مهمّى از مصالح ساختمانى بناهاى مهم و محكم از سنگهاى كوهها تأمين مى شود.

و فوائد ديگر كه ما در اينجا فقط به بخشى از آن، آن هم فهرست وار اشاره كرده ايم.

به همين دليل قرآن مجيد بارها به مسئله آفرينش كوهها به عنوان يك نعمت بزرگ الهى اشاره كرده و فوايد مختلف آن را بر مى شمرد و از جمله مى فرمايد: «وَ هُوَ الَّذِى مَدَّ الاَْرْضَ وَ جَعَلَ فِيها رَوَاسِىَ وَ أَنْهَاراً وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ;خداوند كسى است كه زمين را گسترد و در آن كوهها و نهرهايى قرار داد و از تمام ميوه ها دو جفت آفريد».(1)

##### 1. سوره رعد، آيه 3.

▲بخش نوزدهم

ثُمَّ لَمْ يَدَعْ جُرُزَ الأَرْضِ الَّتِي تَقْصُرُ مِيَاهُ الْعُيُونِ عَنْ رَوَابِيهَا، وَ لاَ تَجِدُ جَدَاوِلُ الأَنْهَارِ ذَرِيعَةً إِلى بُلُوغِهَا، حَتَّى أَنْشَأَ لَهَا نَاشِئَةَ سَحَاب تُحْيِي مَوَاتَهَا، وَ تَسْتَخْرِجُ نَبَاتَهَا أَلَّفَ غَمَامَهَا بَعْد افْتِرَاقِ لُمَعِهِ، وَ تَبَايُنِ قَزَعِهِ، حَتَّى إِذَا تَمَخَّضَتْ لُجَّةُ الْمُزْنِ فِيهِ، وَ الْتَمَعَ بَرْقُهُ فِي كُفَفِهِ، وَ لَمْ يَنَمْ وَمِيضُهُ فِي كَنَهْوَرِ رَبَابِهِ، وَ مُتَرَاكِمِ سَحَابِهِ، أَرْسَلَهُ سَحّاً مُتَدَارِكاً، قَدْ أَسَفَّ هَيْدَبُهُ، تَمْرِيهِ الْجَنُوبُ دِرَرَ أَهَاضِيبِهِ، وَ دُفَعَ شَآبِيبِهِ. فَلَمَّآ أَلْقَتِ السَّحابُ بَرْكَ بِوَانَيْهَا، وَ بَعَاعَ مَا اسْتَقَلَّتْ بِهِ مِنَ الْعِبْءِ المَحْمُولِ عَلَيْهَا، أَخْرَجَ بِهِ مِنْ هَوَامِدِ الأَرْضِ النَّبَاتَ، وَ مِنْ زُعْرِ الْجِبَالِ الأَعْشَابَ، فَهِي تَبْهَجُ بِزِينَةِ رِيَاضِهَا وَ تَزْدَهِي بِمَا أُلْبِسَتْهُ مِنْ رَيْطِ، أَزَاهِيرِهَا، وَ حِلْيَةِ مَا سُمِطَتْ بِهِ مِنْ نَاضِرِ أَنْوَارِهَا، وَ جَعَلَ ذلِكَ بَلاَغاً لِلاَْنَامِ، وَ رِزْقاً لِلاَْنْعَامِ، وَ خَرَقَ الْفِجَاجَ فِي آفَاقِهَا، وَ أَقَامَ المَنَارَ لِلسَّالِكينَ عَلَى جَوَادِّ طُرُقِهَا.

### ترجمه

سپس خداوند هيچ يك از بلندى هاى زمين را كه آب چشمه ها به نقاط مرتفع آن نمى رسد و جدول هاى نهرها به آن راه ندارد، به حال خود وانگذاشت; بلكه (براى آبيارى آنها) ابرهايى آفريد تا قسمتهاى مرده زمين را زنده كند و گياهان آن را بروياند. خداوند قطعات درخشنده و پراكنده و جداى ابرها را به هم پيوست و درياهايى از آب كه در ابرها نهفته بود سخت به حركت درآمد (و آماده نزول شد;) برق، در اطراف آن درخشيدن گرفت و از درخشندگى آن، در ابرهاى سفيد كوه پيكر و متراكم چيزى كاسته نشد; (و همچنان ادامه يافت) اين در حالى بود كه ابرها (از شدّت سنگينى) به زمين نزديك شده بودند; در اين هنگام باد جنوب، باران را همچون شيرى از پستان حيوان بدوشيد و به شدّت بر زمين فرو ريخت هنگامى كه ابرها سينه بر زمين نهادند و آبهاى فراوانِ سنگينى را كه بر دوش داشتند، فرو ريختند، خداوند به وسيله آن از زمين هاى خشك و بى گياه، نباتات فراوانى رويانيد و از دامنه كوههاى كم گياه، سبزه بسيار خارج ساخت و زمين به زيور باغهايش غرق نشاط و شادى شد و با لباس نازك گلبرگها كه بر خود پوشيده بود به ناز آمد، و از زينت و زيورى كه از گردنبند گل هاى گوناگون يافته بود در وجد و شادى فرو رفت! و همه اينها را غذا وتوشه انسانها، و روزى چهارپايان قرار داد، در اطراف زمين (و در ميان كوهها) درّه ها و راههاى وسيعى شكافت و نشانه ها - براى آنان كه بخواهند از شاهراه هاى وسيعش بگذرند - قرار داد.

▲شرح و تفسير

▲ابرهاى باران زا و حيات زمين هاى مرده

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به يكى ديگر از مهم ترين نعمت هاى الهى كه بدون آن حيات و زندگى بر صفحه زمين غير ممكن است اشاره مى فرمايد و با تعبيراتى بسيار زيبا و جالب و روح پرور آن را شرح مى دهد; مى گويد: «سپس خداوند هيچ يك از بلندى هاى زمين را كه آب چشمه ها به نقاط مرتفع آن نمى رسد، و جدولهاى نهرها به آن راه ندارد، به حال خود وانگذاشت; بلكه (براى آبيارى آنها) ابرهايى آفريد تا قسمت هاى مرده آن را زنده كند و گياهان آن را بروياند». (ثُمَّ لَمْ يَدَعْ جُرُزَ(1) الأَرْضِ الَّتِي تَقْصُرُ مِيَاهُ الْعُيُونِ عَنْ رَوَابِيهَا،(2) وَ لاَ تَجِدُ جَدَاوِلُ الأَنْهَارِ ذَرِيعَةً إِلى بُلُوغِهَا، حَتَّى أَنْشَأَ لَهَا نَاشِئَةَ سَحَاب تُحْيِي مَوَاتَهَا، وَ تَسْتَخْرِجُ نَبَاتَهَا).

جالب اينكه امام(عليه السلام) به اقسام سه گانه آبيارى ها در اين بحث كوتاه اشاره كرده: آبيارى هايى كه به طور طبيعى به وسيله چشمه هاى پر آب صورت مى گيرد و آبيارى هايى كه از طريق كشيدن جدولهاى مختلف و هدايت آبِ نهرهاى طبيعى، از طريق اين جدولها، به مناطقى كه آب از دسترس آن بيرون است، صورت مى گيرد و آبيارى از طريق باران كه از همه مهم تر است; چرا كه در زمين مناطقى وجود دارد كه جز به وسيله آب باران آبيارى نمى شود و اين مناطق بسيار زياد است; اگر ابرها مأموريّت آبيارى اين مناطق را نداشتند. قسمت عمده روى زمين خشك و مرده بود. اضافه بر اين، شكّى نيست كه نهرها و چشمه ها نيز از آب باران مايه مى گيرند كه «اگر باران به كوهستان نبارد بسالى دجله گردد، خشك رودى».

به هر حال، خداوند اين مأموريت مهم را بر دوش ابرها نهاده است.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن شرح اين مطلب را به زيباترين وجهى بيان فرموده است. مى گويد: «خداوند قطعات درخشنده و پراكنده و جداى ابرها را به هم پيوست، تا درياهايى از آب كه در ابرها نهفته بود، سخت به حركت درآمد (و آماده نزول شد) و برق در اطرافش درخشيدن گرفت و از درخشندگى آن در ابرهاى سفيد كوه پيكر و متراكم، چيزى كاسته نشد (و همچنان ادامه يافت) در حالى كه (از شدّت سنگينى) به زمين نزديك شده بود. در اين هنگام، باد جنوب باران را همچون شيرى از پستان حيوان بدوشيد و به شدّت بر زمين فرو ريخت». (أَلَّفَ غَمَامَهَا بَعْد افْتِرَاق لُمَعِهِ،(3) وَ تَبَايُنِ قَزَعِهِ،(4) حَتَّى إِذَا تَمَخَّضَتْ(5) لُجَّةُ الْمُزْنِ(6) فِيْهِ وَ الْتَمَعَ بَرْقُهُ فِي كُفَفِهِ،(7) وَ لَمْ يَنَمْ وَمِيضُهُ(8) فِي كَنَهْوَرِ(9) رَبَابِهِ،(10) وَ مُتَرَاكِمِ سَحَابِهِ، أَرْسَلَهُ سَحّاً(11) مُتَدَارِكاً، قَدْ أَسَفَّ(12)هَيْدَبُهُ،(13) تَمْرِيهِ(14) الْجَنُوبُ دِرَرَ(15) أَهَاضِيبِهِ،(16) وَ دُفَعَ شَآبِيبِهِ(17)).

در اين تعبيرات زيبا، نكات علمى مهمّى نهفته است; نخست اشاره به مأموريّت بادها مى كند كه قطعات پراكنده ابر را كه از درياها بر خاسته اند به هم مى پيوندد تا بارانى گسترده و سيراب كننده به وجود آيد.

سپس به تراكم و فشار ابرها بر يكديگر كه آنها را آماده نزول باران مى كند و آن گاه به نقش جرقّه هاى برق، در يارى ابرها و كمك كردن براى ريزش باران دارد، اشاره مى كند; زيرا مى دانيم برق ها كه بر اثر الكتريسته مثبت و منفى ابرها به وجود مى آيد مقدار زيادى از هواى اطراف را جذب مى كند و از فشار هوا مى كاهد و در شرايط جوّى كم فشار، ابر آماده باران مى شود.

در ادامه اشاره به نقش بادها مى كند كه همچون انگشتانى كه شير را از پستان مى دوشد باران را از ابر جدا مى سازد و در همه جا پخش مى كند.

همه اينها نشان مى دهد كه خداوند حكيم براى آبيارى زمين هاى بلند و خشك تمام مقدّمات لازم را فراهم ساخته و تدبيرى عالى مقرّر فرموده است.

تعبير به: «دوشيدن ابرها بوسيله بادها»، نشان مى دهد كه بادها نقش مهمى در ريزش باران دارند و در واقع چنين است; زيرا از يك سو، فضا را خنك تر مى كنند و از سوى ديگر از فشار جوّ مى كاهند كه هر دو عاملى است براى فرو ريختن باران از ابرها.

تكيه بر باد جنوب (بادهايى كه از جنوب به سمت شمال مىوزد) به خاطر آن است كه بيشترين رطوبت و ابر به وسيله آن منتقل مى شود.

سپس در ادامه اين سخن، از آثار حيات بخش باران در سرتاسر زمين و بركات و فوايد آن سخن مى گويد و مى فرمايد: «هنگامى كه ابرها سينه بر زمين نهادند، و آبهاى فراوان (سنگينى) را كه بر دوش داشتند فرو گذاردند خداوند به وسيله آن از زمين هاى خشك و بى گياه، نباتات فراوانى رويانيد و از دامنه كوههاى كم گياه، سبزه بسيار خارج ساخت». (فَلَمَّا أَلْقَتِ السَّحابُ بَرْكَ(18) بِوَانَيْهَا(19) وَ بَعَاعَ(20) مَا أسْتَقَلَّتْ(21) بِهِ مِنَ الْعِبْءِ(22) المَحْمُولِ عَلَيْهَا، أَخْرَجَ بِهِ مِنْ هَوَامِدِ(23) الأَرْضِ النَّبَاتَ، وَ مِنْ زُعْرِ(24) الْجِبَالِ الأَعْشَابَ).

تعبيرات زيباى بالا چنين نشان مى دهد كه گويى ابرها باردار هستند و به هنگام نزول بارانهاى سنگين، بار خود را بر زمين مى نهند. همان بارى كه سرچشمه حيات و زندگى و زيبايى و بركت است; نه تنها در دشت هاى بى آب و علف كه در دامنه و قلّه كوهها - كه آبيارى آن به دست انسانها بسيار دشوار است - گياهان و درختان فراوان مى رويد و منبع بركات و منافع مختلفى براى انسانها مى شود.

در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) زيبايى هاى جهان طبيعت را كه زاييده نزول بارانهاست به تصوير كشيده، چنين مى فرمايد: «پس زمين به زيور باغهايش غرق نشاط و شادى شد، و با لباس نازك گلبرگ ها كه بر خود پوشيده به ناز آمد، و از زينت و زيورى كه از گردن بند گل هاى گوناگون يافته بود، در وجد و شادى فرو رفت!» (فَهِي تَبْهَجُ(25) بِزِينَةِ رِيَاضِهَا، وَ تَزْدَهِي(26) بِمَا أُلْبِسَتْهُ مِنْ رَيْطِ(27) أَزَاهِيرِهَا،(28) وَ حِلْيَةِ مَا سُمِطَتْ(29)بِهِ مِنْ نَاضِرِ(30) أَنْوَارِهَا(31)).

ناگفته پيداست كه زيبايى هاى جهان طبيعت در آرامش روح و رفع خستگى و ايجاد قدرت و نيرو براى فعاليّت حيات، نقش مهمى دارد; بنابراين، تنها سخن از زيبايى نيست، هر چند زيبايى ها نشانه اى از جمال و جلال خالق است; بلكه اين زيبايى ها يكى از عوامل بقاى حيات و ادامه زندگى انسان ها است و حتّى به گفته دانشمندان: در نشاط حيوانات نيز بسيار مؤثّر است و بخش مهمّى از زيبايى هاى طبيعت آن ها را در برنامه هاى مختلف فعّال مى كند.

در پايان اين بخش مى فرمايد: «همه اينها را غذا و توشه انسانها، و روزى براى چهارپايان قرار داد». (وَ جَعَلَ ذلِكَ بَلاَغاً(32)لِلاَْنَامِ، وَ رِزْقاً للاَْنْعَامِ).

انسانها نه تنها براى تغذيه از مواهب جهان طبيعت بهره مى گيرند، بلكه لباس و مسكن و مركب آنها و در يك كلام: «همه نيازمندى هاى آنها» از اين طريق تأمين مى شود. همانگونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: (أَنَّا صَبَبْنَآ الْمَاءَ صَبّاً * ثُمَّ شَقَقْنَا الأَرْضَ شَقَّاً * فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبّاً * وَعِنَباً وَقْضَباً * وَ زَيْتُوناً وَ نَخْلا * وَ حَدَائِقَ غُلْبَاً * وَ فَاكِهَةً وَ أَبّاً * مَتَاعاً لَكُمْ وَلأَنْعَامِكُمْ; ما آب فراوانى از آسمان فرو ريختيم. سپس زمين را از هم شكافتيم، و در آن دانه هاى فراوان رويانديم، و انگور و سبزى بسيار، و زيتون و نخل فراوان، و باغهاى پر درخت، و ميوه و چراگاه; تا وسيله اى براى بهره گيرى شما و چهارپايانتان باشد».(33)

آرى! انسان نه تنها از گياهان و ميوه ها تغذيه مى كند و از الياف مختلف، لباس و فرش براى خود مى سازد; بلكه از چوبها خانه مى سازد و از الياف، خيمه بر پا مى كند و از حيواناتى كه از گياهان تغذيه مى كنند فراورده هاى مختلفى براى انواع نيازمندى هاى زندگى خود تهيّه مى بيند.

در آخرين جمله اين بخش به مسئله مهمّ ديگرى كه خداوند براى زندگى انسانها در روى زمين آفريده است اشاره كرده، چنين مى فرمايد: «در اطراف زمين (و در ميان كوهها) درّه ها و راههاى وسيعى شكافت، و نشانه هايى براى آنان كه بخواهند از شاه راههاى وسيعش بگذرند برپا نمود». (وَ خَرَقَ الْفِجَاجَ(34) فِي آفَاقِهَا وَ أَقَامَ المَنَارَ لِلسَّالِكينَ عَلَى جَوَادِّ(35) طُرُقِهَا).

با مختصر دقّتى بر صفحه زمين و جاى جاى اين كره خاكى روشن مى شود كه خداوند به وسيله كوهها هرگز سدّ معبر نفرموده و قطعات و بخش هاى زمين را از هم جدا نساخته; بلكه همه جا و در همه حال شكافها و جادّه هايى در لابلاى آن به وجود آورده كه تمام روى زمين را به هم مى پيوندد. كمتر كسى توجّه دارد كه اگر اين جاده ها وجود نداشت و كوههاى طولانى به يكديگر متّصل بودند و ديوار بلندى كه مانع عبور انسانها و حيوانات است، به وجود مى آوردند و زمين را به بخش هاى پراكنده و نامربوطى تقسيم مى كردند، چه بلايى بر سر انسانها مى آمد و چه محروميت هايى پيدا مى كردند.

قرآن مجيد هم مى فرمايد: «وَ جَعَلْنَا فِي الأَرْضِ رَوَاسِىَ أَنْ تَميِدَبِهِمْ وَ جَعَلْنَا فِيهَا فَجاجاً وَ سُبُلا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ; و در زمين كوههاى ثابت و پا برجايى قرار داديم تا انسانها نلرزاند و در آن دژها و راههايى قرار داديم تا هدايت شوند.»(36) نه تنها به وسيله جاده ها سر تا سر زمين را پيوند داد بلكه علامات و نشانه هاى طبيعى بر سر جاده ها نصب كرد تا از گم كردن راه در امان بمانند، (كوهها را به اشكال مختلف و رنگهاى گوناگون و درّه ها را به همين وضع آفريد تا بهترين راهنما باشد).

در قرآن مى خوانيم: «وَ مِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَ غَرَابِيبُ سُودٌ; و از كوهها نيز (به لطف پروردگار) جاده هايى آفريده شد، سفيد و سرخ و به رنگ هاى مختلف و گاه به رنگ كاملا سياه».(37)

##### 1. «جُرز» به زمينى گفته مى شود كه گياه از آن قطع شده و در اصل از «جزر» (بر وزن غرض) به معناى قطع كردن و بريدن گرفته شده است.
2. «رَوابى» جمع «رابيه» از مادّه «ربوّ» (بر وزن غلوّ) به معناى افزايش و نموّ است و در اينجا به معناى بلندى هاى زمين (تپه ها) مى باشد.
3. لُمَع» جمع «لُمعه» (بر وزن لقمه) به معناى قطعه است; خواه قطعات ابر باشد، يا چيز ديگر.
4. «قَزع» جمع «قزعه» (بر وزن ثمره) به معناى قطعه ابر نازك است.
5. «تَمَخَّضت» از مادّه «مَخض» (بر وزن فرض) به معناى حركت شديد است، مانند حركتى كه به هنگام گرفتن كره از ماست به مشك وارد مى كنند و «مخاض» به حركت شديد بچه در شكم مادر به هنگام زايمان گفته مى شود.
6. «مُزْن» به معناى ابرهاى روشن است و گاه آن را به ابرهاى باران زا تفسير كرده اند.
7. «كُفَف» جمع «كُفّه» (بر وزن قبّه) به معناى حاشيه و اطراف و جوانب هر چيزى است.
8. «وَميض» از مادّه «ومض» (بر وزن رمز) به معناى درخشش مختصر است و «وَميض» به معناى درخشندگى است.
9. «كَنَهْوَر» به معناى قطعه عظيم يا متراكم از ابرهاست.
10. «رَباب» جمع «رَبابه» به معناى ابرهاى سفيد و به هم پيوسته است.
11. «سَحّ» به معناى فربه شدن و نيز به معناى فرو ريختن آب فراوان است و در خطبه بالا به همين معنا به كار رفته است.
12. «أسفّ» از مادّه «إسفاف» به معناى نزديك شدن به زمين است.
13. «هَيْدَب» به معناى ابر پر آب و سنگينى است كه به زمين نزديك مى شود.
14. «تَمرى» از مادّه «مرى» (بر وزن نرم) به معناى دست كشيدن به پستان حيوان براى دوشيدن است.
15. «دِرَر» جمع «درّة» (بر وزن ملّت) به معناى فراوانى و جريان شير است.
16. «أهاضيب» جمع «أُهْضُوبَة» به معناى دوشيدن پى در پى است.
17. «شآبيب» جمع «شؤْبُوب» (بر وزن بهلول) به معناى رگبار باران است.
18. «بَرْك» به معناى سينه شتر است كه به هنگام خوابيدن بر زمين مى گذارد.
19. «بَوانَىْ» تثنيه «بوان» (بر وزن لسان) به معناى ستون خيمه و همچنين استخوانى است كه در دو طرف سينه قرار مى گيرد و در خطبه بالا، منظور، معناى دوم است.
20. «بَعَاع» به معناى آب فراوانى است كه در ابر وجود دارد.
21. «إستقلّ» از مادّه «استقلال» و از ريشه «قلّ» (بر وزن ظلّ) به معناى بلند شدن و برداشتن و حمل كردن است.
22. «عِبْء» به معناى بار است.
23. «هوامد» جمع «هامده» از مادّه «هُمود» به معناى خاموش شدن آتش است و به زمينى كه گياهانش خشك شده «هامده» مى گويند.
24. «زُعْر» جمع «أَزعر» (بر وزن اكبر) به معناى جايى است كه گياهان كمى در آنجا روييده و به موهاى كم پشت نيز اطلاق مى شود.
25. «تَبْهج» از مادّه «بهجت» به معناى سرور و شادى است.
26. «تَزْدهى» از مادّه «ازدها» به معناى تكبّر (و ناز) است.
27. «رَيْط» جمع «ريطه» (بر وزن ميته) به معناى پوشش نازك است.
28. «ازاهير» جمع «زهره» به معناى شكوفه هاى رنگارنگ است.
29. «سُمِطت» از مادّه «سمط» (بر وزن سَمْت) به معناى آويزان كردن است.
30. «ناضر» از مادّه «نضارت» به معناى طراوت و خرّمى و شادابى است; مخصوصاً شادابى كه بر اثر وفور نعمت حاصل مى شود.
31. «أنوار» جمع «نور» (بر وزن غور) به معناى شكوفه است.
32. «بَلاغ» از مادّه «بلوغ» به معناى رسيدن به چيزى است; خواه رسيدن به سنّ تكليف باشد يا رسيدن ميوه ها به مرحله قابليت استفاده، يا رسيدن به مقصد; و در خطبه بالا به معناى قُوت و غذا آمده; چرا كه انسان را در سفر و حضر به مقصدش مى رساند.
33. سوره عبس، آيات 25 - 32.
34. «فجاج» جمع «فجّ» به معناى درّه و فاصله ميان دو كوه است.
35. «جوادّ» جمع «جادّه» به معناى راه وسيع و روشن است.
36. سوره انبياء، آيه 31.

▲نكته

▲گسترش قاعده لطف، در تكوين و تشريع

هميشه مديران حكيم و مدبّر براى رسيدن به مقاصد خود، تمام مقدّمات را از پيش فراهم مى سازند; خواه در عالم تشريع و تكليف باشد، يا در عالم عينيّت و واقعيت ها. خداوند عالم كه حكمت و تدبير او از هر كس برتر و بالاتر است، در جهان تكليف تمام زمينه هاى اطاعت را فراهم كرده: به انسانها عقل و هوش داده، فطرت پاك مرحمت فرموده، پيامبران و كتب آسمانى فرستاده است تا همه بندگان بتوانند راه طاعت را در پيش گيرند و اين همان چيزى است كه در «علم كلام» به عنوان «لطف» از آن ياد مى شود.

در عالم آفرينش، پيش از آن كه انسان قدم به عرصه حيات بگذارد تمام وسايل زندگى او را فراهم ساخت; سطح كره زمين را آرام ساخت و از حركات ناموزونش به وسيله كوهها و غير آن جلوگيرى نمود، چشمه ها و نهرهاى پر آب كه مايه حيات بود آفريد، ابرها را مأموريت آبيارى نقاط مرتفع بخشيد، انواع گياهان كه براى تغذيه انسانها و حيواناتى كه در خدمت انسانند لازم بود، به وجود آورد و جاده ها در وسط كوهها براى عبور و مرور انسانها و ارتباط اجتماعات بشرى فراهم نمود و حتّى براى تلطيف روح آدمى زمين را به انواع زيورها از گلها و شكوفه ها آراست.

آرى معناى حكمت و تدبير و ربوبيّت همين است و اين همان چيزى است كه مولا اميرمؤمنان على(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به آن اشاره فرموده است كه از يك سو، انسان را به علم و قدرت و حكمت خدا آشنا مى سازد و معرفت الهى را به او مى آموزد و از سوى ديگر، حسّ شكرگزارى او را - كه خمير مايه اطاعت و بندگى است - در او تحريك مى كند. اين همان چيزى است كه در جاى جاى آيات قرآن به چشم مى خورد و خداوند به هر مناسبتى از آن سخن مى گويد از جمله در سوره نحل، بعد از ذكر آفرينش آسمانها و زمين و چهارپايان و نزول باران از آسمان و پرورش درختان و زراعت و انواع ميوه ها و گردش خورشيد و ماه و خلقت درياها با نعمت هاى بى شمارش مى فرمايد: «وَ أَلْقَى فِى الأَرْضِ رَوَاسِىَ أَنْ تَمِيدَبِكُمْ وَ أَنْهَاراً وَ سُبُلا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ * وَ عَلاَمَات وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ; خداوند در زمين كوههاى ثابت ومحكمى افكند تا لرزش آن را در برابر شما بگيرد و نهرهايى آفريد و راههايى ايجاد كرد تا هدايت شويد و (نيز) علاماتى (در كوهها و جاده ها) قرار داد و (حتّى براى شب) به وسيله ستارگان هدايت مى شوند».(2)

##### 1. سوره فاطر، آيه 27.
2. سوره نحل، آيات 15 - 16.

▲بخش بيستم

فَلَمَّا مَهَدَ أَرْضَهُ، وَ أَنْفَذَ أَمْرَهُ، اخْتَارَ آدَمَ، عَلَيْهِ السَّلامُ، خِيرَةً مِنْ خَلْقِهِ، وَ جَعَلَهُ أَوَّلَ جِبِلَّتِهِ، وَ أَسْكَنَهُ جَنَّتَهُ، وَ أَرْغَدَ فِيهَا أُكُلَهُ، وَأَوْعَزَ إِلَيْهِ فِيمَا نَهَاهُ عَنْهُ، وَ أَعْلَمَهُ أَنَّ فِي الإِقْدَامِ عَلَيْهِ التَّعَرُّضَ لِمَعْصِيَتِهِ، وَ الْمُخَاطَرَةَ بِمَنْزَلَتِهِ; فَأَقْدَمَ عَلَى مَا نَهَاهُ عَنْهُ - مُوَافَاةً لِسَابِقِ عِلْمِهِ - فَأَهْبَطَهُ بَعْدَ التَّوْبَةِ لِيَعْمُرَ أَرْضَهُ بِنَسْلِهِ، وَ لِيُقِيمَ الْحُجَّةَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ، و لَمْ يُخْلِهِمْ بَعْدَ أَنْ قَبَضَهُ، مِمَّا يُؤَكِّدُ عَلَيْهِمْ حُجَّةَ رُبُوبِيَّتِهِ، وَ يَصِلُ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ، بَلْ تَعَاهَدَهُمْ بِالْحُجَجِ عَلَى أَلْسُنِ الْخِيَرَةِ مِنْ أَنْبِيَائِهِ، وَ مُتَحَمِّلِي وَدَائِعِ رِسَالاَتِهِ، قَرْناً فَقَرْناً; حَتَّى تَمَّتْ بِنَبِيِّنَا مُحَمَّد(صلى الله عليه وآله) حُجَّتُهُ، وَ بَلَغَ الْمَقْطَعَ عُذْرُهُ وَ نُذُرُهُ.

### ترجمه

هنگامى كه (خداوند) زمين را آماده ساخت و فرمان خويش را (در تمام جهات) نافذ كرد، آدم را از ميان تمام مخلوقاتش برگزيد، و او را نخستين و برترين آفريده، خويش قرار داد; او را در بهشت خود ساكن كرد و غذاهاى فراوان و گوارا را در اختيارش نهاد و (در عين حال) قبلا از آنچه ممنوعش كرده بود وى را بر حذر داشت، و آگاهش ساخت كه اقدام بر آن (و تناول از درخت ممنوع) سبب عصيان و نافرمانى او خواهد بود و مقام و منزلتش را به خطر خواهد افكند! ولى آدم اقدام بر آن چيزى كه از آن نهى شده بود كرد و علم خداوند درباره او به وقوع پيوست; به همين جهت، او را پس از توبه از بهشت فرو فرستاد تا با كمك نسل خود زمين را آباد سازد و حجّت را بر بندگانش اقامه كند; و بعد از از مرگ آدم، بندگان را از حجّت بر ربوبيّتش خالى نگذاشت و ميان فرزندان آدم و معرفت خويش پيوندى برقرار ساخت و قرن به قرن، حجت ها و دليل ها را بر زبان پيامبران برگزيده و حاملان ودايع رسالت خويش براى آنها اقامه نمود، سرانجام به وسيله پيامبر ما محمّد(صلى الله عليه وآله)حجتش تمام شد (و سلسله پيامبران ختم گرديد) و بيان احكام و انذار و (بشارت) به آخر رسيد.

▲شرح و تفسير

▲آفرينش آدم و بعثت پيامبران

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به مسأله آفرينش آدم بعد از مهيّا شدن زمين در تمام جهات مى پردازد و مى فرمايد: «هنگامى كه خداوند زمين خود را آماده ساخت و فرمان خويش را (در تمام جهات) نافذ كرد، آدم را از ميان تمام آفريده ها برگزيد و او را نخستين و برترين خلق خويش قرار داد!» (فَلَمَّا مَهَدَ أَرْضَهُ، وَ أَنْفَذَ أَمْرَهُ، اخْتَارَ آدَمَ، عَلَيْهِ السَّلامُ، خِيرَةً مِنْ خَلْقِهِ، وَ جَعَلَهُ أَوَّلَ جِبِلَّتِهِ).(1)

تعبير به «أَوَّلِ جِبِلَّتِهِ» (نخستين مخلوق خود) ممكن است اشاره به نخستين انسان از نظر ترتيب زمانى باشد، و يا نخستين مخلوق از نظر موقعيّت و مقام، و يا هر دو.

سپس مى افزايد: «خداوند او را در بهشت خود جاى داد و غذاهاى فراوان و گوارا در اختيارش نهاد و (در عين حال) پيشاپيش از آنچه ممنوعش كرده بود وى را بر حذر داشت، و آگاهش ساخت كه اقدام بر آن (تناول از درخت ممنوع) سبب نافرمانى او خواهد بود و مقام و منزلتش را به خطر مى افكند!». (وَ أَسْكَنَهُ جَنَّتَهُ، وَ أَرْغَدَ فِيهَا أُكُلَهُ، وَأَوْعَزَ(2) إِلَيْهِ فِيمَا نَهَاهُ عَنْهُ، وَ أَعْلَمَهُ أَنَّ فِي الإِقْدَامِ عَلَيْهِ التَّعَرُّضَ لِمَعْصِيَتِهِ، وَ الْمُخَاطَرَةَ بِمَنْزَلَتِهِ).

آرى، خداوند آدم(عليه السلام) را در بهشت زمين (باغى بسيار خرّم و سرسبز و پر از ميوه ها از باغ هاى روى زمين) جاى داد و جمله «فَلَمَّا مَهَدَ أَرْضَهُ» گواه روشن اين معناست.

سپس گفتنى ها را به آدم گفت و امر و نهى خويش را به عنوان نخستين تكليف براى آدم بيان كرد و از عاقبت شوم نافرمانى او را باخبر ساخت.

گرچه در اين عبارت تصريح به شجره منهيّه (درخت ممنوع) نشده، ولى به طور اشاره بيان گرديده است و اين همان چيزى است كه در آيات متعدّدى از قرآن مجيد ديده مى شود. از جمله مى فرمايد: «وَ لَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً; پيش از اين از آدم پيمان گرفته بوديم، امّا او فراموش كرد و عزم استوارى براى او نيافتيم».(3)

در جاى ديگر مى فرمايد: «وَ قُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلاَمِنْهَا رَغَداً حَيْثُ شِئْتُمَا وَ لاَ تَقْرَبَا هذِهِ شَجَرَةِ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ; و گفتيم: اى آدم! تو با همسرت در بهشت سكونت كن و از نعمت هاى آن از هر جا مى خواهيد گوارا بخوريد; ولى نزديك اين درخت نشويد كه از ستمگران خواهيد شد!»(4)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى افزايد: «امّا آدم اقدام بر آن چيزى كه از آن نهى شده بود كرد، و علم خداوند درباره او به وقوع پيوست». (فَأَقْدَمَ عَلَى مَا نَهَاهُ عَنْهُ- مُوَافَاةً لِسَابِقِ عِلْمِهِ-).

ممكن است در ابتدا چنين به نظر رسد، كه تعبير «مُوَافَاةً لِسَابِقِ عِلْمِهِ» نشان مى دهد كه آدم مجبور بود راه نافرمانى را بپيمايد، چرا كه در علم خداوند اين معنا گذشته بود (و اين همان شُبهه معروف طرفداران جبر در مسأله علم ازلى خداوند است).

ولى همانگونه كه در بحث جبر و تفويض به طور مشروح گفته ايم; هرگز علم ازلى سبب اجبار بر عمل نمى شود! چرا كه خداوند مى دانسته، آدم از روى اختيار اقدام به چنين كارى مى كند; درست مثل اينكه استادى بداند فلان شاگرد او، به خاطر كوتاهى در درس و بحث، آخر سال رفوزه مى شود. به يقين اين علم و آگاهى، شاگرد او را مجبور بر اين كار نمى كند. چرا كه او مى داند، شاگردش با علم و اختيار خود راه خطا مى رود; به خاطر تنبلى و تن پرورى و يا به هر دليل ديگر.(5) و به همين دليل، بعد از اين كار مورد مؤاخذه قرار گرفت و به او گفته شد: «أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُما الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ; آيا شما را (تو و همسرت را) از آن درخت نهى نكردم و نگفتم شيطان دشمن آشكار شماست».(6)

اگر آدم واقعاً مجبور بود، چگونه خداوند حكيم او را بر چيزى كه اختيار نداشته مؤاخذه مى كند و نيز چرا آدم از كرده خود پشيمان مى شود و توبه مى نمايد و چرا خداوند حكيم او را به خاطر اين كار از بهشت خارج مى كند؟ تمام اينها دليل بر آن است كه علم ازلى خداوند، هيچ گونه تضادّى با اختيار آدم و ديگران نداشته و ندارد.

سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «خداوند او را بعد از توبه از بهشت فرو فرستاد تا با كمك نسل خود، زمين را آباد سازد، و حجّت را بر بندگانش، اقامه كند». (فَأَهْبَطَهُ(7) بَعْدَ التَّوْبَةِ لِيَعْمُرَ أَرْضَهُ بِنَسْلِهِ، وَ لِيُقِيمَ الْحُجَّةَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ).

با توجه به عبارت گذشته، كه مى فرمود: خداوند آدم را در زمين جاى داد، استفاده مى شود كه منظور از هبوط و نزول آدم، هبوط ونزول مكانى نيست; بلكه مقامى است; يعنى خداوند آدم را از آن مقام والايى كه داشت به خاطر اين ترك اُولى تنزّل داد.

تعبير به عمران و آبادسازى به وسيله آدم و نسل او نشان مى دهد كه بايد هدف همه انسانها عمران و آبادى زمين باشد، نه تخريب آن به وسيله جنگها و اختلافات ويرانگر و يا تنبلى و سستى و بيكارى و يا حتّى تخريب محيط زيست! و جالب اينكه اين عمران و آبادى بعد از توبه صورت گرفته و تا انسان از خطاهاى خود توبه نكند توفيق اين عمران و آبادى دست نمى دهد. در قرآن مجيد نيز مى خوانيم: «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيِهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ; اوست كه شما را از زمين آفريد و آبادى آن را به شما واگذاشت; پس از او آمرزش بطلبيد سپس به سوى او باز گرديد (و به عمران و آبادى زمين بپردازيد)»(8)

در ضمن از جمله «فَأَهْبَطَهُ بَعْدَ التَّوْبَةِ» به خوبى استفاده مى شود كه هبوط آدم بعد از توبه صورت گرفته است.

نكته ديگرى كه در عبارت فوق به چشم مى خورد و بارها در آيات قرآن به آن اشاره شده، مسئله اتمام حجّت بر بندگان است. گر چه خداوند به انسانها عقل داده است، ولى به آن اكتفا نفرموده; بلكه با فرستادن پيامبران و نزول كتابهاى آسمانى و ابلاغ مبلّغان الهى - كه در هر عصر و زمان صورت مى گرفته - حجّت را بر بندگانش تمام كرد، همانگونه كه در ادامه اين سخن مى فرمايد:

«بعد از مرگ آدم، بندگان را از حجّت بر ربوبيّتش خالى نگذاشت و ميان فرزندان آدم و معرفت خويش پيوندى برقرار ساخت و قرن به قرن، حجّت ها و دليل ها را بر زبان پيامبران برگزيده و حاملان ودايع رسالت خويش براى آنها اقامه نمود، تا اينكه به وسيله پيامبر ما محمّد(صلى الله عليه وآله) حجّتش تمام شد (و سلسله پيامبران ختم گرديد) و بيان احكام و انذار (و بشارت) به آخر رسيد». (و لَمْ يُخْلِهِمْ بَعْدَ أَنْ قَبَضَهُ، مِمَّا يُؤَكِّدُ عَلَيْهِمْ حُجَّةَ رُبُوبِيَّتِهِ، وَ يَصِلُ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ، بَلْ تَعَاهَدَهُمْ بِالْحُجَجِ عَلَى أَلْسُنِ الْخِيَرَةِ مِنْ أَنْبِيَائِهِ، وَ مُتَحَمِّلِي وَدَائِعِ رِسَالاَتِهِ، قَرْناً(9) فَقَرْناً; حَتَّى تَمَّتْ بِنَبِيِّنَا مُحَمَّد(صلى الله عليه وآله)حُجَّتُهُ، وَ بَلَغَ الْمَقْطَعَ(10) عُذْرُهُ وَ نُذُرُهُ(11)).

از بعضى از آيات قرآن استفاده مى شود كه توبه قبلا بوده و از بعضى استفاده مى شود كه توبه بعد صورت گرفته است و جمع ميان آنها كاملا ممكن است، كه آدم(عليه السلام) توبه از خطاى خود را مكرّر انجام داد: هم قبل از هبوط و هم بعد از هبوط; و بسيار مى شود كه انسان خطايى مرتكب مى شود و ساليان دراز هر زمان به يادش مى آيد، استغفار مى كند.

جمله «لَمْ يُخْلِهِمْ بَعْدَ أَنْ قَبَضَهُ» نشان مى دهد كه آدم يكى از پيامبران الهى و از حجّت هاى او بوده است و بعد از رحلت او، خدا پيامبران ديگرى در هر زمان فرستاد و همچنان ادامه يافت تا به خاتم انبيا رسيد.(12)

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه اگر اتمام حجّت در هر عصر و زمان لازم است چرا با ظهور پيامبر اسلام، سلسله پيامبران پايان گرفت و آن حضرت خاتم انبياء بود؟پاسخ اين سؤال با توجّه به يك نكته روشن مى شود و آن اينكه خداوند آخرين دستورات و كامل ترين قوانين را بر پيامبر اسلام نازل كرد و اصول جامع و ضوابط متينى را مقرّر داشت كه دانشمندان هر قوم و هر ملّت در سايه آن مى توانند راه خود را به سوى خدا و طريق خويش را به سعادت بازيابند به خصوص اينكه اوصياى آن پيامبر(صلى الله عليه وآله) تا دامنه قيامت خواهند بود.

(شرح بيشتر پيرامون اين سخن را در بحث «خاتميت» در جلد هشتم از تفسير «پيام قرآن» مطالعه كنيد!).

##### 1. «جِبلّه»، به معناى طبيعت و فطرت انسان است (اين واژه از مادّه «جبل» به معناى كوه گرفته شده است و از آنجا كه فطرت انسان غير قابل تغيير است، مانند كوه كه نمى شود آن را جابجا كرد، به آن «جبّله» گفته شد).

##### 2. «أَوعز» از مادّه «وعز» (بر وزن وعظ) به معناى پيشنهاد كردن كارى به ديگرى است.
3. سوره طه، آيه 115.
4. سوره بقره، آيه 35.

##### 5. شرح بيشتر درباره اين موضوع را در كتاب «خدا را چگونه بشناسيم» مطالعه كنيد.
6. سوره اعراف، آيه 22.
7. «أهبط» از مادّه «هُبوط» به معناى نزول و پايين آمدن است.

##### 8. سوره هود، آيه 61.

##### 9. «قَرْن» به معناى يك زمان طولانى است كه گاه به صد سال اطلاق مى شود و گاه به معناى جماعتى است كه در يك عصر با هم زندگى مى كنند.
10. «مَقْطع» به معناى پايان است.
11. «عُذْرُهُ وَ نُذُرُهُ» تعبير به «عُذر» در اينجا به معناى اتمام حجّت بر بندگان است به گونه اى عذرى براى آنها در مخالفت باقى نماند. و «نُذُر» جمع «نذير» در اينجا به معناى انذار است; يعنى: ذكر عواقب سوئى كه بر چيزى متّرتب مى شود.
12. جمله «لِيُقِيَمَ الْحُجَّةَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ» (بنابراين كه ضمير «به» به آدم بر گردد)، نيز دليل ديگرى بر نبوّت آدم است و تعبير به «عِبَادِهِ» اشاره به حوّا و فرزندان آدم است. به علاوه سرنوشت آدم و خروج از بهشت بعد از ارتكاب خطا، حجّتى براى همه بندگان تا روز قيامت مى تواند باشد.

▲بخش بيست و يكم

وَ قَدَّرَ الأرْزَاقَ فَكَثَّرَهَا وَ قَلَّلَها، وَ قَسَّمَهَا عَلَى الضِّيقِ والسَّعَةِ فَعَدَلَ فِيهَا لِيَبْتَلِيَ مَنْ أَرَادَ بِمَيْسُورِهَا وَ مَعْسُورِهَا، وَ لِيَخْتَبِرَ بِذلِكَ الشُّكْرَ وَ الصَّبْرَ مِنْ غَنِيِّهَا وَ فَقِيرِهَا. ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِيلَ فَاقَتِهَا، وَ بِسَلاَمَتِهَا طَوَارِقَ آفَاتِهَا، وَ بِفُرَجِ أَفْرَاحِهَا غُصَصَ أَتْرَاحِهَا، وَ خَلَقَ الآجَالَ فَأَطَالَهَا وَ قَصَّرَهَا، وَ قَدَّمَهَا وَ أَخَّرَهَا، وَ وَصَلَ بِالْمَوْتِ أَسْبَابَهَا، وَ جَعَلَهُ خَالِجاً لأَشْطَانِهَا، وَ قَاطِعاً لَمَرائِرِ أَقْرَانِهَا.

### ترجمه

خداوند روزى ها را مقدّر كرد و اندازه گيرى فرمود; گاه آن را زياد و گاه كم نمود، گاه با تنگى و گاه با وسعت روزى را تقسيم كرد و (در عين حال) عدالت را در آن رعايت فرمود، و هدف از آن تقسيم، اين بود كه هر كس را بخواهد با وسعت روزى يا تنگى آن بيازمايد و به وسيله آن، شكر و صبر غنى و فقير را آزمايش كند. سپس روزىِ وسيع را با فقر و بيچارگى درآميخت، تندرستى را با حوادث دردناك توأم ساخت، و شادى و سرور را با غصّه و اندوه قرين كرد. سرآمدِ عمر را آفريد; آن را گاه طولانى و گاه كوتاه قرار داد و گاه مقدّم و گاه موخّر داشت و سرانجام مرگ را با عوامل پايان عمر پيوند داد و با آن، رشته هاى طولانى حيات را درهم پيچيد و پيوندهاى محكم زندگىِ (توانمندان) را قطع كرد.

▲شرح و تفسير

▲روزى، وسيله بزرگ آزمايش انسان

در ادامه بحث هاى گذشته پيرامون اتمام حجت از سوى پروردگار به وسيله فرستادن پيامبران و نزول كتب آسمانى و دلايل قوى و روشن، امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به دو وسيله آزمون الهى نسبت به بندگان در مراحل مختلف تكليف اشاره مى كند.

نخست مى فرمايد: «خداوند روزى ها را مقدّر كرد و اندازه گيرى فرمود; گاه آن را زياد و گاه كم نمود; گاه با تنگى و گاه با وسعت، روزىِ (بندگان) را تقيسم كرد». (وَ قَدَّرَ الأرْزَاقَ فَكَثَّرَهَا وَ قَلَّلَها، وَ قَسَّمَهَا عَلَى الضِّيقِ والسَّعَة).

و از آنجا كه ممكن است اين چنين توّهم شود كه تفاوت گذاشتن ميان بندگان، با عدالت سازگار نيست در جمله بعد مى افزايد: «خداوند ارزاق را به طور عادلانه تقسيم كرد». (فَعَدَلَ فِيهَا).

اشاره به اين كه عدالت به معناى مساوات و برابرى نيست; بلكه عدالت آن است كه به هر كس آنچه مصلحت او است بدهند چنان كه در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)آمده است كه فرمود: خداوند مى فرمايد: «إِنَّ مِنْ عِبَادِىَ الْمُؤْمِنينَ مَنْ لاَيُصْلِحُهُ إِلاَّ الْفَاقَةَ وَ لَوْ أَغْنَيْتُهُ لأَفْسَدَهُ ذلِكَ، وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِي مَنْ لاَيُصْلِحُهُ إِلاَّ الصِّحَّةَ وَ لَوْ أَمْرضْتُهُ لأَفْسَدَهُ ذلِكَ...; بعضى از بندگان با ايمان من هستند كه جز تنگدستى آنها را اصلاح نمى كند و اگر آنها را غنى سازم موجب فسادشان مى شود و بعضى از بندگان من هستند كه جز سلامت (و غنا) آنها را اصلاح نمى كند و اگر آنها را بيمار (و فقير) كنم موجب فسادشان مى شود; (بنابراين به هر يك آنچه سبب صلاح حالشان مى شود مى دهم)».(1)

سپس در اين زمينه شرح بيشترى مى دهد; مى فرمايد: «هدف از آن تقسيم اين بوده است كه هر كه را بخواهد به وسعت روزى، يا تنگى آن بيازمايد (و به تعبير ديگر:) به وسيله آن، شكر و صبر غنى و فقير را امتحان كند». (لِيَبْتَلِيَ مَنْ أَرَادَ بِمَيْسُورِهَا وَ مَعْسُورِهَا، وَ لِيَخْتَبِرَ بِذلِكَ الشُّكْرَ وَ الصَّبْرَ مِنْ غَنِيِّهَا وَ فَقِيرِهَا).

ممكن است اين تفاوت در اشخاص مختلف باشد; گروهى از نعمت فراوان بهره گيرند تا در ميدان آزمايش نشان دهند كه آيا شكر اين همه نعمت را به جا مى آورند و بخشى از ثروت خداداد را در اختيار محرومان قرار مى دهند و آنچه را دارند در جاى خود مصرف مى كنند، يا به عكس، فزونى ثروت آنها را از خدا و خلق بيگانه مى كند و در غرور و غفلت فرو مى برد; يا اين كه تنگى روزى، صبر و استقامت آنها را درهم مى شكند و آنان را به حرام و ناشكرى و اعتراض بر پروردگار وادار مى سازد.

حتّى در يك انسان ممكن است هر دو حالت واقع شود: گاه غنى و بى نياز، و گاه فقير و تنگدست; و هر كدام از اين دو، ميدان آزمون الهى است، ميدان آزمون شكر و صبر و عدم استقامت و بى تابى.

در ادامه اين سخن، به اين نكته اشاره مى كند كه فقر و غنا و سلامتى و بيمارى، چنان از هم جدا نيستند كه انسان بتواند بر يكى تكيه كند; بلكه چنان به هم نزديك يا آميخته اند كه بر هيچ يك نمى توان اعتماد كرد; مى فرمايد: «سپس روزىِ وسيع را با باقى مانده فقر و بيچارگى درآميخت، و تندرستى را با حوادث دردناك توأم ساخت، و شادى و سرور را با غصّه و اندوه قرين كرد». (ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِيلَ فَاقَتِهَا، وَ بِسَلاَمَتِهَا طَوَارِقَ آفَاتِهَا، وَ بِفُرَجِ أَفْرَاحِهَا غُصَصَ أَتْرَاحِهَا).(2)

تا هيچ كس در حال غنا و سلامت و شادى و سرور مغرور نگردد و همگان بدانند اين امور هميشه و همه جا و در مورد هر كس در معرض زوال و نابودى و تبديل به ضدّ است و به گفته شاعر:

بر مال و جمال خويشتن غرّه مشو كان را به شبى برند و اين را به تبى! با توجّه به اينكه «عقابيل» جمع «عقبوله» (بر وزن جرثومه) به معناى بقاياى بيمارى و مشكلات و آثارى كه از «تب» به صورت «تبخال» بر لبها باقى مى ماند، مى باشد; تعبير بالا نشان مى دهد كه مشكلات و گرفتارى ها و آثار و بقاياى آن، همواره در كنار خوشى ها و راحتى ها قرار دارد و هرگز از آن جدا نمى شود و جمله «بِفُرَجِ أَفْرَاحِهَا غُصَصَ أَتْرَاحِهَا» تأكيد ديگرى بر اين معنا است; چرا كه «أَتْرَاح» جمع «ترح» (بر وزن فرح) به معناى غم و اندوه است; در نتيجه امام(عليه السلام) مى فرمايد: «شادى ها با اندوه ها آميخته و غصّه ها در كنار شادمانى نشسته است».

دومين نكته اى كه از امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن بيان مى فرمايد، زمان دار بودن زندگى است، كه بالأخره پايانى دارد و دير يا زود به پايان مى رسد و چيزى كه براى هيچ كس از آن گريزى نيست، مرگ است. مى فرمايد: «سرآمد زندگى و پايان عمر را آفريد، آن را گاه طولانى و گاه كوتاه قرار داد، و گاه مقدّم و گاه مؤخّر داشت». (وَ خَلَقَ الآجَالَ فَأَطَالَهَا وَ قَصَّرَهَا، وَ قَدَّمَهَا وَ أَخَّرَهَا).

«سرانجام مرگ را با عوامل پايان عمر، پيوند داد; (و بيمارى ها را بهانه هايى براى سرآمدِ زندگى مقرّر داشت.) و با آن رشته هاى طولانى حيات را درهم پيچيد، و پيوندهاى محكم زندگى (توانمندان و اقويا) را با آن قطع كرد!» (وَ وَصَلَ بِالْمَوْتِ أَسْبَابَهَا، وَ جَعَلَهُ خَالِجاً(3) لأَشْطَانِهَا(4)، وَ قَاطِعاً لَمَرائِرِ(5) أَقْرَانِهَا).

امام(عليه السلام) در اين عبارت كوتاه به نكته هاى فراوانى اشاره فرموده، از جمله اين كه بعضى به طور طبيعى عمر طولانى دارند و بعضى عمر كوتاه و در عين حال، گاهى همان عمر طولانى بر اثر اعمال بى رويه، يا انواع گناهان كوتاه مى شود و گاه آن عمر كوتاه به خاطر رعايت مسايل مربوط به تندرستى و يا بر اثر اعمال و كارهاى نيك طولانى مى شود. همچنين به اين نكته اشاره فرموده كه براى مرگ اسباب فراوانى است; اگر انسان بتواند از بعضى بگريزد، در چنگال ديگرى گرفتار خواهد شد و حتّى نيرومندترين نيرومندان از مرگ در امان نيست! بنابراين، هيچكس نبايد به سلامتى و تندرستى و جوانى و نيرومندى مغرور گردد و هر كس در هر سن و سال و در هر شرايطى بايد با اعمال صالحه آماده سفر آخرت باشد.(6)

بعضى از «شارحان نهج البلاغه» اين احتمال را نيز داده اند كه مراد از تقديم و تأخير، اين است كه خداوند طبق مصالحى بعضى را در زمان هاى گذشته آفريده و زمان آنها را مقدّم داشته و بعضى را در زمان هاى بعد آفريده است، ولى معناى اوّل مناسبتر و آموزنده تر است.

##### 1. بحارالانوار، جلد 68، صفحه 140. شبيه همين معنا مخصوصاً در مورد غنا و فقر و همچنين سلامت و بيمارى و توفيق عبادت و عدم توفيق، در جلد 5 بحارالانوار، صفحه 284 از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از خداوند متعال نقل شده است.
2. «أتراح» جمع «ترح» (بر وزن فرح) به معناى غم و غصه است و غالباً آن را به معناى ضدّ فرح تفسير كرده اند; ولى گاه به معناى هلاكت و قطع خير و خوبى نيز اطلاق شده است.
3. «خالج» از مادّه «خلج» (بر وزن خرج) به معناى جذب كردن است و خلجان چيزى در ذهن انسان به معناى مجذوب شدن ذهن در برابر چيزى است; و «خليج» را از آن جهت «خليج» گفته اند كه بخش عظيمى از آب دريا را به خود جذب مى كند.
4. «أشطان» جمع «شطن» (بر وزن وطن) به معناى طناب يا طناب طويل است. اين واژه گاهى به معناى دورى نيز آمده است و «شيطان» را به اين مناسبت شيطان مى گويند كه دور از هدايت و رحمت خداست.
5. «مَرائر» جمع «مرير» به معناى طناب محكم است.

##### 6. درباره مسأله «أجل و سرآمد عمر» بحث مشروحى در جلد سوم ذيل خطبه 62 بيان شد.

▲نكته

▲آيا روزى هر كس مقدّر است؟

نه تنها از عبارت بالا، بلكه از بسيارى از آيات قرآن و روايات مقدّر بودن روزى استفاده مى شود و در منابع مختلف مى بينيم كه وسعت و فراخى روزى يا تنگى و ضيق آن، به اراده و مشيّت خداوند نسبت داده شده است، تا بندگان خود را بيازمايد.

به تعبير ديگر: به هر كس آنچه مصلحتش بوده است داده و براى هر كس آنچه مايه صلاح حالش بوده مقرّر فرموده. اين تعبيرات سؤالات متعدّدى بر مى انگيزد.

نخست اينكه: اگر چنين است پس تلاش و كوشش، براى رزق و روزى چه مفهومى مى تواند داشته باشد؟

ديگر اينكه: اين گونه برداشت ها سبب ركود فعّاليت هاى اجتماعى و عقب ماندگى جامعه مى گردد; جامعه اى كه بايد پرنشاط و پراميد به فعّاليت هاى گسترده بپردازد و در ميدان رقابت از جوامع غير مسلمان عقب نماند.

قرآن مجيد مى فرمايد: «نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيَشَتَهُمْ فِي الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ رَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْض دَرَجَات; ما معيشيت و (روزى) آنها در حيات دنيا در ميانشان تقسيم كرديم و بعضى را بر بعضى برترى داديم».(1)

ولى پاسخ اين سؤال ها در روايات اسلامى آمده است كه هرگاه كنار هم چيده شود، ابهامى باقى نمى ماند.

از يك سو، در همين نهج البلاغه و كلمات مولا مى خوانيم: «إِنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتاكَ; روزى بر دو گونه است: قسمتى از آن، تو بايد به دنبالش بروى و قسمتى از آن، او به دنبال تو مى آيد به گونه اى كه اگر به سراغش نروى به سراغ تو خواهد آمد».(2)

واقعيت نيز چنين است كه قسمت مهمّى از روزى چيزى است كه انسان بايد در راه آن تلاش و كوشش كند و تمام هوش و استعداد و توان خود را به كار گيرد و بدون اينها هرگز به آن نخواهد رسيد; ولى بخش ديگرى روزى هاى ناخواسته است كه به سراغ انسان مى آيد و به او نشان مى دهد كه اگر چه تلاش و كوشش يك اصل مهم است، امّا رازقيّت خدا منحصر به آن نيست و در همه حال بايد به او دل بست و همه چيز را از او دانست.

در روايت ديگرى مى خوانيم: «از جمله دعاهايى كه مستجاب نمى شود، دعاى انسان سالمى است كه در خانه نشسته و دست از تلاش و كوشش برداشته و عرضه مى دارد: خدايا به من روزى ده! (فرشتگان الهى) به او مى گويند: اين دعاى تو مستجاب نيست. برخيز و تلاش كن.» امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «أَرْبَعٌ لاَيُسْتَجَابُ لَهُمْ دُعَاءٌ: الرَّجُل جَالِسٌ فِي بَيْتِهِ، يَقُولُ: يَا رَبِّ ارْزُقْنِي! فَيَقُولُ لَهُ: أَلَمْ آمُرْكَ بِالطَّلَبِ».(3)

از سوى ديگر، تقديرات الهى در بسيارى از موارد هماهنگ با تدبيرات ما است; يعنى خداوند مقدّر كرده آنها كه تلاش و كوشش مى كنند سهم بيشترى داشته باشند و آنها كه سُست و تنبل اند سهم كمتر. اين هماهنگىِ تقدير و تدبير، پاسخ روشنى به كسانى مى دهد كه به بهانه تقدير از تدبير سرباز مى زنند و تن به تنبلى مى دهند.

از سوى سوم، بى شك استعداد جسمانى و فكرى همه انسان ها يكسان نيست و افراد بشر از نظر هوش و استعداد و مديريّت اقتصادى و توان جسمى براى كار كردن بسيار تفاوت دارند و همين، سرچشمه تفاوت بهره هاى آنها در اين قسمت مى شود; آن كس كه اين تفاوت ها را مقدّر كرده، طبعاً تفاوت هاى روزى را نيز مقدّر فرموده است و انتظار يكسان بودن همه انسانها از نظر روح و جسم، انتظار بسيار بى جايى است; مانند انتظار مساوى بودن همه اعضاى بدن و تمام استخوان ها و عضلات; چرا كه در مجموعه بدن، هر عضوى مأموريتى دارد و توان او به اندازه مأموريت اوست و مجموعه جهان انسانيّت نيز، همانند يك بدن است با تفاوت ها در جهات مختلف و طبعاً با تفاوت در بهره هاى روزى.

نتيجه اينكه: آنچه در خطبه بالا درباره تقدير ارزاق آمده، مى تواند اشاره اى به تمام آنچه در سه نكته بالا گفتيم بوده باشد و اين چيزى بر خلاف عدالت نيست; بلكه عين عدالت و حكمت است.

##### 1. سوره زخرف، آيه 32.
2. نهج البلاغه، نامه 31.
3. ميزان الحكمه، جلد 2، حديث 5701.

▲بخش بيست و دوّم

عَالِمُ السِّرِّ مِنْ ضَمَائِرِ الْمُضْمِرِينَ، وَ نَجْوَى الْمُتَخَافِتِينَ، وَ خَواطِرِ رَجْمِ الظُّنُونِ، وَ عُقَدِ عَزِيمَاتِ الْيَقِينِ، وَ مَسَارِقِ إِيمَاضِ الْجُفُونِ، وَ مَا ضَمِنَتْهُ أَكْنَانُ الْقُلُوبِ، وَ غَيَابَاتُ الْغُيُوبِ، وَ مَا أَصْغَتْ لاِسْتِرَاقِهِ مَصَائِخُ الأَسْمَاعِ، وَ مَصَائِفُ الذَّرِّ، وَ مَشَاتِي الْهَوامِّ، وَ رَجْعِ الْحَنِينِ مِنَ الْمُولَهَاتِ، وَ هَمْسِ الأَقْدَامِ، وَ مُنْفَسَحِ الثَّمَرَةِ مِنْ وَلاَئِجِ غُلُفِ الأَكْمَامِ، وَ مُنْقَمَعِ الْوُحُوشِ مِنْ غِيرَانِ الْجِبَالِ وَ أَوْدِيَتِهَا وَ مُخْتَبَاءِ الْبَعُوضِ بَيْنَ سُوقِ الأَشْجَارِ وَ أَلْحِيَتِهَا، وَ مَغْرِزِ الأَوْرَاقِ مِنَ الأَفْنَانِ، وَ مَحَطِّ الأَمْشَاجِ مِنْ مَسَارِبِ الأَصْلاَبِ، وَ نَاشِئَةِ الْغُيُومِ وَ مُتَلاَحِمِهَا، وَ دُرُورِ قَطْرِ السَّحَابِ فِي مُتَرَاكِمِهَا، وَ مَا تَسْفِي، الأَعَاصِيرُ بِذُيُولِهَا، وَ تَعْفُو الأَمْطَارُ بِسُيُولِهَا، وَ عَوْمِ بَنَاتِ الأَرضِ فِي كُثْبَانِ الرِّمَالِ.

### ترجمه

خداوند از اسرار پنهانى رازداران آگاه است، واز نجواى آنان كه آهسته سخن مى گويند با خبر است، از آنچه به اذهان از طريق ظنّ و گمان، مى گذرد، و از تصميماتى كه به يقين مى پيوندد، آگاهى دارد.

برق نگاه هاى خيانت آميز چشم ها را كه از لابه لاى پلك ها خارج مى شود، مى بيند و از آنچه در نهانگاه دلها قرار دارد و آنچه در پشت پرده هاى ظلمانى غيب پوشيده و پنهان است و از آنچه كه پرده هاى گوشها مخفيانه مى شنود، آگاه است، او از درون لانه هاى تابستانى مورچه گان و خانه هاى زمستانى حشرات، و آهنگ اندوه بار زنان غم ديده، و صداى آهسته گامها، آگاهى دارد.

و نيز از جايگاه پرورش ميوه ها در درون غلاف شكوفه ها، و از مخفى گاههاى وحوش در درون غارهاى كوهها و اعماق درّه ها، و از نهانگاه پشه ها در ميان ساقه ها و پوستهاى درختان، و از محل پيوستگى برگها و شاخه ها و از جاى حركت نطفه ها از صلت (پدران) و آميزش با نطفه (مادران) در درون رحم ها مطلع است. او از ابرهاى رقيقى كه (در آسمان) پيدا مى شود، سپس به هم پيوسته، و متراكم مى گردد و نيز از ريزش قطرات باران از ابرهاى متراكم و آنچه گردبادها با دامن خويش از روى زمين بر مى گيرند و باران ها با سيلاب خود آن را فرو مى نشانند و محو مى كنند و از فرورفتن جانوران زمين، در ميان تپه هاى شن (در همه جا و در هر زمان و در هر حال) به خوبى آگاه است!

▲شرح و تفسير

▲او از همه چيز آگاه است

با دقّت در بخش هاى مختلف اين خطبه عجيب، روشن مى شود كه امام(عليه السلام) يك مسير بسيار حساب شده را در «معرفة الله» و سپس شناخت اين جهان و بعد از آن، معرفت انسان و تربيت او پيموده است; با بيانى كه دقيقاً خواننده را در مراحل مختلف اين مسير طولانى رهبرى مى كند و به سر منزل مقصود، يعنى پرروش يك انسان كامل مى رساند.

در فصل گذشته، بعد از بيان آفرينش زمين و منابع حياتى آن و سپس آفرينش آدم و سرگذشت عبرت انگيز او در بهشت و سپس انتقال به زمين، پيرامون تقسيم ارزاق و تعيين آجال و سرآمد عمرها سخنان دقيق و بيدادگرى فرمود.

براى تكميل اين مباحث، در اين بخش از خطبه، سخن ازعلم خداوند درباره همه چيز و همه كس، در همه جا و در همه زمان و اسرار درون و برون مى گويد و با تعبيرات بسيار دقيق و ظريف و لطيف، انگشت روى جزئيّات آن مى گذارد; به گونه اى كه انسان با تمام وجود خود احساس مى كند كه همه عالم محضر خداست و تمام حركات و سَكَناتش، در حضور او انجام مى شود; همان احساسى كه مهمترين پايه تربيت و سوق به خوبى ها و جدايى از بدى هاست.

مى فرمايد: «خداوند از اسراسر پنهانى رازداران، آگاه است و از نجواى آنان كه آهسته سخن مى گويند باخبر است و به آنچه به اذهان به واسطه گمان خطور مى كند و از تصميماتى كه به يقين مى پيوندد، آگاهى دارد». (عَالِمُ السِّرِّ مِنْ ضَمَائِرِ الْمُضْمِرِينَ، وَ نَجْوَى الْمُتَخَافِتِينَ، وَ خَواطِرِ رَجْمِ الظُّنُونِ، وَ عُقَدِ عَزِيمَاتِ الْيَقِينِ).

در واقع، آنچه به ذهن مى آيد، گاهى واقعيّت هاست و گاه اوهام و پندارها; گاهى تصميم و اراده قطعى است و گاه شك و ترديد; گاه از درون وجود انسان مى جوشد و گاه از طريق سخنان محرمانه اين و آن به او منتقل شده; خدا از تمام اينها آگاه و باخبر است.

سپس مى افزايد: «خداوند برق نگاه هاى خيانت آميز چشم ها را كه از لابه لاى پلك ها خارج مى شود مى بيند و از آنچه در نهان گاه دلها قرار دارد و آنچه در پشت پرده هاى ظلمانى غيب پوشيده و پنهان است و از آنچه پرده گوش ها مخفيانه مى شنود، آگاه است». (وَ مَسَارِقِ(1) إِيمَاضِ(2) الْجُفُونِ،(3) وَ مَا ضَمِنَتْهُ أَكْنَانُ الْقُلُوبِ، وَ غَيَابَاتُ الْغُيُوبِ، وَ مَا أَصْغَتْ لاِسْتِرَاقِهِ مَصَائِخُ(4) الأَسْمَاعِ).

با توجه به اينكه مهمترين منابع علم انسان قلب (عقل) و چشم و گوش است; همانگونه كه در قرآن مجيد آمده است: «وَاللهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لاَتَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الأَبْصَارَ وَ الاَْفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ; خداوند شما را از شكم مادران بيرون فرستاد در حالى كه چيزى نمى دانستيد و براى شما گوش و چشم و دل قرار داد تا (آگاه شويد و) شكر نعمت هاى او را بجا آوريد»(5). و خداوند به تمام اين منابع احاطه دارد; بنابراين، از تمام اسرار درون انسان ها باخبر است.

سپس از اسرار درون انسان گذشته، به سراغ كوچكترين موجودات جهان مى رود; مى فرمايد: «خداوند از درون لانه هاى تابستانى مورچگان، و خانه هاى زمستانى حشرات، و آهنگ اندوهبار زنان غمديده، و صداى آهسته گامها آگاهى دارد». (وَ مَصَائِفُ(6) الذَّرِّ، وَ مَشَاتِي(7) الْهَوامِّ(8)، وَ رَجْعِ الْحَنِينِ(9) مِنَ الْمُولَهَاتِ(10)، وَ هَمْسِ(11) الأَقْدَامِ).

تكيه بر خانه هاى تابستانى مورچگان، از اين نظر است كه در تابستان كانون پرجوش و خروشى است كه انسان را به ياد يك جامعه فعّال و پر تلاش - كه با نظم و تدبير خاصّى اداره مى شود - مى اندازد و تكيه بر خانه هاى زمستانى حشرات، شايد از اين نظر است كه آنها در زمستان در خواب عميقى فرو مى روند و گاه چندين ماه طول مى كشد، كه به «خواب زمستانى» معروف است; خانه هاى آنها در اين فصل، شبيه گورستانى است خاموش، در حالى كه در واقع مركز تجمع زندگان است.

تكيه بر ناله هاى اندوهبار زنان غمديده و صداى آهسته قدم ها از اين نظر است كه هر كدام را صداى خاصّى است و بيانگر واقعيت جداگانه اى. يكى از سوز و درد درونى حكايت مى كند و ديگرى از مخفى كارى و احتياط; يعنى خداوند هم از مراكز پر ازدحام باخبر است و هم از مكان هاى خاموش.

در ادامه اين سخن، باز انگشت روى امور ديگرى از امور لطيف و ظريف و مخفى و پنهان گذارده و شمول علم بى پايان پروردگار را نسبت به آن، با تعبيراتى بسيار جالب و زيبا روشن مى سازد. مى فرمايد: «خداوند از جايگاه پرورش ميوه ها در درون غلاف شكوفه ها، و از مخفى گاههاى وحوش در درون غارهاى كوه ها و اعماق درّه ها و از نهانگاه پشه ها در ميان ساقه ها و پوستهاى درختان، و از محلّ پيوستگى برگها به شاخه ها و از جاى حركت نطفه ها از صلب (پدران) وآميزش با نطفه (مادران) در درون رحم ها مطّلع است». (وَ مُنْفَسَحِ(12) الثَّمَرَةِ مِنْ وَلاَئِجِ(13) غُلُفِ(14) الأَكْمَامِ(15)، وَ مُنْقَمَعِ(16)الْوُحُوشِ مِنْ غِيرَانِ(17) الْجِبَالِ وَ أَوْدِيَتِهَا، وَ مُخْتَبَاءِ الْبَعُوضِ بَيْنَ سُوقِ(18) الأَشْجَارِ وَ أَلْحِيَتِهَا(19)، وَ مَغْرِزِ(20) الأَوْرَاقِ مِنَ الأَفْنَانِ(21)، وَ مَحَطِّ الأَمْشَاجِ(22) مِنْ مَسَارِبِ(23)
الأَصْلاَبِ).

تعبير به «مَنْفَسَح» كه به معناى جايگاه وسيع است، اشاره به اين نكته مى كند كه خداوند براى پرورش ميوه ها در درون شكوفه ها جايگاه وسيعى آفريده كه اجازه مى دهد به ميوه، از نقطه كوچكى شروع كند و گسترش پيدا كند تا زمانى كه تمام آن محل را پر كند.

تعبير به «مُنْقَمَعِ الوُحوش» نشان مى دهد كه حيوانات بيابان، براى محفوظ ماندن از حمله حيوانات ديگر به غارها و درّه ها پناه مى برند و به هنگام لزوم براى شكار كردن يا ساير حوائج بيرون مى آيند.

تعبير به «مُخْتَباءِ البَعوُضِ» اشاره به زندگى بسيارى حشرات در درون ساقه و پوست درختان است كه هم آنها را از حوادث مختلف حفظ مى كند و هم محلّى براى تغذيه آنان است.

تعبير به «مَغْرِزِ الأَوْرَاقِ...» نه اشاره به برگها است و نه شاخه ها; بلكه اشاره به محلّ خاصى است كه برگ به شاخه مى چسبد و ريشه هاى آن در درون شاخه فرو مى رود و آن را در برابر وزش بادها و طوفان ها حفظ مى كند و مسير آب و غذا براى برگ محسوب مى شود.

و تعبير به «مَحَطِّ الأَمْشَاجِ...» اشاره به اين است كه نطفه مرد از غدّه هايى كه در درون وجود او است به حركت در مى آيد و هنگامى كه به رحم مى ريزد با نطفه زن تركيب مى شود و در قرارگاه خود جهت پرورش و تبديل به يك انسان كامل قرار مى گيرد. خداوند تمام اين مسير و چگونگى تركيب و محل نزول آن را دقيقاً مى داند و نيز ممكن است «أَمْشَاج» اشاره به تركيب نطفه مرد از چند آب مختلف باشد كه در علم امروز ثابت شده است و هر يك از اين آبها به اندازه معيّن براى هدف خاصّى با ديگرى تركيب مى گردد و نطفه مرد را تشكيل مى دهد، سپس به سوى قرارگاه رحم حركت مى كند.

اگر انسان به تعداد ميوه هاى درختان و عدد وحوش بيابان و پشه ها و برگ هاى درختان و نطفه هاى مردان و زنان و جزئيّات آنها فكر كند - كه چه رقم شگفت انگيزى را تشكيل مى دهد - و توجّه داشته باشد كه خداوند از تمام اين جزئيّات باخبر است، آنگاه احساس مى كند كه در هر جا و در هر زمان و در همه حال، از اعمال و نيّات او به خوبى آگاه است.

سپس به سراغ بخش ديگرى از ريزه كارى هاى جهان آفرينش و حوادث حساب شده و موجودات مختلف آن مى رود و چنين مى افزايد: «خداوند از ابرهاى رقيقى كه (در آسمان) پيدا مى شود سپس به هم پيوسته، متراكم مى گردد و نيز از ريزش قطرات باران از ابرهاى متراكم و آنچه گردبادها با دامان خويش از روى زمين بر مى گيرند و بارانها با سيلاب خود آن را فرو مى نشانند و محو مى كنند و از فرو رفتن جانوران زمين در ميان تپّه هاى شن، (در همه جا و هر زمان و در هر حال) به خوبى آگاه است!». (وَ نَاشِئَةِ الْغُيُومِ وَ مُتَلاَحِمِهَا، وَ دُرُورِ قَطْرِ السَّحَابِ فِي مُتَرَاكِمِهَا، وَ مَا تَسْفِي،(24) الأَعَاصِيرُ(25) بِذُيُولِهَا، وَ تَعْفُو(26) الأَمْطَارُ بِسُيُولِهَا، وَ عَوْمِ(27) بَنَاتِ الأَرضِ فِي كُثْبَانِ(28) الرِّمَالِ).

آرى! او كه از تمام دقايق عالم هستى و از جزئيّات مخلوقات جاندار و بى جان در زمين و آسمان، در هر شرايط و در هر حالت، آگاه است; و از پيدايش و گسترش و جابه جايى و حركات آنها، دقيقاً باخبر است; چگونه ممكن است از اعماق نيّات من بى خبر باشد؟!

##### 1. «مَسارق» جمع «مَسرق» از مادّه «سرقت» در اينجا به معناى نگاه هاى مخفيانه خيانت آميز است.
2. «ايماض» از مادّه «ومض» (بر وزن رمز) به معناى درخشش كوتاه و مخفيانه است.
3. «جُفون» جمع «جفن» (بر وزن جفت) به معناى پلك چشم است.
4. «مصائخ» جمع «مصيخه» از مادّه «صوخ» (بر وزن صوت) به معناى شكاف است و در اينجا منظور شكاف گوش ها است كه انسان از طريق آن، صداها را مى شنود.

##### 5. سوره نحل، آيه 78.
6. «مَصائف» جمع «مصيف» به معناى اقامتگاه تابستانى است; (از مادّه «صيف» به معناى تابستان).
7. «مَشاتى» جمع «مَشْتى» به معناى اقامتگاه زمستانى است (از ماده «شتاء» به معناى زمستان).
8. «هوام» جمع «هامّه» به معناى حشرات گزنده خطرناك است و گاه به مطلق حشرات اطلاق مى شود.
9. «حنين» به معناى ناله است (از مادّه «حنان» به معناى نازك دلى گرفته شده است).
10. «مولهات» به معناى زنان غمگين است از مادّه «وله» (بر وزن فرح) به معناى خوشحالى يا اندوه شديدى است كه عقل انسان را مى ربايد.
11. «همس» (بر وزن لمس) به معناى صداى آهسته و پنهان است و گاه به صداى پاى برهنه اطلاق مى شود.

##### 12. «مُنفسح» به معناى جايگاه وسيع از مادّه «فسح» (بر وزن مسح) به معناى وسعت دادن گرفته شده است.
13. «ولائج» جمع «وليجه» به معناى لباس زيرين و محرم اسرار و امر پنهانى است (از مادّه «ولوج» به معناى داخل شدن پنهانى).
14. «غُلف» جمع «غلاف» كه معناى آن مشهور است.
15. «أكمام» جمع «كمّ» (بر وزن جنّ) به معناى برگهايى است كه شكوفه ها را مى پوشاند و بعيد نيست اضافه «غُلُف» به «أكمام» اضافه بيانيّه باشد.
16. «مُنقمع» به معناى محلّ اختفا است (از مادّه «انقماع» به معناى اختفا گرفته شده است).
17. «غيران» جمع «غار» كه معناى آن معروف است. البتّه عرب به غارهاى وسيع، كهف مى گويد.
18- «سُوق» جمع «ساقه» مانند ساقه درختان و گياهان است.
19. «ألحيه» جمع «لحاء» (بر وزن كتاب) به معناى پوست درختان است.
20. «مَغْرز» به معناى محلّ ريشه هاى هر چيزى است; (از مادّه «غرز» (بر وزن فرض) به معناى فرو كردن است، مانند فرو كردن سوزن در پارچه).
21. «أفنان» جمع «فنن» (بر وزن قلم) به معناى شاخه تازه و پر برگ درختان است.
22. «أمشاج» جمع «مشج» (بر وزن مشق، يا بر وزن سبب) به معناى شىء مخلوط است.
23- «مَسارب» جمع «مسرب» (بر وزن مركب) به معناى محلّ راه رفتن در سراشيبى يا ريزش آب و مانند آن است. (از مادّه «سرب» (بر وزن حرب) به معناى راه سراشيبى است).

##### 24. «تَسْفِى» از مادّه «سَفى» (بر وزن نفى) به معناى بادى است كه خاك و غبار زيادى بر مى انگيزد.
25. «أعاصير» جمع «إعصار» (بر وزن اجبار) به معناى گردباد است .
26. «تعفو» از مادّه «عفو» به معناى محو كردن است و هنگامى كه اين واژه در مورد گناهان به كار مى رود به معناى محو گناهان است و تندرستى را از اين نظر عافيت مى گويند كه بيمارى را محو مى كند.
27. «عَوم» (بر وزن قوم) به معناى شنا كردن و فرو رفتن است.
28. «كُثبان» جمع «كثيب» به معناى تلّ و تپه است (از ماده «كثب» (بر وزن كسب) به معناى جمع كردن است).

▲نكته

▲تنوّع عجيب موجودات!

با اينكه در اين بخش از خطبه، سخن از علم وسيع خداوند به همه اشياء و تمامى موجودات است، ولى در ضمن اشاره به نكته مهمّ ديگرى نيز شده است و آن تنوّع عجيب موجودات مى باشد، از مسايل فكرى و ذهنى انسان گرفته، تا اجزاى مختلف چشم و گوش، و موجودات كوچك و بزرگ عالم; مورچگان و خانه هاى تابستانى آنها، حشرات و لانه هاى زمستانى آنها، شكوفه هاى درختان، پرورش ميوه ها، برگها و گل برگها، وحوش بيابان كه در غارها و درّه ها زندگى مى كنند، پشه هايى كه در لابه لاى ساقه ها و پوست درختان لانه مى گزينند، چگونگى تشكيل نطفه آدمى از تركيب نطفه هاى مرد و زن، پيدايش ابرها و تراكم آنها، و فرو ريختن دانه هاى باران از درون آن، وزش بادها و طوفانها و گردبادها، جارى شدن سيل ها از كوهسارها، و فرو رفتن حشرات ميان تپّه هاى شن و امثال آن، كه در بخش آينده خواهد آمد; خلاصه امورى كه هر يك نشانه تازه اى از علم و قدرت و خلاقيّت خداست و هر قدر انسان در آنهابيشتر بينديشد به عظمت و علم او، آشناتر مى شود و با گوش هوش، زمزمه تسبيح و حمد اين موجودات را مى شنود و غُلغله آنها را كه در سراسر جهان طنين انداز است احساس مى كند; چيزى كه نامحرمان قدرت درك آن را ندارند و تنها براى كسانى كه از جمادى به سوى جانِ جان رفته اند آشكار است. آرى:

از جمادى سوى جانِ جان شويد غُلغُل تسبيح عالم بشنويد

فاش تسبيح جمادات آيدت وسوسه تأويلها بزدايدت

▲بخش بيست و سوم

وَ مُسْتَقَرِّ ذَوَاتِ الأَجْنِحَةِ بِذُرَا شَنَاخِيبِ الْجِبَالِ، وَ تَغْزِيدِ ذَوَاتِ الْمَنْطِقِ فِي دَيَاجِيرِ الأَوْكَارِ، وَ مَا أَوْعَبَتْهُ الأَصْدَافُ، و حَضَنَتْ عَلَيْهِ أَمْوَاجُ الْبِحَارِ، وَ مَا غَشِيَتْهُ سُدْفَةُ لَيْل، أَوْ ذَرَّ عَلَيْهِ شَارِقُ نَهَار، وَ مَا اعْتَقَبَتْ عَلَيْهِ أَطْبَاقُ الدَّيَاجِيرِ، وَ سُبُحَاتُ النُّورِ; وَأَثَرِ كُلِّ خَطْوَة، وَ حِسِّ كُلِّ حَرَكَة، وَ رَجْعِ كُلِّ كَلِمَة، وَ تَحْرِيكِ كُلِّ شَفَة، وَ مُسْتَقَرِّ كُلِّ نَسَمَة، وَ مِثْقَالِ كُلِّ ذَرَّةِ، وَ هَمَاهِمِ كُلِّ نَفْس هَامَّة، وَ مَا عَلَيْهَا مِنْ ثَمَرِ شَجَرَة، أَوْ ساقِطِ وَرَقَة; أَوْ قَرَارَةِ نُطْفَة، أَوْ نُقَاعَةِ دَم وَ مُضْغَة، أَوْ نَاشِئَةِ خَلْق وَ سُلاَلَة; لَمْ يَلْحَقْهُ فِي ذلِكَ كُلْفَةٌ، وَ لاَ اعْتَرَضَتْهُ فِي حِفْظِ مَا ابْتَدَعَ مِنْ خَلْقِهِ عَارِضَةٌ، وَ لاَ اعْتَوَرَتْهُ فِي تَنْفِيذِ الأُمُورِ وَ تَدَابِيرِ الْمَخلُوقِينَ مَلاَلَةٌ وَ لاَ فَتْرَةٌ، بَلْ نَفَذَهُمْ عِلْمُهُ، وَ أَحْصَاهُمْ عَدَدُهُ، وَ وَسِعَهُمْ عَدْلُهُ، وَ غَمَرَهُمْ فَضْلُهُ، مَعَ تَقْصِيرِهِمْ عَنْ كُنْهِ مَا هُوَ أَهْلُهُ.

### ترجمه

خداوند، از جايگاه پرندگان در قلّه بلند كوهها، و از نغمه مرغان خواننده در آشيانه هاى تاريك، باخبر است. همچنين از لؤلؤهايى كه در دل صدف ها پنهان شده و امواج دريا آنها را در دامن خويش پرورش داده است، و آنچه تاريكى شب آن را فرا گرفته، يا خورشيد به آن نور افشانده، و آنچه ظلمت ها و امواج نور يكى بعد از ديگرى آن را در بر مى گيرد، و اثر هر گام و احساسِ هرگونه حركت و آهنگ هر سخن، و جنبش هر لب، و جايگاه هر انسان، و وزن هر مورچه، و ناله هر صاحب اندوه، و ميوه هايى كه بر شاخسار درختان قرار گرفته، و برگ هايى كه روى زمين ريخته، و قرارگاه هر نطفه ها، يا جمع شدن خون، و مضغه يا پرورش يافتن انسان و ساير مخلوقات (آرى!) از همه اينها به خوبى آگاه است، وهيچ گونه مشقّتى براى او در اين علم و آگاهى وجود ندارد. بلكه در حفظ و نگهدارى آنچه از مخلوقات ابداع كرده، نيز مشكلى براى او رخ نداده، و در تنفيذ امور و تدبير موجودات نيز ملالت و فتورى بر او عارض نشده است. بلكه علمش در همه آنها نافذ و احصاى او همه را شامل شده، و عدالتش همه را در برگرفته است و با اينكه آنها در آنچه شايسته مقام اوست تقصير دارند، فضل و رحمتش شامل حال همه آنهاست!.

▲شرح و تفسير

▲گستردگى علم الهى

امام(عليه السلام) در اين بخش همچنان بحثهاى گسترده سابق را پيرامون علم خداوند به تمام جزئيّات عالم هستى ادامه مى دهد و با تعبيراتى بسيار جذّاب و الفاظى شيرين و گويا پرده از علم خداوند به تمام ريزه كارى هاى اين عالم بر مى دارد و چنان با موشكافى اين بحث را دنبال مى كند كه در هيچ سخنى مانند آن ديده نشده است و با مطالعه آن، انسان به يقين باور مى كند كه اين گفتار كسى است كه با جهان ماوراى طبيعت ارتباط دارد و علم و دانش او از سرچشمه علم الهى مى جوشد.

نخست به سراغ پرندگان آسمان مى رود مى فرمايد: «خداوند از جايگاه بالداران در قلّه بلند كوهها و از نغمه مرغان خواننده در آشيانه هاى تاريك باخبر است». (وَ مُسْتَقَرِّ ذَوَاتِ الأَجْنِحَةِ بِذُرَا(1) شَنَاخِيبِ(2) الْجِبَالِ، وَ تَغْرِيدِ(3) ذَوَاتِ الْمَنْطِقِ فِي دَيَاجِيرِ(4)الأَوْكَارِ(5)).

مى دانيم هر يك از پرندگان لانه اى مخصوص و متناسب با خويش مى سازد كه با هم بسيار متفاوتند و نيز مى دانيم نغمه هاى مرغان انواع و اقسامى دارد كه هر كدام بيانگر مطلبى است; آرى خداوند از تمام جزئيات آنها آگاهى دارد.

سپس به اعماق درياها گام مى نهد و از صدف ها و لؤلؤها و امواج سخن مى گويد; مى فرمايد: «خداوند از لؤلؤهايى كه در دل صدف ها پنهان است، و امواج دريا آنها را در دامن خويش پرورش داده، آگاهى دارد». (وَ مَا أَوْعَبَتْهُ(6) الأَصْدَافُ، و حَضَنَتْ عَلَيْهِ أَمْوَاجُ الْبِحَارِ).

آنگاه به نظام نور و ظلمت در جهان آفرينش و زندگى انسان ها پرداخته، مى افزايد: «خدا از آنچه تاريكى شب آن را فرا گرفته و يا خورشيد به آن نورافشانده و آنچه ظلمت ها و امواج نور، يكى بعد از ديگرى آن را در بر مى گيرد، باخبر است». (وَ مَا غَشِيَتْهُ سُدْفَةُ(7) لَيْل أَوْ ذَرَّ(8) عَلَيْهِ شَارِقُ نَهَار، وَ مَا أعْتَقَبَتْ عَلَيْهِ أَطْبَاقُ الدَّيَاجِيرِ، وَ سُبُحَاتُ(9) النُّورِ).

و از آنجا به سراغ حركات مختلف انسان مىورد و مى افزايد: «او از اثر هر گام، و احساسِ هرگونه حركت، و آهنگ هر سخن، و جنبش هر لب، و جايگاه هر انسانى آگاه است». (وَأَثَرِ كُلِّ خَطْوَة، وَ حِسِّ كُلِّ حَرَكَة، وَ رَجْعِ كُلِّ كَلِمَة، وَ تَحْرِيكِ كُلِّ شَفَة، وَ مُسْتَقَرِّ كُلِّ نَسَمَة).

سپس به سراغ كوچكترين ذرّات و مخفى ترين صداها مى رود; مى فرمايد: «از وزن هر مورچه، و ناله هر صاحب اندوه و غمى اطلاع دارد». (وَ مِثْقَالِ كُلِّ ذَرَّةِ، وَ هَمَاهِمِ(10)كُلِّ نَفْس هَامَّة(11)).

و از آنجا توجّه خود را به درختان و ميوه ها و انسان ها و نطفه ها كه شباهت زيادى با هم دارند، معطوف مى دارد و مى فرمايد: «او آنچه از ميوه ها بر شاخه هاى درختان قرار گرفته و برگ هايى كه روى زمين ريخته مى شود، و قرارگاه نطفه، يا جمع شدن خون و مضغه ها يا پرورش يافتن انسان و ساير مخلوقات و مبدء آفرينش آنها، آرى! از همه اينها و تمام جزئيّات آن و اسرار درون و برون آنها، به خوبى آگاه است». (وَ مَا عَلَيْهَا مِنْ ثَمَرِ شَجَرَة، أَوْ ساقِطِ وَرَقَة، أَوْ قَرَارِةِ نُطْفَة، أَوْ نُقَاعَةِ(12) دَم وَ مُضْغَة، أَوْ نَاشِئَةِ خَلْق وَ سُلاَلَة).

در قسمت پايانى اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به نكته مهمّى اشاره مى فرمايد و آن اينكه ممكن است با توجّه به گستردگى فوق العاده امورى كه امام(عليه السلام) در اين خطبه به آن اشاره فرموده، كه تمام ذرّات زمين و آسمان و موجودات جاندار و بى جان، همه و همه را شامل مى شود، به گونه اى كه هيچ كس با هيچ وسيله اى نمى تواند آن را در حساب آورد و بر آن احاطه پيدا كند; آرى با اين گستردگى، ممكن است اين سؤال پيش آيد كه آيا علم خداوند به اين امور مشكلى براى ذات پاكش ايجاد نمى كند؟ زيرا انسانها براى احاطه به بخش بسيار بسيار كوچكى از حوادث و اسرار اين جهان، گرفتار مشقّت و دردسر مى شوند.

ولى امام(عليه السلام) با صراحت مى فرمايد: «هيچ گونه مشقّتى براى خداوند در اين زمينه وجود ندارد (نه تنها در علم و آگاهى بر آنها، بلكه) در حفظ و نگهدارى آنچه از مخلوقات ابداع كرده، مشكلى براى او رخ نداده; (اضافه بر اين) در تنفيذ امور و تدبير موجودات نيز، ملالت و فتورى بر او عارض نشده است». (لَمْ يَلْحَقْهُ فِي ذلِكَ كُلْفَةٌ، وَ لاَ اعْتَرَضَتْهُ فِي حِفْظِ مَا ابْتَدَعَ مِنْ خَلْقِهِ عَارِضَةٌ، وَ لاَ اعْتَوَرَتْهُ(13) فِي تَنْفِيذِ الأُمُورِ وَ تَدَابِيرِ الْمَخلُوقِينَ مَلاَلَةٌ وَ لاَ فَتْرَةٌ).

«بلكه علمش در آنها نفوذ يافته و شمارش او همه را شامل شده، و عدالتش همه را در بر گرفته است، و با اينكه آنها در آنچه شايسته مقام اوست تقصير و كوتاهى دارند فضل و رحمتش شامل حال همه آنهاست». (بَلْ نَفَذَهُمْ عِلْمُهُ، وَ أَحْصَاهُمْ عَدَدُهُ، وَ وَسِعَهُمْ عَدْلُهُ، وَ غَمَرَهُمْ فَضْلُهُ، مَعَ تَقْصِيرِهِمْ عَنْ كُنْهِ مَا هُوَ أَهْلُهُ).

امام(عليه السلام) در جمله هاى پر معناى بالا، بر چند نكته تأكيد مى كند; نخست اين كه: احاطه علمى خداوند به تمام جزئيّات عالَم هستى هيچ مشكلى براى او ندارد; (چرا كه علم خداوند، علم حضورى است نه علم حصولى، آن گونه كه شرحش در نكات خواهد آمد).

ديگر اين كه: علاوه بر احاطه علمى، حافظ تمام آنها است كه چيزى برتر از علم است; اين حفظ و نگهدارى نيز مشكلى براى آن ذات مقدّس ايجاد نمى كند; (چرا كه همه وابسته به وجود او هستند).

و ديگر اين كه: علاوه بر آگاهى و نگهدارى، مدير و مدبّر آنها است و در مسير كمال، آنها را رهبرى و راهنمايى مى كند; اين نيز، فتور و ملالتى براى آن ذات پاك ندارد و بى آن كه در انتظار معرفت و شكر خلايق باشد، فضل او همه را شامل شده و عدل او همه را فرا گرفته است.

آرى علمش بى پايان، قدرتش بى انتها و فضلش نامحدود است و از او جز اين انتظار نمى رود.

##### 1. «ذُرا» جمع «ذروه» (بر وزن هفده) به معناى مكان مرتفع و بالاى هر چيزى است و به كوهان شتر نيز «ذروه» گفته مى شود.
2. «شَناخيب» جمع «شنخوب» (بر وزن بهلول) به معناى قلّه كوه يا بلندى هر چيزى است.
3. «تعزيد» به معناى آواز خواندن پرندگان است.
4- «دياجير» جمع «ديجور» به معناى تاريكى است.
5. «اوكار» جمع «وكر» (بر وزن مكر) به معناى لانه و آشيانه است.
6. «أوعبت» از مادّه «وَعب» (بر وزن صعب) به معناى گردآورى كردن است.
7. «سُدفه» در اينجا به معناى ظلمت است.
8. «ذرَّ» به معناى پاشيدن است و به معناى نورافشانى طلوع آفتاب نيز مى آيد.
9. «سُبُحات» جمع «سُبحه» (بر وزن لقمه) به معناى شعاع نور است و «سُبُحَاتُ النُّورِ» در جمله بالا به معناى اشعّه نور آمده است.
10- «هَماهم» جمع «هَمْهَمه» به معناى رفت و آمد صدا درگلو و سينه است و به معناى ناله آهسته برخاسته از اندوه نيز آمده است.
11. «هامة» به گفته بعضى از مفسّران نهج البلاغه كسى است كه داراى همّت بلند است و گاه به معناى اشخاص غمگين (از مادّه «هم» به معناى غم) آمده است و در جمله بالا مناسب همين است.
12. «نُقاعه» از مادّه «نَقْع» (بر وزن نفع) به معناى جمع شدن آب و مانند آن در جايى است و «نُقَاعَةِ دَم» به معناى حفره اى است كه خون در آن جمع مى شود و در اينجا اشاره به رحم مادر است و بعضى گفته اند: در اينجا به معناى «علقه» است.
13. «اعتورت» از مادّه «إعتوار» به معناى دست به دست كردن و عارض شدن است و در اينجا مناسب، معناى دوم است.

▲نكته ها

▲1- وسعت عجيب علم او!

بياناتى كه مولا اميرمؤمنان على(عليه السلام) در اين بخش از خطبه درباره وسعت علم پروردگار فرموده و جزئيّات عجيبى را مورد دقّت قرار داده، انسان را به ياد آيه شريفه سوره «لقمان» مى اندازد كه مى فرمايد: «وَ لَوْ أَنَّ مَا فِي الأَرْضِ مِنْ شَجَرَة أَقْلاَمٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُر مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللهِ إِنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ; اگر تمام درختان روى زمين (براى نوشتن كلمات خدا) قلم شوند و دريا براى آن مركّب گردد و هفت دريا به آن افزوده شود تا كلمات الهى (معلومات خدا) را بنويسند (قلم ها و درياها تمام مى شوند، ولى) كلمات خداوند تمام نمى شود; چرا كه خدا قادر و حكيم است»(1)

اگر به اين نكته توجّه كنيم كه آنچه را مولا اميرمؤمنان(عليه السلام) بيان فرموده، غالباً مربوط به كره زمين و مخلوقات آن است; حال آنكه در اين فضاى عظيم آسمان ها، ممكن است ميليونها، يا ميلياردها كرات آسمانى با عجايب و شگفتيهاى زيادى باشد كه خداوند به تمام جزئيّات آنها آگاهى دارد و نيز اگر به اين نكته توجه كنيم كه اين جهان، ميلياردها سال قبل از ما بوده و معلوم نيست تا كى ادامه خواهد يافت; اگر حوادثى را كه در اين زمان فوق العاده طولانى روى مى دهد، بر آنچه گفته شد بيافزاييم سر از اعداد و ارقامى در مى آورد كه هيچ كس قادر به بيان آن نيست و جز خدا آن را نمى داند.

ولى نبايد فراموش كرد كه هدف امام(عليه السلام) از بيان اين حقايق و دقايق، از يك سو، افزايش معرفة الله در شنوندگان است و از سوى ديگر، تربيت نفوس انسانى به خاطر حضور در محضر خداوند در همه حال و آگاهى او از جزئيّاتِ اعمال و نيّات انسان مى باشد.

شاهد اين سخن همان جمله هاى پرمعنايى است كه امام(عليه السلام) در خطبه 198 بيان فرمود: «يَعْلَمُ عَجِيجَ الْوُحُوشِ فِي الْقَلَوَاتِ، وَ مَعَاصِيَ الْعِبَادِ فِي الْخَلَوَاتِ، وَ اخْتِلاَفَ النِّينَانِ فِي الْبِحَارِ الْغَامِرَاتِ، وَ تَلاَطُمَ الْمَاءِ بِالرِّيَاحِ الْعَاصِفَاتِ; خداوند ناله و فرياد حيوانات وحشى را در بيابانها، و گناه و معاصى بندگان را در خلوتگاهها، و آمد و شد ماهيان را در اقيانوس هاى ژرف، و تلاطم امواج آب بر اثر وزش تند بادها را مى داند».

##### 1. سوره لقمان، آيه 27.

▲2- علم خداوند به تمام جزئيّات

جمعى از فلاسفه پيشين اعتقاد داشتند كه خداوند نمى تواند عالم به جزئيّات و ريزه كارى هاى اين عالم باشد; او فقط يك علم كلى و جامع دارد. آنها مى گفتند: جزئيّاتِ متعدّد و متكثّرند و موجودات متعدّد در ذات پاك او - كه از جميع جهات واحد است - راه ندارد.

اين سخن يك اشتباه بزرگ است و از اينجا ناشى شده كه علم خدا را - به اصطلاح - «علم حصولى» مى دانستند و چنين مى پنداشتند كه عكس و صورت هاى موجودات خارجيّه به ذات پاك او منتقل مى شود; در حالى كه همه ما امروز مى دانيم كه علم خداوند به موجودات از طريقِ انتقال عكس و صورت ذهنى آنها
- مانند انسانها - نيست; بلكه علم او «علم حضورى» است. يعنى همه جا حاضر است و همه موجودات، نزد او حضور دارند و او به همه آنها احاطه دارد، بى آنكه احتياج به عكس و نقشى باشد; درست شبيه حضور صورت هاى ذهنى انسان در برابر روح او; زيرا صورتهاى ذهنى، ذاتاً در روح انسان ها حاضرند نه عكس و نقش آنها; و احاطه انسان بر آنها نوعى احاطه حضورى است.

تأكيد امام(عليه السلام) در اين خطبه بر علم خداوند به تمام جزئيّات هستى، خط بطلان بر اعتقاد بعضى از فلاسفه، در زمينه نفى خدا به جزئيّات، مى كشد و نشان مى دهد كه او بر همه چيز، اعم از كلّى و جزيى و حتّى كوچكترين جزئيّات، احاطه دارد.

▲3- سخن جالبى از ابن ابى الحديد، در شرح اين خطبه

هنگامى كه اين عالم مشهور در «شرح نهج البلاغه» خود به اين بخش از خطبه مى رسد - كه درباره وسعت علم بى پايان خدا به زيباترين بيانى سخن مى گويد - در شگفتى عميقى فرو مى رود و مى گويد: «اگر «نضر بن كنانه» (جدّ اعلاى عرب) اين كلمات فصيح و بليغ را مى شنيد درباره گوينده آن همان مى گفت كه «ابن جُريح» در مورد يكى از فصحاى بزرگ عرب «اسماعيل بن بلبل» گفت كه خلاصه اش چنين است: بعضى گفتند اسماعيل از شيبان است، من به آنان گفتم چنين نيست، به جانم سوگند! قبيله شيبان از اوست.»

اشاره به اينكه آن قبيله هر افتخارى دارند، از او نشأت مى گيرد، و چه بسيارند پدرانى كه از فرزندان شريف خود، كسب مقام و برترى مى كنند، همانگونه كه طايفه «عدنان» از رسول الله(صلى الله عليه وآله) كسب شرف كرد.

سپس مى افزايد: «نه تنها قبيله «عدنان» و «قحطان» به وجود على(عليه السلام) مباهات مى كند بلكه چشم «ابراهيم خليل(عليه السلام)» نيز به وجود او روشن مى شود و مى گويد: او پايه هاى توحيدى را كه من نهادم مستحكم ساخت و خداوند از دودمان من فرزندى آفريد كه علم توحيد را گسترش بى نظيرى داد; بلكه اگر اين سخن (بخش هايى از خطبه كه مربوط به علم خداوند است) را «ارسطاطاليس» كه عقيده به نفى علم خدا به جزئيّات داشت، مى شنيد، قلبش لرزان مى شد و مو بر بدنش راست مى گشت و فكرش در اضطراب فرو مى رفت، و من كلامى را شبيه اين كلام نمى بينم، مگر سخن خداوند، كه كلام على(عليه السلام) هم از كلام خدا سرچشمه گرفته و شعله اى از آن آتش فروزان است و شرح و تفسيرى از آيات خداوند است».(1)

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 23 (با كمى تلخيص).

▲بخش بيست و چهارم

الَّلهُمَّ أَنْتَ أَهْلُ الْوَصْفِ الْجَمِيلِ، والتَّعْدَادِ الْكَثِيرِ، إِنْ تُؤَمَّلْ فَخَيْرُ مَأْمُول، وَ إِنْ تُرْجَ فَخَيْرُ مَرْجُوٍّ. الَّلهُمَّ وَ قَدْ بَسَطْتَ لي فِيمَا لاَ أَمْدَحُ بِهِ غَيْرَكَ، وَ لاَ أُثْنِي بِهِ عَلَى أَحد سِوَاكَ، وَلاَ أُوَجِّهُهُ إِلَى مَعَادِنِ الْخَيْبَةِ وَ مَوَاضِعِ الرِّيبَةِ، وَ عَدَلْتَ بِلِسَاني عَنْ مَدَائِحِ الآدمِيِّينَ; وَ الثَّنَاءِ عَلَى الْمَرْبُوبِينَ الْمَخْلُوقِينَ. الَّلهُمَّ وَ لِكُلِّ مُثْن عَلَى مَنْ أَثْنَى عَلَيْهِ مُثُوبَةٌ مِنْ جَزَاء، أَوْ عَارِفَةٌ مِنْ عَطَاء; وَ قَدْ رَجَوْتُكَ دَلِيلا عَلَى ذَخَائِرِ الرَّحْمَةِ وَ كُنُوزِ الْمَغْفِرَةِ. الَّلهُمَّ وَ هذَا مَقَامُ مَنْ أَفْرَدَكَ بِالتَّوْحِيدِ الَّذِي هُوَ لَكَ، وَ لَمْ يَرَمُستَحِقّاً لِهذِهِ المَحَامِدِ وَ الْمَمادِحِ غَيْرَكَ; وَ بِي فَاقَةٌ إِلَيكَ لاَ يَجْبُرُ مَسْكَنَتَهَا إلاَّ فَضْلُكَ، وَ لاَ يَنْعَشُ مِنْ خَلَّتِهَا إِلاَّ مَنُّكَ وَجُودُكَ، فَهَبْ لَنَا فِي الْمَقَامِ رِضَاكَ، وَ أَغْنِنَا عَنْ مَدِّ الأَيْدِي إِلَى سِوَاكَ; «إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيء قَدِيرٌ!».

### ترجمه

خداوندا! تو دارى اوصاف جمال و صفات كمال فراوان هستى; اگر به تو آرزومنديم به خاطر آن است كه تو بهترين آروزى مايى. و اگر به تو اميدواريم تو بهترين اميد ما هستى; بارالها! تو به من توان دادى كه به مدحى بپردازم كه غير تو را با آن مدح نمى گويم، و به ثنايى روى آورم كه بر غير تو نمى خوانم; و روى سخنم را به كسانى كه كانون نوميدى و شك و ترديد هستند، متوجّه نمى سازم، تو زبانم را (در پرتو معرفتت) از مدح و ستايش انسان ها و ثناخوانى مخلوقات بازداشتى.

خداوندا! هر ثناخوانى; از سوى كسى كه ثنايش را مى گويد، پاداش و عطايى دارد (به همين دليل) من اميدوارم كه مرا به سوى ذخاير رحمت و گنج هاى مغفرت رهنمون گردى، خداوندا! اين وضع كسى است كه تو را در توحيد خاصّ خودت يكتا شمرده، و غير تو را لايق اين ستايش ها، و ثناها نمى داند. (خداوندا!) من به تو نياز دارم. نيازى كه جز فضل تو نمى تواند آن را برطرف سازد; و پريشانم، پريشانى و فقرى كه جز بخشش تو نمى تواند آن را برطرف سازد. حال كه چنين است، رضاى خود را در اين موقعيّت به ما عطا كن و دست نياز ما را از دامن غير خود كوتاه گردان «كه تو بر هر چيز توانايى».

▲شرح و تفسير

▲تو اميد منى، تو پناه منى!

فراموش نكرده ايم كه امام(عليه السلام) اين خطبه بسيار جامع و مفصّل را در پاسخ كسى بيان فرمود كه تقاضاى بحثى درباره صفات خدا نموده بود و امام(عليه السلام) نخست با دقيق ترين و ظريف ترين عبارات، صفات خداوند را اعم از صفات جمال وكمال، شرح مى دهد، سپس به سراغ صفات فعل او مى رود، از آفرينش فرشتگان و زمين و آسمان و آنگاه خلقت انسان و انواع نعمت هايى كه به او بخشيده و سرانجام از علم خداوند به همه جزئيّات و كليّات جهان هستى، سخن مى گويد.

سپس در اين بخش از خطبه كه بخش پايانى آن است، رو به درگاه خدا مى آورد و با دعاى پر معنايى كه بحث هاى اين خطبه را تكميل مى كند آن را پايان مى دهد.

در اين بخش، نخست خداوند را به بهترين صفات توصيف مى كند; توصيفى كه براى غير او جايز نيست و نشانه اى از توحيد در مقام دعا است مى فرمايد:

«خداوندا! تو داراى اوصاف جمال و صفات كمالِ فراوان هستى». (الَّلهُمَّ أَنْتَ أَهْلُ الْوَصْفِ الْجَمِيلِ، والتَّعْدَادِ(1) الْكَثِيرِ).

آرى تمام صفات نيك در ذات پاكت جمع است، «تو كريمى، تو رحيمى، تو نماينده فضلى، تو سزاوار ثنايى». و به همين دليل: «اگر به تو آرزومنديم به خاطر آن است كه تو بهترين آرزوى مايى و اگر به تو اميدواريم تو بهترين مايه اميد و رجايى» (إِنْ تُؤَمَّلْ فَخَيْرُ مَأْمُول، وَ إِنْ تُرْجَ فَخَيْرُ مَرْجُوٍّ).

سپس مى افزايد: «بار الها! تو به من، توان دادى كه به مدحى بپردازم كه غير تو را با آن، مدح نمى گويم و به ثنايى روى آورم كه بر غير تو نمى خوانم و روى سخنم را به كسانى كه كانون نوميدى و محلّ ترديد هستند، متوجه نمى سازم; (آرى) تو زبانم را از مدح و ستايش انسان ها و ثناخوانى مخلوقات (در پرتو معرفت و ايمان به ذات پاكت) باز داشته اى». (الَّلهُمَّ وَ قَدْ بَسَطْتَ لي فِيمَا لاَ أَمْدَحُ بِهِ غَيْرَكَ، وَ لاَ أُثْنِي بِهِ عَلَى أَحد سِوَاكَ وَلاَ أُوَجَّهُهُ إِلَى مَعَادِنِ الْخَيْبَةِ وَ مَوَاضِعِ الرِّيبَةِ، وَ عَدَلْتَ بِلِسَاني عَنْ مَدَائِحِ الآدمِيِّينَ; وَ الثَّنَاءِ عَلَى الْمَرْبُوبِينَ الْمَخْلُوقِينَ).

جالب اينكه امام(عليه السلام) مدح و ستايش پروردگار را با شكر مى آميزد و از اينكه خداوند، توفيق عنايت كرده كه زبانش به مدح و ثناى انسانها و مخلوقات - در برابر خالق - به گردش در نيايد، اظهار مسرّت مى كند و چه كارى از اين بهتر كه انسان چشم بر عالم اسباب ببندد و در ماوراى آن تنها ذات «مسبّب الأسباب» را ببيند و تمام حمد و ثناى خود را به پيشگاه او نثار كند.

سپس در يك نتيجه گيرى زيبا و دلنشين به پيشگاه خدا چنين عرضه مى دارد: «خداوندا! هر ثناخوانى از سوى كسى كه ثنايش را مى گويد پاداش و عطايى دارد و من اميدوارم كه مرا به سوى ذخاير رحمت و گنج هاى مغفرت، رهنمون كردى».

(الَّلهُمَّ وَ لِكُلِّ مُثْن عَلَى مَنْ أَثْنَى عَلَيْهِ مُثُوبَةٌ مِنْ جَزَاء أَوْ عَارِفَةٌ مِنْ عَطَاء; وَ قَدْ رَجَوْتُكَ دَلِيلا عَلَى ذَخَائِرِ الرَّحْمَةِ وَ كُنُوزِ الْمَغْفِرَةِ).

اين تعبير ممكن است به معناى تقاضاى رحمت عظيم و مغفرت گسترده خدا باشد، يا به معناى تقاضاى استعداد و توفيق كسب شايستگى ها براى وصول به آنها بوده باشد.

فرق ميان «جزاء» و «عارفه» ممكن است اين باشد كه «جزاء» به عنوان پاداش عمل است و «عارفه» به معناى فضل و رحمت الهى - اضافه بر پاداش - است و از آنجا كه خداوند به فضل و عطا معروف است، تعبير به «عارفه» شده است. (در واقع «عارفه» در اينجا به معناى معروف است).

سپس مى افزايد: «خداوندا! اين وضع كسى است كه تو را در توحيد خاصِّ خودت، يكتا شمرده و غير تو را مستحقّ اين ستايش ها و مدح ها نمى داند. (خداوندا!) من به تو نياز دارم، نيازى كه جز فضل تو نمى تواند آن را برطرف سازد و پريشانم، پريشانى و فقرى كه جز بخشش، و جود تو نمى تواند آن را برطرف سازد». (الَّلهُمَّ وَ هذَا مَقَامُ مَنْ أَفْرَدَكَ بِالتَّوْحِيدِ الَّذِي هُوَ لَكَ، وَ لَمْ يَرَمُستَحِقّاً لِهذِهِ المَحَامِدِ وَ الْمَمادِحِ غَيْرَكَ; وَ بِي فَاقَةٌ إِلَيكَ لاَ يَجْبُرُ مَسْكَنَتَهَا إلاَّ فَضْلُكَ، وَ لاَ يَنْعَشُ(2) مِنْ خَلَّتِهَا(3) إِلاَّ مَنُّكَ وَجُودُكَ).

در واقع امام(عليه السلام) مى خواهد اين حقيقت را بازگو كند كه من تنها ثناى تو مى گويم و تنها به تو اميد بسته ام و حلاّل مشكلات من تنها تويى! كه اين همان حقيقت توحيد صفات و توحيد افعالى است.

سرانجام با دو دعاى بسيار جامع و پر معنا، اين خطبه عظيم و بى نظير را پايان مى بخشد; عرضه مى دارد: «حال كه چنين است رضاى خود را در اين موقعيت به ما عطا كن و دست نياز ما را از دامان غير خود كوتاه گردان! «كه تو بر هر چيز توانايى». (فَهَبْ لَنَا فِي هذَا الْمَقَامِ رِضَاكَ، وَ أَغْنِنَا عَنْ مَدِّ الأَيْدِي إِلَى سِوَاكَ; «إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيء قَدِيرٌ).

چقدر جالب است بزرگ مردى كه در ميدان فصاحت و بلاغت و بيانِ دقيق ترين نكته هاى توحيد و شرح معارف الهيّه، اين گونه مى درخشد و داد سخن مى دهد; در پايان، بى آنكه گرد و غبار خود بزرگ بينى بر دامانش بنشيند، با نهايت تواضع و فروتنى دست به درگاه خدا بر مى دارد و با تمام وجود خويش، رضاى او را مى طلبد و غير او را به فراموشى مى سپرد.

##### 1. «تَعداد» (به فتح تاء) به گفته ارباب لغت معناى مصدرى دارد; و به معناى شمارش چيزى است. (بعضى آن را مصدر ثلاثى مجرّد مى دانند و بعضى مصدر باب تفعيل، كه نخست تعديد بوده و ياى آن تبديل به الف شده است) و تلفّظ «تعداد» (به كسر تاء) بسيار كم است.

##### 2. «يَنعش» از مادّه «نعش» در اصل به معناى بلند كردن و رهايى بخشيدن است (و جسد بى جان آدمى را از اين جهت نعش مى گويند كه بلند مى كنند و به محلّ مناسبى منتقل مى سازند).
3. «خلّه» به معناى احتياج و فقر است و به معناى لاغرى هم آمده است.

▲نكته

▲اعجاز بيان!

همان گونه كه قرآن مجيد بزرگترين معجزه جاويدان پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) است، بعضى از خطبه هاى نهج البلاغه به راستى در حدّ اعجاز است! يعنى تنها از امام معصومى ممكن است صادر شود و انسان هاى ديگر قدرت مقابله با آن را ندارند. از جمله همين خطبه «اشباح» است كه اكنون در پايان شرح و تفسير خطبه، مى توانيم با آگاهى بيشترى از آن سخن بگوييم.

از نظر فصاحت و بلاغت، تعبيرات به قدرى شيرين و در عين ايجاز، گويا و در عين گويايى، عميق و در عين عمق، روح پرور است كه قلب و جان انسان را لبريز از نور و معنويّتِ آميخته با شَعَف و شادى مى كند و گويى با خود به پرواز در مى آورد و در ملكوت اعلى جاى مى دهد.

از نظر احاطه ادبى بر لغات عرب، آنقدر عجيب است كه هيچكس - هرچند ساليان دراز با لغات و فرهنگ نامه هاى عرب سروكار داشته باشد - نمى تواند بدون مراجعه به منابع اصلى لغت، به مفاهيم آن كاملا آگاهى يابد.

از نظر محتوا، آنچنان ژرف و عميق است كه انسان تصوّر نمى كند درباره صفات خدا و معارف الهيّه سخنى بالاتر از آن پيدا شود. اينجاست كه انسان به ياد كلمات مولا(عليه السلام) در خطبه «شقشقيّه» (خطبه 3) مى افتد كه فرمود: «يَنْحَدِرُ عَنِّي السَّيْلُ، وَ لاَيَرْقَى إِلَىَّ الطَّيْرُ; چشمه هاى (علم و دانش) از دامان كوهسار وجودم، جارى است و مرغان (دور پرواز انديشه ها) به افكار بلند من راه نتوانند يافت».

از نظر آثار تربيتى، هنگامى كه نعمت هاى خدا را با تمام ريزه كارى هايش توصيف مى كند، چنان حسّ شكر گزارى را در انسان زنده مى نمايد، كه خود را در پيشگاه بخشنده اين نعمت ها به خاطر قصور در شكر گزارى شرمنده مى بيند و هنگامى كه از علم بى پايان خدا و حضور پروردگار در تمام صحنه هستى سخن مى گويد، انسان به خوبى احساس مى كند كه معناى اين جمله «عالم محضر خداست و در محضر عصيان نكنيد» يعنى چه!

دعاهاى عرفانى پايان خطبه، و تواضع و فروتنى فوق العاده امام(عليه السلام) بعد از بيان آن همه نكات علمى و عرفانى و تربيتى، يك درس مهم براى هر انسان بيدارى است كه هرگز گرفتار غرور و خودبينى نشود و همه چيز را از خدا بداند و هرگاه دست حاجت مى برد به آستان مقدّس او دست بَرَد كه «كريم است و رحيم است و غفور است و ودود!».

▲خطبه 92

خطبه 92(1)و من كلام له(عليه السلام)

لمّا أراده الناس على البيعة بعد قتل عثمان

اين سخن را امام وقتى ايراد كرد كه مردم بعد از قتل عثمان، مى خواستند با او بيعت كنند (و او مى خواست با اين سخن هم به مردم اتمام حجّت كند و هم بى اعتنايى خود را به مقام، ثابت نمايد).

##### 1. سند خطبه: نويسنده «مصادر نهج البلاغه» در ذيل اين خطبه مى گويد: «طبرى» و «ابن اثير» آن را در حوادث سال 35 هجرى با تفاوت مختصرى نقل كرده اند و آنچه از مراجعه به اين دو مدرك استفاده مى شود، اين است كه امام(عليه السلام) اين جمله ها را پشت سر هم به صورت يك خطبه بيان نفرموده; بلكه بين آن حضرت و مردم گفتگوهايى در زمينه خلافت شد و امام سخنانى بيان فرمود كه مرحوم «سيّد رضى» همه آنها را در كلام بالا جمع آورى كرده و گفتگوهاى مردم را از آن حذف نموده است.
از آنچه در بالا گفته شد، استفاده مى شود كه اين كلام قبل از «سيّد رضى» از دو منبع معروف اهل سنّت نقل شده است; سپس «سيّد رضى» از منبعى كه نزد او معتبر بوده است، آن را نقل كرده است (به تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 456 و تاريخ كامل ابن اثير، جلد 3، صفحه 190 به بعد مراجعه شود) همچنين «شيخ مفيد» در «الجمل» صفحه 48، و «ابن جوزى»، در «تذكرة الخواص، صفحه 57، اين خطبه را نقل كرده اند.
2. منهاج البراعه، جلد 7، صفحه 62.

▲خطبه در يك نگاه

يكى از شارحان معروف نهج البلاغه (مرحوم علاّمه خويى) مى نويسد: «از روايات استفاده مى شود كه سبب ايراد اين خطبه آن بود كه خلفاى پيشين سنّت رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را در تقسيم عادلانه بيت المال و رعايت مواسات بين مردم، تغيير دادند; عرب را بر عجم و موالى را بر بردگان و بزرگان قبيله را بر افراد عادى مقدّم داشتند. هنگامى كه عثمان به حكومت رسيد، اين معنا تشديد شد; او خويشاوندان خود را از بنى اميّه بر ساير مردم برترى بخشيد (مقامات و پست هاى حكومت را بين آنها تقسيم كرد و اموال عظيمى از بيت المال را در اختيار آنها گذاشت;) سال ها اين رسم در ميان آنان رواج داشت و بسيارى از مردم به آن خو گرفته بودند و سيره رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به فراموشى سپرده شده بود.

هنگامى كه بعد از كشته شدن عثمان، همگان دست بيعت را به سوى على(عليه السلام)دراز كردند، بزرگان قبايل و افراد سرشناس از آن حضرت انتظار داشتند كه به همان شيوه خلفا عمل كند در حالى كه امام(عليه السلام) تنها سيره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را ملاك مى دانست; ناچار با اين سخنان با آنها اتمام حجّت كرد و با صراحت اعلام داشت كه اگر رشته خلافت را به دست گيرد مطابق خواسته آنها عمل نخواهد كرد».(1)

در ضمن، بى اعتنايى خود را به خلافت و مقامات ظاهرى كاملا نشان داد و در آغاز، دست رد به سينه طالبان بيعت زد تا هيچ كس تصوّر نكند، پذيرش بيعت مردم از سوى امام(عليه السلام) به خاطر علاقه او به خلافت بوده است.

دَعُوني وَ الْتَمِسُوا غَيْرِي; فَإِنَّا مُسْتَقْبِلُونَ أَمْراً لَهُ وُجُوهٌ وَ أَلْوَانٌ; لاَ تَقُومُ لَهُ الْقُلُوبُ، وَ لاَ تَثْبُتُ عَلَيْهِ الْعُقُولُ. وَ إِنَّ الاْفَاقَ قَدْ أَغَامَتْ، وَ الْمَحَجَّةَ قَدْ تَنَكَّرَتْ. وَ اعْلَمُوا أَنِّي إنْ أَجَبْتُكُمْ رَكِبْتُ بِكُمْ مَا أَعْلَمُ، وَ لَمْ أُصْغِ إِلَى قَوْلِ الْقَائِلِ وَ عَتْبِ الْعَاتِبِ، وَ إِنْ تَرَكْتُمُونِي فَأَنَا كَأَحَدِكُمْ; وَ لَعَلِّي أَسْمَعُكُمْ وَ أَطْوَعُكُمْ لِمَنْ وَلَّيْتُمُوهُ أَمْرَكُمْ، وَ أَنَا لَكُمْ وَزِيراً، خَيْرٌ لَكُمْ مِنِّي أَمِيراً!

### ترجمه

مرا رها كنيد و ديگرى را بطلبيد! چرا كه ما به استقبال چيزى مى رويم كه چهره ها و رنگ هاى گوناگون دارد و دلها نسبت به آن استوار و عقل ها بر آن ثابت نمى ماند (چون قبول زمامدارى در اين شرايط بسيار مشكل و طاقت فرساست); ابرهاى تيره و تار، افق ها را پوشانيده و راه مستقيم حق (در اين فضاى ظلمانى) ناشناخته است. بدانيد اگر من دعوت شما را بپذيرم مطابق آنچه خود، مى دانم (با اصول حق و عدالت) با شما رفتار خواهم كرد و هرگز به سخن اين و آن و سرزنشِ سرزنش كنندگان، گوش نخواهم داد! و اگر مرا رها كنيد همچون يكى از شما خواهم بود (و با عدم وجود يارو ياور، مسئوليّتى نخواهم داشت) بلكه شايد از شما شنواتر و مطيع تر، نسب به رئيس حكومت و واليان امر (در حفظ كيان اسلام و منافع مردم) بوده باشم و من براى شما وزير و مشاور باشم بهتر از آن است كه امير و رهبر باشم (چرا كه اگر امير باشم و با من مخالفت كنيد كافر مى شويد، ولى اگر ديگرى به جاى من باشد چنين نيست).

##### 1. منهاج البراعه، جلد 7، صفحه 62.

▲شرح و تفسير

▲مرا رها كنيد و به دنبال ديگرى برويد!

شارحان «نهج البلاغه» بحث هاى فراوانى پيرامون اين خطبه كرده اند و بيشتر به اشكالاتى كه مربوط به مسئله امامت است، پرداخته اند; حتّى بسيارى از آنها شرح خطبه را رها كرده، مستقيماً به سراغ پاسخ اشكالات رفته اند; ولى بهتر اين است كه ما نخست به تفسير خطبه بپردازيم و در پايان به سراغ سؤال و جوابهايى كه پيرامون اين خطبه مطرح شده است، برويم.

امام(عليه السلام) در برابر كسانى كه دست بيعت به سوى او دراز كرده اند و از هر طرف هجوم آورده اند و گمانشان اين بوده كه امام هم برنامه تبعيض هاى ناروا در تقسيم بيت المال و مقام ها و پست ها را انجام خواهد داد، مى فرمايد: «مرا رها نمائيد و ديگرى را طلب كنيد!» (دَعُوني وَ الْتَمِسُوا غَيْرِي).

سپس به بيان دليل اين مطلب پرداخته، مى فرمايد: «زيرا ما به استقبال چيزى مى رويم كه چهره ها و رنگ هاى گوناگونى دارد; و دلها نسبت به آن استوار و عقل ها بر آن ثابت نمى ماند!» (فَإِنَّا مُسْتَقْبِلُونَ أَمْراً لَهُ وُجُوهٌ وَ أَلْوَانٌ; لاَ تَقُومُ لَهُ الْقُلُوبُ، وَ لاَ تَثْبُتُ عَلَيْهِ الْعُقُولُ).

اشاره به اينكه مردم بر اثر كارهاى نارواى خلفا - مخصوصاً عثمان - اتّحاد نخستين را از دست داده اند و هر كس براى خود نظرى دارد و آن را دنبال مى كند و بسيارى از آنها همچون شكارچيان در هر جا دنبال شكارى از اموال و مقامات دنيا هستند و با اين اختلاف و تشتّت، باز گرداندن مردم به وحدت عصر رسول الله كار بسيار مشكل و پيچيده اى است و انتظارات آنها حدّ و مرزى ندارد.

سپس در ادامه اين سخن، دور نماى تاريك آينده را با واقع بينى دقيقى ترسيم مى كند و مى فرمايد: «ابرهاى تيره و تار افق ها را پوشانيده و راه مستقيم حق (در اين فضاى ظلمانى) ناشناخته است».

(وَ إِنَّ الآفَاقَ قَدْ أَغَامَتْ(1)، وَ الْمَحَجَّةَ(2) قَدْ تَنَكَّرَتْ).

چرا كه هوا و هوس هاى شيطانى و زرق و برق فريبنده دنيا چنان فضاى افكار و قضاوت جامعه را تيره و تار كرده كه اجازه نمى دهد راه صحيح را از چاه بشناسد و از پرتگاههايى كه در مسير آنهاست، بپرهيزد و به گفته دانشمند مصرى محمّد عَبْدُه: «طمعهايى كه در بسيارى از مردم در عهد عثمان به خاطر بخششهاى بى دريغ از بيت المال و انواع تبعيضهاى ناروا حاصل شده بود، به آسانى به آنها اجازه نمى داد كه بعداً با ديگران مساوات داشته باشند و هرگاه عدل على(عليه السلام) به سراغ آنها مى آمد، از آن مى گريختند و به سراغ برپا ساختن فتنه ها مى رفتند تا به مقصود خود برسند و اين در اغلب رؤسا و سردمداران قوم وجود داشت و امام بر سر دو راهى قرار داشت; اگر همان امتيازات را به آنها مى داد مرتكب ظلم عظيم و مخالفت با شرع شريف مى شد (و اگر تسليم آنها نمى شد فتنه گرى ها آغاز مى گشت) و از سوى ديگر، توده مردم كه بر ضدّ مظالم عثمان به پا خاسته بودند، خواهان عدل و داد بودند و مى بينيم كه آنچه را على(عليه السلام) پيش بينى مى كرد، بعد از قبول بيعت مردم رخ داد (و فرياد مخالفت دنيا پرستان از هر سو بلند شد)».(3)

سپس در تأكيد بيشترى نسبت به اين موضوع، كه اگر من زمام امور را بدست گيرم روش هاى نادرست پيشين را ادامه نخواهم داد; بلكه همچون زمان پيامبر اكرم به سراغ حقّ و عدالت خواهم رفت، مى افزايد: «بدانيد اگر من دعوت شما را بپذيرم، مطابق آنچه خود مى دانم (از اصول حق و عدالت) با شما رفتار خواهم كرد و هرگز به سخن اين و آن و سرزنش سرزنش كنندگان گوش نخواهم داد!» (وَ اعْلَمُوا أَنِّي إنْ أَجَبْتُكُمْ رَكِبْتُ بِكُمْ مَا أَعْلَمُ، وَ لَمْ أُصْغِ إِلَى قَوْلِ الْقَائِلِ وَ عَتْبِ(4) الْعَاتِبِ).

اشاره به اينكه من مى دانم مصلحت انديشان دنيا طلب، در آينده به من خواهند گفت كه اجراى حق و عدالت امر حكومت را بر من مشكل مى كند و مخالفت ها را برمى انگيزد; اصول سياست مدارى ايجاب مى كند كه همان ناهنجارى هاى سابق را ادامه دهم; بيت المال را به زورمندان ببخشم و مناصب و پست ها را در اختيار گردنكشان قرار دهم هر چند به قيمت پايمال شدن حقوق توده مردم باشد; درست همان كارى كه اسلام و همه اديان آسمانى براى نفى آن آمده اند: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَ أَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيزَانَ لِيَقوُمَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ;(5) ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم و با آنها كتاب (آسمانى) و ميزان (شناسايى حق از باطل و قوانينى عادلانه) نازل كرديم، تا مردم قيام به عدالت كنند».

سپس براى اتمام حجّت و اثبات بى اعتنايى خود به مقام هاى ظاهرى مى افزايد: «اگر مرارها كنيد همچون يكى از شما خواهم بود (و با عدم وجود يار و ياور مسئوليّتى نخواهم داشت) بلكه شايد از شما شنواتر و مطيع تر نسبت به رئيس حكومت و واليان امر (در حفظ كيان اسلام و منافع مردم) بوده باشم» (وَ إِنْ تَرَكْتُمُونِي فَأَنَا كَأَحَدِكُمْ; وَ لَعَلِّي أَسْمَعُكُمْ وَ أَطْوَعُكُمْ لِمَنْ وَلَّيْتُمُوهُ أَمْرَكُمْ).

اين تعبير نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) در عالمى غير از عالم مصلحت گرايان دنياپرست و سياست پيشه، سير مى كرد و هرگز حكومت را به عنوان يك طعمه شيرين و لذيذ نمى دانست; بلكه وظيفه اى سنگين و مقدّمه اى براى احياى ارزش هاى اسلامى مى شمرد، كه بدون آن، حكومت به اندازه آب بينى حيوانى هم ارزش ندارد.

در پايان روى سخنش را به همان گروه دنياپرست و زيادت خواه و سياست باز كرده، مى فرمايد: «من براى شما وزير و مشاور باشم، بهتر از آن است كه امير و رهبر باشم». (وَ أَنَا لَكُمْ وَزِيراً، خَيْرٌ لَكُمْ مِنِّي أَمِيراً).

چرا كه اگر امير باشم شما هرگز نمى توانيد به خود كامگى ها و غصب حقوق محرومان ادامه دهيد، ولى در مشاورت با من بهره هايى از حق خواهيد برد، بى آنكه مسئول اعمال شما باشم.

تاريخ با صراحت مى گويد تمام پيش بينى هاى امام(عليه السلام) در اين كلام شريف به وقوع پيوست. و بر خلاف آنچه برخى از كوته نظران مى انديشند، امام(عليه السلام) كاملا از شرايط سخت دوران حكومت خودآگاه بود و تمام واكنش هاى مخالفان را پيش بينى مى كرد; هرگز غافلگير نشد و چيزى بر خلاف آنچه گفته بود روى نداد;ولى او پيرو مكتبى بود كه مى گفت: احياى ارزش ها، هر چند به قيمت قربانى شدن خود انسان باشد، بر هرچيز مقدّم است; نه مكتب هاى دنياى مادّى كه مى گويند: براى حفظ حكومت مى توان ارزش ها را قربانى كرد!

او به گفته خود عمل كرد; حتّى حاضر نشد به برادرش «عقيل» سهم مختصرى، اضافه بر آنچه حقّ او بود، از بيت المال بدهد.

او بر خلاف خليفه پيشين، كمترين چيزى براى خود نياندوخت و روزى خطاب به مردم فرمود: «دَخَلْتُ بِلاَدَكُمْ بِأَشْمَالِي هذِهِ وَ رَحْلَتي، و رَاحِلَتى، هَاهِىَ فَإنْ أَنَا خَرَجْتُ مِنْ بِلاَدِكُمْ بِغَيْرِ مَا دَخَلْتُ فَإِنَّنِي مِنَ الْخَائِنينَ; من به سرزمين شما وارد شدم با اين لباس و اين اثاث مختصر و اين مركب; و اگر از سرزمين شما به غير از اين خارج شوم (و چيزى از بيت المال مسلمين را با خود ببرم); از خائنانم!»(6)

بر خلاف آنچه معمول سياستمداران امروز است، كه به هنگام انتخابات وعده هاى فريبنده اى به مردم مى دهند و براى جلب آرا به هر كار خلافى دست مى زنند، امام(عليه السلام) اهداف واقعى خود را كاملا روشن ساخت و از مسائلى كه در ذائقه بسيارى تلخ بود، خبر داد و براى اينكه كمترين شائبه اغفال در كار نباشد، مردم را از طوفان هاى آينده آگاه نمود; اين كارى است كه در برنامه هيچ يك از زمامداران دنياى مادّى در طول تاريخ، سابقه نداشته است.

##### 1. «أغامت» از مادّه «غَيْم» گرفته شده كه به معناى ابر است; بنابراين، جمله «إِنَّ الآفَاقَ قَدْ أَغَامَتْ» يعنى: افق ها را ابر پوشانده است; كه در اينجا كنايه از تاريك بودن اوضاع سياسى و اجتماعى مسلمين در آن زمان است.
2. «مَحجّه» در لغت به معناى طريقه واضح و راه روشن و مستقيم است، خواه ظاهرى باشد يا معنوى، و در اصل از مادّه «حجّ» به معناى «قصد» گرفته شده; زيرا هميشه انسان قصد دارد از راه روشن و مستقيم برود، تا به مقصود برسد.
3. شرح نهج البلاغه شيخ محمّد عبده، ذيل خطبه 92، صفحه 233.
4. «عتب» مصدر است و به معناى سرزنش كردن آمده است.
5. سوره حديد، آيه 25.
6. بحارالانوار، جلد 40، صفحه 325.

▲نكته ها

▲1- چرا فرمود دست از من برداريد؟

شارحان «نهج البلاغه» و ديگر انديشمندان اسلام درباره اين كلام اميرمؤمنان سخنان بسيارى گفته اند; گروهى آن را دليل بر عدم وجود نصّ بر مسئله امامت و ولايت پنداشته اند و گروهى در مقابل به دفاع برخاسته اند و جمعى از - به اصطلاح - روشنفكران عصر ما، آن را دليل بر اصالت رأى مردم در حكومت گرفته اند و همچنين...

ولى براى اينكه در اينجا بيراهه نرويم بهتر است قبل از قضاوت درباره متن خطبه، به شرايط زمانى و مكانى و ساير مقدّماتى كه فضاى اصلى خطبه را تشكيل مى دهد، توجّه كنيم. از جمله:

الف) اين سخن در زمانى از امام صادر شد كه «عثمان» بر اثر حيف و ميل در بيت المال و مسلّط ساختن بنى اميّه بر جان و مال مردم و بروز اغتشاش در مناطق مختلف، به قتل رسيده بود و مردم براى بيعت، به سوى امام هجوم آورده بودند.

مردمى كه سران آنها به امتيازات بى دليل زمان عثمان خو گرفته بودند، انتظار داشتند امام هم بيت المال مسلمين را مطابق ميل آنها تقسيم كند و سياستمدارانشان انتظار داشتند كه در برابر بيعت با اميرمؤمنان(عليه السلام)، پست هاى مهمّ فرماندارى و استاندارى كشور وسيع اسلام، در اختيار آنها گذاشته شود.

بسيارى از توده مردم نيز از ارزش هاى اسلامى فاصله گرفته و به خاطر وفور غنايم جنگى، آلوده زرق و برق دنيا شده بودند; افكار جاهلى در ميان آنها خودنمايى مى كرد و زندگى عصر پيامبر - به خاطر بى توجّهى خلفا - به فراموشى سپرده شده بود.

به همين دليل، امام خود را بر سر دو راهى مى ديد: تسليم نشدن در برابر بيعت مردم در آن شرايط بحرانى، يا تن دادن به بيعت و استقبال از طوفانها و بحرانها و امواج سهمگين اجتماعى.

ب) امام كسى نبود كه مانند سياستمداران دنياطلب، طرح واقعى خود را براى حكومت اسلام پنهان سازد و با نشان درِ باغ سبز و فريبكارى، آنها را به بيعت بشكاند و بعد از نشستن بر تخت قدرت، طرح اصلى خود را آشكار سازد! او هرگز به اين گونه فريبكارى ها تن درنمى داد و مايل بود همه چيز را قبلا به طور آشكار با مردم در ميان بگذارد و مشكلات بيعتشان را براى آنها بيان كند.

بديهى است براى كسى كه از ديدگاه ارزش هاى الهى به حكومت مى نگرد، دليلى ندارد كه خود را با فريبكارى و به هر قيمت ممكن، به قدرت برساند.

ج) بى شك امام لايق ترين فرد، نه تنها در آن زمان، بلكه در زمان هاى قبل از آن نيز براى حكومت بود; نه تنها امام چنين عقيده اى را درباره خود داشت و مى فرمود: «إِنَّهُ لِيَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّي مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحا; رقيب من هم به يقين مى داند كه جايگاه من از خلافت جايگاه محور سنگ آسيا نسبت به آن است، (كه هرگز ممكن نيست سنگ بدون آن گردش كند).(1)

و نيز هنگامى كه به مسئله شوراى شش نفرى عمر اشاره مى كند كه او را در كنار پنج نفر قرار داده بودند; مى فرمايد: «مَتَى اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِىَّ مَعَ الاَْوَّلِ مِنْهُمْ، حَتَّى صِرْتُ أُقْرَنُ إِلَى هذِهِ النَّظَائِرِ; كدام زمان بود كه در مقايسه من با نخستين آنان (ابوبكر) شك و ترديد وجود داشته باشد، تا چه رسد به اينكه مرا هم سنگ امثال اينها قرار دهند».(2)

و در جاى ديگر هنگامى كه مردم مى خواستند بعد از عثمان با او بيعت كنند، با صراحت مى گويد: «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَحَقُّ النَّاسِ بِهَا مِنْ غَيْرِي; همه شما به خوبى مى دانيد من از همه كس به خلافت شايسته ترم».(3)

حتّى رقباى او، با صراحت شايسته تر بودن او را قبول داشتند (هر چند در عالم سياست اين شايستگى ها از طرف رقيبان در عمل فراموش مى شود!) از جمله «عُمر» به هنگام انتخاب شوراى شش نفرى به على(عليه السلام) گفت: «تو از همه شايسته ترى اگر شوخ طبع نبودى!» سپس افزود: «أَمَا وَ اللهِ لَئِنْ وُلِّيَتَهُمْ لَتَحْمِلَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ الْوَاضِعِ وَ الْمَحَجَّةِ الْبَيْضَاءِ; به خدا سوگند! اگر زمام حكومت را تو در دست بگيرى مردم را در مسير حقّ واضح، و راه روشن قرار خواهى داد».(4)

«ابوبكر» هنگامى كه به خلافت رسيد - طبق نقل بسيارى از روايات - عدم صلاحيّت خويش را براى خلافت بيان كرد. به گفته «طبرى» چنين گفت: «أَيَّهَا النَّاسُ! فَإِنِّي وُلِّيتُ عَلَيْكُمْ وَ لَسْتُ بِخَيْرِكُمْ; مردم من والى شما شده ام در حالى كه بهترين شما نيستم».(5)

و حتّى در بعضى از اين روايات آمده است كه ابوبكر گفت: «أَقِيلوُنِي! فَلَسْتُ بِخَيْرِكُمْ وَ عَلِىٌّ فِيكُمْ; مرا رها سازيد، من بهترين شما نيستم در حالى كه على در ميان شماست».(6)

با توجه به آنچه در بالا آمد كه همه از محكمات تاريخ و حديث محسوب مى شود - و طبعاً جمله هاى متشابهى ماند خطبه بالا را بايد در پرتو آن تفسير كرد - شكّى باقى نمى ماند كه امام(عليه السلام) در اين خطبه مى خواهد، عدم علاقه خود را به مسأله خلافت روشن سازد و نهايت تواضع خويش را در اين امر نشان دهد و هم به مردمى كه اصرار در بيعت با او داشتند، بگويد كه اگر من قدرت را بدست گيرم برنامه ام دنبال روى از روش هاى نادرست پيشين نيست; بلكه چاره اى جز اين ندارم كه شما را به راه حق باز گردانم و ارزش هاى عصر پيامبر را زنده كنم; هر چند خوشايند گروه زيادى نباشد و عَلَم مخالفت بر پا دارند و طوفان هايى بپا كنند.

با توجّه به اين نكات، نوبتى براى اين باقى نمى ماند كه بحث كنيم، آيا اين خطبه دليل بر آن نيست كه امامت منصوص نبوده. و يا اينكه معيار براى امامت و خلافت تنها آراى مردم است و بس! زيرا اين سخن را كسى مى گويد كه تنها ظاهر اين خطبه را مورد توجّه قرار دهد و از تمام قراين تاريخى و سخنان ديگر امام(عليه السلام) در نهج البلاغه و غير آن، چشم بپوشد!

##### 1. خطبه 3 (شقشقيّه).
2. همان مدرك.
3. خطبه 74.
4. شرح نهج البلاغه ابن الحديد، جلد 1، صفحه 186. همين مضمون را طبرى در تاريخ خود، با تفاوت مختصرى نقل كرده است. (جلد 3، 294 - حوادث سال 23 هجرى).
5. تاريخ طبرى، جلد 2، صفحه 405.
6. احقاق الحق، جلد 8، صفحه 240.

▲2- چرا عدالت على(عليه السلام) را بر نمى تابيدند؟

بى شك، بيعت با على(عليه السلام) - به گفته همه مورّخان - پرشورترين و مردمى ترين، بيعت بود; چرا كه بيعت در «سقيفه» از چند نفر تجاوز نمى كرد و بيعت با «عمر» طبق سفارش خليفه اوّل بود و بيعت با «عثمان» ناشى از رأى سه نفر از شوراى شش نفرى بود; در حالى كه بيعت با على(عليه السلام) از آغاز به صورت گروهى انجام شد و از متن توده مردم برخاست و مردم همه يك صدا گرد او را گرفته و با او بيعت كردند; درحالى كه امام به خاطر شرايط بسيار سخت جامعه اسلامى - كه از سوى مديريّت خلفاى پيشين سرچشمه گرفته بود - از قبول آن اكراه داشت.

مورّخ معروف، «ابن اثير» در «كامل» در اين زمينه چنين مى گويد: «هنگامى كه مصريان كه در شورش بر ضدّ عثمان، نقش اصلى را داشتند بعد از واقعه قتل عثمان به مردم مدينه اصرار كردند كه بايد حتماً خليفه اى براى مسلمين تعيين گردد، مردم به سوى على(عليه السلام) هجوم آوردند و گفتند: «آمده ايم با تو بيعت كنيم; مى بينى كه چه بر سر اسلام و مسلمين آمده است». على فرمود: «مرا رها كنيد! و به دنبال ديگرى برويد چرا كه ما به سوى چيزى مى رويم كه چهره ها و رنگ هاى مختلف دارد و دل ها و عقل ها بر آن استقرار نمى يابد (مسئله اى است بسيار پيچيده و غامض)». مردم گفتند: «تو را به خدا سوگند مى دهيم! مگر نمى بينى در چه شرايطى قرار داريم؟ مگر اسلام را (تنها) نمى بينى؟ مگر آشوب و فتنه ها را مشاهده نمى كنى؟ مگر از خدا نمى ترسى؟». فرمود: «من پاسخ شما را گفتم و بدانيد اگر من پيشنهاد شما را اجابت كنم (به سنّت هاى غلط پيشين تن نمى دهم و) شما را به راهى مى برم كه مى دانم (عين حقّ و عدالت است) و اگر مرا رها كنيد من فردى مانند شما خواهم بود (و مسئوليّتى بيش از مسئوليّت يك نفر ندارم)».

سپس ابن اثير بيعت عامّه مردم با على(عليه السلام) به طور مشروح، شرح مى دهد.(1)

به يقين - همان گونه كه عبارت هاى فوق گواهى مى دهد - على(عليه السلام) مى دانست كه حكومت حق و عدالت بر مردمى كه عادت به ظلم و ستم كرده اند، بسيار مشكل است و با مخالفت هاى شديد سران دنياپرست روبرو خواهد شد; ولى با اين همه مى دانست حفظ اصول، هرچند به قيمت مخالفت ها، كارشكنى ها و سرانجام شهادتش تمام شود، كار بسيار پرارزشى است.

هدف امام حكومت كردن به هر قيمت نبود، بلكه حكومت را براى حفظ اصول و ارزش ها لازم مى دانست، هرچند موقعيّت و حتّى جان او در اين راه قربانى شود و البتّه درك اين واقعيت براى كسانى كه با فرهنگ انبيا و اوليا آشنا نيستند، آسان نيست.

«ابن ابى الحديد» در اينجا جمله جالبى از بعضى انديشمندان نقل كرده است كه گفته اند: «سياست على(عليه السلام) را اگر انسان منصف، با دقّت بررسى كند و نسبت به شرايطى كه او و يارانش گرفتار آن بودند آن را بسنجد، مى بيند كه اين سياست واقعاً يك معجزه بود».(2)

##### 1. كامل ابن اثير، جلد 3، صفحه 193.

##### 2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 73.

▲3- چرا وزير بودن آن حضرت بهتر است؟

جمله «أَنَالَكُمْ وَزِيراً، خَيْرٌ لَكُمْ مِنِّي أمِيراً» علاوه بر اينكه مى توان آن را بر نوعى تواضع و اتمام حجّت حمل كرد، توجيه ديگرى هم مى تواند داشته باشد كه اگر على(عليه السلام) امير مى شد، مخالفت و قيام بر ضدّ او سبب كفر مى گرديد; چرا كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در حديث معروف درباره او فرموده بود: «حَرْبُكَ حَرْبِي; جنگ با تو، همچون جنگ با من است (و موجب كفر و خروج از اسلام مى شود)».(1) در حالى كه اگر آن حضرت مشاور بود، مخالفت با حكومت وقت، سبب كفر نمى گرديد.

* * *

كوتاه سخن اينكه بعضى از ناآگاهان پيرامون اين خطبه جنجال زيادى به راه انداختند و آن را بر خلاف اصول اعتقادى تشيّع پنداشتند، در حالى كه هيچ مسئله اى كه بر خلاف اين اعتقادات باشد، در آن ديده نمى شود; زيرا از يك سو، امام مى خواهد بى اعتنايى خود را به مقام هاى ظاهرى كاملا نشان بدهد; در حالى كه ديگران براى امورى بسيار كمتر از آن دست و سر مى شكستند.

از سوى ديگر، امام نهايت تواضع خود را در برابر مردم و افراد مؤمن و با ايمان، با اين تعبيرات نشان مى دهد.

از سوى سوم، به آنها هشدار مى دهد و اتمام حجّت مى كند كه اگر من زمام امور را به دست گيرم جز حقّ و عدالت و كتاب و سنّتِ پيامبر و رضاى خدا را به رسميّت نمى شناسم. هرگز از من انتظار نداشته باشيد كه مانند ديگران، پايه هاى حكومت خود را با ظلم و ستم و تبعيض و تزوير محكم كنم.

و از سوى چهارم، تصّور نكنيد من از طوفان هاى آينده بى خبرم و بر مركب خلافت به عنوان يك مركب راهوار سوار مى شوم; من مى دانم در شرايط فعلى، سوار شدن بر اين مركب چموش بسيار خطرناك و پر دردسر است! اگر آن را بپذيرم به خاطر وظيفه الهى است، نه غير آن.

##### 1. «ابن مغازلى» دانشمند معروف اهل سنّت در كتاب «مناقب» خود از ابن عبّاس نقل مى كند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)خطاب به على(عليه السلام) فرمود: «سِلْمُكَ سِلْمِي وَ حَرْبُكَ حَرْبِي» (مناقب ابن مغازلى، صفحه 50).

▲خطبه 93

خطبه 93(1) و من خطبة له(عليه السلام)

و فيها ينبّه أميرالمؤمنين على فضله و علمه و يبيّن فتنة بنى اُميّه

امام(عليه السلام) در اين خطبه از فضل و آگاهى هاى خود و (عمدتاً) از فتنه هاى بنى اميّه خبر مى دهد.

##### 1. سند خطبه: «ابن ابى الحديد» در شرح اين خطبه مى گويد: اين خطبه را بسيارى از مورّخان در كتب خود آورده اند; خطبه اى است معروف و مستفيض كه على(عليه السلام) آن را پس از پايان جنگ با خوارج نهروان بيان فرمود. و در آن جمله هايى است كه جز على(عليه السلام) آن را بيان نفرموده است. حتّى «ابن ابى الحديد» مطالبى بيش از آنچه «سيّد رضى» آورده است، در اينجا نقل مى كند كه نشان مى دهد مرحوم «سيّد رضى» - مانند موارد ديگر - خطبه را تلخيص و گلچين كرده است. (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 57).
در كتاب «مصادر نهج البلاغه» نيز آمده است كه «ابن واضح» در تاريخ خود (تاريخ يعقوبى، جلد 2، صفحه 193) و «ابونعيم» در «حلية الأولياء» و «ابن اثير» در «نهايه» قسمت هايى از اين خطبه را آورده اند.
مرحوم «علاّمه مجلسى» نيز آن را از كتاب «الغارات ثقفى» نقل كرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 178).
از مجموع اين نقل ها به خوبى استفاده مى شود كه اين خطبه، از خطبه هاى معروفى است كه در منابع بسيارى آمده است.
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 46 و جلد 13، صفحه 106.

▲خطبه در يك نگاه

آگاه و صادق، هشدارهاى لازم را به مردم درباره بدترين فتنه ها كه فتنه بنى اميّه است مى دهد: فتنه هاى كور و ظلمانى و بلاهاى فراگير و وحشتناك كه بر اثر حكومت بنى اميّه، صغير و كبير را در بر مى گيرد; فتنه هايى كه تا امام(عليه السلام) در حيات است، جلوى آن را گرفته، ولى بعد از امام(عليه السلام) رخ مى دهد; فتنه هايى كه وقتى مردم حق نشناس در آن غوطهور شدند، آروز مى كنند اى كاش يك بار ديگر على در ميان آنها مى آمد و سُكّان كشتى نجات امّت را در دست مى گرفت!

در بخش كوتاه ديگرى از اين خطبه، از آگاهيهاى خويش و ارتباط و پيوند با عالم غيب و سيراب شدن از سرچشمه وحى، سخن مى گويد و جمله معروف و مشهور «فَاسْأَلوُنِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي; پيش از آنكه مرا از دست دهيد، هر چه مى خواهيد از من بپرسيد» را بيان مى كند كه به گفته «ابن عبدالبرّ» در كتاب «استيعاب» گروهى از راويان و محدّثان تصريح كرده اند كه احدى از صحابه اين جمله را نگفت (چرا كه از اين بيم داشتند مردم سؤالاتى مطرح كنند كه آنها پاسخ آن را نداشته باشند)(1)

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 46 و جلد 13، صفحه 106.

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدَ حَمْدِ اللهِ، وَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ، أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنِّي فَقَأْتُ عَيْنَ الْفِتْنَةِ، وَ لَمْ يَكُنْ لِيَجْتَرِىءَ عَلَيْهَا أَحَدٌ غَيْرِي بَعْدَ أَنْ مَاجَ غَيْهَبُهَا وَ اشْتَدَّ كَلَبُهَا. فَاسْأَلُوني قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُوني، فَوَ الَّذِي نَفْسِي بَيَدِهِ لاَ تَسْأَلُونِي عَنْ شَيْء فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ السَّاعَةِ، وَ لاَ عَنْ فِئَة تَهْدِي مِئَةً وَ تُضِلُّ مِئَةً إِلاَّ أَنْبَأْتُكُمْ بِنَاعِقِهَا وَ قَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا، وَ مُنَاخِ رِكَابِهَا، وَ مَحَطِّ رِحَالِهَا، وَ مَنْ يُقْتَلُ مِنْ أَهْلِهَا قَتْلا، وَ مَنْ يَمُوتُ مِنْهُمْ مَوْتاً. وَ لَوْ قَدْ فَقَدْتُمُوني وَ نَزَلَتْ بِكُمْ كَرَائِهُ الاُْمُورِ، وَ حَوَازِبُ الْخُطُوبِ، لاََطْرَقَ كَثِيرٌ مِنَ السَّائِلِينَ، وَ فَشِلَ كَثِيرٌ مِنَ الْمَسْؤُولِينَ، وَ ذلِكَ إِذَا قَلَّصَتْ حَرْبُكُمْ، وَ شَمَّرَتْ عَنْ سَاق، وَ ضَاقَتِ الدُّنْيَا عَلَيْكُمْ ضِيقاً، تَسْتَطِيلُونَ مَعَهُ أَيَّامَ الْبَلاءِ عَلَيْكُمْ، حَتَّى يَفْتَحَ اللهُ لِبَقِيَّةِ الاَْبْرَارِ مِنْكُمْ.

### ترجمه

بعد از حمد و ثناى الهى (فرمود:) اى مردم! من چشم فتنه را كور كردم - و كسى جز من بر اين كار جرأت نداشت! - بعد از آنكه ظلمتِ فتنه ها، در همه جا گسترده شد و به آخرين درجه شدّت رسيد!

از من سؤال كنيد (و آنچه را مى خواهيد درباره سرنوشت خود و آينده از من بپرسيد) پيش از آنكه مرا از دست دهيد. سوگند به كسى كه جانم در دست قدرت اوست! از هيچ حادثه اى كه از امروز تا دامنه قيامت واقع مى شود از من سؤال نمى كنيد (مگر اينكه پاسخ آن را آماده دارم) و همچنين درباره هيچ گروهى كه حتّى يك صد نفر را هدايت يا گمراه مى كند، پرسشى نمى كنيد، مگر اينكه از دعوت كننده، رهبر و كسى كه آنها را به پيش مى راند، و از جايگاه خيمه و خرگاه و محلّ اجتماع آنها، و كسانى كه از آنها كشته مى شوند، يا به مرگ طبيعى مى ميرند (از همه اينها شما را آگاه مى سازم و اگر مرا از دست دهيد سپس ناراحتى هاى زندگى و مشكلات بر شما فرو بارد (و براى يافتن راه حل به اين و آن متوسّل شويد) بسيارى از پرسش كنندگان سر به زير مى افكنند و در حيرت فرو مى روند (چرا كه پاسخگويى براى اين سؤالات نمى يابند) و بسيارى از مسئولان (و آنها كه مورد پرسش واقع مى شوند) از پاسخ فرو مى مانند، اين حوادث و بلاها هنگامى روى مى دهد كه جنگ بر شما طولانى شود و (براى درهم كوبيدن شما) دامن به كمر زند و دنيا آنچنان بر شما تنگ گردد كه ايّام بلا را بسيار طولانى بشمريد و سخت بى تابى كنيد (و اين وضع همچنان ادامه مى يابد) تا زمانى كه خداوند، پرچم فتح و پيروزى را براى باقى مانده نيكان شما به اهتزاز درآورد!

▲شرح و تفسير

▲من چشم فتنه را كور كردم!

امام(عليه السلام) در نخستين بخش اين خطبه - بعد از حمد و ثناى الهى - مردم را مخاطب ساخته مى فرمايد:

«اى مردم! من چشم فتنه را كور كردم و كسى جز من بر اين كار جرأت نداشت، بعد از آنكه ظلمتِ فتنه ها، در همه جا گسترده شد و به آخرين درجه شدّت رسيد!». (أَمَّا بَعْدَ حَمْدِ اللهِ، وَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ، أَيُّهَا النَّاسُ! فَإِنِّي فَقَأْتُ(1) عَيْنَ الْفِتْنَةِ، وَ لَمْ يَكُنْ لِيَجْتَرِىءَ عَلَيْهَا أَحَدٌ غَيْرِي بَعْدَ أَنْ مَاجَ غَيْهَبُهَا،(2) وَ اشْتَدَّ كَلَبُهَا(3)).

در اين كه منظور از فتنه در اين عبارت كدام فتنه است؟ جمعى از «شارحان نهج البلاغه» آن را اشاره به فتنه جنگ جمل دانسته اند; چرا كه افراد ساده لوح و حتّى آنها كه در درجه متوسّطى از علم و ايمان بودند، در آن حيران شده بودند كه آيا مى شود با گروهى كه ظاهراً مسلمانند - و به اصطلاح - اهل قبله اند، جنگيد؟! گروهى كه بعضى از صحابه معروف و مشهور مانند «طلحه» و «زبير» در ميان آنهاست و گروهى كه همسر رسول خدا «عايشه» زمامدار آن است; هر چند اين جنگ و پيكار، بعد از اتمام حجّت فراوان و عدم تسليم در برابر حق بوده باشد. وانگهى، بعد از غلبه بر آنها، آيا مى توان اموال آنها را به غنيمت گرفت؟ با اسيرانشان بايد چه كرد؟

ولى امام كه مى دانست اگر اين پيمان شكنى و شقّ عصاى مسلمين ادامه يابد، فتنه و آشوب سراسر كشور اسلام را خواهد گرفت و شايد چيزى از اسلام و ميراث پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) باقى نماند; نخست به اتمام حجّت برخاست و با ملاقات ها و گفتگوهاى پى در پى آنها را از عواقب اين امر بر حذر داشت و چون نپذيرفتند چاره اى جز توسّل به زور نبود; به همين دليل، با قاطعيّت و بدون هيچ گونه شك و ترديد، بر آنها تاخت و آتش جنگ جمل را خاموش نمود.

بعضى ديگر، فتنه «خوارج » در «نهروان» را نيز در مفهوم جمله بالا وارد دانسته اند; چرا كه «خوارج» على رغم آلودگى و انحراف باطنى و حماقتشان، ظاهرى آراسته داشتند و حتّى غالباً به واجبات و مستحبّات كوچك نيز، اهميّت مى دادند; لذا بسيارى از ساده دلان در مبارزه با آنان، ترديد به خود راه مى دادند. امام چشم اين فتنه را كه برخاسته از كج انديشى ها و اعمال منافقانه خوارج بود نيز، كور كرد.

بعضى ديگر، فتنه «معاويه»، شاميان و جنگ صفيّن را - كه از همه اينها گسترده تر بود و امام تا سر حدّ پيروزى آن را رهبرى فرمود، و اگر سستى و نادانى گروهى از فريب خوردگان پيش نيامده بود، آن هم براى هميشه پايان مى يافت - در مفهوم جمله بالا داخل مى دانند.

بعضى از «شارحان» نيز فتنه را، به مفهوم عامّى گرفته اند و معتقدند اين فتنه ها از زمان رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در جنگ بدر آغاز شد و در غزوات ديگر ادامه يافت و بعد از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به صورت خطرناكتر، ظهور و بروز كرد و تا زمان «عثمان» ادامه يافت و بعد از بيعت مردم با آن حضرت به اَشكال ديگرى نمايان گشت و امام گاه با شمشير، گاه با صبر و شكيبايى، گاه با آگاهى رسانى و گاه با فريادها و هشدارها، چشم فتنه ها را نابينا كرد.

ولى تفسير اوّل (اشاره به جنگ جمل) با تعبيرات خطبه، مناسبتر به نظر مى رسد.

تعبير به «عَيْنَ الْفِتْنَةِ» نشان مى دهد كه امام فتنه را به هيولاى وحشتناكى تشيبه كرده، كه وقتى چشم او را كور كنند، قدرت فعّاليت از او گرفته مى شود و در ضمن اشاره به اين نكته نيز مى تواند باشد كه امام در مبارزه با فتنه ها، به سراغ مركز اصلى فتنه و توطئه مى رفت، نه شاخ و برگها; زيرا، هنگامى كه مركز فتنه، متلاشى شود بقيّه اعوان و انصار فتنه گران، خود به خود متلاشى خواهند شد و اين، بهترين راه براى از بين بردن فتنه ها، با ضايعات كمتر است.

سپس امام(عليه السلام) در اين زمينه به سراغ نكته بسيار مهمّى مى رود و براى بيان آن، اين گونه آغاز مى كند. مى فرمايد: «از من سؤال كنيد (و آنچه را مى خواهيد درباره سرنوشت آينده از من بپرسيد) پيش از آن كه مرا از دست دهيد». (فَاسْأَلُوني قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُوني).

همان گونه كه در سابق نيز اشاره شد، به گفته محقّقان، هيچ كس را ياراى اين سخن، جز على بن ابى طالب(عليه السلام) نبوده است! چرا كه آگاهى او بر مسائل گذشته و حال و آينده، به قدرى گسترده بود كه پاسخ هر سؤالى را، از معارف و احكام و حوادث گوناگون آماده داشت و اين علم و دانشى بود كه از پيامبر آموخته بود و پيامبر از سرچشمه وحى فرا گرفته بود و الهامات الهيّه و تأييدات روح القدس بر قلب پاك اميرمؤمنان على(عليه السلام) نيز، آن را گسترش مى داد و برآن تأكيد مى نمود.

جمعى از «مورّخان» از افرادى نام برده اند كه به خاطر غرور آميخته با ناآگاهى، در اين ميدان گام نهادند و نداى «سَلوُنِي» سر دادند; ولى به زودى رسوا و سرشكسته شدند و مدّعاى خود را پس گرفتند! از جمله «ابن جوزى» (دانشمند معروف قرن ششم) روزى بر منبر همين جمله «سَلوُنِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي» را در برابر مردم گفت، ناگهان زنى از ميان جمعيت برخاست رو به سوى او كرده گفت: «در روايات آمده كه على(عليه السلام) در يك شب براى مراسم كفن و دفن «سلمان فارسى» به «مدائن» آمد و بلافاصله بازگشت» ابن جوزى گفت: «آرى چنين روايتى نقل شده است». زن گفت «اين را هم مى دانيم كه جنازه «عثمان» كه در نزديكى امام بود سه روز در مزابل افتاده بود و على(عليه السلام) كارى نكرد;» ابن جوزى گفت: «آرى! چنين بوده است» زن گفت: «بايد يكى از اين دو كار اشتباه باشد» (در واقع زن مى خواست اعتقاد ابن جوزى را در مورد عثمان تخطئه كند) ابن جوزى از پاسخ فرو ماند و تنها به اين قناعت كرد كه به آن زن گفت: «اگر بدون اجازه همسرت از خانه بيرون آمدى لعنت خدا بر تو باد و اگر با اجازه شوهرت بود لعنت خدا بر او باد!» زن با خون سردى گفت: «بگو ببينم خارج شدن عايشه براى جنگ با على(عليه السلام) (در واقعه جمل) به اذن پيامبر بود، يا بدون آن!» (اشاره به اينكه پيامبر اكرم از قبل پيش بينى كرده بود و او را نهى فرمود.) ابن جوزى خاموش ماند و قدرت بر پاسخ نداشت.(4)

شبيه اين واقعه درباره بعضى ديگر نقل شده است.

سپس امام(عليه السلام) بعد از ذكر اين مقدّمه چنين مى فرمايد: «سوگند به كسى كه جانم در دست قدرت اوست! از هيچ حادثه اى كه از امروز تا دامنه قيامت واقع مى شود از من سؤال نمى كنيد (مگر اين كه پاسخ آن را آماده دارم) و همچنين درباره هيچ گروهى كه حتّى يك صد نفر را هدايت يا گمراه مى كنند پرسش نمى كنيد، مگر اينكه از دعوت كننده و رهبر و كسى كه آنها را به پيش مى راند و از جايگاه خيمه و خرگاه و محلّ اجتماع آنها و كسانى كه از آنها كشته مى شوند، يا به مرگ طبيعى مى ميرند، (از همه اينها) شما را آگاه مى سازم.» (فَوَ الَّذِي نَفْسِي بَيَدِهِ! لاَ تَسْأَلُونِي عَنْ شَيْء فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ السَّاعَةِ، وَ لاَ عَنْ فِئَة تَهْدِي مِئَةً وَ تُضِلُّ مِئَةً إِلاَّ أَنْبَأْتُكُمْ بِنَاعِقِهَا،(5) وَ قَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا، وَ مُنَاخِ(6) رِكَابِهَا، وَ مَحَطِّ رِحَالِهَا، وَ مَنْ يُقْتَلُ مِنْ أَهْلِهَا قَتْلا، وَ مَنْ يَمُوتُ مِنْهُمْ مَوْتاً).

بسيارند كسانى كه ممكن است مسائلى را به صورت مبهم و كلّى در آينده اى نزديك پيش بينى كنند و اين كارى است كه سياستمداران، در مسايل مربوط به اطراف عصر خود، هميشه دارند و ممكن است گاهى صحيح و گاهى اشتباه از آب درآيد; ولى پيش بينى دقيق جزئيّات با تمام مشخصّات، آن هم در زمان هاى بسيار دور، براى هيچ كس ممكن نيست، جز آنها كه با سرچشمه وحى ارتباطى دارند و از علم بى پايان پروردگار، مدد مى گيرند و جالب اين است كه امام(عليه السلام) در جمله هاى بالا از يك سو، تأكيد بر اين دارد كه من تمام حوادث آينده را تا دامنه قيامت مى توانم براى شما پيش گويى كنم و از سوى ديگر اشاره به تمام جزئيّات آنها مى كند. چيزى كه براى غير پيغمبر و كسانى كه از علوم خاص او بهره دارند، امكان پذير نيست.

در اينجا فوراً اين سؤال به ذهن مى آيد كه آيا پيامبر يا امام، علم غيب - آن هم به اين گستردگى - مى توانند داشته باشند، با اينكه قرآن با صراحت مى گويد: «قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّموتِ وَ الأَرْضِ الْغَيْبَ إلاَّ اللهُ; بگو كسانى كه در آسمان و زمين هستند جز خدا از غيب آگاه نيستند»(7).

اين سخن پاسخ روشن و معروفى دارد كه هم از آيات قرآن استفاده مى شود و هم در كلمات خود آن حضرت آمده است و آن اينكه علم غيب به صورت ذاتى مخصوص خداست ولى خداوند هر مقدار از آن را لازم بداند در اختيار اولياء الله مى گذارد; همان گونه كه در آيه 26 - 27 سوره «جنّ» مى خوانيم: «عَالِمُ الْغَيْبِ فَلاَ يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَداً * إِلاَّ مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُول; خداوند عالم به امور پنهانى است و هيچ كس را بر اسرار غيبش آگاه نمى كند، مگر رسولى كه او را برگزيده و از وى راضى شده است».

به زودى در كلام خود امام(عليه السلام) - به خواست خدا - مى خوانيم هنگامى كه امام(عليه السلام)از پاره اى از حوادث آينده خبر داد و كسى همين سؤال را مطرح كرد امام(عليه السلام) در پاسخ او فرمود: «لَيْسَ هُوَ بِعِلْمِ غَيْب، وَ إِنَّمَا هُوَ تَعَلُّمُ مِنْ ذِي عِلْم; اين علم غيب نيست; بلكه آموزشى است از صاحب علم». اشاره به اينكه علم غيب ذاتى، مخصوص خداست و علم من جنبه اكتسابى دارد; من همه اين امور را از پيامبر آموختم و او از خداوند متعال (شرح بيشتر اين سخن، ذيل همان خطبه خواهد آمد).

به هر حال، هيچ كس بعد از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) جز امام اميرمؤمنان(عليه السلام) چنين سخنى را نگفته و نمى توانسته است بگويد; ولى امام اين سخن را فرموده و بارها پيش گويى هايى كرده كه عيناً واقع شده است.

«ابن ابى الحديد» در «شرح نهج البلاغه» خود فصلى تحت عنوان «امور غيبى كه امام از آن خبر داد، سپس تحقّق يافت» در ذيل همين خطبه آورده است كه در بحث نكات، اشاره اى به آن خواهيم داشت.

تعبير امام در جمله هاى بالا به «وَ لاَعَنْ فِئَة تَهْدي مِئَةً...» اشاره به اين است كه نه تنها از گروهها و لشكرهاى انبوه، كه در آينده حادثه مى آفرينند، با خبرم; بلكه حتّى از گروهك هاى كوچك كه هيچ كس نمى تواند درباره آن پيش گويى داشته باشد - به بركت تعليم الهى - با خبر هستم!

سپس امام(عليه السلام) به دو نكته ديگر در اين زمينه اشاره مى كند:

نخست، براى تشويق هر چه بيشتر آنها به سؤال كردن از مسائلى سرنوشت ساز، مى فرمايد: «اگر مرا از دست دهيد سپس ناراحتى هاى زندگى و مشكلات بر شما فرو بارد (و براى يافتن راه حلّ به اين و آن متوسّل شويد) بسيارى از پرسش كنندگان سر به زير مى افكنند و در حيرت فرو مى روند، (چرا كه پاسخگويى نمى يابند;) و بسيارى از مسئولان (آنها كه مورد پرستش واقع مى شوند،) از پاسخ فرو مى مانند».

(وَ لَوْ فَقَدْتُمُوني وَ نَزَلَتْ بِكُمْ كَرَائِهُ(8) الأُمُورِ، وَ حَوَازِبُ(9) الْخُطُوبِ، لاََطْرَقَ كَثِيرٌ مِنَ السَّائِلِينَ، وَ فَشِلَ كَثِيرٌ مِنَ المَسْؤُولِينَ).

اشاره به اينكه، تا من در ميان شما هستم از مسائل سرنوشت ساز خود سؤال كنيد; چرا كه بعد از من ديگران نمى توانند پاسخ درستى به شما بدهند; لذا در كار خود فرو مى مانيد و پشيمان مى شويد.

ديگر اينكه، يك اشاره اجمالى به طوفانها و بحرانهايى كه در پيش است مى كند، تا خود را براى آن آماده سازند و در عين حال نويد فتح و پيروزى به نيكان مى دهد. مى فرمايد: «اين حوادث و بلاها هنگامى روى مى دهد كه جنگ بر شما طولانى شود و (براى كوبيدن شما) دامن به كمر زند و دنيا آنچنان بر شما تنگ گردد كه ايّام بلا را بسيار طولانى بشمريد (و سخت بى تابى كنيد، و اين وضع همچنان ادامه مى يابد) تا زمانى كه خداوند پرچم فتح و پيروزى را براى باقيمانده نيكانِ شما، به اهتراز درآورد». (وَ ذلِكَ إِذَا قَلَّصَتْ(10) حَرْبُكُمْ، وَ شَمَّرَتْ(11) عَنْ سَاق، وَ ضَاقَتِ الدُّنْيَا عَلَيْكُمْ ضِيقاً، تَسْتَطِيلُونَ مَعَهُ أَيَّامَ الْبَلاءِ عَلَيْكُمْ، حَتَّى يَفْتَحَ اللهُ لِبَقِيَّةِ الأَبْرَارِ مِنْكُمْ).

امام در واقع پيش بينى روشنى از سيطره حكّام جنايتكار بنى اميّه بر اموال و نفوس و سرزمين هاى اسلامى مى كند كه هر كس با آنها اندك مخالفتى داشت، با شديدترين ضربات سركوب مى شد و آمار جنايتها و اعمال غير انسانى آنها از حد وحصر بيرون است و تعبير «ضَاقَتِ الدُّنْيَا عَلَيْكُمْ ضِيقاً; دنيا بر شما شديداً تنگ خواهد شد» كاملا بر اين حكومت سياه، صادق بود.

تعبير به «فتح و پيروزى نيكان» ممكن است اشاره به زوال حكومت جابر بنى اميّه باشد كه مسلمانان براى مدّتى نفسى آسوده كشيدند; چرا كه هنوز عبّاسيان قدرت و قوّتى پيدا نكرده بودند.

و نيز ممكن است اشاره به حكومت جهانى حضرت مهدى(عليه السلام) باشد، كه به تمام ظلم و بى عدالتى ها و جنايات جنايتكاران پايان مى دهد.

##### 1. «فَقأت» از مادّه «فَقأ» (بر وزن فقر) به معناى شكافتن دُمل براى بيرون آوردن چرك و خون آن است و هرگاه در مورد چشم به كار رود، به معناى درآوردن يا شكافتن آن مى آيد كه نتيجه آن، كورى است.
2. «غَيْهب» از مادّه «غهب» (بر وزن وهب) به معناى ظلمت و سياهى شديد است كه در مورد شب هاى كاملا ظلمانى و گاه در مورد حيواناتى كاملا سياه به كار مى رود. ريشه اين لغت به معناى غفلت و نسيان آمده است، كه تناسب زيادى با تاريكى دارد.
3. «كَلب» (بروزن طلب) از مادّه «كلب» (بر وزن قلب) در اصل به معناى زدن اسب با مهميز است (شيء نوك تيزى كه در كنار چكمه قرار داشته و سوار كاران، براى دواندن اسب ها از آن استفاده مى كردند و آن را به شكم اسب مى زدند.) به همين تناسب، در مورد حوادث سخت و جنگ هاى طاقت فرسا و بيمارىِ هارىِ سگ، و حمله ور شدن حيوانات درنده، به كار رفته است.
4. منهاج البراعه، جلد 7، صفحه 74.
5. «ناعق» از مادّه «نعق» (بر وزن ضرب) به معناى فرياد زدن بر حيوانات به منظور حركت دادن آنها است. به كار بردن اين تعبير در مورد انسان ها، در جايى است كه افرادى ناآگاه، با تحريك افراد فاسد و مفسد به حركت در مى آيند.
6. «مُناخ» از مادّه «نَوْخه» به معناى اقامت گرفته شده و «مُناخ» به جايى گفته مى شود كه شتر را در آنجا مى خوبانند و سپس به عنوان كنايه، به معناى وسيعترى، يعنى محلّ اقامت، بكار رفته است.
7. سوره نمل، آيه 65. (در آيات متعدّد ديگرى شبيه به اين مضمون نيز آمده است).
8. «كرائه» جمع «كريهه» به معناى شىء ناپسند است.
9. «حوازب» جمع «حازب» به معناى كار مشكل و پيچيده از مادّه «حزب» (بر وزن جذب) به معناى شدّت است. 10. «قَلَص» از مادّه «قلوص» (به معناى پريدن و جستن) گرفته شده و «قَلَّص» (با تشديد) به معناى استمرار و ادامه يافتن است.
11. «شَمّر» از مادّه «تشمير» در جايى گفته مى شود كه انسان دامن را به كمر مى زند و براى انجام كارى مهيّا و آماده مى شود و «شِمْر» به معناى افراد جدّى و مجرّب و نيز به معناى افراد شرور آمده است.

▲نكته

▲پيشگويى هاى شگفت انگيز امام(عليه السلام)

نهج البلاغه پر است از پيشگويى هايى كه امام درباره حوادث آينده دارد و گاه چنان جزئيّات آن را شرح مى دهد كه گويى با چشم، همه آنها را در برابر خود مى بيند.

«ابن ابى الحديد» در ذيل خطبه مورد بحث نكته جالبى دارد و آن اينكه مى گويد: «امام(عليه السلام) در اين خطبه، به خدا سوگند ياد مى كند كه از هر حادثه اى تا قيامت از او سؤال كنند، از تمام آنها خبر مى دهد و حتّى جزئيّات آن را بازگو مى كند». سپس مى افزايد: «اين سخن از آن حضرت نه به معناى ادّعاى ربوبيّت است، نه به معناى ادّعاى نبوّت; بلكه امام مى فرمود اينها را با تعليم پيامبر فرا گرفته است» و بعد مى گويد: «ما اين سخن را بارها آزموده ايم و كاملا مطابق واقعيّت ديده ايم و به صدق دعوى آن حضرت پى برده ايم; مانند اِخبار از ضربت خوردن آن حضرت به گونه اى كه محاسن مباركش با خون سرش خضاب شود و اِخبار از قتل امام حسين(عليه السلام) و سخنى را كه هنگام عبور از كربلا فرمود و اخبار به حكومت «معاويه» و جريان «حجّاج» و سرانجامِ كار «خوارج» در «نهروان» و اخبارى كه درباره بعضى از يارانش داد كه بعضى كشته مى شوند و بعضى به دار آويخته مى شوند و خبرهاى مربوط به جنگ با ناكثين و قاسطين و مارقين و اِخبار از عدّه لشكرى كه از كوفه به يارى او مى آيد، در آن هنگام كه مى خواست براى خاموش كردن فتنه طلحه و زبير و عايشه به بصره برود و خبرى كه درباره آينده «عبدالله بن زبير» داد و ماجراى ويران شدن «بصره» با غرقاب و رفتن به زيرِ آب و هلاك شدن مردم در فتنه «زنج» و نيز پرچم هاى سياهى كه از سوى خراسان حركت مى كند (جريان ابومسلم و عبّاسيان)...» (و اخبار فراوان ديگرى كه ابن ابى الحديد مشروحاً آن را ذكر كرده و ما به خاطر پيش گيرى از اطاله سخن آن را تلخيص نموديم). (1)

اين گواهى كسى است كه به امامت آن حضرت به عنوان يك پيشواى معصوم اعتقادى ندارد; ولى مسئله از نظر ما بسيار روشن تر است; زيرا ائمه معصومين(عليهم السلام)هم وارث علوم فراوانى از پيامبر اسلام بودند; هم حقايق تازه اى را از قرآن درك مى كردند كه ديگران درك نمى كنند و هم الهامات غيبى بر قلب آنها وارد مى شد.

درباره وسعت علم امام باز هم ذيل خطبه هاى مناسب بحث خواهيم كرد.

##### 1. براى آگاهى بيشتر، به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 47 - 50 مراجعه شود.

▲بخش دوم

إِنَّ الْفِتَنَ إِذَا أَقْبَلَتْ شَبَّهَتْ، وَ إِذَا أَدْبَرَتْ نَبَّهَتْ; يُنْكَرْنَ مُقْبِلات، وَ يُعْرَفْنَ مُدْبِرَات، يَحُمْنَ حَوْمَ الرِّيَاحِ، يُصِبْنَ بَلَداً وَ يُخْطِئْنَ بَلَداً. أَلاَ وَ إِنَّ أَخْوَفَ الْفِتَنِ عِنْدِي عَلَيْكُمْ فِتْنَةُ بَنِي اُمَيَّةَ، فإِنَّهَا فِتْنَةٌ عَمْيَاءُ مُظْلِمَةٌ: عَمَّتْ خُطَّتُهَا، وَ خَصَّتْ بَلِيَّتُهَا، وَ أَصَابَ الْبَلاَءُ مَنْ أَبْصَرَ فِيهَا، وَ أَخْطَأَ الْبَلاءُ مَنْ عَمِىَ عَنْهَا. وَايْمُ اللهِ لَتَجِدُنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَكُمْ أَرْبَابَ سُوْء بَعْدِي، كَالنَّابِ الضَّرُوسِ: تَعْذِمُ بِفِيهَا، وَ تَخْبِطُ بِيَدِهَا، وَ تَزْبِنُ بِرِجْلِهَا، وَ تَمنَعُ دَرَّهَا، لاَيَزَالُونَ بِكُمْ حَتَّى لاَيَتْرُكُوا مِنْكُمْ إِلاَّ نَافِعاً لَهُمْ، أَوْ غَيْرَ ضَائِر بِهِمْ.وَ لاَ يَزَالُ بَلاؤُهُمْ عَنْكُمْ حَتّى لا يَكوُنَ انْتِصارُ أَحَدِكُمْ مِنْهُمْ إلاّ كَانْتِصارِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ، وَ الصَّاحِبِ مِنْ مُسْتَصْحِبِهِ، تَرِدُ عَلَيْكُمْ فِتْنَتُهُمْ شَوْهَاءَ مَخْشِيَّةً، وَ قِطَعاً جَاهِلِيَّةً، لَيْسَ فِيهَا مَنَارُ هُدىً، وَ لاَ عَلَمٌ يُرَى.

### ترجمه

هنگامى كه فتنه ها روى مى آورد به شكل حق خودنمايى مى كند و هنگامى كه پشت مى كند (مردم را از ماهيّت خود) آگاه مى سازد. در حال روى آوردن ناشناخته است و به هنگام پشت كردن شناخته مى شود; مانند گرد بادها به بعضى از شهرها اصابت مى كند و از بعضى مى گذرد. آگاه باشيد! وحشتناكترين فتنه ها براى شما از نظر من، فتنه بنى اميّه است! چرا كه فتنه اى است كور و تاريك; و حكومت آن فراگير است (و همه تحت فشار آن حكومت ظالم قرار مى گيرند،) ولى بلاى آن ويژه گروه خاصّى است، هر كس در آن فتنه بصير و بينا باشد (و با آن به ستيز برخيزد) بلا دامان او را مى گيرد. و هر كس در برابر آن نابينا باشد، بلائى به او نمى رسد. به خدا سوگند! بعد از من، بنى اميّه را براى خود زمامداران بدى خواهيد يافت! آنها همچون شتر شرور و بدخويى هستند كه صاحب خود را گاز مى گيرد; با دست خود بر سر او مى كوبد و با پا او را دور مى سازد. و از دوشيدن شيرش او را منع مى كند. آنها به اين وضع ادامه مى دهند. (و نيكان و مجاهدان را نابود مى كنند)، مگر اينكه در مسير منافع آنها قرار گيرد، يا لااقل ضررى به آنها نرساند. بلا و ستم هاى آنها نسبت به شما نيز همچنان ادامه خواهد يافت تا آنجا كه (هيچ پناهگاهى نيابيد و) استمداد شما از آنها به استمداد برده اى مى ماند كه در برابر ظلم مالك خويش، از او كمك بطلبد; يا همچون دوستى كه از (تعدّى و احجاف دوست خود) به او پناه برد. (آرى!) فتنه هاى آنها پست سر يكديگر بر شما وارد مى شود; با قيافه اى زشت و ترسناك و همراه پاره اى از آداب و رسوم جاهليّت; در آن زمان نه راهنمايى در آن ميان خواهد بود و نه پرچم نجاتى!

▲شرح و تفسير

▲فتنه خطرناك بنى اميّه!

امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه، گوشه اى از حوادث تلخ آينده و فتنه هايى كه به مسلمانان روى مى دهد خبر داد و در ادامه آن، در اين بخش: اوّلا، به يك قانون كلّى درباره فتنه ها اشاره مى كند; قانونى كه آگاهى بر آن مى تواند خطر فتنه ها را تا حدّ زيادى تقليل دهد و ثانياً، انگشت روى يك فتنه خاص - كه در واقع مهمترين فتنه ها بوده است - مى گذارد و مردم را نسبت به آن هشدار مى دهد و آن، فتنه بنى اميّه است كه امام در اين كلام كوتاه، بسيارى از ويژگى هاى آن را بر شمرده است.

نخست مى فرمايد: «هنگامى كه فتنه ها روى آورند خود را به لباس حق در مى آورند و هنگامى كه پشت مى كنند (مردم را از ماهيّت خود) آگاه مى سازند». (إِنَّ الْفِتَنَ إِذَا أَقْبَلَتْ شَبَّهَتْ، وَ إِذَا أَدْبَرَتْ نَبَّهَتْ).

در واقع، به هنگام روى كرد، اغفال كننده است و به هنگام پشت كردن، بيدار كننده.

سپس به نكته اى كه در حقيقت علّت اين موضوع است اشاره كرده، مى فرمايد: «آنها در حال روى آوردن ناشناخته اند و به هنگام پشت كردن شناخته مى شوند». (يُنْكَرْنَ مُقْبِلاَت، وَ يُعْرَفْنَ مُدْبِرَات).

اين، يك نكته بسيار مهمّ اجتماعى و سياسى است، كه فتنه گران و سود جويانِ تبهكار، ماهيّت خود را در چهره ساختگى حق به جانب، پنهان مى دارند تا مردم را به دنبال خود بكشند; ولى هنگامى بر مركب مراد سوار شدند، چهره واقعى خود را نشان مى دهند و همين امر، تدريجاً سبب نابودى آنها مى شود. اين قانون و قاعده اى است براى تمام اعصار و قرون; به همين دليل طرفداران حق بايد هميشه با دقّت و هشيارى به حوادث نگاه كنند، مبادا فريب چهره هاى حق به جانب دروغين را بخورند و غافلگير شوند. هرگونه سطحى نگرى و حسن ظنّ بى دليل در اين گونه موارد، جز زيان و خسران به بار نمى آورد.

در ادامه اين سخن به اين نكته اشاره مى فرمايد كه فتنه ها هميشه فراگير نيستند; بلكه «مانند گردبادها به بعضى از شهرها اصابت مى كنند و از كنار بعضى مى گذرند!» (يَحُمْنَ(1) حَوْمَ الرِّيَاحِ، يُصِبْنَ بَلَداً و يُخْطِئْنَ بَلَداً).

زيرا زمينه هاى ظهور و بروز فتنه ها در همه شهرها يكسان نيست; بلكه عوامل متعدّد و پيچيده اى دارد كه در جايى هست و در جايى ديگر نيست.

بنابراين، اگر آثارى از فتنه در شهرهايى ديده نشد، نبايد فريب خورد; اى بسا شهر خاصّى را به خاطر آمادگى هايش هدف قرار دهد.

در ادامه اين سخن، به سراغ فتنه بنى اميّه مى رود و مى فرمايد: «آگاه باشيد! وحشتناكترين فتنه ها از نظر من براى شما، فتنه بنى اميّه است; چرا كه فتنه اى است كور و تاريك». (أَلاَ وَ إِنَّ أَخْوَفَ الْفِتَنِ عِنْدِي عَلَيْكُمْ فِتْنَةُ بَنِي اُمَيَّةَ، فإِنَّهَا فِتْنَةٌ عَمْيَاءُ مُظْلِمَةٌ).

فتنه هاى كور و تاريك فتنه هايى است كه هيچ كس و هيچ چيز را به رسميّت نمى شناسد و همه ارزشها را پايمال مى كند و نيكان را بدون توجّه به سوابق و شخصيّت آنها درهم مى كوبد و فتنه بنى اميّه براستى چنين بود!! در عصر حكومت آنها، ارزش هاى عصر جاهليّت، ناگهان زنده شد و بازماندگان كثيف و آلوده آن زمان، پست هاى حسّاس حكومت اسلامى را اشغال كردند و نيكان و پاكان از صحنه اجتماع عقب رانده شدند و آنها كه مقاومت كردند، نابود گشتند.

سپس به يكى از ويژگى هاى اين فتنه اشاره كرده، مى فرمايد: «حكومت آن فراگير است (و همه تحت فشار آن حكومت ظالم هستند) و بلاى آن ويژه گروهى است; هر كس در آن فتنه بصير و بينا باشد (و با آن ستيزه جويى كند) بلا دامان او را مى گيرد و هر كس در برابر آن نابينا باشد، بلايى به او نمى رسد». (عَمَّتْ خُطَّتُهَا(2)، وَ خَصَّتْ بَلِيَّتُهَا، وَ أَصَابَ الْبَلاَءُ مَنْ أَبْصَرَ فِيهَا، وَ أَخْطَأَ الْبَلاءُ مَنْ عَمِىَ عَنْهَا).

بديهى است آثار شوم فتنه سرانجام دامان همه اجتماع را خواهد گرفت و تعبير به «عَمَّتْ خُطَّتُهَا» ممكن است اشاره به همين معنا باشد; ولى لبه تيز آن، متوجّه آگاهان مجاهدو مبارز است ولى ناآگاهان و آگاهان بى مسئوليّت و بى درد، از بلاهاى خاص در امان مى مانند.

سپس امام(عليه السلام) در بيان دومين ويژگى حكومت بنى اميّه مى افزايد: «به خدا سوگند! بعد از من بنى اميّه را براى خود زمامداران بدى خواهيد يافت; آنها همچون شتر شرور و بدخويى هستند كه صاحب خود را گاز مى گيرد; با دست خود، بر سر او مى كوبد; و با پا او را دور مى سازد; و از دوشيدن شيرش او را منع مى كند». (وَايْمُ اللهَ(3)لَتَجِدُنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَكُمْ أَرْبَابَ سُوْء بَعْدِي كَالنَّابِ(4) الضَّرُوسِ:(5) تَعْذِمُ(6) بِفِيهَا، وَ تَخْبِطُ(7)بِيَدِهَا، وَ تَزْبِنُ(8) بِرِجْلِهَا، وَ تَمنَعُ دَرَّهَا،(9)).

چه تشبيه جالبى! انسان انتظار دارد از شير شترش استفاده كند و بر او سوار شود و به مقصد برسد; همان گونه انسان انتظار دارد حكومت به او كمك كند و مشكلاتش را حل نمايد و در مسير پيشرفت هاى فردى و اجتماعى يار و ياورش باشد; ولى حكّام ظالم، بى رحم و بى منطق - كه جز به منافع زودگذر خود و اشباع هوس هاى خويش نمى انديشند - نه تنها مشكلى را از جامعه حل نمى كنند، بلكه مردم را گرفتار سخت ترين مشكلات ساخته، از هر سو ضربه تازه اى بر آنان وارد مى سازند.

چقدر اين پيشگويى صحيح بود و على(عليه السلام) با قلب پاكش تمام حوادث آينده را مى ديد كه اين گروه بى رحم و درنده خو، چه بلايى بر سر اسلام و مسلمين مى آورند.

در ويژگى سوم مى فرمايد: «آنها به اين وضع ادامه مى دهند (و همواره با شما به سختى رفتار مى كنند). تا كسى باقى نماند مگر اينكه در مسير منافع آنها قرار گيرد; يا لااقل، ضررى به آنها نرساند». (لاَيَزَالُونَ بِكُمْ حَتَّى لاَيَتْرُكُوا مِنْكُمْ إِلاَّ نَافِعاً لَهُمْ، أَوْ غَيْرَ ضَائِر بِهِمْ).

همه صداهاى حق طلبان را در گلوهايشان خفه مى كنند و هر مخالفى را در هر جا باشد، از روى زمين بر مى دارند و به هيچ كس حق حيات و زندگى نمى دهند، جز كسانى كه در خدمت آنها باشند، يا كمترين ضررى به منافع آنها نرسانند. براى آنها تفاوت نمى كند اين حق طلب و عدالت جو، فرزند رسول خدا باشد، يا صحابه پيامبر، يا عالم و دانشمند بزرگ دينى و يا زاهد و عابد! و به اين ترتيب، عموميت و گسترش فتنه را كه امام(عليه السلام) در آغاز كلام اشاره فرمود، در عمل به طور كامل پياده مى كنند.

در ويژگى چهارم به اين نكته اشاره مى فرمايد كه مشكل عظيم در اين حكومت اين است كه هيچ پناهگاهى براى در امان ماندن از ظلم آنها وجود نخواهد داشت و هيچ دادرسى در برابر ستم هاى آنها پيدا نمى شود و مردم ناچارند از ظلم اين ظالمان به خودشان شكايت برند و تكليف چنين شكايت و شاكيان روشن است. مى گويد: «بلا و ستم هاى آنها نسبت به شما همچنان ادامه خواهد يافت، تا آنجا كه (هيچ پناهگاهى نيابيد و) استمداد شما از آنها به استمداد برده اى مانَد كه در برابرِ ظلمِ مالك، از او كمك بطلبند; يا همچون دوستى كه (از تعدّى و احجاف دوست خود،) به او پناه برد». (وَ لاَ يَزَالُ بَلاَؤُهُمْ عَنْكُمْ حَتَّى لاَ يَكُونَ انْتِصَارُ أَحَدِكُمْ مِنْهُمْ إِلاَّ كَانْتِصَارِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ، وَ الصَّاحِبِ مِنْ مُسْتَصْحِبِهِ).

و چنين است سرنوشت مردمى كه حكومت جائر و ظالمشان تمام زبان حق گويان را قطع كند; عالمان را خانه نشين سازد; عزيزان را ذليل و خوار كند و تمام قدرت هاى مردمى را درهم بكوبد و همه را به استخدام خود درآورد.

در پنجمين و آخرين ويژگى - كه در واقع تأكيدى است بر ويژگى هاى قبل - مى فرمايد: «فتنه هاى آنها پشت سر يكديگر بر شما وارد مى شود، با قيافه اى زشت و ترسناك، و همراه پاره هايى از آداب و رسوم جاهليّت; نه راهنمايى در آن ميان خواهد بود و نه پرچم نجاتى». (تَرِدُ عَلَيْكُمْ فِتْنَتُهُمْ شَوْهَاءَ(10) مَخْشِيَّةً(11)، وَ قِطَعاً جَاهِلِيَّةً، لَيْسَ فِيهَا مَنَارُ هُدىً، وَ لاَ عَلَمٌ يُرَى).

امام(عليه السلام) با اين ويژگى ها تمام شرايط و اوضاع حكومت بنى اميّه را ترسيم كرده و پايان آن را نشان داده; گويى در اين دورانِ تاريك هشتاد ساله، مى زيسته است و همه چيز را به رأى العين ديده، حكومتى كه از قانون خدا پيروى مى كرد، نه بهايى براى ارزش هاى اسلامى قائل بود و نه قوانين اسلامى را به رسميّت مى شناخت. حكومتى خود كامه، ظالم، بى منطق و مملوّ از فتنه ها كه نمايانگر عصر جاهليّت بود. حكومتى كه حتّى به مصالح و منافع مادّى خويش نمى انديشيد و آن قدر ظلم و ستم در اين دورانِ هشتاد سال مرتكب شد، كه در تاريخ بشريّت كم نظير است.

آرى! امام همه اينها را براى مسلمانان پيش بينى كرد و هشدار داد. تعبير به «أَرْبَابَ سُوء بَعْدِي» اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه، شما كه به حكومت اسلامى و انسانى عادلانه من تن نداديد و در حفظ و دفاع از آن كوتاهى كرديد بايد در انتظار چنين زمامداران و حُكّام سوئى بوده باشيد.

بعضى از «شارحان نهج البلاغه» مطلبى نقل كرده اند كه نشان مى دهد بنى اميه با گروهى از مردم واقعاً به صورت برده و غلام رفتار مى كردند، تا آنجا كه در «شرح نهج البلاغه تسترى» آمده است كه آنها بسيارى از مسلمين را به بردگى گرفتند و به گردن آنها مهر بردگى مى زدند و در كف دست هاى آنها علامتى مى گذاشتند.(12)

##### 1. «يَحمن» از مادّه «حوم» (بر وزن قوم) به معناى چرخيدن است.
2. «خُطّه» از مادّه «خطّ» به معناى علامت گذاردن است و واژه «خطّه» به معناى حالت و موضوع مى آيد.

##### 3. «أيم» به اعتقاد بعضى از اُدبا در اصل «أيمن» جمع «يمين» بوده، كه نون آن ساقط شده و هنگامى كه گفته شود «وَ أَيْمُ اللهِ» يعنى: من به خدا سوگندها مى خورم (ابن ابى الحديد در تفسير اين كلمه بحث مشروحى دارد كه علاقه مندان مى توانند به جلد 7، صفحه 54، مراجعه كنند)
4. «أَلنّاب» به معناى شتر ماده پير است.
5. «ضَروس» به معناى حيوان كج خلقى است كه گاز مى گيرد و در اصل از مادّه «ضرس» (بر وزن حرص) به معناى دندان آسيا است.
6. «تَعذم» از مادّه «عذم» (بر وزن جزم) به معناى خوردن چيزى با فشار حريصانه است كه لازمه آن گاز گرفتن است.
7. «تَخبط» از مادّه «خبط» (بر وزن ضبط) به معناى زدن و كوبيدن با دست است.
8. «تَزبن» از مادّه «زبن» (بر وزن دفن) به معناى دور كردن و لگد زدن است.
9. «دَرّ» به معناى ريزش شير فراوان است; سپس به هر خير و بركتى اطلاق شده است. 10. «شوهاء» از مادّه «شوه» (بر وزن قوم) به معناى زشتى است و «شوهاء» به معناى زشت و قبيح است.
11. «مخشيّه» به معناى مخوف از مادّه «خشيت» به معناى خوف گرفته شده است.
12. شرح نهج البلاغه تسترى، جلد 6، صفحه 106.

▲نكته ها

▲1- ويژگى هاى فتنه!

«فتنه» واژه اى است كه همه از آن وحشت دارند و نتيجه آن را شوم و ناگوار مى دانند، ولى فتنه چيست؟ و نشانه هاى آن كدام است؟ امام(عليه السلام) در اين خطبه، هم نشانه هاى فتنه را بيان فرمود و هم تعريف آن را با تكيه بر اين نشانه ها، روشن ساخته است.

فتنه به حوادث پيچيده اى مى گويند كه ماهيّت آن روشن نيست; ظاهرى فريبنده دارد و باطنى مملوّ از فساد; جوامع انسانى را به بى نظمى، تباهى، عداوت، دشمنى، جنگ و خونريزى، و فساد اموال و اعراض مى كشاند. و از همه بدتر اين كه قابل كنترل نيست.

غالباً، در ابتدا چهره حق به جانبى دارد و ساده انديشان را به دنبال خود مى كشاند و تا مردم از ماهيّت آن آگاه شوند، ضربات خود را بر همه چيز وارد ساخته است.

فتنه ها، هيچ قانونى را به رسميّت نمى شناسند; ممكن است در يك شهر همه چيز را به آتش كشد و در كنار آن شهر ديگرى باشد كه در امان بماند. فتنه همان گونه كه امام(عليه السلام) در فراز بالا بيان فرمود، مانند گِردباد است كه همه چيز را با خود مى چرخاند و مى برد و گاه ديده شده گردبادهاى سنگين، انسانها، حتّى اتومبيل را از جا كنده و به آسمان برده و به هر سو پرتاب مى كنند!! فتنه ها نيز با شخصيّت هاى بزرگ اجتماعى، دينى، علمى و سياسى و با اموال مردم و سرمايه هاى جامعه، همين كار را مى كند.

مى دانيم گردبادها بر اثر وزشِ دو جبهه قوىّ باد در دو جهت مخالف، پيدا مى شود; يعنى دو جبهه مخالف در هم مى پيچند و به گرد هم مى گردند و گردباد را به وجود مى آورند; فتنه ها نيز بيشتر از اختلافات بر مى خيزد; آنگاه كه دو جناح، بى فكر و بى مطالعه، بى رحمانه به جان هم مى افتند، فضاى جامعه را تيره و تار مى سازند، نتيجه اش آن است كه گردبادهاى حوادث و ناامنى، همه چيز را از بيخ و بن مى كند و نابود مى سازد!

به همين دليل، در برابر حوادث اجتماعى بايد خوش بينى ها را تا حدّى كنار گذاشت و درباره كسانى كه روى صحنه و پشت صحنه هستند، دقّت كرد و سوابق آنها را بررسى نمود و اگر فتنه اى در كار است، مردم را با خبر ساخت و اين وظيفه انديشمندان هر جامعه است.

جنگ هايى كه در دوران حكومت امير مؤمنان على(عليه السلام) به وقوع پيوست، هر كدام نمونه بارزى از فتنه بود; در «جنگ جمل»، «عايشه» همسر پيامبر(صلى الله عليه وآله) را بر شتر سوار كردند و دو نفر از صحابه پيامبر - كه سوابق نسبتاً خوبى در اسلام داشتند - بر اثر هوا و هوس و وسوسه هاى شيطان آتش فتنه را بر افروختند و نخستين بانگ اختلاف را در امّت اسلامى سر دادند; در اين ميان، نزديك به بيست هزار نفر از مسلمانان در اين آتش فتنه سوختند و خانه هاى زيادى ويران شد. تا آن كه با تدبير اميرمؤمنان على(عليه السلام) آتش فتنه خاموش گشت.

فتنه «شاميان» و «جنگ صفّين» و ادّعاى واهى خونخواهى عثمان و بر سرِ نيزه كردن قرآن ها نمونه ديگرى از اين فتنه ها بود و هنوز شعله آن خاموش نشده بود، فتنه سومى از آن برخاست! گروهى از متنسّكان جاهل و متعبّدان بى فكر، زير پوشش «حكم فقط حكم خداست»(1) آتش جنگ نهروان را برافروختند.

دقّت در اين نمونه هاى عينى، مى تواند تمام ويژگيهاى فتنه را كه امام(عليه السلام) در اين خطبه بيان كرده، عملا به انسان بياموزد.

##### 1. لاَحُكْمَ إَلاَّ للهِ.

▲2- حكومت جنايت بار بنى اميّه

همان گونه كه امام(عليه السلام) در خطبه بالا فرموده، بنى اميّه سخت ترين و خطرناكترين فتنه اى بود كه دامان مسلمانان را در آغاز اسلام گرفت و تمدّن اسلامى را دگرگون ساخت و چهره حكومتى خونخوار، مستبد و بى منطق به حكومت اسلامى داد.

بنى اميّه از دودمان «اُميّة بن عبد شمس بن عبد مناف» (جدّ اعلاى بنى اميّه) مى باشند.

«ابوسفيان» كه از نواده هاى اميّه است، سرسخت ترين دشمن اسلام بود و آتش افروز اصلى بسيارى از جنگ هاى عصر پيامبر (صلى الله عليه وآله) محسوب مى شود، كه تا آخرين نفس آنچه مى توانست براى نابودى اسلام تلاش و كوشش كرد، ولى نقشه هاى او به لطف پروردگار نقش برآب شد و سرانجام در نهايت ذلّت، تسليم سپاه نيرومند اسلام گرديد و چون ظاهراً اسلام آورده بود، پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) از جنايات او صرف نظر كرد، ولى معروف اين است كه تا آخر عمر در باطن ايمان نياورد.

«ابن ابى الحديد» از «شَعبى» (يكى از معاريف تابعين است) نقل مى كند: هنگامى كه «عثمان» به حكومت رسيد «بنى اميّه» به خانه او آمدند و خانه پُر شد; سپس درِ خانه را بستند، ابوسفيان كه در آن روز نابينا بود رو به آنها كرد و گفت: «آيا شخصى غير از شما بنى اميّه در اينجا حضور دارد؟» گفتند: «نه!» سپس اين جمله مشهورش را بيان كرد: «يَا بَنِي أُمَيَّةَ تَلْقَّفُوهَا تَلَقُّفُ الْكُرَةِ! فَوَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ أَبُوسُفْيَانَ! مَا مِنْ عَذَاب، وَ لاَحِسَاب، وَ لاَ جَنَّة، وَ لا نار، وَ لاَ بَعْث، وَ لاَ قِيَامَة; اى بنى اميّه! گوى خلافت را برباييد (و آن را در ميان خود نگهداريد) قسم به كسى كه ابوسفيان به او سوگند مى خورد (گويا اشاره به بتها است!) نه عذابى در كار است و نه حسابى و نه بهشت و دوزخى و نه رستاخيز و قيامتى».(1) همان سخنى كه نظير آن را «معاويه» در داستان «مغيره» و «يزيد» در اشعار معروفش بعد از مشاهده سربريده امام حسين(عليه السلام) بيان كرد.

دانشمندان اهل سنّت و شيعه، كتب و مقالات فراوانى درباره جنايات و زشتى هاى حكومت بنى اميّه نگاشته اند كه نشان مى دهد آنچه در روايات اسلامى قبل از اين حكومت ظالم و جائر، پيش بينى شده - كه بنى اميّه آفت اين امّتند - عين حقيقت است.

در اينجا كافى است به گوشه اى از كلمات بعضى از بزرگان اهل سنّت اشاره كنيم.

مرحوم «مُغنيه» در شرح «نهج البلاغه» از «طه حسين» در كتاب «مرآة الاسلام» چنين نقل مى كند كه: معاويه خلافت را تبديل به سلطنت كرد و آن را در فرزندان خود موروثى نمود; امورى كه قرآن آنها را تحريم كرده بود مباح شمرد... سپس پى درپى بر ضدّ كتاب و سنّت قيام كرد; چرا كه گناه، هميشه دعوت به گناه ديگر مى كند و انسان دنيا پرست هرگز سير نمى شود. خداوند در قرآن مجيد، حرم مكّه را محترم شمرده و پيامبر(صلى الله عليه وآله) حرم مدينه را بر آن افزود; ولى بنى اميّه هم احترام مكّه را هتك كردند و هم احترام مدينه را! در آغاز «يزيد بن معاويه» مدينه را (به خاطر اين كه اهل آن در برابر حكومت يزيد تسليم نشده بودند) مباح شمرد و به لشكريان خود اجازه داد كه سه روز هر چه را در آن است، غارت كنند (نواميس مردم مدينه نيز در اين سه روز در امان نبود) سپس «عبدالملك بن مروان» به «حجّاج» اجازه دادكه هتك احترام مكّه كند... همه اينها به خاطر آن بود كه سرزمين هاى مقدّس را مجبور به تسليم كنند و «ابن زياد» هتك احترام خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) را نمود و امام حسين(عليه السلام) و فرزندان و برادرانش را به قتل رسانيد و دختران پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به اسارت گرفت و اموال مسلمين بازيچه دست خلفاى بنى اميّه شد، هرگونه كه خود مى خواستند آن را صرف مى كردند، نه آن گونه كه خدا مى خواست.(2)

همين نويسنده معروف، در تعبير ديگرى در مقايسه على(عليه السلام) با معاويه مى گويد: «چه مى گويى درباره مردى كه برادرش «عقيل بن ابى طالب» براى گرفتن كمك نزد او آمد و او به فرزندش حسن(عليه السلام) گفت هنگامى كه بيت المال را تقسيم كردم، عمويت را به بازار ببر و لباس و كفش تازه اى براى او بخر و چيز بيشترى از بيت المال به او نداد; ولى همين «عقيل»، هنگامى كه ناراضى و عصبانى به شام نزد «معاويه» آمد صد هزار (درهم يا دينار) از بيت المال مسلمين به او بخشيد.»(3)

درباره جنايات بنى اميّه و تغييراتى كه در حكومت اسلامى ايجاد كردند و فجايع زندگى آنها، فهرست نسبتاً كاملى را در جلد سوم همين كتاب ذيل خطبه 77 به طور مستند آورده ايم، كه مطالعه آن هر خواننده منصفى را در وحشت فرو مى برد.

با اين همه به راستى جاى تعجّب است! كه هنوز بعضى از غافلان اصرار دارند معاويه، سردمدار بنى اميّه را در اعمالش تبرئه كنند; به عنوان اينكه مجتهد بوده و بر مجتهد گناهى نيست! سخنى كه با هيچ منطق و ميزان عقلى تناسب ندارد و اگر بنا شود بدترين جنايات تاريخ را اين گونه توجيه كنيم، ديگر جنايت كارى در سراسر تاريخ باقى نمى ماند!!

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 9، صفحه 53.
2. مرآة الاسلام، صفحه 268، چاپ سال 1959 م.
3. مجموعه آثار طه حسين، جلد 4، صفحه 489.

▲بخش سوم

نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاة، وَ لَسْنَافِيهَا بِدُعَاة، ثُمَّ يُفَرِّجُهَا اللهُ عَنْكُمْ كَتَفْرِيجِ الاَْدِيمِ: بِمَنْ يَسُومُهُمْ خَسْفاً، وَ يَسُوقُهُمْ عُنْفاً، وَ يَسْقِيهِمْ بِكَأْس مُصَبَّرَة لاَ يَعْطِيهِمْ إِلاَّ السَّيْفَ، وَ لاَ يُحْلِسُهُمْ إِلاَّ الْخَوْفَ، فَعِنْدَ ذلِكَ تَوَدُّ قُرَيْشٌ - بِالدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا - لَوْ يَرَوْنَني مَقَاماً وَاحِداً، وَ لَوْ قَدْرَ جَزْرِ جَزُور، لاَِ قَبْلَ مِنْهُمْ مَا أَطْلُبُ الْيَومَ بَعْضَهُ فَلاَ يُعْطُونِيهِ!

### ترجمه

هنگامى كه آن فتنه هاى كور و تاريك و ظلمانى روى آوَرَد، ما اهل بيت از آن بركناريم و در آن زمان دعوت به حكومت نمى كنيم; (اين فتنه ها همچنان ادامه نمى يابد) و بعد از مدّتى خداوند آنها را از شما جدا مى سازد; همچون جدا كردن پوست از گوشت! اين كار به وسيله كسانى انجام مى شود كه ذلّت را بر آنها تحميل مى كنند و آنها را (به سوى مرگ و نيستى) مى رانند و جام تلخ بلا را در كامشان فرو مى ريزند; جز ضربه شمشير، چيزى به آنها نمى دهند و جز لباس ترس و وحشت بر آنها نمى پوشانند! در آن زمان، قريش دوست دارد، دنيا و آنچه را در دنياست از دست بدهد، تا يكبار ديگر مرا ببيند (و رهبرى مرا بپذيرد) هر چند زمان آن كوتاه باشد، به اندازه كشتن شترى، تا چيزى را از آنها بپذيرم كه امروز كمى از آن را مى خواهم و آنها نمى دهند.

▲شرح و تفسير

▲انتقام شديد الهى از بنى اميّه

امام(عليه السلام) در قسمت پايانى اين خطبه، خبرهاى تازه اى از حوادث تلخ و شيرين آينده مى دهد و نخست مى فرمايد: «هنگامى كه آن فتنه هاى كور و تاريك و ظلمانى روى آورد، ما اهل بيت از آن بركناريم و در آن زمان دعوت (به حكومت) نمى كنيم». (نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاة(1)، وَ لَسْنَافِيهَا بِدُعَاة).

در تفسير اين جمله، در ميان «مفسّران نهج البلاغه» گفتگوهايى شده است; زيرا به يقين، فتنه ها از نظر عينيّت خارجى، دامان اهل بيت(عليهم السلام) را گرفت كه شهادت امام حسين(عليه السلام) و يارانش يكى از نمونه هاى روشن آن بود; بنابراين، بركنارى اهل بيت از فتنه هاى آن دوران، به معناى اين است كه مسئوليّت آن فتنه ها متوجّه آنان نبود; بلكه متوجّه مردمى بود كه رهبرى اهل بيت را رها كردند و به بازماندگان دوران كفر و شرك و جاهليت پيوستند. جمله «وَ لَسْنَافِيهَا بِدُعَاة; ما در آن فتنه دعوت كننده نيستيم» نيز قرينه اى بر اين معنا است; چرا كه وقتى اهل بيت، به حكم اجبار خاموش باشند و هيچ گروهى را تشويق به كارى نكنند، مسئوليّت آن را بر عهده نخواهند داشت.

سپس امام(عليه السلام) به آنها بشارت مى دهد كه اين فتنه ها براى هميشه ادامه نمى يابد بلكه: «بعد از مدّتى خداوند آن را از شما جدا مى سازد، همچون جدا كردن پوست از گوشت!» (ثُمَّ يُفَرِّجُهَا(2) اللهُ عَنْكُمْ كَتَفْرِيجِ الأَدِيمِ(3)).

اين تشبيه اشاره به اين است كه فتنه بنى اميّه در آن زمان به طور كامل خاموش مى شود و پايان مى گيرد; زيرا هنگامى كه پوست را از گوشت جدا مى كنند ذرّه اى از پوست را بر گوشت رها نمى سازند و شكل و قيافه حيوان ذبح شده به طور كامل دگرگون مى شود.

امّا اين كار به دست چه كسانى انجام مى شودو چگونه صورت مى گيرد؟ امام(عليه السلام)در ادامه اين سخن اشاره سربسته اى به آن كرده چنين مى فرمايد: «اين كار به وسيله كسانى انجام مى شود كه خوارى را بر آنها تحميل مى كنند و آنها را (به سوى مرگ و نيستى مى رانند) و جام تلخ بلا را در كامشان فرو مى ريزند; جز ضربه شمشير چيزى به آنها نمى دهند و جز لباس ترس و وحشت بر آنها نمى پوشانند!» (بِمَنْ يَسُومُهُمْ خَسْفاً(4)، وَ يَسُوقُهُمْ عَنْفاً، وَ يَسْقِيهِمْ بِكَأْس مُصَبَّرَة لاَ يُعْطِيهِمْ إِلاَّ السَّيْفَ، وَ لاَ يُحْلِسُهُمْ(5)إِلاَّ الْخَوْفَ).

تعبير به «مصبّرة» كه از ريشه «صبر» گرفته شده و مى دانيم «صَبِر» (بر وزن خشن) گياهى است بسيار تلخ، اشاره به اين است كه «بنى اميّه» در حكومت «بنى عبّاس» تلخ ترين و ناگوارترين زندگى ها را خواهند داشت و جمله «لاَيُعْطِيهِمْ...» تأكيدى است بر اين معنا كه هر كدام از «بنى اميّه» در چنگال «بنى عبّاس» گرفتار شوند، از دم شمشير گذرانده خواهند شد و آنها كه موفّق به فرار شوند، در ترس و وحشت عميقى خواهند بود!!

در پايان اين فراز مى فرمايد: «در آن زمان قريش (اشاره به گروه بنى اميّه است) دوست دارد، دنيا و آنچه را در دنيا است از دست بدهد، تا يك بار ديگر مرا ببيند (و رهبرى مرا بپذيرد) هر چند زمان آن كوتاه باشد، به اندازه كشتن شترى، تا چيزى را از آن ها بپذيرم كه امروز كمى از آن را مى خواهم ولى نمى دهند». (فَعِنْدَ ذلِكَ تَوَدُّ قُرَيْشٌ بِالدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا - لَوْ يَرَوْنَني مَقَاماً وَاحِداً، وَ لَوْ قَدْرَ جَزْرِ جَزُور(6)، لاَِ قَبْلَ مِنْهُمْ مَا أَطْلُبُ الْيَومَ بَعْضَهُ فَلاَ يُعْطُونِيهِ!).

گر چه ظاهر عبارات بالا به خوبى نشان مى دهد كه پيش بينى امام(عليه السلام) مربوط به نابود شدن بنى اميّه به وسيله بنى عبّاس است، ولى بعضى از «مفسّران نهج البلاغه» اين احتمال را تقويت كرده اند كه اين جمله ها ناظر به حكومت حضرت مهدى(عليه السلام)مى باشد، كه با ظهورش بساط ظلم و ستم برچيده مى شود; ولى اين احتمال بسيار بعيد به نظر مى رسد; زيرا: اوّلا، بنى اميّه در آن زمان به صورت يك گروه مشخّص نخواهند بود و ثانياً، با ظهور حضرت مهدى(عليه السلام) كه برنامه هاى علوى را به طور كامل اجرا مى كند، ديگر جايى براى اين باقى نمى ماند كه آنها آرزوى حكومت على(عليه السلام) را كنند و به تعبيرى ديگر: اين آرزو از قبيل تحصيل حاصل است.

به هر حال، تاريخ به خوبى نشان مى دهد كه آنچه امام(عليه السلام) فرموده بود، به طور كامل واقع شد; از جمله حدود هشتاد سال بعد هنگامى كه «مروان بن محمّد» آخرين خليفه «بنى اميّه» سالهاى پايانى حكومت خود را مى گذرانيد، باخبر شد كه «عبدالله بن على» از نوادگان «ابن عبّاس» و از فرماندهان لشكر «بنى عبّاس» به سرزمين «موصل» آمده; او براى مقابله با آنها با لشكرش حركت كرد، هنگامى كه پرچم لشكر دشمن را ديد، اين جمله را بر زبان جارى ساخت: «اى كاش علىّ بن ابى طالب زير اين پرچم بود نه اين جوان عباسى!»(7)

و عجب تر اين كه هنگامى كه «ابوالعبّاس سفّاح» نخستين خليفه عبّاسى بر تخت قدرت نشست، دستور داد آن قدر از «بنى اميّه» كشتار كنند، كه به شمار در نمى آيد و حتّى دستور داد قبرهاى بنى اميّه را شكافتند و مردگان آن ها را از گور درآوردند و سوزاندند. و به اين ترتيب، هيچ كس از زندگان آنها سالم نماند مگر آنانى كه به «اندلس» فرار كرده بودند. حتّى نوشته اند «سفّاح» خشونت را به آنجا رسانيد كه دستور داد كُشتگان «بنى اميّه» را پيش روى سگها اندازند، تا گوشت آنها را بخورند.(8)

و اساساً لقب «سفّاح» (خونريز) كه به نخستين خليفه عبّاسى داده شده، به خاطر كشتار وسيع و بى حسابى است كه از بنى اميّه كرد.(9)

ناگفته پيدا است فرجى را كه امام(عليه السلام) اشاره مى كند، تنها در زمان فترت بين حكومت بنى اميّه و بنى عبّاس بود; يا به تعبير ديگر; مربوط به زمانى است كه بنى عبّاس قدرت چندانى پيدا نكرده بود، زيرا بعد از آن كه پايه هاى قدرت آنان محكم شد، آنها نيز به ظلم و ستم پرداختند و دوران تاريك ديگرى به مسلمانان روى آورد.

##### 1. «مَنجاة» از مادّه «نجات» به معناى زمين مرتفعى است كه سيل آن را فرا نمى گيرد و سپس به هر مكانى كه سبب نجات بشود، «منجاة» اطلاق شده است; ولى گاه به معناى محلّ بركنار بودن از دخالت در امرى نيز، آمده است. و در خطبه فوق به همين معنا است; يعنى اهل بيت هيچ نقشى در حكومت، در عصر بنى اميّه نداشتند و تمام وزر وبال آن متوجّه خود آنان بود.
2. «يفرّج» از مادّه «فَرَج» به معناى گشايش است، خواه گشايش در مكان باشد، يا در مسائل معنوى و مشكلات و در خطبه بالا به معناى جدا شدن چيزى از چيزى است.
3. «أديم» به معناى پوست است.
4. «خَسف» به معناى پنهان گشتن، مخفى شدن و فرو بردن است و به تناسب، به معناى ذلّت نيز آمده است و در خطبه بالا به همين معنا است.
5- «يُحلس» از مادّه «حَلس» (بر وزن فلس) به معناى پوشاندن است و به حُلّى كه بر حيوان مى پوشانند، «حلس» (بر وزن حرص) اطلاق مى شود.

##### 6. «جَزور» ازمادّه «جَزر» (بر وزن جذب) به معناى سر بريدن و نحر كردن حيوان است و «جزور» به شترى گفته مى شود كه آن را نحر كرده باشند. اين واژه به معناى فروكش كردن آب دريا و مانند آن نيز آمده است.
7. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 57.
8. تتمّة المنتهى، صفحه 156.
9. دائرة المعارف اعلمى، جلد 10، صفحه 405.

▲نكته ها

▲1- آن كه گريزد ز خراجات شام!

اين تجربه تاريخى كراراً تكرار شده است، كه افرادى از پذيرش حقّ، با كرامت و عزّت سرباز زدند، سرانجام با خوارى و ذلّت باطل را پذيرا شدند; و نمونه روشن آن، مردم «عراق» در عصر على(عليه السلام) بودند. رهبرى پيشوايى عادل آگاه، دلسوز و مهربان كه حتّى در ميدان جنگ، از دلسوزى و مهربانى فروگذارى نمى كرد، نپذيرفتند و هر روز با بهانه اى از اطاعت فرمان او سرباز زدند; قلب او را مالامال از خون كردند و هر زمان با ندانم كارى و حتّى خيانت ها، امواج تازه اى از غم و اندوه بر روح پاك او فرستادند. ولى چيزى نگذشت، آن ها كه «از خراج عادلانه شام گريخته بودند، باركش غول بيابان شدند».

بى رحمانى بى منطق، سنگدلانى كوردل، بر آنها مسلّط گشتند; كه نه بر صغيرشان رحم كردند و نه بر كبيرشان. همه چيز آنها را به تاراج بردند و روزِ روشن را بر آنها شب ظلمانى ساختند; آرزو داشتند يك لحظه از حكومت على(عليه السلام) باز گردد; ولى هيهات!

آرى! همان گونه شد كه خود امام(عليه السلام) در خطبه 28 بيان فرموده: «آن كس كه از حقّ سود نگيرد، زيان باطل دامانش را خواهد گرفت و آن كس كه نور هدايت او را به راه راست نبرد، ظلمت گمراهى او را به وادى هلاكت مى كشاند».

به راستى اين فصل از تاريخ اسلام، مملوّ از درس هاى عبرت است; از يك سو سرنوشت آنها كه با اميرمؤمنان(عليه السلام) وفا نكردند، فوق العاده عبرت انگيزاست! و از سوى ديگر، داستان بنى اميّه بعد از على(عليه السلام) پر از درس هاى عبرت است!

«مسعودى» مورّخ مشهور، نقل مى كند: «حجّاج حاكم كوفه و بصره (در دوران عبدالملك بن مروان) بيست سال فرمانروايى كرد; تعداد كسانى را كه در اين مدّت در زير شكنجه هاى دژخيمان او جان سپردند يا با شمشير كشته شدند، يكصد و بيست هزار نفر بود. و اين آمار مربوط به غير از كسانى است كه در جنگ هاى او كشته شدند».(1)

«ابن قتيبه» در «الامامة و السياسة» مى نويسد: «حجّاج همراه دويست نفر مسلّح كه شمشيرها را زير لباس پنهان كرده بودند، وارد مسجد بصره شد، و به آنها دستور داد كه اگر من براى مردم سخنرانى كردم و آنها مرا سنگباران كردند، من به علامت هجوم عمامه را از سر بر مى دارم; شما شمشيرها را از نيام بكشيد و به هر كس دست يابيد، او را از دم شمشير بگذرانيد!

اين جريان تحقق يافت و بعد از آن فكر «حجّاج» گفت از طرف «عبدالملك» به حكمرانى شهر شما منصوب شده ام، مردم بصره كه سابقه زشت او را مى دانستند او را سنگباران كردند، امّا او عمامه از سر برداشت و همراهان او شمشيرها را از غلاف بيرون آوردند و به جان مردم افتادند. هر كس از در مسجد بيرون مى رفت او را گردن مى زدند; ناچار گروهى به داخل مسجد برگشتند، ولى آنها را يكى بعد از ديگرى از دم شمشير گذراندند، به گونه اى كه جوى خون از در مسجد سرازير شد و به بازار رسيد!»(2)

اين نمونه اى از سرنوشت مردمى بود كه با على(عليه السلام) آنچنان معامله كردند.

##### 1. مروج الذهب، جلد 3، صفحه 166.

##### 2. الامامة و السياسة، جلد 2، صفحه 32.

▲2- سرنوشت عبرت انگيز بنى اميّه!

بنى اميّه نيز سرنوشتى بدتر از مردم عراق در حكومت بنى عبّاس پيدا كردند. تا آنجا كه مى نويسند: يكى از فرمانروايان بنى عبّاس نود نفر از سران بنى اميّه را در مجلس خود حاضر كرد; دستور داد با عمودهاى آهنين جمجمه هاى آنها را شكستند و آنها را نيمه جان در وسط مجلس انداختند; سپس دستور داد، سفره غذا بر پيكر آنها گستراند و غذا حاضر كردند و او (و دستيارانش) بر جنازه هاى نيمه جان آنها كه ناله مى كردند، نشستند و غذا خوردند!»(1)

آنها حتّى بر كودكان «بنى اميّه» و مردگان آنها رحم نكردند. تا آنجا كه همان «عبدالله بن على» در ايّام «سفّاح» (نخستين خليفه عبّاسى) به نبش قبور بنى اميه پرداخت; از جمله جنازه «هشام بن عبدالملك» را از قبر بيرون آوردند و آتش زدند و همچنين جسد «وليد بن عبدالملك» و «يزيد بن معاويه» - كه فقط استخوانى از او باقى مانده بود - و اجساد ديگر را در تمام شهرها از قبرها بيرون كشيدند و سوزاندند(2) و سرانجام به سراغ قبر «معاويه» رفتند، امّا در آن جز مشتى خاك و غبار چيزى نديدند!(3)

##### 1. كامل ابن اثير، جلد 5، صفحه 430.
2. مروج الذهب، جلد 3، صفحه 207.
3. كامل ابن اثير، جلد 5، صفحه 430.

▲خطبه 94

خطبه 94(1) و من خطبة له(عليه السلام)

و فيها يصف الله تعالى ثمّ يبيّن فضل الرّسول الكريم و أهل بيته ثمّ يعظ النّاس

امام(عليه السلام) در اين خطبه صفات خداوند، سپس فضيلت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و اهل بيت گرامى آن حضرت را بيان كرده، آنگاه مردم را موعظه مى كند.

##### 1. سند خطبه: نويسنده «مصادر نهج البلاغه» معتقد است آنچه در اينجا آمده بخشى از خطبه مشهورى است كه آغاز آن: «أَلْحَمْدُللهِ الْوَاحِدِ الأَحَدِ الْمُنْفَرِدِ...» بوده است كه مرحوم «كلينى» در كتاب «كافى» بعد از آن كه بخشى از اين خطبه را در مورد توحيد نقل كرده چنين مى گويد: «اين خطبه از خطبه هاى مشهورى است كه در ميان مردم دست به دست مى گشت» (كافى، جلد اوّل، صفحه 136).
مرحوم «صدوق» مى افزايد: «به فرموده امام صادق(عليه السلام) اين خطبه را اميرمؤمنان على(عليه السلام) هنگامى بيان كرد كه مى خواست براى دومين بار مسلمانان را براى جنگ با معاويه آماده كند». (توحيد صدوق، صفحه 41، باب التوحيد و نفى التشبيه، حديث 3).
«ابن عبدربّه مالكى» نيز در كتاب «عقد الفريد» آن را در جلد چهارم با كمى تفاوت تحت عنوان «خطبته الغّراء» آورده است. نويسنده مصادر بعد از نقل مطالب بالا مى گويد: «مطابق روايت «ابن عبدربّه» سخنى از اهل بيت در اين خطبه نيامده است; شايد دست امانتدارى! آن را حذف نموده، آن گونه كه «خطبه شقشقيّه» را از كتاب «عقد الفريد» حذف كرده است; در حالى كه ثابت كرديم «خطبه شقشقيّه» در «عقد الفريد» وجود داشته». به هر حال، (بسيارى از) كسانى كه اين خطبه را نقل كرده اند قبل از «سيّد رضى» مى زيسته اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 185).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه عمدتاً بر چهار محور دور مى زند: نخست، بيان بخشى از صفات خداوند متعال است.

سپس، اشاره اى به آفرينش انبيا از صُلب آدم(عليه السلام) مى كند.

در محور سوم، اشاره اى به پيدايش پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از نسل پاكان و نيكان مى كند و بخشى از فضايل و اوصاف برجسته آن حضرت را شرح مى دهد و عترت گرامى او را مى ستايد.

و در آخرين محور، اندرزهاى مؤثّر و بيدارگر در عبارت هاى كوتاهى به مخاطبان مى دهد.

▲بخش اوّل

فَتَبَارَكَ اللهُ الَّذِي لاَ يَبْلُغُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ، وَلاَ يَنَالُهُ حَدْسُ الْفِطَنِ، الأَوَّلُ الَّذِي لاَ غَايَةَ لَهُ فَيَنْتَهِىَ، وَلاَ آخِرَ لَهُ فَيَنْقَضِيَ.

### ترجمه

پربركت است خداوندى كه افكار بلند، به اوج معرفت او راه نمى يابد و گمان زيركان به مقام والايش نمى رسد، آغازى است كه نهايتى ندارد تا به آن رسد، و آخرى ندارد تا پايان گيرد و سپرى شود.

▲شرح و تفسير

▲هيچ فكرى به اوج معرفتش نمى رسد!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه - مانند بسيارى از خطبه هاى ديگر - نخست به مدح و ثناى پروردگار مى پردازد، تا بهترين آغاز براى سخن باشد و دلها را آماده براى سخنان آينده كند. در اين چند جمله، چهار وصف از اوصاف الهى را بيان مى فرمايد كه در حقيقت به يك وصف باز مى گردد (و شبيه آن در نخستين خطبه نهج البلاغه در آغاز جلد اوّل اين كتاب گذشت.) مى فرمايد: «پربركت است خداوندى كه افكار بلند، به اوج معرفت او راه نمى يابد و گمان زيركان به مقام والايش نمى رسد». (فَتَبَارَكَ اللهُ الَّذِي لاَ يَبْلُغُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ، وَ لاَ يَنَالُهُ حَدْسُ الْفِطَنِ).

«خداوندى كه آغازى است كه نهايت ندارد تا به آن رسد و آخرى ندارد تا پايانى براى او باشد و سپرى شود». (الأَوَّلُ الَّذِي لاَ غَايَةَ لَهُ فَيَنْتَهِىَ، وَ لاَ آخِرَ لَهُ فَيَنْقَضِيَ).

تمام اين اوصاف چهارگانه، اشاره به نامحدود بودن ذات او در هر جهت مى كند; ذاتى كه از نظر عظمت و علم و قدرت و آغاز و انجام نامحدود است: نه در فكر محدود انسانها مى گنجد و نه با گمانه زنى هاى زيركان درك مى شود، نه اوّلى دارد، نه آخرى، نه هدفى براى ذات او است و نه غايتى; چرا كه كمال مطلق است و هستى نامحدود و بى پايان.

در عين حال، اين اوصاف چهارگانه از زاويه هاى مختلفى به اين حقيقت مى نگرد: در جمله اوّل، سخن از اين است كه افكار بلند انسانى و اراده هاى قوى و نيرومند هر اندازه تلاش و كوشش كند و مقدّمه چينى نمايد، به كنه معرفت او نمى رسد!

ولى در جمله دوم، اشاره به حدس و گمان و انتقال هاى دفعى و سريع فكرى مى كند كه در بسيارى از مسائل زندگى ممكن است راه گشا باشد; مى فرمايد: حدس زيركان نيز در اينجا كارآيى ندارد!

در جمله سوم، اشاره به اين مى كند كه خداوند بر خلاف موجودات امكانيّه - كه هدف و مقصدى براى وجود آنهاست و هنگامى كه به آن رسيدند و رسالت وجود خويش را ايفا كردند، پايان مى گيرند - نيست; در واقع، چيزى در بيرون هستىِ بى پايان او وجود ندارد، تا به آن برسد.

و در آخرين جمله، اشاره به اين مى كند كه او آخرى است كه هرگز به پايان نمى رسد. به تعبير ديگر: او آغاز و انجام هستى است، امّا نه آغازى كه روزى به پايان رسد و نه انجامى كه روزى سپرى شود; زيرا، اين اوصاف در او به معناى نامتناهى بودن و ازليّت و ابديّت است.

ممكن است معناى اخير در بدو نظر چنين نباشد; ولى با توجّه به جمله قبل و جمله اى مشابه آن در نهج البلاغه، مانند خطبه 85، آنچه گفتيم بسيار نزديك به نظر مى رسد.

به هر حال، افكار محدود انسانها هرگز به كنه هستى آن كمال مطلق نمى رسد و معرفت ما از ذات پاك و صفات او، تنها يك معرفت اجمالى است كه هر قدر روح انسان پاكتر و انديشه، قوى تر گردد، اين معرفت اجمالى رو به كمال مى رود; هر چند هيچ گاه به معرفت تفصيلى نخواهند رسيد.

▲بخش دوم (و منها في وصف الانبياء)

بخش ديگرى از اين خطبه كه بيان صفات پيامبران را مى كند.

فَاسْتَوْدَعَهُمْ فِي أَفْضَلِ مُسْتَوْدَع، وَ أَقَرَّهُمْ فِي خَيْرِ مُسْتَقَرٍّ، تَنَاسَخَتْهُمْ كَرَائِمُ الأَصْلاَبِ إِلَى مُطَهَّرَاتِ الأَرْحَامِ; كُلَّمَا مَضَى مِنْهُمْ سَلَفٌ، قَامَ مِنْهُمْ بِدِينِ اللهِ خَلَفٌ.

### ترجمه

خداوند پيامبران را در برترين جايگاه قرار داد و در بهترين مكان مستقر ساخت و پيوسته آنها را از اصلاب با ارزش (پدران) به ارحام پاك (مادران) منتقل نمود; هر زمان يكى از آنها بدرود حيات گفت، ديگرى براى پيشبرد آيين خدا به جاى او برخاست!

▲شرح و تفسير

▲موقعيّت ممتاز پيامبران

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اشاره به پيامبرانى مى كند كه در طول تاريخ بشريّت يكى بعد از ديگرى ظاهر شدند، تا بحث توحيد را با بحث نبوّت تكميل كند. قرائن به خوبى نشان مى دهد كه در ميان اين بخش و بخش اوّل خطبه، قسمت هايى حذف شده است و اينها، همه گزيده هايى است از خطبه طولانى ترى كه امام بيان فرموده است.

به هر حال، اين بخش در واقع اشاره به چند نكته مهم دارد: نخست اينكه، سلسله پيامبران، تاريخ بشريّت را زير پوشش خود قرار داده و يكى بعد از ديگرى به وظيفه ارشاد بر مى خاستند و ديگر اينكه، همه آنها هدف واحدى را دنبال مى كردند و نكته سوم، اينكه همواره در صُلب پدران با فضيلت و ارحام مادران پاك پرورش يافتند.

مى فرمايد: «خداوند آنها را در برترين جايگاه، قرار داد و در بهترين مكان مستقر ساخت». (فَاسْتَوْدَعَهُمْ فِي أَفْضَلِ مُسْتَوْدَع، وَ أَقَرَّهُمْ فِي خَيْرِ مُسْتَقَرٍّ).

سپس به شرح اين مجمل پرداخته، مى فرمايد: «پيوسته اصلاب با ارزش (پدران) آنها را به ارحام پاك (مادران) منتقل نمود» (تَنَاسَخَتْهُمْ(1) كَرَائِمُ الأَصْلاَبِ إِلَى مُطَهَّرَاتِ الأَرْحَامِ).

در واقع «أَفْضَلِ مُسْتَوْدَع» همان صلب پدران با فضيلت است و «خَيْرِ مُسْتَقَرّ» همان ارحام مادران پاك دامن مى باشد.

سپس به استمرار رسالت انبيا و تداوم آن اشاره كرده، مى فرمايد: «هر زمان يكى از آنها بدرود حيات گفت، ديگرى براى پيشبرد آيين خدا به جاى او برخاست». (كُلَّمَا مَضَى مِنْهُمْ سَلَفٌ، قَامَ مِنْهُمْ بِدِينِ اللهِ خَلَفٌ).

در حقيقت باغستان زندگى انسانها هيچ گاه از شجره طيّبه و درخت پربار وجود آنان خالى نمانده; و همواره انسانها از اين درختان پرثمر، كه به مصداق «تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِين بِإِذْنِ رَبِّهَآ»(2) نتايج وافر مى گرفتند و قوت جان و قوّت روان را از شاخه هاى پربار آن مى چيدند، و از اين بذرهاى اصلاح شده و درختان پرثمر بهره ها مى بردند.

مسأله پاكى پدران و مادران انبيا، مسأله مهمّى است كه در روايات اسلامى و زيارات بازتاب گسترده اى دارد. چرا كه هم از نظر قانون وراثت داراى آثار عميقى است و هم از نظر اجتماعى و اعتماد مردم و پيوند در ميان امّت ها و انبيا، آثار انكارناپذيرى دارد.

به همين دليل، در روايات اسلامى كه مربوط به انتخاب و گزينش همسر است تأكيد شده است كه مردم به سراغ خانواده هاى پاكدامن و مشهور به تقوا بروند و زنان زيباى فريبنده اى كه در خانواده هاى آلوده پرورش مى يابند، به گياهان و گلهايى كه بر مزبله ها مى رويند، تشبيه شده اند.(3)

اين نكته نيز قابل توجّه است كه تعبير «جانشينى انبيا نسبت به يكديگر و نشستن خَلَف به جاى سَلَف» اشاره به اين حقيقت است كه آنها به مصداق «لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَد مِنْ رُسُلِهِ»(4) همه، برنامه هاى واحد داشتند كه در اصول يكسان بود; هر چند گاهى در بعضى از فروع به خاطر تفاوت زمانها و مكانها، متفاوت بود; همه دعوت به توحيد و عدل و معاد داشتند و حتّى در اصول مسائل فرعيّه نيز يكسان بودند; همگى مردم را به نيايش و عبادت دعوت مى كردند و به فضايل و اخلاق سوق مى دادند و از صفات رذيله برحذر مى داشتند; قانون را محترم مى شمردند و رعايت نظم را لازم مى دانستند.

##### 1. «تَناسَخ» از مادّه «نسخ» در اصل به معناى زايل كردن و جابه جا نمودن چيزى است و در اينجا به معناى انتقال نطفه پدران به رحم مادران است.
2. سوره ابراهيم، آيه 25.
3. پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ و خَضْرَاءَ الدِّمَنِ! قيلَ: يا رَسُول الله! وَ مَا خَضْراءُ الدِّمَنْ؟ قَالَ: أَلْمَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ فِي مَنْبَتِ السّؤءِ». (وسائل الشيعه، جلد 14، صفحه 29، حديث 4).
4. سوره بقره، آيه 285.

▲بخش سوّم

حَتَّى أَفْضَتْ كَرَامَةُ اللهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى إِلَى مُحَمَّد(صلى الله عليه وآله); فَأَخْرَجَهُ مِنْ أَفْضَلِ الْمَعَادِنِ مَنْبِتاً، وَ أَعَزِّ الأَرُومَاتِ مَغْرِساً; مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي صَدَعَ مِنْهَا أَنْبِيَاءَهُ، وَانْتَجَبَ مِنْهَا أُمَنَاءَهُ. عِتْرَتُهُ خَيْرُ الْعِتَرِ، وَ أُسْرَتُهُ خَيْرُ الأُسَرِ، وَ شَجَرَتُهُ خَيْرُ الشَّجَرِ; نَبَتَتْ فِي حَرَم، وَ بَسَقَتْ فِي كَرَم; لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ; وَ ثَمَرٌ لاَيُنَالُ; فَهُوَ إِمَامُ مَنِ اتَّقَى، وَ بَصِيرَةُ مَنِ اهْتَدَى، سِرَاجٌ لَمَعَ ضَوْؤُهُ، وَ شِهَابٌ سَطَعَ نُورُهُ، وَ زَنْدٌ بَرَقَ لَمْعُهُ، سِيرَتُهُ الْقَصْدُ، وَ سُنَّتُهُ الرُّشْدُ، وَ كَلاَمُهُ الْفَصْلُ، وَ حُكْمُهُ الْعَدْلُ; أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ، وَ هَفْوَة عَنِ الْعَمَلِ، وَ غَبَاوَة مِنَ الأُمَمِ.

### ترجمه

عنايات خداوند متعال در جهت ارسال رسل همچنان ادامه يافت، تا نوبت به محمّد(صلى الله عليه وآله) رسيد; در اين هنگام گوهر دانش را از بهترين معادن استخراج نمود و نهال وجودش را از اصيل ترين و عزيزترين سرزمين ها برآورد، و شاخه هستى او را ازهمان درختى كه پيامبرانش را آفريد، و امينان درگاه خود را از آن برگزيد، به وجود آورد. عترتش بهترين عترت ها، خاندانش بهترين خاندان ها، و درخت پربار وجودش بهترين درختان بود. درختى كه در حرم (امن خداوند) روييد و در آسمان كرامت و فضيلت سر بركشيد، درختى با شاخه هاى بلندى و ميوه هايى (بسيار شيرين و پر ارزش) كه دست (فرومايگان) هرگز بدان نمى رسد.

به همين دليل، او پيشواى پرهيزكاران و سبب بينايى، هدايت جويان است. چراغى است درخشان، و شهابى است پرفروع، و آتش زنه اى است كه برقش آشكار است. راه و رسم او معتدل، سنّت و روش او صحيح و متين، سخنش روشنگر حق از باطل، و حكمش عين عدالت است. خداوند هنگامى او را به رسالت برگزيد كه ميان او و پيامبران پيشين، فاصله زيادى افتاده بود و جهانيان از نيكى ها دورى گزيده، و منحرف گشته و امّت ها به جهل و نادانى گراييده بودند.

▲شرح و تفسير

▲ويژگى هاى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، به دنبال اشاره اى كه در بخش قبل درباره سلسله انبيا فرمود، به خاتم انبيا محمّد(صلى الله عليه وآله) و فضائل و كمالات و صفات برجسته آن حضرت، در جهات مختلف اشاره مى كند.

نخست از اجداد پاك و ريشه پربركت و با فضيلت خاندانش سخن مى گويد; سپس به شاخ و برگ هاى شجره پربار وجود او، يعنى عترت و فرزندانش مى پردازد.

در مرحله سوم، شايستگى هاى او را براى رهبرى توصيف مى كند و در مرحله چهارم، از زمان ظهور و قيام او سخن مى گويد; كه هر يك از اين ابعاد چهارگانه مى تواند بخشى از عظمت آن حضرت را نمايان سازد.

در قسمت اوّل مى فرمايد: «عنايات خداوند متعال در جهت ارسال رسل همچنان ادامه يافت، تا نوبت به محمّد(صلى الله عليه وآله) رسيد». (حَتَّى أَفْضَتْ كَرَامَةُ اللهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى إِلَى مُحَمَّد(صلى الله عليه وآله)).

«در اين هنگام، او را از بهترين معادن استخراج كرد و نهال وجودش را از اصيل ترين و عزيزترين سرزمين ها برآورد و شاخه هستى او را از همان درختى كه پيامبرانش را از آن آفريد، به وجود آورد. از همان شجره (طيّبه)اى كه امينان درگاه خود را از آن برگزيد». (فَأَخْرَجَهُ مِنْ أَفْضَلِ الْمَعَادِنِ مَنْبِتاً، وَ أَعَزِّ الأَرُومَاتِ(1) مَغْرِساً; مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي صَدَعَ مِنْهَا أَنْبِيَاءَهُ، وَانْتَجَبَ مِنْهَا أُمَنَاءَهُ).

به يقين، يكى از ابعاد شخصيّت انسان را مسأله وراثت او تشكيل مى دهد و پدران پاك و بافضيلت و مادران با تقوا و صاحب شخصيّت، زمينه هاى قداست فرزندان را به وجود مى آورند، (بى آن كه اجبارى در كار باشد) و پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) از اين نظر كاملا برجسته بود; از دودمان ابراهيم(عليه السلام) و پيامبران بزرگى كه از تبار او برخاستند، از صُلب بنى هاشم كه فداكارى و ايثار و بخشندگى جزء صفات برجسته آنان بود; از فرزندان عبدالمطّلب كه ايمان و عدالت و شجاعت در خميره وجود او قرار داشت و در حقيقت آنچه خوبان همه داشتند او تنها داشت.

اين نكته نيز مسلّم است كه فرزندان با شخصيّت و نواده هاى با فضيلت، دليل ديگرى بر شخصيّت هر انسانى است! چرا كه «از كوزه همان برون تراود كه در او است». لذا امام(عليه السلام) در بخش ديگر اين خطبه مى فرمايد: «عترت او بهترين عترت ها، خاندانش بهترين خاندان ها، و درخت پربارِ وجودش بهترين درختان بود». (عِتْرَتُهُ(2)خَيْرُ الْعِتَرِ، وَ أُسْرَتُهُ خَيْرُ الأُسَرِ، وَ شَجَرَتُهُ خَيْرُ الشَّجَرِ).

«درختى كه در حرم (امن خداوند) روييد، و در آسمان كرامت و فضيلت سر بركشيد». (نَبَتَتْ فِي حَرَم; وَ بَسَقَتْ فِي كَرَم).

«اين درخت، شاخه هاى بلندى دارد و ميوه هايى (بسيار شيرين و پرارزش،) كه دست (فرومايگان) هرگز بدان نمى رسد». (لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ، وَ ثَمَرٌ لاَيُنَالُ).

امام(عليه السلام) با اين تعبيرات بسيار زيبا، حقّ سخن را درباره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و عترت او ادا فرموده و عظمت و بركت اين شجره طيّبه را روشن ساخته و با تشبيهات و تعبيراتى دلنشين، فضايل آنها را بيان فرموده است.

جمله «نَبَتَتْ فِي حَرَم» بنا به عقيده جمعى از «شارحان نهج البلاغه» اشاره به «حرم مكّه» است، كه شجره وجودى پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) از آن روييد و در آن پرورش يافت; ولى بعضى ديگر گفته اند منظور از حرم در اينجا عزّت و حرمت است; يعنى درخت پربار وجود آن حضرت، در نهايت حرمت و عزّت روييد; ولى معناى اوّل مناسب تر به نظر مى رسد.

جمله «بَسَقَتْ فِي كَرَم» اشاره به اين است كه نه تنها پيامبر در سرزمين و خانواده آبرومندى متولّد شد، بلكه پرورش و نموّ و رشد او نيز، در محيطى مملوّ از كرامت و بزرگوارى تحقّق يافت; (چون «بُسوق» در اصل به معناى بلند شدن و طولانى شدن شاخه هاى درخت نخل است).

جمله «ثَمَرٌ لاَيُنَالُ» به اين معنا نيست كه هيچ كس دستش به ثمره اين درخت پربار نمى رسد; چرا كه اين فضيلتى نيست! بلكه يا همان طور كه در بالا گفتيم منظور اين است فرومايگان و افراد نالايق دستشان به ميوه هاى اين درخت فضيلت نمى رسد; يا آنكه منظور آن است كه آنچنان ميوه هاى اين شجره مباركه پر ارزش است كه احدى نمى تواند، همانند آنها شود.

از آنچه در بالا گفتيم معلوم شد كه «شَجَرَه» در جمله اوّل اشاره به حضرت ابراهيم و انبياى پيشين است و در جمله بعد اشاره به شجره وجود خود پيامبر است، كه عترتش شاخه هاى پربارش بودند.

در قسمت ديگرى از همين بخش، اوصاف مهم و پرارزشى را از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله)ضمن نُه جمله كوتاه و بسيار گويا بيان مى فرمايد. نخست مى گويد: «به همين دليل او پيشواى پرهيزكاران، و سبب بينايى هدايت جويان است» (فَهُوَ إِمَامُ مَنِ اتَّقَى وَ بَصِيرَةُ مَنِ اهْتَدَى).

«چراغى است كه نورش درخشان، و شهابى است پرفروغ، و آتش زنه اى است كه برقش آشكار است». (سِرَاجٌ لَمَعَ ضَوْؤُهُ، وَ شِهَابٌ سَطَعَ نُورُهُ، وَ زَنْدٌ(3) بَرَقَ لَمْعُهُ).

«راه و رسم او معتدل، سنّت و روش او صحيح و متين، سخنش روشنگر حق از باطل، و حكمش عادلانه است!». (سِيرَتُهُ الْقَصْدُ، وَ سُنَّتُهُ الرُّشْدُ، وَ كَلاَمُهُ الْفَصْلُ، وَ حُكْمُهُ الْعَدْلُ).

تعبير «إمَامُ مَنِ التَّقَى...» شبيه «هُدىً لِلْمُتَّقِينَ» درباره قرآن در آيه دوم سوره بقره است و منظور اين است كه تنها كسانى مى توانند از اين چراغ پرفروغ هدايت و پيشواى بزرگ و بى نظير بهره بگيرند كه چشمى بينا و روحى حقّ طلب و حقيقت جو، داشته باشند.

به تعبير ديگر: حداقّل تقوا، يعنى آمادگى براى پذيرش حق در وجود آنها باشد; لذا جاى تعجّب نيست كه افراد لجوج، متعصّب، كينه توز و كور باطن از وجود او بهره نبرند; همان گونه كه نابينا از نور آفتاب عالم تاب بهره اى نمى برد.

تعبير به «سِرَاج» و «شَهَاب» و «زَنْد»، ممكن است تأكيد بر مطلب واحدى باشد كه همان نورانيّت وجود پيامبر اكرم و سخنان و افعال و افكار اوست و احتمال دارد كه «سراج» اشاره به جنبه هدايت و «شَهَاب» اشاره به دفع شياطين و مخالفان حق باشد (با توجّه به آياتى از قرآن كه «شَهَاب» را تيرى براى طرد شياطين شمرده)(4) و «زَنْد» (آتش زنه، يا چيزى كه آتش با آن مى افروزد) اشاره به اين باشد كه وجود پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) جرقّه هاى نخستين را در افرادى كه قابليّت دارند، مى زند و آنها را در مسير تكامل به راه مى اندازد.

جمله «سِيرَتُهُ الْقَصْدُ» شبيه چيزى است كه در قرآن آمده: «وَ كَذلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً».(5) و اشاره به اعتدالِ سيره پيامبر و دورى او از هرگونه افراط و تفريط در تمام زمينه هاى عبادى و اخلاقى و سياسى و اقتصادى بود.

ممكن است براى كسى اين توهم ايجاد شود كه جمله «وَحُكْمُهُ الْعَدْلُ; حكم او عين عدالت است» كه با اين حديث معروف متضاد است; آنجا كه رسول خدا (صلى الله عليه وآله)فرمود: «إِنَّمَا أَقْضَي بَيْنَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَ الأَيْمَانِ، وَ بَعْضُكُمْ أَلْحَنُ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْض; فَأَيُّمَا رَجُل قَطَعْتُهُ مِنْ مَالِ أَخِيهِ شَيْئاً، فَإِنَّمَا قَطَعْتُ لَهُ بِهِ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ; من در ميان شما به وسيله شهود و قسم داورى مى كنم و ممكن است بعضى از شما در اقامه دليل خود، از بعضى گوياتر باشد (و بتواند ادّعاى خود را در ظاهر ثابت كند و من مطابق آن حكم خواهم كرد،) ولى بدانيد هر كسى كه من بخشى از مال برادر مسلمانش را (بدين طريق) به او بدهم، بخشى از آتش دوزخ را به او داده ام!» (6)

چرا كه مفهوم اين حديث اين است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ممكن است، حكمى بر خلاف واقع بدهد.

ولى جواب اين سخن روشن است; هيچ گاه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در مقام قضاوت از وحى الهى و جبرئيل كمك نمى گرفت; بلكه احكام او هميشه مطابق مدارك موجود بود; و اين عين عدالت است كه قاضى بر طبق مدارك موجود قضاوت كند; حال اگر شخصى نتواند مدارك خود را خوب ارائه دهد و يا مدارك خويش را بر اثر سهل انگارى و يا هر عامل ديگر از دست داده باشد و مظلوم واقع شود، هيچ گونه خدشه اى در حكم عادلانه قاضى وارد نمى شود و اگر غير از اين باشد، عادلانه نيست.

در آخرين قسمت از اين بخش امام(عليه السلام) به شرايط سخت و بحرانى عصر ظهور پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى پردازد، تا عظمت دعوت او و زحمات طاقت فرساى آن حضرت را روشن كند. مى فرمايد: «خداوند هنگامى او را به رسالت برگزيد كه ميان او و پيامبران پيشين فاصله زيادى افتاده بود; (به همين دليل، جهانيان) از عمل نيك دورى گزيده و منحرف گشته، و امّت ها به جهل و نادانى گراييده بودند». (أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ، وَ هَفْوَة(7) عَنِ الْعَمَلِ، وَ غَبَاوَة(8) مِنَ الأُمَمِ).

تاريخ جامعه بشريّت در آستانه ظهور پيامبر اسلام و مخصوصاً جاهليّت عرب، حقيقت جمله هاى بالا را به خوبى تأييد مى كند.(9)

بديهى است هر قدر شرايط نامساعدتر و حاكميّت جهل و نادانى، قوى تر و گسترش دامنه فساد در جامعه بيشتر باشد، كار رهبران الهى و مناديان عدل و داد و اخلاق و فضيلت، سخت تر و سنگين تر است به همين نسبت، عظمت مقام آنها به هنگام پيروزى بر مشكلات نمايان تر مى شود.

##### 1. «أرومات» جمع «اُرومه» به معناى اصل و اساس چيزى است و به ريشه درخت نيز اطلاق مى شود.
2. «عترت» از ماده «عَتر» (بر وزن سطر) به معناى فرزندان و نوه ها و عشيره است و معناى اصلى آن همان اصل و ريشه است.
3. «زَند» به معناى چيزى است كه با آن آتش مى افزوند; مانند كبريت و سنگ چخماق، يا وسايل ديگرى كه در قديم با آن آتش مى افروختند.
4. سوره حجر، آيات 17 - 18.
5. سوره بقره، آيه 142.
6. وسائل الشيعه، جلد 18، صفحه 169، حديث 1.

##### 7. «هَفوه» از مادّه «هفو» (بر وزن هفت) به معناى لغزش است.
8. «غَباوه» به معناى كند ذهنى و كودنى است.
9. در جلد اوّل اين شرح، ذيل خطبه اوّل، صفحه 228 به بعد، بحث گويايى در اين زمينه داشتيم.

▲نكته ها

▲1- عظمت مقام پيامبر در نظر ديگران

آنچه در خطبه بالا درباره صفات و فضايل پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) و برنامه هدايت آن حضرت آمده است، چيزى نيست كه فقط اميرمؤمنان على(عليه السلام) و دوستان و پيروان او مى گويند; بلكه مطلبى است كه حتّى دور افتادگان و شخصيّت هاى غربى نيز بدان اعتراف دارند.

«برنارد شاو» فيلسوف انگليسى در يكى از گفته هاى خود چنين مى گويد: دين محمّد(صلى الله عليه وآله) تنها دينى است كه اين واقعيت از آن نمايان است كه براى تمام اشكال زندگى انسانها شايستگى دارد، به گونه اى كه مى تواند براى هر قوم و گروهى جاذبه داشته باشد...

بايد محمّد(صلى الله عليه وآله) را نجات دهنده بشر بناميم و من معتقدم اگر كسى مانند او پيدا مى شد كه رهبرى جهان امروز را بر عهده بگيرد بر همه مشكلات پيروز مى شد، به گونه اى كه جهان را به سعادت و صلح سوق مى داد. محمّد(صلى الله عليه وآله) كاملترين بشر از سابقين و حاضرين بوده است و در آينده نيز وجود شخصى همانند او تصوّر نمى شود.(1)

گواهى هاى زيادى از گروهى ديگر از دانشمندان غير مسلمان، در اين زمينه نقل شده كه بعضى نويسندگان آن را جمع آورى كرده و به صورت كتاب منتشر كرده اند.(2)

اين نكته را با اشعارى در وصف رسول خدا (صلى الله عليه وآله) به پايان مى بريم:

اى از بر سدره شاهراهت وى قبّه عرش تكيه گاهت

اى طاق نهم، رواق بالا بشكسته ز گوشه كلاهت

هم عقل دويده در ركابت هم شرع خزيده در پناهت

اى چرخ كبود، ژنده دلقى در گردن پير خانقاهت

مه، طاسك گردن سمندت شب، طُرّه پرچم سياهت

جبريل، مقيم آستانت افلاك، حريم بارگاهت

چرخ ار چه رفيع، خاك پايت عقل ار چه بزرگ، طفل راهت

خوردست خدا ز روى تعظيم سوگند به روى همچو ماهت!

ايزد كه رقيب جان، خرد كرد نام تو رديف نام خود كرد

##### 1. محمّد جواد مغنيه، فى ظلال نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 63.
2. يكى از نويسندگان (مرحوم حسين عبداللّهى خوروش) كتابى محقّقانه در اين زمينه نگاشته به نام «فرهنگ اسلام شناسان خارجى» كه گواهى بيش از دو هزار نفر از دانشمندان و محقّقان و خاورشناسان و استادان مهم دانشگاههاى جهان - كه پيرامون اسلام و پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) كتاب يا مقاله اى نوشته اند - در آن گرد آورى شده است.

▲2- شرافت خاندان پيغمبر(صلى الله عليه وآله)

نه تنها در خطبه بالا در كلام مبارك على(عليه السلام) از عظمت خاندان پيغمبر ياد شده است، بلكه در رواياتى كه از خود پيغمبر(صلى الله عليه وآله) در منابع شيعه و اهل سنّت آمده است، تعبيراتى ديده مى شود كه رفعت مقام و عظمت جايگاه آنها را در پيشگاه خدا روشن مى سازد. از جمله در حديثى مى خوانيم، كه آن حضرت فرمود: «إِنَّ جَبْرَائِيلَ(عليه السلام) قَالَ لِي: يا مُحَمَّدُ! قَدْ طُفْتُ الأَرْضَ شَرْقاً وَ غَرْبَاً، فَلَمْ أَجِدْ فِيهَا أَكْرَمَ مِنْكَ، وَ لاَ بَيْتاً أَكْرَمَ مِنْ بَني هَاشِم; شرق و غرب جهان را گشتم كسى را از تو گرامى تر و خاندانى را از بنى هاشم گرامى تر نيافتم»(1) و در حديث ديگرى مى فرمايد: «سَادَةُ أَهْلِ مَحْشَر سَادَةُ أَهْلِ الدُّنْيَا: أَنَا وَ عَلِىٌّ وَ حَسَنٌ وَ حُسَيْنٌ وَ حَمْزَةُ وَ جَعْفَرٌ; سروران اهل محشر سروران اهل دنيا هستند: من و على و حسن و حسين و حمزه و جعفر»(2). و در حديث سومى آمده است كه فرمود: «إِنَّهُ لاَ يُبْغِضُ أَحَدٌ أَهْلِي إِلاَّ حَرَّمَهُ اللهُ الْجَنَّةَ; هر كس با خاندان من دشمنى ورزد خداوند او را از بهشت محروم مى سازد».(3)

در حديث ديگرى از عايشه نقل شده است كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «جبرئيل به من گفت: اى محمّد! شرق و غرب زمين را جستجو كردم انسانهايى بهتر از بنى هاشم نيافتم»(4) و «صحيح مسلم» كه از معروفترين منابع اهل سنّت است در بحث «فضائل الصحابه» در نقل داستان غدير آمده است كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در خطبه خود سه بار اين جمله را تكرار كرد: «أُذَكِّرُكُمُ اللهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي; به شما يادآورى مى كنم كه خدا را در مورد اهل بيت من فراموش نكنيد (احترام و حق آنها را ضايع ننماييد)».(5)

جالب اينكه «الامام الحافظ ابوالعباس احمد بن عمر بن ابراهيم القرطبى» از علماى معروف اهل سنّت در كتاب «المُفهم» كه در شرح «صحيح مسلم» نوشته است هنگامى كه به اين حديث مى رسد چنين مى گويد: «جاى تعجّب است كه با وجود اين توصيه هاى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) بنى اميّه به مخالفت با آن برخاستند و حقّ آنها را ضايع كردند; خونهاى اهل بيت را ريختند، زنان و كودكان آنها را اسير كردند، خانه هاشان ويران نمودند و سبّ و لعن آنها را مباح دانستند و بر خلاف وصيّت پيغمبر و آرزوى او رفتار كردند; واى از شرمسارى آنها و رسوائيشان در قيامت!!» (6)

و از آن شگفت انگيزتر كار بى خبرانى است كه با اين همه رسوايى هاى بنى اميّه باز هم ظالمان بى ايمانى همچون معاويه رامحترم مى شمرند و از او دفاع مى كنند.

به هر حال شجره طيّبه وجود پيامبر(صلى الله عليه وآله) و شاخه هاى پرثمر آن مصداق آيه شريفه 24 و 25 سوره «ابراهيم» است: «كَشَجَرَة طَيِّبَة أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرْعُهَا فِى السَّمَاءِ * تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِين بِإِذْنِ رَبِّهَا; همچون درخت پاكيزه اى كه ريشه آن ثابت و شاخه هاى آن در آسمان است و هر زمان به اذن پروردگار ميوه خود را (در اختيار طالبان و جويندگان) قرار مى دهد».

اين سخن را با اشعار پر معنايى در اين زمينه پايان مى دهيم:

يَا حَبَّذَا دَوْحَةٌ في الْخُلْدِ نَابِتَةُ مَا مِثْلُهَا نَبَتَتْ فِي الْخُلْدِ مِنْ شَجَرِ

أَلْمُصْطَفَى أَصْلُهَا وَ الْفَرعُ فَاطِمَةُ ثُمَّ اللِّقَاحُ عَلِىٌّ سَيِّدُ الْبَشَرِ

وَ الْهَاشِمِيَّانِ سِبْطَاهُ لَهَا ثَمَرُ وَ الشَّيعَةُ الْوَرَقُ الْمُلْتَفُّ بِالثَّمَرِ

هذَا مَقُالُ رَسُولِ اللهِ جَاءَ بِهِ أَهْلُ الرِّوَايَةِ فِي الْعَالِي مِنَ الْخَبَرِ «آفرين بر آن درخت تناورى كه در بهشت برين روييده كه همانند آن، درختى در بهشت نيست.

مصطفى ريشه آن، فاطمه شاخه آن و على(عليه السلام) - آقاى انسانها - مايه بارورى آن است.

و آن دو هاشمى (حسن و حسين(عليهما السلام)) نوه هاى پيامبر (صلى الله عليه وآله)، ميوه آن هستند و شيعيان برگهايى هستند كه اطراف ميوه ها را گرفته اند.

اين سخن رسول الله (صلى الله عليه وآله) است كه راويان در اخبار معتبر آن را آورده اند.»(7)

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 63.
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 63.
3. همان، صفحه 64.
4. عُمده ابن بطريق، صفحه 273. همين مضمون در كتاب «فضائل الصحابة» احمد بن حنبل، جلد 2، صفحه 628 آمده است.
5. صحيح مسلم، جلد 4، صفحه 1873، (كتاب فضائل الصحابه حديث 36).
6. المُفهم، جلد 6، صفحه 304.
7. منهاج البراعه، جلد 7، صفحه 110.

▲بخش چهارم

اعْمَلُوا رَحِمَكُمُ اللهُ، عَلَى أَعْلاَم بَيِّنَة، فَالطَّرِيقُ نَهْجٌ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلاَمِ، وَ أَنْتُمْ فِي دَارِ مُسْتَعْتَب عَلَى مَهَل وَ فَرَاغ، وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ، وَ الأَقْلاَمُ جَارِيَةٌ، وَ الأَبْدَانُ صَحِيحَةٌ، وَ الأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ، وَ التَّوْبَةُ مَسْمُوعَةٌ، وَ الأَعْمَالُ مَقْبُولَةٌ.

### ترجمه

به عمل بپردازيد خدا شما را رحمت كند! و بايد اعمال شما بر طبق نشانه هاى روشن (كتاب خدا و سنّت معصومين (عليهم السلام)) بوده باشد; راه روشن است و شما را به خانه امن و امان (بهشت و سعادت جاويدان) دعوت مى كند. شما در سرايى هستيد كه مى توانيد از خطاهاى خود (در پيشگاه خداوند) عذرخواهى كنيد و رضايت او را جلب نماييد و مهلت كافى و فراغت خاطر داريد; پرونده هاى اعمال گشوده و قلم ها آماده نوشتن است; بدنهاى شما سالم و زبانها آزاد است; توبه پذيرفته مى شود و اعمال مقبول مى گردد.

▲شرح و تفسير

▲تا مى توانيد عمل كنيد!

امام(عليه السلام) در آخرين بخش اين خطبه، به نتيجه گيرى عملى و اخلاقى مى پردازد و طىّ بيانى كوتاه و بسيار پرمحتوا، تذكّراتى بسيار آموزنده بيان مى فرمايد.

نخست مى گويد: «به عمل بپردازيد خدا شما را رحمت كند!» (إِعْمَلَوُا، رَحِمَكُمُ اللهُ).

سپس به مسير اشاره كرده، مى فرمايد: «و بايد اعمال شما بر طبق نشانه هاى روشن (كتاب خدا و سنّت معصومين(عليهم السلام)) بوده باشد». (عَلَى أَعْلاَم بَيِّنَة).

سپس اين نكته را يادآورى مى كند كه تشخيص اين راه و مقصد آن كار مشكلى نيست: «راه، روشن است و شما را به خانه امن وامان (بهشت و سعادت جاويدان) دعوت مى كند». (فَالطَّرِيقُ نَهْجٌ يَدْعُو اِلَى دَارِ السَّلاَمِ).

آنگاه به فرصت هاى بسيار گرانبهايى كه مردم در اختيار دارند و غالباً به آن توجّه ندارند، اشاره كرده و طىّ هشت جمله، جوانب مختلف اين فرصت هاى گرانبها را روشن مى سازد. نخست مى فرمايد: «شما در سرايى هستيد كه مى توانيد از خطاهاى خود، (از پيشگاه خداوند) عذرخواهى كنيد و رضايت او را جلب نماييد». (وَ أَنْتُمْ فِي دَارِ مُسْتَعْتَب).(1)

«مهلت كافى و فراغت خاطر (براى انجام حسنات و كسب فضايل) داريد». (عَلَى مَهَل وَ فَرَاغ).

«پرورنده هاى اعمال گشوده، و قلم ها آماده نوشتن است (و اين، فرصت گرانبهايى است كه نبايد آن را از دست دهيد)». (وَ الصُّحُفُ مَنْشُورَةٌ وَ الأَقْلاَمُ جَارِيَةٌ).

«بدن هاى شما سالم و زبان ها آزاد است (و آماده انجام هر كار خير، و بيان هر سخن نيكى هستيد)». (وَ الأَبْدَانُ صَحِيحَةٌ وَ الأَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ)

«توبه پذيرفته مى شود، و اعمال مقبول مى گردد». (وَ التَّوْبَةُ مَسْمُوَعَةٌ، وَ الأَعْمَالُ مَقْبُولَةٌ).

از يك سو، وسايل سعادت فراهم; و از سوى ديگر، موانع راه قابل برطرف كردن است; اگر از اين فرصت ها استفاده نشود، به راستى جاى تأسّف است! به خصوص اينكه، هيچ تضمينى سپرده نشده كه اين فرصت گرانبها تا كى پايدار مى ماند; ممكن است در يك لحظه كوتاه، همه چيز پايان گيرد; درهاى توبه بسته شود، پرونده هاى اعمال مختومه گردد، قلم ها از نوشتن حَسَنات باز ايستد، بدنها عليل و ناتوان به بستر بيمارى افتد، زبان ها از كار بيفتد و هيچ گونه راه بازگشتى وجود نداشته باشد!

قرآن مجيد بارها هشدار داده و همگان را به اين حقيقت توجّه مى دهد كه بعد از مرگ، پشيمانى و ندامت سودى ندارد و تقاضاى بازگشت به دنيا و جبران تقصيرات به جايى نمى رسد. مى فرمايد: «وَ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِىَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلاَ أَخَّرْتَني إِلَى أَجَل قَريب فَأصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحينَ; از آنچه به شما روزى داده ايم انفاق كنيد پيش از آن كه مرگ يكى از شما فرا رسد و بگويد: پروردگار را چرا مرگ مرا مدّت كمى به تأخير نينداختى تا در راه خدا صدقه دهم و از صالحان باشم!» و بلافاصله مى افزايد: «وَ لَنْ يُؤَخِّرَاللهُ نَفْساً إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا وَاللهُ خَبيرٌ بِمَآ تَعْمَلُونَ;(2)خداوند هرگز مرگ كسى را هنگامى كه اجلش فرا رسد، به تأخير نمى اندازد و خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است.»

##### 1. «مُستعتب» از مادّه «عتب» (بر وزن حتم) در اصل به معناى ناراحتى درونى است و هنگامى كه به باب «استفعال» برده شود به معناى زائل كردن ناراحتى است. به همين دليل، «استعتاب» به معناى رضايت طلبيدن است.
2- سوره منافقون، آيات 10 - 11.

▲خطبه 95

خطبه 95(1) و من خطبة له(عليه السلام) يقررّ فضيلة الرسول الكريم(صلى الله عليه وآله)

در اين خطبه امام(عليه السلام) به فضيلت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) اشاره مى كند.

##### 1. سند خطبه: در كتاب «مصادر نهج البلاغه» منبع ديگرى غير از نهج البلاغه براى اين خطبه ذكر نكرده; فقط از كلام «ابن ابى الحديد» كه براى بعضى از واژه هاى اين خطبه تعبيرى غير از آنچه در نهج البلاغه آمده است; آورده، چنين استنباط كرده كه معلوم مى شود نسخه هاى ديگرى از اين خطبه نزد «ابن ابى الحديد» بوده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 186).

▲خطبه در يك نگاه

هدف از بيان اين خطبه، ذكر عظمت اسلام از يك سو، و عظمت آورنده آن از سوى ديگر است; چرا كه در خطبه، وضع مردم قبل و بعد از ظهور اسلام با هم مقايسه شده است و از اين مقايسه به خوبى مى توان فهميد كه تا چه حد، كار پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) عظمت دارد كه آن جامعه فوق العاده منحطّ جاهلى را به جامعه مترقّى و نوين اسلامى تبديل كرد.

بَعَثَهُ وَ النَّاسُ ضُلاَّلٌ فِي حَيْرَة، وَ حَاطِبُونَ فِي فِتْنَة، قَدِ اسْتَهْوَتْهُمُ الأَهْوَاءُ، وَ اسْتَزَلَّتْهُمُ الْكِبْرِيَاءُ، وَ اسْتَخَفَّتْهُمُ الْجَاهِليَّةُ الْجَهْلاَءُ; حَيَارَى فِي زَلْزَال مِنَ الأَمْرِ، وَ بَلاَء مِنَ الْجَهْلِ، فَبَالَغَ صَلَّى اللهُ عَلَيهِ و آلِهِ فِي النَّصِيحَةِ، وَ مَضَى عَلَى الطَّرِيقَةِ، وَ دَعَا إِلَى الْحِكْمَةِ، وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ.

### ترجمه

(خداوند) او را هنگامى مبعوث كرد كه مردم در حيرت و گمراهى، سرگردان بودند و در فتنه ها غوطهور; هوا و هوسهاى سركش آنها را به خود جلب كرده، و تكبّر و خودبزرگ بينى آنها را به پرتگاه افكنده و جاهليّتِ شديد آنها را سبك مغز ساخته بود، و در ناپايدارى امور و بلاى جهل، حيران و سرگردان بودند. در اين هنگام، پيامبر در نصيحت آنها، نهايت كوشش را به خرج داد (و با سخنان دلنشين و منطقى در آنها نفوذ كرد;) در راه راست حركت مى نمود (و مردم را به دنبال خود، به حركت وا مى داشت) و به سوى حكمت و دانش و موعظه نيكو دعوت مى كرد.

▲شرح و تفسير

▲نورى كه در تاريكى درخشيد

بارها در نهج البلاغه امام(عليه السلام) به تشريح وضع زمان جاهليّت عرب پرداخته و با تعبيراتى روشن، ترسيم زنده اى از آن زمان كرده است; تا نسلِ جديد عصر آن حضرت - كه زمان جاهليّت را درك نكرده بودند - به عظمت انقلاب اسلامى پى برند و بدانند چه كار بزرگى انجام شده است و نيز از اين طريق، به مقام والاى پيامبر (صلى الله عليه وآله)آشناتر شوند; چرا كه ايجاد چنين تحوّل عظيمى اراده اى آهنين، استقامتى بى نظير و تدبيرى بسيار عالى و برنامه اى روشن لازم دارد، كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) واجد همه آنها بود. امام(عليه السلام) در اين خطبه، ضمن هفت جمله وضع عصر جاهليّت را كاملا تبيين مى كند.

در نخستين و دومين جمله چنين مى فرمايد: «خداوند او را زمانى مبعوث كرد كه مردم در حيرت و گمراهى سرگردان بودند و در فتنه ها غوطهور». (بَعَثَهُ وَ النَّاسُ ضُلاَّلٌ فِي حَيْرَة، وَ حَاطِبُونَ فِي فِتْنَة).

بى شك، ضلالت و گمراهى اگر توأم با سرگردانى نباشد، ممكن است انسان خود را از آن نجات دهد; مانند كسى كه راه را گم كرده و از قرائن، طريق نجات را به دست مى آورد; بدبختى آنجا است كه گمراهى با حيرت و سرگردانى همراه باشد و مردم در دوران جاهليّت چنين بودند.

«حَاطِب» به كسى گفته مى شود كه هيزم جمع آورى كند. مردم عصر جاهليّت، در عين گرفتارى در ميان شعله هاى فتنه، همواره هيزم بر آتش آن مى افزودند و مشكل عظيم آنها همين بود كه هيزم آور فتنه ها بودند.

در سومين و چهارمين جمله مى افزايد: «هوا و هوس هاى سركش آنها را به خود جلب كرده، و تكبّر و خودبرتربينى آنها را به پرتگاه افكنده بود». (قَدِ اسْتَهْوَتْهُمُ الأَهْوَآءُ، وَ اسْتَزَلَّتْهُمُ الْكِبْرِيَاءُ).

بديهى است حاكميّت هوا و هوس، جامعه را به پرتگاه مى كشاند و هنگامى كه خود بزرگ بينى به آن افزوده شود، مردم را در پرتگاه ساقط مى كند.

در سه جمله آخر مى فرمايد: «جاهليّت شديد، آنها را سبك مغز ساخته و در ناپايدارى امور و بلاى جهل حيران و سرگردان بودند». (وَ اسْتَخَفَّتْهُمُ الْجَاهِليَّةُ الْجَهْلاَءُ; حَيَارَى فِي زَلْزَال مِنَ الأَمْرِ، وَ بَلاَء مِنَ الْجَهْلِ).

به اين ترتيب، ريشه اصلى بدبختى آنها جهل و گمراهى وهواپرستى و فتنه گرى و تكّبر بود; صفات زشت و ناپسندى كه هر يك از آنها در جامعه اى پيدا شود، براى سقوط آن كافى است; تا چه رسد كه همه آنها يكجا جمع باشد!

از اينجا روشن مى شود كه مشكلات عصر جاهليّت تا چه اندازه زياد، و پيچيده و نگران كننده بود و نيز روشن مى شود كسى كه بر آنها غلبه يافت، به يقين مؤيَّد به تأييدات الهى و امدادهاى غيبى بوده است.

در پايان اين خطبه، به برنامه هاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) اشاره كرده و در جمله هاى كوتاهى حقّ سخن را ادا مى كند; مى فرمايد: «در اين هنگام، پيامبر(صلى الله عليه وآله) در نصيحت آنها نهايت كوشش را به خرج داد، (و با سخنان دلنشين و منطقى و حساب شده خود و استمداد از وحى آسمانى، به تدريج در آنها نفوذ كرد!)». (فَبَالَغَ(صلى الله عليه وآله) فِي النَّصِيحَةِ).

«و در راه راست حركت مى نمود (و مردم را به دنبال خود به حركت وا مى داشت) و به سوى حكمت و دانش و موعظه نيكو دعوت مى كرد». (وَ مَضَى عَلَى الطَّرِيقَةِ وَ دَعَا إِلَى الْحِكْمَةِ، وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ).

در واقع، ابزار پيشرفت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در چهار چيز خلاصه شده: نخست، نصيحت و خيرخواهى، به طورى كه مردم باور كرده بودند او براى نجات آنها تلاش مى كند. سپس، اهل عمل بودن كه خود بر طريقه اى گام بر مى داشت كه به آن دعوت كرده بود و سوم، مردمى را كه گرفتار جاهليّت سخت و بلاى نادانى و حيرت و سرگردانى بودند به علم و دانش فرا خواند و سرانجام، به مواعظ حسنه و خطابه هاى عاطفى كه در اعماق قلب نفوذ مى كرد، دعوت نمود.

جمعى از «شارحان نهج البلاغه» براى دو جمله اخير، تفسير ديگرى ذكر كرده اند و گفته اند: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مردم را به وسيله حكمت و موعظه حسنه به سوى خدا دعوت كرد. همان گونه كه در آيه شريفه: «أُدْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ»(1) آمده است.(2)

امّا با توجه به جمله هاى قبل، كه امام(عليه السلام) عامل بدبختى آنها را «جاهليّت جَهْلاَء» و «بَلاَء مِنَ الْجَهْلِ» شمرده است، تفسير اوّل مناسب تر به نظر مى رسد.

به هر حال، آنچه در اين خطبه درباره اوضاع ناگوار و شرايط ناهنجار و فجايع و نابسامانى هاى عصر جاهليّت بيان شده، انسان را به فكر مى اندازد كه با مراجعه به تواريخ و رواياتى كه شرايط آن زمان را بيان مى كند، اطلاعات مشروح ترى در اين زمينه پيدا كند و خوشبختانه مدارك كافى براى اين معنا وجود دارد و از آنجا كه مقايسه آن اوضاع واحوال با شرايطى كه بعد از قيام رسول الله بوجود آمد يكى از جنبه هاى اعجازآميز تاريخ اسلام است، بررسى اين موضوع براى همه، بخصوص براى نسل جوان انديشمند ضرورى به نظر مى رسد.

ما در «جلد اوّل» ذيل «خطبه اوّل» و در «جلد دوم» ذيل خطبه «26» و «33»، توضيحات كافى در اين زمينه داده ايم و نياز به تكرار نمى بينيم; ولى توصيه مى كنيم كه خوانندگان گرامى بار ديگر آنها را از نظر بگذرانند.

##### 1. سوره نحل، آيه 125.
2. طبق اين تفسير «إِلى» در جمله بالا به معناى «به» مى باشد; يا بعد از «إِلى» بايد چيزى در تقدير گرفته شود: «إِلَى رَبِّهِ بِالْحِكْمَةِ».

▲خطبه 96

خطبه 96(1) و من خطبة له(عليه السلام)

فِى اللهِ و فِى الرّسول الأكرم(صلى الله عليه وآله)

از خطبه آن حضرت است كه در آن از خدا و پيامبر (صلى الله عليه وآله) سخن به ميان آورده است

##### 1. سند خطبه: در مورد اين خطبه، سندى غير از آنچه در نهج البلاغه آمده است، به نظر نرسيده است.

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه به طور عمده از دو چيز بحث مى فرمايد: نخست، اشاره به قسمتى از اسماى حسناى خداوند مى نمايد و او را به اين اوصاف مدح و ستايش مى كند. سپس، به بيان بخشى از فضائل پيامبر گرامى اسلام پرداخته و از اصل و نسب شريف آن حضرت و سپس قيام شجاعانه او - كه سبب خاموش شدن آتش فتنه و محو كينه ها از سينه ها گرديد - سخن مى گويد.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُللهِ الأَوَّلِ فَلاَ شَيْءَ قَبْلَهُ، وَ الآخِرِ فَلاَ شَيْءَ بَعْدَهُ، وَالظَّاهِرِ فَلاَ شَيْءَ فَوْقَهُ، وَ الْبَاطِنِ فَلاَ شَيْءَ دُونَهُ.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه نخستين هستى است، و چيزى قبل از او نبوده است; و آخرين هستى است، و چيزى بعد از او نيست; او آشكار است، آن گونه كه آشكارتر از او چيزى نيست; و باطن و مخفى است، كه چيزى از او مخفى تر نتوان يافت.

▲شرح و تفسير

▲آغاز و انجام او است!

همان گونه كه در بالا اشاره شد، در بخش اوّل اين خطبه، اشاره به بعضى از صفات پرودگار شده و عمدتاً روى «اوّل» و «آخر» بودن خداوند و «ظاهر» و «باطن» بودن ذات پاكش، تكيه گرديده است: مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه نخستين هستى است و چيزى قبل از او نبوده و آخرين هستى است و چيزى بعد از او نيست». (أَلْحَمْدُلِلّهِ الأَوَّلِ فَلاَشَىْءَ قَبْلَهُ، وَ الآخِرِ فَلاَ شَىْءَ بَعْدَهُ).

«او آشكار است، آن گونه كه آشكارتر از او چيزى نيست، و باطن و مخفى است، كه چيزى از او مخفى تر نتوان يافت». (وَ الظَّاهِرِ فَلاَ شَىْءَ فَوْقَهُ، وَ الْبَاطِنِ فَلاَشَىْءَ دُونَهُ).

اوّل و آخر بودن خداوند به معناى ازليّت و ابديّت ذات پاك اوست; زيرا اوّليت او، نه به معناى آغازگر زمانى است; چرا كه در اين صورت محصور در دايره زمان مى شود و نه آغازگر از نظر مكان; چرا كه محصور در دايره مكان مى گردد; بلكه آغازگر بودن او به اين معناست كه ذات پاك ازلى او، سرچشمه تمام هستى هاست و همه موجودات از او نشأت گرفته اند.

همچنين پايان بودن او، به معناى پايان زمانى و مكانى نيست; بلكه مفهومش آن است كه ذاتش ابدى مى باشد، و بقاى موجودات بسته به بقاى اوست و آنگاه كه همه چيز فانى شود، او باقى است: (كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَان * وَ يَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُوالْجَلاَلِ وَ الإِكْرامِ)(1)

كوتاه سخن اينكه: او سرآغاز و ابتداى عالم هستى است و اوست كه بعد از فناى جهان نيز خواهد بود.

توصيف او به «ظاهر» و «باطن»، تعبير ديگرى از احاطه وجود بى پايان او نسبت به همه چيز است.

از همه چيز ظاهرتر است، چرا كه آثارش تمام جهان را پر كرده; و از همه چيز مخفى تر است، چرا كه كنه ذاتش ناشناخته است!

بعضى از «مفسّران نهج البلاغه» احتمالات ديگرى درباره ظاهر و باطن بودن خداوند داده اند; از جمله اينكه: منظور از ظاهر اين است كه او بر همه چيز غالب است و چيزى بر او غلبه پيدا نمى كند و ديگر اينكه منظور از ظاهر اين است كه او برتر از همه اشيا مى باشد: ولى مطابق اين دو تفسير، مفهوم باطن به قرينه مقابله چندان روشن نيست و مناسب تر همان تفسير اوّل است; كه او از نظر آثار وجوديش بقدرى ظاهر و آشكار است كه هيچ چيز مانند او نيست; زمين، آسمان، گياهان، حيوانات و انسان ها، دريا و صحرا، همه مملوّ از آثار وجود اوست; ولى با اين حال، كنه ذاتش چنان مخفى است كه احدى به آن راه ندارد; زيرا انسان محدود، كنه آن وجود نامحدود را نمى تواند درك كند.

در دعاى پربار و معروف امام حسين(عليه السلام) (مشهور به دعاى عرفه) مى خوانيم: «مَتَى غِبْتَ حَتَّى تَحْتَاجَ إِلَى دَلِيل يَدُلُّ عَلَيْكَ وَ مَتَى بَعُدْتَ حَتَّى تَكُؤنَ الآثَارُ هِيَ الَّتِي تُوصِلُ إِلَيْكَ، عَمِيَتْ عَيْنٌ لاَتَرَاكَ عَلَيْهَا رَقِيباً.»

شاعر فارسى زبان همين مضمون را در اشعار لطيف خود بازگو كرده:

كى رفته اى ز دل كه تمنّا كنم تو را كى گشته اى نهفته كه پيدا كنم تو را!

با صد هزار جلوه برون آمدى كه من با صد هزار ديده تماشا كنم تو را!

##### 1. سوره الرّحمن، آيات 26 - 27.

▲بخش دوم

و منها: فى ذكر الرسول(صلى الله عليه وآله)

بخش ديگرى از اين خطبه كه درباره پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد:

مُسْتَقَرُّهُ خَيْرُ مُسْتَقَرٍّ، وَ مَنْبِتُهُ أَشْرَفُ مَنْبِت، فِي مَعَادِنِ الْكَرَامَةِ، وَ مَمَاهِدِ السَّلاَمَةِ; قَدْ صُرِفَتْ نَحْوَهُ أَفْئِدَةُ الأَبْرَارِ، وَ ثُنِيَتْ إِلَيْهِ أَزِمَّةُ الأَبْصَارِ، دَفَنَ اللهُ بِهِ الضَّغَائِنَ، وَ أَطْفَأَ بِهِ الثَّوَائِرَ، أَلَّفَ بِهِ إِخْوَاناً، وَ فَرَّقَ بِهِ أَقْرَاناً، أَعَزَّ بِهِ الذِّلَّةَ، وَ أَذَلَّ بِهِ الْعِزَّةَ، كَلاَمُهُ بَياَنٌ، وَ صَمْتُهُ لِسَانٌ.

### ترجمه

جايگاه او بهترين جايگاه و محلّ رويش او شريف ترين محلها بود. در كان بزرگوارى و شرف، و گاهواره سلامت، پرورش يافت. دلهاى نيكوكاران شيفته او گشت و چشمها(ى حق جويان) به سوى او متوجّه شد. خداوند به بركت وجود او، كينه ها را مدفون ساخت و آتش دشمنى ها را فرو نشاند; افراد دور افتاده را به وسيله او به هم نزديك و برادر ساخت و نزديكانى را (كه در ايمان و هدف هماهنگ نبودند) از هم دور نمود. ذليلان (پاكدل و محروم) را به وسيله او عزّت بخشيد و عزيزان (خودخواه) را ذليل ساخت. سخنش بيان بود و سكوتش زبان.

▲شرح و تفسير

▲سخنانش بيان بود و سكوتش پرمعنا

در اين خطبه كوتاه، امام(عليه السلام) اوصافى براى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بيان مى كند كه هر يك از ديگرى پرمعناتر است. نخست از اساس و ريشه خانوادگى و جايگاه تولّد او شروع مى كند; مى فرمايد: «جايگاه او بهترين جايگاه و محلّ رويش او شريف ترين محلها بود; دركان بزرگوارى و شرف، و گاهواره سلامت، پرورش يافت». (مُسْتَقَرُّهُ خَيْرُ مُسْتَقَرٍّ، وَ مَنْبِتُهُ أَشْرَفُ مَنْبِت، فِي مَعَادِنِ الْكَرَامَةِ، وَ مَمَاهِدِ(1) السَّلاَمَةِ).

منظور از «مُستقرّ» و «مَنبت» رحم مادران پاك و صلب پدران موحّد و با ايمان بود. همانگونه كه در زيارات معصومين نيز به آن اشاره شده است همان گونه كه در زيارت امام حسين(عليه السلام)، مشهور به «زيارت وارث» آمده: «أَشْهَدُ أَنَّكَ كُنْتَ نُوراً فِي الأَصْلاَبِ الشَّامِخَةِ، وَ الأَرْحَامِ الْمُطَّهَرَةِ».

اين سخن در مورد شخص پيامبر از زبان خودش نيز نقل شده است. همان گونه كه «فخر رازى» در تفسير آيه «وَ تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِيَنَ»(2) نقل كرده است كه آن حضرت فرمود: «لَمْ أَزَلْ أُنْقَلُ مِنْ أَصْلاَبِ الطَّاهِرِينَ إِلَى أَرْحَامِ الطَّاهِرَاتِ; پيوسته من از صلب پدران پاك، به رحم مادران پاكدامن انتقال مى يافتم».(3)

«معادن كرامت» و «مماهد سلامت» نيز تأكيدى بر آن است و يا اشاره به اين است كه پدران و اجداد و مادران پيامبر اسلام، علاوه بر پاكدامنى و ايمان، داراى فضايل انسانى، و از عيوب اخلاقى پاك بودند.

اين احتمال نيز در تفسير جمله هاى بالا داده شده كه منظور از «مُستقرّ» مدينه است كه قرارگاه پيامبر بود و منظور از «مَنبت» مكّه است كه محلّ تولّد آن حضرت به شمار مى رود.

ولى تفسير اوّل مناسب تر به نظر مى رسد; مخصوصاً با توجّه به جمله «فِي مَعَادِنِ الْكَراَمَةِ، وَ مَمَاهِدِ السَّلاَمَةِ».

سپس به جاذبه هاى اخلاقى پيامبر پرداخته، مى فرمايد: «دلهاى نيكوكاران، شيفته او گشت و چشمها (ى حق جويان) به سوى او متوجّه شد». (قَدْ صُرِفَتْ نَحْوَهُ أَفْئِدَةُ الأَبْرَارِ، وَ ثُنِيَتْ(4) إِلَيْهِ أَزِمَّةُ الأَبْصَارِ).

به راستى پيامبر اسلام چنين بود! جاذبه هاى اخلاقى او: تواضع، محبّت، مهربانى، عفو و گذشت آميخته با شجاعت و شهامت، دلها را به سوى خود جذب مى كرد و تلاش فوق العاده او در طريق هدايت و اصلاح مردم، چشم ها را به او متوجّه مى ساخت.

سپس در سومين مرحله به بخشى از برنامه هاى اجتماعى آن حضرت اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند به بركت وجود او، كينه ها را مدفون ساخت و آتش فتنه ها و دشمنى ها را خاموش نمود». «دَفَنَ اللهُ بِهِ الضَّغَائِنَ(5)، وَ أَطْفَأَبِهِ الثَّوَائِرَ(6)).

«افراد دور افتاده را به وسيله او به هم نزديك و برادر ساخت و (گاه) نزديكانى را (كه در ايمان و هدف هماهنگ نبودند) از هم دور نمود». (أَلَّفَ بِهِ إِخْوَاناً، وَ فَرَّقَ بِهِ أَقْرَاناً).

همان گونه كه قرآن مجيد در آيه 62 و 63 سوره «انفال» مى فرمايد: «هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ * وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ; او همان كسى است كه تو را با يارى خود و مؤمنان تقويت كرد و دل هاى آنان را با هم الفت داد». در آيه 103 «سوره آل عمران» مى فرمايد: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً وَ لاَ تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً; و همگى به ريسمان خدا (=قرآن و اسلام) چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت (بزرگ) خدا را بر خود به ياد آريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد و او ميان دل هاى شما الفت ايجاد كرد و به بركت نعمت او برادر شديد».

سپس به يكى ديگر از الطاف الهى به بركت وجود پيامبر(صلى الله عليه وآله) اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند ذليلان پاكدل و (محروم) را به وسيله او عزّت بخشيد و عزيزان (خودخواه) را ذليل ساخت». (أَعَزَّ بِهِ الذِّلَّةَ، وَ أَذَلَّ بِهِ الْعِزَّةَ).

افراد با ايمان و با شخصيّت كه به خاطر تهيدستى در چنگال زورمندان بى ايمان گرفتار بودند، خداوند آنها را به بركت وجود پيامبر(صلى الله عليه وآله) عزيز ساخت و مديريت هاى مهمّ جامعه اسلامى را به آنها سپرد و زورمندان فاسد و بى منطق را از صحنه اجتماع بيرون راند.

در پايان خطبه، به يكى از برجسته ترين صفات پيامبر(صلى الله عليه وآله) اشاره كرده مى فرمايد: «سخنش بيان بود و سكوتش زبان». (كَلاَمُهُ بَياَنٌ، وَ صَمْتُهُ لِسَانٌ).

هر زمان، زبان به سخن مى گشود اسرار حكمت از زبانش فرو مى ريخت و حقايق وحى را تبيين مى كرد; راه نجات را نشان مى داد و پرتگاهها را مشخّص مى نمود و اگر گاهى سكوت مى كرد، سكوتش پرمعنا و پرمفهوم بود. ناراحتى ها و نگرانى ها و عدم رضايت خود را از پاره اى كارها با سكوت نشان مى داد و نادرست بودن سؤالات بيجا را، از همين طريق پاسخ مى گفت و در برابر جاهلانِ بدزبان، از همين سلاح يارى مى جست و گاه با سكوت (با قرائن حاليّه) كارهايى را تقرير و امضا مى كرد.

##### 1. «مَماهد» جمع «ممهد» (بر وزن مكتب) در اصل از «مهد» به معناى گاهواره گرفته شده; سپس به هر جايى كه انسان در آن استراحت كند، يا آرامش روح در آن داشته باشد، اطلاق شده است.
2. سوره شعراء، آيه 219.
3. تفسير كبير فخر رازى، جلد 24، صفحه 174، مرحوم «علاّمه مجلسى» در «بحارالانوار» نيز روايات متعدّدى در اين زمينه نقل كرده است (بحار جلد 15، صفحه 3 به بعد).
4. «ثُنيت» از مادّه «ثنى» (بر وزن سنگ) به معناى باز گرداندن است و در جمله بالا به معناى توجه آمده است.
5. «ضغائن» جمع «ضغينه» به معناى كينه و عداوت است.
6. «ثوائر» جمع «ثائره» به معناى فتنه و عداوت است.

▲خطبه 97

خطبه 97(1) و من خطبة له(عليه السلام) فى اصحابه، و اصحاب رسول اللّه(صلى الله عليه وآله)

اين خطبه، پيرامون مقايسه ياران حضرت با ياران پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد.

##### 1. سند خطبه: آنچه مرحوم «سيّد رضى» در اين خطبه آورده است بخشى از يك خطبه طولانى است كه به طور پراكنده در منابع متعدّدى نقل شده است، از جمله در كتاب «سليم بن قيس هلالى» و «كافى مرحوم كلينى» و «ارشاد مفيد» و «تذكره سبط بن جوزى» و «تاريخ دمشق ابن عساكر» و «البيان و التبيين جاحظ» و كتب فراوان ديگر، كه بسيارى از آنها قبل از «سيد رضى» مى زيسته اند (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 192. و نهج البلاغه چاپ جامعه مدّرسين ذيل خطبه).

▲خطبه در يك نگاه

با توجه به اينكه شأن ورود اين خطبه - به گونه اى كه شارحان نهج البلاغه نوشته اند - جريان سرپيچى مردم كوفه از فرمان على(عليه السلام) جهت مقابله با لشكريان غارتگر معاويه بعد از واقعه جنگ نهروان بوده است، امام در بخش اوّل اين خطبه، مردم متمرّد كوفه را با شديدترين عتاب و سرزنش - كه در نوع خود كم نظير يا بى نظير است - رو به رو مى سازد و به اين اميد كه غيرت آنها به جوش آيد و آماده نبرد با ظالمان شوند، آنها را با شلاّق هاى توبيخ مى نوازد و از تعبيرات مختلف، براى بيدار كردن آنها از خواب خرگوشى بهره مى گيرد و مقصود از همه اين توبيخ ها و سرزنش ها آن است كه پيش از سيطره ظالمان بى رحم، بر جان و مال و ناموس آنها و بر حكومت اسلامى، به خود آيند و به پا خيزند و آتش فتنه را خاموش و دست ظالمان را از قلمرو حكومت اسلامى قطع كنند!

سپس در بخش ديگرى از اين خطبه، آنها را به پيروى اهل بيت - كه سبب هدايت و نجات آنهاست - دعوت مى كند و در واقع، همان مضمون و محتواى حديث «ثَقَلَين» را به آنها يادآور مى شود.

و در آخرين بخش خطبه، مردم كوفه را با ياران پيامبر اسلام مقايسه مى كند و با اين مقايسه، روشن مى سازد كه چقدر ميان آنها و ياران پيامبر از نظر ايمان و تقوا و عبادت و جهاد و استقامت و شجاعت، تفاوت وجود داشت.

روشن است كه هر سه بخش خطبه، يك هدف را تعقيب مى كند و آن بسيج لشكر كوفه است براى مقابله با دشمن; دشمنى كه بر هيچ چيز آنها - نه دين نه دنيايشان - رحم نمى كرد.

▲بخش اوّل

وَ لَئِنْ أَمْهَلَ الظَّالِمَ فَلَنْ يَفُوتَ أَخْذُهُ، وَ هُوَ لَهُ بِالمِرْصَادِ عَلَى مَجَازِ طَرِيقِهِ، وَ بِمَوْضعِ الشَّجَا مِنْ مَسَاغِ رِيقِهِ. أَمَا وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَيَظْهَرَنَّ هؤُلاَءِ الْقَوْمُ عَلَيْكُمْ، لَيْسَ لاَِنَّهُمْ أَوْلَى بِالْحَقِّ مِنْكُمْ، وَلكِنْ لاِِسْراعِهِمْ إِلَى بَاطِلِ صَاحِبِهِمْ، وَ إِبْطَائِكُمْ عَنْ حَقِّي. وَ لَقَدْ أَصْبَحَتِ الأُمَمُ تَخَافُ ظُلْمَ رُعَاتِهَا، وَ أَصْبَحْتُ أَخَافُ ظُلْمَ رَعِيَّتِي. اسْتَنْفَرْتُكُمْ لِلْجِهَادِ فَلَمْ تَنْفِرُوا، وَ أَسْمَعْتُكُمْ فَلَمْ تَسْمَعُوا، وَ دَعَوْتُكُمْ سِرّاً وَجَهْراً فَلَمْ تَسْتَجِيبُوا، وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا، أَشُهُودٌ كَغُيَّاب، وَ عَبِيدٌ كَأَرْبَاب! أَتْلُوا عَلَيْكُمُ الْحِكَمَ فَتَنْفِرُونَ مِنْهَا، وَ أَعِظُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْبَالِغَةِ فَتَتَفَرَّقُونَ عَنْهَا، وَ أَحُثُّكُمْ عَلَى جِهَادِ أَهْلِ الْبَغْيِ فَمَا آتِي عَلَى آخِرِ قَوْلِي حَتَّى أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ أَيَادِىَ سَبَا. تَرْجِعُونَ إِلَى مَجَالِسِكُمْ، وَ تَتَخَادَعُونَ عَنْ مَوَاعِظِكُمْ، أُقَوِّمُكُمْ غُدْوَةً، وَ تَرْجِعُونَ إِلَيَّ عَشِيَّةً، كَظَهْرِ الْحَنِيَّةِ، عَجَزَ الْمُقِوِّمُ، وَ أَعْضَلَ الْمُقَوَّمُ.

### ترجمه

اگر خداوند، ظالم و ستمگر را مهلت دهد چنان نيست كه فرصت مجازات او از دستش برود. او در كمين گاه، بر سر راه ستمگر است و گلوى وى را در دست دارد، هر زمان بخواهد مى فشارد، آن گونه كه نتواند آب دهان فرو برد! آگاه باشيد! سوگند به آن كس كه جانم در دست قدرت اوست! اين قوم (سپاه شام) سرانجام بر شما پيروز مى شوند، امّا نه به خاطر اين كه در حقّانيّت از شما سزاوارترند; بلكه به اين جهت در طريق باطل زمامدارانشان، سريع و كوشا هستند; در حالى كه شما در اداى حقّ من سُستى مى كنيد، امّت ها همواره از ظلم زمامدارانشان در وحشتند، ولى من از ظلم پيروانم بيمناكم! من شما را براى جهاد با دشمن برانگيختم، امّا حركت نكرديد; به گوش شما خواندم، امّا نشنيديد; در آشكار و نهان شما را (براى جهاد) دعوت كردم، اجابت ننموديد; به شما اندرز دادم، ولى نپذيرفتيد. آيا شما حاضرانى همچون غايبان هستيند و بردگانى در قيافه مالكان؟! پيوسته حكمت هاى الهى را بر شما مى خوانم، ولى از آن مى گريزيد و با اندرزهاى رسا شما را موعظه مى كنم، (امّا) پراكنده مى شويد.

شما را به مبارزه با ظالمان ترغيب مى كنم، امّا هنوز سخنانم به آخر نرسيده، مى بينم همچون «قوم سبأ» متفرّق مى شويد! به مجالس خود باز مى گرديد و يكديگر را از اين مواعظ بر مى گردانيد، صبحگاهان شما را مستقيم مى سازم ولى شامگاهان همچون كمانِ خميده سخت و محكمى كه نه كسى قدرت صاف كردن آن را دارد و نه خودش قابليّت صاف شدن را، به سوى من باز مى گرديد!

▲شرح و تفسير

▲شما بردگانى هستيد در قيافه اربابان!

همان گونه كه در بحث «خطبه در يك نگاه» اشاره شد، هدف اصلى اين خطبه برانگيختن مردم عراق براى مقابله با بيدادگران شام (معاويه و لشكر او) است و امام(عليه السلام) از طرق مختلف براى رسيدن به اين هدف بهره مى گيرد.

نخست مى فرمايد: «اگر خداوند، ظالم و ستمگر را (چند روزى) مهلت دهد، چنان نيست كه فرصت مجازات او از دستش برود». (وَ لَئِنْ أَمْهَلَ الظَّالِمَ فَلَنْ يَفُوتَ أَخْذُهُ).

«او در كمين گاه، بر سر راه ستمگر است و گلوى وى را در دست دارد; هر زمان بخواهد مى فشارد، آن چنان كه نتواند آب دهان را فرو برد». (وَ هُوَ لَهُ بِالمِرْصَادِ عَلَى مَجَازِ طَرِيقِهِ، وَ بِمَوْضعِ الشَّجَا(1) مِنْ مَسَاغِ(2) رِيقِهِ(3)).

اين تعبيرات ممكن است اشاره به معاويه و لشكريان شام باشد; كه مبادا فرصت خداوند به آنها، سبب شكّ و ترديد شما گردد و در حقّانيت خود، يا باطل بودن آن ها ترديدى به خود راه دهيد و اين، در واقع نوعى دلدارى به لشكريان امام(عليه السلام) است تا با توجّه به اين حقيقت، روحيّه خود را از دست ندهند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از ظالم، همان لشكر متمرّد و عصيانگر است و در واقع، تهديدى است در برابر آنها كه اگر چند صباحى خداوند به شما مهلت داده، از عذاب و مجازات او در برابر عصيان و گردنكشى تان ايمن نباشيد! ولى تفسير اوّل، مناسب تر به نظر مى رسد.

به هر حال، اين همان چيزى است كه قرآن مجيد كراراً به آن اشاره كرده و مى فرمايد: «وَ لاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لاَِنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوَ اإِثْماً وَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ; آنها كه كافر شدند تصوّر نكنند اگر به آنان مهلت مى دهيم به سودشان است; ما به آنها مهلت مى دهيم براى آنكه بر گناهان خود بيفزايند و براى آنها عذاب خوار كننده اى است.»(4)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ; به يقين پروردگار تو در كمين گاه (ظالمان) است.»(5)

اين موضوع، نه تنها درباره ستمگران شام و گردنكشان لشكر عراق صادق است; بلكه امروز هم براى همه ما درس آموزنده اى است كه مهلت هاى الهى درباره ستمگران، نبايد سبب غرور و غفلت ما گردد.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه: «خداوند فرشته اى را (براى مأموريتى) به زمين فرستاد; مدّتى در زمين ماند و سپس به آسمان عروج كرد; به او خطاب شد در زمين چه ديدى؟ گفت: شگفتى هاى فراوانى ديدم و از عجيب ترين چيزهايى كه ديدم اين بود كه بنده اى از بندگانت را غرق نعمتت ديدم; رزق و رزوىِ تو را مى خورد و ادّعاى خدايى مى كرد، من از جرأت و جسارت او در برابر تو و از حلم تو در برابر او در شگفتى فرو رفتم! خداوند فرمود: آيا از حلم من تعجّب كردى؟! من چهار صد سال به او مهلت دادم، كمترين ناراحتى جسمانى پيدا نكرد و هر چه از دنيا مى خواست به آن مى رسيد و غذا و آب او كمترين تغييرى پيدا نمى كرد (اينها همه براى اين بوده است تا او را بيازمايم و بندگان را هم به وسيله او آزمايش كنم).»(6)

سپس امام(عليه السلام) آينده وضع آنهارا در برابر دشمنان بى رحم چنين پيش بينى مى كند و مى فرمايد: «آگاه باشيد! سوگند به آن كس كه جانم در دست قدرت اوست! اين قوم سرانجام بر شما پيروز مى شوند; امّا نه به خاطر اين كه آنها در حقّانيّت، از شما سزاوارترند; بلكه به اين جهت كه آنها در راه باطل زمامدارانشان سريع و كوشا هستند، در حالى كه شما در اداى حقّ من كُند و سُست هستيد!» (أَمَا وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَيَظْهَرَنَّ هؤُلاَءِ الْقَوْمُ عَلَيْكُمْ، لَيْسَ لاَِنَّهُمْ أَوْلَى بِالْحَقِّ مِنْكُمْ، وَلكِنْ لإِسْراعِهِمْ إِلَى بَاطِلِ صَاحِبِهِمْ، وَ إِبْطَائِكُمْ عَنْ حَقِّي).

در واقع، امام(عليه السلام) در اينجا به نكته مهمّى اشاره مى كند; مى فرمايد: سرانجام آنها بر شما پيروز مى شوند، ولى گمان نكنيد كه اين پيروزى به خاطر حقّانيّت آنهاست! مبادا كسى گمان كند كه عامل پيروزى آنها تكيه بر حق است و اين امر سبب گمراهى شما شود. آنها قطعاً بر باطلند، ولى در باطل خود كوشا و مصمّم اند و گوش بر فرمان معاويه دارند; ولى شما با اينكه در مسير حق گام بر مى داريد، افرادى سست و بى اراده و در برابر فرمانده خود، سركش و عصيانگريد و اين صفات در هر كس و هر قوم و ملّتى باشد، سرنوشتى جز شكست نخواهد داشت.

و عجب اينكه، همين سخن را «مسلم بن عقبه» (همان كسى كه از سوى يزيد، فرمانده لشكرى بود كه مدينه را به خاك و خون كشيد) در برابر اهل شام هنگامى كه مى خواست آنها را به ميدان نبرد بكشاند تكرار كرد. گفت: اى مردم شام! شما از نظر شخصيّت و نسب برترين عرب نيستيد; جمعيّت شما نيز بيش از ديگران نيست و منطقه زندگى شما نيز گسترده تر نمى باشد. اگر شما بر دشمنانتان پيروز مى شويد، تنها به خاطر انضباط و اطاعت از پيشوايان، و ايستادگى در برابر دشمن است; در حالى كه دشمنان شما چنين نيستند.(7)

سپس به نكته مهمّى در اين رابطه اشاره كرده، مى فرمايد: «اُمت ها همواره از ظلم زمامدارانشان در وحشتند، ولى من از ظلم پيروانم بيمناكم!» (وَ لَقَدْ أَصْبَحَتِ الأُمَمُ تَخَافُ ظُلْمَ رُعَاتِهَا، وَ أَصْبَحْتُ أَخَافُ ظُلْمَ رَعِيَّتِي).

هميشه در طول تاريخ، ملّت ها از حكومت هاى خودكامه خود و مظالم آنها در وحشت و اضطراب بودند، به گونه اى كه اين يك امر طبيعى محسوب مى شود; ولى اين مسأله در مورد امام(عليه السلام) دگرگون شد! هيچ كس ترسى از ظلم و ستم او نداشت، چرا كه كمترين ظلم و ستمى از او سر نمى زد و به عكس، امام پيوسته نگران كارشكنى ها، بىوفايى ها، توطئه ها و ندانم كارى هاى اصحابش بود; و البتّه چنين افرادى بايد سرانجام زير چكمه ستمگران، پايمال شوند و شدند.

سپس مطلب را باز كرده و انگشت روى نقاط ضعف عجيب كوفيان و عراقيان آن زمان مى گذارد و مى فرمايد: «من شما را براى جهاد با دشمن برانگيختم، امّا حركت نكرديد; به گوش شما خواندم، امّا نشنيديد; در آشكار و نهان شما را (براى جهاد) دعوت كردم، اجابت ننموديد; اندرزتان دادم، ولى نپذيرفتيد!» (اسْتَنْفَرْتُكُمْ لِلْجِهَادِ فَلَمْ تَنْفِرُوا، وَ أَسْمَعْتُكُمْ فَلَمْ تَسْمَعُوا، وَ دَعَوْتُكُمْ سِرّاً وَجَهْراً فَلَمْ تَسْتَجِيبُوا، وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا).

آيا لشكريان عراق خطر را مى ديدند و بر اثر سستى و تن پرورى به استقبال دشمن نمى رفتند؟ يا به راستى تصوّر مى كردند كه حكومت معاويه براى آنها مشكلى ايجاد نخواهد كرد؟ هر دو احتمال وجود دارد; اضافه بر بُزدلى و اختلافات قبيلگى و جهل و نادانى.

سپس براى تحريك آنها، با جملات كوبنده اى - كه هر انسانى غيرتمندى را به حركت در مى آورد - آنان را مخاطب ساخته، مى فرمايد: «آيا شما حاضرانى همچون غائبان هستيد؟ (كه سخنانم را نمى شنويد) و يا بردگان (ضعيف) در قيافه مالكان (سركش و قدرتمند)!». (أَشُهُودٌ كَغُيَّاب، وَ عَبِيدٌ كَأَرْبَاب!).

«پيوسته حكمت هاى الهى را بر شما مى خوانم، از آن مى گريزيد; و با مواعظ بالغه و اندرزهاى رسا شما را موعظه مى كنم، پراكنده مى شويد; به مبارزه با ظالمان شما را ترغيب مى كنم، امّا هنوز سخنانم به آخر نرسيده مى بينم همچون «ايادى سبا» متفرّق مى شويد!» (أَتْلُوا عَلَيْكُمُ الْحِكَمَ فَتَنْفِرُونَ مِنْهَا، وَ أَعِظُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْبَالِغَةِ فَتَتَفَرَّقُونَ عَنْهَا، وَ أَحُثُّكُمْ عَلَى جِهَادِ أَهْلِ الْبَغْيِ فَمَا آتِي عَلَى آخِرِ قَوْلِي حَتَّى أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ أَيَادِىَ سَبَا).

«أيادى سَبا» (و به تعبير ديگر «مثل ايادى سبا») اشاره به ضرب المثلى است معروف در ميان عرب، براى گروهى كه به شدّت پراكنده مى شوند و اصل آن چنين است كه «سبا» مردى بود كه قبائل عرب «يمن» از او نشأت گرفتند; وى داراى ده فرزند بود كه شش نفر از آنها را به منزله دست راست خود قرار داده بود و چهار نفر را به منزله دست چپ; ولى بعداً فرزندان او به شدّت از هم دور و پراكنده شدند و هر كدام در گوشه اى زندگى كرد و قبيله اى از او بوجود آمد; سپس پراكندگى آنها به عنوان يك ضرب المثل، معروف شد.(8)

به هر حال، جمله هاى بالا به خوبى نشان مى دهد كه امام نخست به نصيحت آنها با كلمات حكمت آميز و مواعظ سودمند پرداخت و گفتنى ها را با منطق صحيح به آنها گفت و تا آنجا كه مى شد مدارا كرد و اگر تعبيرات تند و شديدى در اين خطبه نسبت به آن ها مى بينيم، همه بعد از سخنان حكيمانه و اندرزهاى مشفقانه بوده است; و اين، در زمانى كه طرف مقابل به قدرى لجوج و خيره سر است كه جز با شلاّق عتاب و تازيانه هاى ملامت و سرزنش از خواب غفلت بيدار نمى شود!

سپس در ادامه اين سخن مى فرمايد: «(شما اندرزهاى بليغ مرا مى شنويد، ولى) به مجالس خود باز مى گرديد و يكديگر را از اين مواعظ فريب مى دهيد (و آثار سخنان من را خنثى مى كنيد)» (تَرْجِعُونَ إِلَى مَجَالِسِكُمْ، وَ تَتَخَادَعُونَ عَنْ مَوَاعِظِكُمْ).

به همين دليل، من «صبحگاهان شما را مستقيم مى سازم، ولى شامگاهان همچون كمان خميده سخت و محكمى كه نه كسى قدرت صاف كردن آن را دارد و نه خودش قابليّت صاف شدن را، به سوى من باز مى گرديد!» (أُقَوِّمُكُمْ غُدْوَةً، وَ تَرْجِعُونَ إِلَيَّ عَشِيَّةً، كَظَهْرِ الْحَنِيَّةِ(9)، عَجَزَ الْمُقِوِّمُ، وَ أَعْضَلَ(10) الْمُقَوَّمُ).

اين جمله ها اشاره به نكته مهمّى دارد و آن اينكه: منافقان زيادى در ميان اهل عراق بودند كه براى خنثى كردن تأثير كلام امام كوشش مى كردند; هنگامى كه نزد امام(عليه السلام) مى آمدند تحت تأثير جاذبه اخلاقى و سخنان حكمت آميزش قرار مى گرفتند و باور مى كردند كه بايد آماده پيكار با دشمن شوند; امّا هنگامى كه به جلسات خصوصى و عمومى خود باز مى گشتند، گروهى شيطان صفت، به سم پاشى مى پرداختند، افكار آنها را مشوّش، اراده آن ها را ضعيف و رشته اتّحاد آن ها را پاره مى كردند; صبح در محضر امام(عليه السلام)، دلها را با آب توبه مى شستند و عصر كه به خدمتش باز مى گشتند، با قلبى سياه و تاريك و افكارى منحرف و كج و معوج مى آمدند و اين نبود مگر به خاطر فقدان شخصيّت درونى و عدم اراده قوى و رنگ پذيرى از هر كس و هر چيز.

«نافع بن كليب» مى گويد: براى سلام گفتن به على(عليه السلام) وارد كوفه شدم; به مسجد آمدم و كنار منبر نشستم. على بر فراز منبر بود و عمامه سياهى بر سر داشت... (و مردم را پيوسته نصيحت مى كرد و اندرز مى داد) هنگامى كه از منبر پايين آمد، ديدم اشك از چشمان مباركش جارى است. فرمود: «إِنَّا لِلّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»; صبح گاه آنها را صاف و مستقيم مى كنم، ولى وقت عصر به نزدم مى آيند در حالى كه مثل كمان خم شده اند; تا كى و تا چه زمانى (اين كار را ادامه مى دهند؟)»(11)

##### 1. «شَجا» به معناى استخوان، يا چيزى ديگرى است كه در گلو گير كند.
2. «مساغ» از مادّه «سوق» (بر وزن فوق) به معناى گوارا گرفته شده است.
3. «ريق» به معناى آب دهان است.
4. سوره آل عمران، آيه 178.
5. سوره فجر، آيه 14.
6. بحارالانوار، جلد 70، صفحه 381.
7. ابومخنف، طبق نقل شرح نهج البلاغه مرحوم تسترى، جلد 10، صفحه 596. (با كمى تلخيص).
8. «ايادى» جمع «ايدى» و آن نيز به نوبه خود جمع «يد» به معناى دست مى باشد، هر چند «ايادى» غالباً در غير اين معنا استعمال مى شود.
9. «حَنيّة» به معناى كمان است، به سبب اينكه منحنى مى باشد.
10. «أَعْضَل» از ماده «اعضال» به معناى شدّت و پيچيدگى است.
11. عقد الفريد، جلد 4، صفحه 162. (مطابق نقل شرح نهج البلاغه تسترى).

▲بخش دوم

أَيُّهَا الْقَوْمُ الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ، المُبْتَلَى بِهمْ أُمَرَاؤُهُمْ. صَاحِبُكُمْ يُطِيعُ الله وَ أَنْتُمْ تَعْصُونَهُ، وَ صَاحِبُ أَهْلِ الشَّامِ يَعْصِي اللهَ وَ هُمْ يُطِيعُونَهُ. لَوَدِدْتُ وَاللهِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ صَرَفَني بِكُمْ صَرْفَ الدِّينَارِ بِالدِّرْهَمِ، فَأَخَذَ مِنِّي عَشَرَةً مِنْكُمْ وَ أَعْطَانِي رَجُلا مِنْهُمْ!

### ترجمه

اى قومى كه جسم هايتان حاضر است و عقل هايتان پنهان و خواسته هايتان مختلف و پراكنده و زمامدارانتان به شما مبتلا هستند! رهبر شما خداى را اطاعت مى كند و شما او را عصيان مى كنيد; امّا زمامدار اهل شام خدا را معصيت مى كند، ولى آنان اطاعتش مى كنند. به خدا سوگند! بسيار دوست داشتم معاويه شما را با نفرات خود مبادله مى كرد، همچون مبادله كردن دينار به درهم: ده نفر از شما را از من مى گرفت و يك نفر از آنها را به من مى داد.

▲شرح و تفسير

▲جسم هايتان حاضر و عقل هايتان پنهان است!

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) لحن سخن را تندتر كرده و تازيانه سرزنش را محكمتر بر پيكر روح آنها وارد مى كند، به اين اميد كه حركتى در اين ارواح خمود و سُست پيدا شود و پيش از بروز خطرِ شديد، به پا خيزند مى فرمايد: «اى قومى كه بدن هايتان حاضر است و عقل هايتان پنهان، و خواسته هايتان مختلف و پراكنده و زمامدارانتان به شما مبتلا هستند». (أَيُّهَا الْقَوْمُ الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ، المُبْتَلَى بِهمْ أُمَرَاؤُهُمْ).

در اين عبارت، امام(عليه السلام) روى سه نقطه ضعف آنها انگشت مى گذارد: نخست، غايب بودن عقل ها; گويى عقل هايشان از تن جدا شده و تدبيرِ آن را رها نموده و وجودشان همچون كشورى بدون مدير و مدبّر باقى مانده است.

ديگر اينكه، هيچگونه حلقه اتّصالى در ميان آنها وجود ندارد; هر كدام خواسته اى دارند به اندازه هواى نفس و عقل كوچكشان.

بديهى است! چنين گروهى، هيچ مشكلى را از خودشان و از ديگران حل نخواهند كرد.

و سومين نقطه ضعف آنها اين بود كه زمامداران ناچار بودند، با آنها بسازند و جانشينى براى آنان نداشتند.

مجموع اين صفات سبب مى شد كه در ميدان نبردِ با دشمن، كفايت و كارآيى نداشته باشند.

در ادامه اين سخن مى افزايد: «رهبر شما خداى را اطاعت مى كند; و شما او را عصيان مى كنيد; امّا زمامدار اهل شام خدا را معصيت مى كند، ولى آنها اطاعتش مى كنند!» (صَاحِبُكُمْ يُطِيعُ اللهَ وَ أَنْتُمْ تَعْصُونَهُ، وَ صَاحِبُ أَهْلِ الشَّامِ يَعْصِي اللهَ وَ هُمْ يُطِيعُونَهُ).

راستى شگفت انگيز است! كسى كه مطيع فرمان خدا است، سزاوارترين فردى است كه بايد او را اطاعت كرد و آن كس كه عصيانگر است بايد با او مخالفت نمود; ولى در اينجا قضيه به عكس شد; مطيع فرمان خدا مورد بى مهرى قرار گرفت و عصيانگر مورد احترام!!

در جمله پايانى اين بخش، به تعبيرى بر مى خوريم كه در نهج البلاغه بى مانند است. مى فرمايد: «به خدا سوگند! بسيار دوست داشتم معاويه شما را با نفرات خود مبادله مى كرد، همچون مبادله كردن دينار به درهم: ده نفر از شما را از من مى گرفت و يك نفر از آنها را به من مى داد». (لَوَدِدْتُ وَاللهِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ صَارَفَني بِكُمْ صَرْفَ الدِّينَارِ بِالدِّرْهَمِ، فَأَخَذَ مِنِّي عَشَرَةً مِنْكُمْ، وَ أَعْطَانِي رَجُلا مِنْهُمْ).

تأكيدات متعدّدى كه در اين جمله آمده، نشان مى دهد كه اين سخن امام(عليه السلام)واقعاً جدّى است و كمترين مبالغه در آن راه ندارد. شاميان را به منزله سكّه طلا فرض كرده و عراقيان را به منزله سكّه نقره، كه در آن زمان يك دهم آن (دينار) ارزش داشت و اين نشان مى دهد كه مردم شام افرادى با انضباط بودند حتّى هنگامى كه معاويه آنان را فريب داد باز هم پشت سر او محكم ايستادند; ولى لشكر كوفه و عراق به هيچ وجه انضباطى نداشتند و حتّى ده نفر از آنها به اندازه يك نفر از شاميان ارزش نداشت!

در طول تاريخ شام و عراق قبل از اسلام و بعد از اسلام شواهدى براى اين مطلب پيدا مى شود.

▲بخش سوم

يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ، مُنِيتُ مِنْكُمْ بِثَلاَث وَ اثْنَتَيْنِ: صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاع، وَ بُكْمٌ ذَوُو كَلاَم، وَ عُمْيٌ ذَوُو أَبْصَار، لاَ أَحْرَارُ صِدْق عِنْدَ اللِّقَاءِ، وَ لاَ إِخْوَانُ ثِقَة عِنْدَ الْبَلاَءِ! تَرِبَتْ أَيْدِيكُمْ! يَا أَشْبَاهَ الإِبِلِ غَابَ عَنْهَا رُعَاتُهَا! كُلَّمَا جُمِعَتْ مِنْ جَانِب تَفَرَّقَتْ مِنْ آخَرَ، وَاللهِ لَكَأَنِّي بِكُمْ فِيمَا إِخَالُكُمْ: أَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَى، وَ حَمِىَ الضِّرَابُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبي طَالِب انْفِرَاجَ الْمَرْأَةِ عَنْ قُبُلِهَا. وَ إِنِّي لَعَلَى بَيِّنَة مِنْ رَبِّي، وَ مِنْهَاج مِنْ نَبِيِّي، وَ إِنِّى لَعَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ أَلْقُطُهُ لَقْطاً.

### ترجمه

اى اهل كوفه من به سه چيز (كه در شما هست) و دوچيز (كه در شما نيست) مبتلا شده ام: حقايق را نمى شنويد، در حالى كه گوش داريد! سخن نمى گوييد، در حالى كه زبان تكلّم داريد! حقايق را نمى بينيد، در حالى كه چشم داريد! نه در هنگام نبرد، آزاد مردان صادقيد; و نه در آزمايش هاى سخت برادران قابل اعتماد; دستهايتان خاك آلود باد! (و بر خاك مذلّت بنشينيد) اى كسانى كه به شتران بى ساربانى مى مانيد كه هرگاه از يك سو جمعشان كنند، از سوى ديگر پراكنده مى شوند! به خدا سوگند! من درباره شما چنين گمان مى كنم كه اگر جنگ سختى روى دهد و آتش آن زبانه كشد، از اطراف فرزند ابوطالب جدا مى شويد، همانند جداشدن زن (هنگام وضع حمل) از نوزاد خويش! ولى من نشانه روشن (بر حقّانيت خويش) از پروردگارم دارم و بر طريق آشكار پيامبرم گام بر مى دارم و در راهى واضح، با هوشيارى و دقّت، به پيش مى روم (و تكليف الهى خود را انجام مى دهم).

▲شرح و تفسير

▲من به وظيفه الهى خود عمل مى كنم امّا شما...

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، تازيانه هاى ملامت و سرزنش را محكمتر بر ارواح خفته آنها فرود مى آورد و نقاط ضعف آنها را يكى بعد از ديگرى بيان مى كند; باشد كه به خود آمده، درصدد اصلاح برآيند. نخست مى فرمايد: «اى اهل كوفه! من به سه چيز (كه در شما هست) و دو چيز (كه در شما نيست) مبتلا شده ام:

گوش داريد امّا نمى شنويد، زبان داريد امّا سخن نمى گوييد، حقايق را نمى بينيد، در حالى كه چشم داريد!». (يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! مُنِيتُ مِنْكُمْ بِثَلاَث وَ اثْنَتَيْنِ: صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاع، وَ بُكْمٌ ذَوُو كَلاَم، وَ عُمْيٌ ذَوُو أَبْصَار).

در اينجا امام(عليه السلام) اشاره به ناتوانى آنها از مشاهده حوادث و تحليل صحيح پيرامون آن و تلاش براى پيدا كردن راه حل ها مى كند، كه در عين توانايى بر اين امور، همه چيز را ناديده گرفته و در لاك خود فرو رفته بودند; صيّاد بى رحم را مى ديدند، امّا عكس العملى نشان نمى دادند; پيام تهديدآميز دشمن را مى شنيدند، امّا تكان نمى خوردند.

و امّا آن دو چيز كه در آنها مى بايست باشد، ولى نبود، همان است كه در ادامه سخن فرموده: «نه در هنگام نبرد، آزاد مردان صادقيد، و نه در آزمايش هاى سخت برادران قابل اعتماد!». (لاَ أَحْرَارُ صِدْق عِنْدَ اللِّقَاءِ، وَ لاَ إِخْوَانُ ثِقَة عِنْدَ الْبَلاَءِ!).

بى شك، زندگى فراز و نشيب هاى زيادى دارد: گاه زمان صلح است و گاه زمان جنگ و گاه راحتى است و گاه بلا; دوستان باوفا و برادران قابل اعتماد در آرامش و راحتى شناخته نمى شوند، بلكه سختى ها، جنگها، بلاها و حوادثِ پيچيده و ناراحت كننده، ميدان آزمون آنها است و متأسّفانه مردم كوفه و عراق، در آن زمان در اين آزمون ها روسفيد نبودند و بارها بىوفايى و عدم استقامت و سُستى و تنبلى خود را نشان داده بودند.

به همين جهت، امام(عليه السلام) در جمله هاى بعد نخست به آنها نفرين مى كند، سپس با دو تشبيه گويا از وضع روانى آن جمعيّت، آخرين سخن را درباره آنها بيان مى فرمايد. مى گويد: «دستهايتان خاك آلود باد! (و بر خاك مذلّت بنشينيد)». (تَرِبَتْ(1) أَيْدِيكُمْ).

«اى كسانى كه به شتران بى ساربانى مى مانيد كه هرگاه از يك سو جمعشان كنند، از سوى ديگر پراكنده مى شوند!». (يَا أَشْبَاهَ الإِبِلِ غَابَ عَنْهَا رُعَاتُهَا!).

اين تشبيه، تعبير روشنى از جهل و نادانى و عدم انضباط آنها است. نخست آنها را به حيوانات تشبيه مى كند و سپس به نداشتن صاحب نافذ الكلام.

روشن است جمع كردن شتران توسط ساربان ها ميسّر است و آنها به نداى هر كس گوش نمى دهند; به همين دليل، اگر ديگرى بخواهد آنها را جمع كند، به مقصود خود نائل نمى شود.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، سوگند ياد مى كند و مى فرمايد: «به خدا سوگند! من درباره شما چنين گمان مى كنم كه اگر جنگ سختى روى دهد، و آتش آن زبانه كشد، از گِرد فرزند ابوطالب جدا مى شويد همانند جدا شدن زن (هنگام وضع حمل) از نوزاد خويش!». (وَاللهِ لَكَأَنِّي بِكُمْ فِيمَا إِخَالُكُمْ: أَنْ لَوْ حَمِسَ(2) الْوَغَى(3)، وَ حَمِىَ(4) الضِّرَابُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبي طَالِب انْفِرَاجَ الْمَرْأَةِ عَنْ قُبُلِهَا).

براى جمله «إِنْفَرَجْتُمْ...» تفسيرهاى گوناگونى شده، ولى مناسب تر با مقام شامخ اميرمؤمنان على(عليه السلام) و رعايت موازين فصاحت، و رعايت تناسب در مقام تشبيه، همان است كه در بالا گفتيم.

زيرا زن به هنگام وضع حمل، به خاطر درد زيادى كه مى كشد هر لحظه مى خواهد فرزند از او جدا شود، تا نَفَس راحتى بكشد! امام(عليه السلام) مردم كوفه را به چنين زنى تشبيه مى كند كه براى جدا شدن از فرزند، لحظه شمارى مى نمايد; آنها نيز در ميدان نبرد، پيچ و تاب مى خوردند و در انتظار لحظه اى بودند كه راه فرار را پيدا كنند و از محضر امام(عليه السلام) بگريزند; گريختنى كه بازگشتنى در آن نمى باشد; همانگونه كه نوزاد به شكم مادر باز نمى گردد.

امام(عليه السلام) در خطبه 34 تشبيه جالب ديگرى در اين زمينه فرموده; مى فرمايد: «وَ أَيْمُ اللهِ إِنِّي لاََظُنُّ بِكُمْ أَنْ لَوْحَمِسَ الْوَغَى، وَ اسْتَحَرَّ الْمَوْتُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنْ إبْنِ أَبِي طَالِب انْفِرَاجَ الرَّأْسِ; به خدا قسم! من گمان مى كنم اگر جنگ سختى درگير شود و حرارت مرگ به شما نزديك گردد، از فرزند ابوطالب جدا مى شويد، همچون جداشدن سر از تن (كه التيامى در آن نيست)».

سرانجام در پايان اين بخش، موضوع خود را در اين گير و دارها روشن مى سازد و مى فرمايد: «من نشانه روشنى (بر حقّانيت خويش) از پروردگارم دارم; و بر طريقِ آشكار پيامبرم گام برمى دارم; و من در راهى واضح با هوشيارى و دقّت به پيش مى روم!» (وَ إِنِّي لَعَلَى بَيِّنَة مِنْ رَبِّي، وَ مِنْهَاج مِنْ نَبِيِّي، وَ إِنِّى لَعَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ أَلْقُطُهُ لَقْطاً(5)).

بديهى است كسى كه تكيه گاهش فرمان خدا و مسيرش مسير پيامبر(صلى الله عليه وآله) باشد، گمراهى و شكستى براى او متصوّر نيست و هر چه براى او پيش آيد، فتح و پيروزى و انجام وظيفه است.

جمله «أَلْقُطُهُ لَقْطاً» در اصل به معناى جمع آورى كردن چيزى از نقاط مختلف است، كه نياز به هوشيارى و دقّت دارد و منظور امام(عليه السلام) از اين تعبير، اين است كه من براى پيشرفت در مسير حق، پيوسته گزينش مى كنم و با هوشيارى، بهترين راه را برمى گزينم و مسير خود را از لابلاى موانع، با تلاش و كوشش انتخاب مى كنم.

##### 1. تَربت» از مادّه «تُراب» به معناى خاك گرفته شده و «تَرِبَتْ أَيْدِيكُمْ» در اصل به اين معنا است كه دستانتان خاك آلود باد! ولى اين واژه به معناى خسارت و فقر نيز به كار مى رود; زيرا افراد زيان كار و فقير گويى به زمين خورده اند و دستانشان خاك آلوده شده است!
2. «حَمس» از مادّه «حمس» (بر وزن قفس) به معناى شدّت است و «حماسه» و «تمحّس» به معناى تشديد، مخصوصاً در جنگ ها آمده است.
3. «وَغى» در اصل به معناى سروصداى جنگاوران در ميدان نبرد است و گاه به خود جنگ هم گفته مى شود و در اينجا به همين معنا است.
4- «حَمى» از مادّه «حمى» (بر وزن سعى) به معناى شدّت حرارت است. «ضِراب» در اينجا به معناى زد و خورد و جنگ مى باشد.
5. «لَقط» به معناى برداشتن چيزى از زمين است و همچنين برداشتن چيزهاى مختلفى از نقاط مختلف. و اشياى گمشده را «لُقَطه» مى گويند، زيرا معمولا از زمين برداشته مى شود.

▲نكته

▲مقايسه روشنى از مردم عراق و شام!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به هنگام مقايسه مردم عراق و شام، تعبير بى سابقه اى داشت كه فرمود: «من دوست دارم كه معاويه شما را با مردم شام معاوضه كند; ده نفر از شما را بگيرد و يك نفر از شاميان را به من بدهد» در حالى كه قضيّه بايد بر عكس باشد، چون قرآن مجيد در مقايسه مؤمنان با افراد بى ايمان مى فرمايد «إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْروُنَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِأَتَيْنِ...; هرگاه از شما بيست نفر با استقامت باشند، بر دويست نفر غلبه مى كنند».(1)

راستى چرا اين اصل قرآنى در مورد عراقيان و شاميان برعكس شد؟

تحليلهاى دقيق، ما را به ريشه هاى آنچه در كلام امام(عليه السلام) در اين زمينه آمده است واقف مى كند زيرا:

اوّلا - كوفه يك شهر نوبنياد جنگى بود و اهالى آن كه عمدتاً لشكر امام(عليه السلام) را تشكيل مى دادند، از قبائل مختلف ومناطق گوناگون به آنجا آمده بودند و در ميان آنها انسجام و هماهنگى و انضباط لازم وجود نداشت. هر كدام براى خود فكر و هدف داشتند و فرهنگ و روشى; در حالى كه شاميان از زمانهاى قديم همه در آنجا مى زيستند و منسجم و يك پارچه و داراى يك فرهنگ بودند.

ثانياً - در ميان لشكر امام(عليه السلام) گروهى وجود داشتند كه به منظور گردآورى غنائم جنگى به آنجا آمده بودند آنجا كه پاى غنيمتى در كار بود، مرد ميدان بودند و آنجا كه سخن از ايثار و فداكارى و شهادت بود، به گوشه اى مى خزيدند.

ثالثاً - شاميان به كشور خود به عنوان يك وطن نگاه مى كردند و خود را موظّف به دفاع از آن مى ديدند، در حالى كه لشكر كوفه وطنش جاى ديگر بود و هر زمان كه نمى توانست در آنجا زندگى كند، راه بازگشت به وطن اصلى براى او باز بود.

اضافه بر اينها، ضعف اراده و آسيب پذيرى در برابر فريبهاى دشمن كه نمونه هاى آن در جنگ صفّين و ساير حوادث نمايان گشت و عدم معرفت آنها به مقام و موقعيّت امام(عليه السلام) و چشم بستن بر حوادث آينده و گرفتار روزمرّگى شدن، همه اينها عواملى بود كه آثارش در ميدان نبرد نمايان مى شد. نخست دعوت امام(عليه السلام) را براى جهاد اجابت نمى كردند و اگر هم اجابت مى كردند در ميدان نبرد ضعف و زبونى و سستى و پراكندگى را به زودى ابراز مى داشتند.

به همين دليل، هر بهانه اى را براى فرار از ميدان نبرد، مغتنم مى شمردند; يك روز مى گفتند هوا شديداً سرد است، بگذار كمى آرام گردد! و امام(عليه السلام) مى فرمود: هوا فقط براى شما سرد نيست، براى دشمنتان نيز سرد است. روز ديگر مى گفتند: بگذار گرمى هوا كمى فروكش كند، تا آماده ميدان نبرد شويم و امام(عليه السلام) مى فرمود: «اينها همه بهانه هاى فرار است: «فَإِذَا كُنْتُمْ مِنَ الْحِّرَ والْقُرِّ تَفِرُّونَ، فَأَنْتُمْ وَاللهِ مِنَ السَّيْفِ أَفَرُّ; جايى كه شما از سرما و گرما فرار مى كنيد، به خدا سوگند! از شمشير دشمن بيشتر فرار مى كنيد!»(2) گويى ميدان جنگ بايد در فصل بهار باشد: در ميان دشتهاى پُر گل و مرغان خواننده و مناظر زيبا!

در حديثى مى خوانيم (3): «هنگامى كه امام(عليه السلام) مشاهده كرد كه اصحابش بعد از جنگ نهروان از حركت به سوى شام ناخشنودند، آنها را در «نخيله» (لشكرگاهى نزديك كوفه) گرد آورد و دستور داد از لشكرگاه خارج نشوند و كمتر به سراغ زن و فرزندان بروند تا آماده و ساخته براى جهاد گردند; ولى آنها آهسته و به طور پنهانى از لشكرگاه خارج مى شدند و راه كوفه را پيش مى گرفتند و جز عدّه اى از ياران خاص امام، با او باقى نماندند; هنگامى كه امام چنين ديد به كوفه بازگشت و براى مردم خطبه خواند (خطبه اى شبيه خطبه مورد بحث)» و اين نشان مى دهد كه اگر لحن امام در اين گونه خطبه ها تند و خشن است، به خاطر سستى شديد و بىوفايى مخاطبان اوست كه روح پاك او را سخت آزردند و امام(عليه السلام) براى تحريك آنها به جهاد با دشمنِ خونخوار، چاره اى جز اين نداشت.

عامل ديگرى كه سبب سستى و بى انضباطى لشكر كوفه بود، اين بود كه سران آنها در دوران حكومت عثمان، در ناز و نعمت فرو رفته بودند; چرا كه او بيت المال را بدون حساب و كتاب در ميان مردم تقسيم مى كرد و براى سران و دوستان و بستگان و نزديكان خود، امتيازات عجيبى قائل بود; هنگامى كه تحت برنامه هاى حكومت على(عليه السلام) قرار گرفتند، وضع دگرگون شد و تلخى عدالت، شيرينى تبعيض و ظلم را از كام آنها بيرون فرستاد; مرتّب گلايه داشتند و نق مى زدند; اين در حالى بود كه معاويه براى پيشبرد اهدافش، نه عدالت را به رسميت مى شناخت و نه حكم خدا را! تمام تلاش و كوشش او اين بود كه هر كس را با درهم و دينار - به هر مبلغى كه
باشد - خريدارى كند; او تنها به حكومت خويش مى انديشيد، نه به اسلام و نه به مردم، و در هنگام لزوم نيز متوسّل به ارعاب و تهديد و شكنجه و قتل مى شد.

آرى هنگامى كه اين امور دست به دست هم داد، چنين پديده اى را در عراق و شام به وجود آورد.

و از اينجا مى توان به نكته مهمّى پى برد كه امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) چقدر مدير ومدبّر بود كه توانست با چنين مردمى در سه جنگ جمل و صفّين و نهروان شركت جويد و با رعايت تمام ضوابط عدالت اسلامى در آنها برنده شود; هر چند حماقت و نادانى گروهى از لشكريان، سرانجام كار خود را كرد و بخشى از نتايج مثبت را بر باد داد.

اينجاست كه به ياد گفته «ابن ابى الحديد» مى افتيم; آنجا كه مى گويد: «علماى كلام از معتزله گفته اند: «هيچ كس در حسن سياست و صحّت تدبير، به مقام امام على(عليه السلام) نرسيد; زيرا او گرفتار رعيّتى با خواسته هاى مختلف و پراكنده و لشكرى عاصى و متمرّد بود و با اين حال، به وسيله همين گروه، دشمنان را درهم شكست و رؤساى آنهارا از بين برد».(4)

راستى اگر ما بخواهيم قضاوت صحيحى در مورد سياست اميرمؤمنان على(عليه السلام)داشته باشيم بايد تمام اين جهات را در نظر بگيريم; به اضافه اينكه امام(عليه السلام)بهره گيرى از هرگونه ابزار نادرست را براى خود حرام مى دانست.

##### 1. سوره انفال، آيه 65.
2. خطبه 27.
3. شرح نهج البلاغه تسترى، جلد 10، صفحه 519
4. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 73.

▲بخش چهارم

انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ، وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ فَلَنْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدىً، وَ لَنْ يُعِيدُوكُمْ فِي رَدىً، فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا، وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا. وَ لاَ تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا، وَلاَ تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا. لَقَدْ رَأَيْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّد صَلَّى اللهُ عَلَيهِ و آلِهِ، فَمَا أَرَى أَحَداً يُشْبِهِهُمْ مِنْكُمْ! لَقَدْ كَانُوا يُصْبِحُونَ شُعثاً غُبْراً، وَ قَدْ بَاتُوا سُجَّداً وَ قِيَاماً، يُرَاوِحُونَ بَيْنَ جِبَاهِهِمْ وَ خُدُودِهِمْ، وَ يَقِفُونَ عَلَى مِثْلِ الْجَمْرِ مِنْ ذِكْرِ مَعَادِهِمْ! كَأَنَّ بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ رُكَبَ الْمِعْزَى مِنَ طُولِ سُجُودِهِمْ! إِذَا ذُكِرَ اللهُ هَمَلَتْ أَعْيُنُهُمْ حَتَّى تَبُلَّ جُيُوبَهُمْ، وَ مَادُوا كَمَا يَمِيدُ الشَّجَرُ يَوْمَ الرِّيحِ الْعَاصِفِ، خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ، وَ رَجَاءً لِلثَّوَابِ!

### ترجمه

به اهل بيت پيامبرتان نگاه كنيد! از همان سو كه آنها گام بر مى دارند گام برداريد. و قدم در جاى قدمهاى آنها بگذاريد (و بدانيد) آنها هرگز شما را از جاده هدايت بيرون نمى برند و به پستى و هلاكت نمى كشانند. اگر آنها توقّف كردند، توقّف كنيد و اگر قيام كردند، قيام كنيد. از آنها سبقت نگيريد كه گمراه مى شويد، و از آنان عقب نمانيد كه هلاك خواهيد شد!

من اصحاب محمّد (صلى الله عليه وآله) را ديده ام ولى هيچ يك از شما را مانند آنها نمى بينم. آنها موهايى ژوليده و چهره اى غبار آلود داشتند (با اين كه در فقر و تنگدستى زندگى مى كردند خم به ابرو نمى آورند!) شب تا به صبح در حال سجده و قيام بودند (و هرگز از عبادت خسته نمى شدند;) گاهى پيشانى و گاه دو طرف صورت را (در پيشگاه خدا) به خاك مى نهادند، و از ترس رستاخيز، گويى بر شعله هاى آتش ايستاده بودند و آرام نداشتند. پيشانى آنها از سجده هاى طولانى پينه بسته بود (همچون زانوى گوسفند). هنگامى كه نام خدا برده مى شد، اشك از چشمانشان فرو مى ريخت، آن قدر كه گريبانشان تر مى گشت، و همچون درختى كه در روز طوفانى از شدّت تندباد به خود مى لرزد، از خوف عقاب و عشق به ثواب مى لرزيدند!

▲شرح و تفسير

▲ياران واقعى پيامبر چنين بودند!

امام(عليه السلام) در اين بخش - كه آخرين بخش خطبه است - به دو نكته مهم اشاره مى فرمايد; نخست، رهبرانى را كه هرگز گمراه نمى شوند به يارانش معرّفى مى كند، تا دست از دامن آنها برندارند و در پرتو آنان راه رستگارى را بيابند و ديگر، بخشى از صفات برجسته اصحاب خاص پيامبر (صلى الله عليه وآله) را به عنوان سرمشقى براى آنان بازگو مى كند تا به مضمون آيه شريفه «وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَان»(1) گام در جاى گام آنها نهند و فضايلى را كه از رسول خدا (صلى الله عليه وآله) آموخته بودند، عملا به آنان منتقل سازند.

در قسمت اوّل مى فرمايد: «به اهل بيت پيامبرتان نگاه كنيد! از همان سو كه آنها گام بر مى دارند، گام برداريد; و قدم در جاى قدمهاى آنها بگذاريد! (و بدانيد) آنها هرگز شما را از جاده هدايت بيرون نمى برند و به پستى و هلاكت نمى كشانند!». (انْظُرُوا أَهْلَ بَيْتِ نَبِيِّكُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ، وَ اتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ، فَلَنْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ هُدىً، وَ لَنْ يُعِيدُوكُمْ فِي رَدىً).

اين سخن، در واقع اشاره به همان حديث «ثقلين» است كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در آن حديث متواتر، بدان اشاره فرمود كه اگر دست از دامان قرآن و اهل بيت برنداريد هرگز گمراه نخواهيد شد و روشن است كه منظور از اهل بيت در اينجا همان امامان معصوم است كه به مفاد آيه شريفه «إِنَّمَا يُريدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً;(2) خداوند آنها را از هرگونه رجس و پليدى و گناه بركنار ساخته و از هر نظر پاك نموده است».

سپس اين دستور كلّى و اجمالى را باز مى كند و شرح مى دهد; مى فرمايد: «اگر آنها توقّف كردند، توقّف كنيد و اگر آنها قيام كردند قيام كنيد!» (فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا،(3) وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا).

به يقين شرايط زمانها و مكانها متفاوت است; در آنجا كه شرايط ايجاب مى كند، قيام كنند و وارد معركه جهاد شوند، سكوت و سكون سبب بدبختى است و آنجا كه شرايط، اجازه قيام نمى دهد قيام كردن، مايه خسران و هدر دادن نيروها است. عالمان معصوم از اهل بيت به خوبى اين شرايط را مى شناسند و طبق آن حركت مى كنند و هرگونه تخلّف از روش آنان مايه عقب افتادگى است.

و سرانجام با دو جمله ديگر اين سخن را تكميل مى كند. مى فرمايد: «از آنها سبقت نگيريد كه گمراه مى شويد! و از آنان عقب نمانيد كه هلاك خواهيد شد!» (وَ لاَ تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا، وَ لاَ تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِكُوا).

هميشه و در هر جامعه اى افراد افراطى و تفريطى يافت مى شوند; افراط گرايان روش پيشوايان راستين را كُند مى شمرند و بر آنهاسبقت مى گيرند و جامعه را به تباهى مى كشند و به عكس، تفريط گرايان حركت پيشوايان را تند مى پندارند و به بهانه حزم و دورانديشى و احتياط، از آنها عقب مى افتند; هم خود را هلاك مى كنند و هم جامعه را گرفتار نابسامانى.

در واقع، سخن امام(عليه السلام) هم سو با حديث معروف نبوى است كه فرمود: «مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِى فِيْكُمْ، مَثَلُ سَفِينَةِ نُوح مَنْ رَكِبَهَا نَجَى وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا هَلَكَ». اين حديث كه با تعبيرات مختلفى در كتب شيعه و اهل سنّت با تفاوتهاى مختصرى نقل شده، نشان مى دهد كه اهل بيت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) كه علم و دانش آنها از قرآن مجيد و از سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) مايه مى گيرد، تنها وسيله نجات در اين دنياى طوفانى اند. همان گونه كه هنگام وقوع طوفان نوح هيچ وسيله نجاتى جز كشتى نوح نبود.(4)

جالب اينكه در خطبه 87 شبيه تعبير بالا درباره قرآن هنگام توصيف بندگان خاصّ خدا گذشت، كه فرمود: «فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ، يَحُلُّ حَيْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ، وَ يَنْزِلُ حَيْثُ كَانَ مَنْزِلُهُ; بنده خالص خدا قرآن را پيشوا و امام خود قرار داده; هر جا قرآن فرود آيد، او بار خويش را همانجا فرود مى آورد و هر جا قرآن منزل كند او آنجا را منزلگاه خويش مى گرداند».

و اين تأكيد ديگرى بر همان حديث ثقلين است!

* * *

در قسمت دوم اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به سراغ ويژگى هاى گروه خاصّى از ياران پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى رود و آنها را براى اصحابش الگو و سرمشق مى سازد و در عبارت مبسوطى، هفت ويژگى درباره آنها بيان مى كند.

نخست مى فرمايد: «من اصحاب محمّد(صلى الله عليه وآله) را ديده ام، امّا هيچ يك از شما را مانند آنان نمى بينم! آنها موهايى ژوليده و چهره هاى غبارآلود داشتند (زاهد بودند و در فقر و تنگ دستى زندگى مى كردند و خم به ابرو نمى آوردند!)». (لَقَدْ رَأَيْتُ أَصْحَابَ مُحَمَّد صَلَّى اللهُ عَلَيهِ و آلِهِ، فَمَا أَرَى أَحَداً يُشْبِهُهُمْ مِنْكُمْ لَقَدْ كَانُوا يُصْبِحُونَ شُعثاً(5)غُبْراً(6)).

در دومين وصف مى فرمايد: «آنها شب تا به صبح در حال سجده و قيام بودند (و هرگز از عبادت خسته نمى شدند) گاه پيشانى و گاه دو طرف صورت را (در پيشگاه خدا) به خاك مى گذاردند». (وَ قَدْ بَاتُوا سُجَّداً وَ قِيَاماً، يُرَاوِحُونَ(7) بَيْنَ جِبَاهِهِمْ وَ خُدُودِهِمْ(8)).

هر زمان پيشانى آنها خسته مى شد طرف راست را بر زمين مى نهادند و هر زمان طرف راست خسته مى شد طرف چپ را.

در سومين توصيف مى افزايد: «آنها از ترس رستاخيز (و محاسبه اعمال) گويى بر شعله هاى آتش ايستاده بودند و آرام نداشتند». (وَ يَقِفُونَ عَلَى مِثْلِ الْجَمْرِ(9) مِنْ ذِكْرِ مَعَادِهِمْ).

آرى آنها عذاب الهى را با تمام وجود خود، احساس مى كردند و به همين دليل آرامش نداشتند.

در چهاردهمين توصيف مى افزايد: «پيشانى آنها از سجده هاى طولانى، پينه بسته بود همچون زانوى گوسفند!» (كَأَنَّ بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ رُكَبَ(10) الْمِعْزَى(11) مِنَ طُولِ سُجُودِهِمْ!).

آرى، لذّت عبادت و عشق به بندگى، آنها را به سجده هاى طولانى در برابر محبوب مطلق وادار مى ساخت و آثارش بر پيشانى آنها مى نشست.

در پنجمين وصف آنها مى فرمايد: «هنگامى كه نام خدا برده مى شد، اشك از چشمانشان فرو مى ريخت، آن قدر كه گريبانشان تر مى گشت!». (إِذَا ذُكِرَ اللهُ هَمَلَتْ(12)أَعْيُنُهُمْ حَتَّى تَبُلَّ جُيُوبَهُمْ).

گاه از عشق خدا و درد فراق اشك مى ريختند و گاه از خوف عقاب!

و در ششمين و آخرين وصف بار ديگر به چهره ديگرى از ايمان قوى و خوف و رجاء آنها اشاره كرده، مى فرمايد: «آنها همچون درختى كه در روز طوفانى از شدت تندباد به خود مى لرزد، از ترس عقاب و عشق به ثواب مى لرزيدند!» (وَ مَادُوا(13) كَمَا يَمِيدُ الشَّجَرُ يَوْمَ الرِّيحِ الْعَاصِفِ، خَوْفاً مِنَ الْعِقَابِ، وَ رَجَاءً لِلثَّوَابِ!).

تشبيه به درخت كه در برابر تندباد لرزان مى شود، تشبيه جالبى است كه امام(عليه السلام)دليل آن را نيز بيان فرموده، كه گاه از ترس عقاب و گاه به اميد ثواب صورت مى گيرد. از يك چشم، اشك شوق ديدار پروردگار مى ريزند و از چشم ديگر، اشك خوف عقاب! و اين است راه و رسم بندگان خالص و مخلص كه در ميان خوف و رجاء و بيم و اميد در حركتند.

##### 1. سوره توبه، آيه 100.
2. سوره احزاب، آيه 33.
3. «لَبَدوا» از مادّه «لَبود» به معناى اقامت در مكانى است و در اينجا به معناى توقّف كردن است.
4. نويسنده متتبّع، مرحوم «ميرحامد حسين هندى» در كتاب «عبقات الانوار» اين حديث را از 92 كتاب كه بوسيله 92 نفر از دانشمندان اهل سنّت تأليف يافته، با تمام مشخّصات، نقل مى كند.

##### 5. «شُعث» جمع «اشعث» در اصل به معناى ژوليده و كسى است كه موهايش پريشان است و در عبارت بالا كنايه از فقر يا زهد است.
6. «غُبر» جمع «أغبر» به معناى غبارآلود است.
7. «يُراوحون» از مادّه «تراوح» به معناى انجام كارى، يكى بعد از ديگرى است.
8. «خُدود» جمع «خدّ» به معناى دو طرف صورت است; در مقابل «جباه» جمع «جبهه» كه به معناى پيشانى است. و ترجمه «خَدّ» در فارسى به «گونه»، صحيح نيست.
9. «جَمر» جمع «جَمَره» است كه به معناى قطعه آتشِ شعلهور است. اين واژه گاهى به سنگ ريزه نيز اطلاق مى شود، كه جمع آن «جَمرات» است.
10. «ركب» جمع «رُكبه» به معناى زانو است.
11. «معزى» و «معز» به معناى بز است. 12- «هملت» از مادّه «هُمول» به معناى سيلان و جريان است.
13. «مادوا» از مادّه «مَيَدان» (بر وزن جريان) به معناى حركت كردن و لرزيدن است.

▲نكته ها

▲1- ولايت و عصمت اهل بيت

از اين بخش از خطبه، به خوبى روشن مى شود كه امامان اهل بيت، معصومند; چرا كه امام(عليه السلام) با صراحت مى فرمايد: «در همه چيز و در همه كار پيرو آنها باشيد! هرگاه فرمان قيام و حركت بدهند قيام و حركت كنيد! و هرگاه دستور سكون دهند، متوقف شويد! بر آنها پيشى نگيريد! از آنها عقب نيفتيد، كه مايه گمراهى و هلاكت است! و آنها هرگز شما را از هدايت بيرون نمى برند، و به گمراهى نمى كشانند!»

اين تعبيرات، روشن ترين دليل مقام عصمت آنهاست; چرا كه درباره غير معصوم از گناه و خطا اين گونه دستورات صحيح نيست.

از سوى ديگر، نشان مى دهد كه امامت مسلمين، همواره در اهل بيت خواهد بود; چرا كه امام(عليه السلام) اين دستور را محدود به زمان معيّنى نكرده است.

و از سوى سوم، نشان مى دهد كه مفهوم ولايت اين نيست كه انسان با دستورات آن بزرگواران گزينشى برخورد كند; بلكه ولايت حقيقى آن است كه در همه چيز و در هر حال، سر بر فرمان آن بزرگواران باشد و آنها كه تنها در گفتار، يا پاره اى از رفتارهاى فردى و اجتماعى تابع اهل بيت اند مواليان حقيقى نيستند; مدّعيانى هستند در لباس موالى!

بديهى است كه منظور امام(عليه السلام) تنها عصر و زمان او نيست; چرا كه «اهل بيت» را به عنوان امام و پيشواى معرّفى مى كند نه فقط خودش را.

شاهد گوياى اين سخن حديثى است كه از خود پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل شده; آنجا كه على(عليه السلام)مى فرمايد: «حافظان حديث از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى دانند كه آن حضرت (صلى الله عليه وآله)چنين فرمود»: «إِنِّى وَ أَهْلَ بَيْتِي مُطَهَّرُونَ، فَلاَتَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا; وَ لاَ تَتَخَلَّفُواعَنْهُمْ فَتَزِلُّوا، وَ لاَ تُخالِفُوهُمْ فَتَجْهَلوُا، وَ لاَ تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْكُمْ. هُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ كِبَارِاً، وَ أَحْلَمُ النَّاسِ صِغَاراً; فَاتَّبِعُوا الْحَقَّ وَ أَهْلَهُ حَيْثُ كَانَ; من و اهل بيتم از هر نظر پاك و پاكيزه ايم; بنابراين، بر آنها پيشى نگيريد، كه گمراه مى شويد! و از فرمان آنها تخلّف نكنيد، كه لغزش خواهيد داشت! و با آنها مخالفت نكنيد، كه گرفتار نادانى مى شويد! و به آنها چيزى نياموزيد كه آنها از شما داناترند! آنها در بزرگى از همه مردم عالم ترند و در كوچكى از همه عاقل تر! بنابراين، از حق و اهل حق پيروى كنيد، هر جا كه باشد».(1)

##### 1. تفسير قمى، طبق نقل بحارالانوار، جلد 23، صفحه 130، حديث 12.

▲2- ويژگى هاى كوفيان و شاميان

بخش اخير اين خطبه كه از يك سو مردم را به پيروى از اهل بيت(عليهم السلام) دعوت مى كند و از سوى ديگر يادآور ويژگى هاى اصحاب خاص رسول الله(صلى الله عليه وآله) مى شود، رابطه لطيفى با بخش هاى نخستين اين خطبه كه از مردم عراق و كوفه شديداً نكوهش مى كند، دارد زيرا از يك سو، به آنها مى فهماند كه شما هيچ عذرى در پيشگاه خدا نداريد زيرا رهبر شما از اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) است.

از همان كسانى است كه رسول الله(صلى الله عليه وآله) سفارش آنها را كرده، كه مردم دست از دامنشان برندارند; همان ها كه در كنار قرآن قرار دارند و كشتى نجاتند; در حالى كه پيشواى مردم شام، مردى است منحرف، ظالم و غارتگر و از بقاياى عصر جاهليّت; لذا از اين نظر حجّت بر شما تمام است.

ديگر اين كه، ضعف و زبونى شما نه به دليل عدم قدرت جسمانى است ،بلكه از نظر روحانى و معنوى و رابطه با پروردگار ضعيف و ناتوانيد; از اين رو، آنها را به پيروى عملى از اصحاب خاصّ رسول الله(صلى الله عليه وآله) دعوت كرده كه قوى ترين رابطه ها را با خدا داشتند: در پيشگاه او به عبادت بر مى خاستند و به سجود مى پرداختند و پيكرشان از خوف خدا مى لرزيد، آثار سجده در صورت آنها نمايان بود و اشك خوف و شوق بر صورتشان جارى و اين تعبّد و تعهّد رمز اصلى پيروزى آنها بر دشمن بود.

▲3- كدام يك از صحابه؟

ممكن است افراد ساده انديش از اطلاق كلام حضرت چنين تصوّر كنند كه ويژگى هاى بسيار والاى فوق، در همه صحابه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بوده است و آن را دليلى بر اصل معروف «تنزيه صحابه» بگيرند در حالى كه به يقين اين اوصاف و ويژگى ها مربوط به اصحاب خاصّ آن حضرت، همچون: سلمان ها، بوذرها، عمّارها و مقدادها است، نه همه آنان; زيرا اوّلا: چنين مطلبى بر خلاف تاريخ است; چرا كه در هيچ تاريخى اين صفات براى همه آنها نوشته نشده است.

ثانياً: بسيارى از آيات قرآن نشان مى دهد كه در ميان آنها متخلّفان و گنهكاران خطرناكى بودند.

از جمله بعضى از آنها به پيامبر(صلى الله عليه وآله) و ارتش اسلام خيانت كردند كه وقتى رسوا شدند، از درِ توبه درآمدند; مانند «حاطب بن ابى بلتعه» و «ابولبابه» كه داستان آنها را همه شنيده ايم و ستون توبه در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) يادآور اين حقيقت است.

بعضى ديگر در مقام اعتراض در برابر پيامبر(صلى الله عليه وآله) نسبت به حكم زكات برآمدند، در حالى كه قبلا با خدا عهد كرده بودند اگر ثروتى پيدا كردند در راه خدا از آن انفاق كنند! مانند «ثعلبة بن حاطب انصارى» كه داستان او در آيات 75 تا 77 سوره توبه آمده است.

بعضى فرمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) را زير پا گذاردند و به بهانه هاى واهى از شركت در جنگ «تبوك» تخلّف كردند; كه داستان آن ها ذيل آيه 118 سوره «توبه» آمده است.

گروهى دست به جاسوسى زدند، كه قرآن در آيه 47 سوره «توبه» در مورد آنها مى گويد: «وَفِيكُمْ سَمَّاعُؤنَ لَهُمْ».

بعضى به ساختن مسجد «ضرار» پرداختند، تا در ميان مؤمنان ايجاد شكاف و تفرقه كنند، كه داستان آنها در ذيل آيات 107 تا 110 سوره «توبه» آمده است.

و بعضى از آنها كه در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) راه راستى را مى پيمودند، بعد از آن حضرت در اثر هوا پرستى فتنه هايى برپا كردند كه خون هاى زيادى از مسلمين ريخته شد; مانند: «طلحه» و «زبير» كه آتش جنگ «جمل» را برپا كردند و بر ضدّ امام المسلمين قيام نمودند و «معاويه» كه فتنه هاى فراوانى، از جمله فتنه «صفّين» را رهبرى مى كرد.

بسيار ساده لوحى است كه ما در برابر واقعيّت هاى روشن تاريخ و آيات صريح قرآن، چشم بر هم نهيم و همه صحابه را با آب تنزيه بشوييم و دامان آنها را پاك و پاكيزه كنيم.

بنابراين، اگر امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) در اين خطبه، يا خطبه هاى ديگرى مدح و تمجيد بليغى از صحابه مى كند، به يقين منظور اصحاب خاصّ رسول الله(صلى الله عليه وآله) است كه گروه قابل ملاحظه اى از ياران او را تشكيل مى دادند و در تمام ميدان هاى نبرد در صفوف مقدّم جاى داشتند و همواره سر بر فرمان رسول الله(صلى الله عليه وآله) مى نهادند و بسيارى از آنان در عصر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) شربت شهادت نوشيدند.

به هر حال، اين گروه از ياران پيامبر(صلى الله عليه وآله) كه عالى ترين درس بندگى و عبوديّت خداوند و استقامت و ايستادگى و ايثار و فداكارى را در راه اسلام، از محضر بزرگترين استاد جهان بشريّت، يعنى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آموخته بودند سزاوار است الگو و اسوه مسلمانان، در هر عصر و زمان باشند.

همانها كه به گفته مورّخان هنگامى كه مى خواستند از يكديگر جدا شوند، سوره «والعصر» را يكى براى ديگرى مى خواند و او را به ايمان و عمل صالح و طرفدارى از حق و صبر و استقامت دعوت مى كرد.(1)

همان ها كه به تعبير قرآن آثار سجده در چهره هايشان نمايان بود: «سِيمَاهُمْ فِي وُجُودِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُؤدِ»(2). و همان ها كه در برابر دشمنان شديد و محكم، و در برابر دوستان نرم و ملايم بودند: «وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ، رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ».(3)

##### 1. اسد الغابه، جلد 3، صفحه 144.
2. سوره فتح، آيه 29.
3. سوره فتح، آيه 29.

▲خطبه 98

خطبه 98(1) و من كلام له (عليه السلام) يشير فيه إلى ظلم بنى أميّة

امام(عليه السلام) در اين خطبه اشاره به ستم هاى بنى اميّه مى فرمايد.

##### 1. سند خطبه: به گفته نويسنده «مصادر نهج البلاغه» اين خطبه را «ابن قتيبه» در كتاب «الامامة و السياسه» نقل كرده و از تعبيرات او چنين بر مى آيد كه امام(عليه السلام) اين سخن را بعد از خطبه 123 بيان فرموده است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 193).
بعضى از محقّقان اين خطبه را از «تذكرة الخواص ابن جوزى» و «ارشاد مفيد» نيز نقل كرده اند (نهج البلاغه چاپ جامعه مدرّسين، تحقيق مرحوم حجة الاسلام دشتى، ذيل خطبه مورد بحث).

▲خطبه در يك نگاه

در اين خطبه، امام(عليه السلام) در جمله هاى كوتاهى از فاجعه حكومت بنى اميّه و ظلم و انحراف آنها سخن مى گويد و به قدرى رسا و گويا است كه تمام مظالم و رسوايى هاى اين قوم بى دادگر، در همين عبارات فشرده بيان شده است و نشان مى دهد كه سستى مردم در مبارزه با آنها چه عواقب دردناكى براى خودشان و كلّ جامعه اسلامى در بر خواهد داشت.

تاريخ نيز نشان مى دهد كه تمام پيش بينى هاى امام درست بود و عدم توجّه به اين هشدارها، سرانجام كار خود را كرد و چنان ظلم و ستمى بر مسلمين رفت كه در تاريخ بشريّت كم سابقه، يا بى سابقه بود!

اين خطبه، در ضمن پاسخى است دندان شكن به ساده انديشانى كه اصرار امام(عليه السلام) را در جنگ با بنى اميّه زير سؤال مى برند و مى گويند چرا مسلمان با مسلمان بجنگند؟

وَاللهِ لاَيَزَالُونَ حَتَّى لايَدَعُوا لِلّهِ مُحَرَّماً إِلاَّ اسْتَحَلُّوهُ، وَلاَ عَقْداً إِلاَّ حَلُّوهُ، وَحَتَّى لاَ يَبْقَى بَيْتُ مَدَر وَلاَ وَبَر إلاَّ دَخَلَهُ ظُلْمُهُمْ وَ نَبَا بِهِ سُوءُ رَعْيِهِمْ، وَ حَتَّى يَقُومَ الْبَاكِيَانِ يَبْكِيَانِ: بَاك يَبْكِي لِدِينِهِ، وَ بَاك يَبْكِي لِدُنْيَاهُ، وَ حَتَّى تَكُونَ نُصْرَةُ أَحَدِكُمْ مِنْ أَحَدِهِمْ كَنُصْرَةِ الْعَبْدِ مِنْ سَيِّدِهِ، إذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ، وَ إِذَا غَابَ اغْتَابَهُ، وَ حَتَّى يَكُونَ أَعْظَمَكُمْ فِيهَا عَنَاءً أَحْسَنُكُمْ بِاللهِ ظَنّاً، فَإِنْ أَتَاكُمُ اللهُ بِعَافِيَة فَاقْبَلُوا، وَ إِنِ ابْتُلِيتُمْ فَاصْبِرُوا، فَإِنَّ «الْعَاقَبَة لِلْمُتَّقِينَ».

### ترجمه

به خدا سوگند! آنها (بنى اميّه) همچنان به حكومت خود ادامه مى دهند، تا آنجا كه حرامى را باقى نمى گذارند، مگر آن كه حلال بشمارند و پيمانى (از پيمان هاى الهى و مردمى) نمى ماند مگر اين كه آن را مى شكنند. خانه و خيمه اى باقى نمى ماند، مگر اينكه ظلم و ستم شان در آن راه مى يابد، و فساد و سوء تدبيرشان مردم را از خانه هاى خويش فرارى مى دهد. كار حكومت آنها بدانجا مى رسد كه مردم دو گروه مى شوند و هر دو گروه گريانند: گروهى براى دينشان، و گروهى براى دنيايشان! كار به قدرى سخت مى شود كه شما همچون برده اى خواهيد بود كه به يارى ارباب (ظالم و ستمگرش) بر مى خيزد; در حضور او ناگزير از اطاعت است و در غياب از او بدگويى مى كند. اين حكومت ظالم و بيدادگر تا آنجا پيش مى رود كه هر كس به خدا اميدوارتر (و نزديك تر) است، بيش از همه رنج و مصيبت مى بيند. (در آن حكومت خودكامه) اگر خداوند براى شما عافيت و سلامت پيش آورد (و از اين امواج خطرناك در امان بوديد، اين نعمت الهى را) بپذيريد، (و خدا را شكر گوييد!) و اگر (طوفان حوادث شما را گرفت و) به رنج و ناراحتى گرفتار شديد، شكيبا باشيد، كه «سرانجام نيك براى پرهيزكاران است!».

▲شرح و تفسير

▲مظالم بى حساب بنى اميّه!

همانگونه كه در بالا اشاره شد، امام(عليه السلام) در اين سخن فشرده خود آينده بنى اميّه را شرح مى دهد و فجايع اين حكومت ظالم و ستمگر را در پنج عنوان خلاصه مى كند.

نخست مى فرمايد: «به خدا سوگند! آنها همچنان به حكومت خود ادامه مى دهند تا آنجا كه حرامى را باقى نگذارند، مگر اين كه حلال بشمارند و پيمانى (از پيمان هاى الهى و مردمى) نمى ماند مگر اينكه آن را مى شكنند». (وَاللهِ لاَيَزَالُونَ(1)حَتَّى لايَدَعُوا للهِِ مُحَرَّماً إِلاَّ اسْتَحَلُّوهُ، وَ لاَ عَقْداً إِلاَّ حَلُّوهُ).

بعضى از بزرگان، فهرستى از بدعت هاى بنى اميّه و حرام هايى را كه آنها حلال كردند و پيمان هايى را كه شكستند، گرد آورى نموده اند، كه در بحث نكات خواهد آمد. از مطالعه آنها روشن مى شود كه اين قوم بيدادگر، چه بلايى بر سر اسلام آوردند.

در دومين فاجعه اى كه آنها براى مسلمين به وجود مى آورند، اشاره به ظلم گسترده و فراگير آنها كرده، مى فرمايد: «خانه و خيمه اى باقى نمى ماند مگر اينكه ظلم و ستم شان در آن راه مى يابد و فساد و سوء تدبيرشان، مردم را از خانه هاى خويش فرارى مى دهد». (وَحَتَّى لاَ يَبْقَى بَيْتُ مَدَر، وَلاَ وَبَر إلاَّ دَخَلَهُ ظُلْمُهُمْ وَ نَبَا بِهِ سُوءُ رَعْيِهِمْ).

«مَدَر» در لغت گاه به معناى گِل هاى به هم فشرده و گاه به معناى خشت و گاه به معناى آجر و سنگ تشكيل شده; بنابراين، «بَيْتُ مَدَر» اشاره به خانه هايى است كه در شهرها ساخته مى شود و «وَبَر» به معناى پشم شتر، اشاره به خانه هاى روستايى و باديه نشينان است كه در آن زمان و در ميان اعراب به صورت خيمه هايى بنا مى شد. و اين، بهترين تعبير براى فراگير بودن ظلم آنها است كه هيچ كس از ظلم آنها در امان نبود. و اين ظلم و ستم در بسيارى از اوقات سبب مى شد آنها از خانه هاى خود فرار كنند و دربه در شوند.

سپس در بيان فاجعه سوم مى فرمايد: «كار حكومت آنها بدانجا مى رسد كه مردم دو گروه مى شوند و هر دو گروه گريانند: گروهى براى دينشان و گروهى براى دنيايشان!» (وَ حَتَّى يَقُومَ الْبَاكِيَانِ يَبْكِيَانِ: بَاك يَبْكِي لِدِينِهِ، وَ بَاك يَبْكِي لِدُنْيَاهُ).

آرى! دين باوران به خاطر خطراتى كه از سوى اين گروه بازمانده جاهلى، متوجّه دين مى شوند اشك مى ريزند و دنيا طلبان به خاطر هجوم ظالمانه آنها به دنياى مردم; چرا كه آنها، هم عقايد مردم را غارت مى كردند و هم دنيايشان را.

در بيان چهارمين فاجعه مى فرمايد: «در اين حكومت خودكامه، كار به قدرى سخت مى شود كه شما همچون برده اى خواهيد بود كه به يارى ارباب (ظالم وستمگرش) بر مى خيزد; در حضور ناگزير از اطاعت است و درغياب از او بدگويى مى كند!». (وَ حَتَّى تَكُونَ نُصْرَةُ أَحَدِكُمْ مِنْ أَحَدِهِمْ كَنُصْرَةِ الْعَبْدِ مِنْ سَيِّدِهِ، إذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ، وَ إِذَا غَابَ اغْتَابَهُ).

اشاره به اينكه آنها مردم را به بردگى و عبوديّت مى كشند; نه عبوديّتى كه حداقل توأم با رابطه عاطفى باشد و غلام مورد محبّت آقا و آقا مورد علاقه غلام قرار گيرد، بلكه عبوديّتى توأم با ظلم و تحقير! كه گويى زنجير بر گردن آنها نهاده اند و به هر جا مى خواهند مى كشند.

بعضى از «مفسّران نهج البلاغه» در تفسير اين جمله گفته اند كه منظور يارى طلبيدن مردم از آنهاست نه يارى كردن مردم نسبت به آنها (به اصطلاح «نُصْرَة» اضافه به مفعول شده است، نه اضافه به فاعل;) بنابراين، مفهوم جمله چنين مى شود كه: «اگر از آنها يارى بطلبيد همچون يارى طلبيدن غلام از ارباب ستمكار است، نه يارى طلبيدن دوست از دوست». ولى دو جمله «إِذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ...» گواه معناى اوّل است.

در بيان پنجمين و آخرين فاجعه مى فرمايد: «اين حكومت ظالم و بيدادگر تا آنجا پيش مى رود كه هر كس به خدا اميدوارتر (و نزديك تر) است، بيش از همه رنج و مصيبت مى بيند». (وَ حَتَّى يَكُونَ أَعْظَمَكُمْ فِيهَا عَنَآءً أَحْسَنُكُمْ بِاللهِ ظَنّاً).

از يك حكومت جنايتكار و ستم پيشه و فاقد دين و اخلاق غير از اين انتظار نمى رود كه هر كس پاك تر است در آن حكومت جام بلا و مصيبت بيشترى به او مى دهند.

در پايان اصحاب و يارانش خود را در برابر حوادث دردناكى كه در پيش دارند با اين جمله دلدارى مى دهد; مى فرمايد: «اگر خداوند براى شما عافيت و سلامت پيش آورد (و از اين امواج خطرناك در امان بوديد، اين نعمت الهى را) بپذيريد (و خدا را شكر گوييد) و اگر (طوفان حوادث شما را گرفت و) به رنج و ناراحتى گرفتار شديد، شكيبا باشيد! كه «سرانجام نيك براى پرهيزكاران است!» (فَإِنْ أَتَاكُمُ اللهُ بِعَافِيَة فَاقْبَلُوا، وَ إِنْ ابْتُلِيتُمْ فَاصْبِرُوا، فَإِنَّ «الْعَاقَبَةَ لِلْمُتَّقِينَ»).

از اين تعبير استفاده مى شود كه اگر چه در حكومت بنى اميّه اكثريت عظيم مردم در رنج و فشار و تعب بودند، ولى گروه اندكى از امواج اين حوادث بر كنار بودند و امام(عليه السلام) به هر دو گروه نصيحت مى كند; گروه اوّل را به صبر و شكيبايى و انتظار فرج و گروه دوم را به شكرگزارى در برابر حق!

##### 1- جمعى از شارحان گفته اند كه: جمله «لاَيَزَالوُنَ» محذوفى دارد و در تقدير «لاَيَزَالوُنَ ظَالِمينَ» مى باشد ولى ظاهر اين است كه «لاَ يَزَالوُنَ حَاكِمينَ» مى باشد، تا متناسب با جمله هاى بعد باشد.

▲نكته

▲فجايع بى سابقه بنى اميّه!

پيش بينى عجيبى كه امام(عليه السلام) در اين خطبه از فجايع فراگير بنى اميّه فرموده است - به گواهى تاريخ اسلام - همه بدون استثناء، به وقوع پيوست و اين حكومت ظالم و جبّار و بيدادگر جاهلى، از هيچ ظلم و ستمى فروگذار نكرد و براى تحكيم پايه هاى قدرت خود، خون هاى زيادى ريخت و بى گناهان بسيارى را به زندان افكند و چنان وحشت و اضطراب بر مردم حاكم شد كه حتّى در درون خانواده ها، گاه خويشاوندان نزديك از هم مى ترسيدند.

مرحوم «علاّمه امينى» در كتاب نفيس «الغدير» با ذكر اسناد و مدارك روشن فجايعى را كه شخص معاويه انجام داد، جمع آورى كرده است; در اينجا فهرست آن از نظر خوانندگان عزيز مى گذرد و شرح و تفصيل منابع آن را مى توانند در «الغدير» جلد يازدهم مطالعه كنند.

اين مرد محقّق مى نويسد:

«نخستين كسى كه آشكارا به شرب خمر و خريدن آن اقدام كرد، معاويه بود.

نخستين كسى كه در محيط اسلام فحشا را اشاعه داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه ربا را حلال شمرد، معاويه بود.

نخستين كسى كه ازدواج با دو خواهر را در يك زمان اجازه داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) را در باب ديات تغيير داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه لبّيك را (در مراسم زيارت خانه خدا) ترك كرد، معاويه بود.

نخستين كسى كه از اجراى حدود الهى سر باز زد، معاويه بود.

نخستين كسى كه اموالى را براى جعل حديث اختصاص داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه به هنگام بيعت با مردم بيزارى از على(عليه السلام) را شرط مى كرد، معاويه بود.

نخستين كسى كه سرِ يكى از اصحاب پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) (عمروبن حَمِق) را جدا كرد و در شهرها گردش داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه خلافت پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به سلطنت مبدّل ساخت، معاويه بود.

نخستين كسى كه به دين خدا اهانت كرد و فرزند فاجرش را به خلافت برگزيد، معاويه بود.

نخستين كسى كه دستور داد مدينه پيامبر(صلى الله عليه وآله) را غارت كنند، معاويه بود.

نخستين كسى كه سبّ و ناسزاگويى به على(عليه السلام) را رواج داد، معاويه بود.(1)

نخستين كسى كه خطبه نماز عيد را (بر خلاف دستور پيامبر(صلى الله عليه وآله)) بر نماز عيد مقدّم داشت، تا در ضمن آن سبّ على(عليه السلام) كند و مردم متفرّق نشوند، معاويه بود».(2)

اين تنها بخشى از فجايع معاويه در زمينه تغيير احكام الهى و نقض سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و زير پا نهادن دستورات خدا بود و اگر كسى تمام تاريخ زندگانى او و ساير بنى اميّه را بررسى كند، باز هم به نمونه هاى بيشترى دست مى يابد و به راستى اگر حكومت اين ظالمان بيگانه از اسلام ادامه مى يافت، به يقين چيزى از اسلام باقى نمى ماند و اين سخن با مدارك گسترده اى كه در دست است، جاى انكار ندارد! و ما تعجّب مى كنيم چرا بعضى اصرار دارند چشم بر هم نهند و با اين همه فجايع، باز معاويه و بنى اميّه را بستايند; براستى شگفت آور است.!!

##### 1. براى توضيح بيشتر به كتاب نفيس الغدير جلد 11، صفحه 71 به بعد مراجعه شود.
2. الغدير، جلد 11، صفحه 72.

▲2- گوشه ديگرى از فجايع بنى اميّه

«ابوالفرج اصفهانى» از مشاهير علماى قرن چهارم هجرى در كتاب معروف «اغانى» مطالب عجيبى درباره بنى اميّه ذكر كرده است كه انسان را در وحشت فرو مى برد! از جمله:

1- «خالد بن عبدالله قسرى» كه از طرف «هشام بن عبدالملك» خليفه اموى، والى كوفه بود خودش زنديق و مادرش نصرانى بود و در كارهايش نصارا و مجوس را بر مسلمانان ترجيح مى داد.(1)

2- او براى مادرش كه نصرانى بود، در پشت قبله مسجد كوفه، كليسا و عبادتگاهى ساخته بود و با كمال وقاحت، هنگامى كه صداى مؤذّن در مسجد بلند مى شد، ناقوس كليسا را مى نواختند!(2)

3- او، خليفه (هشام) را - العياذ بالله - بر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ترجيح مى داد و به قدرى متملّق و چاپلوس بود كه مى گفت: به خدا سوگند! اگر خليفه به من دستور دهد، خانه كعبه را ويران مى كنم و سنگ هاى آن را يك به يك جدا مى سازم و به شام منتقل مى كنم!.(3)

و عجيب اينكه بعد از مدّتى «هشام» او را عزل كرد! نه به خاطر كارهايى كه در بالا گفته شد; بلكه به خاطر اينكه از بنى اميّه در اواخر كار بدگويى مى كرد.(4)

«ابن ابى الحديد معتزلى(5)» در «شرح نهج البلاغه» از «ابوعثمان جاحظ» نقل مى كند كه «بنى هاشم» بر «بنى اميّه» افتخار مى كردند كه ما اين كارها را انجام نداديم:

الف - ويران كردن كعبه (اشاره به كارى است كه «حجّاج » در زمان «عبدالملك» انجام داد).

ب - تغيير قبله (اشاره به نماز خواندن «وليد» به هنگام مستى به غير قبله است، كه مى گفت: «أَيْنَمَا تُوَلّوُا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ»).

ج - آنها پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را در مرتبه پايين تر از خليفه قرار ندادند (اشاره به چيزى است كه در بالا از كتاب «اغانى» نقل شد).

د - آنها مُهر برگردن مسلمين نزدند (اشاره به اين است كه بنى اميّه بر گردن گروهى از مسلمانها، به عنوان برده و غلام خود، مهر زدند; همانند مهرى كه بر گردن اسبها مى زدند!).

هـ - آنها حرم پيامبر را غارت نكردند و حرمت زنان مسلمان را در آن حرم مقدّس بر باد ندادند (اشاره به داستان «مسلم بن عقبه» است كه از طرف يزيد مأمور حمله به مدينه شد، و جناياتى آفريد كه تاريخ بشريّت را سياه كرد و به راستى زبان از ذكر آن عاجز و قلم از بيانش شرم دارد).

«پيش از آن «بُسربن أرطاة» از سوى معاويه مأموريت يافت به مدينه حمله كند و او در مسجد پيامبر(صلى الله عليه وآله) مردم را مجبور به بيعت با معاويه كرد; درهاى مسجد را بست و گفت اگر بيعت نكنيد همه شما را از دم تيغ مى گذرانم; خانه هايتان را ويران و اموالتان را غارت مى كنيم!».(6)

فجايع بنى اميّه (معاويه و اعقابش) بيش از آن است كه در اين مختصر بگنجد. كلام خود را در اينجا با سخنى از «ابن عساكر» مورّخ معروف اهل سنّت، پايان مى دهيم. او در كتاب «تاريخ دمشق» مى گويد: «عبدالله بن حنظله» كه از بزرگان اصحاب پيامبر بود (فرزند حنظله غسيل الملائكه) در آن روز كه «مسلم بن عقبه» از طرف يزيد به مدينه حمله كرد، خطاب به مردم چنين گفت: اى مردم! تقواى خداوند يگانه يكتا را پيشه كنيد; به خدا سوگند! ما در برابر يزيد قيام نكرديم مگر زمانى كه ترسيديم اگر سكوت كنيم، خداوند سنگهاى آسمانى را بر سر ما فرو فرستد; آيا در برابر مردى كه با مادر و خواهر و دختر خود عمل منافى عفّت انجام مى دهد! شراب مى نوشد! نماز را رها مى كند! مى توان در برابر او سكوت كرد؟ به خدا سوگند! كه اگر هيچ كس با من نباشد، من وظيفه خود را انجام مى دهم.(7)

اينجاست كه به عمق كلام اميرمؤمنان على(عليه السلام) واقف مى شويم كه فرمود: «لِكُلِّ أُمَّة آفَةٌ، وَ آفَةُ هذِهِ الأُمَّةِ بَنوُأُمَيَّةَ; هر امتى را آفتى است; و آفت اين امّت بنى اميّه است»(8)و چه بى خبر و بى نوا هستند كسانى كه با اين همه فجايع، باز دم از مجد بنى اميّه و صداقت معاويه مى زنند; راستى عجيب است!!!

##### 1. اغانى، جلد 22، صفحه 23.
2. همان مدرك، صفحه 22.
3. همان مدرك، صفحه 25.
4. همان مدرك، صفحه 33.
5. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 15، صفحه 240 و 242.
6. ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 11.
7. تاريخ دمشق، ابن عساكر، جلد 12، صفحه 127.
8. كنزل العمّال، جلد 11، صفحه 364، حديث 31755.

▲خطبه 99

خطبه 99(1) و من خطبة له(عليه السلام)

فى التزهيد من الدنيا

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه پيرامون زهد در دنيا سخن مى گويد.

##### 1. سند خطبه: از كسانى كه قبل از مرحوم «سيّد رضى» و گردآورى نهج البلاغه، اين خطبه را نقل كرده اند، «زيد بن وهب» است (او از صحابه اميرمؤمنان على(عليه السلام) است كه بخش قابل ملاحظه اى از خطبه هاى آن حضرت را در كتابى به عنوان «خطب اميرالمؤمنين على المنابر فى الجُمع و الأعياد و غيرهما» جمع آورى كرده و اين نخستين كتابى است كه در اين زمينه نگاشته شده است.) مرحوم «محدّث نورى» در «مستدرك الوسائل» اين خطبه را از آن كتاب آورده است كه با خطبه مورد بحث اندك تفاوتى دارد. مرحوم «صدوق» - كه او هم قبل از «سيّد رضى» مى زيسته است - در دو كتاب خود: «معانى الأخبار» و «من لايحضره الفقيه» تمام يا بخشى از آن را با تفاوت مختصرى ذكر كرده است. افراد متعدّد ديگرى كه بعد از «سيّد رضى» مى زيستند نيز، آن را در كتاب هاى خود آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 196).

▲خطبه در يك نگاه

با توجه به اينكه امام(عليه السلام) - طبق بعضى از روايات - اين خطبه را به عنوان خطبه نماز جمعه ايراد فرموده است، سعى مى كند كه در آن مردم را به زهد در دنيا ترغيب كند و چنان از بىوفايى دنيا و ناپايدارى آن سخن بگويد كه طالبان و عاشقان دنيا از آن دلسرد شوند و فريب زرق و برق آن را نخورند; مخصوصاً تصوير زنده اى از كسانى ارائه مى دهد كه به خاطر از دست رفتن عزيزانشان، اشك مى ريزند و گروهى ديگر آنها را تسليت مى گويند و گروههاى ديگرى كه در بستر بيمارى افتاده اند و با مرگ دست به گريبانند;تا غافلان را بيدار و مست هاى هوا و هوس را هوشيار كند و در مجموع، داروى شفابخشى است براى بيماردلان دنيا پرست و غافلان مغرور و مست.

▲بخش اوّل

نَحْمَدُهُ عَلَى مَا كَانَ، وَ نَسْتَعِينُهُ مِنْ أَمْرِنا عَلَى مَا يَكُونُ، وَ نَسْأَلُهُ الْمُعَافَاةَ فِي الأَدْيَانِ، كَمَا نَسَأَلُهُ الْمُعَافَاةَ فِي الأَبْدَانِ.

### ترجمه

ما خدا را بر آنچه رخ داده است، حمد و سپاس مى گوييم; و از او يارى مى طلبيم براى كارهايى كه در پيش داريم، و از درگاهش سلامت در دين مى طلبيم، آنگونه كه سلامت در بدن را تقاضا مى كنيم.

▲شرح و تفسير

▲تقاضاى سلامت دين و تن

امام(عليه السلام) در آغاز و مقدّمه اين خطبه، به حمد و ثناى الهى مى پردازد، تا دلها آماده پذيرش سخنان آينده او شود و ضمن چهار جمله، گفتنى ها را مى گويد.

نخست مى فرمايد: «ما خدا را بر آنچه رخ داده است، حمد و سپاس مى گوييم». (نَحْمَدُهُ عَلَى مَا كَانَ).

مفهوم اين سخن وسيع است: هم نعمت هايى را كه از سوى خدا ارزانى شده، شامل مى شود و هم حوادث تلخ و دردناك را. چرا كه بندگان خاصّ خدا هر چه را از سوى اوست، نعمت و رحمت مى شمرند و در برابر همه آنها سپاسگزارند.

سپس مى افزايد: «و از او يارى مى طلبيم، در همه كارهاى آينده خود». (وَ نَسْتَعِينُهُ مِنْ أَمْرِنا عَلَى مَا يَكُونُ).

بديهى است حمد و سپاس برگذشته است و يارى طلبيدن براى آينده; و بندگان خالص و مخلص، در برخورد با حوادث گذشته و آينده چنين اند، كه يكى را سپاس مى گويند و براى ديگرى از پروردگار يارى مى طلبند.

در سومين و چهارمين جمله، مى فرمايد: «ما از او سلامت در دين مى طلبيم، آن گونه كه سلامت در بدن ها را تقاضا مى كنيم!» (وَ نَسْأَلُهُ الْمُعَافَاةَ فِي الأَدْيَانِ، كَما نَسْأَلُهُ المُعافاةَ فِي الاَْبدانِ).

اين عبارت اشاره به نكته لطيفى است و آن اينكه اگر مردم به همان اندازه كه به عافيت و سلامت جسمانى اهميّت مى دهند، به سلامت دينشان اهميت مى دادند وضع خوبى داشتند. ولى افسوس! يك بيمارى مختصر جسمانى گاه انسان را به دنبال طبيبان متعدّد مى فرستد، در حالى كه به خاطر ده ها بيمارى خطرناك معنوى و اخلاقى و دينى، حتّى به دنبال يك طبيب هم نمى رود!!.

بعضى از «شارحان نهج البلاغه» اين سخن را از بعضى از متفكّران انسان شناس نقل كرده اند كه: «اگر يك صدم اشكهايى كه براى شكم هاى گرسنه و بدنهاى برهنه ريخته مى شود، براى ارواح گرسنه معرفت و برهنه از فضايل ريخته مى شد، هم گرسنگى ها و برهنگى هاى جسمانى از بين مى رفت و هم گرسنگى ها و برهنگى هاى روحى زايل مى گشت!».(1)

اين نكته نيز قابل دقّت است كه ذكر «اديان» به صورت جمع، اشاره به دين باورى نفرات انسانهاست، نه اديان مختلف; همانگونه كه جمع آوردن «ابدان» به خاطر همين منظور است.

##### 1. شرح نهج البلاغه علاّمه جعفرى، جلد 18، صفحه 9.

▲بخش دوم

عِبَادَ اللهِ، أُوصِيكُمْ بِالرَّفْضِ لِهذِهِ الدُّنْيَا التَّارِكَةِ لَكُمْ وَ إِنْ لَمْ تُحِبُّوا تَرْكَهَا، وَ الْمُبْلِيَةِ لأَجْسَامِكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ تَجْدِيدَهَا، فَإِنَّمَا مَثَلُكُمْ وَ مَثَلُهَا كَسَفْر، سَلَكُوا سَبِيلا فَكَأَنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوهُ، وَ أَمُّوا عَلَماً فَكَأَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوهُ. وَ كَمْ عَسَى الْمُجْرِي إِلَى الْغَايَةِ أَنْ يَجْرِىَ إِلَيْهَا حَتَّى يَبْلُغَهَا! وَ مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَقَاءُ مَنْ لَهُ يَوْمٌ لاَ يَعْدُوهُ، وَ طَالِبٌ حَثِيثٌ مِنَ الْمَوتِ يَحْدُوهُ وَ مُزْعِجٌ فِي الدُّنْيَا حَتَّى يُفَارِقَهَا رَغْماً! فَلاَ تَنَافَسُوا فِي عِزِّ الدُّنْيَا وَ فَخْرِهَا، وَ لاَ تَعْجَبُوا بِزِينَتِهَا وَ نَعِيمِهَا، وَ لاَ تَجْزَعُوا مِنْ ضَرَّائِهَا وَ بُؤْسِهَا، فَإِنَّ عِزَّهَا وَ فَخْرَهَا إِلَى انْقِطَاع، وَ إِنَّ زِينَتَهَا وَ نَعِيمَهَا إِلَى زَوَال، وَ ضَرَّاءَهَا وَ بُؤْسَهَا إِلَى نَفَاد، وَ كُلُّ مُدَّة فِيهَا إِلَى انْتِهَاء، وَ كُلُّ حَيٍّ فِيهَا إِلَى فَنَاء.

### ترجمه

اى بندگان خدا! شما را به ترك اين دنيايى كه سرانجام شما را ترك مى گويد توصيه مى كنم; هر چند ترك آن را دوست نداشته باشيد! دنيايى كه جسم هاى شما را كهنه و فرسوده مى سازد، با اينكه دوست داريد همواره تازه و نو گردد! شما نسبت به دنيا به مسافرانى مى مانيد كه وقتى گام درجادّه نهاده اند، احساس مى كنند به پايان راه رسيده اند و تا قصد رسيدن به نشانه اى در وسط راه كرده اند، گويى بلافاصله در كنار آن قرار گرفته اند.

(آرى، دنيا به سرعت پايان مى يابد!) كسى كه (در اين دنيا) به سوى مقصد پيش مى رود چه زود به آن مى رسد! و چگونه مى تواند اميد به بقا داشته باشد آن كس كه روز معيّنى در پيش دارد، كه از آن نمى تواند فراتر برود، مرگ به سرعت او را دنبال مى كند و به پيش مى راند و اجل او را به زور و بر خلاف ميلش به جدايى از دنيا وادار مى سازد. حال كه چنين است، براى به دست آوردن عزّت و افتخارات (موهوم) سرودست نشكنيد; و به زينت و نعمت هايش فريفته نشويد; و از رنج و ناراحتى هاى آن بى تابى نكنيد! چرا كه عزّت و افتخاراتش به زودى پايان مى گيرد; زينت و نعمت هايش زايل مى گردد و رنج و ناراحتى هايش تمام مى شود (و در يك كلمه) دوران هر چيز سپرى مى گردد و هر موجود زنده اى به سوى فنا پيش مى رود!

▲شرح و تفسير

▲به سرعت همه چيز دنيا پايان مى يابد

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) بعد از حمد وثناى الهى - كه در بخش پيشين گذشت - مردم را با عباراتى بسيار مؤثّر و نافذ، به زهد در دنيا ترغيب مى كند و بى اعتبارى دنيا را در لابه لاى عباراتى لطيف و پويا مجسّم مى سازد. مى فرمايد: «اى بندگان خدا! شما را به ترك اين دنيايى كه سرانجام رهايتان مى سازد توصيه مى كنم، هر چند شما ترك آن را دوست نداشته باشيد!» (عِبَادَ اللهِ! أُوصِيكُمْ بِالرَّفْضِ(1) لِهذِهِ الدُّنْيَا التَّارِكَةِ لَكُمْ وَ إِنْ لَمْ تُحِبُّوا تَرْكَهَا).

چه دردناك است كه انسان دنبال معشوقى بدود كه او با تمام قدرت از وى فرار مى كند! امام(عليه السلام) مى فرمايد حال كه دنيا چنين است شما هم آن را ترك كنيد، هر چند بر خلاف اميال و هوس هاى شما باشد; چرا كه به مصداق آيه شريفه: «وَ عَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ»(2) ممكن است امورى باشد كه انسان ظاهر بين آن را دوست داشته باشد، ولى در درونش سمّ جانگدازى نهفته باشد!

سپس مى افزايد: «دنيايى كه جسم هاى شما را كهنه و فرسوده كند، با اينكه شما دوست داريد همواره تازه و نو گردد!». (وَ الْمُبْلِيَةِ(3) لأَجْسَامِكُمْ وَ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ تَجْدِيدَهَا).

هر كس با گذشت زمان، آثار پيرى و فرسودگى را در خود ملاحظه مى كند: از بين رفتن طراوت پوست بدن، سُست شدن استخوانها، كم نور شدن چشم، سنگينى گوش، لكنت زبان، خميدگى قامت، ضعف عضلات و اعصاب و مانند آن; و به يقين هر كس از مشاهده آنها نگران و متأسّف مى شود و گاه تلاش و كوشش مى كند كه اين حركت طبيعىِ برگشت ناپذير را، با وسايلى برگرداند! ولى به يقين، اگر موفقيّت جزيى نصيب او شود، سرانجام اين مسير را خواه ناخواه طى مى كند. آيا سزاوار است با مشاهده اين امور باز هم انسان به آن دل ببندد؟

قابل توجّه اينكه دنيا نه تنها موجودات زنده و بخصوص جسم انسان ها را كهنه و فرسوده مى كند، بلكه قانون فرسودگى بر تمام جهان مادّه، از كهكشان ها گرفته تا اتم ها حاكم است. حتّى اين آفتاب عالمتاب و خورشيد درخشان نيز، تدريجاً كهنه و فرسوده مى شود و روزى به كلّى نابود خواهد شد. نه تنها قرآن سخن از «تكوير شمس» (تاريكى خورشيد) مى گويد، بلكه علم امروز هم با صراحت به اين معنا اشاره دارد.

در ادامه سخن امام(عليه السلام) با ذكر تشبيهى، وضع ساكنان دنيا را روشن مى سازد. مى فرمايد: «شما نسبت به دنيا، به مسافرانى مى مانيد كه وقتى گام در جاده نهاده اند، احساس مى كنند به آخر رسيده اند; و تا قصد رسيدن به نشانه اى در (وسط راه) كرده اند، گويى بلافاصله در كنار آن قرار گرفته اند; (آرى، دنيا آنچنان به سرعت مى گذرد كه تا چشم بر هم مى زنند همه چيز پايان مى يابد)». (فَإِنَّمَا مَثَلُكُمْ وَ مَثَلُهَا كَسَفْر(4) سَلَكُوا سَبِيلا فَكَأَنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوهُ، وَ أَمُّوا(5) عَلَماً فَكَأَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوهُ).

در ادامه اين سخن و تأكيد بر مطلب بالا مى افزايد: «چه نزديك است كسى كه (دراين دنيا) به سوى مقصد پيش مى رود، به محض حركت، به آن برسد!». (وَ كَمْ عَسَى الْمُجْرِي(6) إِلَى الْغَايَةِ أَنْ يَجْرِىَ إِلَيْهَا حَتَّى يَبْلُغَهَا!).

و در تعبير و تأكيد ديگرى اضافه مى فرمايد: «چگونه مى تواند اميد به بقاء داشته باشد آن كس كه روز معيّنى در پيش دارد كه از آن نمى تواند فراتر برود، و مرگ به سرعت او را دنبال مى كند، و به پيش مى راند، و اجل او را به زور و بر خلاف ميلش به جدايى از دنيا وادار مى سازد!». (وَ مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَقَاءُ مَنْ لَهُ يَوْمٌ لاَ يَعْدُوهُ، وَ طَالِبٌ حَثِيثٌ(7) مِنَ الْمَوتِ يَحْدُوهُ(8)، وَ مُزْعِجٌ(9) فِي الدُّنْيَا حَتَّى يُفَارَقَهَا رَغْماً!(10)).

اين تعبيرهاى چهارگانه، كه هر يك در قالب الفاظى نوريخته شده، يك حقيقت را بيان مى كند و آن ناپايدارى دنيا و بى اعتبارى آن است. حقيقتى كه غالب انسانها از آن غافل و بى خبرند وهمين غفلت، بلاى سعادت وخوشبختى آنها است.

سپس امام(عليه السلام) از اين بحث (ناپايدارى و بى اعتبارى دنيا) نتيجه گيرى مى كند و در بيانى زنده و گويا مى فرمايد: «حال كه چنين است براى به دست آوردن عزّت و افتخارات (موهوم) دنيا، سرو دست نشكنيد و به زينت و نعمتهايش فريفته نشويد و از رنج و ناراحتى هاى آن جزع و بى تابى نكنيد!». (فَلاَ تَنَافَسُوا(11) فِي عِزِّ الدُّنْيَا وَ فَخْرِهَا، وَ لاَ تَعْجَبُوا بِزِينَتِهَا وَ نَعِيمِهَا، وَ لاَ تَجْزَعُوا مِنْ ضَرَّائِهَا وَ بُؤْسِهَا).

«چرا كه عزّت و افتخاراتش به زودى پايان مى گيرد، زينت و نعمتهايش زايل مى گردد، و رنج و ناراحتى هايش تمام مى شود و (در يك كلمه) دوران هر چيز، سپرى مى شود و هر موجود زنده اى به سوى فنا پيش مى رود!». (فَإِنَّ عِزَّهَا وَ فَخْرَهَا إِلَى انْقِطَاع، وَ إِنَّ زِينَتَهَا وَ نَعِيمَهَا إِلَى زَوَال، وَ ضَرَّاءَهَا وَ بُؤْسَهَا إِلَى نَفَاد(12)، وَ كُلُّ مُدَّة فِيهَا إِلَى انْتِهَاء، وَ كُلُّ حَيٍّ فِيهَا إِلَى فَنَاء).

امام(عليه السلام) در اين عبارات زيبا، نخست انگشت روى عزّتها و افتخارات، نعمت ها و زينت ها و درد و رنجهاى دنيا مى گذارد وهمه را فانى و ناپايدار معرّفى مى كند و بعد به صورت يك قانون كلّى مى فرمايد: «همه چيز اين دنيا پايان مى پذيرد و همه زندگان بدون استثناء به سوى مرگ پيش مى روند; حال كه چنين است اين همه دعوا و كشمكش و قال و غوغا و بى تابى و زارى براى چيست؟» به گفته يكى از «شارحان نهج البلاغه» پيشينيان، رفتند و خاك شدند و ما از روى آنها عبور مى كنيم و ما هم به زودى خاك مى شويم و آيندگان از روى ما مى گذرند، ولى باز هم بيدار نمى شويم!!

جالب اينكه امام باقر(عليه السلام) در حديثى زرق و برق نعمت هاى دنيا را تشبيه به مالى مى كند كه انسان در خواب پيدا مى كند، ولى هنگامى كه بيدار شد چيزى در دست خود نمى بيند: «أَوْكَمَال وَجَدْتَهُ فِي مَنَامِكَ، فَاسْتَيْقَظْتَ وَ لَيْسَ مَعَكَ مِنْهُ شَىْءٌ(13)».

و به گفته شاعر عرب:

«أَلاَ إِنَّمَا الدُّنيَا كَمَنْزِلِ رَاكِبِ أَنَاخَ عَشِيّاً وَ هُوَ فِي الصُّبْحِ رَاحِلُ

وَ كُلُّ شَبَاب، أَوْ جَدِيد إِلَى الْبَلاءِ وَ كُلُّ امْرِء يَوْماً إِلَى اللهِ صَائِرُ»

«آگاه باشيد! دنيا همچون منزل مسافرى است كه شب هنگام در آنجا توقّف مى كند و صبحگاهان از آن كوچ مى نمايد.

هر جوان، يا نوى به سوى پيرى و فرسودگى پيش مى رود و هر انسانى روزى به سوى خدا (و عالم آخرت) مى شتابد».

##### 1. «رفض» در اصل به معناى ترك كردن چيزى است و «شيعه» را از آن جهت «رافضه» ناميدند كه خلفاى سه گانه را ترك كرده اند و بعضى گفته اند اوّلين بار در زمان «زيد بن على» اين عنوان براى شيعه مطرح شد; چرا كه «زيد» آنها را از بدگويى به «شيخين» نهى كرده بود و همين سبب شد كه «زيد» را رها كنند.
2. سوره بقره، آيه 216.
3. «مُبْليه» از مادّه «بلا» به معناى كهنگى و پوسيدن است.
4. «سَفر» جمع «سافر» به معناى مسافر است.
5. «أمّوا» از مادّه «امّ» (بر وزن غم) به معناى قصد كردن است.
6. «مجرى» از مادّه «اجراء» در اينجا كنايه از مسافر است و در تفسير جمله بالا، نظرات مختلفى از سوى مفسّران اظهار شده است و آنچه در بالا گفتيم از همه مناسب تر به نظر مى رسد.
7. «حثيث» از مادّه «حَثّ» (به فتح حاء) به معناى تحريك كردن و به سرعت دنبال كارى رفتن است.
8. «يحدو» از مادّه «حُدى» به معناى راندن شتر همراه با آوازى است كه ساربانها مى خوانند; سپس به معناى هرگونه راندن و سوق دادن به كار رفته است.
9. «مُزعج» از مادّه «ازعاج» به معناى بيرون راندن و مضطرب ساختن و ريشه كن كردن است.
10. «رَغم» به معناى مجبور ساختن است و گاهى اضافه به «انف» مى شود و مى گويند به «رغم انف» يعنى بينى كسى را به خاك ماليدن.
11. «تَنافسوا» از مادّه «تنافس» به معناى تلاش دو انسان است كه هر كدام مى خواهند چيز نفيسى را كه در ميان آن دو است، به چنگ آورند.
12. «نفاد» به معناى فنا و نابودى و پايان يافتن است.
13. بحارالانوار، جلد 70، صفحه 36.

▲بخش سوم

أَوَلَيْسَ لَكُمْ فِي آثَارِ الأَوَّلِينَ مُزْدَجَرٌ، وَ فِي آبَائِكُمُ الْمَاضِينَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ، إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ! أَوَلَمْ تَرَوْا إِلَى الْمَاضِينَ مِنْكُمْ لاَ يَرْجِعُونَ، وَ إِلَى الْخَلَفِ الْبَاقِينَ لاَ يَبْقَوْنَ! أَوَلَسْتُمْ تَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْيَا يُصْبِحُونَ وَ يُمْسُونَ عَلَى أَحْوَال شَتَّى: فَمَيِّتٌ يُبْكَى، وَ آخَرُ يُعَزَّى، وَ صَرِيعٌ مُبْتَلىً، وَ عَائِدٌ يَعُودُ، وَ آخَرُ بِنَفْسِهِ يَجُودُ، وَ طَالِبٌ لِلدُّنْيَا وَ الْمَوْتُ يَطْلُبُهُ، وَ غَافِلٌ وَ لَيْسَ بِمَغْفُول عَنْهُ; وَ عَلَى أَثَرِ الْمَاضِي مَا يَمْضِي الْبَاقِي!

### ترجمه

آيا اگر درست بينديشيد براى شما در آثار پيشينيان عامل بازدارنده اى نيست؟ و در نياكان گذشته شما وسيله بينايى و عبرت وجود ندارد؟ آيا نمى دانيد كه گذشتگانتان باز نمى گردند و بازماندگان شما باقى نمى مانند؟! آيا اهل دنيا را مشاهده نمى كنيد كه صبح و شام حالات گوناگونى دارند: يكى مى ميرد، و بر او مى گريند، و ديگرى مى ماند و به او تسليت مى گويند; يكى در بستر بيمارى افتاده، و ديگرى به عيادت او مى رود، و يكى ديگر، در حال جان كندن است. يكى به دنبال دنيا مى رود، در حالى كه مرگ در پى او در حركت است; ديگرى در عالم غفلت فرو رفته، در حالى كه مرگ از او غافل نيست (آرى!) بدين گونه، بازماندگان به دنبال گذشتگان در حركتند!

▲شرح و تفسير

▲صحنه هاى عبرت انگيز دنيا!

امام(عليه السلام) اين معلّم بزرگ جهان انسانيّت، براى بيدار ساختن ارواح خفته، به دنبال بحثهاى بيدارگر گذشته در زمينه ناپايدارى دنيا، در اين فراز چنين مى افزايد: «(به گذشته تاريخ باز گرديد)، آيا اگر درست بينديشيد براى شما در آثار پيشينيان عامل بازدارنده اى نيست، و در نياكان گذشته شما وسيله بينايى و عبرت وجود ندارد؟!» (أَوَلَيْسَ لَكُمْ فِي آثَارِ الاَْوَّلِينَ مُزْدَجَرٌ(1)، وَ فِي آبَائِكُمُ الْمَاضِينَ تَبْصِرَةٌ وَ مُعْتَبَرٌ، إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ!).

در توضيح اين سخن مى فرمايد: «آيا نمى دانيد كه گذشتگانتان باز نمى گردند و بازماندگان باقى نمى مانند؟!». (أَوَلَمْ تَرَوْا إِلَى الْمَاضِينَ مِنْكُمْ لاَ يَرْجِعُونَ، وَ إِلَى الْخَلَفِ الْبَاقِينَ لاَ يَبْقَوْنَ).

اشاره به اينكه قانون مرگ و فنا قانونى است فراگير و شامل، كه هيچ گونه استثنايى نمى پذيرد. آنها كه رفتند باز نمى آيند و آنها كه هستند، به دنبال آنها در حركتند و همه در اين قافله شركت دارند. با اين تفاوت كه بعضى در صفوف مقدّم اند و بعضى در صفوف مؤخّر; همانگونه كه امام در جاى ديگر - هنگامى كه ارواح خفتگان در خاك را در پشت دروازه كوفه مخاطب مى سازد - مى گويد: «أَنْتُمْ لَنافَرَطٌ سَابِقٌ، وَ نَحْنُ لَكُمْ تَبْعٌ لاَحِقٌ; شما پيشگامان اين قافله بوديد و ما دنباله رو و تابع شما».(2)

باز در شرح اين سخن، به تحليل دقيق تر و گوياترى پرداخته و حال مردم دنيا را كه در چنگال حوادث گوناگون گرفتارند، در يك تقسيم بندى هفتگانه چنين بيان مى كند. مى فرمايد: «آيا اهل دنيا را مشاهده نمى كنيد! كه صبح و شام حالات گوناگونى دارند: يكى مى ميرد، و بر او مى گريند، ديگرى مى ماند و به او تسليت مى گويند ،يكى در بستر بيمارى افتاده، و ديگرى به عيادت او مى رود، و يكى ديگر در حال جان كندن است; يكى به دنبال دنيا مى رود، در حالى كه مرگ (همچون سايه) در پى او در حركت است، ديگرى در عالم غفلت فرو رفته، در حالى كه مرگ از او غافل نيست; و بدين گونه، بازماندگان به دنبال گذشتگان در حركتند!». (أَوَلَسْتُمْ تَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْيَا يُصْبِحُونَ وَ يُمْسُونَ عَلَى أَحْوَال شَتَّى: فَمَيِّتٌ يُبْكَى، وَ آخَرٌ يُعَزَّى وَ صَرِيعٌ مُبْتَلىً، وَ عَائِدٌ(3) يَعُودُ، وَ آخَرُ بِنَفْسِهِ يَجُودُ،(4) وَ طَالِبٌ لِلدُّنْيَا وَ الْمَوْتُ يَطْلُبُهُ، وَ غَافِلٌ وَ لَيْسَ بِمَغْفُول عَنْهُ; وَ عَلَى أَثَرِ الْمَاضِي مَا يَمْضِي الْبَاقِي!).

اين تجزيه و تحليل چقدر جالب، گويا و فراگير است كه اگر كسى صحنه هاى آن را بتواند مجّسم كند و انسانها پشت سر هم، اين صحنه ها را ببينيد چقدر مؤثّر خواهد بود: در جايى كسى از دنيا رفته و بر او اشك مى ريزند! در جايى ديگر مجلس عزا و يادبود برپاست و مردم گروه گروه به بازماندگان تسليت مى گويند!

در جاى ديگر، گروهى در بستر بيمارى ناله مى كنند و به خود مى پيچند و جمعى از دوستان و آشنايان در گرد بستر آنها، به عنوان عيادت حلقه زده اند!.

در جاى ديگر، كسانى آخرين ساعات عمر خود را طى مى كنند و در حال
جان كندن هستند و كارى از دست هيچ كس براى آنها برنمى آيد!

در صحنه ديگرى، افرادى با تمام قدرت به دنبال دنيا مى دوند و بدون توجّه به حلال و حرام، مشروع و ممنوع، در پى به چنگ آوردن آن هستند; ولى حوادث مرگبار به دنبال آنها و در كمين آنهاست; ناگهان در يك لحظه آنها و مركبشان را به درون درّه اى واژگون مى كند و همه چيز پايان مى يابد!

و بالأخره; در جاى ديگر، گروهى غافل، مشغول عيش و نوش و مست باده غرورند و فرياد شادى آنها به آسمان بلند است، در حالى كه مرگ در كمين آنهاست; ناگهان يكى را از آن ميان در يك لحظه مى گيرد و مجلس شادى شان به عزا مبدّل مى شود و يا سقف بر آنها فرود مى آيد و تمام مجلس تعطيل مى شود.

اينها صحنه هايى است كه هميشه در تاريخ بشر بوده و هميشه خواهد بود و چقدر عبرت انگيز و آموزنده است، افسوس كه عبرت گيران و فرهيختگان كم اند!!

##### 1. «مُزدجر» از مادّه «زجر» به معناى عامل بازدارنده است و «زجر» در اصل به معناى دور ساختن و طردكردن با صداى بلند است و «مزدجر» در جمله فوق، مصدر ميمى به معناى اسم فاعل است.
2. كلمات قصار، شماره 130.
3. «عائد» در اينجا به معناى عيادت كننده است.
4. «يجود» از مادّه «جود» به معناى سخاوت است ولى اين واژه در مورد جان كندن نيز به كار مى رود، كه گويى انسان نفيس ترين امور، يعنى جان خود را مى بخشد و مى رود!

▲بخش چهارم

أَلاَ فَاذْكُرُوا هَاذِمَ اللَّذَّاتِ، وَ مُنَغِّصَ الشَّهَوَاتِ، وَ قَاطِعَ الاُْمْنِيَاتِ، عِنْدَ الْمُسَاوَرَةِ لِلأَعْمَالِ الْقَبِيحَةِ; وَ اسْتَعِينُوا اللهَ عَلَى أَدَاءِ وَاجِبِ حَقِّهِ، وَ مَا لاَ يُحْصَى مِنْ أَعْدَادِ نِعَمِهِ وَ إِحْسَانِهِ.

### ترجمه

به هوش باشيد! در آن هنگام كه با شتاب به سراغ اعمال زشت مى رويد، نابود كننده لذّات و برهم زننده خواسته ها و قطع كننده آرزوها را به ياد آوريد; و براى اداى حقّ واجب خداوند، و نعمت هاى بى شمار و احسان هاى بى پايانش، از او يارى بطلبيد.

▲شرح و تفسير

▲درهم كوبنده لذّات

امام(عليه السلام) در پايان اين خطبه بليغ و فصيح و نافذ، اشاره به دونكته مى فرمايد كه بحثهاى گذشته را كامل و جامع مى سازد:نخست، اشاره به مرگ است كه يادآورى آن از عوامل بسيار مهم بيدارى انسانهاست. مى فرمايد: «به هوش باشيد! در آن زمان كه با شتاب به سراغ اعمال قبيح مى رويد نابود كننده لذّات و برهم زننده خواسته ها و قطع كننده آروزها را به ياد آوريد! (أَلاَ فَاذْكُرُوا هَاذِمَ اللَّذَّاتِ، وَ مُنَغِّصَ(1) الشَّهَواتِ، وَ قَاطِعَ الأُمْنِيَاتِ، عِنْدَ الْمُسَاوَرَةِ(2) لِلأَعْمَالِ الْقَبِيحَةِ).

در اين جا، امام(عليه السلام) از مرگ به سه عنوان ياد كرده است: نخست «نابود كننده لذّتها;» چرا كه بسيارى از مردم، يك عمر زحمت مى كشند تا وسايل زندگى و عيش و نوش و لذّت را ازهر جهت فراهم سازند و درست اين در زمانى است كه نشانه هاى مرگ به صورت انواع بيماريها ظاهر شده است. اضافه بر اين، بسيار ديده شده كه مجالس عيش و نوش، در يك لحظه، با يك حادثه به مجلس عزا مبدّل گشته است و عجب اينكه هيچ تضمينى درباره هيچ كس درباره اين خطرها وجود ندارد.

ديگر: «گلوگير كننده شهوات و خواستها»; چرا كه مرگ - همان مرگى كه تاريخ و زمان معيّنى ندارد و به هيچ وجه قابل پيش بينى نيست - در آن لحظه كه انسان جرعه شهوات و كاميابى ها را سر مى كشد، گلويش را مى فشارد و به همه چيز پايان مى دهد.

سوّم: «قطع كننده آرزوها»; چرا كه آروزهاى انسان به قدرى دامنه دار است كه هرگز پايان نمى پذيرد; بلكه گاه با گذشت عمر - همانند سايه هايى كه نزديكى غروب آفتاب گسترده تر مى شود - دامنه دارتر مى گردد و تنها چيزى كه آروزها را قطع مى كند، مرگ است و مرگ!

اين تعبيرات به قدر كوبنده و هشدار دهنده است كه هر انسانى را تحت تأثير قرار مى دهد و جالب اينكه مى فرمايد: «از مرگ زمانى ياد كنيد كه به اعمال قبيح حملهور مى شويد» (زيرا كلمه «مُساوره» از مادّه «سور» (بر وزن غور) به معناى پريدن و حمله كردن است) اشاره به اينكه بسيار مى شود كه زشتى ها آن چنان زرق و برق دارد و هواى نفس آن را تزيين مى كند كه انسان مانند جانور درنده اى كه به صيد خود حمله مى كند و بر آن مى پرد به سراغ آن مى رود و در اين لحظه ياد مرگ مى تواند عامل بازدارنده اى باشد.

و در دومين نكته، همگان را توصيه مى كند كه به ياد نعمت هاى خدا باشند كه آن، عامل بازدارنده ديگرى است در برابر گناه; مى فرمايد: «براى اداى حقّ واجب خداوند و نعمت هاى بى شمار و احسان هاى بى پايانش، از او يارى بطلبيد!» (وَ اسْتَعِينُوا اللهَ عَلَى أَدَاءِ وَاجِبِ حَقِّهِ، وَ مَا لاَ يُحْصَى مِنْ أَعْدَادِ نِعَمِهِ وَ إِحْسَانِهِ).

شكر مُنعم (سپاسگزارى در برابر بخشنده نعمت ها) نه تنها انسان را به معرفة الله رهنمون مى شود; بلكه در اداى واجبات و ترك محرّمات نيز، عامل مؤثّرى است.

##### 1. «مُنغّص» از مادّه «نغص» (بر وزن نقص) به معناى ناگوار بودن است و نيز به معناى گلوگير شدن آب آمده است; سپس به زندگى ناگوار و ناراحت كننده و مانند آن اطلاق شده است.
2. «مُساورة» از مادّه «سور» (بر وزن غور) به معناى پريدن بر چيزى و حمله كردن است. اين واژه در مورد كسى كه خشمگين مى شود نيز به كار مى رود و به كار رفتن آن در جمله بالا به خاطر آن است كه افراد هواپرست، هنگامى كه به سراغ كارهاى زشت مى روند، سر از پا نمى شناسندو همچون حيوان درنده اى كه بر شكار خود مى پرد، به آن حمله مى كنند.

▲نكته ها

▲1- دنيا آن قدر هم فريبنده نيست

بسيارى از مردم مى گويند زرق و برق دنيا فريبنده است و در تعبيرات آيات قرآن و روايات، اشاراتى به اين معنا شده. ولى اگر خوب بينديشيم اين فريبندگى براى ساده انديشان و كودك صفتان است و اگر كمى دقّت كنيم كمتر چيزى از دنيا در نظر ما فريبنده خواهد بود و اين همان چيزى است كه امام(عليه السلام) در خطبه بالا به آن اشاره كرده است، چرا كه در هر گوشه و كنارى از دنيا، صدها و هزارها نشانه بيوفايى دنيا و ناپايدارى و بى محتوايى آن به چشم مى خورد.

مردگانى كه مردم براى آنها اشك مى ريزند; نه تنها پيران، بلكه جوانان و كودكان نيز به دلائل گوناگون رهسپار دار آخرت مى شوند. بيمارانى كه در خانه ها يا در بسترها، يا بيمارستانها خفته اند و آنها كه در اطاق هاى عمل تحت سخت ترين جرّاحى ها قرار دارند.

آنها كه تمام زندگى خود را در حوادث ناگهانى، يا ورشكستگى هاى تجارى به كلّى از دست داده اند، آنها كه يك روز، عزيزترين مردم بودند و الان ذليل ترين آنها هستند; همه اينها، نشانه هاى ناپايدارى و بىوفايى دنيا است.

آيا دنيايى كه اين همه صحنه هاى دردناك در هر زمان و هر مكان آن ديده مى شود، فريبنده است؟

لذا اميرمؤمنان على(عليه السلام) در «كلمات قصار» به كسى كه از فريبندگى دنيا مى گفت فرمود: «اى كسى كه دنيا را مذمّت مى كنى و گمان مى كنى فريبنده است; كجاى دنيا فريبنده است؟ آيا قبرهاى پدرانت در دل خاك، يا خوابگاه مادرانت در زير زمين تو را فريب داده؟ فراموش كرده ايد كه بارها در كنار بستر بيماران نشسته بوديد و شفاى آنها را طلب مى كرديد و از طبيبان براى آنها دارو طلب نمى نموديد؟ در آن لحظاتى كه نه دارو براى آنها اثرى داشت و نه گريه تو داراى فايده بود... دنيا خود را با اين وضع براى تو مجسّم ساخته و با قربانگاه هاى ديگران، قربانگاه تو را نشان داده است».(1)

چه زيبا است كه دنيا در روايات اسلامى به مار خوش خط و خال تشبيه شده.(2)چه كسى فريب مار خوش خط و خال را مى خورد، جز كودكان، به يقين انسان ها از مار مى گريزند، چه خوش خط و خال باشد، يا نه و به گفته شاعر نكته دان:

زندگى نقطه مرموزى نيست غير تبديل شب و روزى نيست

تلخ و شورى كه به نام «عمر» است راستى آش دهن سوزى نيست!

##### 1. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 131.
2- همان مدرك، شماره 119.

▲2- هوشيارترين مردم!

در بعضى از احاديث اسلامى مى خوانيم كه از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) پرسيدند: «هوشيارترين مؤمنان كيست؟» فرمود: «أَكْيَسُ الْمُؤْمِنينَ أَكْثَرُهُمْ ذِكْراً لِلْمَوْتِ، وَ أشَدُّهُمْ لَهُ اسْتِعْدَاداً; هوشيارترين مردم كسى است كه از همه بيشتر به ياد مرگ باشد و براى آن خود را مهيّا كند».(1)

در حديث ديگرى از همان حضرت اين روايت به عنوان: «أَكْيَسُ النَّاسِ وَ أَحْزَمُهُمْ; هوشيارترين مردم و دورانديش ترين آنها» ياد شده و در آخر همين روايت آمده: «أُولئِكَ الأَكْياسُ ذَهَبُوا بِشَرفِ الدُّنْيَا وَ كَرَاهَةِ الآخِرَةِ; هوشياران واقعى آنها هستند كه هم شرف دنيا را براى خود فراهم كرده اند و هم كرامت آخرت را».(2)

دليل آن هم روشن است; زيرا ياد مرگ و پايان زندگى، عامل بازدارنده مهمّى در برابر گناهان - كه معمولا از حبّ دنيا سرچشمه مى گيرد و تلاشهاى بيهوده آميخته با حرص و طمع كه معمولا از فراموشى مرگ حاصل مى گردد- محسوب مى شود.

بگذريم از آن گروهى كه به مضمون آيه شريفه: «فَاذَارَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُاللهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إذَا هُمْ يُشْرِكُونَ;(3) هنگامى كه گرفتار طوفانهاى بلا مى شوند به ياد قيامت مى افتند، همين كه طوفان نشست همه چيز را فراموش مى كنند». اين گروه يقيناً نابخردترين مردم دنيا هستند

از جمله امورى كه در اسلام به مسلمانها دستور داده شده، زيارت اهل قبور است كه از يك سو، احترامى است به ارواح گذشتگان از مؤمنان و از سوى ديگر، يكى از عوامل مهم بيدارى است، چرا كه هر كس در آنجا با زبانحال اين شعر را زمزمه مى كند:

هر كه باشى و به هر جا برسى آخرين منزل هستى اين است.

##### 1. ميزان الحكمه، جلد 3، حديث 18013.
2. همان مدرك، شماره 18014.
3. سوره عنكبوت، آيه 65.

▲خطبه 100

خطبه 100(1) و من خطبة له(عليه السلام)

فى رسول الله و أهل بيته(عليهم السلام)

اين خطبه درباره رسول خدا (صلى الله عليه وآله) و اهل بيت گرامى او سخن مى گويد.

##### 1. سند خطبه: «ابن ابى الحديد» در شأن ورود اين خطبه سخنانى دارد كه نشان مى دهد به منبع ديگرى غير از «نهج البلاغه» در مورد اين خطبه دست يافته است. مى گويد: اين خطبه را على(عليه السلام) در سومين جمعه خلافتش بيان فرمود و به طور كنايه از آينده خود خبر داد و به آنها گوشزد كرد كه در آن زمان كه اجتماعات عظيم گرد آن حضرت را مى گيرد، از اين جهان چشم خواهد پوشيد و همين گونه هم شد! زيرا نوشته اند كه اهل عراق در آن ماه كه حضرت شربت شهادت نوشيد، بيش از هر زمان بر گرد آن حضرت جمع شده بودند; به گونه اى كه يك لشكر ده هزار نفرى، به فرزندش امام حسن(عليه السلام) سپرد و لشكر ده هزار نفرى ديگرى به أبوأيّوب انصارى و همچنين به ديگران، تا آن كه يكصد هزار شمشير زن آماده حركت براى درهم كوبيدن ظالمان و غارتگران شام شدند; ولى درست در همين زمان، «ابن ملجم» ملعون حضرت را با ضربه شمشير خود شهيد كرد و آن جمعيت عظيم پراكنده شدند. (اقتباس از: مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 198).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در بحث سند خطبه آمده است اين خطبه را امام(عليه السلام) در آغاز خلافت خود بيان فرمود و در آن، نخست به حمد و ثناى الهى مى پردازد و از رسالت پيامبر (صلى الله عليه وآله) و خدمات برجسته آن حضرت و لزوم اطاعت و پيروى از وى سخن مى گويد.

سپس، با اشاره سربسته اى، به پيشگويى وضع خود و مردم عراق مى پردازد و مى فرمايد: در آن زمان كه همه تحت فرمان و رهبرى پيشوايتان در مى آييد متأسّفانه دوران او سپرى شده و مرگ او فرا مى رسد!

و در آخرين بخش از خطبه، درباره عظمت آل محمّد(عليهم السلام) سخن مى گويد و از بركات وجودى آنها بحث مى كند و اينكه هدايت هاى آنها استمرار دارد و هر زمان يكى از آنان مى رود، ديگرى به جاى او مى نشيند.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ للهِِ النَّاشِرِ فِي الْخَلْقِ فَضْلَهُ، وَ الْبَاسِطِ فِيهمْ بِالْجُودِ يَدَهُ. نَحْمَدُهُ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِ، وَ نَسْتَعِينُهُ عَلَى رِعَايَةِ حُقُوقِهِ، وَ نَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ غَيْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بَأَمْرِهِ صَادِعاً، وَ بَذِكْرِهِ نَاطِقاً، فَأَدَّى أَمِيناً، وَ مَضَى رَشِيداً; وَ خَلَّفَ فِينَا رَايَةَ الْحَقِّ، مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ، وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زَهَقَ، وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ، دَلِيلُهَا مَكِيثُ الْكَلامِ، بَطِيءُ الْقِيَامِ، سَرِيعٌ إِذَا قَامَ، فَإِذَا أَنْتُمْ أَلَنْتُمْ لَهُ رِقَابَكُمْ، وَ أَشَرْتُمْ إِلَيْهِ بِأَصَابِعِكُمْ، جَاءَهُ الْمَوْتُ فَذَهَبَ بِهِ، فَلَبِثْتُمْ بَعْدَهُ مَا شَاءَ اللهُ حَتَّى يُطْلِعَ اللهُ لَكُمْ مَنْ يَجْمَعُكُمْ وَ يَضُمُّ نَشْرَكُمْ، فَلا تَطْمَعُوا فِي غَيْرِ مُقْبِل، وَ لاَ تَيْأَسُوا مِنْ مُدْبِر، فَإِنَّ الْمُدْبِرَ عَسَى أَنْ تَزِلَّ بِهِ إِحْدَى قَائِمَتَيْهِ، وَ تَثْبُتَ الأُخْرى، فَتَرْجِعَا حَتَّى تَثْبُتَا جَمِيعاً.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه فضل و بخشش خود را در تمامى مخلوقات منتشر ساخته، و دست جود و سخايش را به سوى آنان گشوده است! او را در تمام كارهايش ستايش مى كنيم و براى رعايت حقوقش از او يارى مى طلبيم; و گواهى مى دهيم كه جز او معبودى نيست و محمّد بنده و فرستاده اوست. او را فرستاد تا فرمان حق را آشكارا بيان كند، و به تبيين اوصافش بپردازد.

او با امانت رسالت خويش را ادا كرد و با راستى و درستى به راه خود ادامه داد و پرچم حق را در ميان ما به يادگار گذارد. پرچمى كه هر كس از آن پيشى گيرد از دين خارج شود! و هر كس از آن عقب بماند، هلاك گردد! و آن كس كه همراه و ملازم آن باشد (به سر منزل سعادت) مى رسد.

راهنماى اين پرچم، با تأنّى سخن مى گويد و دير به پا مى خيزد; امّا هنگامى كه به پا خاست، با سرعت و قاطعيّت پيش مى رود. امّا زمانى كه شما تحت فرمان او در آييد و با انگشت به سوى او اشاره كنيد (و همه تسليم فرمان او گرديد) مرگ او فرا مى رسد و دورانش سپرى مى شود و بعداز او، مدتى در انتظار خواهيد بود، تا خداوند شخصى را ظاهر كند كه شما را جمع نمايد و پراكندگيتان را به جمعيّت مبدّل سازد. بنابراين، به چيزى كه نيامده، دل نبنديد و نسبت به آنچه گذشته، مأيوس و نگران نباشيد! زيرا آن كس كه پشت كرده، ممكن است يكى از پاهايش بلغزد و ديگرى برقرار ماند. سپس هر دو با هم، به جاى خود باز گردد و ثابت شود (و پيروزى بيافريند).

▲شرح و تفسير

▲با پرچم حق همراه باشيد

بى شك، هدف اصلى خطبه، بيان اوصاف رسول الله(صلى الله عليه وآله) و خدمات آن حضرت و مقامات اهل بيت او است; ولى از آن جا كه به مضمون حديث معروف كه: «إِنَّ كُلَّ خُطْبَة لَيْسَ فِيهَا تَشَهُدٌ فَهِىَ كَالْيَدِ الْجَذْمَاءِ; هر خطبه اى كه در آن شهادتين نباشد، مانند دست قطع شده است»(1) امام(عليه السلام) سخن خود را با حمد و ثناى الهى و شهادت به الوهيّت پروردگار و نبوّت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آغاز مى كند، تا دل هاى شنوندگان در پرتو اين دو شهادت، نور و صفا يابد و آماده پذيرش مطالب آينده خطبه شود. مى فرمايد:

«ستايش مخصوص خداوندى است كه فضل و بخشش خود را در تمامى مخلوقات منتشر ساخته و دست جود و سخايش را به سوى آنان گشوده است».(2)(الْحَمْدُ للهِِ النَّاشِرِ فِي الْخَلْقِ فَضْلَهُ، وَ الْبَاسِطِ فِيهمْ بِالْجُودِ يَدَهُ).

توصيف پروردگار به اين اوصاف، در واقع دليلى است بر اختصاص او به هرگونه ستايش و حمد; آرى، كسى كه اين گونه فضل و جود و سخاى او همگان را فرا گرفته و خوانِ نعمتِ او همه جا گسترده شده، بايد شايسته مدح و ستايش باشد، نه غير او; چرا كه همه ريزه خوار خوان او هستند.

سپس به گسترش دامنه حمد و ستايش او اشاره كرده، مى فرمايد: «ما او را در تمام كارهايش ستايش مى كنيم، و براى رعايت حقوقش از او يارى مى طلبيم!». (نَحْمَدُهُ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِ، وَ نَسْتَعِينُهُ عَلَى رِعَايَةِ حُقُوقِهِ).

تعبير به «جَميعِ اُمُور»اشاره به آن است كه نه تنها در نعمت و كاميابى و سلامت و رفاه او را حمد و سپاس مى گوييم; بلكه، در بلا و شدّت و مصيبت، و به هنگام هجوم طوفان حوادث نيز، شاكر و سپاسگزاريم. چرا كه، اوّلا مى دانيم هر كارى مى كند، موافق حكمت و نهايت مصلحت است، حتّى مصايبى كه براى آزمايش ما، يا به عنوان كفّاره گناهان ما، يا سبب بيدارى ما از خواب غفلت است.

و ثانياً، اين حوادث، سبب مى شود كه ما اجر صابران، و پاداش شاكران را ببريم و اين خود نعمت ديگرى است.

و جمله «وَ نَسْتَعِينُهُ...» اشاره به اين حقيقت است كه براى اطاعت فرمان او، و رعايت حقوقش، نيز بايد از او يارى بجوييم; كه بدون يارى او، كارى از ما ساخته نيست و اين همان چيزى است كه شب و روز در نمازها مى گوييم: «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ».

بعد از اين حمد و ثنا، شهادت به الوهيّت او مى دهد و مى گويد: «گواهى مى دهيم، جز او معبودى نيست». (وَ نَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ غَيْرُهُ).

زيرا هنگامى كه پذيرفتيم همه نعمت ها از سوى او است، عبوديّت و پرستش نيز تنها شايسته ذات پاك او خواهد بود.

سپس مى افزايد: «و گواهى مى دهيم كه محمّد (صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده اوست». (وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ).

تكيه بر عبوديّت، قبل از رسالت، علاوه بر اينكه هرگونه شرك را از مؤمنان دور مى سازد، اشاره به اين است كه مقام عبوديّت، از مقام رسالت نيز برتر و بالاتر است! زيرا، بنده كامل و خاصّ خدا كسى است كه تمام وجودش متعلّق به او باشد; به جز او نينديشد و غير از او را نخواهد و اين، اوج تكامل انسان است و مقامى فراتر از آن نيست و همان است كه شايستگى لازم براى رسالت را فراهم مى سازد.

به دنبال آن، در پنج جمله، اوصافى را براى پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) بيان مى كند كه بسيار پرمعنا و پربار است; مى فرمايد: «او را فرستاد تا فرمان حق را آشكارا بيان كند، و به شرح و تبيين اوصافش بپردازد. او با امانت، رسالت خويش را ادا كرد; و با راستى و درستى به راه خود ادامه داد، و پرچم حق را در ميان ما به يادگار گذارد». (أَرْسَلَهُ بَأَمْرِهِ صَادِعاً(3)، وَ بَذِكْرِهِ نَاطِقاً، فَأَدَّى أَمِيناً، وَ مَضَى رَشِيداً; وَ خَلَّفَ فِينَا رَايَةَ الْحَقِّ).

امام(عليه السلام) در اين چند جمله، به ابعاد خدمات پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) اشاره مى كند: از يك سو، اشاره به ابلاغ اوامر و نواهى حق مى فرمايد; كه به طور شفاف و روشن و آشكار و بدون پرده پوشى همه را بيان فرمود.

و از سوى ديگر، آنچه براى معرفة الله و شناخت پروردگار لازم بود، تشريح كرد.

از سوى سوم، در ابلاغ اين ماموريّت ها نهايت امانت را رعايت كرد.

و از سوى چهارم، خودش نيز در عمل، اين راه را بپيمود و سرمشقى براى همگان شد.

و از سوى پنجم، به فكر نسل هاى آينده بود و پرچم حق را كه همان كتاب و سنّت باشد، در ميان مردم به يادگار گذاشت.

در تفسير «رَايَةَ الْحَقِّ» (پرچم حق) در ميان مفسّران گفتگوست; بعضى آن را به قرآن مجيد، و بعضى به كتاب و سنّت و بعضى به قرآن و عترت - كه در حديث ثقلين آمده است - تفسير كرده اند.

ولى با توجه به جمله هايى كه از «دَلِيلُهَا مَكِيثُ الْكَلاَمِ...» شروع مى شود، مناسبتر از همه آن است كه «راية حق» همان كتاب و سنّت باشد (زيرا كتاب الله، دعوت به سنّت هم نموده است).

سپس مى افزايد: «پرچمى كه هر كس از آن پيشى گيرد از دين خارج شود، و هر كس از آن عقب بماند هلاك گردد، و آن كس كه ملازم آن باشد (به سر منزل سعادت) مى رسد». (مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ(4)، وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زَهَقَ(5)، وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ).

جمله هاى سه گانه بالا درباره نحوه برخورد گروههاى سه گانه مردم با حق و واقعيّت است: گروهى اهل افراطند و از حق پيشى مى گيرند و در بيراهه ها سرگردان و گمراه مى شوند; مانند خوارج كه به گمان خود مى خواستند در عمل كردن به قرآن، از امام زمان خود پيشى بگيرند و با كارهاى احمقانه، گرفتار تضاد شدند. يا همچون كسانى كه در عصر پيامبر هنگامى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در سفر روزه خود را افطار كرد، آنها گفتند: ما چنين نخواهيم كرد و احترام ماه رمضان را بايد حفظ كنيم! كه آنها به نام «عُصاة» (گردنكشان) ناميده شدند.(6)

گروه ديگر، تفريط كاران هستند كه چند قدمى به دنبال حق مى روند و سپس تنبلى و سستى و هوا پرستى آنها را از ادامه پيروى از حق باز مى دارد.

گروه سوم، ملازمان حقّند; كه نه بر آن پيشى مى گيرند و نه از آن عقب مى مانند; هميشه در ظلّ و سايه حق گام بر مى دارند و به سر منزل مقصود مى رسند.(7)

در ادامه سخن، به مسئله مهم ديگرى پرداخته مى فرمايد: «راهنماى اين پرچم (داراى اين اوصاف است:) با تأنّى سخن مى گويد، و دير به پا مى خيزد، امّا هنگامى كه به پا خاست با سرعت و قاطعيّت پيش مى رود!». (دَلِيلُهَا مَكِيثُ(8) الْكَلامِ، بَطِيءُ الْقِيَامِ، سَرِيعٌ إِذَا قَامَ).

تعبير به «دَليلُها» آيا اشاره به كسى است كه «حامل رايت»، يعنى پرچمدار است؟ و يا آن كس كه پيشاپيش لشكر حركت مى كند و آشنايى كامل به جاده دارد و آنها را در مسير صحيح هدايت مى كند؟

احتمال اوّل نزديكتر به نظر مى رسد; چرا كه پرچمدار عهده دار بخشى از راهنمايى نيز مى باشد و به هر جا مى رود آحاد لشكر موظّفند به دنبال او حركت كنند.

ولى دليل و راهنما (اگر نيازى به وجود او باشد،) دليل و راهنماى لشكر و قافله است، نه راهنماى پرچم كه در عبارت بالا آمد.

درهر حال، منظور از اين تعبير - به تصريح غالب شارحان نهج البلاغه - شخص اميرمؤمنان يا همه اهل بيت عصمت(عليهم السلام) است; چرا كه آنها به مقتضاى «حديث ثقلين» همواره با قرآن بودند و قرآن با آنها و هيچگاه از هم جدا نمى شدند و نمى شوند; و اميرمؤمنان على(عليه السلام) همان كس است كه به گواهى روايات شيعه و اهل سنّت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) به او فرمود: «أَنْتَ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَكَ حَيْثُمَادَارَ; تو با حق هستى و حق با توست، هرگونه گردش كند.»(9)

او كتاب ناطق بود و مفسّر قرآن مجيد و بيانگر سنّت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله).

تعبير به «مَكِيثُ الْكَلاَمِ» به اين معنا نيست كه او كم سخن مى گويد; بلكه مفهومش اين است كه با تأنّى و دقّت و تفكّر سخن مى گويد و به تعبيرى ديگر: هميشه سنجيده سخن مى گويد.

و توصيف او به «بَطِيءُ الْقِيَامِ، سَرِيعٌ إِذَا قَامَ» تأكيد بر اين معنا است كه اعمال او نيز، همچون گفتارش سنجيده است; شتابزده براى انجام كارى قيام نمى كند; امّا هر زمان، وقت كارى فراهم شد فرصت را از دست نمى دهد. قاطعانه بر مى خيزد و بدون ترديد به انجام آن مى پردازد! هر كس با زندگى اميرمؤمنان على(عليه السلام) آشنا باشد، وجود اين اوصاف را آشكارا در حضرتش مى بيند. بارها بعد از پيامبر (صلى الله عليه وآله) افراد سرشناسى آمدند و حضرتش را دعوت به قيام كردند، امّا چون شرايط آماده نبود و دشمن سوء استفاده مى كرد، نپذيرفت; ولى در آن زمان كه شرايط فراهم گشت، ترديدى به خود راه نداد.

در بيانات آن حضرت نيز شواهد روشنى بر اين اوصاف ديده مى شود.(10)

سپس اضافه مى فرمايد: «زمانى كه شما تحت فرمان او در آييد، و با انگشت به سوى او اشاره كنيد (و همه تسليم فرمان او گرديد،) مرگ او فرا مى رسد، و دورانش سپرى مى شود». (فَإِذَا أَنْتُمْ أَلَنْتُمْ لَهُ رِقَابَكُمْ، وَ أَشَرْتُمْ إِلَيْهِ بِأَصَابِعِكُمْ، جَاءَهُ الْمَوْتُ فَذَهَبَ بِهِ).

اشاره به اينكه: او زحمت فراوانى مى كشد، تا شما را زير پرچم خويش گردآورد و رهبرى او براى شما آن چنان مسلّم شود، كه از هر سو به او اشاره كنيد; ولى بعد از فراهم شدن مقدّمات پيروزى و اتّحاد شما، دست تقدير او را از شما خواهد گرفت و شما بار ديگر پراكنده مى شويد و دشمنان مسلّط مى گردند.

جمله هاى بالا مى تواند اشاره به همان چيزى باشد كه قبلا در سند همين خطبه آورديم، كه اهل عراق در آن ماه كه امام(عليه السلام) شربت شهادت نوشيد، بيش ازهر زمان ديگر، گرد آن حضرت جمع شدند; به گونه اى كه يك صد هزار لشكر، هر 10 هزار تن تحت فرماندهى يك نفر، آماده پيكار تحت فرمان آن حضرت با ستمگران شام شده بودند. ولى شهادت آن امام شيرازه آنها را درهم ريخت.

بعضى از شارحان نهج البلاغه تفسير ديگرى براى اين بخش از خطبه كرده اند و گفته اند كه اشاره به تمام دوران حضرت است; ولى اين تفسير، بسيار بعيد به نظر مى رسد! چرا كه تعبيرات قبل از اين جمله، خلاف اين معنا را مى رساند; به خصوص اينكه، اين خطبه بعد از خلافت آن حضرت ايراد شده و اشاره به آينده مى كند.

امام(عليه السلام) براى اين كه اصحاب و يارانش مأيوس نشوند، آنها را به پيروزى هاى آينده بشارت مى دهد و مى فرمايد: «بعد از او مدّتى در انتظار خواهيد بود، تا خداوند شخصى را ظاهر كند كه شما را جمع نمايد و پراكندگى تان را به جمعيّت مبدّل سازد». (فَلَبِثْتُمْ بَعْدَهُ مَا شَاءَ اللهُ حَتَّى يُطْلِعَ اللهُ لَكُمْ مَنْ يَجْمَعُكُمْ، وَ يَضُمُّ نَشْرَكُمْ).

در اينكه اين جمله ها اشاره به قيام كيست؟ «مفسّران نهج البلاغه» دو احتمال داده اند: بعضى آن را اشاره به قيام حضرت مهدى(عليه السلام) مى دانند و بعضى ديگر، به قيام بنى عبّاس; كه زندگى ننگين بنى اميّه را به طور كامل درهم پيچيدند و سايه شوم آن گروه ظالم و فاسد و مفسد را، از سرِ مسلمين كم كردند; هر چند خود آنها به شكل ديگرى جنايات را آغاز نمودند.

ولى تفسير اوّل بسيار مناسبتر است; چرا كه بنى عبّاس شايسته اين تعبيرات در كلام امام(عليه السلام) نبودند و مظالم آنها بر شيعيان على(عليه السلام) و مردم عراق، كمتر از مظالم بنى اميّه نبود. اضافه بر اين، سخن در كسى است كه پرچمدار حق باشد و به يقين بنى عبّاس پرچمدار باطل بودند!

اين احتمال نيز در تفسير جمله بالا داده شده كه منظور از اجتماع ياران حضرت بر گرد فرد يا افرادى در آينده، تنها اجتماعى سياسى و نظامى نيست; بلكه اجتماع فكرى و فرهنگى را نيز شامل مى شود و اين معنا در زمان امام باقر و امام صادق و امام على بن موسى الرضا(عليهم السلام) تحقّق يافت و جمله هاى آخر اين خطبه را، گواهى بر اين معنا گرفته اند.

ولى با توجّه به ناهماهنگى اين تفسير با جمله هاى پيشين كه از اجتماع سياسى و نظامى سخن مى گويد، اين احتمال بعيد به نظر مى رسد.

ولى به هر حال، هدف از بيان اين جمله نفى آن چيزى است كه غالباً بعد از شكست ها بر افكار چيره مى شود و آن يأس و نوميدى و بدبينى است. مى فرمايد: اين موج به هر حال گذرا است و آينده اى روشن براى جامعه اسلامى در پيش است; نگران نباشيد!

در تأييد همين سخن، در جمله هاى بعد مى افزايد: «بنابراين، به چيزى كه نيامده دل نبنديد و نسبت به آنچه گذشته، مأيوس و نگران نباشيد; زيرا آن كس كه پشت كرده، ممكن است يكى از پاهايش بلغزد و ديگرى برقرار ماند; سپس هر دو باهم به جاى خود باز گردد، ثابت شود (و پيروزى بيافريند)». (فَلا تَطْمَعُوا فِي غَيْرِ مُقْبِل، وَ لاَ تَيْأَسُوا مِنْ مُدْبِر، فَإِنَّ الْمُدْبِرَ عَسَى أَنْ تَزِلَّ بِهِ إِحْدَى قَائِمَتَيْهِ، وَ تَثْبُتَ الأُخْرى، فَتَرْجِعَا حَتَّى تَثْبُتَا جَمِيعاً).

در واقع امام(عليه السلام) به بيان دو قاعده كلّى مى پردازد كه در پيشامدها و حوادث سخت بايد به آن توجه داشت: نخست اين كه، نبايد در اين گونه مواقع گرفتار خوش بينى افراطى شد و دل به چيزى بست كه هنوز مقدّمات آن فراهم نشده و به دنبال آن قيام نسنجيده اى صورت گيرد. و ديگر اين كه، شكست ها و مشكلات نيز نبايد مايه يأس گردد و آن را امام(عليه السلام) تشبيه به كسى مى كند كه در جادّه اى حركت مى كند و ناگهان يك پاى او مى لغزد; مردم خيال مى كنند براى هميشه سقوط كرد! ولى چيزى نمى گذرد كه بر پاى ديگر تكيه مى كند و پاى اوّل را به جاى خود مى آورد و آماده حركت مى شود.

بنابراين، در حوادثِ سختِ اجتماعى، در برابر امواج خروشانِ حادثه، نبايد مأيوس شد و نسبت به حركات نسنجيده، نبايد اميدوار بود.

جمعى از شارحان نهج البلاغه «غَيْرِ مُقْبِل» را اشاره به امامان غير از مهدى(عليه السلام) از اهل بيت (عليهم السلام) دانسته اند و اين كه مى فرمايد:

در آنها طمع نداشته باشيد، اشاره به اين است كه شرايط قيام براى آنها فراهم نيست و «مُدْبِر» را اشاره به حضرت مهدى(عليه السلام) دانسته اند كه نبايد از ظهورش در هيچ زمان مأيوس بود.

ولى اين تفسير، با جمله هاى آخر اين قسمت از خطبه ابداً سازگار نيست! چرا كه لغزش يك پا و سپس تكيه كردن بر پاى دوم و بازگشتن پاى لغزيده به جاى خود، جز با تكلّف زياد بر آن حضرت تطبيق نمى كند.

اضافه بر اين، تعبير به «مُقْبِل» و «مُدْبِر» به صورت نكره نشان مى دهد كه منظور بيان يك قاعده كلى است، نه اشاره به يك مصداق شخصى وگرنه مناسب بود با الف و لام ذكر شود.

##### 1. شرح نهج البلاغه مرحوم علاّمه خويى، جلد 7، صفحه 157.
2- شرح نهج البلاغه مرحوم علاّمه خويى، جلد 7، صفحه 157.
3. «صادع» از مادّه «صَدْع» به معناى شكافتن است و از آنجا كه با شكافتن چيزى درونش آشكار مى شود، اين واژه به معناى اظهار و افشا نيز آمده است و در جمله بالا به همين معنا است و اينكه به دردسرهاى شديد «صُداع» گفته مى شود، به اين دليل است كه گويى مى خواهد سر را بشكافد.
4. «مَرق» از مادّه «مُروق» (بر وزن غروب) به معناى خارج شدن تير از كمان است و بر همين اساس، به «خوارج كه از ايمان خارج شدند، «مار قين» گفته مى شود.
5. «زَهق» از مادّه «زُهوق» به معناى اضمحلال و هلاكت و نابودى است.
6. وسائل الشيعه، جلد 7، صفحه 125، حديث 7. (ابواب من يصحّ منه الصوم).
7. مفعول «لحق» مى تواند «كتاب الله» يا «رسول الله» يا «حق» و يا همه اينها بوده باشد.
8. «مكيث» از مادّه «مكث» به معناى ماندن و توقّفِ توأم با انتظار است و «مكيث» به كسى گفته مى شود كه عاقل و هوشيار است و حساب شده سخن مى گويدو حركت مى كند.
9. اين حديث و شبيه آن، به طرق مختلف از پيامبراكرم (صلى الله عليه وآله) به وسيله «امّ سلمه» نقل شده است. از جمله «ابن عساكر» در «تاريخ دمشق» و «ابوبكر بغدادى» در «تاريخ بغداد» و «حموينى» در «فرائد السمطين» و كتب ديگر نقل كرده اند. در «صحيح ترمذى» نيز به اين عبارت نقل شده است كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) فرمود: «أَللّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُمَا دَارَ; خداوندا حق را با او قرار ده، هرگونه گردش مى كند». (براى شرح بيشتر به كتاب احقاق الحق، جلد پنجم، صفحه 623 به بعد، و الغدير، جلد 3، صفحه 176 به بعد مراجعه شود).
جالب اينكه «فخر رازى» در تفسير سوره «حمد» در مورد جهر به بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (بلند خواندن بسم الله) از «بيهقى» دانشمند معروف اهل سنّت، از «ابوهريره» نقل مى كند كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) جهر به بسم الله مى كرد; سپس مى افزايد: عمر، ابن عبّاس، عبدالله بن عمر و عبدالله بن زبير نيز، همگى جهر به بسم الله مى كردند; امّا على(عليه السلام) به تواتر ثابت شده است كه همواره جهر به بسم الله مى كرد و هر كس در دينش به على اقتدا كند، به راه هدايت رفته و دليل بر آن، حديث پيامبر (صلى الله عليه وآله) است كه فرمود: «أَللّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَ عَلِىٍّ حَيْثُ دَارَ» (تفسير كبير فخر رازى، جلد اوّل، صفحه 204 و 205)
10. به شرح خطبه پنجم و ششم نهج البلاغه، در جلد اوّل از اين كتاب مراجعه شود.

▲نكته ها

▲1- رهبران الهى بايد چنين باشند!

ويژگى هايى كه امام(عليه السلام) درباره خودش به طور غيرمستقيم در عبارت بالا آورده است; در واقع اشاره به اوصافى است كه در هر رهبر الهى مدير و مدبّر و با اقتدار بايد باشد.

نخست اينكه: بايد سخنانش سنجيده و توأم با فكر و تروّى باشد. همان گونه كه در روايت ديگرى از امام(عليه السلام) در نهج البلاغه آمده است:

«لِسَانُ الْعَاقِلِ وَراءَ قَلْبِهِ، وَ قَلْبُ الأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ; زبان عاقل پشت قلب او قرار گرفته و قلب احمق پشت زبان او است.»(1)

يعنى خردمندان نخست مى انديشند، سپس سخن مى گويند ولى سفيهان، نخست سخن مى گويند سپس پيرامون صحّت و بطلان كلام خود انديشه مى كنند!!

ديگر اينكه: كارهايش سنجيده و همراه با تدبير و عاقبت انديشى است و پس از آگاهى از درستى كار، آن را قاطعانه انجام مى دهد.

در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه فرمود: «إِذَا هَمَمْتَ بِأَمْر فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ، فَإِنْ يَكُ خَيْراً وَرُشْداً فَاتَّبِعَهُ، و إِنْ يَكُ غَيّاً فَاجْتَنِبْهُ; هنگامى كه تصميم بر كارى گرفتى به عاقبت آن نيك بينديش! اگر خوب است و نيكى آن آشكار است، پيروى كن و اگر گمراهى است از آن بپرهيز.»(2)

##### 1. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 40.
2. شرح نهج البلاغه علاّمه خوئى، جلد 7، صفحه 159.

▲2- شكست ها پل هاى پيروزى است!

هنگام بروز حوادثِ سخت، گروهى ناگهان ازهمه چيز مأيوس مى شوند، يا به فعاليت هاى خام و ناپخته دست مى زنند و اين يأس مانع مهمّى از فعّاليت هاى حساب شده آينده آنها خواهد شد; همان فعّاليت هايى كه ممكن است شكست را به پيروزى مبدّل سازد و ناكامى را به كاميابى.

توجّه عميق به دو نكته اى كه امام(عليه السلام) در بالا فرمود مى تواند اين حالت منفى را برطرف سازد. نخست اين كه، از كارهاى شتاب زده و دلبستگى به آنچه مقدّمات آن فراهم نشده است بپرهيزند و ديگر اين كه، از شكست هاى مقطعى و موردى مأيوس نشوند; چرا كه مى شود با تجربه هاى شكست، پل پيروزى ساخت.

اضافه بر اين، گاه الطاف خفيّه الهى شامل حال انسان مى شود و وسايل پيروزى را آماده مى سازد. در حديثى از امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) طبق روايتى كه شيخ صدوق در امالى نقل كرده، چنين مى خوانيم كه فرمود:

«كُن لِمَا لاَتَرْجُو أَرْجَى مِنْكَ لِمَا تَرْجُو; نسبت به چيزى كه اميدوار نيستى از چيزى كه اميد بدان دارى، اميدوارتر باش (نه نسبت به اوّلى مأيوس باش و نه دلبستگى به دومى داشته باش.)» سپس امام(عليه السلام) با ذكر سه مثال جالب، اين مسأله را روشن مى سازد; نخست مى فرمايد: «موسى بن عمران براى آوردن مقدارى آتش در بيابان سينا به راه افتاد، ولى خداوند با او سخن گفت و به مقام نبوّت رسيد. و ملكه سبا براى ديدار سليمان آمد، امّا به افتخار اسلام و ايمان با سليمان مفتخر شد، و ساحرانِ فرعون، به اميد تقرّب به او به مبارزه با موسى(عليه السلام) برخاستند، ولى سرانجام به موسى(عليه السلام)ايمان آوردند.»(1)

##### 1. امالى صدوق، صفحه 150، حديث 7.

▲بخش دوم

أَلاَ إِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّد، صَلَّى الله عَلَيْهَ وَ آلَهِ كَمَثَلِ نُجُومِ السَّماءِ: إِذَا خَوَى نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ، فَكَأَنَّكُمْ قَدْ تَكَامَلَتْ مِنَ الله فِيكُمُ الصَّنَائِعُ، وَ أَرَاكُمْ مَا كُنْتُمْ تَأْمُلُونَ.

### ترجمه

آگاه باشيد! آل محمّد(صلى الله عليه وآله) همانند ستارگان آسمانند كه هرگاه يكى از آنها غروب كند، ديگرى طلوع مى كند. گويا (مى بينم در پرتو خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)) نعمت هاى الهى بر شما كامل شده، و آنچه را آرزو داشته ايد، خدا به شما ارزانى داشته است.

▲شرح و تفسير

▲در پرتو آل محمّد(صلى الله عليه وآله)

در قسمت پايانى اين خطبه، امام(عليه السلام) همه مخاطبان خود را كه منحصر به معاصران خويش نيست، مخاطب ساخته و مقام و موقعيّت اهل بيت را در عباراتى كوتاه، امّا بسيار پر معنا براى آنها شرح مى دهد. مى فرمايد: «آگاه باشيد! آل محمّد(صلى الله عليه وآله) همانند ستارگان آسمانند كه هرگاه يكى از آنها غروب كند، ديگرى طلوع مى كند». (أَلاَ إِنَّ مَثَلَ آلِ مُحَمَّد، صَلَّى الله عَلَيْهَ وَ آلَهِ كَمَثَلِ نُجُومِ السَّماءِ: إِذَا خَوَى(1) نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ).

سپس در تكميل اين سخن مى افزايد: «گويا (مى بينم) در پرتو خاندان پيامبر(صلى الله عليه وآله)، نعمت هاى الهى بر شما كامل شده و آنچه را آرزو داشته ايد خداوند به شما ارزانى داشته است». (فَكَأَنَكُمْ قَدْ تَكَامَلَتْ مِنَ اللهِ فِيكُمُ الصَّنَائِعُ،(2) وَ أَرَاكُمْ مَا كُنْتُمْ تَأْمُلُوونَ).

امام(عليه السلام) در اين سخن كوتاه، به چند نكته اشاره فرموده; نخست اينكه: آل محمّد(صلى الله عليه وآله) همانند ستارگانند كه قرآن مجيد درباره آنها مى فرمايد: «وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ; آنها به وسيله ستارگان هدايت مى شوند».(3) و در جايى ديگر مى فرمايد: «وَ هُؤَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ; خداوند كسى است كه ستارگان را براى شما قرار داد; تا در تاريكى هاى صحرا و دريا بوسيله آنها هدايت شويد».(4)

در زمان هاى قديم كه قطب نما اختراع نشده بود و جادّه ها به صورت امروز نبود، قافله ها در صحراها، و كشتى ها در درياها، در شب هاى تاريك به وسيله ستارگان آسمان راه را پيدا مى كردند و به منزل مقصود مى رسيدند و از ظلمات برّ و بحر رهايى مى يافتند.

نجات در دنيا و آخرت و راهيابى به سعادت دارَيْن نيز در پرتو هدايت آل محمّد(عليهم السلام) امكان پذير است.

مطلب ديگر اينكه: آسمان، شب خالى از ستاره نمى شود; هر زمان ستارگانى آرام و آهسته غروب مى كنند، ستارگان ديگرى در افق مشرق ظاهر مى شوند; اهل بيت پيامبر(عليهم السلام) نيز چنين هستند; هر امامى چشم از جهان فرو مى بندد، امام ديگرى جاى او را مى گيرد تا نوبت به حضرت مهدى(عليه السلام) رسد و با قيام خود جهان را پر از عدل و داد كند.

اين تعبير به خوبى نشان مى دهد كه سلسله امامت گسستنى و تعطيل بردار نيست. يا به تعبير ديگر: روى زمين از حجّت خدا، هرگز خالى نمى ماند و تعجّب در اين است كه بعضى از «شارحان نهج البلاغه» (مانند ابن ابى الحديد) هنگامى كه جمله هاى پيشينِ اين خطبه را تفسير مى كند، مى گويد: اشاره به ظهور حضرت مهدى(عليه السلام) است كه به عقيده طرفداران مذهب ما، در آخرالزمان متولّد مى شود و قيام به عدالت مى كند.

اگر اين گوينده در جمله هاى محل بحث - كه در ذيل خطبه آمده - دقّت مى كرد، به اشتباه خود در اين سخن پى مى برد; ولى افسوس! كه گاهى تعصّب ها اجازه نمى دهد تا قرينه اى به اين روشنى مورد توجّه قرار گيرد.

آخرين مطلب اينكه: امام(عليه السلام) مى فرمايد: پيروى از آل محمّد (صلى الله عليه وآله) سبب مى شود كه به تمام آرزوهاى خويش برسيد و نعمت هاى خداوند بر شما به كمال خود برسد و اين دليل بر نقش مؤثّر اهل بيت در تكامل دينى و دنيوى درهمه زمانهاست و اينكه بعضى از شارحان نهج البلاغه آن را اشاره به زمان ظهور حضرت مهدى(عليه السلام)دانسته اند، سخنى است بدون دليل.

اين احتمال نيز در تفسير جمله بالا وجود دارد، كه امام(عليه السلام) مى فرمايد: خداوند همه وسايل سعادت را براى شما فراهم كرده، كه يكى از آنها وجود آل محمّد (صلى الله عليه وآله)است.

##### 1. «خوى» از مادّه «خوى» (بر وزن هوا) به معناى غروب كردن و سقوط نمودن است.
2. «صَنايع» جمع «صنيعه» در اين گونه موارد به معناى نعمت و احسان است.
3. سوره نحل، آيه 16.
4. سوره انعام، آيه 97.

▲نكته ها

▲1- يك حديث پرمعنا

آنچه امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، در مورد آل محمّد(صلى الله عليه وآله) و تشبيه آنها به ستارگان آسمان بيان فرموده، در واقع اقتباسى است از حديث معروف پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) كه درباره آنها فرموده است: «أَلنُّجُومُ أَمَانٌ لاَِهْلِ الأَرْضِ مِنَ الْغَرقِ، وَ أَهْلُ بَيْتِي أَمَانٌ لاُِمَّتِي مِنَ الاِْخْتِلاَفِ; ستارگان، مايه امنيّت و نجات ازغرق شدن براى اهل زمين هستند (زيرا در مسافرت هاى دريايى، با كمك ستارگان به مقصد مى رسيدند) و اهل بيت من، سبب امان و نجات امّتم از اختلافات هستند.»

اين حديث را «حاكم نيشابورى» از علماى معروف اهل سنّت در كتاب «مستدرك» از «ابن عبّاس» نقل مى كند و به دنبال آن مى گويد:

«هذا حَديثٌ صَحيحُ الإِسْنَادِ; اين حديثى است كه سندش صحيح است».(1)

عدّه ديگرى از معاريف اهل سنّت نيز، اين حديث يا شبيه آن را از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل كرده اند; از جمله «حموينى» در «فرائد السمطين» «ابن حجر» در «صواعق»، «محمّد بن صبان» در «اسعاف الراغبين» و غير آنان بود.(2)

مرحوم «علاّمه مجلسى» در بحث امامت «بحارالأنوار» بابى تحت عنوان «إِنَّهُمْ أَمَانٌ لاَِهْلِ الأَرْضِ مِنَ الْعَذَابِ» ذكر كرده، كه در آن احاديث متعدّدى از طرق اهل بيت(عليهم السلام)آورده و در ضمن تصريح مى كند كه «احمد بن حنبل» نيز در مسندش اين حديث را از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل كرده است. (3)

روشن است كه تشبيه اهل بيت(عليهم السلام) به ستارگان، به دلالت التزامى بر آنچه كه امام(عليه السلام) در خطبه بالا فرموده نيز دلالت دارد; چرا كه طبيعت ستارگان آسمان چنين است كه هر زمان يكى از آنها در افق مغرب غروب كند، ديگرى در افق مشرق طلوع مى كند. اضافه بر اين، تعبير «أُمَّتي» كه در حديث آمده، نشان مى دهد كه تمام امّت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در طول زمان مى توانند از هدايت هاى اهل بيت(عليهم السلام) بهره مند شوند درنتيجه، هميشه امامى از اهل بيت(عليهم السلام) در ميان امّت خواهد بود.

##### 1. مستدرك حاكم، جلد 3، صفحه 149. (طبق نقل إِحقاق الحق، جلد 9، صفحه 294).
2. براى آگاهى بيشتر به احقاق الحق، جلد 9، صفحه 294 تا 296 مراجعه شود.
3. بحارالانوار، جلد 27، صفحه 308 به بعد.

▲2- آخرين مرحله تكامل نعمت هاى الهى

(عليه السلام) ارواحنا فداه است. همان گونه كه در حديثى كه مرحوم «ابن ميثم» در شرح خطبه بالا نقل كرده است، استفاده مى شود. او مى گويد: من در خطبه اى از آن حضرت سخنى يافتم كه در واقع مى تواند شرح خطبه مورد بحث باشد; آنجا كه مى گويد:

«يَا قَوْمِ اعْلَمُوا عِلْماً يَقِيناً! إِنَّ الَّذِي يَسْتَقْبِلُ قَائِمُنَا مِنْ أَمْرِجَاهِلِيّتِكُمْ لَيْسَ بِدوُنِ مَا اسْتَقْبَلَ الرَّسُولُ مِنْ أَمْرِجَاهِلِيَّتِكُمْ... وَ لَعَمْرِي لَيَنْزِعَنَّ عَنْكُمْ قُضَاةُ السُّوءِ، وَ ليَقْبِضَنَّ عَنْكُمْ الْمَرَاضَِينَ (المرائين) وَ لَيَعْزِلَنَّ عَنْكُمْ أُمَرَاءَ الْجَوْرِ، وَ لَيُطَهِّرَنَّ الأَرْضَ مِنْ كُلِّ غَاشٍّ وَ لَيَعْمَلَنَّ فِيكُمْ بِالْعَدْلِ، وَ لَيَقُومَنَّ فِيكُمْ بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ; اى مردم! به يقين بدانيد جاهليّتى كه امام قائم، ما با آن روبه رو مى شود، كمتر از جاهليتى كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) با آن روبه رو شد، نخواهد بود... و به جان خودم سوگند! كه او تمام قضات فاسد را از جامعه شما دور مى كند و امتياز طلبان و سازشكاران (يا رياكاران) را بر مى گيرد و حاكمان جور را معزول مى سازد و زمين را از هر خيانتكارى پاك مى كند و در ميان شما به عدل رفتار مى نمايد و معيارهاى صحيح را در ميان شما بر پا مى دارد.»(1)

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ميثم، جلد 3، صفحه 9.

▲خطبه 101

خطبه 101(1) و من خطبة له(عليه السلام)

و هي إحدى الخطب المشتملة على الملاحم

از خطبه هاى آن حضرت است كه در آن از حوادث آينده پرده بر مى دارد.

##### 1. سند خطبه: در كتاب هايى كه مصادر خطبه هاى نهج البلاغه در آن ذكر مى شود، سند ديگرى غير از آنچه «سيّد رضى» در اينجا آورده است، ديده نشد; گر چه در «نهج البلاغه چاپ جامعه مدرسين، با تحقيق مرحوم حجّة الاسلام آقاى دشتى» اسنادى براى اين خطبه ذكر شده است، ولى پس از مراجعه به منابع اصلى و آدرس هايى كه در آن كتاب آمده، معلوم شد آن هم اشتباه است.

▲خطبه در يك نگاه

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ للهِِ الأَوَّلِ قَبْلَ كُلِّ أَوِّل، وَ الاْخِرِ، بَعْدَ كُلِّ آخِر، وَ بِأَوَّلِيَّتِهِ وَجَبَ أَنْ لاَ أَوَّلَ لَهُ، وَ بِآخِرِيَّتِهِ وَجَبَ أَنْ لاَ آخِرَ لَهُ، وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللهُ شَهَادَةً يُوَافِقُ فِيهَا السِّرُّ الإِعْلاَنَ، وَ الْقَلْبُ اللِّسَانَ.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است! كه نخستين هستى است پيش ازهمه نخستين ها، و آخرين هستى است بعد ازهمه آخرها; به دليل نخست بودنش، لازم است آغازى نداشته باشد و به دليل آخر بودنش، واجب است پايانى برايش نباشد.و شهادت مى دهم كه معبودى (جز ذات پاك) الله نيست; شهادتى كه درون و برون در آن هماهنگ است، و دل با زبان هم صدا.

▲شرح و تفسير

▲با تمام وجود گواهى مى دهيم

امام در آغاز اين خطبه، مانند بسيارى از خطبه هاى ديگر، از حمد و ثناى پروردگار و شهادت به وحدانيّت او شروع مى كند; ولى براى رعايت موازين فصاحت و بلاغت در هر مورد، نكته، يا نكات تازه اى درباره صفات حق به كار مى برد. مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه نخستين هستى است، قبل از همه نخستين ها و آخرين هستى است بعد ازهمه آخرها». (الْحَمْدُ للهِِ الأَوَّلِ قَبْلَ كُلِّ أَوَّل، وَ الآخِرِ بَعْدَ كُلِّ آخِر).

امام(عليه السلام) در اينجا به سراغ ازليّت و ابديّت خداوند مى رود كه از مهمترين اوصاف اوست و اوصاف ديگر به آن باز مى گردد; چرا كه در بحث صفات خدا گفته ايم: اساس صفاتِ جمال و جلال او، نامحدود بودن ذات پاك او از تمام جهات است و ازليّت و ابديّت، بيان ديگرى از نامحدود بودن آن ذات مقدّس است.

سپس به بيان دليل، يا توضيحى در اين زمينه پرداخته، مى فرمايد: «به دليل نخست بودنش، لازم است آغازى نداشته باشد; و به همين دليل آخر بودنش، واجب است پايانى برايش نباشد». (وَ بِأَوَّلِيَّتِهِ وَجَبَ أَنْ لاَ أَوَّلَ لَهُ، وَ بِآخِرِيَّتِهِ وَجَبَ أَنْ لاَ آخِرَ لَهُ).

اين تعبير نكته لطيفى در بر دارد و آن اينكه: اوّل بودن خداوند، اوّليت زمانى نيست; بلكه اوّليت ذاتى و به معناى ازليّت است و روشن است ذاتى كه ازلى است، آغازى از نظر زمان ندارد. همچنين آخريّت او ذاتى است، نه زمانى و به معناى ابديّت است و چيزى كه ابدى است، آخرى از نظر زمان ندارد.

بعضى از «شارحان نهج البلاغه» در تفسير اين جمله، احتمالات ديگرى داده اند كه با تعبيرات جمله هاى امام سازگار نيست.

سپس به شهادت بر الوهيّت خداوند پرداخته، چنين مى فرمايد: «و شهادت مى دهم كه معبودى جز (ذات پاك) الله نيست; شهادتى كه درون و برون در آن هماهنگ، و دل با زبان هم صدا است». (وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ شَهَادَةً يُوَافِقُ فِيهَا السِّرُّ الإِعْلاَنَ، وَ الْقَلْبُ اللِّسَانَ).

اين تعبير نشان مى دهد شهادتى ارزش دارد كه تمام وجود انسان را در برگيرد و ظاهر و باطن و قلب و زبان، در آن هماهنگ باشد. زيرا بسيارند كه شهادت به توحيد را بر زبان جارى مى كنند، امّا دل آنها كانونى است از بت پرستى; و بتكده اى است با انواع بتها، و نيز بسيارند كسانى كه دردل گواهى به يكتايى حق مى دهند، ولى به هنگام عمل آثار شرك در آنها نمايان است: در برابر مال و مقام سجده مى كنند و در مقابل شهوات، سر تعظيم فرود مى آورند; در حالى كه در زبان و گاه در دل مى گويند: «معبودى جز خداى يكتا نيست!» و مى دانيم همه اينها، از شاخه هاى نفاق است و چنين كسانى به حق در زمره منافقانند.

▲بخش دوّم

أَيُّهَا النَّاسُ، لاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي، وَلاَ يَسْتَهْوِيَنَّكُمْ عِصْيَانِي، وَ لاَ تَتَرَامَوْا بِالأَبْصَارِ عِنْدَ مَا تَسْمَعُونَهُ مِنِّي. فَوَالِّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، إِنَّ الَّذِي أُنَبِّئُكُمْ بِهِ عَنَ النَّبِىِّ الأُمِّيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهَ وَ آلِهِ، مَا كَذَبَ الْمُبَلِّغُ، وَ لاَ جَهِلَ السَّامِعُ.

### ترجمه

اى مردم! دشمنى و مخالفت با من، شما را وادار به گناه نسازد، و نافرمانى نسبت به من شما را به پيروى از هواى نفس نكشاند، و به هنگام شنيدن سخنانم با ديده انكار به يكديگر نگاه نكنيد. سوگند به آن كس كه دانه را (در دل خاك) شكافت و بشر را آفريد! آنچه را كه به شما خبر مى دهم، از پيامبر امّى(صلى الله عليه وآله) است. نه آن كس كه (اين حقايق را) به من ابلاغ كرده، دروغ گفته است و نه شنونده جاهل بوده، (كه نتواند سخنان رسول خدا را به درستى حفظ كند).

▲شرح و تفسير

▲آنچه مى گويم عين واقعيّت است

امام(عليه السلام) در اين بخش، در واقع مقدّمه چينى مى كند براى بخش بعد كه پرده از حوادث مهم آينده بر مى دارد و به مردم اطمينان مى دهد كه آنچه را درباره حوادث آينده پيشگويى مى كند، واقعيّت هاى قطعى و يقينى است كه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)شنيده است و تخلّفى در آن وجود ندارد.

تعبيرات اين بخش نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) قبلا هم پيشگويى هايى كرده است و بعضى از منافقان كوردل، يا مؤمنان ضعيف و ناآگاه با ديده انكار به آن نگريستند.

مى فرمايد: «اى مردم! دشمنى و مخالفت با من، شما را وادار به گناه نسازد و نافرمانى نسبت به من شما را به پيروى از هواى نفس نكشاند. و به هنگام شنيدن سخنانم، با ديده انكار به يكديگر نگاه نكنيد!».

(أَيُّهَا النَّاسُ، لاَ يَجْرِ(1) مَنَّكُمْ شِقَاقِي(2)، وَ لاَ يَسْتَهْوِيَنَّكُمْ(3) عِصْيَانِي، وَ لاَ تَتَرَامَوْا بِالأَبْصَارِ، عِنْدَ مَا تَسْمَعُونَهُ مِنِّي).

اشاره به اينكه: كينه توزى ها و لجاجت ها و حسادت ها در بسيارى از موارد، انسان را به گناه مى كشاند و پرده اى در مقابل چشم او مى افكند و چهره حقيقت را نمى بيند.

سپس مى افزايد: «سوگند به آن كس كه دانه را (در دل خاك) شكافت و بشر را آفريد! آنچه را كه به شما خبر مى دهم، از پيامبر امّى (صلى الله عليه وآله) است. نه آن كس كه (اين حقايق را) به من ابلاغ كرده دروغ گفته است و نه شنونده; جاهل بوده، (كه نتواند سخنان رسول خدا را به درستى حفظ كند)». (فَوَالِّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَ بَرَأَ(4) النَّسَمَةَ،(5) إِنَّ الَّذِي أُنَبِّئُكُمْ بِهِ عَنَ النَّبِىِّ الأُمِّيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهَ وَ آلِهِ،(6) مَا كَذَبَ الْمُبَلِّغُ، وَ لاَ جَهِلَ السَّامِعُ).

تعبيرى كه در سوگند بالا آمده از ابداعات امام اميرالمؤمنين(عليه السلام) است و بارها در خطبه هاى نهج البلاغه ديده مى شود، اشاره به نكته مهمّى است! و آن اينكه مهمترين و پيچيده ترين مسئله در نظام عالم هستى، مسئله حيات و زندگى است; چه در عالم گياهان و چه در جهان انسانيّت; و با تمام تلاش ها و كوشش هايى كه انسان هاى امروز در اين راه به كار گرفته اند، هنوز اسرار مسئله حيات، كشف نشده است. بنابراين، حيات و زندگى شاهكار آفرينش است و چيزى است كه مطالعه درباره آن، ما را به خدا مى رساند و نشان مى دهد اين پديده عجيب و شگفت انگيز، چيزى نيست كه بدون علم و قدرتِ خالق توانا و دانايى به وجود آمده باشد. بنابراين، استفاده از اين اوصاف به هنگام قسم خوردن، مفهوم برجسته اى را در اذهان ترسيم مى كند.

به هر حال، هدف امام(عليه السلام) اين است كه به مخاطبان خود اطمينان دهد كه آنچه درباره حوادث آينده مى گويم نه بر پايه حدس و تخمين است و نه از قبيل پيشگويى كاهنان; بلكه واقعيت هايى است كه از رسول خدا شنيده ام و من كسى نيستم كه در درك سخنان آن حضرت، خطا كرده باشم. بنابراين، آنچه مى گويم عين حقيقت است و مى خواهم با اين پيشگويى، شما را آماده سازم تا بتوانيد خطرات حوادث سخت آينده را به حداقل برسانيد.

در حديثى مى خوانيم: هنگامى كه آيه «وَ تَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ; و گوش هاى شنوا آن را حفظ كند»(7) نازل شد، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به على(عليه السلام) فرمود: «سَأَلْتُ اللهُ تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَهَا أُذُنَكَ يَا عَلِىُّ! قَالَ(عليه السلام): فَمَا نَسِيتُ شَيْئاً بَعْدَ ذلِكَ; من از خدا خواستم كه گوش تو را اى على از آن گوش هاى شنوا قرار دهد و على(عليه السلام) مى فرمايد: از آن به بعد، هر چه را شنيدم هرگز فراموش نكردم».(8)

##### 1. «يَجرمَنَّ» از مادّه «جَرم» (بر وزن جهر) (جُرم بر وزن ظلم، اسم مصدر است) در اصل به معناى قطع كردن و بريدن است و از آنجا كه افراد گنهكار پيوند خود را با خدا قطع مى كنند، اين كلمه به گناه نيز اطلاق شده است، بنابراين، «لاَ يَجْرِمَنَّكُمْ» به معناى «شما را وادار به گناه نكند» مى باشد.
2. «شقاق» در اصل به معناى شكاف است و به جنگ و منازعه و اختلاف نيز اطلاق مى شود; چرا كه طرفين صفوف خود را از يكديگر جدا مى سازند و در جمله بالا به معناى مخالفت و منازعه است.
3. «يَستهوينّ» از مادّه «هوى» (هواى نفس) گرفته شده و مفهومش اين است كه شما را به پيروى هواى نفس وادار نكند.
4. «بَرأ» از مادّه «برء» (بر وزن نرم) گاه به معناى آفريدن و ايجاد كردن آمده و گاه به معناى دورى جستن و برائت از چيزى و در خطبه بالا به معناى اوّل است و اطلاق «بُرأ» (بر وزن ظلم) به معناى بهبودى و سلامتى به جهت آن است كه شخص از حالت اوّل كه بيمارى است، جدا مى شود.
5. «نَسمه» در اصل به معناى وزش ملايم باد است و گاه به معناى نفس كشيدن آمده و به همين مناسبت، به خود انسان هم كه داراى تنفّس است، اطلاق مى شود.
6. تعبير به «امّى» (درس نخوانده يا كسى كه منسوب به اُمّ يعنى مادر است و جز در دامان مادر مطلبى فرا نگرفته) اشاره لطيفى به اين نكته است كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) با اينكه اصلا درسى نخوانده بود، هم از گذشته خبر مى داد و هم از آينده و اين يكى از نشانه هاى ارتباط او با خداوند است.
7. سوره حاقه، آيه 12.
8. كفاية الطالب كنجى، صفحه 40. شبيه اين معنا را بسيارى از مفسّران اهل سنّت مانند: «قرطبى» در تفسير «جامع الاحكام» و «برسوى» در «روح البيان» و «آلوسى» در «روح المعانى» ذيل آيه 12 سوره حاقه آورده اند.

▲بخش سوم

لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى ضِلِّيل قَدْ نَعَقَ بِالشَّامِ، وَ فَحَصَ بِرَايَاتِهِ فِي ضَوَاحِي كُوفَانَ، فَإِذَا فَغَرَتْ فَاغِرَتُهُ، وَ اشْتَدَّتْ شَكِيمَتُهُ، وَ ثَقُلَتْ فِي الأَرْضِ وَطْأَتُهُ، عَضَّتِ الْفِتْنَةُ أَبْنَاءَهَا بِأَنْيَابِهَا، وَ مَاجَتِ الْحَرْبُ بِأَمْوَاجِهَا، وَ بَدَا مِنَ الأَيَّامِ كُلُوحُهَا، وَ مِنَ اللَّيَالِي كُدُوحُهَا. فَإِذَا أَيْنَعَ زَرْعُهُ، وَ قَامَ عَلَى يَنْعِهِ، وَ هَدَرَتْ شَقَاشِقُهُ، وَ بَرَقَتْ بَوَارِقُهُ، عُقِدَتْ رَايَاتُ الْفِتَنِ الْمُعْضِلَةِ، وَ أَقْبَلْنَ كاللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَ الْبَحْرِ الْمُلْتَطِمِ. هذا، وَ كَمْ يَخْرِقُ الْكُوفَةَ مِنْ قَاصِف وَ يَمُرُّ عَلَيْهَا مِنْ عَاصِف وَ عَنْ قَلِيل تَلْتَفُّ الْقُرُونُ بِالْقُرُونِ، وَ يُحْصَدُ الْقَائِمُ، وَ يُحْطَمُ الْمَحْصُودُ!

### ترجمه

گويا مى بينم شخصى بسيار گمراه و گمراه كننده، بر مردم شام مسلّط شده، و همچون حيوانات بر آنها بانگ مى زند و (آن قدر پيشروى مى كند كه) پرچم هاى خويش را در اطراف كوفه نصب مى نمايد. هنگامى كه او دهن باز مى كند و طغيانش به اوج مى رسد و جاى پايش در زمين محكم مى گردد و فتنه، فرزندان خود را با دندان هايش مى گزد، و امواج جنگ، به حركت در مى آيد; چهره عبوس روزها ظاهر مى شود و درد و رنج و مشقّت شب ها نمايان مى گردد و هنگامى كه كِشت (آن ظالم گمراه) به مرحله درو مى رسد، براى چيدنش به پا مى خيزد، به هيجان در مى آيد و برق شمشيرش مى درخشد; در آن هنگام، پرچم هاى فتنه هاى پيچيده (بر ضدّ او) به اهتراز در مى آيد و (دشمنانش) همچون شب تار، و درياى متلاطم روى مى آورند. چه طوفان هاى سختى شهر كوفه را مى شكافد! و چه تندبادهايى كه بر آن مى گذرد و به زودى گروههاى مختلف به جان هم مى افتند; آنان كه سرپا هستند درو مى شوند و آنها كه از پا افتاده اند، لگدمال مى گردند!.

▲شرح و تفسير

▲فتنه حاكمان شام و سرانجام دردناكشان

امام(عليه السلام) در اين بخش - كه در واقع بخش اصلى خطبه است - از روى حوادث وحشتناكى كه در آينده در انتظار مردم عراق خواهد بود، پرده بر مى دارد و با دقّت هر چه تمام تر، جزئيّات بعضى از اين حوادث دردناك را تشريح مى كند تا شايد مردم آماده شوند و با هوشيارى بتوانند ضايعات آن را به حداقل برسانند. مى فرمايد:

«گويا مى بينم شخصى بسيار گمراه و گمراه كننده بر مردم شام مسلط شده، و همچون حيوانات بر آنها بانگ مى زند و (آن قدر پيشروى مى كند كه) پرچم هاى خويش را در اطراف كوفه نصب مى نمايد!» (لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى ضِلِّيل(1) قَدْ نَعَقَ(2) بِالشَّامِ، وَ فَحَصَ(3) بِرَايَاتِهِ فِي ضَوَاحِي كُوفَانَ(4)).

سپس در توضيح بيشترى پيرامون اين فاجعه بزرگ مى افزايد: «هنگامى كه او دهن باز مى كند، و طغيانش به اوج مى رسد، و جاى پايش در زمين محكم مى گردد فتنه، فرزندان خود را با دندان هاى خويش مى گزد، و امواج جنگ به حركت در مى آيد، چهره عبوس روزگار ظاهر مى شود، و درد و رنج و مشقّتِ شبها، نمايان مى گردد!» (فَإِذَا فَغَرَتْ(5) فَاغِرَتُهُ، وَ اشْتَدَّتْ شَكِيمَتُهُ(6)، وَ ثَقُلَتْ فِي الأَرْضِ وَطْأَتُهُ، عَضَّتِ الْفِتْنَةُ أَبْنَاءَهَا بِأَنْيَابِهَا، وَ مَاجَتِ الْحَرْبُ بِأَمْوَاجِهَا، وَ بَدَا مِنَ الأَيَّامِ كُلُوحُهَا(7)، وَ مِنَ اللَّيَالِي كُدُوحُهَا(8)).

در اين كه منظور از اين فرد «ضِلّيل» (گمراه و گمراه كننده) كيست؟ شارحان نهج البلاغه به طور عمده دو قول دارند: بعضى معتقدند كه منظور «معاويه» است كه بعد از شهادت اميرمؤمنان(عليه السلام) و به اصطلاح صلح با امام حسن(عليه السلام) مردم عراق را در تحت شديدترين فشارها قرار داد و آنچه را در جمله هاى بالا آمد، در عمل پياده كرد; ولى جمعى ديگر معتقدند منظور «عبدالملك بن مروان» است كه جنايتكار معروف تاريخ اسلام، يعنى «حجّاج» از طرف او بر كوفه و عراق مسلّط شد و ظلم و ستمى نبود كه انجام ندهد! ولى هر چه هست اشاره به حاكمان بيدادگر بنى اميّه مى باشد.

جمله «عَصَّنتِ الْفِتْنَةُ أَبْنَاءَهَا بِأَنْيَابِهَا; فتنه فرزندان خود را با دندان مى گزد» اشاره به اين است كه اين آشوبها و فتنه ها حتّى دامن فتنه گردان را نيز رها نمى كند! آنها نيز با اختلافات داخلى به جان هم مى افتند و يا دشمنانشان - آن گونه كه در تاريخ اسلام آمده - به پا مى خيزند و طعم تلخ ظلم و بيدادگرى را به آنان نيز مى چشانند و در هر حال، فضاى جهان اسلام تاريك مى شود و پير و جوان و خُرد و كلان در امواج فتنه غرق مى شوند.

سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «هنگامى كه كِشت او (آن ظالم گمراه) به مرحله درو مى رسد، براى چيدنش به پا مى خيزد و به هيجان در مى آيد، و برق شمشيرش مى درخشد، در آن هنگام، پرچم هاى فتنه هاى سخت (بر ضدّ او) به اهتراز در مى آيد، و (دشمنانش) همچون شب تار و درياى متلاطم، روى مى آورند!» (فَإِذَا أَيْنَعَ زَرْعُهُ وَ قَامَ عَلَى يَنْعِهِ(9)، وَ هَدَرَتْ شَقَاشِقُهُ(10)، وَ بَرَقَتْ بَوَارِقُهُ، عُقِدَتْ رَايَاتُ الْفِتَنِ الْمُعْضِلَةِ، وَ أَقْبَلْنَ كاللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَ الْبَحْرِ الْمُلْتَطِمِ).

اشاره به اين كه دوران حكومت آنها ديرى نمى پايد و اين گمراهان ستمگر، از كار خود بهره چندانى نمى گيرند و به زودى پرچم هاى مخالفان برافراشته مى شود و از هر سو آنها را احاطه مى كند. ممكن است اين جمله ها اشاره به قيام بنى عبّاس بر ضد بنى اميّه باشد.

و در پايان چنين مى فرمايد: «اضافه بر اينها، چه طوفانهاى سخت و پر صدايى شهر كوفه را مى شكافد، و چه تندبادهايى كه بر آن مى گذرد، و به زودى دسته هاى مختلف به جان هم مى افتند; آنان كه سرپا هستند درو مى شوند، و آنها كه از پا افتاده اند لگدمال مى گردند!» (هذا، وَ كَمْ يَخْرِقُ الْكُوفَةَ مِنْ قَاصِف، وَ يَمُرُّ عَلَيْهَا مِنْ عَاصِف، وَ عَنْ قَلِيل تَلْتَفُّ الْقُرُونُ بِالْقُرُونِ، وَ يُحْصَدُ الْقَائِمُ، وَ يُحْطَمُ الْمَحْصُودُ).

جالب اينكه آنچه را امام(عليه السلام) در اين جمله هاى كوتاه و پر معنا بيان فرموده، در فاصله كمى به وقوع پيوست; سرزمين «عراق» و به خصوص «كوفه» با فتنه هاى بنى اميّه و سپس بنى عبّاس درهم كوبيده شد; و اين شهر بزرگ، پيوسته مركز طوفان سخت حوادث و تند بادهاى فتنه ها بود و هر كس، كمى با تاريخِ «كوفه» آشنا باشد، عمق كلمات امام را در جمله هاى بالا به خوبى درك مى كند.

تعبير «تَلْتَفُّ الْقرُونُ بِالْقُرُونِ» (با توجه به اينكه «تلتفّ» به معناى به هم پيچيدن و «قرون» جمع «قَرْن» به معناى گروهى از مردم است) اشاره به جنگهاى سختى است كه اقوام مختلف در سرزمين عراق و كوفه با يكديگر داشتند; مخصوصاً درگيريهاى بنى اميّه و بنى عبّاس!

جمله «يُحْصَدُ الْقَائِمُ، وَ يُحْطَمُ الْمَحْصُودُ!» كنايه لطيفى است از آسيب هايى كه در طول اين حوادث به همه مردم مى رسد: آنها كه سر پا هستند، به زمين مى خورند و آنها كه به زمين افتاده اند، پايمال مى شوند!

«ابن ابى الحديد» در شرح خود جمله «يُحْصَدُ الْقَائِمُ» را كنايه از قتل امراى بنى اميّه در ميدان جنگ گرفته و جمله «وَ يُحْطَمُ الْمَحْصُودُ» را كنايه از كشتن اسيران، با شكنجه هاى سخت مى داند كه نمونه هاى آن در تاريخ مذكور است.

ولى آنچه را «ابن ابى الحديد» ذكر كرده، در واقع بعضى از مصاديق مفهوم گسترده جمله بالاست.

##### 1. «ضلّيل» از مادّه «ضَلال» به معناى گمراهى گرفته شده، و به معناى كسى است كه بسيار گمراه است و طبعاً، هم گمراه است و هم گمراه كننده.
2. «نَعق» از مادّه «نعق» (بر وزن نعل)در اصل به معناى صداى كلاغ است; سپس به صداهايى كه براى حركت حيوانات و امر و نهى آنها گفته مى شود، اطلاق شده و تعبير بالا اشاره به آن است كه بنى اميّه گروهى از مردم شام را تحميق كرده بودند و همچون حيوانات به هر جا مى خواستند، مى بردند.
3. «فحص» از مادّه «فَحْص» به معناى بحث و جستجو است.
4. «كوفان» به معناى كوفه است و در اصل به معناى تپه شن هاى دايره مانند و سرخ رنگ است.
5. «فَغرت» از مادّه «فغر» (بر وزن فقر) به معناى گشودن دهان است.
6. «شَكيمه» در اصل به معناى دهان بند حيوان است (قطعه فلزى كه متصل به افسار است و در دهن حيوان قرار مى گيرد;) سپس به هر گونه فشار اطلاق شده است و در جمله بالا به همين معناست.
7. «كُلوح» به معناى عبوس بودن است.
8. «كُدوح» به معناى شدّت تلاش و كوشش است، آنچنان كه در وجود انسان اثر كند و در اصل به معناى خراش نهادن بر چيزى است.
9. «يَنع» به معناى رسيدن ميوه است; سپس به هرگونه پختگى و آمادگى براى گرفتن نتيجه اطلاق شده است.
10. «شَقاشق» جمع «شَقْشقه» به معناى پوسته اى است مانند بادكنك كه شتر به هنگام هيجان از دهان خود بيرون مى آورد; سپس به هرگونه هيجان، اطلاق شده است.

▲نكته ها

▲1- ملاحم چيست؟

«مَلاحم» جمع «مَلحمه» در اصل به معناى واقعه مهمى است كه توأم با فتنه باشد. در بسيارى از خطبه هاى نهج البلاغه به مواردى برخورد مى كنيم كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) از فتنه هاى مهمّى كه مردم در پيش داشتند، خبر مى دهد و در بسيارى از موارد، جزئيّات آن را نيز تشريح مى فرمايد و با صراحت مى فرمايد: «من اينها را از پيشوايم پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آموختم».

به نظر مى رسد كه هدف امام(عليه السلام) از اين پيشگويى ها، دو چيز بوده است: نخست اينكه، به خاطر محبّتى كه امام(عليه السلام) به مردم داشته، آنان را آماده كند، تا ضايعات اين فتنه ها به حداقل برسد; درست مثل اينكه شخص آگاهى مردم را از آمدن سيل، يا زلزله با خبر كند; گرچه مردم نمى توانند جلو آن را بگيرند، ولى با داشتن آگاهى قبلى، مى توانند خطرات آن را كم كنند.

ديگر اينكه، به آنها بفهماند كوتاهى در جهاد، تنبلى و سستى و اختلاف هاى گوناگون و در يك جمله: «ارتكاب گناهان عظيم» چنين حوادثى را در پيش دارد; شايد بيدار شوند و توبه كنند و به راه خدا بازگردند.

در اين زمينه، در خطبه هاى مناسب ديگر از جمله خطبه 128 و 138 كه شباهت زيادى با خطبه بالا دارد، بحث خواهيم كرد.

▲2- كوفه كانون طوفان ها و بحران ها

هركس آشنايى مختصرى با تاريخ «كوفه» داشته باشد مى داند يكى از پرحادثه ترين بلاد اسلام در طول تاريخ، شهر «كوفه» و اطراف آن بوده است و به تعبير ديگر: صحنه اى بوده براى نشان دادن عمق جنايات جمعى از جنايتكاران بنى اميّه و بنى عبّاس و اَعمال خشونت بار بى نظير اين درندگان انسان نما; كه انسان از خواندن آن در صفحات تاريخ، وحشت مى كند! پس واى به حال آنها كه اين صحنه ها را با چشم مى ديدند!!

ما قسمت هاى زيادى از تاريخِ كوفه و حوادث مرگبار آن را در ذيل خطبه 25 و 47 در جلد دوّم و خطبه 87 در جلد سوّم آورده ايم و نيازى به تكرار نيست.

▲خطبه 102

خطبه 102(1) و من خطبة له(عليه السلام)

تجري هذا المجرى و فيها ذكر يوم القيامة و احوال النّاس المقبلة

اين خطبه نيز همانند خطبه سابق، به حوادث آينده اشاره دارد و در ابتدا به حوادث سخت روز قيامت نيز اشاره اى مى كند.

##### 1. سند خطبه: اين خطبه در منابعى كه قبل از «سيّد رضى» نگاشته شده، به دست نيامده; ولى در هر حال، به نظر مى رسد كه جزئى از خطبه 128 - كه به خواست خدا به زودى به شرح آن خواهيم پرداخت - مى باشد; ولى در كتاب هايى كه بعد از «سيّد رضى» نوشته شده، ديده مى شود.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از دو بخش تشكيل يافته: بخش اوّل كه قسمت كوتاهى است، اشاره به حوادث سخت روز رستاخيز دارد، كه خداوند اوّلين و آخرين را براى رسيدگى به حساب دقيق و دادن پاداش و كيفر اعمالشان جمع مى كند.

در بخش دوم اشاره به فتنه هاى وحشتناكى دارد كه همچون پاره هاى شب تاريك روى مى آورند و مردم را در فشار شديد قرار مى دهند و سرانجام گروهى از مجاهدان راستين، در برابر آنها به پا مى خيزند. امام(عليه السلام) در اين بخش مخصوصاً روى شهر بصره انگشت مى گذارد و به فتنه هايى كه دامن اين شهر را مى گيرد، اشاره مى كند.

▲بخش اوّل

وَ ذلِكَ يَوْمٌ يَجْمَعُ اللهُ فِيهِ الأَوَّلِينَ وَ الآخِرِينَ لِنِقَاشِ الْحِسَابِ، وَ جَزَاءِ الأَعْمَالِ، خُضُوعاً، قِياماً، قَدْ أَلْجَمَهُمُ الْعَرَقُ، وَ رَجَفَتْ بِهِمُ الأَرْضُ، فَأَحْسَنُهُمْ حَالا مَنْ وَجَدَ لِقَدَمَيْهِ مَوْضِعاً، وَ لِنَفْسِهِ مُتَّسَعاً.

### ترجمه

آن روز روزى است كه خداوند، اوّلين و آخرين را براى حساب رسى دقيق و دادن جزاى اعمال جمع مى كند، در حالى كه همه با خضوع (و وحشت) به پا خاسته اند! اين در حالى است كه عرق (از سر و رويشان فرو مى ريزد، به گونه اى كه) بر دهانشان لجام زده، و لرزش زمين، تمام اندامشان را به حركت در مى آورند و بهترين حال براى كسانى كه در عرصه محشر حاضرند حال كسى است كه جاى پايى پيدا كند و يا محلّى براى خود به دست آورد!

▲شرح و تفسير

▲وحشت عظيم محشر!

همان گونه كه در بالا اشاره شد، امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه، جهت آماده سازى دل ها، اشاره به وضع مردم در روز قيامت مى كند و در عباراتى كوتاه و تكان دهنده، ويژگى هاى وحشت انگيز آن روز را شرح مى دهد. مى فرمايد: «آن روز روزى است كه خداوند اوّلين و آخرين را براى رسيدگى به حساب دقيق و دادن جزاى اعمال، جمع مى كند; در حالى كه همه، با خضوع (و وحشت) به پا خاسته اند!». (وَ ذلِكَ يَوْمٌ يَجْمَعُ اللهُ فِيهِ الأَوَّلِينَ وَ الآخِرِينَ لِنِقَاشِ الْحِسَابِ، وَ جَزَاءِ الأَعْمَالِ، خُضُوعاً، قِياماً).

تعبير به «اوّلين» و «آخرين» اشاره به اين حقيقت است كه قيامت و حساب اعمال، براى همه انسان ها در يك روز و يك زمان خواهد بود; همان گونه كه قرآن مجيد مى فرمايد: «وَ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْداً; و همگى روز رستاخيز، تك و تنها نزد او حاضر مى شوند.»(1) و در جاى ديگر مى فرمايد: «قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَ الآخِرينَ * لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْم مَعْلُوم; بگو اوّلين و آخرين همگى در روز معيّنى گردآورى مى شوند».(2)

تعبير به «نِقَاش» كه به معناى دقّت در محاسبه است، نشان مى دهد در آن روز كمترين و كوچك ترين اعمال مورد حساب قرار مى گيرد و به آن پاداش يا كيفر داده مى شود.

تعبير به «خضوع» و «قيام» اشاره به اين است كه مردم در روز قيامت همچون كسانى هستند كه در دادگاهها، در برابر قضات عدل، حاضر مى شوند و در حالى كه ايستاده اند آثار وحشت در آنها نمايان است.

در آيات قرآن نيز به اين معانى اشاره شده; در يك جا مى فرمايد: «خُشَّعاً أَبْصَارُهُمْ...; در حالى كه چشمانشان از شدت وحشت به زير افتاده...»(3) و در جايى ديگر مى فرمايد: «يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمينَ; روزى كه مردم در پيشگاه پروردگار جهانيان مى ايستند».(4)

سپس مى افزايد: آنها در حالى در دادگاه عدل الهى حاضر مى شوند كه «عرق (از سرو رويشان فرو مى ريزد به گونه اى كه) بر دهانشان لجام زده، و لرزش زمين تمام اندامشان را مى لرزاند». (قَدْ أَلْجَمَهُمُ الْعَرَقُ، وَ رَجَفَتْ(5) بِهِمُ الأَرْضُ).

آيا اين عرق ريزان شديد، به خاطر گرمى فضاى محشر است، يا از شدّت شرمندگى و خجالت، و يا هر دو؟! و نيز لرزش زمين آيا به خاطر اعمال آنهاست، يا طبيعت دادگاه عدل الهى اين چنين است، تا همه به فكر خويش باشند و به آنچه انجام داده اند بى كم و كاست اعتراف كنند؟! هر چه باشد محيط رعب آور عجيبى است.

در آيات و روايات اسلامى نيز اشارات زيادى به عوامل و اسباب وحشت زاى روز محشر شده است. (خداوند همه ما را حفظ كند و در آن روز، مشمول الطاف كريمانه اش قرار دهد!).

بعضى از شارحان نهج البلاغه در اينجا - مانند بسيارى ديگر از موارد - اصرار دارند كه الفاظ بالا را كنايه از امور باطنى و روحانى بدانند; در حالى كه هيچ نيازى به اين گونه تأويلها كه شاهد و قرينه اى ندارد، نيست و اگر ما باب اين گونه تأويلات را در آيات و روايات بگشاييم، باب «تفسير به رأى» گشوده مى شود و هر كس آنچه را تمايل به آن دارد، از آيات و روايات مى فهمد و به شيوه بعضى از روشنفكرنمايان «قرائت هاى جديد در آيات و روايات» شروع مى شود، در اين صورت مسلّم است كه اصالت همه متون مذهبى مخدوش مى گردد و چيزى براى استدلال بر مسايل عقيدتى و عملى باقى نمى ماند.

امام(عليه السلام) در پايان اين بخش، به يكى ديگر از مشكلات عظيم صحنه قيامت اشاره كرده، مى فرمايد: «بهترين حال براى كسانى كه در عرصه محشر حاضرند، حال كسى است كه جاى پايى پيدا كند، يا محلّى براى خود به دست آورد». (فَأَحْسَنُهُمْ حَالا مَنْ وَجَدَ لِقَدَمَيْهِ مَوْضِعاً، وَ لِنَفْسِهِ مُتَّسَعاً).

اين تعبير اشاره به يكى از مشكلات عظيم صحنه محشر است كه بر اثر كثرت جمعيّت و ضيق مكان حاصل مى شود و از تعبيرات روايات بر مى آيد كه هول محشر و وحشت حساب رسى اعمال، مسأله عامّى است كه همه حاضران در محشر را فرا مى گيرد; چرا كه حتّى نيكوكاران از حساب رسى دقيق پروردگار، بيم ناكند! هول محشر عوامل فراوانى دارد كه يكى از آنها همان ضيق مكان است كه در جمله بالا آمده است.

##### 1. سوره مريم، آيه 95.
2. سوره واقعه، آيات 49 - 50.
3. سوره قمر، آيه 7.
4. سوره مطففّين، آيه 6.
5. «رَجف» از مادّه «رجف» (بر وزن ربط) به معناى اضطراب و لرزه شديد است و از آنجا كه اخبار فتنه انگيز، مايه اضطراب جامعه مى شود، به آن «اراجيف» مى گويند.

▲بخش دوّم

و منها:

در قسمت ديگرى از اين خطبه آمده است:

فِتَنٌ كَقِطَعِ الْلَّيْلِ الْمُظْلِمِ، لاَ تَقُومَ لَهَا قَائِمَةٌ، وَ لاَ تُرَدُّ لَهَا رَايَةٌ، تَأْتِيكُمْ مَزْمُومَةً مَرْحُولَةً: يَحْفِزُهَا قَائِدُهَا، وَ يَجْهَدُهَا رَاكِبُهَا، أَهْلُهَا قَوْمٌ شَدِيدٌ كَلَبُهُمْ، قَلِيلٌ سَلَبُهُمْ، يُجَاهِدُهُمْ فِي سَبِيلِ اللهِ قَوْمٌ أَذِلَّةٌ عِنْدَ الْمُتَكَبِّرِينَ، فِي الأَرْضِ مَجْهُولُونَ، وَ فِي السَّماءِ مَعْرُوفُونَ. فَوَيْلٌ لَكِ يَا بَصْرَةُ عِنْدَ ذلِكَ، مِنْ جَيْش مِنْ نِقَمِ الله! لاَ رَهَجَ لَهُ، وَ لاَ حَسَّ، وَ سَيُبْتَلَى أَهْلُكِ بِالْمَوتِ الأَحْمَرِ، وَ الْجُوعِ الأَغْبَرِ).

### ترجمه

(در آينده) فتنه هايى خواهد بود، همچون پاره هاى شب تاريك كه هيچ كس نمى تواند در برابر آن بايستد، و هيچ پرچمى از پرچمهاى آن به عقب رانده نمى شود (و شكست دامان آنها را نمى گيرد;) همچون شترى مهار شده، و جهاز نهاده - كه زمام دارش آن را مى كشد، و سوارش به سرعت آن را مى راند - به سوى شما مى آيد; اين فتنه گران، جمعيّتى هستند كه ضربه آنها بسيار شديد ولى تلفات خود آنها بسيار كم است. (سرانجام) گروهى (در برابر آنها به پا مى خيرند و) در راه خدا با آنها نبرد مى كنند (و فتنه گران را در هم مى شكنند). آنها جمعيّتى هستند كه نزد متكبّران و گردنكشان خوارند. در زمين گم نامند، و در آسمان معروفند.

در آن هنگام، واى بر تو اى بصره! از لشكرى كه به عنوان كيفر الهى بدون گردوغبار و بى سرو صدا به تو حملهور مى شوند و به زودى ساكنانت به مرگ سرخ، و گرسنگى شديدى كه رنگ چهره آنها را دگرگون مى سازد، مبتلا خواهند شد.

▲شرح و تفسير

▲به هوش باشيد، فتنه ها در پيش است!

در اين بخش از خطبه، باز امام(عليه السلام) به پيشگويى دقيق ديگرى پيرامون يكى ديگر از فتنه هايى كه در انتظار مردم عراق است و كانون آن به خصوص بصره مى باشد، اشاره مى كند، شايد مردم با شنيدن آن، آمادگى دفاع بيشترى پيدا كنند و ضايعات و تلفاتشان در اين فتنه كم شود و نيز از كيفر الهى كه گاه به صورت فتنه ها ظاهر مى شود، بترسند و راه راست را در پيش گيرند. مى فرمايد: «فتنه هايى است همچون پاره هاى شبِ تاريك، كه هيچ كس نمى تواند در برابر آن بايستد و هيچ پرچمى از پرچم هاى آن به عقب رانده نمى شود (و شكست، دامن آنها را نمى گيرد)» (فِتَنٌ كَقِطَعِ(1) الْلَّيْلِ الْمُظْلِمِ، لاَ تَقُومَ لَهَا قَائِمَةٌ، وَ لاَ تُرَدُّ لَهَا رَايَةٌ).

اشاره به اينكه، گردانندگان اين فتنه بسيار قوى و زورمندند و حساب شده وارد ميدان مى شوند و فضاى جامعه را تيره و تار مى سازند.

در تكميل اين معنا مى افزايد: «اين فتنه ها به سوى شما مى آيد، همچون شترى مهار شده و جهاز بر پشت نهاده كه زمام دارش آن را مى كشاند و سوارش به سرعت آن را مى راند». (تَأْتِيكُمْ مَزْمُومَةً(2) مَرْحُولَةً(3): يَحْفِزُهَا(4) قَائِدُهَا، وَ يَجْهَدُهَا رَاكِبُهَا).

امام(عليه السلام) براى نشان دادن آمادگى فتنه گران از هر نظر، فتنه آنان را به شترى تشبيه مى كند كه افسار بر دهان و جهاز بر پشت دارد و كاملا تسليم كسى است كه سوار بر آن است و به تعبير ديگر: همه چيز، براى پيشرفت فتنه گرى هاى آنها آماده است.

تا آن حد كه «اين فتنه گران، جمعيّتى هستند كه ضربه آنها بسيار شديد و تلفات آنان كم است». (أَهْلُهَا قَوْمٌ شَدِيدٌ كَلَبُهُمْ(5)، قَلِيلٌ سَلَبُهُمْ(6)).

اين از ويژگى هاى كسانى است كه حساب شده و با تداركى كامل وارد ميدان مى شوند، كه در ادامه سخن با توجّه به تواريخ موجود، اين گروه را خواهيم شناخت و خواهيم ديد اوصافى كه در بالا آمده، بر آنها به خوبى تطبيق مى كند.

سپس امام(عليه السلام) به نكته مهمّى اشاره مى فرمايد كه اين فتنه، زياد دوام پيدا نمى كند، بلكه خداوند فتنه گران را به دست جمعى از اولياى مجاهدش درهم مى پيچد، مى فرمايد: «گروهى (در برابر آنها به پا مى خيزند و) در راه خدا با آنها نبرد مى كنند (و فتنه گران را درهم مى شكنند;) آنها جمعيّتى هستند كه نزد متكبّران و گردن كشان خوارند، در زمين گمنامند، و در آسمانها معروف!». (يُجَاهِدُهُمْ فِي سَبِيلِ اللهِ قَوْمٌ أَذِلَّةٌ عِنْدَ الْمُتَكَبِّرِينَ، فِي الأَرْضِ مَجْهُولُونَ، وَ فِي السَّماءِ مَعْرُوفُونَ).

اشاره به اينكه گروهى از اولياء الله كه مقام والايى در پيشگاه خدا دارند و در زمينه جهاد فى سبيل الله، قوىّ و پيشتازند، آتش اين فتنه را خاموش مى كنند. آنها كسانى هستند كه به خاطر عدم تظاهر و يا رياكارى و بى اعتنايى به دنيا، نزد گردنكشان، مقام و منزلتى ندارند و در ميان مردم، گمنامند; امّا فرشتگان آسمان - كه از باطن اين جهان باخبرند - آنها را به خوبى مى شناسند!

در اينكه آن قوم فتنه گر كه امام(عليه السلام) از ظهور و فجايع آن ها خبر مى دهد، كيستند و مجاهدانى كه در برابر آنها برخاستند و بعد از مدّتى فتنه را خاموش كردند چه كسانى بودند؟ در ميان مفسّران نهج البلاغه گفتگوى زيادى است.

جمعى آن قوم فتنه گر را طرفداران مردى به نام «صاحب الزنج» مى دانند كه نام اصلى اش «علىّ بن محمّد» بود و خود را منتسب به خاندان پيامبر مى كرد (هر چند انتساب او كاملا مشكوك است) و گروهى از بردگان سياه پوست را دور خود جمع كرد و به همين دليل، لقب، «صاحب الزنج» به او دادند (صاحب بردگان سياه پوست). وى در نيمه قرن سوم به پا خاست و در اطراف بصره، آشوب و فتنه عظيمى بر پا نمود و بعد از 12 سال، حكومت بر آن منطقه، به دست جمعى از مجاهدان كشته شد.

بعضى ديگر آن را اشاره به فتنه «مغول» مى دانند كه نه تنها سرزمين عراق، بلكه بخش هاى عظيم جهان اسلام را زير پوشش خود قرار دادند و بعد از مدّت طولانى، فتنه آنها به وسيله جنگجويان اسلام خاموش شد.

گروهى آن را به حوادث «آخر الزّمان» تفسير كرده اند كه فتنه گرانى به پا مى خيزند، نه تنها سرزمين عراق، كه مناطق وسيعى را زير ضربات شديدترين فتنه ها قرار مى دهند و سرانجام به دست سپاهيان مهدى(عليه السلام) كه از مجاهدين فى سبيل الله اند، از ميان مى روند.

با توجّه به اينكه بسيارى از مفسّران نهج البلاغه اين خطبه را بخشى از خطبه 128 مى دانند، ترجيح مى دهيم كه بحث بيشتر در اين زمينه را به شرح آن خطبه واگذار كنيم و هر دو را يكجا بحث نماييم.

سپس در قسمت اخير اين خطبه، امام(عليه السلام) شهر بصره را مخاطب قرار داده، پيشگويى خاصّى در خصوص اين شهر مى كند. مى فرمايد: «در آن هنگام واى بر تو اى بصره! از لشكرى كه به عنوان كيفر الهى بدون گردو غبار و بى سروصدا به تو حملهور مى شود، و به زودى ساكنانت به مرگ سرخ و گرسنگى شديدى كه رنگ چهره آنها را دگرگون مى سازد، مبتلا خواهند شد!». (فَوَيْلٌ لَكِ يَا بَصْرَةُ عِنْدَ ذلِكَ، مِنْ جَيْش مِنْ نِقَمِ الله! لاَ رَهَجَ(7) لَهُ، وَ لاَ حَسَّ(8)، وَ سَيُبْتَلَى أَهْلُكِ بِالْمَوتِ الأَحْمَرِ، وَ الْجُوعِ الأَغْبَرِ(9)).

تعبير به «عِنْدَ ذلِكَ; در آن زمان» نشان مى دهد كه حادثه بصره، حادثه جداگانه اى نيست; بلكه بصره يكى از كانون هاى آن فتنه عظيم است كه مردمش زير ضربات آن فتنه، به شديدترين وجهى مجازات مى شوند.

تعبير به «نِقَمِ اللهِ» نشان مى دهد كه اين فتنه وحشتناك، كيفر اعمال آنها است.

تعبير به «لاَرَهَجَ لَهُ وَ لاَحِسَّ» اشاره به آمادگى كامل لشكر مهاجم است كه با شيوه حساب شده، بى سروصداو به طور ناگهانى به شهر حملهور مى شوند، تا كسى مجال مقاومت در برابر آنها نداشته باشد!.

تعبير به «أَلْمَوْتُ الأَحْمَرِ» (مرگ سرخ) اشاره به كشتار وسيعى است كه در بصره واقع مى شود. در تاريخ «صاحب زنج» نوشته اند: هنگامى كه وارد بصره شد سيصد هزار نفر از مردم آنجا را از دم شمشير گذراند(10).

و تعبير به «أَلْجُوعُ الأَغْبَر» (گرسنگى غبارآلود) اشاره به قحطى شديدى است كه بر اثر جنگ ها و ناامنى، يا بر اثر خشكسالى دامان آنها را گرفت و رنگ چهره آنان را دگرگون ساخت.

به گفته بعضى از مورّخان آن قدر كار بر آنها سخت شد كه حيواناتى همچون سگ و گربه و موش را كشتند و خوردند و گاهى مرده انسانها را مى خورند.(10)

بعضى از «مفسّران نهج البلاغه» تفسيرهاى ديگرى براى «أَلْمَوْتُ الأَحْمَرِ» و «أَلْجُوعُ الأَغْبَرِ» مانند تفسير به «طاعون» و «وبا» و «غرق شدن به خاطر سيلاب» و «هجوم امواج دريا» نموده اند كه مناسب به نظر نمى رسد.

##### 1. «قطع» جمع «قطعه» است و اين تعبير در مورد شبهاى تاريك شايد به اين معنا است كه بعضى از بخش هاى شب مانند نيمه شب، يا زمانى كه ماه در آسمان نيست، فضا تاريك تر است و بعضى آن را به معناى قسمت عمده شب تفسير كرده اند.
2. «مزمومه» از مادّه «زمام» به معناى حيوانى است كه به آن مهار زده باشند و تحت كنترل باشد.
3. «مرحوله» از مادّه «رَحْل» به معناى جهاز شتر يا وسائل سفر است و در اينجا«مرحوله» به معناى شتر آماده و مهيّا است و كنايه از اين است كه فتنه گران با تمام امكانات به پا مى خيزند.
4. «يحفز» از مادّه «حفز» (بر وزن حبس) به معناى تحريك كردن و برانگيختن و هول دادن است.
5. «كَلَب» (بر وزن طلب) به معناى اذيّت و آزار است.
6. «سَلَب» (بر وزن طلب) در اين گونه موارد به معناى لباسى است كه در ميدان جنگ، قاتل از مقتول بر مى دارد و در عبارت بالا كنايه از اين است كه تلفات فتنه گران بسيار كم است.
7.«رهج» به معناى غبار است و دراين جا كنايه از اين است كه لشكر مهاجم، بى سروصدا و به طور غافلگيرانه وارد شهر مى شود.
8. «حسّ» به معناى صداهاى درهم آميخته است.
9. «أغبر» به معناى غبار آلود است و «أَلْجُوعُ الأَغْبَرِ» كنايه از قحطى شديد است; چرا كه در زمان قحطى مردم چنان گرسنه مى شوند كه رنگ از صورت آنها مى پرد، كه گويى چهره آنها را غبار گرفته است.
10. مروج الذهب، جلد 4، صفحه 119. 10. مروج الذهب، جلد 4، صفحه 119.

▲خطبه 103

خطبه 103(1) و من خطبة له(عليه السلام)

فى التزهيد فى الدنيا

امام(عليه السلام) اين خطبه را درباره زهد در دنيا ايراد فرموده است.

##### 1. سند خطبه: آنچه مرحوم «سيّد رضى» در اين خطبه آورده، بخش هايى است كه از يك خطبه مشروح تر گرفته شده است; لذا تعبير به «منها» و «منها» مى كند و به گفته محقّقان، قسمت هاى مختلف اين خطبه، در كتب زيادى كه قبل از نهج البلاغه نگاشته شده به طور پراكنده ديده مى شود; مانند: «روضه كافى»، «تحف العقول»، «اصول كافى» «عيون الاخبار ابن قتبه» و «كتاب الفتن نعيم بن حمّاد خزاعى» متوفّاى سال 228. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 206).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه از تعبيرات مرحوم «سيّد رضى» (منها و منها) استفاده مى شود; آن بزرگوار تمام اين خطبه را در اينجا نياورده; بلكه گزيده هايى از آن را كه درخشش بيشترى داشته، در اينجا آورده است، و درمجموع چنين به نظر مى رسد كه اين خطبه اهداف متعدّدى را دنبال مى كند: نخست، تشويق به زهد و پارسايى و ترك دنياپرستى، و سپس، مسأله تفكّر و عبرت گرفتن و بينايى در امور; و بعد از آن، عالم واقعى را معرّفى مى كند و رهروان راه حقّ را از منحرفان - از طريق بيان اوصاف - جدا مى سازد; و در بخش آخر اين خطبه، مشكلات عظيم مؤمنان را در آخرالزّمان و سرنوشت اسلام را در آن شرايط، بيان مى فرمايد; تا افراد با ايمان، با كم كردن ضايعات از نظر ايمانى و اخلاقى، آمادگى پيدا كنند.

از مجموع اين خطبه، معجونى به دست مى آيد كه مى تواند انسان را در جهات مختلف زندگى معنوى و مادّى كمك كند، تا بر مشكلات چيره شود.

▲بخش اوّل

أَيُّهَا النَّاسُ! انْظُرُوا إِلى الدُّنْيَا نَظَرَ الزَّاهِدِينَ فِيهَا، الصَّادِفِين عَنْهَا; فَإِنَّهَا وَاللهِ عَمَّا قَلِيل تُزِيلُ الثَّاوِيَ السَّاكِنَ، وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ الآمِنَ; لاَ يَرْجِعُ مَا تَوَلَّى مِنْهَا فَأَدْبَرَ، وَ لاَ يُدْرى مَا هُوَ آت مِنْهَا فَيُنْتَظَرَ. سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ، وَ جَلَدُ الرِّجَالِ فِيهَا إِلَى الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ، فَلا يَغُرَّنَّكُمْ كَثْرَةُ مَا يُعْجِبُكُمْ فِيهَا لِقِلَّةِ مَآ يَصْحَبُكُمْ مِنْهَا.

### ترجمه

اى مردم! به دنيا همچون پارسايان و بى اعتنايان نگاه كنيد; زيرا به خدا سوگند! دنيا به زودى مقيمان و ساكنان خود را از ميان بر مى دارد، و هوس بازان غرق نعمت را - كه بر آن تكيه كرده اند - ناگهان به مصيبت مى كشاند. آنچه از دنيا، از دست رفته و پشت كرده، هيچ گاه بر نمى گردد، و آينده معلوم نيست چگونه خواهد بود تا در انتظارش باشيم. شادى آن، آميخته با اندوه است و توان و استقامت مردان نيرومند، در آن به ضعف و سستى مى گرايد، زيبايى ها و زرق و برق هاى فراوان دنيا شما را نفريبد; چرا كه تنها مدّت كمى با شما خواهد بود.

▲شرح و تفسير

▲دنياى بى اعتبار!

امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه - همانگونه كه در بالا اشاره شد - به مسأله زهد در دنيا كه سرچشمه همه نيكى ها و فضايل است، اشاره كرده، مى فرمايد: «اى مردم! به دنيا همچون زاهدان و بى اعتنايان نگاه كنيد!». (أَيَّهَا النَّاسُ! انْظُرُوا إِلى الدُّنْيَا نَظَرَ الزَّاهِدِينَ فِيهَا، الصَّادِفِين(1) عَنْهَا).

مفهوم اين سخن آن نيست كه انسان ترك دنيا كند و به رهبانيّت رو آورد; بلكه هدف، عدم دلباختگى و ترك دنياپرستى است; چرا كه به روشنى ثابت شده است، دلدادگى و دلباختگى در برابر مال و مقام و لذّات دنيا، چشم وگوش انسان را كور و كر مى كند و به تمام گناهان آلوده مى سازد. همانگونه در حديث معروفى كه از پيامبر اكرم و ائمه هدى نقل شده، آمده است: «حُبُّ الدُّنْيا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَة; محبّت و دلباختگى به دنيا، سرچشمه هر گناهى است».(2)

يك گناه به وضع دنيايى كه در آن زندگى مى كنيم، به روشنى نشان مى دهد، سرچشمه جنگ ها و جنايت ها و خون ريزى ها و آلودگى ها، عموماً دنياپرستى است.

سپس امام(عليه السلام) در عباراتى كوتاه، دلايل شش گانه اى براى اثبات اين حقيقت بيان مى نمايد.

نخست مى گويد: «زيرا به خدا سوگند! دنيا به زودى مقيمان و ساكنان خود را از ميان بر مى دارد». (فَإِنَّهَا وَاللهِ عَمَّا قَلِيل تُزِيلُ الثَّاوِيَ(3) السَّاكِنَ).

آرى! هر كس - بدون استثنا - روزى بايد جهان را وداع گويد; گروهى زودتر و گروهى كمى ديرتر! امّا به هر حال، همه طعم تلخ مرگ را مى چشند: «كُلُّ نَفْس ذَائِقَةُ الْمَوْتِ».(4)

فرق ميان «ثاوى» و «ساكن» اين است كه «ثاوى» به كسى مى گويند كه اقامت مستمرّ توأم با استقرار در جايى داشته باشد; در حالى كه «ساكن» ممكن است چنين باشد و ممكن است نباشد.

بنابراين، هم جوانانى كه تصوّر مى شود براى مدّت زياد در اين دنيا مستقرّ خواهند بود، در معرض زوالند و هم پيرانى كه به حسب ظاهر سكونت آنها موقّتى و محدود است، همه راهيان ديار فنا و سير كنندگان به سوى عالم بقا هستند.

در دومين دليل مى فرمايد: «دنيا، هوسبازانِ غرق نعمت را كه بر آن تكيه كرده اند، ناگهان به مصيبت مى كشاند». (وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ(5) الآمِنَ).

آرى! در آن هنگام كه سفره عيش و نوش را گسترده اند و فرياد شادى آنها گوش فلك را كر كرده، ناگهان «بانگى بر مى آيد كه خواجه مرد» و چه عبرت انگيز است اين مرگ و ميرهاى ناگهانى، كه درهر عصر و زمان بوده و در اين زمان فزونى يافته است! و چه عبرت انگيز است حال كسانى كه شب، در ناز و نعمت مى خوابند و صبحگاهان در حالى بيدار مى شوند كه همه امكانات خود را از دست داده اند!!

سوم و چهارم اينكه: «آنچه از دنيا از دست رفته و پشت كرده، هيچگاه بر نمى گردد و آينده معلوم نيست چگونه خواهد بود، تا در انتظارش باشيم!». (لاَ يَرْجِعُ مَا تَوَلَّى مِنْهَا فَأَدْبَرَ، وَ لاَ يُدْرى مَا هُوَ آت مِنْهَا فَيُنْتَظَرَ).

و چه دردناك است كه انسان گم شده هاى خويش را هرگز نتواند پيدا كند و به آينده نيز اميدوار نباشد! در حسرتى جبران ناپذير بماند و اميدهاى خود را بر باد رفته ببيند! نه جوانى باز مى گردد و نه توان ها و نيروهاى از ميان رفته بر اثر گذشت عمر. نه دوستان و مونسانى كه در چهره در نقاب خاك كشيدند، خود را نشان مى دهند و نه عزيزان از دست رفته. اينها همه يك طرف، از سوى ديگر، وحشت از آينده آميخته با ابهام و جهل نيز، براى انسان دردناك است!

در پنجمين و ششمين استدلال براى بى اعتبارى دنيا مى فرمايد: «شادى آن آميخته با اندوه است، و توانايى و استقامت مردان نيرومند در آن به ضعف و سستى مى گرايد». (سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ جَلَدُ(6) الرِّجَالِ فِيهَا إِلَى الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ).

مشكل بزرگ مواهب مادّى دنيا همان است كه امام(عليه السلام) در جاى ديگر به آن اشاره كرده: «لاَ تَنَالُونَ مِنْهَا نِعْمَةً إِلاَّ بِفِرِاقِ أُخْرَى; به هر نعمتى از آن مى رسيد به فراق نعمت ديگرى مبتلا مى شويد».(7) مثلا كسى كه فرزند ندارد، غم بى فرزندى قلب او را مى فشارد; ولى همين كه صاحب فرزند، يا فرزندان شد، مشكلات فرزند ازهر سو هجوم مى آورد! ثروت ندارد، غم فقر او را آزار مى هد; ثروتمند مى شود، مشكل حسادتِ حسودان، خيانتِ خائنان، و طمع ورزى دزدان و سارقان، ظاهر و آشكار مى شود و آرامش او را به كلّى بر هم مى زند. آرى! شادى هاى دنيا، هميشه آميخته با غم و اندوه هاست و قوّت ها به زودى جاى خود را به ضعف و سستى مى دهد.

سپس امام(عليه السلام) در يك نتيجه گيرى قاطع و بيدارگر از تمام اين استدلالات، مى فرمايد: «حال كه چنين است زرق و برق ها و زيبايى هاى فراوان دنيا شما را نفريبد! چرا كه مدّت كمى با شما خواهد بود!». (فَلا يَغُرَّنَّكُمْ كَثْرَةُ مَا يُعْجِبُكُمْ فِيهَا لِقِلَّةِ مَآ يَصْحَبُكُمْ مِنْهَا).

درست است كه در دنيا زيبائى هاى فراوان و زرق و برق هاى خيره كننده بسيار ديده مى شود، ولى همانها علاوه بر تمام مشكلاتى كه در درونشان نهفته است، ناپايدار و زودگذر و بى اعتبار است. بنابراين، چيزى نيست كه انسانِ عاقل را بفريبد و به خود مشغول كند.

به هر حال، كمى دقّت و تأمّل در جهات شش گانه بالا - و حتّى در يكى از آنها - كافى است كه غافلان را از خواب غفلت بيدار كند، امّا افسوس كه بسيارى از مردم نسبت به همان يك لحظه، دقّت و تأمّل بخل مىورزند.

##### 1. «صادف» از مادّه «صَدْف» (بر وزن حرف) به معناى اعراض و روى گردانى از چيزى است.
2. اين حديث با تعبيرات مختلف از پيامبر اكرم، اميرمؤمنان، امام صادق و حتّى انبياى پيشين (عليهم السلام)نقل شده است. (ميزان الحكمه، جلد 2، حديث 5813 - 5823) در حديثى كه مرحوم كلينى در كافى از امام سجّاد(عليه السلام)نقل كرده، بعد از شرح سرچشمه هاى گناه، مى فرمايد: «فَاجْتَمَعْنَ كُلُّهُنَّ فِى حُبِّ الدُّنْيَا. فَقَالَ الأَنْبِيَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ - بعد مَعْرِفَةِ ذلِكَ -: حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيِئَة; تمام ريشه هاى گناه درحب دنيا جمع است و به همين دليل انبيا و دانشمندان بعد از آگاهى بر اين موضوع گفته اند: دنياپرستى سرچشمه هر گناهى است!» (اصول كافى، جلد 2، صفحه 131).
3. «ثاوى» از مادّه «ثواء» به معناى اقامتِ توأم با استقرار است.
4. سوره آل عمران، آيه 185.
5. «مُتْرف» از مادّه «ترف» (بر وزن تلف) به معناى تنعّم است و «مُترف» به كسى مى گويند كه فزونى نعمت او را غافل و مغرور ساخته و به طغيان وا داشته است.
6. «جَلَد» به معناى قوّت و قدرت و صلابت است.
7. نهج البلاغه، خطبه 145.

▲نكته

▲زهد در دنيا چيست؟

گاه تصوّر مى شود مفهوم زهد آن است كه انسان به كلّى ترك دنيا گويد، و همچون راهبان در گوشه اى بخزد و از جامعه دورى گزيند; در حالى كه اين معنا با روح اجتماعى اسلام هرگز نمى سازد و در روايات اسلامى، شديداً از آن نهى شده است. بنابراين، زهد مفهوم ديگرى دارد و آن ترك دلباختگى و دلدادگى و عشق بى قرار نسبت به دنيا، و عدم اسارت در چنگال زرق و برق آن است و اين همان سرمايه عظيمى است كه اگر انسان فاقد آن باشد، آلوده انواع گناهان مى گردد و گاه دين و ايمان خود را بر سر متاع دنيا مى نهد.

اين همان چيزى است كه اميرمؤمنان(عليه السلام) درباره آن مى فرمايد: «إِنَّ مِنْ أَعْوَنِ الأَخْلاَقِ عَلَى الدِّينِ، الزُّهْدَ فِي الدُّنْيَا; از مهم ترين اخلاقى كه انسان را بر حفظ دينش يارى مى دهد، زهد در دنياست».(1)

امام صادق(عليه السلام) درباره آن مى فرمايد: «إِذَا تَخَلَّى الْمُوْمِنُ مِنَ الدُّنْيَا سَمَا، وَ وَجَدَ حَلاَوَةَ حُبِّ اللهِ; هنگامى كه مؤمن از دنيا پرستى كناره گيرى كند، ترقّى و تكامل مى يابد و شيرينى محبّت خدا را مى چشد».(2)

در حديث ديگرى مى خوانيم كه على(عليه السلام) «جابربن عبدالله» را ديد كه آه مى كشد! فرمود: «يَا جَابِرُ! عَلَىمَ تَنَفَسُّكَ؟! أَعَلَى الدُّنْيَا؟; براى چه آه كشيدى؟ بر دنيا؟» جابر عرض كرد: «آرى!»

در اينجا امام(عليه السلام) تحليل جالبى درباره لذّت هاى دنيا بيان فرموده كه لذّاتش يا در خوردنى است، يا نوشيدنى، يا لباس فاخر، يا لذّت جنسى، يا مركب، يا بوى خوش، يا نغمه ها.

سپس در تشريح آنها فرمود: «بهترين غذاها عسل است و آن چيزى جز (شيره گل هاى آميخته با) آب دهان مگسى نيست و شيرين ترين نوشيدنى ها آب است كه چيزى است كم ارزش كه بر سطح زمين جارى است و برترين لباس ها حرير است كه از لعاب كرمى تهيّه مى شود و بهترين لذّات جنسى در زنان است و آن هم در محلّى از بدن او كه آلوده ترين محل هاست و بهترين مركب ها اسب است كه در بسيارى از موارد قاتل انسان است و بهترين بوى خوش، مُشك است كه از خون ناف حيوانى (آهوى خُتَن) گرفته مى شود جالب ترين نغمه ها، نغمه غناست كه انسان را به گناه مى كشاند.

اى جابر! چيزى كه بهترين لذّاتش چنين است، از دست رفتنش جاى تأسف نيست.»

جابر مى گويد: «بعد از شنيدن اين سخن، هرگز زرق و برق دنيا به فكر من خطور نكرد!»(3)

##### 1. منهاج البراعه (شرح نهج البلاغه خويى)، جلد 7، صفحه 182.
2. همان مدرك.
3. بحارالانوار، جلد 75، صفحه 11.

▲بخش دوّم

رَحِمَ اللهُ امْرَأً تَفَكَّرَ فَاعْتَبَرَ، واعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ، فَكَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ الدُّنْيَا عَنْ قَلِيل لَمْ يَكُنْ، وَ كَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ الآخِرَةِ عَمَّا قَلَيل لَمْ يَزَلْ، وَ كُلُّ مَعْدُود مُنْقَض، وَ كُلُّ مُتَوَقَّع آت، وَ كُلُّ آت قَرِيبٌ دَان.

### ترجمه

رحمت خدا بر آن كس باد كه انديشه كند، عبرت گيرد، و بينا شود، آنچه هم اكنون از دنيا موجود است پس از مدّت كوتاهى فكر مى كنيد گوئى هرگز وجود نداشته، و آنچه از آخرت به زودى فرا مى رسد گوئى همواره بوده است. هر چيز كه به شمارش آيد (مانند ساعات عمر،) سرانجام پايان مى گيرد، و هر چيز انتظارش را داريد، خواهد آمد و هر آينده اى قريب و نزديك است.

▲شرح و تفسير

▲ساعات عمر به سرعت مى گذرد!

امام(عليه السلام) در اين فراز از خطبه - كه در واقع نتيجه گيرى از فراز سابق است - مى فرمايد: «رحمت خدا بر آن كس باد كه انديشه كند و عبرت گيرد و بينا شود!». (رَحِمَ اللهُ امْرَأً تَفَكَّرَ فَاعْتَبَرَ، واعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ).

به يقين، منظور امام(عليه السلام) تفكّر در مسائلى است كه درباره سرنوشت دنيا، در فراز قبل بيان فرموده است و به يقين تفكّر در آن ويژگى هاى شش گانه دنيا، مايه عبرت است و سبب بيدارى و هشيارى انسانها. و واضح است كسى كه عبرت گيرد و پند بياموزد، بينا مى شود و به جاى ظواهر اشيا و حوادث، باطن آنها را مى نگرد و به ريشه ها و نتيجه ها فكر مى كند و راه نجات را در سايه اين تفكّر و عبرت و بينايى پيدا مى كند و به تعبير ديگر: انسان با تفكّر و انديشه در حوادث امروز و ديروز، با يك سلسله حقايق آشنا مى شود و با منطبق ساختن آنها بر امورى كه در پيش دارد، راه صحيح را پيدا مى كند.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه شخصى سؤال كرد: «آيا اين روايت صحيح است كه «إِنَّ تَفَكُّرَ سَاعَة خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَة; ساعتى انديشيدن بهتر است از يك شب بيدار بودن و عبادت كردن؟» فرمود: آرى! پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «تَفَكُّرُ سَاعَة، خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَة» راوى سؤال مى كند: «كَيْفَ يَتَفَكَّرُ; چگونه فكر كند؟» حضرت فرمود: «يَمُرُّ بِالدُّورِ الْخَرِبَةِ، فَيَقُولُ: أَيْنَ بَانُوكِ؟ أَيْنَ سَاكِنُوكِ؟ مَالَكِ لاَ تَتَكَلِّمِينَ؟; از كنار خانه هاى ويران شده مى گذرد (رو به آنها كرده) مى گويد: سازندگان شما كجا رفتند، ساكنان شما چه شدند، چرا سخن نمى گوييد؟!»(1)

و اگر گوش شنوايى در كار باشد پيام ها و گفتگوهاى اين ويرانه ها را به خوبى مى شنود:

هر شكاف خرابه اى دهنى است كه به معموره جهان خندد! در ادامه اين سخن مى فرمايد: «آنچه هم اكنون از دنيا موجود است پس از مدّت كوتاهى فكر مى كنيد اصلا وجود نداشته و آنچه از آخرت به زودى فرا مى رسد، همواره بوده است!» (فَكَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ الدُّنْيَا عَنْ قَلِيل لَمْ يَكُنْ، وَ كَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ الآخِرَةِ عَمَّا قَلَيل لَمْ يَزَلْ).

اشاره به اينكه دنيا به قدرى سريع مى گذرد، و آخرت به قدرى سريع مى آيد، كه انسان اين چنين تصوّر مى كند هرگز دنيايى وجود نداشته و هميشه آخرت وجود داشته است.

ما اين مسأله را در بسيارى از حوادث دنيا آزموده ايم; گاه از كنار خانه بعضى از بزرگان پيشين، كه روزى مركزى پرغوغا و پر رفت و آمد بود مى گذريم، آنچنان سكوت و خاموشى بر آن حاكم است كه گويى هرگز در اينجا خبرى نبود.

در پايان فراز به سه نكته مهمّ ديگر در سه عبارت كوتاه اشاره مى فرمايد و مى گويد: «هر چيز به شمارش آيد (مانند ساعات عمر) سرانجام پايان مى گيرد، و هر چيز انتظارش را داريد خواهد آمد، و هر آينده اى قريب و نزديك است!» (وَ كُلُّ مَعْدُود مُنْقَض، وَ كُلُّ مُتَوَقَّع آت، وَ كُلُّ آت قَرِيبٌ دَان).

جمله اوّل اشاره به قاعده كلّى فلسفى است كه هر چيزى تحت عدد در آيد محدود است و هر چه محدود است پايان پذير است و از آنجا كه عمر انسانها و عمر تمام دنيا تحت اعداد و ارقام در مى آيد، بايد همه در انتظار پايان گرفتن آن باشيم و جمله هاى بعد مكمّل آن است; چرا كه آنچه در انتظارش هستيم روزى به سراغ ما مى آيد و آنچه روزى به سراغ ما مى آيد; از ما دور نيست! بنابراين، مرگ و پايان زندگى را نبايد مطلبى دور دست تصوّر كرد و عمر را نمى توان جاودانى شمرد و در واقع، اين جمله هاى سه گانه به منزله دليلى است براى آنچه در عبارات قبل آمد.

##### 1. بحارالانوار، جلد 68، صفحه 324، حديث 16.

▲نكته

▲چشم عبرت بين!

زندگى انسانها در هر عصر و مكان، مملوّ از درس هاى عبرت است; درسهايى كه دل را بيدار مى كند و حجابها را كنار مى زند و ماهيّت زندگى دنيا را برملا مى سازد; ولى افسوس كه ديده عبرت بين كم است!!

مردم غالباً از كنار حوادث آموزنده مى گذرند و مخصوصاً تكرار آنها سبب بى اعتنايى است.

مسئله «فرا افكنى» عامل ديگرى براى عبرت نگرفتن از حوادث است. گويى ناكامى ها، شكست ها، زوال قدرت ها، همه براى ديگران است و ما جاودانه، جوان و تندرست و پرقدرت، خواهيم ماند و دنيا به كام ما مى گردد!

اگر واقعاً ديده عبرت بين باشد، در و ديوار و زمين و زمان، با زبان بى زبانى به ما درس مى آموزند و هشدار مى دهند.

در حديث جالبى كه از امام موسى بن جعفر(عليه السلام) نقل شده به اين نكته اشاره گرديده است. روزى «هارون الرشيد» نامه اى خدمت آن حضرت نوشت با اين مضمون كوتاه: «عِظْنِي وَ أَوْجِزْ; مرا موعظه كن و اندرز ده، امّا مختصر كن!». (البتّه بسيار بعيد است كه اين گونه افراد در گفته ها و نوشته هايشان صادق باشند و خواهان پند و اندرز; زيرا معمولا اين مسائل نيز جزيى از برنامه هاى سياسى آنهاست، تا به مردم نشان دهند، ما هم اهل موعظه ايم و از فرزند پيامبر، اندرز و رهنمودى خواستيم).

امام(عليه السلام) در پاسخ او اين جمله كوتاه و پرمعنا را رقم زد: «مَامِنْ شَيْء تَرَاهُ عَيْنَكَ إِلاَّ وَ فِيهِ مَوْعِظَةٌ; هر چه را مى بينى موعظه و پيامى دارد».(1)

آرى! زمين و آسمان، برگ هاى درختان و تمام جان داران، حوادث زندگى بشر، ناله بيماران، موى سپيد پيران، قامت خميده بزرگسالان، قبرستان هاى خاموش و كاخ هاى ويران شده شاهان، به هر كدام بنگرى مجموعه اى از عبرت ها و اندرزها را در دل خود نهفته است.

در واقع، امام(عليه السلام) با كنايه به هارون مى گويد: ديده عبرت بين پيدا كن! عبرت فراوان است; گوش شنوا پيدا كن! همه جا پر از آواز و اندرز است. كمبود در عبرت ها و اندرزها نيست، كمبود در گوش هاى شنوا و چشم هاى بيناست.

كاخ كسرى، اندرزهاى مؤثّر خود را به همه مى دهد، تنها خاقانى ها كه گوش شنوا دارند آن را مى شنوند.

ويرانه هاى كاخ جمشيد در فارس، به همه گردشگران اندرز مى دهد، ولى آنها كه به هنگام تماشاى اين آثار گوش شنوا دارند، كمند! امّا مرد عالم و دانشمند و روحانى گرانقدرى همچون «شيخ على ابى وردى شيرازى»(2) پيام آن را با گوش جان مى شنود و از زبان فاخته اى (پرنده اى است با آواز حزن انگيز) كه در كنار اين كاخ ويران نشسته بود، گفتنى ها را مى گويد و چنين مى سرايد:

در بارگه جمشيد دى فاخته اى خوش خوان با نغمه چنين مى گفت: اى طُرفه كهن ايوان

بر تخت درو ريزت، در پايه دهليزت كوجم كه دهد فرمان؟ كو درگه و كو دربان؟

جمشيد كه بر خورشيد بر سود كلاهِ زر آن تارك و آن افسر، با خاك شده يكسان

جم عبرت مردم شد، افسر ز سرش گم شد سر خشت سر خُم شد، هان اى سر باهُش، هان!

اين پند خموشان است، گر پند زبان خواهى رَوْ آيه «أَوْرَثْنَا» از سوره قرآن خوان گويد كه نشد يكدم، بر مرگ تبهكاران نى خاطر خود پژمان، نى چشم فلك گريان(3)

##### 1. سفينة البحار، ماده «وعظ».
2. اين مرد از بزرگانى است كه قريب به عصر ما مى زيسته، از شاگردان مرحوم آيت الله خراسانى و شرحى بر فرائد شيخ انصارى (ره) دارد.
3. اشاره به اين آيات شريفه است: «كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّات وَ عُيُون * وَ زُروُع وَ مَقَام كَرِيم * وَ نَعْمَةِ كَانُوا فِيهَا فَاكِهينَ * كَذلِكَ وَ أَوْرَثْنَاها قَوْماً آخِرَينَ * فَمَا بَكَتْ عَلَيْهُمْ السَّمَاءُ وَ الأَرْضُ وَ مَا كَانُوا مُنْظرِينَ; چه بسيار باغ ها و چشمه ها كه از خود به جاى گذاشتند. و زراعت ها و قصرهاى زيبا و گران قيمت و نعمت هاى فراوان ديگر كه در آن (غرق) بودند. اين چنين بود ماجراى آنان و با اينها را ميراث براى اقوام ديگرى قرار داديم. نه آسمان بر آنان گريست و نه زمين و نه به آنها مهلتى داده شد» (سوره دخان، آيات 25 تا 29).

▲بخش سوم

و منها: الْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ، وَ كَفَى بِالْمَرءِ جَهْلا أَلاَّ يَعْرِفَ قَدْرَهُ; وَ إِنَّ مِنْ أَبْغَضِ الرِّجَالِ إِلَى اللهِ تَعَالَى لَعَبْداً وَ كَلَهُ اللهُ إِلَى نَفْسِهِ، جَائِراً عَنْ قَصْدِ السَّبِيلِ، سَائِراً بَغَيْرِ دَلِيل; إِنْ دُعِىَ إِلَى حَرْثِ الدُّنْيَا عَمِلَ، وَ إِنْ دُعِيَ إِلَى حَرْثِ الاْخِرَةِ كَسِلَ! كَأَنَّ مَا عَمِلَ لَهُ وَاجِبٌ عَلَيْهِ; وَ كَأَنَّ مَا وَنَى فِيهِ سَاقِطٌ عَنْهُ!

### ترجمه

عالم كسى است كه قدر و منزلت خويش را بشناسد; و براى نادانى انسان همين بس كه قدر و منزلت خود را نشناسد! از مبغوض ترين افراد نزد خدا، بنده اى است كه خداوند او را به خودش واگذاشته; از راه راست منحرف گشته و بدون راهنما گام بر مى دارد. او (چنان فريفته دنياست كه) اگر به تحصيل دنيا خوانده شود، اجابت مى كند و براى آن مى كوشد و اگر به تحصيل آخرت دعوت شود، سستى مىورزد; گويا آنچه را براى آن كار مى كند بر او واجب است و آنچه در آن سستى نشان مى دهد، از او ساقط مى باشد!.

▲شرح و تفسير

▲عالمان و عالم نمايان

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه - كه بخش جداگانه اى به نظر مى رسد، هر چند بى ارتباط به بخش هاى گذشته نيست - به سراغ معرّفى عالمان حقيقى و عالم نمايان مى رود و با اوصاف دقيقى، وضع آنها را مشخّص مى سازد. نخست مى فرمايد: «عالم كسى است كه قدر و منزلت خويش را بشناسد!». (الْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ).

و براى تأكيد بيشتر مى افزايد: «و براى نادانى انسان همين بس كه قدر و منزلت خود را نشناسد!». (وَ كَفَى بِالْمَرءِ جَهْلا أَلاَّ يَعْرِفَ قَدْرَهُ).

در تفسير اين دو جمله، احتمالاتى وجود دارد كه همه، مناسب است و مى تواند در مفهوم كلام مولا جمع باشد:

نخست اينكه، عالم واقعى كسى است كه جايگاه و ارزش خود را در اين جهان هستى در برابر عظمت پروردگار بشناسد: بداند ذرّه اى ناچيز است كه وابسته به وجودى است بى پايان; و همين وابستگى او را به خدا آشنا مى سازد و در مسير قرب الى الله حركت مى دهد; شبيه آنچه در تفسير حديث مشهور «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ، فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»(1) آمده است.

ديگر اينكه، منظور شناخت ارزش و جايگاه واقعى در اجتماع است و به تعبير ديگر: عالم واقعى كسى است كه از بلند پروازى هاى دور از منطق، بپرهيزد و پايش را از گليم خويش بيرون نكشد و در جايگاهى كه براى آن آمادگى ندارد، خود را قرار ندهد و آبروى خويش را نبرد.

شبيه آنچه در بعضى از تعبيرات آمده كه «رَحِمَ اللهُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ، وَ لَمْ يَتَجَاوَزْ حَدَّهُ; رحمت خدا بر آن كس كه قدر و منزلت خويش را بشناسد و ازحدّ خود تجاوز نكند».(2)

سوم اينكه، منظور آن است كه انسان موجودى است با ارزش، داراى استعدادهاى والاست; نبايد گوهر گرانبهاى وجود خود را ارزان بفروشد و سرمايه هاى بزرگ خداداد را از دست دهد; شبيه آنچه در شعر معروف منسوب به مولا اميرمؤمنان(عليه السلام) آمده است:

أَتَزْعَمُ أَنَّكَ جِرْمٌ صَغِيرٌ وَ فَيكَ انْطَوَى الْعَالَمُ الأكْبَرُ «آيا گمان مى كنى موجود كوچكى هستى حال آنكه عالم كبير در تو خلاصه شده است».

البتّه با توجّه به اينكه استعمال لفظ در اكثر از معنا هيچ مشكلى ندارد، بلكه از زيبايى ها و بدايع كلام است، جمع بودن هر سه تفسير در كلام بالا بعيد به نظر نمى رسد; هر چند جمله هاى بعد در اين خطبه، با معناى دوم و سوم متناسب تر است.

و در ادامه اين سخن و به عنوان شرح بيشتر، عالم نمايان بى خبر و دور از حق را چنين معرّفى مى كند: «از مبغوض ترين افراد نزد خدا بنده اى است كه خدا او را به خودش واگذاشته، از راه راست منحرف گشته، و بدون راهنما گام بر مى دارد!» (وَ إِنَّ مِنْ أَبْغَضِ الرِّجَالِ إِلَى اللهِ تَعَالَى لَعَبْداً وَ كَلَهُ اللهُ إِلَى نَفْسِهِ، جَائِراً عَنْ قَصْدِ السَّبِيلِ، سَائِراً بَغَيْرِ دَلِيل).

بديهى است تنها كسى از ميان انبوه موانع و خطرها و پرتگاه ها مى تواند بگذرد و به مقصد برسد كه مشمول عنايت الهى و تحت رعايت او باشد و اگر كسى - به خاطر اعمالش - به خود رها شود، به يقين هلاك خواهد شد; از راه راست منحرف مى گردد و بدون راهنما در بيابان زندگى سرگردان مى شود!

براى توضيح بيشتر مى افزايد: «او (چنان فريفته دنياست كه) اگر به كشت دنيا خوانده شود، اجابت مى كند و براى آن مى كوشد، و اگربه كشت آخرت (و سعادت جاويدان) دعوت شود، سستى مىورزد!» (إنْ دُعِيَ إلى حَرْثِ الدُّنيا عَمِلَ، وَ إِنْ دُعِيَ إِلَى حَرْثِ الآخِرَةِ كَسِلَ!).

آن جديّت در امر دنيا و اين سستى و كسالت در امر آخرت، به خاطر آن است كه باورهايش نسبت به آخرت ضعيف و اعتقادش به وعده هاى الهى سست و بى پايه است. دنيا را نقد پنداشته و آخرت را نسيه!

از همين رو در آخرين جمله مى فرمايد: «گويى آنچه را براى آن كار مى كند (از امور دنيا) و لذّات زود گذرش بر او واجب است، و آنچه در آن سستى نشان مى دهد از او ساقط مى باشد!». (كَأَنَّ مَا عَمِلَ لَهُ وَاجِبٌ عَلَيْهِ; وَ كَأَنَّ مَا وَنَى فِيهِ سَاقِطٌ عَنْهُ).(3)

تعبير به كشت و كشتزار درباره دنيا و آخرت اقتباس از اين آيه شريفه است: «مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ نَزِدْلَهُ فِي حَرْثِهِ وَ مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَ مَالَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ نَصيِب; كسى كه زراعت آخرت را بخواهد بر محصولش مى افزاييم و كسى كه كشت دنيا را بطلبد مقدارى از آن را به او مى دهيم، امّا در آخرت هيچ بهره اى نخواهد داشت».(4)

دنيا مى تواند مزرعه پر بركت آخرت باشد و مى تواند كشتزار كم درآمد اين دنيا. اعمال خوب و بد، بذرهايى است كه در آن افشانده مى شود; اعمال نيك، مانند بذرى است كه هفت خوشه و از هر خوشه اى يك صد دانه و بيشتر ثمر مى دهد; و اعمال بد، همچون بذرى است كه در شوره زار افشانده مى شود كه «لاَ يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً»(5)«جز بهره اى اندك از آن حاصل نمى شود».

ضمناً جمله اخير به خوبى نشان مى دهد كه اعمال نيك و بد از اعتقادات قوى و سست سرچشمه مى گيرد.

* * *

##### 1. بحارالانوار جلد 2، صفحه 32، حديث 22.
2. اين جمله معروفى است كه در افواه دانشمندان، با استفاده از احاديث شهرت يافته است.
3. «وَنى» از مادّه «ونى» (بر وزن رمى) به معناى سستى ورزيدن و اظهار ضعف و خستگى است.
4. سوره شورى، آيه 20.
5. سوره اعراف، آيه 58.

▲نكته

▲عالمان واقعى كيانند؟

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اوصاف عالمان واقعى و عالم نمايان را به خوبى روشن ساخته و نخستين وصف آنها را نشناختن قدر خويش بيان فرموده. نه قدر خود را در برابر عظمت خدا مى دانند و نه قدرت خود را در برابر اجتماع و نه در برابر خودش. و آن كس كه قدر و پايه خويش را نشناسد. در ميان امواج جهل و بدبختى سرگردان خواهد شد و سرانجام خدا او را به حال خودش وا مى گذارد و در بيابان زندگى حيران مى گردد; جز مواهب مادّى را به رسميّت نمى شناسد; دنيا را آب و آخرت را سراب مى پندارد; حلال و حرام، و حق و باطل براى او يكسان است; ضدّ ارزش ها در نظرش ارزش، و ارزش ها در نظرش رنگ باخته و بى ارزش مى شوند. چنان به دنبال مال و مقام مى دود كه گويى اَوْجَب واجبات است و چنان در برابر وظايف واجب خود سستى مىورزد، كه گويى از محرّمات است.

در خطبه «هفدهم» امام(عليه السلام) بحث هاى بيشترى در اين زمينه بيان فرموده و داد سخن داده است، به شرح و تفسير ما از آن خطبه، در جلد اوّل، صفحه 583 مراجعه فرماييد.

▲بخش چهارم

و منها: وَذلِكَ زَمَانٌ لاَ يَنْجُو فِيهِ إِلاَّ كُلُّ مُؤْمِن نُوَمَة، «إِنْ شَهِدَ لَمْ يُعْرَفْ، وَ إِنْ غَابَ لَمْ يُفْتَقَدْ، أُولَئِكَ مَصَابِيحُ الْهُدَى،» وَ أَعْلاَمُ السُّرَى، لَيْسُوا بِالْمَسَايِيحِ، وَ لاَ الْمَذَايِيعِ الْبُذُرِ، أُولَئِكَ يَفْتَحُ اللهُ لَهُمْ أَبْوَابَ رَحْمَتِهِ وَ يَكْشِفُ عَنْهُمْ ضَرَّاءَ نِقْمَتِهِ.

أَيُّهَا النَّاسُ، سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ زَمَانٌ يُكْفَأُ فِيهِ الإِسْلاَمُ، كَمَا يُكْفَأُ الإِنَاءُ بِمَا فِيهِ، أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ اللهَ قَدْ أَعَاذَكُمْ مِنْ أَنْ يَجُورَ عَلَيْكُمْ، وَ لَمْ يُعِذْكُمْ مِنْ أَنْ يَبْتَلِيكُمْ، وَ قَدْ قَالَ جَلَّ مِنْ قَائِل: «إِنَّ في ذلِكَ لآيَات وَ إِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ».

### ترجمه

(آخر الزّمان) زمانى است كه هيچ كس از فتنه ها نجات نمى يابد، مگر مؤمنى كه بى نام و نشان است! اگر حاضر باشد، شناخته نمى شود و اگر غايب شود كسى سراغ او را نمى گيرد. آنها چراغ هاى هدايت و نشانه ها براى حركت در شب هاى تاريك رهروان راه حقّ اند. آنها در ميان مردم اظهار وجود نمى كنند، و احمقانه و ناآگاهانه به افشاى اسرار نمى پردازند. آنها كسانى هستند كه خداوند درهاى رحمتش را به رويشان مى گشايد، و سختى ها و مشكلات را از آنان برطرف مى سازد. اى مردم! به زودى زمانى بر شما فرا مى رسد كه اسلام واژگون مى شود، همچون ظرفى واژگون كه آنچه در آن است بريزد. اى مردم! خداوند به شما امان داده كه هرگز بر شما ظلم روا ندارد; ولى هرگز امان نداده است كه شما را آزمايش نكند، حال آنكه خداوند متعال (در قرآن) فرموده: «در اين ماجرا نشانه هايى است (از حق) و ما به يقين همگان را مى آزماييم!».

▲شرح و تفسير

▲نشانه هاى آخر الزّمان

در اين بخش - كه آخرين بخش اين خطبه است - امام(عليه السلام) به وضع آخرالزّمان و به تعبير ديگر: زمان پر شور و شرّى كه قبل از قيام حضرت مهدى(عليه السلام) فرا مى رسد اشاره كرده، گاه ويژگى هاى مؤمنان را در آن زمان شرح مى دهد، و گاه وضع اسلام و احكام و قوانين اسلامى را.(1)

مى فرمايد: «آن (زمان) زمانى است كه هيچ كس از فتنه نجات نمى يابد، مگر مؤمنى كه بى نام و نشان است! اگر در حضور است، شناخته نمى شود و اگر غايب شود، كسى سراغ او را نمى گيرد!» (وَذلِكَ زَمَانٌ لاَ يَنْجُو فِيهِ إِلاَّ كُلُّ مُؤْمِن نُوَمَة، إِنْ شَهِدَ لَمْ يُعْرَفْ، وَ إِنْ غَابَ لَمْ يُفْتَقَدْ).

درست است كه «نُوَمَه» از مادّه «نَوْم» به معناى شخص پر خواب است; ولى روشن است كه در اينجا كنايه از افراد گمنام و ناشناخته است; به خصوص اينكه امام(عليه السلام)در جمله هاى بعد همين توضيح را درباره آنها بيان فرموده است.

بديهى است در زمان هايى كه فساد جامعه را فرا مى گيرد و مديران و سردمداران اجتماع، افراد فاسد و آلوده هستند. افراد مؤمن و با شخصيّت، اگر چهره هاى شناخته شده اى باشند جبّاران آنها را رها نمى كنند; يا بايد تسليمشان شوند و در رديف كارگزاران آنها قرار گيرند و يا در صورت مقاومت و امتناع، آنها را از ميان برمى دارند. بنابراين، صلاح كار افراد مؤمن و با شخصيّت در اين است كه گمنام و دور از شهرت زندگى كنند، تا كسى به سراغ آنها نيايد.

در عين حال اين گمنامى ظاهرى، چيزى از مقام آنها نمى كاهد و نقش معنوى خود را در جامعه خواهند داشت; از اين رو امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى افزايد: «آنها چراغ هاى هدايت و نشانه هايى براى حركت در شب هاى تاريك رهروان راه حقّ اند». (أُولَئِكَ مَصَابِيحُ الْهُدَى، وَ أَعْلاَمُ السُّرَى).(2)

گر چه خاموشند، ولى راه و رسم آنها براى افراد آگاه و بيدار سرمشق بزرگى است و به چراغ ها و نشانه هايى مى مانند كه در مسير مسافران نصب مى شود، تا در شب تاريك راه را گم نكنند و بى راهه نروند.

سپس در توصيف اين گروه از مؤمنان مى افزايد: «آنها در ميان مردم اظهار وجود نمى كنند، و احمقانه و ناآگاهانه به افشاى اسرار نمى پردازند». (لَيْسُوا بِالْمَسَايِيحِ، وَ لاَ الْمَذَايِيعِ الْبُذُرِ).

مرحوم «سيّد رضى» در ذيل اين خطبه - چنانكه خواهد آمد - «مَسَاييح» را به معناى افرادى كه در ميان مردم به فساد و سخن چينى مشغولند، تفسير مى كند و «مَذَاييع» را به كسانى كه شايعات زشت و گناه آلود را پخش مى كنند. و «بُذُر» را به معناى افراد نادان و بى منطق ذكر كرده; بنابراين، معناى جمله اين مى شود كه اين گروه از مؤمنان نه مفسده جو و فتنه انگيزند و نه مانند سفيهان در پى اشاعه فحشا.

ولى آنچه در بالا ذكر كرديم كه منظور از اين جمله سياحت گرانى هستند كه در ميان مردم سير مى كنند و اظهار وجود مى نمايند و ناآگاهانه به افشاى اسرار مى پردازند، با معناى لغوى و جمله هاى ديگر خطبه سازگارتر است; چرا كه امام(عليه السلام)آنها را به عنوان افراد ناشناخته در جامعه معرّفى مى كنند.

در پايان اين توصيف چنين مى فرمايد: «آنها كسانى هستند كه خداوند درهاى رحمتش را به رويشان مى گشايد، و سختى ها و مشكلات را از آنان برطرف مى سازد!». (أُولَئِكَ يَفْتَحُ اللهُ لَهُمْ أَبْوَابَ رَحْمَتِهِ، وَ يَكْشِفُ عَنْهُمْ ضَرَّاءَ نِقْمَتِهِ).

اين تعبير نشان مى دهد كه در آن زمان سخت و طوفانى، خداوند عنايتش را از مؤمنان راستين، كه هدايتگر ديگرانند بر نمى گيرد و آنان را از شرّ ظالمان، حوادث دوران و مشكلات زمان حفظ مى كند.

سپس در ادامه اين بحث، امام(عليه السلام) به پيشگويى صريح تر و توضيح بيشترى درباره آن زمان پرداخته، چنين مى افزايد: «اى مردم! به زودى زمانى بر شما فرا مى رسد كه اسلام واژگون مى شود، همچون ظرفى كه واژگون شود و آنچه در آن است بريزد». (أَيُّهَا النَّاسُ! سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ زَمَانٌ يُكْفَأُ(3) فِيهِ الإِسْلاَمُ، كَمَا يُكْفَأُ الإِنَاءُ بِمَا فِيهِ).

تعبير به «يُكْفَأُ فِيهِ الإِسْلاَمُ» كنايه لطيفى است از دگرگون شدن همه مفاهيم اسلام و از دست رفتن حقيقت آن; زيرا اسلام تشبيه به ظرفى شده كه معارف و قوانين و احكام و اخلاق اسلامى در آن جاى گرفته است و همانگونه كه ظرف آب را اگر وارونه كنند، هر چه در آن است مى ريزد، اسلام هم در آن زمان وارونه مى شود و محتواى خود را از دست مى دهد و تنها نامى از آن باقى مى ماند.

نشانه هاى چنين زمانى در عصر ما ظاهر شده; بسيارى از مسلمانان تنها به نام آن قناعت كرده اند; نه اثرى از اخلاق اسلامى در آن ديده مى شود، نه تقواى الهى، نه توكّل بر پروردگار! نه آشنا به معارف قرآنند و نه آگاه از حقايق سنّت; در ميان شهوات غوطهورند و جز مال و مقام و لذّات مادّى و شهوات حيوانى چيزى را به رسميّت نمى شناسند.

يكى از عوامل مهمّ اين بدبختى «تفسير رأى» و قرائت هاى دروغين و انحرافى از اسلام است; كسانى براى فريب خود، يا ديگران، با تفسيرهاى نادرست از حقايق مسلّم اسلام، آنها را با هوا و هوس هاى خويش تطبيق مى دهند و در نتيجه، اسلام به شكل قطعه مومى مى شود در دست آنها، كه به هر شكل بخواهند آن را در مى آورند! و سرانجام، اسلام از ديدگاه آنها مجموعه اى از هوا و هوس هاى سركش مى شود.

در حديثى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) خطاب به اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى خوانيم: «يَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْكَاذِبَةِ، وَ الأَهْواءِ السَّاهِيَةِ; زمانى فرا مى رسد كه مردم حرام خدا را با شبهات دروغين و هوا و هوس هاى فراموشى آور، حلال مى شمرند!». (4)

در پايان اين سخن، به پاسخ سؤال مقدّرى مى پردازد و آن سؤال اين است كه چرا خداوند مردم مسلمان را گرفتار اين گونه زمان ها و حوادث ناهنجار آن مى كند؟ مى فرمايد: «اى مردم! خداوند به شما تأمين داده كه هرگز بر شما ظلم روا ندارد، ولى هرگز تأمين نداده است كه شما را آزمايش نكند، حال آن كه خداوند متعال (در قرآن) فرموده: «در اين ماجرا (ماجراى حضرت نوح) نشانه هايى است (از حق) و ما به يقين، همگان را مى آزماييم!». (أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ اللهَ قَدْ أَعَاذَكُمْ مِنْ أَنْ يَجُورَ عَلَيْكُمْ، وَ لَمْ يُعِذْكُمْ مِنْ أَنْ يَبْتَلِيكُمْ، وَ قَدْ قَالَ جَلَّ مِنْ قَائِل: «إِنَّ في ذلِكَ لآيَات وَ إِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ»).(5)

اشاره به اينكه اين گونه زمان ها، دوران آزمايش و امتحان مردم است و همه بدون استثنا - از انبياى بزرگ الهى گرفته تا افراد عادى - بايد در آزمون بزرگ الهى شركت كنند! آزمون هايى كه گاهى جنبه فردى و گاه جنبه جمعى دارد; مانند آنچه در جمله هاى بالا كه خداوند همگان را در يك آزمون سراسرى شركت مى دهد، تا صادقان از كاذبان و مؤمنان از منافقان شناخته شوند.

##### 1. عدم پيوند معنوى اين بخش، با بخش قبل، به خوبى نشان مى دهد كه مرحوم «سيّد رضى» قسمت هايى از اين خطبه را كه در ميان اين دو بخش بوده، حذف كرده است و تعبير به «منها» نيز شاهد صدق اين مدّعاست.
2. «سُرى» (بر وزن شما) به معناى راه رفتن در شب است.
3. «يُكفأ» از مادّه «كَفأ» (بر وزن نفع) به معناى واژگون كردن است.
4. نهج البلاغه، خطبه 156.
5. سوره مؤمنون، آيه 30.

▲كلام سيّد رضى

قال السيّد الشرّيف الرّضى: أَمَّا قَوْلُهُ(عليه السلام): «كُلُّ مُؤْمِن نُوَمَة» فَإِنَّمَا أَرَادَ بِهِ الْخَامِلَ الذِّكْرِ، الْقَلِيلَ الشَّرِّ.

وَ «الْمَسَايِيحُ» جَمْعُ «مِسْيَاحِ» وَ هُوَ الَّذِي يَسيِحُ بَيْنَ النَّاسِ بِالْفِسادِ وَالنَّمَائِم. وَ «الْمَذَايِيعُ» جَمْعُ «مِذْيَاع» وَ هُؤَ الَّذِي إِذَا سَمِعَ لِغَيْرِهِ بِفَاحِشَة أَذَاعَهَا، وَ نَوَّهَ بِهَا. وَ «الْبُذُرُ» جَمْعُ «بَذُور» وَ هُوَ الَّذِي يَكْثُرُ سَفَهُهُ وَ يَلْغُو مَنْطِقُهُ; سيّد شريف رضى مى فرمايد: «امّا تعبير آن حضرت «كُلُّ مُؤْمِن نُوَمَة» (هر مؤمن پر خواب) اشاره به افراد گمنام و بى آزار است و «أَلْمَسَايِيح» جمع «مِسْياح» به معناى كسى است كه در بين مردم به نمّامى و شرّ و فساد رفت و آمد دارد. و «أَلْمَذَايِيع» جمع «مِذْياع» كسى است كه چون كار زشتى را بشنود، اشاعه دهد. و «بُذُر» (بر وزن دهل) جمع «بَذُور» (بر وزن قبول) به كسى گفته مى شود كه بسيار سفيه و بيهوده گو است».

▲نكته

▲سرچشمه هاى فساد در آخرالزّمان

در بسيارى از روايات نكوهش هايى از وضع آخرالزّمان مى بينيم كه معمولا آخرالزّمان را به زمان هاى نزديك قيام حضرت مهدى(عليه السلام) تفسير كرده اند; و در واقع، مفاسدى است كه به مضمون «كَمَآ مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً» صحنه جهان را فرا مى گيرد و دل هاى مشتاقان را براى پذيرش وجود مهدى(عليه السلام) كه مظهر عدل و صلاح است، آماده مى سازد.

عواملى كه سبب بروز و گسترش فساد در آخر زمان است، بسيار است; از جمله امور زير است:

1- دور ماندن از تعليمات انبيا و اوصيا(عليهم السلام).

2- فزونى وسايل فساد و هوسرانى و هواپرستى.

3- گسترش وسايل تبليغاتى، كه اجازه مى دهد هر فسادى در گوشه اى از دنيا باشد، به وسيله آنها به همه جاى دنيا كشيده شود.

4- فزونى شبهات در مبانى دين و اخلاق، از طريق تفسير به رأى و قرائات مختلف از معارف دينى و برنامه هاى عملى و اخلاقى.

5- سلطه حاكمان جبّار و فاسد و مفسد، كه هيچ چيز جز منافع مادّى خويش را به رسميّت نمى شناسد و با سرگرم ساختن مردم - مخصوصاً جوانان - به انواع فساد، راه را براى نيل به مقاصد خود هموار مى سازند.

به راستى، ديندارى و دين باورى در چنين عصر و زمانهايى بسيار مشكل و طاقت فرساست و در واقع، اين دوران، سخت ترين دوران آزمون هاى الهى براى بندگان است. و هيچ كس جز پاكان و نيكانى كه دست توسّل به دامان لطف الهى مى زنند، از عهده چنين امتحان طاقت فرسايى بر نمى آيند!

▲خطبه 104

خطبه 104(1) و من خطبة له(عليه السلام)

از خطبه هاى آن حضرت است

##### 1. سند خطبه: اين خطبه، شباهت زيادى با خطبه سى و سوم دارد; لذا مرحوم «سيّد رضى» در پايان اين خطبه مى فرمايد:
«قسمتى از اين خطبه قبلا گذشت ولى چون آن را در اين روايت با كمى اختلاف يافتم، بار ديگر طبق اين روايت ذكر كردم.»
اين تعبير نشان مى دهد كه هر دو خطبه مربوط به يك واقعه است، هر چند راويان اخبار آن را با كمى تفاوت نقل كرده اند; ولى از آنجا كه تفاوت هاى آشكارى ميان اين دو خطبه نيز وجود دارد، احتمال تعدّد قوى تر است.
براى توضيح بيشتر به آنچه ذيل خطبه سى و سوم نگاشته ايم مراجعه فرماييد.

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه، به مسأله قيام پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) در محيط جاهلى عرب و زحمات طاقت فرساى آن حضرت، براى هدايت مردم اشاره مى فرمايد.

در بخش ديگرى از اين خطبه، ضمن اشاره به احياى ارزش هاى جاهلى از سوى منحرفان، مى فرمايد: من همان راه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) را دنبال مى كنم و باطل را مى شكافم و حق را از درون آن خارج مى سازم، تا مردم تكليف خود را با امام(عليه السلام)بدانند، و براى مبارزه با ارزش هاى جاهلى آماده شوند.

▲بخش اوّل

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً، وَ لاَ يَدَّعِي نُبُوَّةً وَ لاَ وَحْياً، فَقَاتَلَ بِمَنْ أَطَاعَهُ مَنْ عَصَاهُ، يَسُوقُهُم إِلَى مَنْجَاتِهِمْ; وَ يُبَادِرُ بِهِمُ السَّاعَةَ أَنْ تَنْزِلَ بِهِمْ، يَحْسِرُ الْحَسِيرُ، وَ يَقِفُ الْكَسِيرُ، فَيُقِيمُ عَلَيْهِ حَتَّى يُلْحِقَهُ غَايَتَهُ، إِلاَّ هَالِكاً لاَ خَيْرَ فِيهِ، حَتَّى أَرَاهُمْ مَنْجَاتَهُمْ وَ بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ، فَاسْتَدَارَتْ رَحَاهُمْ، وَ اسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ.

### ترجمه

امّا بعد، خداوند سبحان، محمّد(صلى الله عليه وآله) را مبعوث كرد، در حالى كه هيچ كس از عرب، كتاب آسمانى نداشت و ادّعاى نبوّت و وحى نمى كرد. او به كمك كسانى كه وى را اطاعت كردند، به مبارزه با عصيان گران برخاست، آنها را به سوى سر منزل نجات سوق مى داد و پيش از آنكه مرگشان فرا رسد، آنها را در مسير هدايت پيش مى برد. در اين ميان گروهى ناتوان و خسته بازماندند و شكسته حالان متوقّف شدند; ولى او در كنار آنان مى ايستاد (و به هدايتشان مى پرداخت). تا آنها را به مقصد برساند; به جز گمراهانى كه هيچ اميدى به هدايتشان نبود! و اين كار همچنان ادامه يافت، تا محلّ نجاتشان را به آنان نشان داد، و در جايگاه مناسبشان جاى داد. در نتيجه، آسياى (زندگى پر بركت) آنها به گردش در آمد، و حكومت آنها قوى و استوار گشت.

▲شرح و تفسير

▲تحوّلى كه بر اثر بعثت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به وجود آمد

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه - بعد از حمد و ثناى الهى كه در عبارت بالا ذكر نشده - اشاره به مسأله بعثت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در آن محيط جاهلى كرده، مى فرمايد: «امّا بعد، خداوند سبحان محمّد(صلى الله عليه وآله) را مبعوث كرد در حالى كه هيچ كس از عرب، كتاب آسمانى نداشت و ادّعاى نبوّت و وحى نمى كرد». (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً(صلى الله عليه وآله)، وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً، وَ لاَ يَدَّعِي نُبُوَّةً وَ لاَ وَحْياً).

اين تعبير اشاره به اكثريّت قاطع عرب در آن زمان است كه آيين بت پرستى را پيشه نموده بودند و دعوت انبياى پيشين را بر طاق نسيان زده بودند. بنابراين، وجود اقليّت هاى ضعيف يهود و نصارا در ميان آنها، منافاتى با حكم عام كه ناظر به اكثريّت قاطع است، ندارد. اضافه بر اين، اقليّت يهود، مهاجر بودند و از «شامات» به «حجاز» نقل مكان كردند، و اقليّت مسيحيان نيز از «يمن» آمده بودند، كه هيچكدام، از عرب محسوب نمى شدند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه مراد از كتاب، كتب آسمانى تحريف نيافته است كه در آن زمان وجود نداشت و اينكه بعضى احتمال داده اند كه كتاب در اينجا اشاره به خواندن و نوشتن معمولى است، بسيار بعيد به نظر مى رسد و جمله بعد بر خلاف آن گواهى مى دهد.

به علاوه، كسانى كه خواندن و نوشتن بلد باشند در آن زمان وجود داشتند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، مردم را در برابر دعوت به اسلام به سه گروه تقسيم مى كند: گروهى كه با آغوش باز اسلام را پذيرا شدند و گروهى كه با زحمت اسلام را پذيرفتند و گروه كمى كه با لجاجت و تعصّب، در برابر آن ايستادند و هرگز آن را پذيرا نشدند و از ميان رفتند.

درباره گروه اوّل مى فرمايد: «پيامبر(صلى الله عليه وآله) به كمك كسانى كه وى را اطاعت كردند به مبارزه با عصيانگران برخاست! آنها را به سوى سر منزل نجات سوق مى داد و پيش از آن كه مرگشان فرا رسد، به سرعت (در مسير هدايت) پيش مى برد!» (فَقَاتَلَ بِمَنْ أَطَاعَهُ مَنْ عَصَاهُ، يَسُوقُهُم إِلَى مَنْجَاتِهِمْ، وَ يُبَادِرُ بِهِمُ السَّاعَةَ أَنْ تَنْزِلَ بِهِمْ).

تعبير به «أَلسَّاعَة» در جمله بالا، اشاره به قيامت صُغرى، يعنى: مرگ است، نه قيامت كُبرى كه بعد از پايان جهان فرا مى رسد.

درباره گروه دوم مى فرمايد: «گروهى ناتوان و خسته (در اين ميان) بازماندند، و شكسته حالان واماندند، ولى او در كنار آنان مى ايستاد (و به هدايتشان اهتمام مىورزيد،) تا آنها را به مقصد برساند!». (يَحْسِرُ الْحَسِيرُ(1)، وَ يَقِفُ الْكَسِيرُ، فَيُقِيمُ عَلَيْهِ حَتَّى يُلْحِقَهُ غَايَتَهُ).

و سرانجام به گروه سوم اشاره مى كند و مى فرمايد: «جز گمراهانى كه هيچ اميدى به هدايتشان نبود». (إِلاَّ هَالِكاً لاَ خَيْرَ فِيهِ).

در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه فرمود: «آنچه خداوند مرا به آن مبعوث كرده از هدايت و علم، همچون باران فراوانى است كه از آسمان به زمين فرو مى ريزد، بعضى از زمين ها پاكيزه و آماده رويش گياه است، آب را به خود جذب مى كند و گياهان فراوانى از آن مى رويد; بعضى ديگر توان رويش گياه را ندارد، ولى آب را در خود حفظ مى كند و مردم (از طريق قنات ها و چشمه ها) از آن آب بهره مى گيرند، مى نوشند و كشت و زرع خود را آبيارى مى كنند، ولى بعضى ديگر نه آمادگى براى پرورش گياه دارند، نه نگهدارى آب (و چيزى از آن عايد هيچ كس نمى شود).

كسانى كه از دانش بهره مى گيرند يا به ديگران تعليم مى دهند و كسانى كه اصلا بهره نمى گيرند و هدايت را نمى پذيرند همانند همين مثال هستند». (2)

آنچه در اين حديث شريف آمده است، همان چيزى است كه در تعبير زيباى ديگرى در كلام مولا على(عليه السلام) آمده است.

سپس به اصل مطلب باز مى گردد و مى فرمايد: «اين كار همچنان ادامه يافت تا محل نجاتشان را به آنان نشان داد و در جايگاه مناسبشان جايگزين نمود، در نتيجه آسياى (زندگى پر بركت) آنها به گردش در آمد، و حكومت آنها قوى و استوار گشت (و در يك كلمه دنيا و آخرتشان تأمين شد)» (حَتَّى أَرَاهُمْ مَنْجَاتَهُمْ وَ بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ، فَاسْتَدَارَتْ رَحَاهُمْ(3)، وَ اسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ(4)).

##### 1. «حَسير»، از مادّه «حسر» (بر وزن حبس) به معناى برهنه كردن و برداشتن پوشش از چيزى است. سپس به معناى خستگى و واماندگى به كار رفته; گويى انسان توان خود را از دست مى دهد و برهنه مى شود.
2. صحيح مسلم، جلد 4، صفحه 1787، حديث 2282.
3. «رَحى»، به معناى سنگ آسياب است. و به گردش در آمدن سنگ آسياب كنايه از جريان امور بر وفق مراد است.
4. قناة» از مادّه «قنو» (بر وزن صنف) در اصل به معناى شاخه درخت است. اين واژه، به نيزه به خاطر شباهتش به شاخه درخت اطلاق شده است. و «استقامت قنات» به معناى برافراشته بودن پرچم، و آن هم كنايه از قدرت و قوّت حكومت است.

▲نكته ها

▲1- آيا پيامبرى از عرب برنخاسته بود؟

در آغاز اين خطبه اشاره به عدم قيام انبيا از ميان مردم عرب شد; و اين، در واقع اقتباسى است از آيه شريفه «وَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أُنْذِرَ آبَاءُهُمْ; قرآن را بر تو نازل كرديم، تا قومى را كه پدرانشان انذار نشدند، انذار كنى».(1)

ممكن است اين سؤال در اينجا مطرح شود كه قرآن مجيد، در جاى ديگر مى فرمايد: «وَ إِنْ مِنْ أُمَّة إِلاَّ خَلاَفِيهَا نَذِيرٌ; هيچ امّتى نبود مگر اينكه بيم دهنده اى در ميان آنها وجود داشت».(2)

به علاوه قاعده لطف ايجاب مى كند، كه هر امّتى رسول و فرستاده الهى داشته باشد.

در پاسخ مى گوييم، منظور از آيه و خطبه بالا، انذار كنندگان آشكار و پيامبران بزرگ است، كه آوازه آنها همه جا بپيچد، وگرنه در هر زمانى حجّت الهى، براى طالبان حقّ در ميان امّت ها وجود دارد; به همين دليل، زمان ميان بعثت حضرت مسيح و بعثت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را زمان «فَتْرت» مى گويند; حال آنكه به يقين اوصياى مسيح بعد از او، وجود داشتند.

اضافه بر اين، در زمان قيام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) - كه خطبه بالا ناظر به آن است - احدى از عرب، ادّعاى نبوّت و وحى و كتاب آسمانى نداشت.

##### 1. سوره يس، آيه 6.
2. سوره فاطر، آيه 24.

▲2- قدرت در سايه دين

از تعبيرات امام(عليه السلام) در اين فراز از خطبه بالا به خوبى استفاده مى شود كه ظهور اسلام، نه تنها سبب اصلاح امر دين مردم شد، بلكه مشكلات دنياى آنها نيز برطرف گشت. ملّتى نيرومند و حكومتى قوى در سايه اين آيين به وجود آمد، كه ساليان دراز، سايه خود را بر سر مردم افكنده بود; و اگر اين حكومت از مسير اسلام منحرف نمى گشت، اى بسا جاودانه باقى مى ماند.

اضافه بر اين، در سايه تعليمات اسلام، تمدّنى قوى و نيرومند با فرهنگى غنى و گسترده به وجود آمد، كه فصلِ نوينى در تاريخ بشريّت گشود.

اينها همه دليل بر آن است كه پيروى از برنامه هاى اسلام، هم ضامن سلامت دين انسان و هم آبادى دنياى انسان است.

تعبيرهاى چهارگانه اى كه در پايان فراز بالا آمده، گواه بر اين مدّعاست. امام(عليه السلام) مى فرمايد: «محلّ نجات آنها را به آنان ارائه نمود و در جايگاه مناسبشان جايگزين ساخت، آسياى آنها به گردش درآمد، و حكومت آنها قوى شد» كه مجموعه اى از پيروزى هاى معنوى و مادّى است.

▲بخش دوّم

وَ ايْمُ اللهِ، لَقَدْ كُنْتُ مِنْ سَاقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِيرِهَا، وَ اسْتَوْسَقَتْ فِي قِيَادِهَا; مَا ضَعُفْتُ، وَ لاَ جَبُنْتُ، وَ لاَ خُنْتُ، وَ لاَ وَهَنْتُ وَ ايْمُ اللهِ، لأَبْقُرَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّى أُخْرِجَ الْحَقَّ مِنْ خَاصِرَتِهِ!

### ترجمه

به خدا سوگند! من درعقب اين لشكر (لشكر اسلام) حركت مى كردم، و آنها را به پيش مى بردم، تا گروه طرفداران باطل به طور كامل پشت كردند و تحت رهبرى اسلام درآمدند. من (در انجام اين مهم) هرگز ناتوان نشدم و نترسيدم، خيانت ننمودم و سست نگرديدم! (هم اكنون نيز همان راه را مى پيمايم) و به خدا سوگند! شكم باطل را مى شكافم، تا حق را از پهلوى آن خارج كنم.

▲شرح و تفسير

▲شكم باطل را مى شكافم و حق را بيرون مى آورم!

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، به نقش خود در پيش روى اسلام و شكست لشكر جاهلى اشاره كرده، مى فرمايد: «به خدا سوگند! من دنبال اين لشكر [=لشكر اسلام ]بودم و آنها را به پيش روى وا مى داشتم، تا گروه طرفداران باطل به طور كامل پشت كردند (و متلاشى شدند) و تحت رهبرى اسلام درآمدند». (وَ ايْمُ اللهِ، لَقَدْ كُنْتُ مِنْ سَاقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِيرِهَا(1)، وَ اسْتَوْسَقَتْ فِي قِيَادِهَا).(2)

«ساقه» جمع «سائق» به معناى راننده است; در گذشته چنين بوده است كه براى حركت مركب، يا قافله كسى در جلو بوده، به نام «قائد» و كسى در پشت سر به نام «سائق». در مورد لشكرها نيز چنين بوده است، رهبرانى در جلو، و فرماندهانى در قسمت عقبه لشكر بودند و در واقع، امام(عليه السلام)، پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) را به عنوان «قائد» لشكر معرّفى مى كند و خود را به منزله «سائق»، ولى «سائق» گاه به معناى «قائد» هم آمده. اضافه بر اين، ساقه لشكر به معناى قسمت عقبه لشكر نيز ذكر شده است، كه در اين صورت جمع «سائق» نمى باشد.

به هر حال، اين تعبير نشان مى دهد كه على(عليه السلام) نقش مهمّى در رهبرى و هدايت لشكر اسلام و عقب راندن و شكست لشكر كفر داشته است.

در ادامه اين سخن مى فرمايد: «من (در انجام اين مهم) هرگز ناتوان نشدم و نترسيدم، خيانت ننمودم و سست نگرديدم». (مَا ضَعُفْتُ، وَ لاَ جَبُنْتُ، وَ لاَ خُنْتُ، وَ لاَ وَهَنْتُ).

در واقع، شكست به سبب يكى از اين چهار عامل است: ضعف، ترس، خيانت و سستى نشان دادن.

تفاوت «ضعف» و «وهن» اين است كه «ضعف» به معناى ناتوانى است، ولى در «وهن»، توانايى وجود دارد، امّا در بكار گرفتن آن سستى مى شود. بنابراين، هيچ يك از عوامل شكست در وجود مبارك آن حضرت يافت نمى شد. به همين دليل در همه صحنه ها پيروز بود.

در پايان مى فرمايد: «(هم اكنون نيز همان راه را مى پيمايم) و به خدا سوگند! شكم باطل را مى شكافم تا حق را از پهلوى آن خارج سازم!». (وَ ايْمُ اللهِ، لأَبْقُرَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّى أُخْرِجَ الْحَقَّ مِنْ خَاصِرَتِهِ(3)).

اين تعبيرنشان مى دهد كه حق همواره در دنيا وجود دارد، هر چند باطل روى آن پرده بيفكند، بنابراين، با شكافتن پرده باطل، حق كه در پشت آن پنهان شده، آشكار مى گردد و اين نكته لطيفى است كه امام(عليه السلام) با تعبيرات خود آن را بيان فرموده است.

##### 1. «حذافير» جمع «حذفور» (بر وزن مزدور) به معناى گروه زياد است و به معناى جانب نيز آمده است اشاره به اينكه همه گروههاى باطل پشت كردند و متلاشى شدند.
2. طبق تفسيرى كه در بالا كرديم ضمير در «سَاقَتِها» و «قِيادِهَا» به لشكر اسلام بر مى گردد و در «حَذَافِيرِهَا» به قرينه مقام، به لشكر كفر باز مى گردد.
3. «خاصره» به معناى پهلو است.

▲كلام سيّد رضى

قال السيّد الشّريف الرّضى: وَ قَدْ تَقَدَّمَ مُخْتَارُ هذِهِ الْخُطْبَةِ، إِلاَّ أَنَّنِي وَجَدْتُهَا فِي هذِهِ الرِّوايَةِ عَلَى خِلاَفِ مَاسَبَقَ مِنْ زِيَادَة وَ نُقْصَان، فَأَوْجَبَتِ الْحَالُ إِثْبَاتَهَا ثَانِيَةً.

شريف رضى مى گويد: جمله هاى برگزيده اين خطبه را قبلا (در خطبه 33) آورديم; ولى چون من همان معنا را در اين روايت (در خطبه بالا) با كمى اختلاف يافتم، لازم بود بار ديگر در اينجا بياورم. (و اين نشان مى دهد كه مرحوم سيّد رضى تا چه حد در ذكر خطبه ها دقّت به خرج مى داده، كه حتّى تفاوت روايات را از نظر دور نمى داشته است).

▲خطبه 105

خطبه 105(1) و من خطبة له(عليه السلام)

في بعض صفات الرّسول الكريم و تهديد بنى اميّة وعظة النّاس

اين خطبه پيرامون بخشى از صفات پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و تهديد بنى اميّه و موعظه مردم، ايراد شده است.

##### 1. سند خطبه: بخشى از اين خطبه را مفسّر معروف «علىّ بن ابراهيم» (متوفّاى 307) در تفسير خود (جلد1، صفحه 384) ذيل آيه «لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ...» (نحل - آيه 25) از امام صادق(عليه السلام)نقل كرده است همانگونه كه «شيخ مفيد» نيز بخشى از آن را در كتاب ارشاد (صفحه 1600) آورده است و هر دو بزرگوار قبل از «سيّد رضى» مى زيسته اند.

▲خطبه در يك نگاه

همانگونه كه از عنوان خطبه روشن مى شود اين خطبه سه بخش عمده دارد:

در بخش اوّل، به ذكر پاره اى از صفات پيامبر اسلام (صلى الله عليه وآله) مى پردازد و تصريح مى كند آن حضرت، شايسته ترين مخلوق الهى از آغاز كودكى تا پايان عمر بود و در واقع هدف امام(عليه السلام) اين است كه مردم را به اهميّت ميراث پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پاسدارى از قرآن و اسلام دعوت كند.

در بخش دوّم، بنى اميّه را مورد خطاب و سرزنش قرار داده و آنها را به ناپايدار بودن دنيايى كه به آن روى آورده اند، توجّه مى دهد و از انتقام الهى در برابر خونهاى بسيارى كه به ناحق ريخته اند، برحذر مى دارد و تأكيد مى كند كه به زودى اين خلافت را در دست دشمنان خود خواهيد ديد.

در بخش سوّم، به عنوان يك نتيجه گيرى كلّى - همه مردم را با اندرزهايى بيدارگر موعظه مى كند كه در برابر هوا و هوس تسليم نشوند و در فرا گرفتن دانش بكوشند و امر به معروف و نهى از منكر را فراموش نكنند.

▲بخش اوّل

حَتّى بَعَثَ اللهُ مُحَمَداً صَلَّى اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ، شَهِيداً و بَشيراً، وَ نَذيراً، خَيرَ الْبَرِيَّةِ طِفْلا، وَ اَنْجَبَها كَهْلا، و أطْهَرَ الْمْطَهَّرينَ شِيمَةً، وَ أَجْوَدَ الْمُسْتَمْطَرِينَ ديمَةً.

### ترجمه

(مردم جهان سخت در گمراهى بودند) تا اينكه خداوند محمّد(صلى الله عليه وآله) را مبعوث ساخت كه گواه بر اعمال آنها و بشارت دهنده (به پاداش هاى الهى در برابر نيكى ها) و بيم دهنده (از كيفر الهى در برابر زشتى ها) بود. در كودكى شايسته ترين مخلوق، و در بزرگسالى نجيب ترين و شايسته ترين آنان بود. اخلاقش از همه پاكان، پاكتر، و باران جود و سخايش، از همه بادوام تر بود.

▲شرح و تفسير

▲اوصاف برجسته پيامبر(صلى الله عليه وآله)

امام(عليه السلام) در بخش اوّل اين خطبه، اشاره به نعمت پرفيض ظهور پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)كرده و او را به هفت وصف از اوصاف برجسته اش مى ستايد. مى فرمايد: «(مردم جهان سخت در گمراهى بودند) تا اينكه خداوند محمّد (صلى الله عليه وآله) را مبعوث ساخت، كه گواه بر اعمال آنها و بشارت دهنده (به پاداش هاى الهى، در برابر نيكى ها) و بيم دهنده (از كيفر الهى، در برابر زشتى ها) بود. در كودكى شايسته ترين مخلوق و در بزرگسالى نجيب ترين و شايسته ترين آنان بود. اخلاقش از همه پاكان، پاكتر و باران جود و سخايش ازهمه با دوام تر بود». (حَتَّى بَعَثَ اللهُ مُحَمَّداً(صلى الله عليه وآله) شَهِيداً، وَ بَشيراً، وَ نَذِيراً، خَيْرَ البَرِيَّةِ طِفْلا، وَ أَنْجَبَهَا كَهْلا،(1) وَ أَطْهَرَ الْمُطَهرَّيِنَ شِيمَةً،(2) وَ أَجْوَدَ الْمُسْتَمْطَرِينَ دِيمَةً)(3).

توصيف اوّل (شَهيداً) اشاره به چيزى است كه در قرآن مجيد آمده: «وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّة شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنَابِكَ شَهِيداً عَلَى هؤُلاَءِ; (به ياد آوريد!) روزى را كه از هر امّتى گواهى از خودشان بر آنان بر مى انگيزيم و تو را گواه بر آنان قرار مى دهيم».(4)

و توصيف دوّم و سوم اشاره به همان است كه در چندين آيه از قرآن مجيد به آن اشاره شده است; مانند: «إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً; ما تو را به حق فرستاديم در حالى كه بشارت دهنده و بيم دهنده اى».(5)

در توصيف چهارم سخن از دوران طفوليّت آن بزرگوار است كه حتّى در آن زمان از نظر ظاهر و باطن ممتاز بود; به گونه اى كه طبق نقل «مناقب ابن شهرآشوب» «ابن عباس» مى گويد: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در آن زمان با كودكان (هم سنّ و سال خود) دوستى و رفاقت داشت. آنها از روى نادانى گاه آلوده سرقت چيزى مى شدند، ولى آن حضرت هرگز دست به سوى اموال مردم دراز نمى كرد; آنها از نظر ظاهر گاه آلوده بودند، ولى آن حضرت همواره پاك و تميز بود.

و نيز در همان كتاب از حضرت «ابوطالب» نقل شده است: «من هرگز دروغى از او نشنيدم و آثار جاهليّت در او نمايان نبود; بى جهت نمى خنديد و همراه كودكان بازى نمى كرد».

باز در همان كتاب آمده است كه گاهى براى «عبدالمطّلب» درسايه كعبه فرشى مى گستراندند و هيچكس به احترام او بر آن فرش نمى نشست; فرزندانش در اطراف فرش مى نشستند، تا او خارج شود; ولى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در همان زمان مى آمد و روى فرش «عبدالمطّلب» مى نشست! عموهايش مى خواستند او را دور كنند; «عبدالمطلب» مى گفت فرزندم را رها كنيد! «فَوَاللهِ إِنَّ لَهُ لَشَأْناً عَظِيماً; به خدا سوگند! او مقام والايى دارد»(6) و نيز از «ابوطالب» در مورد خلق و خوى پيامبر (صلى الله عليه وآله) در زمان طفوليّت و نوجوانى اين دو بيت نقل شده است. مى گويد:

وَ لَقَدْ عَهَدْتُكَ صَادِقاً فِى الْقَوْلِ لاَ تَتَزَيَّدُ

مَا زِلْتَ تَنْطِقُ بِالصَّوَا بِ وَ أَنْتَ طِفْلٌ أَمْرَدُ

«من همواره تو را راستگو ديدم كه سخنى به گزاف نمى گويى. تو همواره سخن به صواب مى گفتى، در حالى كه هنوز در سنّ نوجوانى بودى.» (7)

و از عجايب اينكه در حالات شيرخوارگى پيامبر (ص) نوشته اند: هنگامى كه او را به دايه اش «حليمه» سپردند، او تنها از پستان راست وى شير مى نوشيد و اصلا تمايلى به پستان چپ نشان نمى داد! گويى مى خواست عدالت را رعايت كند و سهم فرزند «حليمه» را نيز در نظر بگيرد.(8)

و در پنجمين و ششمين و هفتمين توصيف اشاره به نجابت و كرامت پيامبر(صلى الله عليه وآله)در بزرگسالى مى كند چيزى كه بر كسى پوشيده نيست و تاريخ شاهد صدق آن است.

تواضع، محبّت، هوش و درايت آن حضرت، عفو و گذشت او زبانزد خاصّ و عام بود; هر چه داشت بى دريغ در اختيار نيازمندان قرار مى داد و باران جود و بخشش او، پردوام بود.

او از همه سخاوتمندتر بود، به گونه اى كه هرگز درهم و دينارى نزد او باقى نمى ماند و اگر چيزى اضافه مى آورد و به نيازمندى برخورد نمى كرد كه به او ببخشد، آرام نمى گرفت و در منزل نمى آسود، تا آن را به نيازمندى برساند.

او افراد با فضيلت را گرامى مى داشت و در صله رحم كوشا بود. عذر خطاكاران را مى پذيرفت و در لباس و غذا بر غلامان پيشى نمى گرفت.

##### 1. «كهل» به معناى فرد ميانسال است و بعضى گفته اند اين واژه به كسى كه سى سال به بالا داشته باشد، اطلاق مى شود و به معناى پير نيست.
2. «شيمه» به معناى اخلاق است و جمع آن «شِيَم» (بر وزن ستم) است.
3. «ديمه» به معناى بارانى است كه به صورت طولانى و نرم نرم و بدون رعد و برق مى بارد.
4. سوره نحل، آيه 89.
5. سوره بقره، آيه 119.
6. مناقب ابن شهرآشوب، جلد 1، صفحه 34 تا 37. (مطابق نقل شرح نهج البلاغه شوشترى، جلد 2، صفحه 204) و سيره ابن هشام، جلد 1، صفحه 178.
7. همان مدرك.
8. اين حديث را ابن شهرآشوب، طبق نقل بحارالانوار، جلد 15، صفحه 332 آورده است.

▲بخش دوم

فَمَا احْلَوْلَتْ لَكُمُ الدُّنْيَا فِي لَذَّتِهَا، وَ لاَ تَمَكَّنْتُمْ مِنْ رَضَاعِ أَخْلاَفِهَا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا صَادَفْتُمُوهَا جَائِلا خِطَامُهَا، قَلِقاً وَضِينُهَا، قَدْ صَارَ حَرَامُهَا عِنْدَ أَقْوَام بِمَنْزِلَةِ السِّدْر الْمَخْضُودِ، وَ حَلاَلُهَا بَعِيداً غَيْرَ مَوْجُود، وَ صَادَفْتُمُوهَا، وَاللهِ، ظِلّاً مَمْدُوداً إِلَى أَجَل مَعْدُود. فَالأَرْضُ لَكُمْ شَاغِرَةٌ، وَ أَيْدِيكُمْ فِيهَا مَبْسُوطَةٌ; وَ أَيْدِي الْقَادَةِ عَنْكُمْ مَكْفُوفَةٌ، وَ سُيُوفُكُمْ عَلَيْهِمْ مَسَلَّطَةٌ، وَ سُيُوفُهُمْ عَنْكُمْ مَقْبُوضَةٌ. أَلاَ وَ إِنَّ لِكُلِّ دَم ثَائِراً، وَ لِكُلِّ حَقٍّ طَالِباً وَ إِنَّ الثَّائِرَ فِي دِمَائِنَا كَالْحَاكِم في حَقِّ نَفْسِهِ، وَ هُوَ اللهُ الَّذِي لاَ يُعْجِزُهُ مَنْ طَلَبَ، وَ لاَ يَفُوتُهُ مَنْ هَرَبَ. فَأُقْسِمُ بِاللهِ، يَا بَني أُمَيَّةَ، عَمَّا قَلِيل لَتَعْرِفُنَّهَا فِي أَيْدِي غَيْرِكُمْ وَ فِي دَارِ عَدُوِّكُمْ! أَلاَ إِنَّ أَبْصَرَ الأَبْصَارِ مَا نَفَذَ فِي الْخَيْرِ طَرْفُهُ! أَلاَ إِنَّ أَسْمَعَ الأَسْمَاعِ مَا وَعَى التَّذْكِيرَ وَ قَبِلَهُ!

### ترجمه

شما (اى افراد ضعيف الايمان) زمانى از لذّت و زرق و برق دنيا بهره برديد و از پستان آن شير نوشيديد، كه افسارش رها، و تنگ جهازش گشوده بود. (و كار شما به جايى رسيد كه) حرام دنيا در نظر گروهى، همچون درخت سدر بى خار بود و حلالش دوردست بلكه غير موجود! به خدا سوگند! دنيايى كه شما با آن روبه رو هستيد، همچون سايه اى است گسترده، تا سر آمدى معيّن. امروز زمين براى شما آزاد و بى مانع و دست هايتان باز است، در حالى كه دست رهبران (الهى شما) نسبت به شما بسته است; شمشيرهاى شما بر آنان مسلّط، و شمشيرهاى آنان از شما باز گرفته شده است; ولى آگاه باشيد! هر خونى خونخواهى دارد. و هر حقّى صاحب و طالبى. و انتقام گيرنده خون هاى ما، مانند كسى است كه داور خويش است (كه چيزى را فرو گذار نخواهد كرد،) و او خداوندى است كه از گرفتن و مجازات كسى ناتوان نگردد و هيچ كس از پنجه عدالتش نگريزد. اى بنى اميّه! به خدا سوگند! به زودى اين خلافت را در دست ديگران و در خانه دشمنان خود خواهيد ديد. آگاه باشيد! بيناترين چشم ها آن است كه شعاعش در دل نيكى ها نفوذ كند، و شنواترين گوش ها آن است كه اندرزها را در خود جاى دهد و پذيرا گردد!.

▲شرح و تفسير

▲از شما انتظار نداشتم!

اين بخش از خطبه - كه به نظر مى رسد با بخش اوّل فاصله اى داشته كه مرحوم «سيّد رضى» آن قسمت را نقل نكرده; چون بناى آن بزرگوار، بر گزينش بخش هاى خاصّى از خطبه ها و گلچينى از عبارات مولا(عليه السلام) بوده است - به گفته بسيارى از شارحان نهج البلاغه، خطاب به بنى اميّه است و شاهد آن اينكه در اواخر اين بخش، نام بنى اميّه به صراحت آمده است; در حالى كه جمعى ديگر از شارحان نهج البلاغه معتقدند مخاطب در قسمت اوّل اين بخش، باقى مانده صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله) و تابعين هستند و ذيل آن خطاب به بنى اميّه است و تعبيراتى كه در آغاز اين بخش است، معناى دوّم را تأييد مى كند; زيرا تعبيرات نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) كسانى را مورد سرزنش قرار داده كه انحراف از جادّه حقّ درباره آنها غير منتظره بوده است و مى دانيم بنى اميّه در طول تاريخ گروهى ستم پيشه، مخالف اسلام و منحرف بودند.

به هر حال، امام(عليه السلام) در اين بخش مى فرمايد: «شما (اى مسلمانان ضعيف الايمان) زمانى از لذّت و زرق و برق دنيا بهره برديد، و از پستان آن شير نوشيديد، كه افسارش رها، و تنگ جهازش گشوده بود!». (فَمَا احْلَوْلَتْ(1) لَكُمُ الدُّنْيَا فِي لَذَّتِهَا، وَ لاَ تَمَكَّنْتُمْ مِنْ رَضَاعِ أَخْلاَفِهَا(2) إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا صَادَفْتُمُوهَا جَائِلا(3) خِطَامُهَا(4)، قَلِقاً(5) وَ ضِينُهَا)(6).

اشاره به اينكه در زمان حكومت عثمان و بعد از فتوحات اسلامى و ريخت و پاش در بيت المال، شما به لذّات دنيا و زرق و برق آن دست يافتيد و همين امر، شما را از خدا دور ساخت; حاكمان مشغول ثروت اندوزى بودند و توده هاى مردم مشغول عيش و نوش.

لذا در ادامه سخن مى افزايد: «(كار به جايى رسيد كه) حرام دنيا در نظر گروهى همچون درخت سدر بى خار بود و حلالش دور دست و غير موجود!». (قَدْ صَارَ حَرَامُهَا عِنْدَ أَقْوَام بِمَنْزِلَةِ السِّدْرِ الْمَخْضُودِ، وَ حَلاَلُهَا بَعِيداً غَيْرَ مَوْجُود).

گروهى بر بيت المال افتاده بودند و با كمك دستياران خود آن را غارت مى كردند و اين اموال حرام در ميان مردم گسترده مى شد.

تعبير به «أَلسِّدْرِ الْمَخْضُودِ» (درخت سدر بى خار) اشاره به اين است كه نهى پروردگار و تحريم او همچون خارهايى است، در برابر لذّات نامشروع دنيا; ولى افراد بى تقوا و لاابالى نواهى الهى را ناديده مى گيرند و حرام نزد آنها همچون سدر بى خار است. ارباب لغت مى گويند: درخت سدر انواعى دارد بعضى از آنها ميوه بسيار شيرين و معطّرى دارد كه دست و لباس كسى كه آن را مى خورد، آغشته به عطر آن مى شود.(7)

آرى، دنيا پرستان اموال حرام را همچون ميوه شيرين سدر بى خار مى بلعند و اعتنا به اوامر و نواهى پروردگار ندارند و در چنين فضايى حرام همه جا را پر مى كند و حلال از دسترس مردم بيرون مى رود.

سپس مى افزايد: «به خدا سوگند! دنيايى كه شما با آن روبه رو هستيد، همچون سايه اى است گسترده تا سرآمدى معيّن; امروز زمين براى شما آزاد و بى مانع و دست هايتان باز است، در حالى كه دست رهبران (واقعى و الهى) نسبت به شما بسته است! شمشيرهاى شما بر آنان مسلّط، و شمشيرهاى آنان از شما باز گرفته شده است!». (وَ صَادَفْتُمُوهَا، وَاللهِ، ظِلّاً مَمْدُوداً إِلَى أَجَل مَعْدُود، فَالأَرْضُ لَكُمْ شَاغِرَةٌ(8)، وَ أَيْدِيكُمْ فِيهَا مَبْسُوطَةٌ; وَ أَيْدِي الْقَادَةِ عَنْكُمْ مَكْفُوفَةٌ، وَ سُيُوفُكُمْ عَلَيْهِمْ مَسَلَّطَةٌ، وَ سُيُوفُهُمْ عَنْكُمْ مَقْبُوضَةٌ).

اين تعبيرات به خوبى نشان مى دهد كه در اين بخش از خطبه، روى سخن به گروهى از مؤمنان، از بازماندگان صحابه و تابعين است; كه آنها به هنگام وزش تندبادهاى آزمايش الهى، نتوانستند خود را حفظ كنند و همراه تندباد به هر سو حركت كردند.

دنيا آنها را به خود مشغول داشت و فريفته زرق و برق خود نمود. اين در حالى بود كه حتّى براى امام(عليه السلام) در دوران حكومتش امكان بازداشتن آنها نبود; چرا كه در عصر عثمان چنان غرق در زخارف دنيا شدند، كه نجات آنها به آسانى ممكن نبود.

سپس آنها را به شدّت تهديد مى كند كه بدانند اوضاع چنين نمى ماند و حساب و كتابى در كار است. مى فرمايد: «آگاه باشيد! هر خونى خونخواهى دارد و هر حقّى صاحب و طالبى، و انتقام گيرنده خون هاى ما مانند كسى است كه داور خويش است (كه چيزى را فروگذار نخواهد كرد،) و او خداوندى است كه از گرفتن كسى ناتوان نگردد و هيچ كس از پنجه عدالتش نگريزد!». (أَلاَ وَ إِنَّ لِكُلِّ دَم ثَائِراً(9)، وَ لِكُلِّ حَقٍّ طَالِباً، وَ إِنَّ الثّائِرَ فِي دِمَائِنَا كَالْحَاكِم في حَقِّ نَفْسِهِ، وَ هُوَ اللهُ الَّذِي لاَ يُعْجِزُهُ مَنْ طَلَبَ، وَ لاَ يَفُوتُهُ مَنْ هَرَبَ).

اشاره به اينكه، اگر عذاب و انتقام الهى در برابر اين خلاف كارى هاىِ ظاهر و آشكار، به تأخير افتد، بدين معنا نيست كه اين اعمال به فراموشى سپرده شده است و يا كسى را توان و ياراى فرار از چنگال عدل الهى است.

جمله «إِنَّ الثَّائِرَ فِي دِمَائِنا...» (با توجه به اينكه «ثائِر» از مادّه «ثار» كه به معناى خونبها، يا خونخواهى است، گرفته شده) اشاره به اين است كه خون هايى كه به ناحق از ما خاندان پيامبر ريخته مى شود، خون خواهش خداست; چرا كه در راه او و براى او ريخته شده و جنبه شخصى و قبيله اى ندارد و به يقين چنين خونخواهى، در كار خود عاجز نمى ماند.

در پايان اين بخش روى سخن را به بنى اميّه كرده و با تعبيرات پر معنايى به آنها هشدار مى دهد. مى فرمايد:

«اى بنى اميّه! به خدا سوگند! به زودى اين خلافت را در دست ديگران و در خانه دشمنان خود خواهيد ديد». (فَأُقْسِمُ بِاللهِ، يَا بَني أُمَيَّةَ، عَمَّا قَلِيل لَتَعْرِفُنَّهَا فِي أَيْدِي غَيْرِكُمْ وَ فِي دَارِ عَدُوِّكُمْ!).

مبادا گمان كنيد اگر خون هاى بى گناهان را ريختيد و بر صغير و كبير رحم نكرديد و پايه هاى حكومت خود را با ظلم و ستم و نهب اموال و سفك دما، محكم كرديد، اين قدرت و حكومت، مدّت زيادى براى شما باقى مى ماند! تصوّر نكنيد اگر خون من و فزرندانم در اين راه ريخته شود، دنيا به كام شما خواهد بود! به زودى دشمنان شما از هر سو بر مى خيزند و ضربات خود را با قيام هاى پى درپى، بر سر شما وارد مى كنند و سرانجام كاخ حكومت شما فرو مى ريزد و دودمان شما بر باد مى رود و دشمنانتان همه شما را از دمِ شمشير مى گذرانند و حتّى بر مردگان شما نيز رحم نمى كنند; استخوان هاى مردگان را از قبر درآورده، آتش مى زنند.

تاريخ مى گويد: آنچه را امام(عليه السلام) درباره آنها پيش بينى كرده بود، دقيقاً واقع شد كه بخشى از آن در شرح خطبه 87 گذشت.(10)

در پايان اين سخن مى فرمايد: «آگاه باشيد! بيناترين چشم ها آن است كه شعايش در دل نيكى ها نفوذ كند و شنواترين گوش ها آن است كه يادآورى ها را در خود جاى دهد و پذيرا گردد!». (أَلاَ إِنَّ أبْصَرَ الأَبْصَارِ مَا نَفَذَ فِي الْخَيْرِ طَرْفُهُ! أَلاَ إِنَّ أَسْمَعَ الأَسْمَاعِ مَا وَعَى التَّذْكِيرَ وَ قَبِلَهُ).

اشاره به اينكه اگر شما و ساير مردم، چشم و گوش باز داشته باشيد; پيداكردن راه خير و سعادت، مخفى و پيچيده نيست; ولى افسوس! كه هواى نفس و هوس هاى سركش، چنان پرده ظلمانى بر چشم و گوش انسان مى اندازد، كه حقايق واضح را نمى بيند و دوستانه ترين اندرز را نمى شنوند.

جالب اينكه از يكى از سران بنى اميّه بعد از زوال حكومت آنها پرسيدند سبب زوال ملك شما چه بود؟ او در پاسخ گفت: «عمّال ما بر رعايا ظلم كردند و انتظار داشتند ما عكس العملى نشان ندهيم. ماليات هاى سنگين بر مردم تحميل كرديم و آنها از اطراف ما پراكنده شدند. باغ ها و زراعت هاى ما ويران شد و خانه هاى ما خالى گشت. ما به وزراى خود اعتماد كرديم، ولى آنها منافع خويش را بر منافع ما مقدّم داشتند و كارها را بدون اطّلاع ما انجام دادند و نتيجه را از ما پنهان داشتند. حقوق لشكريان را به موقع به آنها نداديم و آنها از اطاعت ما سر پيچيدند و دست در دست دشمنان ما گذاشتند. ما از مقابله دشمنان ناتوان شديم، چون يار و ياورى نداشتيم و پنهان ماندن اخبار و حقايق از ما، از مهمترين اسباب زوال حكومت ما بود». (11) (دقت كنيد، اين درست همان چيزى است كه امام(عليه السلام) در خطبه بالا پيش بينى فرمود!).

##### 1. «احلولت» يعنى شيرين شد; از مادّه «حلو» به معناى شيرينى گرفته شده است.
2. «اخلاف» جمع «خِلف» (بر وزن جلف) به معناى نوك پستان شتر است.
3. «جائل» از مادّه «جولان» در اصل به معناى زائل شدن چيزى از مكانش مى باشد. اين تعبير در مورد حيوانى كه مهارش را رها مى كنند و به هر سو مى رود، اطلاق مى شود.
4. «خطام» به معناى مهار و افسار است.
5. «قلق» از مادّه «قلق» (بر وزن ضرب) به معناى اضطراب و حركت دادن چيزى است.
6. «وضين» نوار پهنى است كه دو طرف آن را از زير شكم حيوان به جهاز شتر مى بندند، تا سقوط نكند و در فارسى به آن تنگ (بر وزن سنگ) مى گويند.
7. لسان العرب، مادّه «سدر».
8. «شاغره» از مادّه «شغور» به معناى خالى شدن و آزاد و بى مانع گشتن است.
9. «ثائر» از مادّه «ثأر» (بر وزن قعر) (كه همزه آن تبديل به الف شده و «ثار» (بر وزن غار) خوانده مى شود.) در اصل به معناى خوانخواهى و خونبهاست و گاهى به معناى خون گفته شده كه آن هم كنايه از همين است و تعبير به «ثارالله» كه درباره امام حسين و اميرمؤمنان آمده است: (يَا ثَارَاللهِ وَ ابْن ثَارِهِ.) اشاره به اين است كه خونبها و خونخواهى آن دو بزرگوار، تعلّق به خانواده، يا قبيله اى ندارد; بلكه تعلّق به خدا دارد و مربوط به تمام جهان انسانيّت است.
10. پيام امام، جلد 3، صفحه 591 تا 600 و جلد 4، بخش پايانى خطبه 93.
11. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 136، ذيل خطبه مورد بحث.

▲بخش سوم

أَيُّهَا النَّاسُ، اسْتَصْبِحُؤا مِنْ شُعْلَةِ مِصْبَاح وَاعِظ مُتَّعِظ، وَ امْتَاحُوا مِنْ صَفْوِ عَيْن قَدْ رُوِّقَتْ مِنَ الْكَدَرِ.

عِبَادَ الله، لاَ تَرْكَنُوا إِلَى جَهَالَتِكُمْ، وَلاَ تَنْقَادُوا لاَِهْوَائِكُمْ، فَإِنَّ النَّازِلَ بِهذَا الْمَنْزِلِ نَازِلٌ بِشَفَا جُرُف هَار، يَنْقُلُ الرَّدَى عَلَى ظَهْرِهِ مِنْ مَوْضِع إِلَى مَوْضِع، لِرَأْي يُحْدِثُهُ بَعْدَ رَأْي; يُرِيدُ أَنْ يُلْصِقَ مَا لاَ يَلْتَصِقُ، وَ يُقَرِّبَ مَا لاَ يَتَقَارَبُ! فَاللهَ اللهَ أَنْ تَشْكُوا إِلَى مَنْ لاَ يُشْكِي شَجْوَكُمْ، وَ لاَ يَنْقُضُ بِرَأْيِهِ مَا قَدْ أَبْرَمَ لَكُمْ.

### ترجمه

اى مردم! چراغ قلب خود را، از شعله (پر فروغ) واعظ با عمل، روشن سازيد، و ظرف وجود خويش را، از آب زلال چشمه اى كه از آلودگى ها پاك است، پُر كنيد. اى بندگان خدا! بر نادانى هاى خود تكيه نكنيد و تسليم هوس هاى خويش نشويد! زيرا آن كس كه در اين مقام برآيد (و تكيه بر جهالت و هوا و هوس ها كند )همچون كسى است كه بر لب پرتگاهى كه در شُرُف فرو ريختن است قرار گرفته. او بار هلاكت را بر دوش مى كشد و از جايى به جاى ديگر مى برد و براى توجيه آراى ناپخته و ضدّ و نقيض خويش، مطالب نامتناسب را به هم پيوند مى دهد. از (نافرمانى) خدا بپرهيزيد! و شكايت خويش را نزد كسى كه نمى تواند مشكل شما را حل كند و توان ندارد كه با فكر خود گره از كار شما بگشايد، مبريد.

▲شرح و تفسير

▲دست از دامن رهبر الهى خود برنداريد

دراين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به پند و اندرز مردم پرداخته و با مواعظ شايسته و نكات پر معنا، آنها را اندرز مى دهد و در آغاز براى آماده ساختن روح و جان آنها مى فرمايد: «اى مردم! چراغ دل خود را از شعله (پر فروغ فكر) واعظ با عمل، روشن سازيد و ظرف وجود خويش را از آب زلال چشمه اى كه از آلودگى ها پاك است پر كنيد!» (أَيُّهَا النَّاسُ، اسْتَصْبِحُوا مِنْ شُعْلَةِ مِصْبَاح وَاعِظ مُتَّعِظ، وَ امْتَاحُوا(1) مِنْ صَفْوِ عَيْن قَدْ رُوِّقَتْ(2) مِنَ الْكَدَرِ).

همانگونه كه چراغ هاى پرنور، مسير انسان را در تاريكى ها روشن مى سازد و از سقوط در پرتگاه، يا رفتن به بى راهه حفظ مى كند; بهره گيرى از اندرزهاى «واعظِ متّعظ» نيز، در سير و سلوك معنوى و فكرى و اخلاقى، انسان را از انحرافات عقيدتى و اخلاقى نگاه مى دارد و همانگونه كه آب صاف و خالى از هرگونه كدورت و آلودگى، مايه حيات جسم انسان و همه موجودات زنده است; اندرزهاى شايسته رهروان راه حق، مايه حيات جان و روح آدمى است.

روشن است كه منظور از اين چراغ هدايت و چشمه آب حيات، وجود خود امام(عليه السلام) است كه مردم حق شناس مى بايست تا زمانى كه دست رسى دارند نهايت استفاده را از آن حضرت بكنند: افسوس و صد افسوس! كه نكردند و ما امروز بر سر سفره هدايت او نشسته ايم و از گوشه اى از كلمات آن حضرت كه به ما رسيده است، چراغ دل را روشن مى سازيم و از چشمه زلالش سيراب مى شويم.

در ادامه اين سخن، بندگان خدا را به طور عام مخاطب قرار داده و از تكيه بر جهل و نادانى و هوا و هوس و افكار باطل بر حذر مى دارد.

مى فرمايد: «اى بندگان خدا! بر نادانى هاى خود تكيه نكنيد و تسليم هوس هاى خويش نشويد!» (عِبَادَ الله، لاَ تَرْكَنُوا إِلَى جَهَالَتِكُمْ، وَلاَ تَنْقَادُوا لاَِهْوَائِكُمْ).

سپس دليل روشنى براى اين دستور بيان مى كند و مى فرمايد: «زيرا آن كس كه در اين مقام برآيد (وتكيه بر جهالت و هوا و هوسها كند) همچون كسى است كه بر لب پرتگاهى كه در شُرُف فرو ريختن است، قرار گرفته». (فَإِنَّ النَّازِلَ بِهذَا الْمَنْزِلِ نَازِلٌ بِشَفَا جُرُف هَار).(3)

«آرى او بار هلاكت و فساد را بر دوش مى كشد و از جايى به جاى ديگر مى برد!» (يَنْقُلُ الرَّدَى عَلَى ظَهْرِهُ مِنْ مَوْضِع إِلَى مَوْضِع).

«و براى توجيه آراى ناپخته و ضدّ و نقيض خويش، مطالب نامتناسب را به هم پيوند مى دهد!» (لِرَأْي يُحْدِثُهُ بَعْدَ رَأْي; يُرِيدُ أَنْ يُلْصِقَ مَا لاَ يَلْتَصِقُ، وَ يُقَرِّبَ مَا لاَ يَتَقَارَبُ!).

امام(عليه السلام) در اين عبارات، با تشبيهات زيبا و رسايى كه فرموده، يك حقيقت مهم را بيان مى كند كه يكى از سرچشمه هاى گمراهى، تكيه كردن بر پندارهاى بى اساس و گمان هاى باطل و آراى فاسد و غير مستدل است. اينها گاه ظاهر فريبنده اى دارد! همچون لب رودخانه ها، يا پرتگاه هايى كه ظاهرش محكم، امّا زير آن خالى شده است! افراد بى خبر، پاى بر آن مى نهند و ناگهان در درون رودخانه، يا قعر درّه سقوط مى كنند.

اينها با اصرار بر پندارهاى جاهلانه خود، همانند كسانى هستند كه اسباب مرگ و سقوط خويش را بر دوش گرفته، به هر سو مى برند. و يكى از ناهنجارى ها و بدبختى هاى آنان اين است كه براى توجيه افكار باطل خود به امور باطل ديگرى استناد مى كنند و به اين ترتيب، روز به روز و لحظه به لحظه، در گمراهى عميق ترى فرو مى روند.

اينها نقطه مقابل كسانى هستند كه در آغاز اين بخش، به آنان اشاره شد: كسانى كه از چراغ هدايت رهروان راستين، نور مى گيرند واز چشمه هاى زلال علم آنها سيراب مى شوند.

سپس امام(عليه السلام) در يك نتيجه گيرى مى فرمايد: «از (نافرمانى) خدا بپرهيزيد و شكايت خويش را نزد كسى كه نمى تواند مشكل شما را حل كند توان ندارد كه با فكر خود گره از كار شما بگشايد، مَبَريد!» (فَاللهَ اللهَ أَنْ تَشْكُوا إِلَى مَنْ لاَ يُشْكِي شَجْوَكُمْ(4)، وَ لاَ يَنْقُضُ بِرَأْيِهِ مَا قَدْ أَبْرَمَ لَكُمْ).

اين جمله ممكن است اشاره به يكى از سرچشمه هاى جهالت و گرفتارى در چنگال پندارهاى باطل باشد و آن، مشورت نزد نااهلان بردن است! كسانى كه از فكر سليم و رأى قاطع و آگاهى كافى براى حل مشكلات بى بهره اند و مشورت كنندگان را همراه خود به وادى ضلالت مى كشانند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اشاره به مطلب تازه اى باشد و آن اينكه مردم فريب قدرت هاى كاذب و جبّار را كه جز به منافع خويش نمى انديشند (همچون بنى اميّه) نخورند و حلّ مشكلات خويش را از آنها نخواهند، كه نه تنها مشكلى را حل نمى كنند، بلكه در بسيارى از اوقات بر مشكلات نيز مى افزايند.

##### 1. «امتاحوا» از مادّه «مَتْح» به معناى بالا كشيدن دلو، از چاه آب است.
2. «رُوّقت» از مادّه «روق» (بر وزن فوق) به معناى صاف بودن است و هنگامى كه به باب تفعيل برده مى شود، به معناى تصفيه كردن مى آيد و «رُوّقت» به صورت فعل مجهول به معناى تصفيه شده است.
3. «شفا» به معناى لبه چيزى است و در اصل به معناى لبه چاه و رودخانه مى باشد. و واژه «شفه»به معناى لب نيز از همين ريشه است. «جرف» به معناى حاشيه رودخانه و يا چاه است. (ولى «شفا» لبه آن چيز مى باشد). «هار» از مادّه «هور» (بر وزن غور) به معناى فرو ريختن و ويران شدن و شكست برداشتن است. بنابراين، مجموع سه كلمه چنين معنا مى دهد: لبه حاشيه پرتگاهى كه در حال فرو ريختن است.
4. «شجو» به معناى غم و اندوه است. (اين واژه، هم معناى مصدرى دارد، هم اسم مصدرى).

▲بخش چهارم

إِنَّهُ لَيسَ عَلَى الإِمَامَ إِلاَّ مَا حُمِّلَ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ: اَلإِبْلاَغُ فِي الْمَوْعِظَةِ، وَ الاِجْتِهَادُ فِي النَّصِيحَةِ، وَ الإِحْيَاءُ لِلسُّنَّةِ، وَ إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى مُسْتَحِقِّيهَا، وَ إِصْدَارُ السُّهْمَانِ عَلَى أَهْلِهَا. فَبَادِرُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِ تَصْوِيحِ نَبْتِهِ، وَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُشْغَلُوا بِأَنْفُسِكُمْ عَنْ مُسْتَثَارِ الْعِلْمِ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ، وَ انْهَوْا عَنْ الْمُنْكَرِ وَ تَنَاهَوْا عَنْهُ، فَإِنَّمَا أُمِرْتُمْ بالنَّهْي بَعْدَ التَّنَاهِي!

### ترجمه

به يقين امام و پيشوا جز وظايفى كه به امر خداوند برعهده او نهاده شده، وظيفه اى ندارد; يعنى ابلاغ مواعظ به همه مردم و تلاش و كوشش در خيرخواهى در تمام زمينه ها، احياى سنّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) (و اجراى تمام قوانين الهى) و اجراى حدود الهى نسبت به تمام مستحقّين، بدون تبعيض و بى كم و كاست، و احقاق حقوق و پرداختن سهم همگان (از بيت المال). (امّا وظيفه شما اين است كه:) در فرا گرفتن علم بكوشيد، پيش از آن كه درخت آن بخشكد و قبل از آن كه به خود مشغول گرديد علم و دانش را از معدن آن كه نزد اهلش مى باشد استخراج كنيد.

مردم را از منكرات باز داريد، و خودتان نيز مرتكب نشويد! چرا كه شما موظّف هستيد خود، ترك گناه كنيد; آنگاه مردم را از آن نهى نماييد!.

▲شرح و تفسير

▲وظايف امام و مردم

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به وظايف پنچ گانه پيشواى مسلمين و وظايف مسلمانان در ميان خود پرداخته و نكات مهمّى را در اين زمينه ياد آور مى شود; گويى بحث هاى پيشين امام(عليه السلام) كه در بخش قبل آمده، اين سؤال و ايراد را در اذهان بعضى برانگيخته كه اگر ما در وادى جهالت افتاديم و يا شكايت مشكلات خويش به نااهل برده ايم، به خاطر آن است كه امام دست ما را نگرفته و پا به پا نبرده و شيوه راه رفتن را به ما نياموخته است.

در پاسخ اين سؤال مقدّر، امام(عليه السلام) مى فرمايد: من تمام وظايف خويش را كه در پنج امر خلاصه مى شود، در برابر شما انجام داده ام. اين شما هستيد كه در انجام وظيفه كوتاهى كرده ايد. مى فرمايد:

«امام و پيشوا غير از آنچه به فرمان خدا بر عهده او نهاده شده است وظيفه اى ندارد». (إنَّهُ لَيْسَ عَلَى الاِْمَامِ إِلاّ مَا حُمِّلَ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ).

وظايف او از اين قرار است:

1- مواعظ الهى را به همه ابلاغ كند (و آموزش هاى لازم را در تمام زمينه ها به مردم بدهد)». (الإِبْلاَغُ فِي الْمَوْعِظَةِ).

2- «تلاش و كوشش در خيرخواهى (در تمام زمينه ها)». (وَ الاِجْتِهَادُ فِي النَّصِيحَةِ).

3- «احياى سنّت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) (و اجراى تمام قوانين الهى)». (وَ الإِحْيَاءُ لِلسُّنَّةِ).

4- «اجراى حدود الهى نسبت به تمام مستحقّين (بدون تبعيض و بى كم و كاست)». (وَ إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى مُسْتَحِقِّيهَا).

5- «پرداختن حقوق و سهم همگان (از بيت المال)» (وَ إِصْدَارُ السُّهْمَانِ(1) عَلَى أَهْلِهَا).

و به اين ترتيب، وظايف اصلى پيشواى مسلمين مشخّص شده است. از يكسو: بايد نسبت به احكام اسلام اطّلاع رسانى كامل كند، به گونه اى كه طالبان حق، از جهل و نادانى بدرآيند و بى اطّلاعى از احكام بدون دليل، عذر شناخته نشود.

از سوى ديگر: در خيرخواهى مسلمين و اصلاح وضع دينى و دنيوى، اجتماعى، اقتصادى و سياسى مردم نهايت تلاش و كوشش را به كار بندد.

و از سوى سوم: براى احياى احكام الهى و سنّت پيغمبر(صلى الله عليه وآله) از طريق امر به معروف و نهى از منكر، يا هر وسيله ديگرى كوشش كند.

و از سوى چهارم: براى پيش گيرى از جرايم، حدود الهى را در مورد مستحقّين، بدون هيچ گونه تبعيض و تسامح اجرا كند.

و از سوى پنجم: حقوق مستحقّين و نيازمندان را از بيت المال، بى كمو كاست بپردازد.

هنگامى كه پيشواى مسلمين اين امور را انجام دهد، دَيْن خود را به بندگان خدا ادا كرده است و اگر نابسامانى پيش آيد، در اثر كوتاهى مردم است.

سپس امام(عليه السلام) به وظايف مردم پرداخته و سه وظيفه عمده براى آنها بيان مى كند.

نخست مى فرمايد: «در فرا گرفتن علم بكوشيد پيش از آن كه درخت آن بخشكد!

و قبل از آن كه به خود مشغول گرديد (و به دنيا آلوده شويد). علم و دانش را از نزد اهلش استخراج كنيد!». (فَبَادِرُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِ تَصْوِيحِ(2) نَبْتِهِ، وَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُشْغَلُوا بِأَنْفُسِكُمْ عَنْ مُسْتَثَارِ(3) الْعِلْمِ مِنْ عِنْدَ أَهْلِهِ).

منظور از خشكيدن درخت علم، ممكن است شهادت آن حضرت باشد و منظور از مركز جوشش علم نيز وجود مبارك خود او باشد. به اين ترتيب، به آنها هشدار مى دهد پيش از آنكه از ميان شما بروم آنچه مى خواهيد بپرسيد و فرا گيريد.

اين سخن همانند چيزى است كه در اواخر عمر مباركش مى فرمود: «سَلوُنِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي; از من به پرسيد پيش از اينكه مرا نيابيد».(4)

اين احتمال نيز وجود دارد كه مراد حضرت از اين جمله، خشكيدن درخت وجود انسان باشد; چون انسان در هر سنّ و سالى آماده فراگيرى علوم نيست. و اين تفسير با جمله بعدى هماهنگ است; زيرا هر چه عمر انسان بالاتر رود، هم گرفتارى او بيشتر مى شود و هم استعداد فراگيرى او كمتر مى شود. جمع بين اين دو تفسير نيز كاملا ممكن است.

در بيان دومين و سومين وظيفه مردم چنين مى گويد: «مردم را از منكرات بازداريد، و خودتان نيز مرتكب نشويد، چرا كه شما موظّف هستيد اوّل خودتان ترك گناه كنيد، و آنگاه مردم را از آن نهى نماييد!». (وَ انْهَوْا عَنْ الْمُنْكَرِ وَ تَنَاهَوْا عَنْهُ، فَإِنَّمَا أُمِرْتُمْ بالنَّهْي بَعْدَ التَّنَاهِي!).

به اين ترتيب، وظيفه مردم اين است كه اوّلا: سطح معرفت و علم و آگاهى خود را بالا ببرند; چرا كه جهل يكى از عوامل ناهنجارى هاست و ثانياً: درعمل به دستورات خداوند بكوشند و وظيفه امر به معروف و نهى از منكر را كه يك وظيفه عمومى است، فراموش نكنند و به يقين اگر حكومت وظايف پنجگانه خود را انجام دهد، و مردم به اين وظايف سه گانه عمل كنند، صلاح و سعادت جامعه را فرا خواهد گرفت.

در اينجا ميان «شارحان نهج البلاغه» سؤالى مطرح شده، سؤالى كه به ذهن هر خواننده دقيقى مى آيد و آن اين كه: چگونه امام(عليه السلام) نهى از منكر را مشروط به خوددارى شخص خود نهى كننده از منكرات شمرده و فرموده: «فَإِنَّمَا أُمِرْتُمْ بِالنَّهْىِ بَعْدَ التَّنَاهِي!»

«ابن ابى الحديد» در پاسخ اين اشكال مى گويد: «منظور اين نيست كه نهى از منكر مشروط به خوددارى شخص نهى كننده باشد; بلكه منظور اين است كه من نخست شما را به خوددارى از منكرات امر كردم و سپس نهى كردن ديگران».(5)

مرحوم «شارح خويى» اين پاسخ را نوعى تكلّف شمرده، سپس افزوده: «بهتر اين است كه در پاسخ اين سؤال گفته شود، امام(عليه السلام) در ابتدا هر دو را واجب شمرده (بى آنكه هيچ كدام مشروط به ديگرى باشد) و جمله اخير اشاره به اين است كه وجوب خويشتن دارى از منكرات و موكّدتر از وجوب نهى از منكر است! چرا كه اصلاح خويشتن، مقدّم بر اصلاح ديگران است».(6)

ولى بهتر اين است كه گفته شود: خويشتن دارى از گناه، شرط كمال نهى از منكر است، نه شرط وجوب. زيرا، به يقين انسان وقتى خود مرتكب گناهى شود و بخواهد ديگران را از آن نهى كند، سخن او تأثير چندانى نخواهد داشت و اگر مردم جريان را بدانند او را مورد تمسخر قرار مى دهند و مى گويند:

ببرى مال مسلمان و چو مالت ببرند بانك و فرياد برآرى كه مسلمانى نيست!

لذا پيشوايان اسلام بر اين معنا تأكيد داشتند كه: ما شما را از هر كارى نهى مى كنيم، نخست خودمان از آن پرهيز داريم.

داستان نهى كردن پيامبر(صلى الله عليه وآله) كودكى را از خرما معروف است، كه در آن روز كه حضرت خرما خورده بود او را نهى نكرد و در ادبيّات فارسى نيز آمده است: رطب خورده منع رطب چون كند!

اميرمؤمنان على(عليه السلام) نيز سوگند ياد مى كند كه: «والله! شما را ازهر چيز نهى كردم، قبلا خودم آن را ترك گفتم».(7)

##### 1. «سُهمان» (بر وزن لقمان) جمع «سهم» به معناى بهره و نصيب است.
2. «تصويح» به معناى خشك شدن گياه و چوب و مانند آن است، به حدّى كه شكاف بردارد.
3. «استثار» از مادّه «استيثار» گرفته شده، و در اينجا به معناى به هيجان درآوردن و منتشر ساختن است.
4. نهج البلاغه، خطبه 93.
5. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 170.
6. شرح نهج البلاغه مرحوم خويى، جلد 7، صفحه 251.
7. نهج البلاغه، خطبه 175.

▲خطبه 106

خطبه 106(1) و من خطبة له(عليه السلام)

و فيها يبيّن فضل الاسلام و يذكر الرّسول الكريم، ثمّ يلوم اصحابه

امام(عليه السلام) در اين خطبه مزاياى اسلام را بيان كرده و به فضايل پيامبر(صلى الله عليه وآله) اشاره مى كند، سپس يارانش را (به خاطر خلاف هايى كه مرتكب شده اند) مورد سرزنش قرار مى دهد.

##### 1. سند خطبه: در «مصادر نهج البلاغه» آمده است كه ما مدارك اين خطبه را در ذيل كلمات قصار حضرت (كلمات 30، 31، 226 و 268) مى آوريم و به نظر مى رسد كه همه اينها در يك خطبه جمع بوده است كه امام(عليه السلام) يكجا آورده (و مرحوم «سيّد رضى» آنها را جدا ساخته و هر قسمت را در جايى مطرح كرده است).
ولى ما مدارك روشنى براى آنچه «مصادر» نقل كرده است، نيافتيم. آنچه از كتاب «مستدرك و مدارك نهج البلاغه» استفاده مى شود اين است كه بخشى از اين خطبه در كتاب «اصول كافى» و بخشى از آن «در امالى شيخ طوسى» آمده است. (از اوّل خطبه، تا جمله وَالْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ).

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه از عنوان خطبه روشن شد، اين خطبه از سه بخش تشكيل يافته:

بخش اوّل، از اهميّت اسلام و بركات آثار آن سخن مى گويد و انگشت روى نكات دقيقى روى اين زمينه مى گذارد.

در بخش دوّم، نخست از شخصيّت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در عباراتى كوتاه و پرمعنا بحث مى كند. سپس با دعاهاى پرمحتوايى به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و همه مؤمنين، اين بخش را پايان مى دهد.

در بخش سوم، ياران خود را مورد سرزنش قرار مى دهد كه با اين همه نعمت ها و مواهب الهى كه به شما داده شده است، چرا تماشاگر ظلم و فساد شده ايد! چرا به ظالمان اجازه مى دهيد كه رشته حكومت شما را به دست گيرند و هر كارى خواستند انجام دهند.

در بعضى از روايات آمده است كه شخصى از اميرمؤمنان على(عليه السلام) از ويژگى هاى اسلام و ايمان و كفر و نفاق سؤال كرد و حضرت اين خطبه را در پاسخ او بيان فرمود و در روايت ديگرى از «اصبغ بن نباته» نقل شده است كه: اميرمؤمنان على(عليه السلام) اين خطبه را در خانه، يا در «دارالاماره» بيان فرموده; سپس دستور داد آن را بنويسند و بر مردم بخوانند.(1)

##### 1. شرح نهج البلاغه شوشترى، جلد 12، صفحه 339.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ للهِِ الَّذِي شَرَعَ الإَسْلاَمَ فَسَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ، وَ أَعَزَّ أَرْكَانَهُ عَلَى مَنْ غَالَبَهُ، فَجَعَلَهُ أَمْناً لِمَنْ عَلِقَهُ، وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ، وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ، وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ عَنْهُ، وَ نُوراً لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِهِ، وَ فَهْماً لِمَنْ عَقَلَ، وَ لُبّاً لِمَنْ تَدَبَّرَ، وَ آيَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ، وَ تَبْصِرَةً لِمَنْ عَزَمَ، وَ عِبْرَةً لِمَنِ اتَّعَظَ، وَ نَجَاةً لِمَنْ صَدَّقَ، وَ ثِقَةً لِمَنْ تَوَكَّلَ، وَ رَاحَةً لِمَنْ فَوَّضَ، وَجُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ، فَهُوَ أَبْلَجُ الْمَاهجِ، وَ أَوْضَحُ الْوَلاَئِجِ; مُشْرَفُ الْمَنَارِ، مُشْرِقُ الْجَوَادِّ، مُضِيءُ الْمَصَابِيحِ، كَرَيمُ الْمِضْمارِ، رَفِيعُ الْغَايَةِ، جَامِعُ الْحَلْبَةِ، مُتَنَافِسُ السُّبْقَةِ، شَرِيفُ الْفُرْسَانِ. التَّصْدِيقُ مِنْهَاجُهُ، وَ الصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ، وَ الْمَوْتُ غَايَتُهُ، وَ الدُّنْيَا مِضْمارُهُ، وَ الْقِيَامَةُ حَلْبَتُهُ، وَالْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه اسلام را تشريع كرد، راههاى ورود به آن را آسان ساخت. و اركانش را در برابر كسانى كه به ستيز بر مى خيزند، استوار نمود. و آن را براى كسانى كه دست به دامنش زنند، پناهگاه امنى قرار داد. براى آنها كه به حريمش گام نهند، وسيله سلامت و صلح; و براى آنها كه از منطقش پيروى كنند، دليل و برهان روشن; و براى آنها كه از آن دفاع كنند، گواه (آشكار). اسلام براى كسانى كه از آن روشنايى بجويند نور است و براى آنها كه آن را درك كنند، مايه فهم و شعور; و براى كسانى كه تدبّر كنند، سرچشمه عقل است. اسلام براى كسانى كه جستجوگر و تيزبين باشند نشانه (هدايت) است و براى آنها كه عزم بر درك حقيقت دارند، مايه بصيرت; و براى آنها كه اندرز پذيرند، درس عبرت. اسلام براى آنها كه تصديقش كنند، مايه نجات است و براى آنها كه بر آن توكّل و تكيه نمايند، وسيله اطمينان; و براى كسانى كه كار خود را به آن واگذارند، موجب راحت و آسايش; و براى آنها كه (در راهش) صبر و استقامت به خرج دهند، سپرى است (محكم.)، راه هايش واضحترين راهها، ورودى هايش آشكارترين ورودى ها، نشانه هايش مرتفع، و جاده هايش روشن، و چراغ هايش پر نور است. ميدان تمرين اسلام پاك و پاكيزه; نقطه پايانى مسابقه، بلند و رفيع; اسب هاى اين ميدان، اصيل و آماده; جايزه مسابقه دهندگان، بسيار عالى; و سوار كاران آن، مردمى شريفند.

تصديق و يقين، راه رسيدن به اسلام است; و نشانه آن، اعمال صالح. پايان اين مسابقه، مرگ است و دنيا ميدان تمرين و قيامت ميدان مسابقه; و بهشت جايزه آن است!

▲شرح و تفسير

▲ويژگى هاى ارزشمند اسلام

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به امتيازات مهمّ اسلام و ويژگى هاى پرارزش آن در ضمن 26 جمله كوتاه و پر معنا، اشاره فرموده است و همان گونه كه در «خطبه در يك نگاه» آمد، اين خطبه را در جواب كسى بيان فرمود كه از ويژگى هاى اسلام و كفر و ايمان و نفاق سؤال كرده بود و دستور داد در مسجد براى همه مردم بخوانند.

در آغاز، از حمد و ثناى الهى شروع مى كند و مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه اسلام را تشريع فرمود و راه هاى ورود به آن را آسان ساخت». (الْحَمْدُ للهِ الَّذِي شَرَعَ الإَسْلاَمَ فَسَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ).

مى دانيم «شريعت» به معناى راهى است كه از كناره نهرهاى بزرگ به سوى آب مى گشايند، تا مردم بتوانند به آسانى از آب استفاده كنند. در اينجا امام(عليه السلام) اسلام را به نهر عظيم پر بركتى تشبيه نموده و طرق وصول به آن را آسان معرّفى كرده است.

هم اسلام آوردن آسان است و خالى از هرگونه تشريفات; زيرا كافى است انسان شهادتين را از صميم قلب بر زبان جارى كند تا از صف كفر و نفاق خارج گردد و در صفوف مؤمنين و مسلمين قرار گيرد و هم برنامه هاى اسلام را آسان قرار داده; با ادّله «لاضرر» و «نفى حرج » هرگونه ضرر و تكليف سنگين و طاقت فرسا را از دوش انسان ها برداشته! اصل را بر «برائت» گذاشته و دستور داده فعل ديگران را حمل بر صحّت كنند. هرگونه اكراه و اجبار را مردود شمرده و كليّه قراردادهايى كه با اكراه و اجبار صورت مى گيرد، باطل اعلام كرده. واجبات را تا آن جا لازم العمل شمرده كه موجب مشقّت و عسر و حرج نشود و پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در يك كلمه فرموده است: «بُعِثْتُ إِلَيْكُمْ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ الْبَيْضَاءِ; من به سوى شما با آيينى مبعوث شدم كه هم خالص است و هم سهل و آسان و روشن»(1).

امّا سهل و آسان بودنش بدين معنا نيست كه بد انديشان بتوانند بر آن چيره گردند و غلبه كنند; لذا در دومين توصيف مى فرمايد: «اركانش را در برابر كسانى كه به ستيز بر مى خيزند، استوار نموده است». «وَ أَعَزَّ أَرْكَانَهُ عَلَى مَنْ غَالَبَهُ».

و به حكم «أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ»(2) مسلمانان موظّفند كه در برابر دشمنان، قوى و سخت گير باشند و در برابر مؤمنان رحيم و مهربان.

سپس در چند توصيف ديگر مى افزايد: «آن را براى كسانى كه دست در دامنش زنند پناهگاه امنى قرار داده، و براى آنها كه به حريمش گام نهند وسيله سلامت و صلح، و براى آنان كه از منطقش پيروى كنند دليل و برهان روشن، و براى آنها كه از آن دفاع كنند گواه (آشكار)». (فَجَعَلَهُ أَمْناً لِمَنْ عَلِقَهُ(3)، وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ، وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ، وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ عَنْهُ).

آرى، تمام مسلمانان بدون استثنا در محيط اسلام از امنيّت كامل برخوردارند. پايه ها و مبانى آن، چنان محكم و قوى است كه در برابر حق طلبان، قابل استدلال و در مقابل مخالفان، در خور دفاع است.

در ادامه اين سخن، در چند توصيف ديگر مى افزايد: «اسلام براى كسانى كه از آن روشنايى بطلبند، نور (و هدايت) است و براى آنها كه آن را درك كنند، مايه فهم است و براى آنها كه تدبّر كنند، سرچشمه عقل است». (وَ نُوراً لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِهِ، وَ فَهْماً لِمَنْ عَقَلَ، وَ لُبّاً لِمَنْ تَدَبَّرَ).

از آنجا كه براى رسيدن به يك حقيقت، سه مرحله وجود دارد: نخست، پيدا كردن جايگاه آن. سپس، فهميدن. و بعد، تحليل دقيق نمودن است. امام(عليه السلام) در سه جمله كوتاه مراحل سه گانه را بيان فرموده; نخست مى فرمايد: اسلام نور درخشانى است كه افراد را به سوى خود فرا مى خواند تا به آن برسند. سپس مى گويد: قابل درك است براى كسانى كه آن را تعقّل كنند. و سرانجام مى فرمايد: آنها كه در آن تدبّر نمايند، به مغز و حقيقت آن مى رسند.

و به راستى، اسلام واجد همه اين صفات است! چرا كه قرآن كه شرح و مبيّن اسلام است، همه جا بر دليل و برهان و بر منطق عقل تكيه مى كند و همان گونه كه در سوره مائده آيات 15 و 16 آمده است: «قَدْ جَائَكُمْ مِنَ اللهِ نُورٌ وَ كِتَابٌ مُبِينٌ * يَهْدِى بِهِ اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيِهْم إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم; از طرف خداوند، نور و كتاب آشكارى بسوى شما آمد. خداوند به وسيله آن، كسانى را كه از خشنودى او پيروى كنند، به راههاى سلامت هدايت مى كند و به فرمان خود از تاريكى ها بسوى نور مى برد و آنها را به راه راست رهبرى مى كند».

در سه وصف ديگر مى فرمايد: «اسلام نشانه اى است براى آن كس كه جستجوگر و تيزبين باشد، و مايه بصيرت است براى آن كس كه عزم بر درك حقيقت دارد، و درس عبرتى است براى آن كس كه اندرز پذيرد». (وَ آيَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ، وَ تَبْصِرَةً لِمَنْ عَزَمَ، وَ عِبْرَةً لِمَنِ اتَّعَظَ).

«تَوَسَّم» از مادّه «وسم» (بر وزن رسم) به معناى اثر گذاشتن و علامت نهادن است و «متوسّم» به كسى گفته مى شود كه از كمترين اثر، پى به واقعيّت ها مى برد و معادل آن در فارسى هوشيار و با فراست است. قرآن مجيد مى گويد: «إِنَّ فِي ذلِكَ لآيَآت لِلْمُتَوَسِّمِينَ;(4) در اين مجازات هاى دردناك كافرانِ آلوده، نشانه هايى است براى هوشياران».

در واقع، اين تعبير اشاره به نكات دقيق و باريكى است كه در قرآن وجود دارد و افراد با فراست آن را درك مى كنند. در ادامه اين سخن، در بيان چهار ويژگى ديگر، مى فرمايد:

«(اسلام) مايه نجات كسى است كه تصديقش كند، و وسيله اطمينان آنها كه بر آن توكّل و تكيه كنند، و موجب راحت و آسايش كسانى كه كار خود را به آن واگذارند، و سپرى است (محكم) براى آنها كه (در راه آن) صبر و استقامت به خرج دهند». (وَ نَجَاةً لِمَنْ صَدَّقَ، وَ ثِقَةً لِمَنْ تَوَكَّلَ وَ رَاحَةً لِمَنْ فَوَّضَ، وَجُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ).

در اين قسمت سخن از چهار فضيلت اخلاقى است: تصديق و توكّل و تفويض و صبر.

تصديقِ اسلام در اعتقاد و عمل، بى شك سبب نجات است و توكّل و اعتماد بر معارف اسلامى و برنامه هاى عملى آن، سبب اطمينان به آينده و حال در دنيا و آخرت است و تفويض امر به اصول و فروع اسلام و به تعبيرى ديگر: حركت در سايه آن، سبب آرامش و راحتى است و صبر و استقامت در اين مسير و تحمّل شدايد در حفظ عقيده و عمل به دستورات اسلام، سپرى مى سازد براى مقابله با امورى كه سعادت فرد و جامعه را تهديد مى كند.

در واقع، انسان خواهان نجات و اطمينان و آرامش و امنيّت است و تمام اينها درعمل به برنامه هاى اسلامى حاصل مى شود.

در ادامه سخن، اشاره به پنج ويژگى ديگر درباره مسير اسلام كرده، كه در واقع جنبه نتيجه گيرى از اوصاف گذشته دارد. مى فرمايد: «بنابراين، راههاى اسلام، واضح ترين راهها، و ورودى هاى آن، آشكارترين ورودى ها است. نشانه هايش، مرتفع، جاده هاى آن روشن، و چراغ هاى آن پر نور است». (فَهُوَ أَبْلَجُ(5) الْمَاهجِ(6)، وَ أَوْضَحُ الْوَلاَئِجِ(7); مُشْرَفُ(8) الْمَنَارِ، مُشْرِقُ الْجَوَادِّ(9)، مُضِيءُ الْمَصَابِيحِ).

در واقع، امام(عليه السلام) در اينجا جاده اى را ترسيم كرده كه تمام امتيازات يك جادّه خوب را دارد. جادّه آنچنان واضح است كه پيدا كردن آن براى همه ممكن است. ورودى هاى متعدّدى دارد كه آنها نيز در برابر ديدگان حق طلبان قرار گرفته. اين جاده نياز به نشانه هايى دارد كه از دور نمايان باشد و مسير را براى رهگذران كاملا آشكار كند. جادّه اسلام در واقع، چنين است.

(در گذشته در مسير راه ها، برج هايى مى ساختند و بالاى آن چراغى نصب مى كردند كه از دور نمايان بود و از بيراهه رفتن جلوگيرى مى كرد و آن را «منار» مى ناميدند. يعنى: محلّ نور. ولى معناى وسيع اين كلمه، شامل تمام نشانه هايى مى شود كه رهروان را از انحراف باز مى دارد).

اضافه بر اينها، جادّه در روز روشن و در شب، با چراغ هاى پر نور براى رهگذران آشكار است.

اين تعبيرات مى تواند كنايه از محكمات آيات قرآن و سنّت صريح و آشكار و معجزات و كرامات و دليل عقل و نقل، كه مسير پويندگان راه اسلام را روشن مى سازد و نشانه هاى آشكار در جاى جاى اين مسير نصب مى كند، بوده باشد.

سپس در ادامه اين توصيفات، اسلام را به مسابقه اى تشبيه مى كند كه تمام اركانش در بالاترين مرتبه حسن و كمال است.

مسابقه ها معمولا نياز به اركانى دارد: 1- ميدان تمرين 2- محلّ پايان مسابقه
3- اسب هاى آماده و ورزيده 4- جايزه عالى 5- سواركاران شريف و باارزش.

مى فرمايد: «ميدان تمرين اسلام پاك و پاكيزه، نقطه پايانى مسابقه بلند و رفيع، اسب هاى اين ميدان اصيل و آماده، جايزه مسابقه دهندگان بسيار عالى، و سواركاران آن مردمى شريفند!». (كَرَيمُ الْمِضْمارِ(10)، رَفِيعُ الْغَايَةِ، جَامِعُ الْحَلْبَةِ(11)مُتَنَافِسُ(12) السُّبْقَةِ(13)، شَرِيفُ الْفُرْسَانِ).

سپس مى افزايد: «تصديق و يقين، راه (رسيدن به اهداف) اسلام است و نشانه آن اعمال صالح، (و در واقع راه پيروزى در اين مسابقه دو چيز است: ايمان و عمل صالح)». (التَّصْدِيقُ مِنْهَاجُهُ، وَ الصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ).

سپس در آخرين جمله هاى اين بخش، آنچه به صورت كلّى آمده بود، به صورت جزيى مشخص مى كند و مى فرمايد: «پايان اين مسابقه مرگ است و دنيا ميدان تمرين، و قيامت ميدان مسابقه، و بهشت جايزه آن است». (وَ الْمَوْتُ غَايَتُهُ، وَ الدُّنْيَا مِضْمارُهُ، وَ الْقِيَامَةُ حَلْبَتُهُ، وَالْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ).

اگر در اينجا سخنى از سواركاران مسابقه دهنده به ميان نيامده، به خاطر روشن بودن آن است.

زيرا، آنها جز مؤمنانى كه داراى ايمان صالح هستند، نخواهند بود.

اين تشبيه زيبا با بيان روشن ترى - و با كمى تفاوت - در خطبه 28 گذشت، كه مى فرمود: «أَلاَ وَ إِنَّ الْيَوْمَ الْمِضْمَارَ، وَ غَداً السِّبَاقَ، وَ السَّبَقَةُ الْجَنَّةُ وَ الْغَايَةُ النَّارُ; بدانيد! امروز روز تمرين و آمادگى است و فردا روز مسابقه. جايزه برندگان بهشت و سرانجام (شوم) عقب ماندگان آتش دوزخ است».

##### 1. بحارالانوار، جلد 65، صفحه 346.
2. سوره فتح، آيه 29.
3. «علق» از مادّه «عُلوق» به معناى چنگ زدن و چسبيدن به چيزى است و به خون بسته شده، بدين جهت «عَلَقه» گويند، كه به يكديگر چسبيده است.
4. سوره حجر، آيه 75.
5. «ابلج» از مادّه «بلوج (بر وزن بلوغ) به معناى نورانى و روشن است.
6. «مناهج» جمع «منهج» به معناى جادّه واضح و مستقيم است.
7. «ولائج» جمع «وليجه» از مادّه «ولوج» به معناى داخل شدن است. بنابراين، «ولائج» به معناى درهاى ورودى مى آيد.
8. «مُشرف» از مادّه «اشراف» در اينجا به معناى مرتفع است.
9. «جوادّ» جمع «جادّه» به معناى راه وسيعى است كه دو طرف آن درخت كارى شده باشد و گاه به هر جادّه وسيعى گفته مى شود.
10. «مضمار» در اصل به معناى مكان يا زمان لاغر شدن است و از آنجا كه اسب ها در موقع تمرين براى مسابقه لاغر و قوى مى شوند، اين واژه به زمان، يا مكان مسابقه اطلاق مى شود.
11. «حلبة» از مادّه «حَلب» (بر وزن قلب) در اصل به معناى جمع شدن است و از آنجا كه به هنگام دوشيدن پستان حيوان، شيرها را در ظرفى جمع مى كنند، اين واژه به دوشيدن پستانِ حيوان هم، اطلاق شده است و سپس به اسب هايى كه براى مسابقه گردآورى مى شوند، اطلاق شده است.
12. «متنافس» از مادّه «تنافس» به معناى تلاش دو انسان در برابر يكديگر براى به دست آوردن چيز نفيسى است.
13. «سُبقه» به معناى جايزه مسابقه است.

▲نكته ها:

▲1- جايگاه دنيا و آخرت در جهان بينى اسلامى

دنيا براى دنيا پرستان و آنها كه آخرت را علماً و يا عملا انكار مى كنند، تمام مطلوب و منتهاى مقصود است و به همين دليل، تمام ارزشها را در پاى آن قربانى مى كنند.

تمام بدبختى هاى مردم جهان مولود اين طرز فكر است كه در عقيده و يا در عمل زندگى سراى ديگر حضور نداشته باشد.

ولى در جهان بينى اسلامى، دنيا مرحله اى است گذرا و مقدّمه اى براى آخرت، كه در روايات اسلامى با تشبيهات مختلفى آمده. گاه «مزرعه» گاه «پل» و گاه «تجارتخانه» شمرده اند، كه شرح آن ذيل خطبه 28 گذشت.

ولى در خطبه مورد بحث و بعضى ديگر از خطبه هاى نهج البلاغه، دنيا تشبيه به ميدان تمرين و آخرت تشبيه به ميدان مسابقه شده; تشبيهى بسيار رسا و گويا. در واقع انسان ها در اين ميدان با آموزش هاى عقيدتى و پرورش هاى اخلاقى، چنان قوى و نيرومند مى شوند كه در ميدان مسابقه آخرت مى توانند به سرعت در بهشت جاى گيرند و در آسمان قرب خدا پرواز كنند. و اين كه در خطبه بالا، «تصديق» به عنوان «منهاج و «صالحات» به عنوان «منار» آمده، اشاره به همين آموزش و پرورش الهى است.

از اين تشبيه نكات زير استفاده مى شود:

الف) سعادت و نجات در آخرت را بى حساب به كسى نمى دهند; بلكه در پرتو سازندگى هاى فكرى و اخلاقى و عملى خواهد بود.

ب) با پايان دنيا پرونده اعمال بسته مى شود و قيامت جاى حساب است نه عمل. همانگونه كه ميدان مسابقه جاى تمرين نيست.

ج) جايزه اين مسابقه، برترين جوائز است! چرا كه اين مسابقه برترين مسابقه ها است.

د) تفاوت درجات و مراتب انسان ها با اعتقاد اعمال و اخلاق آنها ارتباط دارد. ممكن است گروهى بهشتى باشند، ولى هر كدام در مقامى از مقامات بهشت; همانگونه كه شركت كنندگان در يك مسابقه، نفر اوّل و دوم و سوم دارند كه هر كدام جايزه متناسب رتبه خود مى گيرند.

هـ) هيچ چيز از اعمال و رفتار ما در دنيا از ميان نمى رود و آثار همه باقى مى ماند. همانگونه كه آثار همه تمرينات براى مسابقه دهندگان محفوظ است. اين همان است كه قرآن مى گويد: «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّة خَيْراً يَرَهُ * وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّة شَرّاً يَرَهُ».(1)

در حديثى از امام مجتبى(عليه السلام) مى خوانيم كه: حضرت بعد از آنكه ماه رمضان را به عنوان مضمار خلق و ميدان تمرين مى شمرده، مى فرمايد: «وَ ايْمُ اللهِ لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ لَعَلِمُوا أَنَّ الْمُحسِنَ مَشْغُولٌ بِإِحْسَانِهِ، وَ الْمُسِيئَ مَشْغُولٌ بِإِسَائَتِهِ; به خدا سوگند! اگر پرده برداشته شود، مردم خواهد دانست كه نيكوكار، بهره مند از نيكوكارى خود و بدكار، درگير بدكارى خويش است».(2)

##### 1. سوره زلزال، آيات7 - 8.
2. بحار الانوار، جلد 75، صفحه 110.

▲2- اسلام شريعت سهل و آسان

همانگونه كه در خطبه بالا و روايتى كه در ذيل آن نقل كرديم، آمده است: اسلام شريعتى است سهل و آسان. يعنى در عين اين كه همه اعمال انسانها را تحت برنامه قرار مى دهد، برنامه اش چنان است كه مايه تنفّر و رميدن مردم نمى شود.

دقّت در احكام اسلام چه در عبادات و معاملات و روابط انسانها و چه در مجازات ها، همه در پرتو اين اصل تنظيم شده; حتى شديدترين مجازات هاى اسلامى مثلا قتل مرتكب زناى محصنه، اين اصل رعايت شده; چرا كه اگر مجازات شديد است، در عوض اثبات جرم به آسانى ممكن نيست. غالب دعاوى با دو شاهد اثبات مى شود. در اينجا چهار شاهد لازم است و حتّى در اجراى بعضى از حدود كه به صورت شلاّق انجام مى شود، دستور داده شده: در تابستان در هواى خنك، و در زمستان در موقع گرمى هوا اجرا شود. دست ها را زياد بالا نياورند، تا ضربه شديد شود و بر جاهاى حسّاس بدن نزنند و امثال اين دستورها.

اين مجرمانِ مستوجب حد، هرگاه قبل از دست گيرى توبه كنند، گناهشان بخشيده شده و هر كجا شك و ترديد در اين مجازات ها پيدا شود، قاعده «درء» اجرا مى شود كه به معناى ناديده گرفتن جرم است.

در حديثى آمده است كه امام صادق(عليه السلام) به يكى از ياران خود فرمود: «تكاليف و وظايف دينى را به اندازه توانايى مردم بر دوش آنها بگذاريد. سپس داستان مسلمانى را كه همسايه كافرى داشت و تمايل به اسلام پيدا كرده بود. نقل مى فرمايد كه آن همسايه مسلمان، مرد كافر را صبح و ظهر و شب مرتّب به مسجد برد. بطورى كه بيشتر اوقات او در مسجد به اداى واجبات و مستحبّات و مشغول عبادت بود. يك روز كه گذشت مرد تازه مسلمان انصراف خود را از اسلام اعلام كرد و گفت: اين دين سختى است و من طاقت آن را ندارم. سپس امام(عليه السلام) فرمود: «إِنَّ إِمَارَةَ بَني أُمَيَّةَ كَانَتْ بِالسَّيْفِ وَ الْعَسْفِ، وَ إِنَّ إِمَارَتَنَا بِالرِّفْقِ، وَ الْوَقَارِ، وَ التَّقِيَّةِ، وَ حُسْنِ الْخُلْطَةِ، وَ الْوَرَعِ، وَ الإِجْتِهَادِ. فَرَغِّبُوا النَّاسَ فِي دِينِكُمْ، وَ فِيمَا أَنْتُمْ فِيهِ; حكومت بنى اميّه بر پايه شمشير و سخت گيرى و تبعيض بود; ولى حكومت ما به رفق و مدارا و تقيّه (منظور تقيّه مداراتى است) و حسن معاشرت و پارسايى و تلاش و كوشش است. بنابراين، تا مى توانيد (از اين طريق) مردم را به دين خود و آيين اهل بيت(عليهم السلام) كه در آن هستيد، تشويق كنيد.»(1)

بديهى است، محبّت و رفق و مدارا و برخورد خوب در مورد كسانى است كه شرارت را پيشه خود نساخته اند و به يقين، اسلام در برابر ظالمان و ستمگران و اشرار و اوباش برخورد سختى دارد، تا امنيّت جامعه، در جهات مختلف خدشه دار نشود.

##### 1. خصال شيخ صدوق، جلد 2، باب السّبعة، حديث 35.

▲بخش دوّم

و منها فى ذكر النّبي(صلى الله عليه وآله) اين بخش از خطبه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد:

حَتَّى أَوْرَى قَبَساً لِقَابِس، وَ أَنَارَ عَلَماً لِحَابِس، فَهُوَ أَمِينُكَ الْمَأْمُونُ، وَ شَهِيدُكَ يَوْمَ الدِّينِ، وَ بَعِيثُكَ نِعْمةً وَ رَسُولُكَ بِالْحَقِّ رَحْمَةً، اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَهُ مَقْسَماً مِنْ عَدْلِكَ، وَ اجْزِهِ مُضَعَّفَاتِ الْخَيْرِ مِنْ فَضْلِكَ. اللَّهُمَّ أَعْلِ بِنَاءِ الْبَانِينَ بِنَآءَهُ! وَ أَكْرِمْ لَدَيْكَ نُزُلَهُ، وَ شَرِّفْ عِنْدَكَ مَنْزِلَهُ، وَ آتِهِ الْوَسِيلَةَ، وَ أَعْطِهِ السَّنَاءَ وَ الْفَضِيلَةَ، وَ احْشُرْنَا فِى زُمْرَتِهِ غَيْرَ خَزَايَا، وَ لاَ نَادِمينَ، وَ لاَ نَاكِبِينَ، وَ لاَ نَاكِثِينَ، وَ لاَ ضَالِّينَ، وَ لاَ مُضِلِّينَ، وَ لاَ مَفْتُونِينَ.

### ترجمه

او تلاش كرد تا شعله فروزانى براى طالبان (حق) برافروخت و چراغ پرفروغى بر سر راه گم شدگان وادى ضلالت قرار داد; او امين مورد اطمينان شماست. شاهد و گواهتان در رستاخيز و برانگيخته شما، به عنوان نعمت، و فرستاده به حق به سوى شما، به عنوان رحمت است. بار خدايا! سهم وافرى از عدل خود و پاداش مضاعفى از خيرات از فضل خود، نصيب او گردان. خداوندا! بناى رفيع او را برترين بناها قرار ده و او را بر سرِ خوانِ (رحمت) خويش گرامى دار; بر شرافت مقام او نزد خود بيفزاى; و وسيله قرب خود را به وى عنايت كن، مقامِ بلند و برتر را به او عطا فرما و ما را در زمره (دوستان و پيروان) او محشور گردان، در حالى كه نه رسوا باشيم و نه پشيمان; نه منحرف نه پيمان شكن; نه گمراه، نه گمراه كننده و نه فريب خورده!

▲شرح و تفسير

▲صفات و مقامات پيامبر(صلى الله عليه وآله)

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه به ويژگى ها و صفات عالى پيامبر(صلى الله عليه وآله) اشاره مى كند و سپس علوّ مقام و درجات آن حضرت را از خدا مى خواهد و سرانجام براى خودش و همه مؤمنان، جهت قرار گرفتن در زمره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) دعا مى كند. مى فرمايد: «(تلاش ها و كوشش ها از سوى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ادامه يافت) تا شعله فروزانى براى طالبان (حق) برافروخت و چراغ پرفروغى بر سر راه گمشدگان (وادى ضلالت قرار داد!». (حَتَّى أَوْرَى(1) قَبَساً(2) لِقَابِس، وَ أَنَارَ عَلَماً لِحَابِس)(3)

با توجّه به اينكه اين بخش از خطبه - به گفته مرحوم سيّد رضى - روايت ديگرى از يكى از خطبه هاى پيشين (خطبه 72) مى باشد، به خوبى مى توان فهميد كه «حَتّى» غايت و انتهايى براى تلاش ها و كوشش هاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) است و نيز مى توان دريافت كه فاعل در جمله هاى «أَوْرَى» و «أَنَارَ» شخص پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى باشد. به اين ترتيب، آن حضرت دو كار مهم انجام داد:

نخست، شعله هاى فروزانى در اختيار طالبان حق قرار داد و ديگر اينكه، چراغ هاى پرفروغى بر سر راه گمشدگان نصب كرد.

گويا جمله اوّل، اشاره به علما و دانشمندان امّت است، كه شعله اى را به سان چراغ در اختيار مى گيرند و به راه مى افتند و گروهى را با خود مى برند و جمله دوم، اشاره به افراد عادى و معمولى است كه چراغى در اختيار ندارند و چشمشان به نشانه ها و چراغ هاى منصوب در كنار جادّه دوخته شده است. يا به تعبيرى ديگر: هدايت خاص و عام را براى حق جويان فراهم ساخت.

سپس در يك نتيجه گيرى زيبا و روشن مى افزايد: «او (پيامبر(صلى الله عليه وآله) امينِ مورد اطمينان، و شاهد و گواهتان در روز رستاخيز و برانگيخته شما به عنوان نعمت و فرستاده به حق شما براى رحمت است». (فَهُوَ أَمِينُكَ الْمَأْمُونُ، وَ شَهِيدُكَ يَوْمَ الدِّينِ، وَ بَعِيثُكَ نِعْمةً وَ رَسُولُكَ بِالْحَقِّ رَحْمَةً).

«أمينِ مأمُون» نوعى تأكيد و به معناى امانتدار كامل است و «شهيد» و شاهد روز جزا بودن، اشاره به همان چيزى است كه در آيه شريفه 89 سوره نحل آمده است: «وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّة شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنَابِكَ شَهِيداً عَلَى هؤُلاَءِ; بياد آور! روزى را كه از هر امّتى گواهى از خودشان بر آنها بر مى انگيزيم و تو را گواه بر آنان قرار مى دهيم».

اين گواهى مى تواند بر اصول كلّى باشد كه در دعوت تمام انبيا بوده و يا بر جزئيات اعمال، به جهت حضور علمى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نسبت به اعمال تمام امّتها.

تعبير به «بَعيِثُكَ نِعْمَةً» اشاره به آن است كه بعثت پيامبر هم نعمت بزرگى از سوى خداوند بود و هم نمونه بارزى از رحمت واسعه حق، چرا كه ميليونها ميليون مردم جهان، در پرتو تعليماتش راه حق را پيدا كردند و به آن پيوستند.

اين سخن در واقع اقتباسى است از آيات قرآن، در آنجا كه مى فرمايد: «لَقَدْ مَنَّ اللهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولا مِنْ أَنْفُسِهِمْ...»(4) و در جاى ديگر مى فرمايد: «وَ مَآ أَرْسَلْنَاكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعَالَمينَ»(5)

در ادامه اين سخن، به عنوان قدردانى از زحمات طاقت فرساى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و تعظيم و تكريم مقام والاى او، امام(عليه السلام) دست به دعا بر مى دارد و هفت نعمت الهى را براى اين رسول گرامى از خدا مى طلبد. عرضه مى دارد: «بار خدايا! سهم وافرى از عدل خود و پاداش مضاعفى از خيرات، از فضل خود، نصيب او بگردان!» (اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَهُ مَقْسَماً مِنْ عَدْلِكَ، وَ اجْزِهِ مُضَعَّفَاتِ الْخَيْرِ مِنْ فَضْلِكَ).

«خداوندا! بناى رفيع او را برترين بناها قرار ده، و او را بر سرِ خوانِ (رحمت) خويش گرامى دار; بر شرافت مقام او نزد خود بيفزاى; وسيله قرب خود را به وى عنايت كن; و مقام بلند و افضل را به او عطا فرما!». (اللَّهُمَّ أَعْلِ عَلَى بِنَاءِ الْبَانِينَ بِنَاءَهُ وَ أَكْرِمْ لَدَيْكَ نُزُلَهُ(6)، وَ شَرِّفْ عِنْدَكَ مَنْزِلَهُ، وَ آتِهِ الْوَسِيلَةَ، وَ أَعْطِهِ السَّنَاءَ(7)، وَ الْفَضِيلَةَ).

در دعاى اوّل و دوم اين نكته نهفته شده است كه: پيامبر(صلى الله عليه وآله) به مقتضاى عدل الهى استحقاق پاداش فراوانى دارد و به مقتضاى فضل پروردگار پاداش هاى مضاعف، قرآن مجيد مى گويد: «مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا; كسى كه كار نيكى كند، ده برابر به او پاداش داده مى شود».(8) به يقين يك پاداش به مقتضاى عدل است، و نُه پاداش به مقتضاى فضل پروردگار.

درخواست علوّ بناى پيغمبر(صلى الله عليه وآله) بر بناى همه بنا كنندگان، يا اشاره به برترى آيين او بر همه آئين ها، به مقتضاى «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»(9) مى باشد; يا برترى بناى مقامات بهشتى او; و يا برترى روحيات و فضايل معنوى آن حضرت است. ولى تفسير اوّل مناسب تر به نظر مى رسد.

تعبير به «آيةِ الْوَسِيلَةَ» ظاهراً اشاره به مقام عالى قُرب است و نتيجه آن درجات بسيار عالى بهشتى است. در حديثى مى خوانيم كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) خطاب به اصحاب خود فرمود: «سَلُوا اللهَ لِيَ الْوَسِيَلَةَ; از خداوند براى من وسيله بخواهيد!» و در ادامه اين حديث آمده است: «هِيَ دَرَجَتي فِي الْجَنَّةِ، وَ هِيَ أَلْفُ مِرْقَاة... فَلاَ يَبْقَى يَوْمَئِذ نَبِىٌّ وَ لاَ صِدِّيقٌ وَ لاَ شَهِيدٌ إِلاَّ قَالَ طُوبى لِمَنْ كَآنَ هذِهِ الدَّرَجَةُ دَرَجَتَهُ; وسيله درجه من دربهشت است كه هزار پله دارد.» سپس فاصله عظيم بين اين مراتب را شرح مى دهد تا به اينجا مى رسد: «در آن روز هيچ پيامبر و صدّيق و شهيدى نيست، مگر اينكه مى گويد خوشا به حال آن كس كه اين مقام، مقام او است!»(10)

در پايان اين بخش، امام(عليه السلام) دست به دعا بر مى دارد و براى خود و يارانش دعا مى كند. عرضه مى دارد: «(خداوندا) ما را در زمره (دوستان و پيروان) او محشور بگردان، در حالى كه (به خاطر اعمال خويش) نه رسوا باشيم، نه پشيمان، نه منحرف، نه پيمان شكن، نه گمراه، نه گمراه كننده، و نه فريب خورده!» (وَ احْشُرْنَا فِى زُمْرَتِهِ غَيْرَ خَزَايَا(11)، وَ لاَ نَادِمينَ، وَ لاَ نَاكِبِينَ، وَ لاَ نَاكِثِينَ، وَ لاَ ضَالِّينَ، وَ لاَ مُضِلِّينَ، وَ لاَ مَفْتُونِينَ).

اشاره به اينكه كسانى كه بتوانند در پرتو علم و عمل، در زمره ياران پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) قرار گيرند، از اين هفت آسيب بزرگ در امانند. در روز قيامت خوار و رسوا و شرمنده نمى شوند و هنگامى كه در برابر نتايج اعمال خود قرار مى گيرند از كرده ها پشيمان نخواهند شد; در صف منحرفان و پيمان شكنان قرار نخواهند گرفت; در وادى ضلالت سرگردان نمى شوند و بار گناه ديگران را بر دوش نمى كشند و فريب شيطان و هواى نفس را نمى خورند.

در حقيقت امام(عليه السلام) به گروههايى از امت پيامبر(صلى الله عليه وآله) اشاره مى كند كه هنگامى كه وارد صحنه محشر مى شوند، در يكى از اين صفوف هفتگانه قرار مى گيرند و شايد در ميان مخاطبان حضرت در آن روز نيز وجود داشتند و امام(عليه السلام) با دعايش به آنها هشدار و اندرز مى دهد.

##### 1. «أورى» از مادّه «ورى» (بر وزن نفى) به معناى مستور ساختن است و هنگامى كه باب افعال مى رود، به معناى آتش افروختن استعمال مى شود; گويى آتشى كه در دل موادّ آتش زا نهفته شده، از آن بيرون مى آيد و در خطبه بالا اشاره به انوار هدايت است، كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در اختيار حق طلبان گذاشت.
2. «قَبس» به معناى بخشى از آتش است كه آن را از مجموعه اى جدا مى كنند و «قابس» كسى است كه آن بخش از آتش را در اختيار مى گيرد و در اينجا اشاره به نور و هدايت است.
3. «حابس» به معناى حبس كننده است و در اينجا به معناى انسان سرگردان آمده، زيرا كسى كه در بيابان راه را گم مى كند و سرگردان مى شود شتر خود را نگه مى دارد، تا ببيند از كدام راه بايد برود.
4. سوره آل عمران، آيه 164.
5. سوره انبياء، آيه 107.
6. «نُزُل» هم به معناى منزلگاه آمده و هم به معناى چيزى كه براى پذيرايى مهمان تازه وارد آماده مى كنند و در اينجا معناى دوم مناسب تر است.
7. «سناء» به معناى درخشندگى و بلندى مقام است و گاه به معناى سيراب كردن نيز آمده است.
8. سوره انعام، آيه 160.
9. سوره صف، آيه 9.
10. تفسير نورالثقلين، جلد 1، صفحه 626، حديث 178.
11. «خزايا» جمع «خزيان» به معناى رسوا و شرمنده است.

▲كلام مرحوم سيّد رضى

مرحوم «سيّد رضى» در ذيل اين سخن مى فرمايد: «وَ قَدْ مَضَى هذَا الْكَلاَمُ فِيمَا تَقَدَّمَ; إِلاَّ أَنَّنَا كَرَّرْنَاهُ هُنا لِمَا فِي الرِّوَايتَيْنِ مِنَ الإِخْتِلاَفِ; اين سخن در خطبه هاى پيشين گذشت; ولى ما آن را در اينجا تكرار كرديم، چون در ميان اين دو روايت تفاوتى وجود داشت».(1)

##### 1. اشاره به خطبه 72 است كه شرح آن در جلد سوم، صفحه 175 به بعد گذشت.

###

▲نكته

▲اعتراف جالب!

«ابن ابى الحديد» در ذيل اين بخش از خطبه، مطلب بسيار جالبى دارد. او مى گويد: «از استادم «ابوجعفر نقيب» كه مرد با انصاف و دور از تعصّب بود در اينجا سؤال كردم و گفتم: «من سخنان صحابه و خطبه هاى آنها را ديده ام، هيچكدام را مثل على(عليه السلام) در تعظيم و تكريم و بزرگداشت پيامبر(صلى الله عليه وآله) نديدم و نه دعايى مانند دعاى او، ما از نهج البلاغه و غير نهج البلاغه فصل هاى بسيارى را همانند اين فصل ديده ايم كه نشان مى دهد، او تعظيم و تكريم بسيار زيادى نسبت به پيغمبر(صلى الله عليه وآله) دارد (ديگران چرا چنين نبودند)؟».

«ابوجعفر نقيب» در پاسخ گفت: «هيچ يك از صحابه - جز على(عليه السلام) - سخنان مدوّنى كه انسان چيزى از آن در مورد شخصيت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بياموزد، ندارد. آنها سخنانى معمولى و كم فايده دارند». سپس افزود:

«ايمان على به پيامبر(صلى الله عليه وآله) و تصديق و پذيرش او بسيار قوى بود; او در ايمان و يقين خود ثابت; و در امور، قاطع و در عين حال، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را كاملا دوست مى داشت; چرا كه هم نسبتش به او مى رسيد، و هم تربيتش; و موقعيت او نزد پيامبر(صلى الله عليه وآله) با ساير اصحاب تفاوت داشت. اضافه بر اين، شرافت را از پيامبر(صلى الله عليه وآله)گرفته بود; چرا كه هر دو همچون يك روح در يك بدن بودند».(1)

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 174.

▲بخش سوم

و منها في خطاب اصحابه

بخش ديگرى از خطبه، خطاب به يارانش.

وَ قَدْ بَلَغْتُمْ مِنْ كَرَامَةِ اللهِ تَعَالى لَكُمْ مَنْزِلَةً تُكْرَمُ بِهَا إِمَاؤُكُمْ وَ تُوصَلُ بِهَا جِيرَانُكُمْ، وَ يُعَظِّمُكُمْ مَنْ لاَ فَضْلَ لَكُمْ عَلَيهِ، وَ لاَ يَدَ لَكُمْ عِنْدَهُ، وَ يَهَابُكُمْ مَنْ لاَ يَخَآفُ لَكُمْ سَطْوَةً، وَ لاَ لَكُمْ عَلَيْهِ إِمْرَةٌ وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللهِ مَنْقُوضَةً فَلاَ تَغْضَبُونَ! وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِكُمْ تَأْنَفُونَ! وَ كَانَتْ أُمُورُ اللهِ عَلَيْكُمْ تَرِدُ، وَ عَنْكُمْ تَصْدُرُ، وَ إِلَيْكُمْ تَرْجِعُ، فَمَكَّنْتُمْ الظَّلَمَةَ مِنْ مَنْزِلَتِكُمْ، وَ أَلْقَيْتُمْ إِلَيْهِمْ أَزِمَّتَكُمْ، وَ أَسْلَمْتُمْ أُمُورَ اللهِ فِي أَيْدِيهمْ، يَعْمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ، وَ يَسِيرُونَ فِي الشَّهَوَاتِ، وَ ايْمُ اللهِ، لَوْ فَرَّقُوكُمْ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَب، لَجَمَعَكُمُ اللهُ لِشَرِّ يَوْم لَهُمْ!

### ترجمه

شما از لطف خداوند بزرگ به مقامى رسيديد كه حتّى كنيزانتان را گرامى مى دارند و به همسايگانتان محبّت مى كنند، كسانى كه شما از آنها برتر نيستيد و حقّى بر آنان نداريد، براى شما عظمت و احترام قائلند، و كسانى كه ترسى از قدرت شما ندارند و بر آنها حكومتى نداريد، از شما حساب مى برند. ولى شما مى بينيد كه قوانين و پيمان هاى الهى شكسته شده، امّا به خشم نمى آييد! در حالى كه اگر سنّت هاى پدرانتان نقض گردد، سخت ناراحت مى شويد! در گذشته امور حكومت به دست شما بود و از ناحيه شما به ديگران مى رسيد و نتيجه (و داورى) نهايى به سوى شما باز مى گشت، ولى شما مقام خويش را به ستمگران واگذار كرديد و زمام امور خود را به دست آنها سپرديد، و مأموريت هاى الهى را به آنها داديد. آنها به شُبهات عمل مى كنند و در شهوات غوطهورند. امّا به خدا سوگند! اگر دشمنان، شما را در زير هر ستاره اى از آسمان پراكنده كنند، باز خداوند فرزندان شما را براى بدترين روز آنها (روز انتقام) گردآورى مى كند!

▲شرح و تفسير

▲افسوس كه قدر اين نعمت را نشناختيد

امام(عليه السلام) در اين بخش آخر خطبه، در حقيقت اشاره به دو نكته مهم مى كند كه با يكديگر ارتباط روشنى دارد:

نخست، عظمتى كه مسلمانان در سايه اسلام پيدا كردند; عظمتى بى نظير در چشم دوست و دشمن.

ديگر اينكه، شما مردم قدر اين نعمت را نشناختيد و بر اثر سستى و ضعف و زبونى، كار خود را به دست حكّام ظالم، بى ايمان و شهوت پرست سپرديد و اين يك ناشكرى عظيم بود.

مى فرمايد: «شما از لطف خداوند بزرگ، به مقامى رسيديد كه حتّى كنيزانتان را گرامى مى دارند و به همسايگانتان محبّت مى كنند!». (وَ قَدْ بَلَغْتُمْ مِنْ كَرَامَةِ اللهِ تَعَالى لَكُمْ مَنْزِلَةً تُكْرَمُ بِهَا إِمَاؤُكُمْ وَ تُوصَلُ بِهَا جِيرَانُكُمْ).

«و كسانى كه شما از آنها برتر نيستيد، و حقّى بر آنان نداريد، براى شما عظمت و احترام قائلند». (وَ يُعَظِّمُكُمْ مَنْ لاَ فَضْلَ لَكُمْ عَلَيهِ، وَ لاَ يَدَ لَكُمْ عِنْدَهُ).

«و كسانى كه ترسى از قدرت شما ندارند و بر آنها حكومتى نداريد، از شما حساب مى برند». (وَ يَهَابُكُمْ(1) مَنْ لاَ يَخَافُ لَكُمْ سَطْوَةً(2)، وَ لاَ لَكُمْ عَلَيْهِ إِمْرَةٌ).

در واقع امام(عليه السلام) با اين تعبيرات زيبا و گويا، مقام و منزلت مسلمين را در سايه اسلام بيان مى كند. نه تنها خودشان در نظر دوست و دشمن احترام داشتند، بلكه كنيزان آنها را هم احترام مى گذاشتند; همسايگانشان را به خاطر آنها مورد لطف و عنايت قرار مى دادند و اقوامى كه از نظر قدرت و مكنت چيزى از آنان كم نداشتند و شرمنده احسانى نبودند، مسلمانان را بزرگ مى داشتند و حتّى آنها كه از قلمرو حكومت اسلام بيرون بودند، ابهّت و هيبت براى آنان قايل بودند.

مسلّم است، به مضمون حديث شريف: «مَنْ خَافَ اللهَ أَخَافَ اللهُ مِنْهُ كُلَّ شَىْء وَ مَنْ لَمْ يَخِفِ اللهُ أخافَهُ اللهُ مِنْ كُلِّ شَىْء; كسى بنده خدا باشد و از خدا بترسد، ديگران از او مى ترسند و براى او هيبت قائلند و آن كس كه بنده هوا و شيطان باشد، از همه چيز بيمناك و ترسناك است».(3) مسلمانانى كه به حقيقت اسلام عمل كنند و دستورات خداوند را به درستى اجرا نمايند و تقواى الهى را پيشه سازند، نزد ديگران نيز محترم و پرهيبتند. اين يك واقعيّت است و هرگز مبالغه اى در آن نيست. مورّخ و جامعه شناس معروف غربى «گوستاولبون» در «تاريخ تمدّن اسلام و عرب» نقل مى كند: هنگامى كه بعضى از فرماندهان بزرگ آماده جنگ و ستيز با مسلمين مى شدند، آگاهان تعجب كردند كه حمله بردن به محلّ و موطن نيرويى كه تا مدّت پانصد سال، تمام اروپا را به وحشت و اضطراب انداخت، اقدامى متهوّرانه است».(4)

اينها به خاطر آن بود كه مسلمين در پرتو ايمان، افرادى شجاع و فداكار و از جان گذشته و شكست ناپذير شده بودند.

اضافه بر اين، امدادهاى غيبى و عنايات الهى نيز شامل حال آنها بود. «ابن ابى الحديد» داستان عبرت انگيزى نقل مى كند كه شاهد گوياى اين معناست. مى گويد: «هنگامى كه لشكر اسلام از دجله به سوى كاخ سفيد مدائن عبور كرد، در زمانى بود كه دجله در حال «مَد» و همچون درياى موّاجى بود. آنها سوار بر اسب (و اسب ها شناكنان) در حالى كه نيزه ها بر دست داشتند، نه زرهى در تن و نه كلاه خودى بر سر آنها، راه مى پيمودند.

لشكر ساسانيان بعد از يك تيراندازى شديد، عقب نشينى كردند و مسلمانان همچنان پيش مى آمدند و از تيرها نمى ترسيدند; كشاورزى كه در آن نزديكى بود و بيلى در دست داشت، به يكى از لشكريان ساسانى كه از تيراندازان ماهر بود گفت: «واى برشما! شما با اين همه سلاح از برابر اين جمعيّت بى دفاع فرار مى كنيد! راستى شرم آور و خجلت آور است!» آن مرد لشكرى كه سوار بر مركب بود، گفت: بيل خود را در گوشه اى روى زمين نصب كن! او چنين كرد. سوارِ تيرانداز، آن را هدف قرار داد، به طورى كه تير بيل را شكافت و از سوى مقابل درآمد. سپس به آن مرد كشاورز گفت: «الآن نگاه كن!» در همين حال، بيست تير به سوى يكى از لشكريان اسلام پرتاب كرد، ولى يكى از آنها نه به او و نه به اسبش اصابت نكرد، در حالى كه فاصله زيادى نداشت. بعد به او گفت: ديدى؟ گويى اين جمعيت در پوششى از حمايت (الهى) قرار دارند!».(5)

سپس امام(عليه السلام) در قسمت دوم از بخش اخير اين خطبه، به ناسپاسى مردم در مقابل آن همه نعمت و قدرت اشاره كرده، مى فرمايد: «با اين همه مى بينيد، قوانين و پيمان هاى الهى شكسته شده امّا به خشم نمى آييد! در حالى كه اگر پيمان ها و سنّت هاى پدرانتان نقض گردد، سخت ناراحت مى شويد! (آنها براى پيمان هاى الهى به اندازه پيمان هاى پدرانتان ارزش قائل نيستيد؟)». (وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللهِ مُنْقُوضَةً فَلاَ تَغْضَبُونَ! وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِكُمْ تَأْنَفُونَ!(6)).

اشاره به اينكه اگر يك سنّت قبيلگى و طايفه اى در ميان آنها شكسته مى شد، فريادشان بلند مى گشت; امّا بنى اميّه در مقابل چشم آنها، تمام سنن الهى را درهم شكستند، ولى آنها فرياد بر نكشيدند و اين ناسپاسى بسيار بزرگى در برابر آن همه نعمت هاى الهى بود.

سپس مى افزايد: «در گذشته، امور حكومت به دست شما بود و از ناحيه شما به ديگران مى رسيد و نتيجه (و داورى) نهايى به سوى شما باز مى گشت; ولى شما مقام خويش را به ستمگران واگذار كرديد و زمام امور خود را به دست آنها سپرديد و مأموريّت هاى الهى را به آنها داديد!» (وَ كَانَتْ أُمُورُ اللهِ عَلَيْكُمْ تَرِدُ، وَ عَنْكُمْ تَصْدُرُ، وَ إِلَيْكُمْ تَرْجِعُ، فَمَكَّنْتُمْ الظَّلَمَةَ مِنْ مَنْزِلَتِكُمْ، وَ أَلْقَيْتُمْ إِلَيْهِمْ أَزِمَّتَكُمْ، وَ أَسْلَمْتُمْ أُمُورَ اللهِ فِي أَيْدِيهمْ).

اين ناسپاسى بزرگ ديگرى بود كه بعد از آن همه، قوّت و قدرت - به گونه اى كه همه چيز در دست آنها بود، و جز به اراده آنها كارى انجام نمى شد - ميدان را براى ظالمان خالى كردند و آنها بر جاى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تكيه زدند و زمام امور مسلمين را به دست گرفتند.

و همانگونه در ادامه اين سخن مى فرمايد: «آنها به شبهات عمل مى كنند و در شهوات غوطهورند!». (يَعْمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ، وَ يَسِيرُونَ فِي الشَّهَوَاتِ).

آرى، در عصر حكومت پيامبر(صلى الله عليه وآله)، كارها به دست صالحان سپرده مى شد; و برنامه هاى حكومت اسلامى در تمام زمينه ها در مسير اسلام پيش مى رفت; ولى غفلت و سستى و ناسپاسى مردم سبب شد كه بازماندگان دوران جاهليّت و تفاله هاى شرك و عصبيّت; فرزندان ابوسفيان - دشمن شماره يك اسلام - بر تخت و حكومت اسلامى تكيه زدند و همه چيز را دگرگون ساختند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه جمله «وَ كَانَتْ أُمُورُ اللهِ عَلَيْكُمْ تَرِدُ...» را اشاره به احاكم الهى دانستند نه حكومت، و گفته اند: احكام خدا از سوى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و امام(عليه السلام) به مردم تعليم داده مى شد; سپس از سوى اصحاب اين دو بزرگوار به ساير مردم تعليم داده مى شد، و آنها باز مى گشتند و نسل هاى آينده را تعليم مى دادند.

يا اينكه داورى درباره احكام الهى به سوى اصحاب باز مى گشت و آنها در اختلافات مردم داورى مى كردند.

ولى اين گونه احتمالات ضعيف به نظر مى رسد و با جمله «فَمَكَّنْتُمُ الظَّلَمةَ مِنْ مَنْزِلَتِكُمْ; اكنون ظالمان را به جاى خود نشانديد» كه اشاره به امر حكومت است، با اين گونه تفسيرها سازگار نيست.

منظور از جمله «يَعْمَلُونَ بِالشُّبَهَاتِ» اين است كه آنها (بنى اميّه) براى توجيه كارهاى خلاف خود، به متشابهات و تعبيراتى از قرآن يا كلمات پيامبر(صلى الله عليه وآله) - كه مى توانستند به كمك قرائت هاى جديد، بر مقصود انحرافى خود تطبيق دهند - تمسّك مى جستند; و به جاى اينكه به هدايت مردم و نشر عدالت و تقوا بپردازند، در شهوات غوطهور بودند و چيزى جز حفظ مقام و شهوات حيوانى و انتقام جويى هاى وحشيانه و سنن جاهلى براى آنها مفهومى نداشت.

در آخرين جمله مى فرمايد: «به خدا سوگند! اگر دشمنان، شما را در زير هر ستاره اى از آسمان پراكنده كنند، باز خداوند (نسل هايى از) شما را براى بدترين روز آنها (روز انتقام) گردآورى مى كند!». (وَ ايْمُ اللهِ، لَوْ فَرَّقُوكُمْ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَب، لَجَمَعَكُمُ اللهُ لِشَرِّ يَوْم لَهُمْ!).

بسيارى از «شارحان نهج البلاغه» اين جمله را به قيام ابومسلم خراسانى و قيام مردم عراق بر ضدّ بنى اميه دانستند كه به بدترين وجهى از آنان انتقام گرفتند و ريشه آنها را به كلّى قطع كردند و حتّى گاهى دست به كارهاى وحشيانه اى زدند كه در تاريخ هم كم سابقه است.

اين احتمال كه جمله بالا اشاره به قيام حضرت مهدى(عليه السلام) باشد كه بعضى از شارحان نهج البلاغه ذكر كرده اند، بسيار بعيد است و با تعبيرات خطبه هم خوانى ندارد.

جمله «لَوْ فَرَّقوُكُمْ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَب» كنايه از نهايت پراكندگى و از هم گسيختگى است وگرنه هرگز نمى توان هر انسانى را در زير ستاره اى در روى زمين جاى داد.

##### 1. «يهاب» از مادّه «هيبت» به معناى احترام آميخته با ترس است.
2. «سطوة» در اصل به گفته «راغب» در «مفردات» به معناى بلند شدن اسب بر سر پاها وبلند كردن دستهاست. سپس به معناى قهر و غلبه و سلطه بر چيزى آمده است.
3. كافى، جلد 2، صفحه 68.
4. تاریخ تمدّن اسلام و عرب، صفحه 400 (فصل آغاز جنگ های صلیبی).
5. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 177.
6. «تأنفون» از مادّه «أنف» (بر وزن شرف) به معناى ناخوش داشتن چيزى است.

▲نكته

▲انتقام عجيب عبّاسيان از امويان!

بنى اميّه جنايات وحشيانه عجيبى در دوران كوتاه تاريخ خود انجام دادند و سرانجام انتقام سختى از آنها گرفته شد و تعبير به «شرّ يَوْم» در خطبه بالا مى تواند اشاره به آن باشد. در اينجا به يك نمونه از آن اشاره مى كنيم كه راستى عبرت انگيز است:

«هنگامى كه نخستين خليفه عباسى «عبدالله سفّاح» بر تخت قدرت نشست، در فكر بود كه چگونه از سران بنى اميّه انتقام سختى بگيرد. در همين ايّام، سران بنى اميّه كه پراكنده شده بودند، به او نامه نوشتند و از او امان خواستند.

«سفّاح» از فرصت استفاده كرد و پاسخ محبّت آميزى به آنها داد و نوشت كه به كمك آنها سخت نيازمند است و آنان را مورد عطا و بخشش قرار خواهد داد; لذا سران «آل زياد» و «آل مروان» و خاندان معاويه دعوت او را پاسخ گفتند و نزد او حاضر شدند.

«سفّاح» دستور داد كرسى هايى از طلا و نقره براى آنها نصب كردند و اين شگفتى مردم را برانگيخت كه چرا «سفّاح» با اين جنايتكاران چنين رفتار مى كند.

در اين موقع يكى از دربانان وارد مجلس شد و به «سفّاح» خبر داد كه مردى ژوليده و غبار آلود از راه رسيده و درخواست ملاقات فورى داد.

«سفّاح» با اين اوصاف او را شناخت، گفت: قاعدتاً بايد «سُدَيْف» شاعر باشد; بگوييد وارد شود.

«بنى اميّه» با شنيدن نام «سُديف» رنگ از چهره هايشان پريد و اندامشان به لرزه درآمد; زيرا مى دانستند او شاعرى توانا، فصيح، شجاع و از دوستان و شيعيان على(عليه السلام) و از دشمنان سرسخت بنى اميّه است.

«سُديف» وارد شد; هنگامى كه نگاهش به بنى اميّه افتاد، اشعار تكان دهنده اى در مورد ظلم هاى بنى اميّه بر بنى هاشم قرائت كرد كه از جمله آنها اين دو بيت بود:

وَ اذْكُرُوا مَصْرَعَ الْحُسَيْنِ وَزَيْدِ وَ قَتِيل بِجَانِبِ المِهْرَاسِ

وَ الْقَتِيلَ الَّذِي بِحَرَّانَ أَضْحَى ثَاوِياً بَيْنَ غُرْبَة وَ تَتَاسِ «به ياد آوريد! محل شهادت حسين(عليه السلام) و زيد را و آن شهيدى كه در مهراس (اشاره به شهادت حمزه در اُحد است.) شربت شهادت نوشيد.

و آن شهيدى كه در حرّان به شهادت رسيد و تا شامگاهان در تنهايى بود و (حتّى جنازه او) به فراموشى سپرده شد».

(اشاره به شهادت «ابراهيم بن محمّد» يكى از معاريف بنى هاشم و بنى عبّاس در سرزمين حرّان در نزديكى مرزهاى شمالى عراق است).(1)

«سفّاح» دستور داد خلعتى به «سُديف» بدهند و به او گفت: فردا بيا تا تو را خشنود سازم و او را مرخص نمود; سپس رو به بنى اميّه كرد و گفت: سخنان اين برده و غلام بر شما گران نيايد، او حق ندارد درباره موالى خود سخن بگويد; شما مورد احترام من هستيد (برويد و فردا بياييد!)

بنى اميّه پس از بيرون آمدن از نزد سفّاح به مشورت پرداختند. بعضى گفتند: بهتر آن است كه فرار كنيم; ولى گروه بيشترى نظر دادند كه خليفه وعده نيكى به ما داده و «سُديف» كوچكتر از آن است كه بتواند نظر خليفه را برگرداند.

فردا همه نزد «سفّاح» آمدند; او دستور پذيرايى از بنى اميّه را داد; ناگهان «سُديف» شاعر وارد شد و رو به سفّاح كرد و گفت:

«پدرم فدايت باد! تو انتقام گيرنده خونهايى; تو كشنده اشرارى». سپس اشعار بسيار مهيّجى خواند كه از ظلم و بيدادگرى بنى اميّه مخصوصاً از ظلم آنها بر شهيدان كربلا سخن مى گفت. «سفّاح» ظاهراً برآشفت و به «سُديف» گفت: تو در نظر من احترام دارى; ولى برگرد و ديگر از اين سخنان مگو و گذشته را فراموش كن.

بنى اميّه از كاخ «سفّاح» بيرون آمدند و به شور پرداختند; گفتند: بايد از خليفه بخواهيم «سُديف» را اعدام كند وگرنه سخنان تحريك آميز او ما را گرفتار خواهد كرد.

«سفّاح» شب هنگام «سُديف» را احضار كرد و گفت: واى بر تو چرا اين قدر عجله مى كنى؟!

«سُديف» گفت: «پيمانه صبر من لبريز شده و پيش از اين طاقت تحمل ندارم. چرا از آنها انتقام نمى گيرى؟» سپس بلند بلند گريه كرد و اشعارى در مظالم بنى اميّه بر بنى هاشم خواند كه سفّاح را تكان داد و به شدّت گريست. «سُديف» نيز آن قدر گريه كرد كه از هوش رفت; هنگامى كه به هوش آمد «سفّاح» به او گفت روز آنها فرا رسيده و به مقصودت خواهى رسيد! برو امشب را آرام بخواب و فردا بيا. امّا «سُديف» آن شب به خواب نرفت و پيوسته با خدا مناجات مى كرد و از او مى خواست سفّاح به وعده اش وفا كند.

«سفّاح» روز بعد براى اغفال بنى اميّه دستور داد، منادى ندا كند كه امروز روز عطا و جايزه است. مردم به طرف قصر هجوم آوردند و درهم و دينارهايى در ميان آنها پخش شد. سفّاح چهارصد نفر از غلامان نيرومند خود را مسلّح ساخت و دستور داد هنگامى كه من عمامه را از سر برداشتم، همه حاضران را به قتل برسانيد.

سفّاح در جاى خود قرار گرفت و رو به بنى اميّه كرد و گفت: امروز روز عطا و جايزه است; از چه كسى شروع كنم؟ آنها براى خوشايند سفّاح گفتند: از بنى هاشم شروع كن!

يكى از غلامان كه با او تبانى شده بود گفت: «حمزة بن عبدالمطلب» بيايد و عطاى خود را بگيرد.

سُديف كه در آنجا حاضر بود گفت: حمزه نيست. سفّاح گفت: چرا؟ گفت زنى از بنى اميّه به نام هند، وحشى را وا داشت تا او را به قتل برساند; سپس جگر او را بيرون آورد و زير دندان گرفت.

سفّاح گفت: عجب! من خبر نداشتم، ديگرى را صدا بزن.

غلام صدا زد: «مسلم بن عقيل» بيايد و عطاى خود را بگيرد.

خبرى نشد; سفّاح پرسيد: چه شده؟ سديف در جواب گفت: «عبيدالله بن زياد» او را گردن زد و طناب به پاى او بست و در بازارهاى كوفه گردانيد.

سفّاح گفت: عجب! نمى دانستم، ديگرى را طلب كنيد و غلام همچنان ادامه داد و يك يك را صدا زد، تا به امام حسين(عليه السلام) و ابوالفضل العبّاس و زيد بن على و ابراهيم بن محمّد رسيد و بنى اميّه هنگامى كه اين صحنه را ديدند و اين سخنان را شنيدند، به مرگ خود يقين پيدا كردند و در اينجا بود كه آثار خشم و غضب در چهره سفّاح كاملا نمايان شد و با چشمش به سُديف اشاره كرد و «سُديف» اشعارى انشاء كرد كه از جمله دو بيت زير است:

حَسِبَتْ أُمَيَّةُ أَنْ سَتَرْضَى هَاشِمُ عَنْهَا، وَ يَذْهَبُ زَيْدُهَا وَ حُسَيْنُهَا

كَذِبَتْ وَ حَقِّ مُحَمَّد وَ وَصِيِّهِ حَقّاً سَتُبْصِرُمَا يُسِييءُ ظُنَونَهَا

«بنى اميّه پنداشتند كه بنى هاشم به آسانى از آنها خشنود مى شوند و حسين بن على(عليه السلام) و زيد را فراموش مى كنند.

دروغ گفتند! به حق محمّد و وصىّ او سوگند! كه به زودى چيزهايى مى بينند كه به اشتباه خود پى مى برند».

سفّاح با صداى بلند گريه كرد و عمامه را از سر انداخت و سخت آشفته شد و صدا زد: «يَا لَثَارَاتِ الْحُسَيْنِ، يَا لَثَارَاتِ بَنِي هَاشِم; اى خونخواهان امام حسين و اى خونخواهان بنى هاشم!»

غلامان با مشاهده اين علامت از پشت پرده ها بيرون آمدند و با شمشير به جان سران بنى اميّه افتادند و طولى نكشيد كه جسد بى جان همه آنها بر زمين افتاد و آنها كه بيرون قصر بودند مشاهده كردند كه خون از درون قصر بيرون مى آيد و بدين وسيله از جريان آگاه شدند...»(2)

البته اين داستان طولانى است و ما بخشى از آن را نقل كرديم كه نشان مى دهد همانگونه كه على(عليه السلام) در خطبه بالا پيش بينى فرموده بود، بنى اميّه بدترين روز خود را مشاهده كردند.

##### 1. معجم البلدان، جلد 2، صفحه 235.
2. تاريخ ابى مخنف لوط بن يحيى (مطابق نقل منهاج البراعه علاّمه خوئى، جلد 7، صفحه 223 به بعد).

▲خطبه 107

خطبه 107(1) و من كلام له(عليه السلام)

فى بعض ايّام صفّين

يكى از سخنان امام(عليه السلام) كه در يكى از روزهاى جنگ صفّين ايراد فرموه است.

##### 1. سند خطبه: اين كلام را «طبرى» در تاريخ خود در حوادث سنه 37 و «مرحوم كلينى» در كتاب جهاد از «فروغ كافى» و «نصر بن مزاحم» در كتاب «صفّين» (با تفاوتهايى) نقل كرده اند. «ابن اثير» در كتاب «نهايه» لغات پيچيده اين كلام را تفسير كرده، كه نشان مى دهد به دست او هم رسيده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 221).

▲خطبه در يك نگاه

با توجّه به اينكه امام(عليه السلام) اين سخن را در يكى از ايّام صفّين بيان فرموده، و نشان مى دهد ناظر به حادثه اى است كه در آغاز آن، اصحاب امام(عليه السلام) عقب نشينى كردند و سپس بازگشتند و بر دشمن پيروز شدند; مقصود امام اين بوده است كه نخست عقب نشينى آنها را با الفاظى لطيف و ملايم نكوهش و مذمّت كند، سپس از ضدّ حمله آنها ستايش و تمجيد به عمل آورد و آنها را تشويق به پايمردى و ايستادگى در برابر دشمن كند و به يقين گذاشتن انگشت روى نقطه ضعف و سپس پرداختن به نقاط قوّت و تشويق آنان، از نظر روانى تأثير خاصّى دارد، كه امام(عليه السلام) در اين كلام فصيح و بليغ خود از اين روش بهره گرفته است.

وَ قَدْ رَأَيْتُ جَوْلَتَكُمْ، وَ انْحِيَازَكُمْ عَنْ صُفُوفِكُمْ، تَحُوزُكُمُ الْجُفَاةُ الطَّغَامُ، وَ أَعْرَابُ أَهْلِ الشَّامِ، وَ أَنْتُمْ لَهَامِيمُ الْعَرَبِ، وَ يآفِيخُ الشَّرَفِ، وَ الأَنْفُ الْمُقَدَّمُ، وَ السَّنَامُ الأَعْظَمُ. وَ لَقَدْ شَفَى وَحَاوِحَ صَدْرِي أَنْ رَأَيْتُكُمْ بِأَخَرَة تَحُوزُونَهُمْ كَمَا حَازُوكُمْ، وَ تُزِيلُونَهُمْ عَنْ مَوَاقِفِهمْ كَمَا أَزَالُوكُمْ; حَسّاً بِالنِّصَالِ، وَ شَجْراً بِالرِّمَاحِ، تَرْكَبُ أُولاهُمْ أُخْرَاهُمْ كَالاِْبِلِ الْهِيمِ المَطْرُودَةِ; تُرْمَى عَنْ حِيَاضِهَا; وَ تُذَادُ عَنْ مَوَارِدِهَا!

### ترجمه

من فرار و كناره گيرى شما را از صفوف خودتان مشاهده كردم (و با چشم خود ديدم) كه فرومايگان خشن و اعراب باديه نشين شام، شما را به عقب نشينى وادار كردند، در حالى كه شما از بزرگان (و شجاعان) و پيشگامان عرب و از سران شرف و پيشروان و برجستگان آنها هستيد (ولى خوشوقتم، طولى نكشيد كه) ناراحتى درون سينه مرا شفا بخشيديد (و بر زخم دلم مرهم نهاديد;) چون ديدم همان گونه كه آنها شما را عقب راندند، شما صفوفشان را درهم شكستيد و آنان را از لشكرگاه خود به عقب رانديد; با رگبار تير و نيزه به آنها حمله كرديد، آنچنان كه فراريان آنها همچون شتران تشنه عقب رانده شده از ورود به آبشخور، بر روى هم مى ريختند!

▲شرح و تفسير

▲بر زخم دلم مرهم نهاديد

بعضى از شارحان نهج البلاغه نقل كرده اند كه امام(عليه السلام) اين خطبه را هنگامى بيان فرمود كه ميمنه (بخش راست لشكر) اهل عراق عقب نشينى كرد; سپس در يك ضدّ حمله، به جاى خود بازگشت و به «مالك اشتر» پيوست و «مالك» به اتّفاق آنها بر صفوف لشكر شام يورش برد و آنها را پراكنده ساخت.(1) هنگامى كه امام اين دو صحنه را مشاهده كرد، آنها را مخاطب ساخت و سخنان بالا را خطاب به آنها ايراد فرمود.

در جمله هاى كوتاه بالا امام(عليه السلام) براى تشويق اين گروه از يارانش نخست به نقطه ضعف آنها اشاره كرده و بعد به جبران آن ضعف از ناحيه خودشان اشاره مى كند و گفتار خود را با انواع تشبيهات عميق و زيبا و كنايات پرمعنا مى آميزد، تا عميق ترين اثر را در روح و جان آنها بگذارد و در آينده از آن پند گيرند و در برابر حملات دشمن پايمردى و استقامت بيشترى نشان دهند.

نخست مى فرمايد: «من فرار و هزيمت و كناره گيرى و عقب نشينى شما را از صفوف خودتان مشاهده كردم (و با چشم خود ديدم) كه فرومايگان خشن و اعراب باديه نشين شام، شما را به عقب نشينى وادار كردند». (وَ قَدْ رَأَيْتُ جَوْلَتَكُمْ(2)، وَ انْحِيَازَكُمْ(3) عَنْ صُفُوفِكُمْ، تَحُوزُكُمُ الْجُفَاةُ(4) الطَّغَامُ(5)، وَ أَعْرَابُ أَهْلِ الشَّامِ).

«اين درحالى است كه شما از بزرگان و (شجاعان) پيشگامان عرب و از سران شرف، و پيشروان و برجستگان آنها هستيد!». (وَ أَنْتُمْ لَهَامِيمُ(6) الْعَرَبِ، وَ يَآفِيخُ(7)الشَّرَفِ، وَ الأَنْفُ(8) الْمُقَدَّمُ، وَ السَّنَامُ الأَعْظَمُ).

من ازشما چنين عقب نشينى را انتظار نداشتم و برازنده و شايسته شما نبود; ولى خوشوقتم طولى نكشيد كه: «ناراحتى درون سينه مرا شفا بخشيديد (و بر زخم دلم مرهم نهاديد;) چون ديدم همان گونه كه آنها شما را به عقب نشينى وا داشتند، شما صفوفشان را درهم شكستيد و آنان را از لشكرگاه خود به عقب رانديد». (وَ لَقَدْ شَفَى وَحَاوِحَ(9) صَدْرِي أَنْ رَأَيْتُكُمْ بِأَخَرَة تَحُوزُونَهُمْ كَمَا حَازُوكُمْ، وَ تُزِيلُونَهُمْ عَنْ مَوَاقِفِهمْ كَمَا أَزَالُوكُمْ).

«آنها را به رگبار تير و نيزه بستيد، آنچنان كه فراريان آنها، همچون شتران تشنه عقب رانده شده از ورود به آبشخور، بر روى هم مى ريختند!» (حَسّاً(10) بِالنِّصَالِ(11)، وَ شَجْراً(12) بِالرِّمَاحِ; تَرْكَبُ أُولاَهُمْ أُخْرَاهُمْ كَالاِْبِلِ الْهِيمِ(13) المَطْرُودَةِ; تُرْمَى عَنْ حِيَاضِهَا; وَ تُذَادُ(14) عَنْ مَوَارِدِهَا!).

بى شكّ، جنگ صفّين مقابله دو لشكر بود كه يكى از آنها بسيارى از شخصيّت هاى اسلامى را در خود جاى مى داد; بعضى از صحابه پيامبر و بعضى از فرزندان صحابه و از خاندان هاى با شخصيّت و از پيش گامان در اسلام بودند، كه در خدمت على(عليه السلام) در برابر گروهى قيام كردند كه در واقع بازماندگان دوران جاهليّت و فرومايگان و فرصت طلبان و دنيا دوستانى بودند كه با جوايز و بخشش هاى بى حساب و كتاب معاويه، به ميدان آمده بودند و در رأس آنها «عمرو بن عاص» بود كه رشوه كلانش را كه همان حكومت مصر بود، در برابر حضور در اين ميدان و فتنه انگيزى هاى شيطانى گرفت.

بنابراين، تعبيرات امام(عليه السلام) درباره لشكر شام و لشكر كوفه هرگز جنبه تشويق و تعارف بى محتوا نداشته، بلكه عين واقعيّت بود.

##### 1. «نصر بن مزاحم» در كتاب «صفّين» شأن ورود اين خطبه را به خوبى بيان كرده است. او مى گويد: در روز هفتم ماه صفر بود كه از روزهاى وحشتناك جنگ صفّين محسوب مى شد; در آن روز لشكر معاويه به بخشى از لشكر اميرمؤمنان على(عليه السلام) حمله كردند و آنها را عقب راندند; على(عليه السلام) ناراحت شد و آنها را ملامت نمود و سپس آنها را تشويق به حمله نمود و به اتّفاق «مالك اشتر» حمله سريع و مؤثّرى كردند و دشمن را درهم كوبيدند و به عقب راندند; و آنگاه امام(عليه السلام) خطبه مورد بحث را ايراد فرمود. (كتاب وقعه صفين، صفحه 243 تا 256، چاپ بصيرتى قم).
2. «جَوْله» از مادّه «جَوَلان» در اصل به معناى دور زدن در ميدان و مانند آن است; و گاه به معناى عقب نشينى، سپس بازگشت به ميدان و حمله به دشمن - كه يك حركت دورانى است - آمده و در كلام بالا به همين معنا است.
3. «انحياز» به گفته «قاموس» به معناى ترك مواضع (و عقب نشينى) است.
4. «جُفاة» جمع «جافى» به معناى افراد فرومايه و خشن است.
5. «طَغام» جمع «طَغامه» به معناى اوباش و افراد رذل و پست است.
6. «لهاميم» جمع «لِهْميم» و «لُهْموم» به معناى اسب هاى چابك و پيش رو است; سپس به انسان هاى پيش رو نيز، اطلاق شده است; مانند چيزى كه در كلام بالا آمده است. اين واژه، گاه به معناى افراد با سخاوت آمده، كه تناسبى با محلّ بحث ندارد.
7. «يآفيخ» جمع «يافوخ» به معناى محل اتّصال استخوان هاى پيش سر است. بعضى گفته اند: اين واژه نام همان موضعى در پيش سر است، كه در آغاز تولّد نرم است و با گذشت زمان سفت و محكم مى شود و در كلام بالا كنايه از سركردگان است.
8. «أنف» معناى واضحى دارد و آن «بينى» است; ولى از آنجا كه برجسته ترين نقطه صورت نوك بينى است، عرب اين واژه را به افراد پيش رو اطلاق مى كند.
9. «وَحاوح» جمع «وَحوح» به معناى صدايى است كه از سينه دردمند بر مى خيزد.
10. «حَسّ» (به فتح حاء) به چند معنا آمده است: گاه به معناى ريشه كن كردن و قتل و كشتن، (مانند كلام بالا.) و گاه به معناى جستجو نمودن، يا ديدن و دريافتن آمده است.
11. «نَصال» جمع «نَصْل» به معناى قطعه آهن تيزى است كه در نوك تيرهاى چوبين قرار مى دهند تا كارگر شود و در فارسى آن را «پيكان» مى گويند.
12. «شَجْر» به معناى ضربه زدن با نيزه است.
13. «هيم» جمع «أهيم» يا «هائم» به معناى انسان يا حيوانى است كه شديداً تشنه باشد.
14. «تُذاد» از مادّه «ذود» به معناى طرد كردن و عقب راندن است.

▲خطبه 108

خطبه 108(1) و من خطبة له(عليه السلام)

و هى من خطب الملاحم

از خطبه هاى امام است كه از وقايع و حوادث مهم آينده خبر مى دهد.

##### 1. سند خطبه: بخشى از اين خطبه را «آمدى» در «غرر» و بخش ديگرى را «زمخشرى» در «ربيع الأبرار» و نيز بخش ديگرى را «آمدى» در همان «غرر» در جايى ديگر آورده است; كه با آنچه در «نهج البلاغه» آمده است، تفاوت ها و اضافاتى دارد كه نشان مى دهد، آنها اين خطبه را از منابع ديگرى نقل كرده اند نه از نهج البلاغه. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 227).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از بخش هايى تشكيل يافته: در «نخستين بخش، مانند بسيارى از خطبه ها، سخن از حمد و ثناى الهى و اوصاف جلال و جمال او و دلايل اثبات وجود مقدس اوست. در دومين بخش، - مانند بسيارى از خطبه هاى ديگر - سخن از پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) و فضايل و كمالات اوست.

در سومين بخش، از يك طبيب سيّار روحانى كه به دنبال بيمارانش مى گردد و تمام وسايل درمان را فراهم كرده، سخن به ميان آورده، كه بسيارى از شارحان نهج البلاغه آن را اشاره به خود حضرت مى دانند و بعضى آن را ناظر به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) دانسته اند.

در بخش چهارم، به سرزنش ياران سست و بى تحرّك خود پرداخته و به آنها گوشزد مى كند كه اين سستى و پراكندگى و بى تفاوتى عاقبت دردناكى دارد; دشمنان بر شما مسلّط مى شوند و چنان شما را در هم مى كوبند كه چيز قابل توجّهى باقى نمى ماند.

و در پنجمين بخش، كه قسمت مهمّى از خطبه را تشكيل مى دهد، به نصيحت و اندرز آنها مى پردازد و در ششمين و آخرين بخش، حوادث سخت آينده را پيشگويى مى كند كه بركات زمين و آسمان از مردم قطع مى شود; زشتى ها پديدار مى گردد; معروف، منكر و منكر، معروف، و حقايق اسلام تحريف مى شود.

الْحَمْدُللهِِ الْمُتَجَلِّي لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ، وَ الظَّاهِرِ لِقُلُوبِهِمْ بِحُجَّتِهِ. خَلَقَ الْخَلْقَ مِنْ غَيْرِ رَوِيَّة، إِذْ كَانَتِ الرَّوِيَّاتُ لاَ تَلِيقُ إِلاَّ بَذَوي الضَّمائِرِ، وَ لَيْسَ بِذِي ضَمِير فِي نَفْسِهِ. خَرَقَ عِلْمُهُ بَاطِنَ غَيْبِ السُّتُرَات، وَ أَحَاطَ بِغُمُوضِ عَقَائِدِ السَّرِيرَاتِ.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه با آفرينش خويش بر انسان ها تجلّى كرده است. خداوندى كه با حجّت و نشانه هاى خود، بر قلب بندگان آشكار شده است. آفريده ها را بدون نياز به فكر و انديشه آفريد; چرا كه انديشه مخصوص كسانى است كه داراى روح و ضمير باطن هستند، و او چنين نيست; (زيرا) علم و دانش او، اعماق پرده هاى غيب را شكافته و به عقايد پيچيده و پنهان احاطه دارد.

▲شرح و تفسير

▲تجلّى خدا بر بندگان

همان طور كه در بالا اشاره شد امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه، به سراغ حمد و ستايش پروردگار و ذكر جمال و جلال او و براهين ذات مقدّسش مى رود. در عباراتى كوتاه و زيبا و دلنشين، به مهمترين دلايل توحيد اشاره مى كند. نخست مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه با آفرينش خود، بر انسان ها تجلى كرده است!». (الْحَمْدُللهِِ الْمُتَجَلِّي لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ).

و اين، در واقع اشاره به «برهان نظم» است كه در جاى جاى قرآن مجيد آمده است. گاه دست انسان را مى گيرد و به آسمان ها مى برد و سيّارات و ثوابت و كهكشان هاى با عظمت را به او نشان مى دهد و گاه به اعماق اتم مى كشاند و ساختمان شگفت انگيز آن را به انسان ارائه مى دهد. گاه عجايب خلقت پرندگان، گاه شگفتى هاى جهان حيوانات و جانداران، گاه اسرار آفرينش نباتات، گاه عجايب اعماق درياها. آرى، به وسيله مخلوقات، خالق را به خلقش نشان داده است و اين داستان عجيب و طولانى دارد كه هرگز تمام نمى شود. از يك سو، هر قدر در عظمت عالم آفرينش بينديشيم، به جايى نمى رسيم و از سويى ديگر، در اسرار خلقت آنها و نظم حاكم بر آنها.

از تفسير بالا روشن شد كه خلق در «لِخَلْقِهِ» اشاره به انسان ها است و در «بِخَلْقِهِ» اشاره به تمامى مخلوقات است. يكى خاص، و ديگرى عام است.

سپس در ادامه اين سخن، اشاره به «برهان فطرت» مى كند و مى فرمايد: «خداوندى كه با حجّت و دليل خود، بر قلب بندگان آشكار شده است!» (وَ الظَّاهِرِ لِقُلُوبِهِمْ بِحُجَّتِهِ).

چه حجّتى از اين بالاتر كه وقتى انسان به قلب و روح خود باز مى گردد، بانگ توحيد و خداشناسى را از هر گوشه آن مى شنود و به همين دليل، هر قدر شياطين در انكار ذات پاكش بكوشند و براى منحرف ساختن بندگان تلاش كنند، هنگامى كه فشارها برچيده شد، و ابرهاى ظلمانى وساوس شيطانى كنار رفت، فطرت توحيدى تجلّى مى كند و باز انسان به سوى خدا بر مى گردد.

در سومين جمله، اشاره به دليل سومى مى كند كه مى توان آن را «برهان ابداع» نام نهاد. مى فرمايد: «آفريده ها را بدون نياز به فكر و انديشه آفريد; چرا كه انديشه مخصوص كسانى است كه داراى روح و ضمير باطن هستند و او چنين نيست!» (خَلَقَ الْخَلْقَ مِنْ غَيْرِ رَوِيَّة، إِذْ كَانَتِ الرَّوِيَّاتُ لاَ تَلِيقُ إِلاَّ بِذوِي الضَّمَائِرِ(1)، وَ لَيْسَ بِذِي ضَمِير فِي نَفْسِهِ).

مى دانيم تمام مصنوعات انسانى بازگشت به تفكّر و برنامه ريزى و نقشه كشى هاى قبلى مى كند و اين تفكّر و برنامه ريزى نيز بازگشت به مخلوقات و مصنوعات جهان آفرينش دارد. يعنى هر چه انسان مى سازد، شبيه و مانندى براى آن در جهان خلقت ديده; و گاه اشكال مخلوقات گوناگون را به هم تركيب مى كند و از آن چيزى درست مى كند; صنعت كشتى را از مرغان دريايى، و هواپيما را از خلقت پرندگان، ومراكب ديگر را از مراكب صحرايى آموخته است. بنابراين، اوّلا در مصنوعات خود نياز به انديشه و تفكّر دارد و ثانياً نياز به پيروى و تقليد و الگو گرفتن از موجودات اطراف خويش.

آن كس كه تمام افعالش ابداع است، نه انديشه اى لازم دارد و نه الگويى، تنها خداست.

امروز ثابت شده است كه تنها در روى كره زمين ميليونها نوع گياه و حيوان و حشره وجود دارد كه هنوز بسيارى از آنها كه در اعماق درياها و يا در قلب جنگلها و يا درون كويرهاى دوردست و يا مناطق قطبى زندگى مى كنند، براى انسان كشف نشده است; آفريده هايى با شگفتى هاى حيرت انگيز و طرز زندگى كاملا متفاوت و ساختمان و تركيب بندى بسيار حساب شده. تمام اينها، ابداعات الهى است و ابداع او يكى از دلايل وجود و علم و قدرت است.

گذشته از همه اينها، مصنوعات بشرى با گذشت قرنها و استفاده كردن از تجربه هاى ديگران تكامل مى يابد، در حالى كه مخلوقات خدا چنين نيست و اگر روند تكاملى داشته باشند، از درون خود آن مخلوق سرچشمه مى گيرد، نه با تجربه جديد.

سپس در چهارمين جمله براى توضيح و تفسير گفتار پيشين مى فرمايد: «علم و دانش او، اعماق پرده هاى غيب را شكافته و به عقايد پيچيده و پنهان احاطه دارد» (خَرَقَ عِلْمُهُ بَاطِنَ غَيْبِ السُّتُرَاتِ(2)، وَ أَحَاطَ بِغُمُوضِ عَقَائِدِ السَّرِيرَاتِ(3)).

اگر آفرينش او در اَشكال و كيفيّات بسيار متنوّع و گوناگون نياز به انديشه و الگوى قبلى ندارد; به اين دليل است كه علم او بى پايان و نامحدود است. در اعماق همه چيز نفوذ دارد و از عقايد پنهانى هر كس با خبر است.

آرى، كسى نياز به انديشه و تفكّر و استفاده از تجارب ديگران دارد، كه علمش محدود است و از پشت پرده هاى غيب بى خبر است.

تعبير بالا، در واقع از قبيل ذكر خاص بعد از عام است; يعنى نخست از علم خداوند به باطن تمام اشيا، سخن مى گويد; سپس از علم او به عقايد پنهان آدميان.

##### 1. «ضمائر» جمع «ضمير» از مادّه «ضمور» (بر وزن قبول) گرفته شده، كه در اصل به معناى لاغر و باريك شدن است و از آنجا كه اسرار درون انسان نيز باريك و دقيق است، واژه ضمير به باطن انسان اطلاق شده است.

##### 2. «سترات» جمع «سُتْره» (بر وزن قربة) به معناى پرده، يا چيزهايى است كه اشياى مختلف را با آن مى پوشند.
3. «سريرات» جمع «سريره» به معناى چيزى كه انسان آن را مكتوم و مخفى مى كند. بايد توجّه داشت كه جمع «سريره» گاهى «سرائر» آمده كه جمع مكسّر است و گاه به صورت جمع صحيح با «ات» مى آيد.

▲نكته

▲وسعت علم خداوند

مسئله علم خداوند، هم از نظر معرفتى و هم از نظر آثار اخلاقى و تربيتى از مهمترين مسائل است. مسئله اى است كه قرآن مجيد، بحث هاى مهمّى پيرامون آن دارد و گستردگى آن را با مثالهاى زيبايى بيان مى كند. از جمله مى فرمايد: «وَ لَوْ أَنَّ مَا فِي الاَْرْضِ مِنْ شَجَرَة أَقْلاَمٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُر مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللهِ إِنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ; اگر همه درختان روى زمين قلم شود و دريا براى آن مركّب گردد و هفت دريا بر آن افزوده شود، همه اينها تمام مى شود، ولى كلمات (و معلومات) خدا پايان نمى گيرد! خداوند عزيز و حكيم است».(1)

اگر در عمق اين مثال دقت كنيم و معناى آن را كاملا در ذهن مجسّم سازيم، آنگاه به اين حقيقت پى مى بريم كه دامنه علم پروردگار بسيار فراتر از آن است كه ما فكر مى كنيم.

بديهى است اين علم نمى تواند علم حصولى و از طريق تصوّر و تصديق باشد; بلكه علم حضورى است. يعنى حضور خداوند در همه جا و در هر زمان و هر مكان و حضور همه اشيا در نزد ذات پاك او ايجاب مى كند كه چيزى بر او مخفى و پوشيده نباشد; چرا كه حقيقت علم، حضور معلوم نزد عالم است; منتها در علم حصولى، معلوم شخصاً نزد عالم حضور ندارد، بلكه صورتى از آن طريق تصوّر يا تصديق در ذهن عالم، حاضر مى شود; ولى در علم حضورى ذات معلوم نزد عالم حاضر است و تمام اشيا و حوادث در هر زمان و هر مكان، باطن و ظاهر آنها، همه از طريق همين علم حضورى نزد خداوند واضح و آشكار است.

به همين دليل، امام(عليه السلام) در بخش اوّل از خطبه بالا مى فرمايد: علم و دانش او اعماق پرده هاى غيب را شكافته و عقايد پيچيده و پنهان را احاطه كرده است.

ممكن است درك مفهوم علم حضورى براى بعضى مشكل باشد; ولى با يك مثال مى توان آن را روشن ساخت و آن اينكه بى شك علم ما به صورت هاى ذهنى ما و تصوّرها و تصديق هايى كه از جهان خارج در ذهن ما ترسيم شده، علم حضورى است; يعنى اين صورت هاى ذهنى نزد روح ما حاضر است و از آن جدا نيست. آرى، علم خداوند به تمام عالم هستى اينگونه است، نه اينكه صور ذهنى داشته باشد; بلكه وجود عينى آنها نزد او است; چرا كه مى دانيم او همه جا با ماست: «وَ هُوَ مَعَكُمْ ايْنَ مَا كُنْتُمْ»(2). و او از ما به ما نزديكتر است «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مَنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ»(3).

از اينجا روشن مى شود كه توجّه به اين علم گسترده و بى پايان، چه آثار مهم تربيتى دارد. زيرا، هنگامى كه انسان، عالَم را محضر خدا بداند و علم او را محيط بر اسرار درون و مسايل برون ببيند، به يقين مراقب اعمال و حتى نيّات و افكار خويش خواهد بود.(4)

##### 1. سوره لقمان، آيه 27.
2. سوره حديد، آيه 4.
3. سوره ق، آيه 16.
4. براى توضيح بيشتر درباره علم خداوند به كتاب «پيام قرآن» جلد 4، مراجعه شود.

▲بخش دوّم

و منها فى ذكر النبى(صلى الله عليه وآله)

بخشى از اين خطبه، كه درباره پيامبر(صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد

إِخْتَارَهُ مِنْ شَجَرَةِ الأَنْبِيَاءِ، وَ مِشْكَاةِ الضِّيَاءِ، وَ ذُؤَابَةِ الْعَلْيَاءِ، وَ سُرَّةِ الْبَطْحَاءِ، وَ مَصَابِيحِ الظُّلْمَةِ، وَ يَنَابِيعِ الْحِكْمَةِ.

### ترجمه

او را از شجره پيامبران برگزيد، از محلّ روشنايى، و سرچشمه نور، از جايگاه بلند و رفيع، و از كانون بطحاء، از چراغ هاى برافروخته در تاريكى، و چشمه هاى دانش و حكمت انتخاب كرد.

▲شرح و تفسير

▲توصيف شايسته اى از پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)

امام(عليه السلام) در بخش دوم اين خطبه، بعد از حمد و ستايش الهى و بيان دلايل وجود او، به سراغ معرّفى پيامبر بزرگ اسلام(صلى الله عليه وآله) مى رود و در چند جمله كوتاه و با استفاده از شش تشبيه، فضايل بى مثال آن حضرت را مى شمرد. نخست مى فرمايد: «او را از شجره پيامبران برگزيد». (إِخْتَارَهُ مِنْ شَجَرَةِ الأَنْبِيَاءِ).

«و از محل روشنايى و سرچشمه نور». (وَ مِشْكَاةِ الضِّيَاءِ).

«و از محلّى بلند و رفيع!» (وَ ذُؤَابَةِ الْعَلْيَاءِ).

«و از كانون (سرزمين شريف) بطحاء». (وَ سُرَّةِ الْبَطْحَاءِ).

«و از چراغ هاى برافروخته در تاريكى». (وَ مَصَابِيحِ الظُّلْمَةِ).

«واز چشمه هاى دانش و حكمت». (وَ يَنَابِيعِ الْحِكْمَةِ).

اين تشبيهات و استعارات شش گانه، هر كدام اشاره به نكته اى و فضيلتى از فضايل رسول خدا(صلى الله عليه وآله) است.

تشبيه اوّل - به گفته بسيارى از شارحان نهج البلاغه - اشاره به دودمان ابراهيم(عليه السلام) است كه پيامبران بزرگى از آن برخاستند و نسب والاى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)نيز از طريق اسماعيل به آن پيغمبر بزرگ (ابراهيم(عليه السلام)) مى رسد.

تشبيه دوّم، اشاره به اين است كه: انوار معارف الهى در مشكاة وجود انبيا قرار دارد و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) حامل اين انوار است. توجّه داشته باشيد كه «مشكاة» يا چراغ دان، همان محفظه اى است كه در گذشته، چراغ را در آن مى گذاشتند تا وزش باد آن را خاموش نكند. بنابراين، انبيا حافظان انوار معارف الهيّه اند.

در تشبيه سوم، با توجه به اينكه «ذُؤَابَه» موهاى قسمت جلو سر است و «عَلْياء» نيز به معناى بلندى است، اشاره به اين است كه: پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) نسبش به برترين خاندان هاى بشرى مى رسد كه شرف وراثت را در حدّ اعلا از آنها كسب كرده بود.

و در تشبيه چهارم، با توجّه به اينكه «بَطْحاء» اشاره به بخش خاصّى از مكه است كه قبيله قريش ساكن آن بودند و «سُرَّه» به معناى ناف و كانون است و قريش برترين قبايل عرب محسوب مى شدند، اشاره به اين است كه: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از مركز قبيله اى برخاسته كه اشرف قبايل آنجا محسوب مى شده (هر چند گروهى از آنها بر اثر دنيا پرستى دعوت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را اجابت نكردند، و به عنوان كفّار قريش معروف شدند).

پنجمين تشبيه، اشاره به اين است كه: پيامبران و انبياى الهى چراغ هاى پرنورى هستند كه سينه ظلمت كفر و جهل را مى شكافند و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) يكى از پرفروغ ترين چراغ هاى هدايت بود.

و در آخرين تشبيه، پيامبران را به چشمه هايى تشبيه مى كند كه علم و دانش از آن مى جوشد و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) يكى از پرجوشش ترين چشمه هاى علم و دانش بود.

▲بخش سوّم

و منها: طَبِيبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ، قَدْ أَحْكَمَ مَرَاهِمَهُ، وَ أَحْمَى مَوَاسِمَهُ، يَضَعُ ذلِكَ حَيْثُ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ، مِنْ قُلُوبِ عُمْي، وَ آذَان صُمٍّ، وَ أَلْسِنَة بُكْم; مُتَتَبِّعٌ بِدَوَائِهِ مَوَاضِعَ الْغَفْلَةِ، وَ مَوَاطِنَ الْحَيْرَةِ; لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِأَضْوَاءِ الْحِكْمَةِ; وَ لَمْ يَقْدَحُوا بِزِنَادِ الْعُلُومِ الثَّاقِبَةِ; فَهُمْ فِي ذلِكَ كَالأَنْعَامِ السَّائِمَةِ، وَ الصُّخُورِ الْقَاسِيَةِ.

### ترجمه

در بخش ديگرى از اين خطبه مى فرمايد: او طبيب سيّارى است كه با طبّ خويش همواره در گردش است (و در جستجوى بيماران) مرهم هايش را كاملا آماده ساخته و ابزارش را براى موارد نياز (به عنوان آخرين درمان) جهت داغ كردن محلّ زخم ها گداخته نموده، براى قلب هاى نابينا، گوش هاى ناشنوا و زبان هاى گنگ. و با داروى خود در جستجوى بيماران غافل و سرگردان است. همانها كه با فروغ حكمت، روشن نشده و با جرقّه آتش افروز دانش هاى تابناك فكر خود را شعلهور نساخته اند، آنهائى كه همچون چهارپايان صحراگرد و سنگ هاى سختِ نفوذ ناپذيرند.

▲شرح و تفسير

▲طبيب سيّار!

غالب «شارحان نهج البلاغه» اوصافى را كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) در اين فراز شمرده، اشاره به وجود مقدّس خودش دانسته اند كه بعد از بيان اوصاف پيامبر(صلى الله عليه وآله)به بيان اوصاف خويش مى پردازد و خود را طبيب سيّارى مى داند كه تمام وسايل لازم را براى علاج بيماران فراهم ساخته است و گويى اجماع شارحان نهج البلاغه بر اين معناست. تنها كسى كه اين جملات را اوصاف پيامبر(صلى الله عليه وآله) دانسته و ادامه بحث هاى فراز گذشته مى شمرد، «آمُدى» در كتاب «غررالحكم» است، كه مى گويد: «إِنَّهُ فِي ذِكْرِ رَسُولِ اللهِ(صلى الله عليه وآله); اين اوصاف درباره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) است»(1).

ولى ارتباط اين جمله، با جمله هاى سابق از يك سو و انطباق دقيق آن بر اوضاع و شرايط پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از سوى ديگر تأييد مى كند كه اين اوصاف درباره رسول خدا(صلى الله عليه وآله) باشد و ما تعجّب مى كنيم چگونه همه شارحان نهج البلاغه اين مطلب را - لااقل - در حدّ يك احتمال مطرح نكرده اند; در حالى كه هيچ شاهد و قرينه اى براى ادّعاى خودشان اقامه ننموده اند. درست است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و على(عليه السلام) هر دو از يك شجره مباركه و هر دو شبيه روح واحدى هستند كه در دو بدن قرار گرفته است و اوصافى كه درباره يكى از اين دو بزرگوار صادق است، درباره ديگرى نيز صادق مى باشد; ولى از نظر روشن شدن واقعيّات بايد مرجع ضماير اين بخش از خطبه معلوم گردد و خوانندگان عزيز نيز به هنگام مطالعه شرح اين اوصاف، تصديق خواهند كرد كه با پيامبر(صلى الله عليه وآله) سازگارتر است.

به هر حال، مى فرمايد: «او طبيبى است سيّار كه با طبّ خويش، همواره به گردش مى پردازد، (و در جستجوى بيماران است) مرهم هايش را كاملا آماده ساخته و براى موارد نياز (و اضطرار) جهت داغ كردن محلّ زخم ها ابزارش را گداخته نموده، براى قلب هاى نابينا; گوش هاى ناشنوا، و زبان هاى گنگ آماده است و با داروى خود، در جستجوى بيماران غافل و سرگردان است». (طَبِيبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ، قَدْ أَحْكَمَ مَرَاهِمَهُ(2)، وَ أَحْمَى مَوَاسِمَهُ(3)، يَضَعُ ذلِكَ حَيْثُ الْحَاجَةُ إِلَيْهِ: مِنْ قُلُوبِ عُمْي، وَ آذَان صُمٍّ، وَ أَلْسِنَة بُكْم; مُتَتَبِّعٌ بِدَوَائِهِ مَوَاضِعَ الْغَفْلَةِ، وَ مَوَاطِنَ الْحَيْرَةِ).

چه تعبيرات و تشبيهات زيبايى! از يك سو، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) (يا خودش) را به عنوان طبيب معرّفى مى كند; چرا كه اطبّا به درمان بيمارهاى جسمى مى پردازند و او به درمان بيمارى هاى روحى و اخلاقى، كه به مراتب سخت تر و خطرناك تر از بيمارى هاى جسمانى است كه از آن ميان، به سه قسمت مهم در عبارت بالا اشاره شده: كسانى كه بر اثر گناه و هوا پرستى و غفلت، چشم دلهاى شان نابينا شده و گوش شنوا را براى گرفتن پيام حق از دست داده اند و زبان گويا براى ذكر حق ندارند.

از سوى ديگر او را به عنوان «دَوّار» يعنى سيّار معرفى مى كند، اشاره به اينكه مانند طبيبان جسمانى در گوشه مطب، يا بيمارستان نمى نشيند كه بيماران به سراغ او بيايند; بلكه بر مى خيزد و وسايل دارو و درمان را با خود حمل مى كند و در هر كوى و برزن و هر شهر و ديار به دنبال بيماران مى گردد; و اين سيره همه پيامبران و امامان بوده كه دانشمندان و علماى امّت نيز بايد به آنها اقتدا كنند; خود را همچون كعبه ندانند كه مردم به طواف آنها بيايند; بلكه همچون نسيم سحرگاهان به هر سو بوزند و روح تازه در كالبدهاى مرده بدمند، يا همچون صيادى كه به دنبال صيد مى گردد.

سپس اشاره به جامعيّت درمان او مى كند، كه نخست براى درمان زخم هاى جانكاه از انواع مرهم هاى شفابخش استفاده مى كند و در پايان كار، اگر هيچ مرهم و دارويى اثر نگذاشت براى نجات جان بيمار ناچار محلّ زخم را داغ مى كند. (در گذشته زخم هاى غير قابل علاج -مانند سياه زخم - را با آهن داغ مى سوزاندند.) و به اين ترتيب، وظيفه «بشارت» و «انذار» را به طور كامل انجام مى دهد و به تعبير ديگر: قرآن داروى شفابخش اوست، با آيات «بشارت» بر زخم هاى جانكاه قلوب، مرهم مى نهد و با آيات «انذار» زخم هاى غير قابل علاج را داغ مى كند.

توجّه به اين نكته نيز لازم است كه «مواضع غفلت» و «مواطن حيرت» را مى توان به افراد غافل و سرگردان تفسير كرد كه در بالا گفتيم و مى توان اشاره به افرادى دانست كه بيمار و فراموش شده، يا سرگردانند; ولى تفسير اوّل با جمله هاى بعد سازگارتر است.

سپس در توضيح و تفسير مواضع غفلت و مواطن حيرت، مى فرمايد: «اين غافلان سرگردان، با فروغ حكمت روشن نشده، و با جرقّه آتش افروز دانش هاى تابناك، فكر خود را شعلهور نساخته بودند، و آنها از اين نظر همچون چهارپايان صحراگرد و سنگ هاى سختِ نفوذناپذير بودند!» (لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِأَضْوَاءِ الْحِكْمَةِ; وَ لَمْ يَقْدَحُوا(4)بِزِنَادِ(5) الْعُلُومِ الثَّاقِبَةِ; فَهُمْ فِي ذلِكَ كَالأَنْعَامِ السَّائِمَةِ(6)، وَ الصُّخُورِ الْقَاسِيَةِ).

تعبير «لَمْ يَسْتَضِيئُوا» و «لَمْ يَقْدَحُوا» نشان مى دهد كه آنها قبل از قيام انبيا نيز مى توانستند بخشى ازغفلت و سرگردانى خود را با نور حكمت و علم و دليل عقل برطرف سازند، ولى هرگز به پيام هاى علم و عقل نيز اعتنا نكردند.

جمله «لَمْ يَسْتَيضِيئُوا...» و «لَمْ يَقْدَحُوا» ممكن است اشاره به دو گروه از افراد گمراه باشد: گروهى كه اگر جرقّه علم و دانش به قلب آنها مى رسيد، تبديل به مبدء نور مى شدند و راهنماى ديگران; و گروه ديگرى كه توان انجام هدايت ديگران را نداشتند، امّا مى توانستند در پرتو انوار حكمت، حداقل راه خودشان را پيدا كنند.

تعبير به «أَنعامِ سَائِمَه» (چهارپايان بيابان گرد) و «صُخُورِ قَاسِيَه» (سنگ هاى سخت و نفوذناپذير) نيز مى تواند اشاره به دو گروه باشد: گروهى گمراهند در حدّ چهارپايان كه قابليّت تعليم و تربيت را در حدّ پايينى دارند; و گروهى كه در بدو نظر همچون سنگ، نفوذناپذير هستند.

توجّه به اين نكته نيز لازم است كه «مواضع غفلت» و «مواطن حيرت» با هم متفاوت است ; «غفلت» درجايى گفته مى شود كه انسان توجّه به چيزى ندارد و خطراتى را كه در اطراف اوست نمى بيند; يا شبيه بيمارى هايى است كه بدون داشتن درد، ناگهان بر وجود انسان مسلّط مى شود و راه بازگشت ندارد.

ولى «مواطن حيرت» جايى است كه انسان توجّه به خطرات دارد، ولى راه مقابله با آن را نمى داند.

به هر حال، اين طبيب روحانى سيّار، همه جا روى حساب و برنامه گام برمى دارد و با دم مسيحاييش، دردمندان را درمان و در كالبد مردگان، روح و حيات مى دمد.

##### 1. غرر الحكم و درر الكلم، حكمت شماره 6033 (شرح فارسى، جلد 4، صفحه 1794).
2. «مراهم» جمع «مرهم» به معناى داروهاى نرمى است كه بر زخم ها مى نهند.
3. «مواسم» جمع «مِيسم» به معناى ابزارى است كه با آن بدن انسان يا حيوانى را داغ مى نهند و «وسم» (بر وزن رسم) به آن اثرى گفته مى شود كه از داغ كردن بر بدن انسان مى ماند.

##### 4. «يقدحوا» از مادّه «قدح» (بر وزن مدح) به معناى افروختن آتش است به وسيله زَنْد (: سنگ چخماق، يا آتش زنه كه در قديم مانند كبريت جهت برافروختن آتش از آن استفاده مى شد).
5. «زِناد» جمع «زَنْد» به معناى ابزار فوقانى است كه براى آتش افروزى استفاده مى كنند; زيرا معمول عرب اين بوده كه از دو چوب مخصوصفحه براى جرقّه زدن جهت آتش افروزى استفاده مى كردند; چوب زيرين را «زَنْده» و چوب رويين را «زَنْد» مى ناميدند و آن موادّى كه به وسيله آنها آتش در آن شعلهور مى شد را «وقود» مى ناميدند.
6. «سائمه» از مادّه «سوم» (بر وزن قوم) به معناى حركت حيوان در بيابان و همچنين وزش بادهاى مستمرّ آمده است و «حيوان سائمه» به حيوانى گفته مى شود كه او را براى چرا كردن، در بيابان رها مى كنند.

▲بخش چهارم

قَدِ انْجَابَتِ السَّرائِرُ لاَِهْلِ الْبَصَائِرِ، وَ وَضَحَتْ مَحَجَّةُ الْحَقِّ لِخَابِطِهَا وَ أَسْفَرَتِ السَّاعَةُ عَنْ وَجْهِهَا، وَ ظَهَرَتِ الْعَلاَمَةُ لِمَتَوسِّمِهَا. مَا لي أَرَاكُمْ أَشْبَاحاً بِلاَ أَرْوَاح، وَ أَرْوَاحاً بِلاَ أَشْبَاح، وَ نُسَّاكاً بِلاَ صَلاَح، وَ تُجَّاراً بِلاَ أَرْبَاح، وَ أَيْقَاظاً نُوَّماً، وَ شَهُوداً غُيَّباً، وَ نَاظِرَةً عَمْيَاءَ، وَ سَامِعَةً صَمَّاءَ، وَ نَاطِقَةً بَكْمَاءَ!

### ترجمه

و باطن آنها (منافقان) براى اهل بصيرت آشكار است، و راه حق براى پويندگان آن هويدا گشته است (قيامت نزديك است و) رستاخيز، نقاب از چهره برداشته، و نشانه هاى آن براى جستجوگران هوشيار آشكار گشته است! چرا شما را پيكرهاى بى روح، و روح هاى بى پيكر مى بينم؟ عبادت كنندگانى ناصالح، تجّارى بى سود، بيدارانى خواب آلود، حاضرانى غايب، ناظرانى نابينا، شنوندگانى كر و سخنگويانى گنگ مشاهده مى كنم؟!

▲شرح و تفسير

▲پيكرهاى بى روح!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اشاره به وضع منافقين و معاندين بنى اميّه مى كند. مى فرمايد: «سرائر و باطن آنها براى اهل بصيرت آشكار شده، و راه حق براى پويندگان آن هويدا گشته است. (و به اين ترتيب، امروز حجّت بر همه كس تمام شده است)». (قَدِ انْجَابَتِ(1) السَّرَائِرُ لاَِهْلِ الْبَصَائِرِ، وَ وَضَحَتْ مَحَجَّةُ الْحَقِّ لِخَابِطِهَا).(2)

و در ادامه مى افزايد: «رستاخيز، نقاب را از چهره برداشته، و نشانه هاى آن، براى جستجو گران هوشيار آشكار گشته است». (وَ أَسْفَرَتِ(3) السَّاعَةُ عَنْ وَجْهِهَا، وَ ظَهَرَتِ الْعَلاَمَةُ لِمُتَوَسِّمِهَا).

ممكن است منظور از ظهور علامات قيامت، همان بعثت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) - كه خاتم انبيا و آخرين فرد از سلسله پيامبران خداست - و همچنين آشكار شدن فتنه ها در جهان اسلام و در صفحه روى زمين، بوده باشد و اين مطلب منافات با گذشتن هزار سال و بيشتر، از آن زمان ندارد; چرا كه در قياس با عمر دنيا، اين مقدار از زمان، مقدار كوتاهى است.

در حديثى نيز از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «بُعِثْتُ أَنَا وَ السَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ - وَ ضَمَّ السَّبَّابَةَ وَ الْوُسْطَى-; بعثت من و قيامت همانند اين دواست - و اشاره به دو انگشت مبارك سبّابه و وسطاى خويش نمود-»(4).

بنابراين، با آشكار شدن اسرار درون و روشن شدن راه حق و نزديك شدن قيامت، جاى اين است كه همه غافلان از خواب غفلت بيدار شوند! از گناهان خود به درگاه خدا توبه كنند و راه حق را پيش گيرند; ولى با اين حال، امام(عليه السلام) از عدم عكس العمل مناسب از سوى بسيارى از مردم در برابر اين جريان تعجّب مى كند و در ادامه اين سخن مى فرمايد: «چرا شما را پيكرهاى بى روح، و روح هاى بى پيكر مى بينم؟!، عبادت كنندگانى ناصالح، تجّارى بى سود، بيدارانى در خواب، حاضرانى غائب، ناظرانى نابينا، شنوندگانى كر، و سخن گويانى گنگ، مشاهده مى كنم!» (مَا لي أَرَاكُمْ أَشْبَاحاً بِلاَ أَرْوَاح، وَ أَرْوَاحاً بِلاَ أَشْبَاح، وَ نُسَّاكاً(5) بِلاَ صَلاَح، وَ تُجَّاراً بِلاَ أَرْبَاح، وَ أَيْقَاظاً(6) نُوَّماً(7)، وَ شُهُوداً غُيَّباً، وَ نَاظِرَةً عَمْيَاءَ، وَ سَامِعَةً صَمَّاءَ، وَ نَاطِقَةً بَكْمَاءَ!).

منظور از «أشْباح بِلاَ أَرْوَاح، وَ أَرْوَاح بِلاَ أَشْبَاح» گروههايى هستند كه يا قدرت ظاهرى دارند، امّا تفكّر و تدبير ندارند و يا صاحب تفكّر و تدبيرند امّا قدرت بكارگيرى آن را ندارند! بديهى است هيچ يك از اين دو گروه، راه به جايى نمى برند; همانگونه كه جسم بى روح و روح بى جسم كارايى ندارد.

تعبير به «نُسَّاكاً بِلاَ صَلاَح» اشاره به عبادت هاى بى محتواى عابدان آن زمان است. زيرا نخستين اثر عبادت، تربيت و اصلاح انسان است; اگر عابدى ناصالح بود، دليل بر اين است كه عبادتش پوست بى مغزى بوده است.

«تُجّاراً بِلاَ أَرْوَاح» ممكن است اشاره به چيزى باشد كه در سوره «عصر» نيز آمده است كه مى فرمايد: «همه انسانها در خسرانند، مگر آنها كه ايمان و عمل صالح دارند و دعوت به حق و صبر مى كنند».

و تعبير به «أَيْقَاظاً نُوَّماً» و چهار تعبير ديگرى كه بعد از آن آمده، اشاره به افرادى است كه بر حسب ظاهر بيدارند و در صحنه حاضرند و چشم و گوش و زبان دارند، امّا چون هيچ عكس العملى در برابر حوادث نيك و بد از خود نشان نمى دهند; گويى واقعاً خوابند و از صحنه غايبند; نابينا و كر و لالند!

آرى، اسلام وجود هر چيزى را در آثار آن مى بيند; انسان زنده بى اثر، گويى در صف مردگان است و بينايان بى بصيرت، گويى كورند و همچنين شنوندگان و گويندگان بى خاصيّت، كران و لالان محسوب مى شوند. شبيه اين تعبير، كراراً در آيات قرآن آمده است كه از افراد منافق و بى ايمان به «صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ»(1)و يا مانند آن، تعبير مى كند.

به اين ترتيب از مجموع كلام بالا چنين استفاده مى شود كه على(عليه السلام) ياران خود را شديداً سرزنش مى كند كه چرا بعد از آشكار شدن باطن بنى اميّه و اهداف شوم حكومت آنها، حركتى از شما ديده نمى شود و همچون افراد خواب و بى خبر، كور و كر و لال از كنار فجايع بنى اميّه مى گذريد و نمى دانيد چه آينده تاريكى براى اسلام و مسلمين در پيش است.

##### 1. «إنجابت» از مادّه «جَوْب» (بر وزن قوم) و «جوبه» (بر وزن توبه) به معناى قطع كردن و بريدن است و پاسخ كلام را از اين رو «جواب» مى گويند كه سؤال را قطع مى كند و به آن پايان مى دهد و هنگامى كه اين كلمه به باب انفعال مى رود، به معناى انكشاف و آشكار شدن است و در خطبه بالا به همين معنا آمده است.
2. «خابط» از مادّه «خبط» گاه به معناى ضرب شديد آمده و گاه به معناى راه سپردن بدون هدايت، همچون كسى كه در شب بدون چراغ طىّ طريق مى كند و در خطبه بالا معناى دوم منظور است.
3. «أسفرت» از مادّه «سُفور» به معناى باز كردن پوشش و كشف حجاب است و لذا به زنان بى حجاب «سافرات» گفته مى شود. و «مسافر» را از اين جهت «مسافر» گويند كه در حال عادّى در لابه لاى خانه ها و ديوارهاى شهر ناپيداست; امّا به هنگامى كه گام به بيابان مى گذارد، آشكار مى شود.
4. بسيارى از مفسّران شيعه و اهل سنّت حديث بالا را در تفسير آيه 18 سوره محمّد (صلى الله عليه وآله) آورده اند.
5. «نُسّاك» جمع «ناسك» به معناى عبادت كننده است.
6. «أيقاظ» جمع «يقظان» به معناى بيدار است.
7. «نوّم» جمع «نائم» به معناى شخص خواب است.

##### 8. سوره بقره، آيه 171.

▲نكته

▲وجود بى خاصيّت، همچون عدم است

معمولا وجود و عدم اشيا را با عينيّت آنها در خارج و عدم آن محاسبه مى كنند; ولى در منطق قرآن مجيد و روايات اسلامى وجود و عدم اشيا با آثار آنها محاسبه مى شود. زندگان بى اثر، در صف مردگانند و مردگانِ زنده ياد، در صف زندگان. قرآن مجيد بارها روى اين مطلب تأكيد كرده است. گاه به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد: «إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَ لاَ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرينَ; به يقين تو نمى توانى سخنت را به گوش مردگان برسانى و نمى توانى كران را هنگامى كه روى برمى گردانند و پشت مى كنند فرا خوانى».(1)

مسلّم است كه منظور از مردگان و كران در اينجا افرادى هستند كه ظاهراً زنده و داراى گوش شنوا مى باشند; امّا چون عكس العمل مناسبى در برابر دعوت پيامبر(صلى الله عليه وآله) نشان نمى دهند، در زمره مردگان و كران محسوب شده اند.

و در جاى ديگر مى فرمايد: «وَ مَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَ مَا يَنْبَغي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَ قُرآنٌ مُبينٌ * لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيّاً; ما شعر به او تعليم نداديم و سزاوار او نيست. اين (كتاب آسمانى) فقط ذكر و قرآن مبين است، تا افرادى را كه زنده اند، بيم دهد».(2)

اميرمؤمنان على(عليه السلام) به كميل بن زياد فرمود: «هَلَكَ خُزَّانُ الاْمْوَالِ وَ هُمْ أَحْيَاءٌ، وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بِقَيَ الدَّهْرُ: أَعْيَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ، وَ أَمْثْالُهُمْ فِي الْقُلْوبِ مَوْجُودَةٌ; ثروت اندوزان مرده اند در حالى كه ظاهراً زنده اند! ولى دانشمندان، تا دنيا برقرار است، زنده مى مانند: جسم آنها از ميان مردم بيرون رفته، ولى چهره آنان در آينه دلها نقش بسته است».(3)

اگر با اين مقياس قرآنى و روايى، اشخاص و افراد و تمدّن ها و برنامه ها را بسنجيم، جهان چهره ديگرى در نظر ما خواهد داشت و بايد هم مقياس سنجش، همين باشد; چرا كه موجود زنده چيزى است كه داراى آثار حيات است; آن كس و آن چيز كه آثار حيات نداشته باشد، در واقع مرده است و اگر مردگانى بعد از حيات خود آثار وجودى نشان دهند، تا آن زمان كه آثار وجود آنها در جامعه بشرى است، در زمره زندگان محسوب مى شوند. شهيدان راه خدا چون آثارشان باقى است، زنده جاويدانند (گذشته از زندگى برزخى بهشتى).

و ظالمان بيدادگر كه جز تباهى و فساد و ويرانى و مرگ اثرى ندارند، به يقين در صف مردگان مى باشند.

اگر على(عليه السلام) گروهى از مردم كوفه و عراق را به عنوان «أَشْبَاح بِلا أَرْواح» و ناظران نابينا و شنوندگان كر، معرّفى مى كند به خاطر پيروى از همين منطق و همين فلسفه اسلامى است.

##### 1. سوره نمل، آيه 80.
2. سوره يس، آيات 69 - 70.
3. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 147.

▲بخش پنجم

رَايَةُ ضَلاَل قَدْ قَامَتْ عَلَى قُطْبِهَا، وَ تَفَرَّقَتْ بِشُعَبِهَا، تَكِيلُكُمْ بِصَاعِهَا، وَ تَخْبِطُكُمْ بِبَاعِهَا. قَائِدُهَا خَارِجٌ مِنْ الْمِلَّةِ، قَائِمٌ عَلَى الضِّلَّةِ; فَلاَ يَبْقَى يَوْمَئِذ مِنْكُمْ إِلاَّ ثُفَالَةٌ كَثُفَالَةِ الْقِدْرِ ، أَوْ نُفَاضَةٌ كَنُفَاضَةِ الْعِكْمِ، تَعْرُكُكُمْ عَرْكَ الأَدِيمِ، وَ تَدُوسُكُمْ دَوْسَ الْحَصِيدِ، وَ تَسْتَخْلِصُ الْمُؤْمِنَ مِنْ بَيْنِكُمُ اسْتِخْلاصَ الطَّيْرِ الْحَبَّةَ الْبَطِينَةَ مِنْ بَيْنِ هَزِيلِ الْحَبِّ.

### ترجمه

(گويا مى بينم:) پرچم گمراهى بر جايگاه خود نصب و محكم شده، و طرفداران آن همه جا پراكنده گشته اند. شما را با پيمانه خود مى پيمايد (و با معيارهاى خود مى سنجد) و با دست هاى گشاده خويش، شاخ و برگ شما را فرو مى ريزد. رهبر اين گروه، از آيين اسلام خارج است و بر پايه گمراهى و ضلالت ايستاده; (كار به جايى مى رسد كه) در آن روز جز تعداد كمى از شما باقى نمى ماند. همانند ته مانده ديگ و يا خرده نانهائى كه در ته كيسه باقى مانده و به هنگام تكان دادن فرو مى ريزد (به اين هم قناعت نمى كنند; بلكه) شما را همچون پوست هايى كه (به هنگام دبّاغى) به هم مى پيچند، تحت فشار قرار مى دهند و همچون زراعت درو شده مى كوبند و پايمال مى كنند، افراد با ايمان (و ممتاز) را از ميان شما جدا مى سازند (و نابود مى كنند;) همان گونه كه پرندگان، دانه هاى درشت را از دانه هاى لاغر جدا مى سازند (و مى بلعند).

▲شرح و تفسير

▲جبّاران بنى اميّه همه چيز را درهم مى كوبند

جمعى از شارحان نهج البلاغه اين بخش از خطبه را جدا از بخش هاى سابق دانسته اند و معتقدند در ميان اين دو، مطالب ديگرى بوده است كه مرحوم «سيّد رضى» طبق روشى كه دارد - كه از هر خطبه قسمت هايى را كه برجستگى بيشترى، مخصوصاً از نظر فصاحت و بلاغت دارد، بر مى گزيند و بقيّه را حذف مى كند - قسمت هاى ميانى اين دو بخش را انداخته است و لذا اين دسته از شارحان اين بخش را اشاره به حوادث و فتنه هاى آخرالزّمان مى دانند.

در حالى كه بعضى ديگر، مانند «ابن ميثم بحرانى» معتقد به ارتباط ميان اين بخش و بخش هاى سابق هستند و آن را اشاره به گمراهان بنى اميّه و حكّام ظالم و جائر و بى دين آنها مى دانند و اين احتمال نزديكتر به نظر مى رسد. زيرا مرحوم «سيّد رضى» به هنگام گزينش بخش هاى مختلف يك خطبه، معمولا با كلمه «و منها» آنها را از هم جدا مى كند; همان گونه كه در قسمت هاى نخستين همين خطبه مشاهده مى كنيم كه در دو مورد بخش ها را با تعبير «و منها» جدا كرده است.

به هر حال، مى فرمايد: «(گويا مى بينم:) پرچم گمراهى بر جايگاه خود نصب و محكم شده، و طرفداران آن، همه جا پراكنده گشته اند». (رَايَةُ ضَلاَل قَدْ قَامَتْ عَلَى قُطْبِهَا، وَ تَفَرَّقَتْ بِشُعَبِهَا).

با اينكه خبر از حوادث آينده است تا مردم خود را براى آن آماده كنند و ضايعات و زيان هايش به حداقل برسد، ولى با اين حال، آن را به صورت فعل ماضى بيان فرموده; اشاره به اينكه اين برنامه حتماً واقع خواهد شد! همان طور كه در تعبير معروف اُدبا آمده است كه مضارع متحقّق الوقوع، به منزله ماضى است.

تعبير به «قَدْ قَامَتْ عَلى قُطْبِهَا» اشاره به اين است كه اين پرچم ضلالت كه از سوى خاندان فاسد و مفسد بنى اميّه برپا مى شود، چنان محكم خواهد شد كه به اين آسانى از جا كنده نمى شود.

جمله «تَفَرَّقَتْ بِشُعَبِهَا» گر چه ظاهراً سخن از پراكندگى شاخه هاى اين پرچم است، ولى در واقع منظور پراكنده شدن طرفداران آن در تمام بلاد اسلامى است.

سپس مى افزايد: اين پرچم (اشاره به طرفداران پرچم است) «شما را با پيمانه خود مى پيمايد (و با معيارهاى خود مى سنجد) و با دست هاى گشاده خويش شاخ و برگ شما را فرو مى ريزد!» (تَكِيلُكُمْ(1) بِصَاعِهَا، وَ تَخْبِطُكُمْ بِبَاعِهَا).(2)

اشاره به اينكه: آنها با معيارهاى خود شما را مى سنجند; هر كس با معيارشان هماهنگ باشد، مطلوب و آنها كه هماهنگ نيستند نامطلوبند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از جمله اوّل اين است كه آنها تمام مقدّرات شما را در دست مى گيرند و به هر كس آنچه بخواهند مى دهند.

جمله «تَخْبِطُكُمْ بِبَاعِهَا» - با توجّه به اينكه «تَخْبِطُ» در اينجا به معناى فروريختن برگ درخت با ضربات چوب است و «بَاع» به معناى دست هاى گشاده مى باشد - اشاره به اين است كه آنان تا آنجا كه دستشان مى رسد، شاخ و برگ شما را فرو مى ريزند و شما را به ضعف و ذلّت مى كشانند و اين است راه و رسم يك حكومت ظالم و خودكامه كه همه چيز را با معيارهاى خود مى سازد و هر كه با او هماهنگ نيست، محكوم به فنا است.

سپس امام(عليه السلام) به رهبر اين حكومت خودكامه بيدادگر اشاره كرده، مى فرمايد: «رهبر اين گروه از آيين اسلام خارج است و بر پايه گمراهى و ضلالت ايستاده!»

(قَائِدُهَا خَارجٌ مِنْ الْمِلَّةِ، قائِمٌ عَلَى الضِّلَّةِ).

اين جمله كه اشاره به معاويه يا ساير حكّام بنى اميه است، ناظر به اين معناست كه رهبران اين گروه نه تنها مطابق قوانين اسلام عمل نمى كنند و ضروريّات دين را زير پا مى نهند، بلكه پايه و اساس كارشان گمراهى و اصرار بر ضلالت است; همانگونه كه تاريخ بر اعمال و برنامه هاى آن ها گواهى مى دهد.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، به پايان دردناك و غم انگيز اين ماجرا اشاره كرده مى فرمايد: «(كار به جايى مى رسد كه) در آن روز جز تعداد كمى از شما باقى نمى ماند: همانند ته مانده ديگ، خرده نان هائى كه در ته كيسه باقى مانده و به هنگام تكان دادن، فرو مى ريزد!». (فَلاَ يَبْقَى يَوْمَئِذ مِنْكُمْ إِلاَّ ثُفَالَةٌ(3) كَثُفَالَةِ الْقِدْرِ، أَوْ نُفَاضَةٌ(4) كَنُفَاضَةِ الْعَكْمِ(5)).

اين تعبير اشاره به اين است كه آنها كه از اين فتنه جان سالم بدر مى برند، بسيار اندكند و غير قابل توجّه! زيرا، آنها ظالمان احدى از مؤمنان با شخصيّت را سالم نمى گذارند.

به اين هم قناعت نمى كنند بلكه: «شما را همچون پوست هايى كه (به هنگام دبّاغى) به هم مى پيچند، تحت فشار قرار مى دهند و همچون زراعتِ درو شده مى كوبند و پايمال مى كنند!». (تَعْرُكُكُمْ(6) عَرْكَ الأَدِيمِ(7)، وَ تَدُوسُكُمْ(8) دَوْسَ الْحَصِيدِ).

«و افراد با ايمان (و ممتاز) را از ميان شما جدا مى سازند (و نابود مى كنند;) همان گونه كه پرندگان، دانه هاى درشت را از دانه هاى لاغر جدا مى كنند (و مى بلعند)». (وَ تَسْتَخْلِصُ الْمُؤْمِنَ مِنْ بَيْنِكُمُ اسْتِخْلاصَ الطَّيْرِ الْحَبَّةَ الْبَطِينَةَ(9) مِنْ بَيْنِ هَزِيلِ(10) الْحَبِّ).

اشاره به اينكه آنها به همه ستم مى كنند، ولى نسبت به مؤمنانِ باشخصيت و ممتاز، ستم مضاعفى دارند.

##### 1. «تكيل» از مادّه «كيل» (بر وزن ذيل) به معناى پيمانه است و غالباً در مورد موادّ غذايى مانند گندم و جو به كار مى رود; ولى گاه به صورت مجازى در مورد هرگونه سنجش نيز استعمال مى شود.
2. «باع» در اصل به معناى فاصله ميان سرانگشتان دو دست است، هنگامى كه انسان كاملا دستها را به طرف راست و چپ باز كند; ولى در بسيارى از مواقع، در معناى مجازى قدرت كامل يك انسان بكار مى رود و «طول باع» اشاره به توانايى زياد است.
3. «ثُفاله» از مادّه «ثفل» (بر وزن هفت) به معناى رسوب كردن تفاله هاست و گاه به معناى باقيمانده هاى بى مصرف هر چيزى بكار مى رود.
4. «نُفاضه» از مادّه «نفض» (بر وزن نبض) به معناى حركت دادن چيزى، به منظور اينكه آنچه به آن چسبيده است، بريزد و «نفاضه» به آن اشيايى كه ريزش مى كند، گفته مى شود.
5. «عِكم» (بر وزن فكر) به معناى كيسه، يا جوال است كه در آن چيزى نگهدارى مى كنند.
6. «تعرك» از مادّه «عرك» (بر وزن ارك) به معناى مالش محكم است و ميدان جنگ را از اين جهت «معركه» مى گويند كه طرفين يكديگر را درهم مى كوبند.
7. «اديم» در اصل به معناى پوسته هر چيزى است; ولى بيشتر به چرم و پوست حيوانات اطلاق مى شود.
8. «تدوس» از مادّه «دوس» (بر وزن قوس) به معناى پايمان كردن شديد است.
9. «بطينه» از مادّه «بطن» به معناى شكم گرفته شده; و به افراد، يا دانه هاى چاق و فربه اطلاق مى شود و به تعبير ديگر: «بطينه» به معناى شكم بزرگ است.
10. «هزيل» نقطه مقابل «بطين» به معناى شىء لاغر و كم گوشت و سبك وزن است و به سخنان بى محتوا و شوخى، واژه «هزل» اطلاق مى شود، كه آن هم به معناى سبك وزن بودن است.

▲نكته

▲يك قانون كلّى درباره حكومت هاى خودكامه!

گر چه امام(عليه السلام) اين بخش از خطبه را به عنوان پيشگويى، درباره بنى اميّه و آينده حكومت آنان (به احتمال قوى) بيان فرموده، ولى به نظر مى رسد اين يك قانون كلّى درباره تمام حكومت هاى خودكامه و ستمگر است. آنها پايه هاى پرچم ضلالت را محكم مى كنند و به هر سو شاخه هاى خود را مى گسترانند. همه چيز را با معيارهاى موافق منافع خود مى سنجند و همه مخالفان را درهم مى كوبند و پايمال مى كنند و افراد برجسته آنها را مخصوصاً هدف قرار داده و به زودى از ميان برمى دارند; نه رحم و نه عواطف انسانى براى آنها مطرح است و نه قانون و نه حقوق بشر; كه نمونه هاى آن را در عصر و زمان خود نيز آشكارا مى بينيم.

▲بخش ششم

أَيْنَ تَذْهَبُ بِكُمُ الْمَذَاهِبُ، وَ تَتِيهُ بِكُمُ الْغَيَاهِبُ وَ تَخْدَعُكُمُ الْكَوَاذِبُ؟ وَ مِنْ أَيْنَ تُؤْتَوْنَ، وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ؟ فَلِكُلِّ أَجَلِ كِتَابٌ، وَ لِكُلِّ غَيْبَة إِيَابٌ، فَاسْتَمِعُوا مِنْ رَبَّانِيِّكُمْ، وَ أَحْضِرُوهُ قُلُوبَكُمْ، وَ اسْتَيِقِظُوا إِنْ هَتَفَ بِكُمْ. وَلْيَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ، وَلْيَجْمَعْ شَمْلَهُ، وَلْيَحْضِرْ ذِهْنَهُ، فَلَقَدْ فَلَقَ لَكُمُ الأَمْرَ فَلْقَ الْخَرَزَةِ، وَقَرَفَهُ قَرْفَ الصَّمْغَةِ. فَعِنْدَ ذلِكَ أَخَذَ الْبَاطِلُ مَآخِذَهُ، وَ رَكِبَ الْجَهْلُ مَرَاكِبَهُ، وَ عَظُمَتِ الطَّاغِيَةُ، وَ قَلَّتِ الدَّاعِيَةُ، وَصَالَ الدَّهْرُ صِيَالَ السَّبُعِ الْعَقُورِ، وَ هَدَرَ فَنِيقُ الْبَاطِلِ بَعْدَ كُظُوم، وَ تَوَاخَى النَّاسُ عَلَى الْفُجُورِ، وَتَهَاجَرُوا عَلَى الدِّينِ، وَ تَحَابُّوا عَلَى الْكَذِبِ، وَتَبَاغَضُوا عَلَى الصِّدْقِ.

### ترجمه

روش هاى گمراه كننده، شما را به كجا مى برد؟! تاريكى ها و ظلمت ها تا كى شما را سرگردان مى سازد؟ و دروغ پردازى ها تا كى شما را مى فريبد؟! از كجا در شما نفوذ مى كنند و چگونه شما را منحرف مى سازند؟! (كى مى خواهيد بيدار شويد؟) براى هر اجل و سرآمدى، نوشته اى مقرّر شده، و براى هر غيبتى بازگشتى (عمر شما پايان مى پذيرد و اعمالتان در برابر شما ظاهر مى شود.) حال كه چنين است، به سخنان پيشواى الهى خود، گوش فرا دهيد; دل هاى خود را نزد او حاضر سازيد و هنگامى كه (به خاطر احساس خطر،) به شما فرياد مى زند، بيدار شويد! رهبر بايد براى پيروانش صادقانه سخن گويد، و آنها را متمركز ساخته و محتواى ذهن خويش را (جهت برنامه ريزى براى نجات آنها) حاضر كند (و رهبر شما چنين است). پيشواى شما حقيقت را براى شما به خوبى شكافته، همانند مهره اى كه آن را براى شناسايى درونش مى شكافند; يا همچون صمغ و شيره درختى كه از بدنه آن جدا مى سازند.

زمانى فرا مى رسد كه باطل جايگاه خود را گرفته (و بر همه چيز سلطه مى يابد) و جهل بر مركب هاى خويش سوار مى شود; طاغوت، عظمت يافته و داعيان حق كاستى مى گيرند. روزگار همچون درنده خطرناكى حملهور مى شود و باطل بعد از مدّت ها سكوت، همچون شتر نر، نعره برمى آورد. مردم در شكستن قوانين الهى هم دست مى شوند و در فاصله گرفتن از دين متّحد مى گردند! براى دروغ گفتن، پيمان مى بندند و در برابر صدق و راستى دشمنى مىورزند!!

▲شرح و تفسير

▲بيدار شويد آينده شومى در پيش است!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، به دنبال پيش بينى حوادث سخت و دردناك - كه در آينده دامن مسلمين را مى گيرد - طرق دور ماندن از آن، يا حداقل، كم كردن ضايعات آن را به اصحابش تعليم مى دهد.

نخست براى جلب توجّه آنان فرياد مى زند: «مذاهب و روش هاى گمراه كننده شما را به كجا مى برد؟ تاريكى ها و ظلمت ها تا كى شما را سرگردان مى سازد؟ و دروغ پردازى ها تا كى شما را مى فريبد؟ از كجا در شما نفوذ مى كنند و چگونه شما را از راه منحرف مى سازند؟ (كى مى خواهيد بيدار شويد و پيام حق را بشنويد؟!)». (أَيْنَ تَذْهَبُ بِكُمُ الْمَذَاهِبُ، وَ تَتِيهُ(1) بِكُمُ الْغَيَاهِبُ(2) وَ تَخْدَعُكُمُ الْكَوَاذِبُ؟ وَ مِنْ أَيْنَ تُؤْتَوْنَ، وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ؟).

و به اين ترتيب، اين معلّم بزرگ و رهبر آسمانى مخاطبين خود را از خواب غفلت بيدار و آماده شنيدن سخنان حق مى كند و در ادامه سخن آنها را متوجّه مسئله مرگ و پايان عمر و بازگشت اعمال مى كند و مى فرمايد: «براى هر اجل و سرآمدى، نوشته اى مقرر شده، و براى هر غيبتى، بازگشتى (عمر شما پايان مى پذيرد، و اعمالتان در برابر شما ظاهر مى شود)». (فَلِكُلِّ أَجَل كِتَابٌ، وَ لِكُلِّ غَيْبَة إِيَابٌ).

اشاره به اينكه: تصوّر نكنيد عمر شما بى پايان است و هميشه فرصت براى جبران خطاها وجود دارد و تصوّر نكنيد كه اعمال شما غائب و پنهان مى شود و هرگز به سوى شما باز نمى گردد; مرگ حق است و پيمانه هاى عمر، محدود و اعمال انسانها نزد خداوند محفوظ است.

بنابراين، منظور از «غائبى كه باز مى گردد»، يا اعمال انسانهاست و يا مرگ است; همانگونه كه در خطبه هاى ديگرى از نهج البلاغه نيز اين تعبير ديده مى شود; امام(عليه السلام) در پايان خطبه 83 مردم را دعوت به توبه و اصلاح خويشتن، قبل از فرا رسيدن مرگ مى كند و از آن تعبير به «قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ» مى فرمايد. و شبيه اين معنا در خطبه 64 نيز ديده مى شود.(3)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى فرمايد: «حال كه چنين است! به سخنان پيشواى الهى خود گوش فرا دهيد، دل هاى خود را نزد او حاضر سازيد، و هنگامى كه (به خاطر احساس خطر) به شما فرياد مى زند، بيدار شويد». (فَاسْتَمِعُوا مِنْ رَبَّانِيِّكُمْ، وَ احْضِرُوهُ قُلُوبَكُمْ، وَ اسْتَيْقِظُوا إِنْ هَتَفَ(4) بِكُمْ).

در ادامه سخن براى جلب توجّه مردم به نصايح و اندرزها و هشدارها مى افزايد: «رهبر بايد براى پيروانش صادقانه سخن گويد; و آنها را متمركز ساخته، و محتواى ذهن خويش را (براى نجات آنها) حاضر كند، (و رهبر شما چنين است)». (وَلْيَصْدُقْ رَائِدٌ(5) أَهْلَهُ، وَلْيَجْمَعْ شَمْلَهُ(6)، وَلِيُحْضِرْ ذِهْنَهُ).

خلاصه اينكه: رهبر و پيشواى جمعيّت وظيفه اى دارد و مردم هم وظيفه اى; او از يك سو، بايد واقعيّت ها را براى مردم بگويد و از سوى ديگر، افكار، يا نفرات خود را جمع كند و سامان و نظام دهد و از سوى سوم، فكر خود را متمركز ساخته و برنامه ريزى دقيق كند و هنگامى كه رهبر و پيشوا اين برنامه را انجام داد، وظيفه پيروان اين است كه با تمام وجود خود، در انجام اوامر او بكوشند.

سپس مى افزايد: «پيشواى شما، حقيقت را براى شما به خوبى شكافته; همانند مهره اى كه آن را براى شناسايى درونش مى شكافند; يا همچون صمغ و شيره درختى كه از بدنه آن جدا مى سازند». (فَلَقَدْ فَلَقَ(7) لَكُمُ الاَْمْرَ فَلْقَ الْخَرَزَةِ(8)، وَقَرَفَهُ(9)قَرْفَ الصَّمْغَةِ(10)).

«خَرْزَه» به معناى مهره گران قيمت، يا ارزان قيمت است و هنگامى كه مهره هايى مشكوك شوند كه از چه نوع مى باشند، يكى از آنها را مى شكافند تا باطن آن آشكار شود.

و اين سخن كنايه از تبيين واقعيّت ها و آشكار كردن باطن امور است و تعبير به: «قَرَفَهُ قَرْفَ الصَّمْغَةِ» اشاره به اين است كه: «من عصاره و جوهره مطالب را بيرون كشيده ام، همانند جدا كردن شيره هاى سودمند از درختان».

در اينجا امام(عليه السلام) بار ديگر به ادامه سخن درباره حوادث آينده كه در سطرهاى پيشين از آن بحث شد، مى پردازد و آن را با بيان پيامدهاى اجتماعى و اخلاقى و دينى حكومت هاى خودكامه، تكميل مى كند و در واقع، آثار مختلف اجتماعى و مذهبى اين حكومت ها را بيان مى فرمايد. پيوند اين بخش از خطبه، با بخش هاى گذشته كاملا روشن است; هر چند در اين ميان چند جمله اى خطاب به يارانش براى بيدار باش بيان فرموده است و جاى تعجّب است كه جمعى از شارحان نهج البلاغه اين بخش را بريده از بخش هاى سابق مى دانند كه بر اثر گزينش هاى مرحوم «سيّد رضى» به وجود آمده. گويى گزينش حساب شده آن مرد بزرگ، بهانه اى شده تا هر كس كه نخواهد در پيوندها دقّت كند، آن را به گردن گرد آورنده نهج البلاغه بيندازد.

به هر حال، امام مى فرمايد: «در آن هنگام باطل جايگاه خود را مى گيرد (و بر همه چيز سلطه مى يابد) و جهل، بر مركب هاى خويش سوار مى شود; طاغوت عظمت يافته و داعيان حق كاستى مى گيرند». (فَعِنْدَ ذلِكَ أَخَذَ الْبَاطِلُ مَآخِذَهُ، وَ رَكِبَ الْجَهْلُ مَرَاكِبَهُ، وَ عَظُمَتِ الطَّاغِيَةُ، وَ قَلَّتِ الدَّاعِيَةُ).

«طَاغِيه» در اينجا ممكن است معناى مصدرى داشته باشد; يعنى: طغيان در سطح جامعه، بزرگ و گسترده مى شود و مى تواند معناى اسم فاعلى داشته باشد; يعنى: گروه طغيانگر عظمت مى يابندو طبعاً دعوت كنندگان به سوى حق در مقابل آنها كم مى شوند، يا آنها را نابود و يا خاموش مى كنند و از صحنه اجتماع مى رانند و اين است خطرناكترين پديده شوم حكومت هاى باطل و خودكامه، كه زبان حق گويان را مى برند و دهان آنها را مى دوزند.

و در ادامه مى افزايد: «روزگار به سان درنده خطرناكى حملهور مى شود و باطل بعد از مدّت ها سكوت، همچون شتر نر نعره بر مى آورد!». (وَصَالَ(11) الدَّهْرُ صِيَالَ السَّبُعِ الْعَقُورِ(12)، وَ هَدَرَ (13)فَنِيقُ(14) الْبَاطِلِ بَعْدَ كُظُوم(15)).

آرى گروه هاى منافق و پس مانده هاى دوران جاهليّت - كه از صحنه جامعه اسلامى عقب رانده شده بودند - بار ديگر بر اثر ضعف طرفداران حق، به صحنه مى آيند و آزادانه فرياد مى كشند.

در اين هنگام، تمام ارزش ها، ضد ارزش و ضد ارزش ها، ارزش مى شود: «مردم در شكستن قوانين الهى هم دست مى شوند، و در فاصله گرفتن از دين متّحد مى گردند، براى دروغ گفتن، پيمان دوستى مى بندند و در برابر صدق و راستى، دشمنى مىورزند». (وَ تَوَاخَى النَّاسُ عَلَى الْفُجُورِ، وَتَهَاجَرُوا عَلَى الدِّينِ، وَ تَحَابُّوا عَلَى الْكَذِبِ، وَتَبَاغَضُوا عَلَى الصِّدْقِ).

و به اين ترتيب، به مقتضاى «ألنَّاسُ عَلَى دِينِ مُلوُكِهِمْ» اين حاكمان فاسق و فاجر وبى دين و كذّاب، مردم را به اين صفات مى كشانند و صحنه جامعه اسلامى به كلّى تيره و تار مى شود.

با اين كه دين، شامل ترك دروغ و فجور مى باشد و هجرت از دين، به معناى هجرت از همه اين ارزش ها است; ولى امام(عليه السلام) به طور خاص، روى مسأله فجور و كذب تكيه مى كند; چرا كه در ميان پديده هاى شومِ حكومت هاى خودكامه بى دين، مسأله بى بند و بارى اخلاقى و دروغ از همه آشكارتر و خطرناكتر است.

تعبير به «تَوَاخَي» و «تَهَاجَرُوا» و «تَحَابُّوا» و «تَبَاغَضُوا» اشاره به اين نكته لطيف است كه در اين گونه جوامع، توده مردم به صورت گروهى و دسته جمعى و متّحد و متّفق به سوى فجور و كذب و بى دينى پيش مى روند و به تعبير ديگر: مسأله جنبه فردى ندارد، بلكه جنبه جمعى توأم با برنامه ريزى دارد و خطر بزرگ همين است.

##### 1. «تتيه» از مادّه «تيه» (بر وزن پيه) به معناى گمراه و سرگردان شدن است.
2. «غياهب» جمع «غيهب» (بر وزن حيرت) به معناى شدّت تاريكى شب است .
3. بعضى از شارحان نهج البلاغه چون پيوند روشنى براى اين جمله و جمله هاى قبل نديده اند، فرض را بر اين گرفته اند كه اين جمله در كلام امام(عليه السلام) از جمله هاى قبل جدا بوده و مرحوم «سيّد رضى» به خاطر روش گزينشى، از نقل قسمت هاى وسط صرف نظر كرده است; در حالى كه معمول «سيّد رضى» اين چنين نيست كه جمله هايى را بيندازد و جمله هاى بعد را با ما قبل پيوند دهد، بى آنكه اشاره اى به آن (مثلا با كلمه «و منها») نداشته باشد و همانگونه كه ما در بالا گفتيم: پيوند معنوى اين جمله، با جمله هاى قبل كاملا قابل درك است.
4. «هتف» از مادّه «هتاف» (بر وزن حُباب) به معناى فرياد زدن است.
5. «رائد» از مادّه «رَوْد» (بر وزن قوم) به معناى كسى است كه پيشاپيش قافله حركت مى كند و محلّ آب و مرتع را شناسايى مى كند، تا قافله در آنجا اطراق كند.
6. «شمل» به معناى جمع كردن و گردآورى نمودن است.
7. «فَلَق» از مادّه «فلق» (بر وزن خلق) به معناى شكافتن است.
8. «خرزه» به جواهرات و دانه هاى زينتى گران قيمت، يا كم قيمت اطلاق مى شود.
9. «قرف» از مادّه «قَرْف» (بر وزن حرف) به معناى تراشيدن، پوست كندن، يا جداكردن است.
10. «صمغه» شيره اى است كه از درختان جارى مى شود.
11. «صال» از مادّه «صَوْل» (بر وزن قول) به معناى پريدن روى چيزى است.
12. «عقور» از مادّه «عقر» (بر وزن قفل) در اصل به معناى اساس و ريشه چيزى است و به معناى پى كردن شتر و گاز گرفتن و دريدن نيز آمده است.
13. «هدر» از مادّه «هدير» (بر وزن قدير) به معناى صدا را در گلو گرداندن و فرياد كشيدن است.
14. «فنيق» به معناى حيوان نر، يا شتر نرى است كه مورد احترام است و كمتر بر آن سوار مى شوند.
15. «كُظوم» و «كظم» (بر وزن هضم) در اصل به معناى بستن سرمشك است و به سكوت كردن و فرو بردن خشم و غضب نيز اطلاق مى شود.

▲بخش هفتم

فَإِذَا كَانَ ذلِكَ كَانَ الْوَلَدُ غَيْظاً، وَالْمَطَرُ قَيْظاً، وَ تَفِيضُ اللِّئِامُ فَيْضاً، وَ تَغِيضُ الْكِرَامُ غَيْضاً، وَ كَانَ أَهْلُ ذلِكَ الزَّمَانِ ذِئَاباً، وَ سَلاَطِينُهُ سِبَاعاً، وَ أَوْسَاطُهُ أُكَّالا، وَ فُقَرَاؤُهُ أَمْوَاتاً; وَ غَارَ الصِّدْقُ، وَفَاض الْكَذِبُ، وَ اسْتُعْمِلَتِ الْمَوَدَّةُ بِاللِّسَانِ، وَ تَشَاجَرَ النَّاسُ بِالْقُلُوبِ، وَ صَارَ الْفُسُوقُ نَسَباً، وَ الْعَفَافُ عَجَباً، وَ لُبِسَ الإِسْلاَمُ لُبْسَ الْفَرْوِ مَقْلُوباً.

### ترجمه

در آن هنگام، فرزندان سبب خشم (پدران و مادران) مى شوند; و باران گرمى مى افزايد; فرومايگان همه جا را پر مى كنند و نيكانِ بزرگوار، كمياب مى شوند! مردم آن زمان، همچون گرگان; و سلاطين آنها همچون درندگان; و طبقه متوسط طعمه آنها; و مستمندان همچون مردگان خواهند بود. (در آن زمان) راستگويى از ميان مى رود و دروغ فراوان مى شود; مردم با زبان اظهار دوستى مى كنند، و با دل دشمنى; به گناه و آلودگى افتخار مى كنند و از عفّت و پاكدامنى در شگفتى فرو مى روند! و اسلام همچون پوستينى وارونه پوشيده مى شود!!.

▲شرح و تفسير

▲پوستين وارونه!

به دنبال بحثى كه امام(عليه السلام) به عنوان پيشگويى از آينده در مورد سيطره و سلطه حكّام خودكامه بيدادگر و پيامدهاى آن در بخش هاى سابق خطبه بيان فرمودند، در بخش آخر، به قسمت هاى مهمّ ديگرى از آثار شوم اين حكومت ها، و وضع اخلاقى و اجتماعى و اقتصادى مردم در چنين حكومتهايى اشاره مى فرمايد.

نخست مى گويد: «در آن هنگام، فرزندان سبب خشم (پدران و مادران) مى شوند و باران، گرمى مى افزايد; فرومايگان همه جا را پر مى كنند و نيكانِ بزرگوار، كمياب مى شوند!» (فَإِذَا كَانَ ذلِكَ كَانَ الْوَلَدُ غَيْظاً(1)، وَالْمَطَرُ قَيْظاً(2)، وَ تَفِيضُ اللِّئِامُ فَيْضاً(3)، وَ تَغِيضُ الْكِرَامُ غَيْضاً(4)).

اشاره به اينكه صفات سوء حكّام ظالم، به درون خانواده ها نيز نفوذ مى كند و فرزندانى كه بايد نور چشمان پدر و مادر و مايه بركت و شكوفايى زندگى آنان باشند، مبدّل به يك عامل ناراحتى و بدبختى مى شوند.

از سوى ديگر، آثار وضعى اين اعمالِ ناروا در جهان طبيعت و نعمت هاى الهى نيز آشكار مى شود و بارانى كه بايد در زمستان ببارد و مايه برودت و لطافت هوا شود، در تابستان مى بارد و سبب گرمى و ناراحتى و ضايع شدن محصولات كشاورزى مى گردد.

و از سوى سوم، به خاطر دگرگون شدن ارزش ها، فرومايگان صحنه اجتماع را جولانگاه خود قرار مى دهند و به همين دليل، پاكان و نيكان از صحنه طرد مى شوند و اين ويژگى هاى چهارگانه، در هر حكومت خودكامه ظالمى ديده مى شود.

در ادامه اين سخن به ويژگى هاى چهارگانه ديگرى اشاره فرموده و گروههاى اجتماعى آن زمان را به چهار دسته تقسيم مى فرمايد و مى گويد: «مردم آن زمان همچون گرگان; و سلاطين آنها همچون درندگان; و طبقه متوسّط، طعمه آنها; و مستمندان، همچون مردگان خواهند بود!». (وَ كَانَ أَهْلُ ذلِكَ الزَّمَانِ ذِئَاباً، وَ سَلاَطِينُهُ سِبَاعاً، وَ أَوْسَاطُهُ أُكَّالا(5)، وَ فُقَرَاؤُهُ أَمْوَاتاً).

منظور از اهل آن زمان، كارگزاران و اعوان و انصار حكّام ظالم است. هنگامى كه سلطان آنها درنده خو باشد، همكاران و همدستان آنها نيز گرگ صفت خواهند بود و طبيعى است كه در اين ميان، قشرهاى متوسّط جامعه، طعمه آن گرگان درنده مى شوند و فقرا چنان به فراموشى سپرده مى شوند، كه گويى مرده اند!

گويى امام(عليه السلام) سرتاسر تاريخ بشر را مورد بررسى قرار داده و در اين عبارات كوتاه، ويژگى هاى حكومت هاى خودكامه ستمگر را، دقيقاً بيان فرموده است.

در آخرين قسمت اين خطبه، به هفت پديده شوم در چنين جوامعى كه سرچشمه تمام بدبختى ها مى شود، اشاره فرموده، چنين مى گويد:

«در آن زمان، راستگويى از ميان مى رود و دروغ فراوان مى شود. مردم با زبان اظهار دوستى مى كنند، و با دل، دشمنى. به گناه و آلودگى افتخار مى كنند و از عفّت و پاكدامنى در شگفتى فرو مى روند و اسلام همچون پوستينى وارونه پوشيده مى شود!» (وَ غَارَ(6) الصِّدْقُ، وَفَاضَ الْكِذبُ، وَ اسْتُعْمِلَتِ الْمَوَدَّةُ بِاللِّسَانِ، وَ تَشَاجَرَ النَّاسُ بِالْقُلُوبِ، وَ صَارَ الْفُسُوقُ نَسَباً، وَ الْعَفَافُ عَجَباً، وَ لُبِسَ الاِْسْلاَمُ لُبْسَ الْفَرْوِ(7)مَقْلُوباً).

تعبير به «غَارَ الصِّدْقُ، وَ فَاضَ الْكِذْبُ» - با توجّه به اينكه «غَارَ» از مادّه «غَوْر» در اصل به معناى فرو رفتن آب، يا چيز ديگر در زمين و «فَاضَ» از مادّه «فيض» به معناى سيلان و فزونى آب، يا باران و امثال آن است - اشاره به اين مى باشد كه گويى در آن زمان، چشمه هاى صدق و راستى در زمين فرو مى رود و باغستان سرسبز جهان انسانيّت به خشكى مى گرايد و به عكس، آب شور و ناگوارِ دروغ بر سرزمين اجتماع غلبه مى كند و در اين شوره زار، جز «خَس» نمى رويد.

جمله «صَارَ الْفُسُوقُ نَسَباً» اشاره به اين است كه: افراد فاسق چنان به يكديگر نزديك مى شوند و دست به دست هم مى دهند، كه گويى برادر يا خويشاوند يكديگرند.

بعضى از «شارحان نهج البلاغه» «فسوق» را در اينجا به زنا تفسير كرده اند; يعنى فرزندان نامشروع در آن جامعه زياد مى شود و اين تفسير با جمله «والْعَفَافُ عَجَباً» (عفّت و پاكدامنى مايه تعجّب مى شود) تناسب دارد.

احتمال سومى در تفسير اين جمله وجود دارد و آن اين است كه فاسقان به فسق خود افتخار مى كنند! همانگونه كه عرب به نَسَب خود افتخار مى كرد و به عكس، افراد پاكدامن در چنان جامعه اى سرافكنده خواهند بود و مورد ملامت و سرزنش واقع مى شوند.

و جمله «لُبِسَ الإِسْلاَمُ لُبْسَ الْفَرْوِ مَقْلُوباً» اشاره به نكته لطيفى است و آن اينكه حكّام ظالم و فاسق و فاجر سعى در نابودى اسلام و بى دين كردن مردم نمى كنند; بلكه براى رسيدن به منويّات شوم خود، اسلام را تحريف كرده، وارونه نشان مى دهند; درست مانند پوستينى كه وارونه پوشيده شود و تاريخ حكومت هاى خودكامه - مخصوصاً حكومت هاى بيدادگر بنى اميّه و بنى عبّاس - شاهد صدق اين سخن است.

بديهى است پوستين وارونه نه گرماى چندانى دارد و نه شكل و شباهتى به لباس انسانها; بلكه، انسان را به صورت حيوانى در مى آورد و ذكر اين جمله بعد از ذكر مفاسد ديگر آن زمان ممكن است از قبيل ذكر عام بعد از خاص باشد; زيرا هنگامى كه اسلام وارونه شود، دروغ به جاى راستى، فسوق به جاى عفاف مى نشيند; همچنين ساير ارزش ها و ضد ارزش ها جابه جا مى شود.

##### 1. «غيض» به معناى غضب است و بعضى گفته اند: حالتى است شديدتر از غضب.
2. «قيض» به معناى وسط تابستان و به اصطلاح «قلب الأسد» است و هنگامى كه اين واژه به معناى مصدرى به كار رود، به معناى حرارت شديد يافتن است.
3. «فيض» به معناى سيلان آب، يا باران، يا اشك و مانند آن است.
4. «غيض» به معناى نقصان يافتن و در زمين فرو رفتن است.

##### 5. «أُكّال» جمع «آكل» (مانند طُلاّب جمع طالب) به معناى خورنده است; بنابراين، معناى جمله «أَوْسَاطُهُ أُكَّالا» اين است كه طبقه متوسط در آن زمان دائماً مشغول خورد و خوراك و چپاول و غارت اموالند و اگر اسم فاعل را در اينجا به معناى اسم مفعول بدانيم كه متناسب با جمله هاى قبل است، مفهوم همان مى شود كه در متن آورديم.
6. «غار» از مادّه «غَوْر» به معناى داخل شدن در چيزى است و هنگامى كه در مورد آب بكار مى رود به معناى فرو رفتن در زمين است و به همين جهت به معناى نابود شدن نيز مى آيد.
7. «فَرْو» به معناى پوستين است كه از پوست حيوانات تهيّه مى شود و پشم هاى بلندى دارد و در هنگام شدّت سرما از آن استفاده مى گردد.

▲نكته

▲آثار سلطه فرومايگان!

آنچه را امام(عليه السلام) در سه بخش از اين خطبه درباره حوادث آينده جامعه اسلامى به عنوان پيش بينى بيان فرموده، ترسيم بسيار دقيق و حساب شده اى از تمام حكومت هاى جبّار خودكامه در طول تاريخ است. هنگامى كه آنها پايه هاى خود را محكم مى كنند تمام نيكان و پاكان را از صحنه اجتماع كنار مى زنند و مديران و دستياران خود را از افراد بى بند و بار و بى ايمان و نوكر مآب كه به جاى «كلاه، سر مى آورند». بر مى گزينند. مؤمنان را تحت فشار قرار مى دهند و مردم را به جهل و نادانى و بى خبرى سوق مى دهند. دروغ همه جا را فرا مى گيرد و صدق و راستى برچيده مى شود. فرومايگان بر مقدّرات مردم مسلّط مى شوند و بسيارى از مردم به حكم «أَلنَّاسُ عَلَى دِينِ مُلوُكِهِمْ» از آن حكّام و سلاطين درنده خو پيروى مى كنند. نظام ارزش جامعه به كلّى دگرگون مى شود و فى المَثَل: بى عفّتى و ناپاكى مايه افتخار و پاكدامنى از اسباب سرافكندگى به حساب مى آيد.

اين گونه حكومت ها در محيط هاى مذهبى با مذهب نمى جنگند; بلكه سعى مى كنند مذهب را از درون تهى سازند و تعليمات آن تحريف كنند و به اين طريق از احساسات مذهبى مردم به نفع مقاصد شوم خود استفاده كنند. خرافات را در ميان مردم ترويج مى دهند و به بعضى از ظواهر مذهبى اهميّت داده، عمق و باطن آن را از ميان مى برند.

هرگاه با اين معيارهاى دقيقى كه مولا اميرمؤمنان(عليه السلام) در اين خطبه بيان كرده به جوامع دنياى امروز - مخصوصاً بسيارى از كشورهاى اسلامى - بنگريم، مى بينيم چقدر قابل تطبيق است. گويى امام(عليه السلام) از آن روز تمام حوادثى را كه امروز در جوامع مى گذرد با چشم مى ديده و همچون نقّاش چيره دستى آنهارا با نوك قلم ترسيم نموده; تصويرى كه از هر نظر برابر با اصل است.

آنچه امام(عليه السلام) در اين خطبه پيش بينى فرموده است شباهت به رواياتى
دارد كه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در اين زمينه نقل شده است. از جمله در حديثى مى خوانيم:

«يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ وُجُوهُهُمْ وُجُوهُ الآدَمِيِّينَ، وَ قُلُوبُهُمْ قُلُوبُ الشَّيَاطِينِ، كَأَمْثَالِ الذَّئَابِ الضَّوارِي، سَفَّاكُونَ لِلدِّمَاءِ، لاَيَتَنَاهَوْنَ عَنِ مُنْكَر فَعَلُوهُ، إِنْ تَابَعْتُهُمْ ارْتَابُوكَ وَ إِنْ حَدَّثْتَهُمْ كَذَّبُوكَ، إِنْ تَوَارَيْتَ عَنْهُمْ اغْتَابُوكَ. أَلسُّنَّةُ فِيِهمْ بِدْعَةٌ، وَ الْبِدْعَةُ فِيهِمْ سُنَّةٌ، و الْحَلِيمُ مِنْهُمْ غَادِرٌ، وَ الْغَادِرُ بَيْنَهُمْ حَلِيمٌ، أَلْمُؤمِنُ فِيمَا بَيْنَهُمْ مُسْتَضْعَفٌ، وَ الْفَاسِقُ فِيمَا بَيْنَهُمْ مُشَرَّفٌ... فَعِنْدَ ذلِكَ يَحْرِمُهُمُ اللهُ قَطْرَ السَّمَاءِ فِي أَوَانِهِ، وَ يُنْزِلُهُ فِي غَيْرِ أَوَانِهِ، وَ يُسَلِّطُ عَلَيْهِمْ شِرَارَهُمْ...; زمانى بر مردم فرا مى رسد كه صورت هاى آنها، صورت هاى انسانى است و دل هاى آنها دل هاى شيطانى! مانند گرگان درنده اند; و پيوسته خون ريزى مى كنند; و هيچگاه (با تذّكر و ارشاد) از منكراتى كه انجام مى دهند، باز نمى گردند! اگر با آنها همراهى كنى تو را متّهم مى كنند و اگر سخنى بگويى، تكذيبت مى كنند و اگر از آنها پنهان شوى غيبت مى كنند. سنّت (سنّت معصومين) در ميان آنها بدعت است; و بدعت در ميان آنها سنّت! عاقل در نظر آنها كسى است كه فريبكار و پيمان شكن باشد و فريبكار و پيمان شكن در ميان آنها عاقل و هوشيار محسوب مى شود. مؤمن در ميان آنها مستضعف و فاسق در ميان آنها مشرّف و گرامى است... در اين هنگام، خداوند آنها را از باران به موقع، محروم مى سازد و باران هاى بى موقع (كه مايه فساد و تباهى است) بر آنها نازل مى كند و اشرار بر آنها مسلّط مى شوند».(1)

##### 1. سفينة البحار، مادّه «زمن».

▲خطبه 109

خطبه 109(1)و من خطبة له(عليه السلام)

فى بيان قدرة الله و انفراده بالعظمة و أمر البعث

امام(عليه السلام) اين خطبه را براى بيان قدرت خداوند و عظمت منحصر به فرد او و مسأله رستاخيز و قيامت ذكر فرموده است.

##### 1. سند خطبه: در «مصادر نهج البلاغه» آمده است كه مرحوم «سيّد رضى» اين خطبه را به صورت گزينش از خطبه معروف به «الزهراء» گرفته است. از كسانى كه قبل از «سيّد رضى» مى زيسته اند و اين خطبه را در كتاب خود آورده اند «ابن عبدربّه مالكى» در «عقد الفريد» است. «زمخشرى» و «آمُدى»، بخش هايى از اين خطبه را بعينه ذكر كرده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 235).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه از خطبه هاى بسيار فصيح و بليغ و پرمحتوا و با ارزش نهج البلاغه است كه به همين دليل نام «الزّهراء» (درخشنده) را بر آن گزارده اند و به گفته يكى از شارحان معروف نهج البلاغه، «ابن ابى الحديد»: «تأثير و جاذبه اين خطبه چنان است كه اگر آن را بر انسان بى ايمانى كه قيامت را با تمام قدرت نفى مى كند، بخوانند توان مقاومتش درهم مى شكند و دلش در وحشت فرو مى رود، و او را در مبانى فكرى خود متزلزل مى سازد، و وادار به تجديد نظر مى كند».(1)

اين خطبه داراى نكات بسيار آموزنده اى است و در مجموع داراى هشت بخش است:

بخش اوّل از قدرت عظيم پروردگار و ناتوانى مخلوقات در برابر او سخن مى گويد و نكات دقيقى را در اين زمينه يادآور مى شود.

بخش دوّم از خلقت فرشتگان و بعضى از ويژگى هاى آنها بحث مى كند، كه اگر از اسرار غيب باخبر مى شدند مى دانستند عبادات مستمرّ و بى نظيرشان در برابر عظمت حق، بسيار ناچيز است.

بخش سوّم با ترسيمى از خانه آخرت و نعمت هاى بهشتى، ازغفلت بندگان و رغبت آنها به دنياى مادّى و دور ماندن از دعوت انبيا سخن مى گويد.

بخش چهارم به سراغ حالت دلباختگان دنيا و آلودگان به معصيت در هنگام مرگ مى رود و در تعبيراتى بسيار مؤثّر و رسا وضع آنها را در آن حالت چنان ترسيم مى كند كه هر انسان غافلى را به تفكّر و بازنگرى در رفتار خويش وا مى دارد.

در بخش پنجم و ششم پيرامون قيامت و مقدّمات روز رستاخيز و پرسش از اعمال انسان ها و سعادت مؤمنان نيكوكار و مجازات بدكاران سخن مى گويد و سرنوشت هر يك از اين دو گروه را با تعبيراتى بسيار مؤثّر شرح مى دهد.

در بخش هفتم از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مخصوصاً از زهد و بى اعتنايى آن حضرت نسبت به دنيا سخن مى گويد و او را به عنوان الگو و اسوه اى براى همه اهل ايمان معرّفى مى كند.

در بخش هشتم - كه آخرين بخش است - سخن از اهل بيت پيامبر و ياران و پيروان او دارد و در بيان بسيار كوتاهى عظمت مقام آنها را ترسيم مى فرمايد.

##### 1. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 7، صفحه 202.

▲بخش اوّل

كُلُّ شَىْء خَاشِعٌ لَهُ، وَ كُلُّ شَيْء قَائِمٌ بِهِ: غِنى كُلِّ فَقِير، وَ عِزُّ كُلِّ ذَلِيل، وَ قُوَّةُ كُلِّ ضَعِيف، وَمَفْزَعُ كُلِّ مَلْهُوف. مَنْ تَكَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ، وَ مَنْ سَكَتَ عَلِمَ سِرَّهُ، وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَيْهِ رِزْقُهُ، وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَيْهِ مُنْقَلَبُهُ. لَمْ تَرَكَ الْعُيُونُ فَتُخْبِرَ عَنْكَ، بَلْ كُنْتَ قَبْلَ الْوَاصِفِينَ مِنْ خَلْقِكَ. لَمْ تَخْلُقِ الْخَلْقَ لِوَحْشَة، وَلاَ اسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَة، وَلاَ يَسْبِقُكَ. مَنْ طلَبْتَ، وَلاَ يُفْلِتُكَ، مَنْ أَخَذْتَ، وَ لاَ يَنْقُصُ سُلْطَانَكَ مَنْ عَصَاكَ، وَلاَ يَزِيدُ فِي مُلْكِكَ مَنْ أَطَاعَكَ، وَلاَيَرُدُّ أَمْرَكَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَكَ، وَ لاَ يَسْتَغْني عَنْكَ مَنْ تَوَلَّى عَنْ أَمْرِكَ. كُلُّ سِرٍّ عِنْدَكَ عَلانِيَةٌ، و كُلُّ غَيْب عِنْدَكَ شَهَادَةٌ. أَنْتَ الاَْبَدُ فَلاَ أَمَدَ لَكَ، وَ أَنْتَ الْمُنْتَهَى فَلاَ مَحِيصَ عَنْكَ، وَ أَنْتَ الْمَوْعِدُ فَلاَ مَنْجَى مِنْكَ إِلاَّ إِلَيْكَ. بِيَدِكَ نَاصِيَةُ كُلِّ دَابَّة، وَ إِلَيْكَ مَصِيرُ كُلِّ نَسَمَة. سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَكَ! سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ مَا نَرَى مِنْ خَلْقِكَ! وَ مَا أصْغَرَ كُلَّ عَظِيمَة فِي جَنْبِ قُدْرَتِكَ! وَ مَا أَهْوَلَ مَا نَرَى مِنْ مَلَكُوتِكَ! وَ مَا أَحْقَرَ ذلِكَ فِيمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِكَ! وَ مَا أَسْبَغَ نِعَمَكَ فِي الدُّنْيَا، وَ مَا أَصْغَرَهَا فِي نِعَمِ الآخِرَةِ!

### ترجمه

همه چيز در برابر او خاضع است، و هر چيزى به وجود او قائم مى باشد! بى نياز كننده هر فقير، و عزّت بخش هر خوار و ذليل، و نيروى هر ناتوان، و پناهگاه هر مصيبت رسيده است. هر كس سخن بگويد نطق او را مى شنود، هر كس سكوت كند اسرار درونش را مى داند، آن كس كه زنده است روزيش بر اوست، و آن كس كه مى ميرد بازگشتش به سوى اوست.

(پروردگارا!) چشم ها تو را نديده تا از تو خبر دهند; بلكه تو پيش از آنكه وصف كنندگانت وجود پيدا كنند، بوده اى. آفريدگان را براى رفع وحشت تنهايى نيافريدى، و براى سود خود آنها را به كارى وا نداشتى، هيچ كس نمى تواند از پنجه قدرتت بگريزد، و آن كس را كه بگيرى از حيطه قدرت تو بيرون نمى رود. معصيت گنهكاران از عظمت تو نمى كاهد و اطاعت مطيعان بر حاكميت تو نمى افزايد. آن كس كه از قضا و قَدَر تو به خشم آيد، نمى تواند حكم و فرمانت را دگرگون سازد، و آن كس كه از اوامر تو روى گرداند، از تو بى نياز نمى شود. هر رازى نزد تو آشكار، و هر پنهانى پيش تو حاضر است. تو وجودى جاودانى هستى كه زمان برايت نيست، تو پايانى هستى كه جز بازگشت به سويت راهى وجود ندارد، و وعده گاهى كه نجات از حُكمت جز به وسيله تو ممكن نيست. ناصيه (و زمام اختيار) هر جنبنده اى به دست توست، و بازگشت همه نفوس به سوى تو مى باشد

(پروردگارا!) پاك و منزّهى! چه بزرگ است مقام تو. (بازهم) منزّهى! چه بزرگ است آنچه را كه از آفريده هايت مى بينيم و چه كوچك است هر بزرگى در برابر قدرت و عظمت تو، و چه باشكوه است آنچه را از ملكوتت مشاهده مى كنيم. (با اين حال، چقدر ناچيز است آنچه را مى بينيم، در برابر آنچه از قلمرو حكومتت از ما پنهان است! چه قدر نعمت هاى دنيايت فراوان و پراهميّت است و چه كوچك است اين نعمت ها در برابر نعمت هاى آخرتت.

▲شرح و تفسير

▲اوصاف كمال پروردگار

همانگونه كه در بالا اشاره شد اين خطبه يكى از زيباترين و پرمعناترين خطبه هاى نهج البلاغه است و در بخش نخست آن اوصاف جمال و جلال و صفات فعل پروردگار به طرز بسيار جامع و جالبى ترسيم شده است.

نخست روى ده وصف از اوصاف كمال انگشت گذارده، مى فرمايد: «همه چيز در برابر او خاضع است و هر چيزى به وجود او قائم مى باشد! بى نياز كننده هر فقير، عزّت بخش هر فرد خوار و ذليل، نيروى هر ناتوان، و پناهگاه هر مصيبت رسيده است!». (كُلُّ شَىْء خَاشِعٌ لَهُ، وَ كُلُّ شَيْء قَائِمٌ بِهِ: غِنى كُلِّ فَقِير، وَ عِزُّ كُلِّ ذَلِيل، وَ قُوَّةُ كُلِّ ضَعِيف، وَمَفْزَعُ كُلِّ مَلْهُوف).

اين شش وصف در حقيقت بازگشت به قدرت مطلقه پروردگار و وجود بى پايان و نامحدود او و نياز همه ممكنات مى كند.

«خاشع» از مادّه «خُشوع» در اصل به معناى خضوع است; ولى مفهومى گسترده تر از آن دارد كه خضوع ظاهرى و باطنى و تشريعى و تكوينى را شامل مى شود. بنابراين، خشوع همه اشيا در برابر او، به معناى تسليم بودن در برابر خداوند و حاكميّت قوانين آفرينش بر آنهاست.

قائم بودن همه چيز به خداوند از اين جهت است كه او واجب الوجود است و غير او ممكن الوجود، و ممكن، وجودى وابسته به واجب است; همانند نور آفتاب كه به خورشيد وابسته است. غناى هر فقير و عزّت هر ذليل و قوّت هر ضعيف بودن نيز از همين جا سرچشمه مى گيرد; چرا كه ممكنات و مخلوقات، چيزى از خود ندارند; هر چه دارند از ناحيه اوست و هر كمالى نصيب آنها شود، پرتوى از آن كمال مطلق الهى است.

«مَلهُوف» از مادّه «لَهْف» در اصل به معناى غم و اندوه است كه به خاطر از دست دادن چيزى به انسان است مى دهد و گاه در مورد افرادى به كار مى رود كه مظلوم شده اند و فرياد استغاثه بر آورده اند و از آنجا كه قدرت ناچيز انسان ها به آنها اجازه نمى دهد كه به تمام خواسته هاى خود برسند و يا آنچه را دارند نگهدارى كنند، بنابراين، به هنگامى كه غم و اندوه از دست دادن سرمايه هاى مادّى و معنوى بر وجود آنها چيره مى شود، راهى جز اين ندارند كه به آن ذات پاك قادر و توانا پناه ببرند و براى حلّ مشكلات خود، از او يارى بطلبند.

آنچه در بالا آمد، در واقع بر گرفته از آيات مختلف قرآن است كه اين اوصاف را در جاى جاى قرآن براى خداوند بيان مى كند. در يك جا مى فرمايد: «وَللهِِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمواتِ وَ مَا فِى الأَرْضِ; تمام آنچه در آسمان و زمين وجود دارد، براى خدا سجده مى كنند».(1)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «أَللهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَىُّ الْقَيُومُ; هيچ معبودى نيست جز خداوند يگانه زنده، كه قائم به ذات خويش است و موجودات ديگر قائم به او هستند».(2)

و در جاى ديگر مى فرمايد: «يَا أَيُهَّا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفَقَرَاءُ إِلىَ اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِىُّ الْحَمِيدُ; اى مردم! شما همگى نيازمند به خداييد; تنها خداوند است كه بى نياز و شايسته هرگونه حمد و ستايش است».(3)

و بالأخره به صورت جامع مى فرمايد: «قُلِ اللّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَىْء قَدِيرٌ; بگو: بارالها! مالك حكومت ها تويى; به هر كس بخواهى حكومت مى بخشى و از هر كس بخواهى حكومت را مى گيرى; هر كس را بخواهى عزّت مى دهى و هر كس را بخواهى خوار مى كنى; تمام خوبى ها به دست تو است; تو بر هر چيزى توانا هستى!».(4)

در ادامه اين شش وصف، به چهار وصف ديگر اشاره كرده، مى فرمايد: «هر كس سخنى بگويد نطق او را مى شنود، و هر كس سكوت كند اسرار درونش را مى داند، آن كس كه زنده است روزيش بر او است، و آن كس كه مى ميرد بازگشتش به سوى اوست». (مَنْ تَكَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ، وَ مَنْ سَكَتَ عَلِمَ سِرَّهُ، وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَيْهِ رِزْقُهُ، وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَيْهِ مُنْقَلَبُهُ).

آرى! او از درون و برون ما آگاه است و او در زندگى و مرگ ناظر احوال ما است; روزىِ ما بر اوست و بازگشت ما به سوى او.

اگر راستى همين ده وصفى را كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) در اين جمله هاى كوتاه بيان كرده است، در عمق جان ما جاى گيرد و همه را باور كنيم، براى اصلاح ما كافى است. بدانيم هر چه داريم از اوست و هر چه مى خواهيم، بايد از او بخواهيم; از اسرار درون ما باخبر است و سرانجام، همه به سوى او و دادگاه عدلش باز مى گرديم.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به ذكر پاره اى از صفات سلبيه خداوند مى پردازد و مى فرمايد: «چشم ها تو را نديده تا از تو خبر دهند; بلكه تو پيش از آنكه وصف كنندگانت وجود پيدا كنند، بوده اى!». (لَمْ تَرَكَ(5) الْعُيُونُ فَتُخْبِرَ عَنْكَ، بَلْ كُنْتَ قَبْلَ الْوَاصِفِينَ مِنْ خَلْقِكَ).

تعبير به «لَمْ تَرَكَ الْعُيُونُ» اشاره به اين است كه: تو نه مخلوق بوده اى و نه جسم، تا ديده شوى و بخواهند اوصاف تو را از طريق رؤيت و مشاهده بيان كنند و جمله بعد، در حقيقت به منزله علّت است; زيرا خداوندى كه از ازل بوده، هرگز ممكن نيست جسم باشد; زيرا جسم حادث است و مركز حوادث; بنابراين، قابل مشاهده نيست و اگر اوصافى براى ذات پاك خداوند بيان مى كنيم، به حكم آن است كه عقل از طريق استدلالات به آن رسيده، يا پيامبران الهى در كتب آسمانى آن را براى ما آورده اند.

در ادامه سخن، به هشت وصف ديگر از اوصاف جلال - كه جنبه سلبى دارد و در واقع بى نيازى مطلق و شكست ناپذيرى خداوند را بازگو مى كند - اشاره كرده، با اين تعبير سخن مى گويد: «آفريدگان را براى رفع وحشت تنهايى نيافريدى و براى سود خود، آن ها را به كارى وانداشتى; هيچ كس از پنجه قدرت تو نمى تواند فرار كند و آن كس را كه بگيرى از حيطه قدرتت بيرون نمى رود; معصيت گنه كاران، از عظمت تو نمى كاهد و اطاعت مطيعان، بر حاكميّت تو نمى افزايد. آن كس كه از قضا و قَدَر تو به خشم آيد، نمى تواند فرمانت را برگرداند و آن كس كه از اوامر تو روى گرداند، از تو بى نياز نمى شود!».

(لَمْ تَخْلُقِ الْخَلْقَ لِوَحْشَة، وَلاَ اسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَة، وَلاَ يَسْبِقُكَ مَنْ طَلَبْتَ، وَلاَ يُفْلِتُكَ(6)مَنْ أَخَذْتَ، وَ لاَ يَنْقُصُ سُلْطَانَكَ مَنْ عَصَاكَ، وَلاَ يَزِيدُ فِي مُلْكِكَ مَنْ أَطَاعَكَ، وَلاَيَرُدُّ أَمْرَكَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَكَ، وَلاَ يَسْتَغْني عَنْكَ مَنْ تَوَلَّى عَنْ أَمْرِكَ).

آرى; او از همگان بى نياز است و هر كمالى در عالَم پيدا شود، منبع اصلى و بى پايانش نزد اوست و چيزى در برابر اراده او نمى تواند قد عَلَم كند. بنابراين اگر مخلوقاتى را آفريده، به خاطر نورافشانى و فيض بخشى است، نه به خاطر دفع وحشت تنهايى، يا جلب منفعت. نه عبادتِ عبادت كنندگان بر جلال او مى افزايد و نه اگر جمله كائنات كافر گردند، بر دامان كبريائيش گردى مى نشيند. آنها كه به او پشت كنند بى نياز از او نيستند و آنها كه بر قضاء و قَدَر او خرده گيرند، قادر به تغيير و تبديل آن نيستند.

امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به پنج وصف ديگر از اوصاف جمال او اشاره كرده، مى فرمايد: «هر سرّى نزد تو آشكار است و هر پنهانى پيش تو حاضر. تو وجودى ابدى هستى كه زمان برايت نيست; و پايانى هستى كه جز بازگشت به سويت راهى وجود ندارد; و وعده گاهى كه نجات از حُكمَت جز به وسيله تو ممكن نيست». (كُلُّ سِرٍّ عِنْدَكَ عَلاَنِيَةٌ، و كُلُّ غَيْب عِنْدَكَ شَهَادَةٌ، أَنْتَ الأَبَدُ فَلاَ أَمَدَ لَكَ، وَ أَنْتَ الْمُنْتَهَى فَلاَ مَحِيصَ(7) عَنْكَ، وَ أَنْتَ الْمَوْعِدُ فَلاَ مَنْجَى مِنْكَ إِلاَّ إِلَيْكَ).

گر چه در ابتداى نظر، واژه «سرّ» و «غيب» به يك معنا است و همچنين واژه هاى «عَلانيه» و «شَهاده»; ولى بعيد نيست كه منظور از «سرّ» اسرار درون بندگان باشد كه خداوند از همه آنها باخبر است و به تعبير ديگر هر سرّى براى او علانيه مى باشد; ولى «غيب» به معناى حوادث آينده، يا گذشته است كه از حسّ ما پوشيده است; يا انواع موجوداتى كه در زمين و آسمان پهناور در حال حاضر وجود دارند، ولى حواس ما به آنها دسترسى ندارد. (8)

تعبير به «أَنْتَ الأَبَدُ» در واقع نوعى تأكيد است بر ابديّت خداوند. او چنان ابدى است كه گويى عين ابديّت است! چرا كه او واجب الوجود است و به همين دليل، نه آغازى دارد و نه پايانى; چرا كه آغاز و پايان از اوصاف مخلوقات است كه از جهات مختلف محدودند.

تعبير به «مُنْتَهى» و «مَوْعِد» درباره خداوند دو وصف متفاوت است. او «مُنْتَهى» است، يعنى: همه چيز به سوى او بازگشت مى كند. (إِنَّاللهِ وَ إِنَّا إلَيهِ رَاجِعُونَ) و او «موعد» است، يعنى: وعده گاهى است براى حساب و كتاب و بررسى اعمال انسانها و هيچ كس توانايى فرار از دادگاه عدل او را ندارد. قرآن مجيد نيز با صراحت مى گويد: «وَ عُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفّاً لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّة بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُم مَوْعِداً; آنها در يك صف به پيشگاه پروردگارت عرضه مى شوند (و به آنان گفته مى شود:) همگى نزد ما آمديد همان گونه كه نخستين بار شما را آفريديم، امّا شما گمان مى كرديد ما هرگز موعدى برايتان قرار نخواهيم داد».(9) پيام اين اوصاف الهى اين است كه ما بدانيم او از همه چيز و حتّى از اسرار درون ما كاملا آگاه است; اگر از خلق پنهان كنيم از خالق پنهان نخواهد بود و نيز بدانيم در اين جهان هر چه باشيم و به هر جا برسيم آخرين منزلگاه ما دادگاه عدل او است و به يقين، توجّه به اين اوصاف، اثر عميقى در باز داشتن از گناه و نافرمانى حق دارد.

در ادامه اين سخن باز براى تأكيد بر قدرت پروردگار و بازگشت همه موجودات زنده به سوى او مى فرمايد: «ناصيه (و زمام) اختيار هر جنبنده اى به دست تو است و بازگشت همه نفوس به سوى تو مى باشد». (بِيَدِكَ نَاصِيَةُ كُلِّ دَابَّة، وَ إِلَيْكَ مَصِيرُ كُلِّ نَسَمَة).

با توجّه به اينكه «نَاصِيَة» به معناى موى پيش سر است و براى رام كردن و تسليم نمودن حيوانات موى پيش سر آنها را محكم مى گيرند، تعبير فوق به معناى تسليم همه جنبندگان در برابر اراده مطلقه پروردگار است.

تعبير به «كُلِّ نَسَمَة» با توجّه به اين كه «نَسَمَة» در اصل به معناى وزش ملايم نسيم است و سپس به روح موجودات زنده و خود آنها اطلاق شده، اشاره به اين مى باشد كه هر موجود زنده اى سرانجام به سوى تو باز مى گردد و در محضر عدل تو حاضر مى شود.

در هفت جمله پايانى اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) مسأله عظمت قدرت و آفرينش خداوند و اهميّت نعمت هاى دنيا و آخرت را با تعبيراتى بسيار زيبا و گويا و رسا بيان فرموده است.

در پنج جمله نخست، در مورد عظمت خداوند و آفرينش او مى فرمايد:

«(پروردگارا!) پاك و منزّهى! چه بزرگ است مقام تو. (باز هم) منزّهى! چه بزرگ است آنچه را كه از آفريده هايت مى بينيم; و چه كوچك است هر بزرگى در برابر قدرت و عظمت تو; و چه باشكوه است آنچه را از ملكوتت مشاهده مى كنيم و چقدر ناچيز است آنچه را مى بينيم، در برابر آنچه از قلمرو حكومتت كه از ما پنهان است!».

(سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَكَ! سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ مَا نَرَى مِنْ خَلْقِكَ! وَ مَا أصْغَرَ كُلَّ عَظِيمَة فِي جَنْبِ قُدْرَتِكَ! وَ مَا أَهْوَلَ مَا نَرَى مِنْ مَلَكُوتِكَ! وَ مَا أَحْقَرَ ذلِكَ فِيمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِكَ!).

هر قدر علم و دانش بشر پيشرفت مى كند و ابزار قوى ترى براى بررسى جهان آفرينش در اختيار او قرار مى گيرد، عظمت اين عالَم به طرز عجيبى در نظر ما بيشتر مى شود. به گفته بعضى از دانشمندان، جهان آفرينش - تا آنجا كه ما مى دانيم - همچون كتابخانه عظيمى است كه ميليون ها كتاب داشته باشد و كره زمين ما با تمام تشكيلاتش، همچون يك نقطه در يكى از صفحات كتابى از كتاب هاى اين كتابخانه بزرگ است و به گفته ديگرى: امروز ثابت شده كه بعضى از ستارگان آسمان به قدرى بزرگ است كه انسان را غرق در شگفتى مى كند! ستاره اى است جزء ستارگانِ صورت فلكى «جوزا» كه به عنوان «ابط الجوزا» شناخته مى شود، كه سى ميليارد برابر كره زمين است! و اين تنها يكى از ستارگان بزرگ آسمان است. و چه جالب است كه امام(عليه السلام) مى فرمايد آنچه از ما پنهان است، بسيار با عظمت تر است از آنچه مى بينيم. اين را در زمانى فرمود كه هيچ يك از اكتشافات امروز نبود و «هيأت بطلميوسى» كه جهان هستى را با نهايت حقارت مى نگريست، بر تمام محافل علمى حكمفرما بود.

امام(عليه السلام) در اين سخن، دقيقاً در سايه قرآن مجيد حركت مى كند آنجا كه مى فرمايد: «لَخَلْقُ السَّمواتِ وَ الأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَيَعْلَمُونَ; آفرينش آسمان ها و زمين از آفرينش انسان ها بزرگ تر است، ولى بيشتر مردم نمى دانند».(10)

امام(عليه السلام) در دو جمله پايانى در مورد نعمت هاى دنيا و آخرت مى فرمايد: «چه قدر نعمت هاى دنيايت فراوان و پراهميّت است و چه كوچك است در برابر نعمت هاى آخرت!» (وَ مَا أَسْبَغَ(11) نِعَمَكَ فِي الدُّنْيَا، وَ مَا أَصْغَرَهَا فِي نِعَمِ الآخِرَةِ).

##### 1. سوره نحل، آيه 49.
2. سوره بقره، آيه 255.
3. سوره فاطر، آيه 15.
4. سوره آل عمران، آيه 26.
5. «لَمْ تَرَ» فعل و «كَ» مفعول آن است و فاعل آن «الْعُيُونُ» مى باشد. يعنى: چشم ها تو را نمى بيند.
6. «يُفلت» از مادّه «افلات» به معناى رهايى يافتن ناگهانى، يا فرار كردن است و حديث معروف «عمر» كه در كتب شيعه و اهل سنّت آمده و «ابن منظور» در «لسان العرب» نيز در لغت «فَلْت» آن را نقل مى كند، از همين باب است. مى گويد: «إِنَّ بَيْعَةَ أَبِي بَكْر كَانَتْ فَلْتَةً وَ قَى اللهُ شَرَّهَا; بيعت ابى بكر ناگهانى (و بدون مطالعه) بود، كه خداوند شرّ آن را برطرف ساخت. (و جنجال و درگيرى واقع نشد)».
7. «محيص» از مادّه «حيص» (بر وزن حيف) به معناى بازگشت و عدول و كناره گيرى كردن از چيزى است و از آنجا كه «محيص» اسم مكان است، اين كلمه به معناى قرارگاه، يا پناهگاه آمده است.
8. از منابع لغت نيز استفاده مى شود كه «سرّ» چيزى است كه انسان آن را مخفى مى كند، ولى غيب هر چيزى است كه از چشم و حسّ ما پوشيده است.
9. سوره كهف، آيه 48.
10. سوره غافر، آيه 57.
11. «أسبغ» از مادّه «إسباغ» به معناى فراوان ساختن است.

▲بخش دوّم

و منها: مِنْ مَلائِكَة أَسْكَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِكَ، وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِكَ; هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِكَ بِكَ، وَ أَخْوَفُهُمْ لَكَ، وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْكَ; لَمْ يَسْكُنُوا الأَصْلاَبَ، وَ لَمْ يُضَمَّنُوا الأَرْحَامَ، وَ لَمْ يُخْلَقُوا «مِنْ مَاء مَهين» وَ لَمْ يَتَشَعَّبْهُمْ «رَيْبَ الْمَنُونِ»; وَ إِنَّهُمْ عَلَى مَكَانِهمْ مِنْكَ، وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَكَ، وَاسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِيكَ وَكَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَكَ، وَ قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِكَ، لَوْ عَايَنُوا كُنْهَ مَا خَفِيَ عَلَيْهِمْ مِنْكَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ، وَ لَزَرَوْا عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ يَعْبُدُوكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ، وَ لَمْ يُطِيعُوكَ حَقَّ طَاعَتِكَ.

### ترجمه

از جمله مخلوقات تو فرشتگانى هستند كه آنها را در آسمان هاى خود سكونت بخشيدى و از زمينت بالا بردى. آنها از همه آفريده هاى تو نسبت به تو آگاهترند، و پيش از همه، از تو خائفند، و از همه به تو نزديكتر. آنها هرگز در صُلب پدران قرار نداشته و رحم مادران آنها را در برنگرفته، از آبى پَست، آفريده نشده، و حوادث زمان و مرگ و ميرها آنها را از يكديگر جدا نساخته است; ولى آنان با اين مقام قرب كه نسبت به ساحت مقدّست دارند و منزلتى كه نزد تو يافته اند و عشق و علاقه اى كه تنها به تو دارند و طاعات فراوانى كه براى تو انجام مى دهند و از فرمان تو كمتر غفلت مى كنند، با اين همه، هرگاه آنچه را از عظمت تو بر آنها پوشيده است مشاهده مى كردند، اعمال خويش را حقير مى شمردند و بر خود عيب مى گرفتند (و آن را شايسته مقام تو نمى دانستند) و به خوبى مى فهميدند كه حقّ عبادتت را هرگز انجام نداده اند و آن گونه كه سزاوار مقام توست، اطاعت ننموده اند.

▲شرح و تفسير

▲عظمت و عبوديّت فرشتگان

با توجّه به اينكه امام(عليه السلام) در بخش سابق اين خطبه سخن از عظمت خلق خداوند و ملكوت آسمان ها به ميان آورد و آنچه را مى بينيم در برابر آنچه از ما پنهان است، كوچك شمرد! در اين بخش از خطبه به بعضى از بزرگترين آفريدگان خداوند يعنى فرشتگان اشاره كرده، مى فرمايد: «از جمله آنها فرشتگانى هستند كه آنها را در آسمان هاى خود سكونت بخشيدى و از زمينت بالا بردى». (مِنْ مَلائِكَة(1) أَسْكَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِكَ، وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِكَ).

بى شك، فرشتگان پروردگار منحصر به ساكنان آسمان ها نيستند و در زمين فرشتگانى وجود دارند كه حافظ اعمال مردم يا تدبير امورى به فرمان پروردگار مى كنند و يا مسئوليّت قبض ارواح را بر عهده دارند; ولى با توجّه به اينكه امام(عليه السلام)در عبارت بالا حكم كلّى درباره فرشتگان بيان نفرموده، بلكه سخن از گروهى از آنها به ميان آورده است، مشكلى ايجاد نمى شود و اينكه جمعى از شارحان نهج البلاغه در اينجا دست به توجيهاتى زده اند، هيچ ضرورتى ندارد.

سپس در ادامه اين سخن به اوصاف فرشتگان پرداخته و بخشى از صفات ثبوتيّه و سلبيه آنها را بيان مى فرمايد. در قسمت اوّل مى گويد: «آنها از همه مخلوقات تو، نسبت به تو آگاه ترند و بيشتر از همه از تو خائفند و ازهمه به تو نزديكترند». (هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِكَ بِكَ، وَ أَخْوَفُهُمْ لَكَ، وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْكَ).

اين سه وصف ارتباط نزديكى با يكديگر دارند; زيرا معرفت بالاى فرشتگان نسبت به ذات پروردگار سبب خوف آنها مى شود، هم خوف از كوتاهى در انجام مسئوليّت ها و هم خوف ناشى از هيبت مقام و عظمت او. و مجموع اين دو صفت سبب مى شود كه نزديكترين بندگان به خدا باشند.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه چگونه فرشتگان از تمام مخلوقات، آگاهتر و به خداوند متعال نزديكترند، در حالى كه ما مى دانيم انبياى الهى - مخصوصاً پيغمبر اسلام - و حتّى شايد گروهى صلحا، از فرشتگان برترند و سجده تمام فرشتگان بر آدم و برترى آدم از نظر علم و دانش بر فرشتگان، دليل روشنى بر اين برترى است و در احاديث آمده است كه گروهى از فرشتگان در خدمت انبيا، يا صلحا و مؤمنان هستند و حديث معروف تركيب خلقت انسان از عقل و شهوت و خلقت فرشتگان از عقل بدون شهوت و اينكه اگر انسان از عقل خويش پيروى كند و بر شهوت خود غالب گردد، از فرشتگان برتر است، دليل ديگرى بر برترى گروهى از انسان ها بر فرشتگان مى باشد.(2)

در پاسخ اين سؤال مى توان گفت: منظور اعلميّت و اقربيّت نسبى است و به تعبير ديگر: عبارت بالا، شبيه حصر اضافى مى باشد و نيز مى توان گفت كه عبارت فوق يك حكم عام است كه استثنائاتى در مورد انبيا و اوليا به خود گرفته است.

در قسمت صفات سلبيّه آنها كه اشاره به عدم وجود نواقصى در فرشتگان است كه در آدميان وجود دارد، به چهار وصف اشاره مى فرمايد و مى گويد: «آنها هرگز در صُلب پدران قرار نداشته و رحم مادران آنان را در بر نگرفته و از آبى پست آفريده نشده اند; حوادث زمان و مرگ و ميرها آن ها را از يكديگر جدا نساخته است». (لَمْ يَسْكُنُوا الاَْصْلاَبَ، وَ لَمْ يُضَمَّنُوا الاَْرْحَامَ، وَ لَمْ يُخْلَقُوا مِنْ مَاء مَهين(3)، وَ لَمْ يَتَشَعَّبْهُمْ(4)«رَيْبَ(5) الْمَنُونِ»)

روشن است قرار گرفتن در مكانى محدود، همچون صلب پدران و سپس رحم مادران و آفريده شدن از قطره آبى به ظاهر پست و بى مقدار، نقصان هايى است كه دامن انسان ها را گرفته است; در حالى كه فرشتگان نه ازدواجى دارند و نه تولّدى همچون انسان ها.

اضافه بر اين، آنها نه مرگ و مير دارند و نه تغيير و دگرگونى بر اثر گذشت زمان، نه بيمارى دامان آنها را مى گيرد و نه پيرى و فرسودگى.

وجود اين امتيازات در فرشتگان، گر چه نشانه شرافت خلقت آنهاست و انسان ها از اين نظر بى شكّ نسبت به آنها در مقام پايين ترى قرار مى گيرند; ولى آنچه سبب عظمت انسان و برترى او بر فرشتگان مى شود، همان روح الهى است كه در جمله «وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي»(6) به آن اشاره شده است و همين امر سبب سجده تمام آنها در برابر آفرينش آدم شد.

بيان اين اوصاف كه همه آنها نشانه عظمت فرشتگان است، در واقع مقدّمه اى است براى آنچه امام(عليه السلام) در جمله هاى بعد فرموده است. مى گويد: «ولى آنها با اين مقام قُرب كه نسبت به تو دارند و منزلتى كه نزد تو يافته اند و عشق و علاقه اى كه تنها به تو دارند، و طاعت هاى فراوانى كه براى تو انجام مى دهند و از فرمان تو كمتر غفلت مى كنند - با اين همه - اگر كُنه و واقع آنچه را از عظمت تو بر آنها پوشيده است، مشاهده مى كردند، اعمال خويش را حقير مى شمردند و بر خود عيب مى گرفتند (و آن را شايسته مقام تو نمى دانستند) و به خوبى مى فهميدند كه حقّ عبادت تو را هرگز انجام نداده اند و آن گونه كه سزاوار مقام توست، اطاعتت ننموده اند!». (وَ إِنَّهُمْ عَلَى مَكَانِهمْ مِنْكَ، وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَكَ، وَاسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِيكَ، وَكَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَكَ، وَ قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِكَ، لَوْ عَايَنُوا كُنْهَ مَا خَفِيَ عَلَيْهِمْ مِنْكَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ، وَ لَزَرَوْا(7) عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ يَعْبُدُوكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ، وَ لَمْ يُطِيعُوكَ حَقَّ طَاعَتِكَ).

آرى، فرشتگان الهى با آن همه مقام و معرفتى كه دارند، باز در شناخت عظمت پروردگار و گستره صفات جمال و جلال او بسيار قاصرند و به همين دليل، اگر به فرض محال امكان داشت خدا را آنچنان كه هست، بشناسند، مى فهميدند كه نه عبادتى در خور شأن داشته اند ونه اطاعتى. و آنچه را انجام داده اند ذرّه اى ناچيز و عملى بى مقدار بوده است.

اين تعبير، از يك سو مى رساند كه هر قدر معرفت و شناخت انسان نسبت به خدا بالاتر برود، به همان نسبت اطاعت و عبادت او بيشتر خواهد بود.

و از سوى ديگر، نشان مى دهد كه هيچ كس حقّ عبادت خدا را انجام نداده. همانگونه كه هيچ كس حقّ معرفت او را به دست نياورده است. چرا كه انسان و فرشته - حتّى بزرگترين انسان ها و فرشتگان - وجودى محدودند و ذات پاك خدا از هر نظر نامحدود است و اين وجود محدود، نه توان معرفت آن وجود لايتناهى را دارد ونه توان حقّ عبادت و اطاعت او را.

تعبير به «أَهْوَاء» (جمع هوى) در جمله «وَ اسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِيك» به معناى هوا و هوس ها نيست; بلكه به معناى عشق و علاقه است. زيرا، اين واژه در هر دو معنا به كار مى رود.

و به تعبير ديگر: گاه در علاقه مثبت به كار مى رود و گاه در علاقه هاى منفى. و به هر حال، منظور از اين جمله اين است كه: فرشتگان تمام عشق و علاقه خود را متوجّه ذات پاك خداوند كرده اند.

تعبير به «قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِكَ» نشان مى دهد كه غفلت براى فرشتگان نيز امكان پذير است، ولى بسيار كم و ناچيز مى باشد. و رواياتى كه درباره ترك اولاى بعضى از فرشتگان وارد شده، شاهد اين مدّعاست. بنابراين، نيازى به توجيه تكلّف آميز بعضى از «شارحان نهج البلاغه» كه «قلّت» را به معناى «عدم» گرفته اند، نيست.

به هر حال، جايى كه فرشتگان كه هزاران هزار سال در خطّ عبادت و اطاعت خدا هستند چنين باشند، ما با اين عبادت و اطاعت ناچيز چگونه خواهيم بود؟!

اين نكته نيز حائز اهميّت است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) با توجّه به حديث معروف «مَا عَبَدْنَاكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ، وَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ; ما هرگز حقّ عبادت تو را بجا نياورديم و آنچه را شايسته معرفت توست، پيدا نكرديم»(8). التفات به اين حقيقت - يعنى عدم معرفت و عبادت شايسته در برابر عظمت پروردگار - داشته است; در حالى كه جمله هاى بالا در كلام على(عليه السلام) نشان مى دهد كه فرشتگان توجّه به اين نكته ندارند و شايد آيه «وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ» (9) نيز دليل ديگرى بر اين معنا باشد و اين برترى انسان را نسبت به فرشتگان روشن مى سازد.

##### 1. بنا بر آنچه در بالا آمده «مِن»به اصطلاح «تبعيضيّه» است و اشاره به بخشى از مخلوقات عظيم خداوند است كه در فراز سابق اين خطبه آمده است.
2. وسائل الشيعه، جلد 11، صفحه 164، ابواب جهاد نفس، باب 9، حديث 2.
3. «مهين» از مادّه «مهانت» به معناى حقارت و پستى است و «ماءِ مَهين» اشاره به آب منى است كه هم از نظر مقدار ناچيز است و هم از نظر ارزش ظاهرى.
4. «يتشعَّبهم» از مادّه «تشعّب» به معناى پراكندگى است و «شُعبه» به معناى شاخه و فرعى است كه از اصل جدا شود.
5. «ريب» به معناى هرگونه شكّ و ترديدى است كه سرانجام پرده از روى آن برداشته مى شود و «منون» به معناى حوادث روزگار يا مرگ است. بنابراين، «رَيْبُ الْمَنُونِ» به معناى حوادث و مرگ و ميرهايى است كه گذشت زمان آن را آشكار خواهد ساخت.
6. سوره حجر، آيه 29.
7. «زَرَوْا» از مادّه «زرى» (بر وزن سعى) به معناى عيب گرفتن، يا توبيخ و سرزنش كردن است و «ازراء» نيز به همين معناست.
8. مرحوم علاّمه مجلسى در جلد 68 بحارالانوار، صفحه 23، حديث فوق را از پيامبر اكرم ضمن توضيحات خود براى بعضى از احاديث، بيان فرموده است.
9. سوره بقره، آيه 30.

▲بخش سوم

سُبْحَانَكَ خَالِقاً وَ مَعْبُوداً! بِحُسْنِ بَلاَئِكَ عِنْدَ خَلْقِكَ. خَلَقْتَ دَاراً، وَ جَعَلْتَ فِيهَا مَأْدُبَةً: مَشْرَباً وَ مَطْعَماً، وَ أَزْوَاجاً وَ خَدَماً، وَ قُصُوراً، وَأَنْهَاراً، وَ زُرُوعاً، وَ ثِمَاراً; ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِياً يَدْعُو إِلَيْهَا، فَلا الدَّاعِيَ أَجَابُوا، وَ لاَ فِيمَا رَغَّبْتَ رَغِبُوا، وَ لاَ إِلَى مَا شَوَّقْتَ إِلَيْهِ اشْتَاقُوا. أَقْبَلُوا عَلَى جِيفَة قَدْ افْتَضَحُوا بِأَكْلِهَا، وَ اصْطَلَحُوا عَلَى حُبِّهَا، وَ مَنْ عَشِقَ شَيْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ، وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ، فَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْن غَيْرِ صَحِيحَة، وَ يَسْمَعُ بِأُذُن غَيْرِ سَمِيعَة، قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ، وَ أَماتَتِ الدُّنْيَا قَلْبَهُ، وَ وَلِهَتْ عَلَيْهَا نَفْسُهُ، فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا، وَ لِمَنْ فِي يَدَيْهِ شَيْءٌ مِنْهَا، حَيْثُما زَالَتْ زَالَ إِلَيْهَا، وَ حَيْثُما أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَيْهَا; لاَ يَنْزَجِرُ مِنَ اللهِ بِزَاجِر، وَلاَ يَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظ، وَ هُوَ يَرَى الْمَأْخُوذِينَ عَلَى الْغِرَّةِ، حَيْثُ لاَ إِقَالَةَ وَلاَ رَجْعَةَ، كَيْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا كَانُوا يَجْهَلُونَ، وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْيَا مَا كَانُوا يَأْمَنُونَ، وَ قَدِمُوا مِنَ الآخِرَةِ عَلَى مَا كَانُوا يُوعَدُوَنَ. فَغَيْرُ مَوْصُوف مَا نَزَلَ بِهِمْ.

### ترجمه

(خداوندا) خالق و معبودى هستى پاك و منزّه! تو را (به خاطر نعمت هايى كه به آفريدگان عطا كرده اى) تنزيه و ستايش مى كنم! سرايى بزرگ آفريده اى (به نام سراى آخرت) كه در آن انواع نعمت ها را قرار داده اى: آشاميدنى ها، خوردنى ها، همسران، خدمتكاران، كاخ ها، نهرها، درختان بارور و ميوه ها. سپس دعوت كننده اى فرستاده اى كه مردم را به سوى آن همه نعمت فرا خواند; ولى نه دعوت او را اجابت كردند و نه به آنچه ترغيب فرموده اى، اظهار علاقه نمودند و نه به آنچه تشويق نموده اى مشتاق شدند; (بلكه) به مردارى روى آوردند كه با خوردن آن رسوا گشته اند، و (عجب اينكه) در محبّت و دوستى آن با هم توافق كرده اند.

آرى! هر كس به چيزى عشق ورزد چشم او را ناتوان و قلب و فكر او را بيمار مى سازد; در نتيجه با چشمى معيوب (به همه چيز) مى نگرد و با گوشى ناشنوا مى شنود. شهوات و خواسته هاى دل جامه عقلش را دريده، و دنيا پرستى، قلبش را ميرانده، و تمام وجودش شيفته آن شده است; از اين رو او بنده دنياست و بنده هر كسى كه چيزى از دنيا را در دست دارد! به هر طرف دنيا بلغزد، او هم مى لغزد و به هر سو رو كند، به همان سو رو مى كند. نه نهى كننده الهى را پذيرا مى شود و نه موعظه هيچ واعظ ربّانى را; در حالى كه با چشم خود غافلانى را مى بيند كه ناگهان درچنگال مرگ گرفتار مى شوند; در آنجا كه نه تقاضاى عفو پذيرفته مى شود و نه بازگشتى وجود دارد (آرى! او مى بيند) چگونه حوادث دردناكى كه از آن خبر نداشته اند، بر سر آنها فرود آمده، و دنيايى را كه جايگاه امنى مى پنداشتند، از آنها جدا شده، و به آنچه از آخرت به آنها وعده داده شده بود، رسيده اند. (آرى!) حوادثى بر سر آنها فرود آمده كه با هيچ بيانى قابل توصيف نيست (اما اينها پند نمى گيرند!)

▲شرح و تفسير

▲ترسيم گويايى از سراى ديگر

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، نخست از سراى آخرت و آفرينش بهشت و نعمت هاى گوناگون و گرانبهاى آن سخن به ميان مى آورد، تا مقدمّه اى باشد براى بحث هاى آينده اين خطبه. مى فرمايد: «(خداوندا!) خالق و معبودى هستى پاك و منزّه! تو را، (به خاطر نعمت هاى نيكى كه به آفريدگان عطا كرده اى) تنزيه و ستايش مى كنم!» (سُبْحَانَكَ خَالِقاً وَ مَعْبُوداً! بِحُسْنِ بَلاَئِكَ عِنْدَ خَلْقِكَ)

«سرايى آفريده اى با عظمت (به نام سراى آخرت) كه در آن انواع نعمت ها قرار داده اى: آشاميدنى ها، خوردنى ها، همسران، خدمتكاران، كاخ ها، نهرها، درختان بارور و ميوه ها». (وَ جَعَلْتَ فِيهَا مَأْدُبَةً(1): مَشْرَباً وَ مَطْعَماً، وَ أَزْوَاجاً وَ خَدَماً، وَ قُصُوراً، وَأَنْهَاراً، وَ زُرُوعاً، وَ ثِمَاراً).

به يقين، هدف از بيان همه اينها پاك سازى انسان از رذايل اخلاقى و انواع گناهان و سوق او به سوى «قرب الى الله» است; ولى از آنجا كه اين نعمت ها باعث تشويق انسان براى پيمودن اين مسير مى شود، خداوند حكيم همه آنها را براى بندگانش مقرّر فرموده و از آنها براى حضور بر سر اين سفره پربار و پربركت دعوت نموده است.

در ادامه سخن مى افزايد: «سپس دعوت كننده اى فرستادى كه مردم را به سوى آن همه نعمت دعوت كند; ولى نه دعوت او را اجابت كردند ونه به آنچه ترغيب كرده اى، اظهار علاقه نمودند، و نه به آنچه تشويق نموده اى مشتاق شدند!». (ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِياً يَدْعُو إِلَيْهَا، فَلا الدَّاعِيَ أَجَابُوا، وَ لاَ فِيمَا رَغَّبْتَ رَغِبُوا، وَ لاَ إِلَى مَا شَوَّقْتَ إِلَيْهِ اشْتَاقُوا).

نه تنها نسبت به نعمت هاى پاك و جاويدانِ سراى آخرت، علاقه اى نشان نداده اند، بلكه «به مردارى روى آوردند كه با خوردن آن رسوا گشته اند و (عجيب اينكه) در محبّت و دوستى آن، با هم توافق كرده اند». (أَقْبَلوُا عَلى جِيفَة(2) قَدْ افتَضَحوُا بأكْلِها، وَاصْطَلَحوُا عَلى حُبِّها).

بديهى است منظور امام(عليه السلام) از «ارسال دعوت كننده» فرستادن پيامبران الهى
- مخصوصاً - پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) است و منظور از عدم اجابت دعوت، همه انسانها نيست; بلكه اكثريّت طالبان دنيا و پيروان هوا و هوس و تاركان آخرت است.

به همين دليل، آنها را به حيوانات درنده اى تشبيه مى كند كه بر سر جيفه اى ريخته اند و خود را به خاطر آن رسوا مى سازند; چرا كه بوى جيفه از دهان و دست آنها استشمام مى شود و آثار جيفه و مردار گنديده دنيا، در تمام وجودشان ظاهر مى گردد.

اينكه امام(عليه السلام) مى فرمايد: در دوستى جيفه دنيا با هم توافق كرده اند، به اين معنا نيست كه دنيا پرستان با هم جنگ ندارند; بلكه دائماً مانند حيواناتى كه اطراف يك مردار را مى گيرند، به يكديگر حمله مى كنند و هر كدام پاره هاى جيفه را از دهان ديگران بيرون مى كشند; بلكه منظور اين است كه همگى در محبّت و علاقه به آن متّفق هستند!

تشبيه دنيا به جيفه و مردار، تشبيهى است كه در روايات ديگر نيز وارد شده و اين تشبيه به خاطر تعفّنى است كه در باطن دنياى آلوده به انواع ظلم ها و گناهان وجود دارد و يا به خاطر اين كه دنيا پرستان براى ربودن آن از يكديگر، به جنگ و ستيز بر مى خيزند.

سپس امام(عليه السلام) نتيجه اين محبّت و علاقه شديد به دنيا را به صورت يك قاعده كلّى و عام بيان مى فرمايد و مى گويد: «هر كس به چيزى عشق ورزد، چشم او را ناتوان، و قلب و فكر او را بيمار مى سازد; در نتيجه با چشمى معيوب (به همه چيز) مى نگرد و با گوشى ناشنوا مى شنود». (وَ مَنْ عَشِقَ(3) شَيْئاً أَعْشَى(4) بَصَرَهُ، وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ، فَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْن غَيْرِ صَحِيحَة، وَ يَسْمَعُ بِأُذُن غَيْرِ سَمِيعَة).

امام(عليه السلام) به عنوان يك طبيب حاذق، در اين بيان خود، انگشت بر نقطه اصلى درد گذارده است و آن اينكه دنياپرستى و عشق سوزان به زرق و برق و زينت هاى دنياى مادّى، نيروى داورى و قضاوت صحيح را به كلّى از انسان سلب مى كند; به گونه اى كه تمام سعادت و خوشبختى خود را در وصول به اين دنياى مادّى مى پندارد، از هر طريق و به هر قيمت كه باشد و جدايى از آن، او را بى تاب و بيمار مى سازد.

بديهى است كه چنين كسى نه حقّ و باطل را تشخيص مى دهد و نه مصالح و مفاسد خويش را درك مى كند. ديوانهوار به سوى لذّات دنيا پيش مى رود و هنگامى بيدار مى شود كه همه چيز را از دست داده است.

درباره حقيقت عشق و آثار آن، در بحث نكات - به خواست خدا - سخن خواهيم گفت. اكنون اين بحث را با حديثى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) پايان مى دهيم، آنجا كه فرمود: «مَنْ جَعَلَ الدُّنْيَا أَكْبَرَ هَمِّهِ، فَرَّقَ اللهُ عَلَيْهِ هَمَّهُ، وَ جَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ; آن كسى كه مهم ترين فكر او دنيا باشد، خداوند فكر او را پريشان مى سازد و فقر او را در برابر چشمانش قرار مى دهد».(5)

سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «شهوات و خواسته هاى دل جامه عقلش را دريده، و دنياپرستى قلبش را ميرانده، و تمام وجودش شيفته آن شده است!». (قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ، وَ أَماتَتِ الدُّنْيَا قَلْبَهُ، وَ وَلِهَتْ عَلَيْهَا نَفْسُهُ).

در جمله اوّل، امام(عليه السلام) عقل را به لباسى تشبيه كرده، كه مى تواند هم حافظ انسان باشد و هم زينت او; ولى شهوات جامه زيباى عقل را پاره مى كند. در جمله دوّم، مغلوب شدن عقل و خرد را در برابر شهوات، به عنوان مرگ عقل معرفى مى كند و در جمله سوّم از عشق و دلدادگى دنيا كه تمام وجود دنياپرستان را احاطه مى كند، خبر مى دهد.

«به اين ترتيب، او بنده دنياست و بنده هركسى كه چيزى از دنيا را در دست دارد. به هر طرف دنيا بلغزد، او هم مى لغزد و به هر سو رو كند، به همان سو رو مى كند!». (فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا، وَ لِمَنْ فِي يَدَيْهِ شَيْءٌ مِنْهَا، حَيْثُما زَالَتْ زَالَ إِلَيْهَا، وَ حَيْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَيْهَا).

«اين دلباخته به دنيا از هيچ نهى كننده الهى پذيرا نمى شود و موعظه هيچ واعظ ربّانى را قبول نمى كند; در حالى كه با چشم خود غافلانى را مى بيند كه ناگهان در چنگال مرگ گرفتار مى شوند; در جايى كه نه تقاضاى عفو پذيرفته مى شود و نه بازگشتى وجود دارد». (لاَ يَنْزَجِرُ مِنَ اللهِ بِزَاجِر، وَ لاَ يَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظ، وَ هُوَ يَرَى الْمَأْخُوذِينَ عَلَى الْغِرَّةِ(6)، حَيْثُ لاَ إِقَالَةَ(7) وَ لاَ رَجْعَةَ).

«آرى! او مى بيند چگونه حوادث دردناكى كه از آن خبر نداشتند، بر سر آنها فرود آمده و دنيايى را كه جايگاه امنى مى پنداشتند از آنها جدا شده و به آنچه از آخرت به آنها وعده داده شده بود رسيده اند. (آرى!) حوادثى بر سر آنها فرود آمده كه به هيچ وجه قابل توصيف نيست». (كَيْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا كَانُوا يَجْهَلُونَ، وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْيَا مَا كَانُوا يَأْمَنُونَ، وَ قَدِمُوا مِنَ الآخِرَةِ عَلَى مَا كَانُوا يُوعَدُوَنَ، فَغَيْرُ مَوْصُوف مَا نَزَلَ بِهِمْ).

آرى، كسى كه همه روز نشانه هاى بىوفايى دنيا و حوادث سختى را كه براى فريب خوردگان روى مى دهد با چشم خود مى بيند، بايد قاعدتاً بيدار شود; پند واعظان را بشنود و نهى زاجران را پذيرا شود; ولى عشق و دلباختگى به دنيا و زرق و برق آن، چنان چشم و گوش آنها را كور و كر كرده و عقل و فكر آنها را مسخّر ساخته كه اجازه بيدار شدن به آن ها را نمى دهد.

##### 1. «مأدبة» (به ضمّ دال و به فتح آن) به معناى طعام و غذايى است كه براى مجلسى فراهم مى شود و ميهمانها را به سوى آن دعوت مى كنند و در اصل از مادّه «ادب» به معناى دعوت كردن گرفته شده و به كارهاى خوب و رعايت آن «ادب» مى گويند، چون مردم به سوى آن دعوت شده اند.
2. «جيفه» به معناى مردار، در اصل از مادّه «جَيَفَ» (اجوف يايى) به معناى گنديدن مى باشد. لذا هر چيز تنفّرآميز را به «جيفه» تشبيه مى كنند و تشبيه دنياى مادّى و آلوده به «جيفه» در خطبه بالا از همين روست.
3. «عَشَق» از مادّه «عشق» (بر وزن فكر) به معناى علاقه شديد به چيزى است و «عشقه» (بر وزن ثمره) به معناى درختى است كه سبز و با طراوت مى شود، سپس چيزى نمى گذرد كه باريك و زرد مى گردد. بعضى گفته اند: عشق در اصل از همين مادّه گرفته شده است; زيرا عاشق را لاغر و پژمرده مى كند.
4. «أعشى» از مادّه «عشو» (بر وزن خشم) به معناى ضعف چشم و ناتوانى آن است و گاه به معناى شب كورى تفسير شده است.
5. شرح نهج البلاغه ابن ميثم بحرانى، جلد 3، صفحه 63.
6. «غرّه» به معناى غفلت، از مادّه «غرور» كه به معناى فريب و نيرنگ است، گرفته شده. زيرا فريب، انسان را غافل گير مى كند.
7. «إقاله» از مادّه «قيل» (بر وزن سيل) به معناى فسخ كردن معامله و مانند آن است و گاه گفته اند كه: معناى اصلى آن نجات دادن كسى از سقوط است و در خطبه مورد بحث به معناى عفو خداوند از گناهان بنده آمده است و خواب نيم روز را از اين جهت «قيلوله» مى گويند كه موجب آرامش است. و همان گونه كه فسخ كردن معامله كسى كه از معامله پشيمان شده است، مايه آرامش و راحتى اوست.

▲نكته

▲عشق هاى مقدّس و نامقدّس

در خطبه بالا امام(عليه السلام) با تعبيرى كوتاه و گويا اشاره به يك حقيقت مهم فرموده است كه دانشمندان و عُرفا و شعرا هر يك به نوبه خود پيرامون آن سخنان فراوانى دارند.

امام فرمود: «مَنْ عَشِقَ شَيْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ، وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ، فَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْن غَيْر صَحِيَحة، وَ يَسْمَعُ بِأُذُن غَيْرِ سَمِيَعة; هر كس به چيزى عشق ورزد، نابينايش مى كند و قلبش را بيمار مى سازد سپس با چشمى معيوب مى نگرد و با گوشى ناشنوا مى شنود».

اين چند جمله پرمعنا ما را بر آن داشت كه بحثى پيرامون عشق - اعم از عشق هاى مقدّس و نامقدّس - داشته باشيم. درباره عشق، عظمت و شكوه عشق و يا جنون و بيمارى عشق، سخن بسيار گفته شده و شايد كمتر كلمه اى باشد كه اين همه، تعبيرها و تعريف هاى مختلف و متناقض درباره آن گفته شده باشد. بعضى از نويسندگان بزرگ آن را به قدرى بالا برده اند كه گفته اند: عشق افسر زندگى و سعادت جاودانى است! يا اينكه: عشق معمار عالم هستى است!

در مورد انسان ها نيز از آثار معجزه آساى عشق سخن گفته اند، كه روح انسان را توانا و دل او را زنده نگه مى دارد. يا اينكه: اصولا زندگى بدون عشق مفهومى ندارد.

در برابر اين تفسيرها و تعريف هاى زيبا، جمعى ديگر از نويسندگان و فلاسفه، شديدترين حملات و اتّهامات خود را نثار عشق كرده اند و آن را همچون يك بيمارى نفرت انگيز تحقير نموده اند. يكى از نويسندگان معروف مى گويد: عشق مانند بيمارى سرطان و نِقرس است كه انسان عاقل بايد از آن فرار كند!

يكى ديگر از دانشمندان مى گويد: عشق را اگر يك نوع جنون ندانيم، لااقل عصاره اى از مغزهاى ناتوان است!

اين تفسيرهاى ضدّ و نقيض در مورد عشق به خوبى نشان مى دهد كه همه اين انديشمندان از يك چيز سخن نمى گويند. گروهى نظرشان به عشق هاى مقدّسى است كه تمام وجود انسان را به رنگ خود در مى آورد و با جاذبه بسيار نيرومندش به سوى معشوق حقيقى و خالق يكتا پيش مى برد.

و آنها كه در نكوهش آن كوشيده اند نظرشان به عشق هاى آتشين مادّى و مجازى و آلوده به انواع گناه و جنايت است كه غالباً سر از رسوايى و بدبختى و بيمارى در مى آورد.

در عشق هاى مجازى و مادّىِ نامقدّس، انسان ديوانهوار به چيزى علاقه پيدا مى كند و هر چه دارد در پاى آن مى ريزد. در واقع، منظور از عشق در اين جا، جاذبه نيرومندى است كه دو انسان را به گناه و آلودگى و سقوط در لجنزار عصيان مى كشاند و هر چه در نكوهش آن گفته شود، كم است.

اين جاذبه سركش، عقل را ويران مى كند و از كار مى اندازد و انسان بر اثر آن دست به كارهاى جنون آميزى مى زند.

نخستين خطر آن، پرده افكنى بر عيب ها، نقص ها و زشتى ها است. اين گونه عاشقان بى قرار، حتّى بدترين عيوب را با تفسيرهاى شگفت آور حُسن معرّفى مى كنند! نه اندرزى مى پذيرند و نه گوش به نصيحت ناصحان مى دهند و حتّى گاه به ستيز در برابر اندرزگويان بر مى خيزند.

اشخاصى كه گرفتار چنين عشق هاى داغ و مادّى مى شوند، پيش خود فكر مى كنند در پرتو اين عشق دركى پيدا كرده اند كه ساير مردم از آن محرومند و معتقدند:

اگر بر ديده مجنون نشينى به غير از خوبى ليلى نبينى اين عاشقان خسته دل، در عالمى از خيال و اوهام غوطهورند و همه ارزش ها در نظر آنها جابجا مى شود. آنها تنها با زبان عشق سروكار دارند و از كسانى كه با زبان علم و منطق با آنها سخن مى گويند، بيگانه اند.

اين عشق هاى آتشينِ مجازى، غالباً با يك آميزش جنسى خاموش مى شود! يكباره پرده ها كنار مى رود و چشمِ واقع بين باز مى شود، گويى عاشقِ بى قرار از يك خواب عميق بيدار شده و گاه آن عشق پرشور جاى خود را به نفرت و بيزارى مى دهد; چرا كه مى بيند همه چيز خود را در پاى معشوق نثار كرده و از دست داده است. اين گونه عشق هاى سركش، غالباً به رسوايى مى كشد.

همان رسوايى كه بعد از بيدارى و هوشيارى قابل جبران نيست. بسيارى از جدايى ها، فرارها، و انتحارها، ناشى از عدم انطباق تخيّلات عاشقانه، با زندگى واقعى انسان ها است.

نه تنها عشق هاى آتشينِ جنسى، بلكه عشق به مال و مقام و جاه و جلال و زرق و برق جهان مادّى نيز، همين پى آمدها را دارد.

حديثى كه از امام صادق(عليه السلام) درباره عشق نقل شده است، ناظر به همين معنى است. يكى از ياران آن حضرت مى گويد: درباره عشق (و عاشقان) از او سؤال كردم، فرمود: «قُلُوبٌ خَلَتْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ، فَأَذَاقَهَا اللهُ حُبَّ غَيْرِهِ; دلهايى است كه از ياد خدا خالى شده و خداوند محبّت غير خود را به آنها چشانيده است».(1)

در حديثى ديگرى كه از على(عليه السلام) درباره ناتوانى عاشق از ديدن حقايق نقل شده، مى خوانيم: «عَيْنُ المُحِبِّ عَمِيَّةٌ عَنْ مَعَايِبِ الْمَحْبُوبِ، وَ أُذُنُهُ صَمَّاءُ عَنْ قُبْحِ مَساوِيهِ; چشم مُحب و عاشق، از ديدن عيوب محبوب نابينا و گوشش از شنيدن كاستى هاى او ناشنواست».(2)

و اينكه در بعضى از احاديث از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آمده است: «مَنْ عَشِقَ فَعَفَّ ثُمَّ مَاتَ، ماتَ شَهِيداً; كسى كه عاشق شود و عفّت پيشه كند، سپس (با همين حال پارسايى) ازدنيا برود، شهيد از دنيا رفته است».(3) اشاره به همينگونه عشق هاى آلوده مجازى است.

همچنين حديث ديگرى كه از آن حضرت نقل شده است كه فرمود: «مَنْ عَشِقَ وَ كَتَمَ وَعَفَّ وَ صَبَرَ، غَفَرَاللهُ لَهُ، وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ; كسى كه عاشق شود و كتمان كند و پارسايى و شكيبايى پيشه كند، خداوند گناهان او را مى بخشد و او را وارد بهشت مى كند».(4)

ولى به عكس، در عشق هاى حقيقى و مقدّس، روحِ انسان صفا و نورانيّت فوق العاده اى پيدا مى كند و همه چيز را جز معشوق حقيقى - كه مظهر كمال مطلق است - به فراموشى مى سپارد و تحمّل تمام شدايد را براى رسيدن به وصال او و برخوردار شدن از جذبه هاى عنايت و لطفش آسان مى شمرد و هنگامى كه «در بيابان به شوق كعبه قدم مى گذارد، از سرزنش هاى خار مغيلان غمى به دل راه نمى دهد». همانگونه كه در حديث قدسى آمده است: «إِذَا كَانَ الْغَالِبُ عَلَى اَلْعَبْدِ الإِشْتِغَالَ بي جَعَلْتُ بُغْيَتَهُ وَ لَذَّتَهُ فِي ذِكِري، فَإِذَا جَعَلْتُ بُغْيَتَهُ وَ لَذَّتَهُ فِي ذِكْرِي، عَشِقَنِي وَ عَشِقْتُهُ، فَإِذَا عَشِقَني رَفَعْتُ الْحِجَابَ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَهُ; هنگامى كه بنده من توجّه به من پيدا كند، آروز و لذّتش را در ذكرخودم قرار مى دهم و هنگامى كه آرزو و لذّتش در ذكر من باشد، به من عشق مىورزد و من هم به او عشق مىورزم و هنگامى كه به من عشق ورزد حجاب ميان خودم و او را بر مى دارم، (تا به مقام شهود نائل گردد)»(5).

عشق به خدا و اولياء الله و همچنين عشق به ارزش هاى والا، يا به تعبير ديگر: محبّت و علاقه شديد و سوزان به اين امور، همواره چراغ راه اولياء الله و شهيدان پاك باخته و عارفان دل سوخته و عالمانى كه آثار علمى بزرگى از خود نشان داده اند، بوده است و در يك كلمه، راههاى پرپيچ و خمِ تكامل را، بدون مركب عشق نمى توان پيمود.

زمزمه هاى اميرمؤمنان در دل شب و دعاى پرمعناى «صباح» در صبحگاهان و بندبند دعاى «كميل» و راز و نياز امام حسين(عليه السلام) در روز عرفه در بيابان عرفات و مناجات هاى پانزده گانه امام سجّاد(عليه السلام) و تمام «صحيفه سجاديّه» و زمزمه عاشقانه منتظران حضرت مهدى(عليه السلام) به هنگام خواندن دعاى «ندبه» همه و همه آثار گرانبهايى است از اين عشق مقدّس.

از آنچه گفتيم روشن شد كه اگر بعضى از دانشمندان روى كلمه «عشق» حسّاسيت منفى شديدى دارند، به خاطر مشاهده عشق هاى نامقدّس و هوس آلود و گناه خيز است وگرنه عشق مقدّس، نيرومندترين عامل حركت به سوى خداوند و ارزش هاى والاى انسانى است.

و اينكه بعضى تصوّر مى كنند واژه «عشق» در كلمات معصومين نيامده است، اشتباه بزرگى است. زيرا، هم در روايات نبوى و هم در روايات معصومين ديده مى شود.

از جمله مرحوم كلينى در حديثى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) نقل مى كند كه فرمود: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَن عَشِقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا، وَ أَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ، وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا; برترين مردم كسى است كه عاشق عبادت باشد; آن را در آغوش بگيرد و با قلبش آن را دوست داشته باشد و با جسدش آن را لمس كند و خود را فارغ البال براى آن قرار بدهد».(6)

در حديث نبوى ديگرى درباره سلمان مى خوانيم: «إِنّ الْجَنَّةَ لاََعْشَقُ لِسَلْمَانَ مِنْ سَلْمَانَ لِلْجَنَّةِ; بيش از آنچه سلمان به بهشت عشق مىورزد، بهشت عاشق سلمان است».(7)

مرحوم علاّمه مجلسى در ذيل حديث اوّل بيانى دارد كه مى فرمايد: «عشق به معناى افراط در محبّت است و گاه تصوّر كرده اند كه مخصوص به امور باطله مى باشد و در محبّت به خدا و آنچه مربوط به اوست بكار نمى رود; ولى اين روايت نشان مى دهد كه چنين نيست، هر چند احتياط آن است واژه هاى مشتقّ آن (عاشق و معشوق) را در مورد خداوند بكار نبريم، بنابراين كه اسماءالله توفيقى باشد». (8)

##### 1. بحارالانوار، جلد 70، صفحه 158.
2. غرر الحكم، شماره 6314.
3. كنزز العمّال، حديث 6999.
4. همان مدرك، حديث 7002.
5. كنز العمّال، جلد 1، صفحه 433، حديث 1772.
6. كافى، جلد 2، صفحه 83، حديث 3، باب العبادة.
7. بحارالانوار، جلد 22، صفحه 341.
8. بحارالانوار، جلد 67، صفحه 253.

▲بخش چهارم

اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِمْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ الْفَوْتِ، فَفَتَرَتْ لَهَا أَطْرَافُهُمْ، وَ تَغَيَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ، ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِيهِمْ وُلُوجاً، فَحِيلَ بَيْنَ أَحَدِهِمْ وَ بَيْنَ مَنْطِقِهِ، وَ إِنَّهُ لَبَيْنَ أَهْلِهِ يَنْظُرُ بِبَصَرِهِ، وَ يَسْمَعُ بِأُذُنِهِ، عَلَى صِحَّة مِنْ عَقْلِهِ، وَ بَقَاء مِنْ لُبِّهِ، يُفَكِّرُ فِيمَ أَفْنَى عُمْرَهُ، وَ فِيمَ أَذْهَبَ دَهْرَهُ! وَ يَتَذَكَّرُ أَمْوَالا جَمَعَهَا، أَغْمَضَ فِي مَطَالِبِهَا، وَ أَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّ حَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا، قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا، وَ أَشْرَفَ عَلَى فِرَاقَهِا، تَبْقَى لِمَنْ وَرَاءَهُ يَنْعَمُونَ فِيهَا، وَ يَتَمَتَّعُونَ بِهَا، فَيَكُونُ الْمَهْنَأُ لِغَيْرِهِ، وَالْعِبءُ عَلَى ظَهْرِهِ. وَالْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا، فَهُوَ يَعَضُّ يَدَهُ نَدَامَةً عَلَى مَا أَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ، وَ يَزْهُدُ فِيمَا كَانَ يَرْغَبُ فِيهِ أَيَّامَ عُمُرِهِ، وَ يَتَمَنَّى أَنَّ الَّذِي كَانَ يَغْبِطُهُ بِهَا وَ يَحْسُدُهُ عَلَيْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ! فَلَمْ يَزَلِ الْمَوْتُ يُبَالِغُ فِي جَسَدِهِ حَتَّى خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ، فَصَارَ بَيْنَ أَهْلِهِ لاَ يَنْطِقُ بِلِسَانِهِ، وَ لاَ يَسْمَعُ بِسَمْعِهِ: يُرَدِّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِي وجُوهِهِمْ، يَرَى حَرَكَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ، وَ لاَ يَسْمَعُ رَجْعَ كَلامِهِمْ. ثُمَّ ازْدَادَ زاد الْمَوْتُ الْتِيَاطاً بِهِ، فَقُبِضَ بَصَرُهُ كَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ، وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ، فَصَارَ جِيفَةً بَيْنَ أَهْلِهِ، قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِه، وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ. لاَ يُسْعِدُ بَاكِياً، وَ لاَ يُجِيبُ دَاعِياً. ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَى مَخَطٍّ فِي الأَرْضِ، فَأَسْلَمُوهُ فِيهِ إِلَى عَمَلِهِ، وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ.

### ترجمه

(آرى) شدائد و سَكَرات مرگ، و حسرت از دست دادن (همه چيز) بر آنها هجوم آورده، و به خاطر آن، اعضاى پيكرشان سُست مى شود و در برابر آن، رنگ خود را مى بازند; سپس مرگ تدريجاً در آنها نفوذ مى كند و بين آنها و زبانشان جدايى مى افكند، در حالى كه ميان خانواده خود قرار دارد و با چشم خود به آنها نگاه مى كند، با گوش سخنانشان را مى شنود، عقلش سالم و فكرش برجا است. (در اين هنگام، از خواب غفلت بيدار مى شود:)

فكر مى كند كه عمرش را براى چه چيزهايى بر باد داده و روزگارش را در چه راهى سپرى نموده است. به ياد ثروت هايى مى افتد كه گردآورى كرده; در جمع آن چشم بر هم گذارده و از حلال و حرام و مشكوك (هر چه به دستش آمده) در اختيار گرفته است، گناه جمع آورى آن، بر دامانش نشسته، و هنگام جدايى از آن رسيده است! (آرى!) اين اموال براى بازماندگان او به جاى مى ماند و از آن بهره مى گيرند و متنعّم مى شوند! لذّت و آسايش آن براى ديگران است و سنگينى گناهانش بر دوش او! و او گروگان اين اموال است. اين در حالى است كه به خاطر امورى كه به هنگام مرگ براى او روشن شده، دست خود را از پشيمانى مى گزد (و انگشت ندامت به دندان مى گيرد!) نسبت به آنچه در تمام عمر به آن علاقه داشت، بى اعتنا مى شود و آرزو مى كند اى كاش اين اموال به دست آن كس مى رسيد كه در گذشته به ثروت او غبطه مى خورد و بر آن حسد مىورزيد، (تا وبال جانش نگردد.)

سپس مرگ همچنان در وجود او پيشروى مى كند، تا آنجا كه گوشش همچون زبانش از كار مى افتد; به طورى كه در ميان خانواده اش نه زبان سخن گفتن دارد ونه گوش براى شنيدن. پيوسته به صورت آنها نگاه مى كند، حركات زبانشان را مى بيند، ولى صداى آنان را نمى شنود.

سپس چنگال مرگ در او بيشتر فرو مى رود! چشمش نيز همانند گوشش از كار مى افتد و روح او از بدنش براى هميشه خارج مى شود. در اين هنگام، به صورت مردارى در ميان خانواده اش قرار مى گيرد، كه از نشستن نزد او وحشت مى كنند و از او فاصله مى گيرند.

(فرياد سوگواران بر مى خيزد،) ولى نمى تواند سوگوارانش را يارى دهد و نه به كسى كه او را صدا مى زند، پاسخ گويد. سرانجام او را به سوى گودالى در درون زمين حمل مى كنند; او را به دست عملش مى سپارند و براى هميشه از ديدارش چشم مى پوشند!

▲شرح و تفسير

▲مراحل تكان دهنده مرگ

آنچه در اين فراز از خطبه مى بينيد شرح بسيار گويا و تكان دهنده اى است براى آنچه امام(عليه السلام) در آخرين جمله فراز گذشته - كه مربوط به سكرات موت بود - بيان فرموده است.

نخست مى فرمايد: «سكرات و شدايد مرگ و حسرت از دست دادنِ همه چيز، بر آنها هجوم آورده است». (اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِمْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ الْفَوْتِْ).

در واقع دو هجوم سنگين در آستانه مرگ به انسان مى شود; نخست: هجوم سكرات موت است، و آن حالتى است شبيه به گيجى مستى كه بر اثر فرا رسيدن مرگ، به انسان دست مى دهد و گاه بر عقل او چيره مى شود و او را در اضطراب و ناآرامى فوق العاده اى فرو مى برد.

و ديگر: حسرت از دست دادن تمام چيزهايى است كه در يك عمر طولانى براى گردآورى آنها زحمت كشيده و رنج ها تحمّل نموده است. امورى كه سخت به آن دلبستگى دارد و گويى جزو وجود او شده است و در يك لحظه مى بيند، بايد با همه آنها وداع كند و بگذارد و بگذرد، و اين برهيجان و ناآرامى شديد او مى افزايد.

سپس به شرح آن سكرات پرداخته مى فرمايد: «به خاطر آن، اعضا و پيكرشان سست مى شود و در برابر آن رنگ خود را مى بازند; سپس مرگ تدريجاً در آنها نفوذ مى كند و ميان آنها و زبانشان جدايى مى افكند; در حالى كه ميان خانواده خود قرار دارند; با چشم خود به آنها نگاه مى كنند و با گوش سخنانشان را مى شنوند و عقلشان سالم و فكرشان برجاست». (فَفَتَرَتْ لَهَا أَطْرَافُهُمْ، وَ تَغَيَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ، ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِيهِمْ وُلُوجاً، فَحِيلَ بَيْنَ أَحَدِهِمْ وَ بَيْنَ مَنْطِقِهِ، وَ إِنَّهُ لَبَيْنَ أَهْلِهِ يَنْظُرُ بِبَصَرِهِ، وَ يَسْمَعُ بِأُذُنِهِ، عَلَى صِحَّة مِنْ عَقْلِهِ، وَ بَقَاء مِنْ لُبِّهِ).

از اين تعبير به خوبى استفاده مى شود كه معمولا اوّلين چيزى كه از كار مى افتد زبان است. همان زبانى كه بزرگترين سرمايه انسان براى حلّ مشكلات اوست و چه دردناك است كه انسان با چشم ببيند و با گوش بشنود و عقل او سالم باشد، ولى نتواند كمترين سخنى بر زبان جارى كند و خواسته هاى خود را شرح دهد.

يكى از شارحان نهج البلاغه در اين جا مثالى از تورات درباره مرگ نقل كرده است كه بسيار گويا است. مى گويد: مرگ همچون درخت پرخارى است كه در تمام بدن انسان فرو رود و هر خارى (همچون قلاّب) به يكى از رگ ها و عصب ها بند شود و يك مرتبه انسان قوى و نيرومندى آن درخت را از بدن جدا كند و تمام عروق و اعصاب را پاره پاره سازد.(1)

سپس در ادامه اين سخن مى فرمايد: «(در اين هنگام كه سيلى سكرات بر صورت او نواخته مى شود، از خواب غفلت بيدار مى گردد و عميقاً به فكر فرو مى رود) فكر مى كند كه عمرش را براى چه چيزهايى بر باد داده، و روزگارش را در چه راهى سپرى نموده است!». (يُفَكِّرُ فِيمَ أَفْنَى عُمْرَهُ، وَ فِيمَ أَذْهَبَ دَهْرَهُ!).

«به ياد ثروت هايى مى افتد كه گردآورى كرده است; در جمع آورى آن چشم بر هم گذارده و از حلال و حرام و مشكوك (هر چه به دستش آمده) در اختيار گرفته است، و گناه جمع آورى آن بر دامان او نشسته و هنگام جدايى از آن فرا رسيده است». (وَ يَتَذَكَّرُ أَمْوَالا جَمَعَهَا، أَغْمَضَ(2) فِي مَطَالِبِهَا، وَ أَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا، قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا، وَ أَشْرَفَ عَلَى فِرَاقَهِا).

آرى او بيدار مى شود و نخستين كابوسى كه بر وجود او سايه مى افكند كابوس اموال اوست! اموالى كه به خاطر دلباختگى و دلبستگى به دنيا در فكر حلال و حرام آن نبود; يا با توجيهات نادرست، اجازه تملّك آن را به خود داده است. حال كه پرده ها كنار مى رود، مى بيند چه بار سنگينى بر دوش او از حقوق الله و حقوق النّاس قرار گرفته و از همه بدتر اينكه راهى براى نجات از آن نيست. زبان گويايى براى بيان اين مشكل ندارد و به فرض كه بيان كند، گوش شنوايى وجود ندارد! چه اينكه غالباً اطرافيان و وارثان نيز به همين درد گرفتارند و اگر چيزى بگويد، مى گويند: «هذيان مى گويد و عقل و هوش خود را از دست داده است!» تا به راحتى بتوانند اموال او را تصاحب كنند .

بدبختى واقعى اينجاست كه زحمت گردآورى آن اموال و تبعات ومسئوليّت هاى الهى همه بر دوش او سنگينى مى كند، ولى او ناچار است از همه چشم بپوشد و ديگران از آن بهره گيرند.

لذا در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اين اموال براى بازماندگان او به جاى مى ماند و از آن بهره مى گيرند و متنّعم مى شوند. لذّت و آسايش آن براى ديگران است و سنگينى گناهانش بر دوش او! و او گروگان اين اموال است!» (تَبْقَى لِمَنْ وَرَاءَهُ يَنْعُمُونَ فِيهَا، وَ يَتَمَتَّعُونَ بِهَا فَيَكُونُ الْمَهْنَأُ لِغَيْرِهِ، وَالْعِبءُ(3) عَلَى ظَهْرِهِ، وَالْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ(4) بِهَا).

تعبير به «رُهُون» در جمله اخير اشاره به اين است كه او در گرو اموال حرامى است كه از ديگران گرفته، كه تا گروگان را نپردازد خلاصى و رهايى نمى يابد.

چه دردناك است! كه انسان در يك لحظه، به كاخ هاى زيبا، وسايل پذيرايى گوناگون، لباس هاى گران قيمت و رنگارنگ، مركب هاى سوارى پرقيمت وسرمايه ها و اموال متراكم شده نظر بيفكند كه عمرى براى تهيّه آن زحمت كشيد و خون جگر خورد و بدون هيچ عوض و پاداشى همه را به ديگران مى سپارد و از آن دردناكتر! اينكه حساب و مسئوليّت هايش بر دوش اوست و لذّاتش نصيب ديگران. ولى افسوس كه دير هنگام بيدار شد و راهى براى جبران مافات نيست وجز حسرت و اندوه نصيبى ندارد.

به همين دليل در جمله بعد مى فرمايد: «او در اين حال، به خاطر امورى كه به هنگام مرگ براى او روشن شده، دست خود را از پشيمانى مى گزد (و انگشت ندامت به دندان مى گيرد!) و نسبت به آنچه در تمام عمر به آن علاقه داشت، بى اعتنا مى شود!» (فَهُوَ يَعَضُّ يَدَهُ نَدَامَةً عَلَى مَا أَصْحَرَ(5) لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ، وَ يَزْهَدُ فِيمَا كَانَ يَرْغَبُ فِيهِ أَيَّامَ عُمُرِهِ).

در اين حال او به ياد اين مطلب مى افتد كه در دوران زندگى غالباً در برابر حسودان قرار داشت; حسودانى مى خواستند اموال و ثروت ها را به چنگ آورند و به او اجازه تملّك آنها را ندهند، ولى او با زيركى و تلاش و فعاليّت، جلو آنها را گرفت و به آنها اجازه نداد ثروت هايى كه مى بايست نصيب او بشود، به چنگ حسودانش بيفتد; ولى اكنون كه سرنوشت خود و اموال خود را در آستانه مرگ مى بيند: «آرزو مى كند اى كاش اين اموال به دست آن كس مى رسيد كه در گذشته به ثروت او غبطه مى خورد و بر آن حسد مىورزيد (تا وبال جانش نگردد)». (وَ يَتَمَنَّى أَنَّ الَّذِي كَانَ يَغْبِطُهُ بِهَا وَ يَحْسُدُهُ عَلَيْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ!).

سپس امام(عليه السلام) به بيان مرحله پايانى عمر و نقطه نهايى زندگى مى پردازد و با تعبيراتى تكان دهنده چنان ترسيمى از اين مرحله مى كند كه هر شنونده اى را تحت تأثير قرار مى دهد; گويى خود را در آن حال مى بيند كه مى خواهد با زندگى وداع گويد; مى فرمايد: «سپس مرگ همچنان در وجود او پيشروى مى كند تا آنجا كه گوشش همچون زبانش از كار مى افتد; به طورى كه در ميان خانواده اش نه زبان براى سخن گفتن دارد، و نه گوش براى شنيدن». (فَلَمْ يَزَلِ الْمَوْتُ يُبَالِغُ فِي جَسَدِهِ حَتَّى خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ، فَصَارَ بَيْنَ أَهْلِهِ لاَ يَنْطِقُ بِلِسَانِهِ، وَ لاَ يَسْمَعُ بِسَمْعِهِ).

آرى! اعضاى اصلى او يكى بعد ازديگرى از كار مى افتد; نه زبان گويايى باقى مانده و نه گوش شنوايى. در اين حال: «پيوسته به صورت خانواده اش مى نگرد. حركات زبانشان را مى بيند، ولى صداى آنان را نمى شنود!». (يُرَدِّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِي وجُوهِهِمْ، يَرَى حَرَكَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ، وَ لاَ يَسْمَعُ رَجْعَ كَلامِهِمْ).

چه دردناك است كه با چشم سخن گفتن آنها را مى بيند، ولى با گوش پيام آنها را نمى شنود. آنها مى كوشند با او ارتباطى برقرار كنند، ولى او قدرت بر ارتباط گرفتن با آنان را ندارد!

در ادامه مى افزايد: «سپس چنگال مرگ در او بيشتر فرو مى رود; چشمش نيز همانند گوشش از كار مى افتد. (آرى چشم را براى هميشه فرو مى بندد) و روح او از بدنش براى هميشه خارج مى شود». (ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ الْتِيَاطاً(6) بِهِ، فَقُبِضَ بَصَرُهُ كَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ، وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ).

«در اين هنگام به صورت مردارى در ميان خانواده اش قرار مى گيرد كه از نشستن نزد او وحشت مى كنند و از او فاصله مى گيرند (فرياد سوگواران برمى خيزد;) ولى نه مى تواند سوگوارانش را يارى دهد، و نه كسى را كه او را صدا مى زند پاسخ گويد». (فَصَارَ جِيفَةً بَيْنَ أَهْلِهِ، قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ، وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ، لاَ يُسْعِدُ بَاكِياً، وَ لاَ يُجِيبُ دَاعِياً).

«سرانجام او را به سوى گودالى در درون زمين حمل مى كنند; او را به دست عملش مى سپارند و براى هميشه از ديدارش چشم مى پوشند!». (ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَى مَخَطٍّ(7) فِي الاَْرْضِ، فَأَسْلَمُوهُ فِيهِ إِلَى عَمَلِهِ، وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ(8)).

ساليان دراز در ميان خانواده اش مى گفتند و مى خنديدند و مى جوشيدند و مى خروشيدند و دورى از يكديگر را تحمّل نمى كردند; ولى بعد از فرا رسيدن مرگ يك ساعت ماندن در كنار او را تحمّل نخواهند كرد! گويى هميشه از آنها بيگانه و آنها نيز از او بيگانه بوده اند.

##### 1. شرح ابن ميثم، جلد 3، صفحه 164.
2. «أغمض» ازمادّه «غمض» (بر وزن نبض) در اصل به معناى قرار گرفتن پلك هاى چشم بر روى يكديگر است. سپس به هرگونه تساهل و تغافل و چشم پوشى اطلاق شده است.
3. «عبء» به معناى ثقل و سنگينى است و ريشه اصلى آن «عَبء» (بر وزن فرد) به معناى مهيّا ساختن است.
4. «رهون» جمع «رهن» به معناى گروگان و محبوس شدن هر چيزى است و آن وثيقه اى است كه معمولا در برابر وام داده مى شود كه تا وام پرداخت نشود وثيقه آزاد نخواهد شد و جمله «وَ الْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهوُنُهُ بِها» اشاره به اين است كه تمام وثيقه هاى معنوى وجود انسان گويى گروگان اموال او مى شود; اموالى كه حلال و حرام در آن به هم آميخته است. سعادت انسان، نجات او و سرنوشت آينده او همه در گروِ آن است.
5. «أصحر» به معناى خارج شدن به سوى صحراست و چون در بيابان همه چيز ظاهر و آشكار مى شود به خلاف كوچه ها و پس كوچه هاى شهر، اين واژه به معناى اظهار و آشكار ساختن آمده است.
6. «التياط» از مادّه «ليط» (بر وزن ليل) به معناى چسبيدن و آميختن به چيزى است.
7. «مخطّ» به معناى شكاف و گودال است و به قبر نيز اطلاق مى كنند; زيرا قبلا خطّى مى كشند، سپس آن را مى شكافند.
8. «زوره» از مادّه «زيارت» و به همان معناست.

▲نكته

▲لحظه هولناك جان دادن

در طول زندگى انسان، لحظه اى دردناك تر و غم انگيزتر از لحظه جان دادن نيست.

لحظه پايان گرفتن آرزوها!

لحظه چشم پوشى از تمام فرآورده هاى زندگى!

لحظه جدا شدن از دوستان و بستگان و فرزندان !

لحظه وداع با دنيا و با هر چه در دنياست!

و بالأخره لحظه انتقال به جهانى تازه كه ممكن است آميخته با مشكلات عظيم و پى آمدهاى بسيار دردناكى باشد.

امام(عليه السلام) درخطبه بالا چنان ترسيمى از پايان زندگى و مرگ به صورت لحظه به لحظه فرموده است كه هر خواننده اى آن را در مقابل خود مجسّم مى بيند و در جريان شرايط هولناك آن قرار مى گيرد.

امام(عليه السلام) با تعبيراتى تكان دهنده انسان هايى را كه از اين لحظه فوق العاده غم انگيز غافلند بيدار مى كند، تا قبل از فرا رسيدن زمانى كه راه برگشت و جبران و تدارك نيست، به فكر خود باشند و زاد و توشه لازم را براى اين سفر خوفناك و طولانى فراهم سازند.

اما نبايد فراموش كرد گروهى از اولياء الله و پاكان و نيكان هستند كه بر چهره مرگ لبخند مى زنند و تنگاتنگ آن را در آغوش مى گيرند; چرا كه معتقدند: مرگ تنها جامه رنگارنگى را از آنها مى گيرد و آنها جانى جاودان به دست مى آورند و به تعبير ديگر: سكرات موت و حوادث هولناك لحظه جان دادن، بستگى به نيّت و عمل انسان دارد كه مى تواند آن لحظه را به صورت دردناك ترين لحظات عمر، يا زيباترين لحظات زندگى در آورد.

▲بخش پنجم

حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ، وَ الأَمْرُ مَقَادِيرَهُ، وَ أُلْحِقَ آخِرُ الْخَلْقِ بِأَوَّلِهِ، وَ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللهِ مَا يُرِيدُهُ مِنْ تَجْدِيدِ خَلْقِهِ، أَمَادَ السَّماءَ وَ فَطَرَهَا، وَ أَرَجَّ الأَرْضَ وَ أَرْجَفَهَا، وَ قَلَعَ جِبَالَها وَ نَسَفَهَا، وَ دَكَّ بَعْضُهَا بَعْضاً مِنْ هَيْبَةِ جَلاَلَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطْوَتِهِ، وَ أَخْرَجَ مَنْ فِيهَا، فَجَدَّدَهُمْ بَعْدَ إِخْلاَقِهمْ، وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ، ثُمَّ مَيَّزَهُمْ لِما يُريدُهُ مِنْ مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ خَفَايَا الأَعْمَالِ وَ خَبَايَا الأَفْعَالِ، وَ جَعَلَهُمْ فَرِيقَيْنِ: أَنْعَمَ عَلَى هؤُلاَءِ وانْتَقَمَ مِنْ هؤُلاَءِ.

### ترجمه

اين وضع (مرگ و ميرهاى آدمى) همچنان ادامه مى يابد تا عمر جهان پايان گيرد و مقدّرات به انتها رسد، و آخرين مخلوقات به نخستين آنها ملحق گردد (و همه بميرند) و فرمان خدا براى بازگشت مخلوقات كه اراده كرده است صادر گردد. در اين هنگام آسمان (كرات آسمانى) را به حركت درمى آورد و از هم مى شكافد; زمين را به لرزه در آورده و به سختى تكان مى دهد; كوهها را از جا كنده، به هر سو پرتاب مى كند و آنها از هيبت جلال و خوف سَطْوَتش به يكديگر كوبيده شده، متلاشى مى گردند. (بعد از اين انقلاب هاى عظيم) خداوند تمام كسانى را كه در دل خاك آرميده اند، بيرون مى آورد و پس از فرسودگى، نوسازى مى كند، و بعد از پراكندگى آنها را جمع مى نمايد; سپس آنها را براى سؤال از اعمال مخفى و افعال پنهانى از هم جدا ساخته، به دو گروه تقسيم مى كند: به اين گروه (نيكان و پاكان) نعمت مى بخشد و آن گروه (بدان) را مجازات مى كند.

▲شرح و تفسير

▲رستاخيز انسانها

با توجّه به بحث هايى كه امام(عليه السلام) در قسمت هاى پيشين خطبه، در مورد زندگى پرغوغاى دنيا پرستان و سپس لحظات پايانى عمر انسان با تمام مشكلات طاقت فرسا و حوادث دردناكش كرد، در اين بخش از خطبه به بحث از مرحله ديگرى مى پردازد و آن قيامت، رستاخيز و حساب و كتاب است و با اين بخش، بحث را درباره سرنوشت انسان، كامل مى سازد و دورنماى گويا و آموزنده اى در پيش روى انسان ها مى گذارد; به اين منظور كه تا فرصتى باقى است، بيدار شوند و صراط مستقيم را از جاده هاى انحرافى بشناسند.

مى فرمايد: «اين وضع همچنان ادامه مى يابد، تا عمر جهان پايان گيرد و مقدّرات به انتها برسد و آخرين مخلوقات، به نخستين آنها، ملحق گردد (همه بميرند) و فرمان خدا براى تجديد خلقت كه اراده كرده است، صادر گردد». (حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ، وَ الاَْمْرُ مَقَادِيرَهُ، وَ أُلْحِقَ آخِرُ الْخَلْقِ بِأَوَّلِهِ، وَ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللهِ مَا يُرِيدُهُ مِنْ تَجْدِيدِ خَلْقِهِ).

آرى! زندگى انسان در اين دنيا هدف نهايى نيست، بلكه مقدّمه اى است براى زندگى در جهان ديگر، كه جاودانى و مقصد نهايى خلقت است.

«در اين هنگام آسمان (كرات آسمانى) را به حركت در مى آورد و از هم مى شكافد; زمين را به لرزه درآورده، به سختى تكان مى دهد; كوهها را از جا كنده و به هر سو پرتاب مى كند، و آنها از هيبت جلال و خوف سطوتش به يكديگر كوبيده شده، و متلاشى مى گردد!» (أَمَادَ(1) السَّمَاءَ وَ فَطَرَهَا، وَ أَرَجَّ(2) الاَْرْضَ وَ أَرْجَفَهَا(3)، وَ قَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا(4)، وَ دَكَّ(5) بَعْضُهَا بَعْضاً مِنْ هَيْبَةِ جَلاَلَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطْوَتِهِ).

به اين ترتيب، انفجار عظيمى در آسمان ها و زمين به وقوع مى پيوندد و جهان مادّه به طور كامل ويران مى شود و همانگونه كه قرآن مى گويد، بر ويرانه هاى آن جهان نوينى ايجاد مى شود كه رستاخيز در آن واقع خواهد شد: «يَوْمَ تَبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَ السَّمواتُ وَ بَرَزُوا للهِِ الْوَاحِدِ القَهَّارِ; در آن روز كه اين زمين به زمينى ديگر و آسمان ها به آسمان هاى ديگرى مبدّل مى شود و آنها (انسان ها) در پيشگاه خداوند واحد قهّار ظاهر مى شوند».(6)

در واقع سخنان امام(عليه السلام) در اين جمله هاى كوتاه و پرمعنا برگرفته از قرآن مجيد است و عصاره چيزى است كه در قرآن به صورت گسترده آمده است.

و درباره آسمان مى فرمايد: «إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ * وَ إِذَا الْكَوَاكِبُ انْتَثَرَتْ; هنگامى كه آسمان از هم شكافته شود و ستارگان پراكنده شوند و فرود ريزند».(7)

و نيز در مورد زمين مى فرمايد: «إِذَا رُجَّتِ الاَْرْضُ رَجّاً * وَ بُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً * فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثّاً; هنگامى كه زمين به شدّت به لرزه درمى آيد و كوهها درهم كوبيده مى شود و به صورت غبار پراكنده اى در مى آيد».(8)

و نيز مى فرمايد: «يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ * تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ; آن روز كه زلزله هاى هولناك همه چيز را مى لرزاند و به دنبال آن دوّمين حادثه (صيحه عظيم محشر) رخ مى دهد».(9)

در ادامه اين سخن مى فرمايد: «بعد از اين انقلاب هاى عظيم و حوادث كوبنده و هولناك، خداوند تمام كسانى را كه در دل خاك آرميده اند، بيرون مى آورد و پس از فرسودگى نوسازى مى كند و بعد از پراكندگى آنها را جمع مى نمايد». (وَ أَخْرَجَ مَنْ فِيهَا، فَجَدَّدَهُمْ بَعْدَ إِخْلاَقِهمْ(10)، وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ).

و اين آغاز رستاخيز انسان هاست كه همگى به حيات نوين باز مى گردند و وارد صحنه محشر مى شوند.

تعبير به «جَدَّدَهُمْ» اشاره روشنى به معاد جسمانى و نوسازى انسان ها و تكامل جسمى آنان در عرصه محشر است.

جمله «وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ» ممكن است اشاره به اجتماع انسان ها در صحنه محشر باشد و يا اشاره به جمع شدن ذرّات پراكنده هر انسانى براى تجديد حيات و مانعى ندارد كه عبارت مذكور اشاره به هردو معنا باشد.

در ادامه مى فرمايد: «سپس آنها را براى سؤال از اعمال مخفى و افعال پنهانى از هم جدا ساخته، به دو گروه تقسيم مى كند: به اين گروه نعمت مى بخشد وآن گروه را مجازات مى كند». (ثُمَّ مَيَّزَهُمْ لِما يُريدُهُ مِنْ مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ خَفَايَا الاَْعْمَالِ وَ خَبَايَا الاَْفْعَالِ، وَ جَعَلَهُمْ فَرِيقَيْنِ: أَنْعَمَ عَلَى هؤُلاَءِ وانْتَقَمَ(11) مِنْ هؤُلاَءِ).

تعبير به «خَفَايَا الاَْعْمَالِ وَ خَبَايَا الاَْفْعَالِ» ممكن است اشاره به يك مطلب، يعنى: اعمال پنهانى بوده باشد و اين احتمال نيز وجود دارد كه «خَفَايَا الاَْعْمَالِ» اشاره به اعمالى باشد كه به صورت پنهان كارى، هر چند در دل اجتماع انجام داده مى شود و «خَبَايَا الاَْفْعَالِ» اشاره به كارهايى باشد كه در خلوتگاه هاى پوشيده از نظر انجام مى گيرد; زيرا «خبايا» جمع «خبيئه» به معناى شىءِ پنهان است. به هر حال چيزى از كارهاى ما بر خدا پنهان و پوشيده نيست، چرا كه او در همه جا حضور دارد و تمام عالم محضر خدا است.

##### 1. «أماد» از مادّه «ميد» (بر وزن صيد) به معناى تحرّك و اضطراب است; بنابراين «أماد» به معناى به حركت درآوردن، توأم با تكان دادن است.
2. «أرجّ» از مادّه «رجّ» (بر وزن حجّ) گرفته شده كه به معناى حركت دادن شديد است.
3. «أرجف» از مادّه «رجف» (بر وزن كشف) به معناى اضطراب و لرزه شديد است و اخبار فتنه انگيز را از آن جهت «اراجيف» گويند كه مايه اضطراب جامعه است.
4. «نسف» از مادّه «نسف» (بر وزن حذف) در اصل به معناى ريختن دانه هاى غذايى در غربال و تكان دادن و باد دادن آن است تا پوست از دانه جدا شود. در اينجا به معناى متلاشى و خرد كردن كوههاست.
5. «دكّ» در اصل به معناى زمين صاف وهموار است و از آنجا كه براى صاف كردن زمين ناهموار بايد آن را درهم كوبيد، اين واژه در بسيارى از موارد به معناى كوبيدن شديد به كار مى رود.
6. سوره ابراهيم، آيه 48.
7. سوره انفطار، آيات 1 - 2.
8. سوره واقعه، آيات 4 - 6.
9. سوره نازعات، آيات 6 - 7.
10. «إخلاق» از ريشه «خلق» (بر وزن شفق) به معناى كهنه شدن است.
11. «إنتقم» از مادّه «نقمت» (بر وزن نعمت) در اصل به معناى كيفر دادن و مجازات كردن است و گاه به معناى تلافى كردن توأم با كينه جويى آمده است; ولى در خطبه بالا و مواردى كه در قرآن به كار رفته است، همان معناى مجازات كردن را دارد.

▲بخش ششم

فَأَمَّا أَهْلُ الطَّاعَةِ فَأَثَابَهُمْ بِجِوَارِهِ، وَ خَلَّدَهُمْ فِي دَارِهِ، حَيْثُ لاَ يَظْعَنُ النُّزَّالُ، وَ لاَ تَتَغَيَّرُ بِهِمُ الْحَالُ، وَ لاَ تَنُوبُهُمُ الأَفْزَاعُ، وَ لاَ تَنَالُهُمُ الأَسْقَامُ، وَ لاَتَعْرِضُ لَهُمُ الأَخْطَارُ، وَ لاَ تُشْخِصُهُمُ الأَسْفَارُ. وَ أَمَّا أَهْلُ الْمَعْصِيَةِ فَأَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَار، وَ غَلَّ الأَيْدِيَ إِلَى الأَعْنَاقِ، وَ قَرَنَ النَّوَاصِيَ بِالاَْقْدَامِ، وَ أَلْبَسَهُمْ سَرَابِيلَ الْقَطِرَانِ، وَ مُقَطَّعَاتِ النِّيرَانِ، فِي عَذَاب قَدِ اشْتَدَّ حَرُّهُ، وَ بَاب قَدْ أُطْبِقَ عَلَى أَهْلِهِ، فِي نَار لَهَا كَلَبٌ وَ لَجَبٌ، وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ، وَ قَصِيفٌ هَائِلٌ، لاَ يَظْعَنُ مُقِيمُهَا، وَ لاَ يُفَادَى أَسِيرُهَا، وَ لاَ تُفْصَمُ كُبُولُهَا. لاَ مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفْنَى، وَ لاَ أَجَلَ لِلْقَومِ فَيُقْضَى.

### ترجمه

اما اطاعت كنندگان را در جوار رحمت خويش پاداش عطا مى كند، و در سراى جاودانى خود براى هميشه جاى مى دهد. در سرايى كه اقامت كنندگانش هرگز از آن كوچ نمى كنند. و حالاتشان دگرگون نمى شود. ترس و وحشتى به آنان روى نمى آورد، و بيمارى به وجودشان عارض نمى شود، خطرى به آنها متوجّه نمى گردد، و سفرها آنها را از ديار خود بيرون نمى راند.

و اما گناهكاران را در بدترين منزلگاه جاى مى دهد و دست آنها را با غل و زنجير به گردنشان مى بندد، آن گونه كه سرهايشان را به پاها نزديك مى كند. لباسى از موادّ آتش زا و جامه هايى از قطعه هاى آتش بر آنها مى پوشاند. در عذابى كه حرارتش بسيار شديد و درش به روى آنها بسته است! آتشى پرهيجان كه مى خروشد و زبانه مى كشد! شعله هايش فروزان، و صدايش هراس انگيز است. هميشه در آن اقامت دارند و براى آزادى اسيرانش غرامتى پذيرفته نمى شود، و زنجيرهايش گسسته نمى گردد! مدتى براى آن سرا تعيين نشده تا پايان گيرد و سرآمدى براى آن قوم وجود ندارد، تا به آخر رسد!

▲شرح و تفسير

▲آخرين منزلگاه هستى

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه - كه در واقع آخرين مرحله سير انسان را بيان مى كند - اشاره به بخشى از پاداش هاى نيكوكاران و مجازات هاى بدكاران فرموده، چنين مى گويد: «اما اطاعت كنندگان را در جوار رحمت خويش پاداش مى دهد و در سراى جاودانى خود آنان را براى هميشه جاى مى دهد». (فَأَمَّا أَهْلُ الطَّاعَةِ فَأَثَابَهُمْ بِجِوَارِهِ، وَ خَلَّدَهُمْ فِي دَارِهِ).

سپس ويژگى هاى اين سراى آخرت را در چند جمله كوتاه و پرمعنا بر مى شمرد و مى فرمايد: «سرايى كه اقامت كنندگانش هرگز از آن كوچ نمى كنند و حالاتشان دگرگون نمى شود (و پيوسته مشمول نعمت هاى الهى هستند)». (حَيْثُ لاَ يَظْعَنُ(1)النُّزَّالُ، وَ لاَ تَتَغَيَّرُ بِهِمُ الْحَالُ).

«ترس و وحشت به آنان روى نمى آورد و بيمارى به وجودشان نمى رسد; خطرى به آنها عارض نمى گردد و سفرها، آنها را از ديار خود بيرون نمى راند». (وَ لاَ تَنُوبُهُمُ الاَْفْزَاعُ(2)، وَ لاَ تَنَالُهُمُ الاَْسْقَامُ، وَ لاَتَعْرِضُ لَهُمْ الاَْخْطَارُ، وَ لاَ تُشْخِصُهُمُ(3) الأَسْفَارُ).

به اين ترتيب، حوادث ناراحت كننده و عوارض نگرانى زا كه در عالم دنيا پيوسته آرامش فكر انسان را بر هم مى زند و زندگانى هاى راحت را تحت تأثير قرار مى دهد در آنجا وجود ندارد و هميشه خيال انسان راحت و آرامش او برقرار و زندگى او مملوّ از سرور و شادى است; نه خطرى آنها را تهديد مى كند و نه بيمارى و نه عوامل وحشتناك طبيعى همچون سيل ها و زلزله ها و خشكسالى ها و نه حوادث ناراحت كننده اجتماعى مانند ناامنى ها، جنگ ها و كشمكش ها.

تفاوت ميان جمله: «لاَ يَظْعَنُ النُّزَّالُ» با جمله: «وَلاَ تُشْخِصُهُمُ الاَْسْفَارُ». ممكن است از اين نظر باشد كه اوّلى اشاره به كوچ هاى اجبارى باشد كه انسان در دنيا گاهى مجبور به آن مى شود و به كلّى ترك وطن مى گويد و دومى اشاره به سفرهايى است كه انسان در دنيا به حكم اجبار براى تأمين حاجات زندگى، مشكلات و رنج آن را پذيرا مى شود. در سراى آخرت هيچ يك از آنها وجود ندارد.

آرى! زندگى دنيا هر قدر راحت و پرنعمت باشد، به خاطر اينكه همواره در معرض اين آفات است لذّت بخش و شيرين نيست; ولى زندگى سراى جاويدان به خاطر نبودن هرگونه عوامل نگرانى، شيرينِ شيرين است.

در اينجا ممكن است كسانى سؤال كنند كه ما ارزش نعمت هاى اين جهان را به خاطر لحظاتى كه آنها را از دست مى دهيم درك مى كنيم; تا ظلمت شب را نبينيم ارزش روشنايى روز و آفتاب عالمتاب را نمى فهميم و تا بيمارى دست ندهد ارزش نعمت سلامتى آشكار نمى شود; آيا نبودن عوارض و حوادثى كه در بالا اشاره شد، سبب نمى شود كه انسان در آنجا از درك لذّت نعمت ها باز ماند.

در پاسخ اين سؤال بايد به دو نكته توجّه داشت: نخست اينكه، نعمت هاى سراى آخرت در تحوّل و تغييرند; يعنى پيوسته نعمتى جاى خود را به نعمتى ديگر مى دهد و هر روز مواهب جديدى به آنها مى رسد و اين دگرگونى هاى نشاط آفرين و لذّت بخش يك نواختى را از بين مى برد و ارزش آنها را آشكار مى سازد.

ديگر اينكه: آنچه لذّات دنيا را در كام انسان تلخ مى كند اين است كه پيوسته خطرات نعمت ها را احاطه كرده و فكر سلب نعمت، همواره انسان را آزار مى دهد. امام(عليه السلام) در عبارات بالا مى فرمايد: اين مشكل بزرگ درباره نعمت هاى آخرت وجود ندارد.

همانگونه كه در قرآن مجيد آمده است كه از زبان بهشتيان به هنگام حمد و ستايش پروردگار مى گويد: «وَ قَالُوا الْحَمْدُللهِِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ* الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لاَ يَمَسُّنَا فِيهَا نَضَبٌ وَ لاَ يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ; آنها مى گويند: ستايش براى خداوندى است كه اندوه را ازما برطرف ساخت; زيرا پروردگار ما غفور و شكور است. خداوندى كه به فضل خود ما را در اين سراى جاويدان جاى داد كه نه رنجى در آنجا به ما مى رسد و نه سستى و واماندگى».(4)

سپس امام(عليه السلام) به شرح درد و رنج هاى اهل معصيت در سرايى ديگر پرداخته مى فرمايد: «و اما گناهكاران را در بدترين منزلگاه جاى مى دهد و دست آنها را با غل و زنجير به گردنشان مى بندد، آن گونه كه سرهايشان را به پاها نزديك مى كند!» (وَ أَمَّا أَهْلُ الْمَعْصِيَةِ فَأَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَار، وَ غُلَّ الأَيْدِي إِلَى الاَْعْنَاقِ، وَ قَرَنَ النَّوَاصِيَ بِالاْقْدَامِ)

اين تعبيرات اشاره به چيزى است كه در قرآن مجيد آمده: «إِذِ الاَْغْلاَلُ فِى أَعْنَاقِهِمْ وَ السَّلاَسِلُ يُسْحَبُونَ * فِى الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ; در آن هنگام كه غل و زنجيرها بر گردن آنان قرار گرفته و آنها را مى كشند و در آب جوشان وارد مى كنند، سپس در آتش دوزخ افروخته مى شوند».(5)

در ادامه اين سخن مى افزايد: «خداوند جامه هايى از موادّ آتش زا و لباس هايى از قطعه هاى آتش بر آنها مى پوشاند; در عذابى كه حرارتش بسيار شديد است و درش به روى آنها بسته است! آتشى پرهيجان كه مى خروشد و زبانه مى كشد! شعله هايش فروزان و صدايش هراس انگيز است!». (وَ أَلْبَسَهُمْ سَرَابِيلَ الْقَطِرَانِ، وَ مُقَطَّعَاتِ النِّيرَانِ، فِي عَذَاب قَدِ اشْتَدَّ حَرُّهُ، وَ بَاب قَدْ أُطْبِقَ عَلَى أَهْلِهِ، فِي نَار لَهَا كَلَبٌ(6) وَ لَجَبٌ(7)، وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ، وَ قَصِيفٌ(8) هَائِلٌ).

«قَطِران» در اصل به معناى مادّه قابل اشتعالى است شبيه نفت سياه كه سياه و لزج و بدبوست و در قديم به حيواناتى كه مبتلا به «جَرَب» (نوعى بيمارى كه مو و پشم با آن مى ريزد) بودند مى ماليدند و معتقد بودند كه اين مادّه بيمارى را درمان مى كند. اين مادّه چنان است كه اگر شعله آتش به آن برسد شعلهور مى شود.

امام(عليه السلام) مى فرمايد: در آن روز پيراهنى از اين مادّه بر دوزخيان مى پوشانند.

اوصافى كه براى آتش دوزخ در اين عبارات كوتاه و تكان دهنده ذكر شده، نشان مى دهد كه آتشى فوق العاده سوزان است. شعله هايش به آسمان زبانه مى كشد و صداى هولناكش گوش را كر مى كند.

امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى فرمايد: اضافه بر همه اينها، مشكل عظيم اين است كه: «گنه كاران هميشه در آن اقامت دارند و براى آزادى اسيرانش غرامتى پذيرفته نمى شود و زنجيرهايش گسسته نمى گردد; مدّتى براى آن سرا تعيين نشده تا پايان گيرد و سرآمدى براى آن قوم وجود ندارد تا به آخر رسد!». (لاَ يَظْعَنُ مُقِيمُهَا، وَ لاَ يُفَادَى أَسِيرُهَا، وَ لاَ تُفْصَمُ(9) كُبُولُهَا،(10) لاَ مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفْنَى، وَ لاَ أَجَلَ لِلْقَومِ فَيُقْضَى).

اگر انسان يك لحظه اين عذاب هاى هولناك و شديد را در ذهن خود تصوّر كند، كافى است كه او را از گناه باز دارد و هدف اصلى از شرح اين عذاب هاى الهى نيز همين است! مخصوصاً در روايات اسلامى تأكيد شده است كه وقتى به آيات پاداش هاى شوق انگيز بهشت مى رسيد، به آن فكر كنيد و هر زمان به آيات هولناك عذاب مى رسيد، توقّف كنيد و در آن بينديشيد. امير مؤمنان على(عليه السلام) در خطبه «همّام» (خطبه 193) در توصيف پرهيزكاران مى فرمايد: «فَإِذَا مَرُّوا بِآيَة فِيهَا تَشْوِيقٌ رَكَنوُا إِلَيْهَا طَمَعاً، وَ تَطَلَّعَتْ نُفُوسُهُمْ إِلَيْهَا شَوْقاً، وَ ظَنُّوا أَنَّهَا نُصْبَ أَعْيُنِهِمْ، وَ إِذَا مَرُّوا بِآيَة فِيهَا تَخْوِيفٌ أَصْغَوْا إِلَيْهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ، وَ ظَنُّوا أَنَّ زَفِيرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِيقَهَا فِي أُصُولِ آذَانِهِمْ; پرهيزكاران هنگام تلاوت قرآن هرگاه به آيه اى برسند كه در آن تشويق باشد، با علاقه فراوان به آن روى آورند و روح و جانشان با شوق فراوان در آن سر مى كشد و آن را همواره نصب العين خود مى سازند و هر زمان به آيه اى برسند كه در آن تخويف باشد، گوش دل خويش را براى شنيدن آن باز مى كنند و گويى صداى زوزه آتش جهنّم را در اعماق گوش خود احساس مى كنند».

##### 1. «يَظْعَن» از مادّه «ظَعْن» به معناى كوچ كردن است.
2. «أفزاع» جمع «فزع» به معناى ترس و وحشت است .
3. «تشخص» از مادّه «إشخاص» به معناى بيرون كردن از منزلى به منزل ديگر است.
4. سوره فاطر، آيات 34 - 35.
5. سوره غافر، آيات 71 - 72.
6. «كلب» از مادّه «كَلْب» (بر وزن جلب) در اصل به معناى فشار آوردن بر اسب به وسيله مهميز است تا به سرعت حركت كند; سپس اين واژه به هر نوع شدّتى استعمال شده.
7. «لجب» (معناى مصدرى و اسم مصدرى دارد) به معناى سروصداست.
8. «قصيف» به معناى صداى شديد است.
9. «تفصم» از مادّه «فصم» (بر وزن نظم) به معناى شكستن چيزى بدون جدا شدن است; هر چند گاهى در موارد جدا شدن اجزاء به كار مى رود.
10. «كُبُول» جمع «كبل» (بر وزن طبل) به معناى قيد و بند است.

▲نكته

▲برنامه عالى هدايت

بحث بسيار منظّم و منطقى و بيدارگر و هشدار دهنده كه امام در اين خطبه از آغاز تا به اينجا بيان فرموده، راستى نسخه هدايت ونجات انسانهاست.

نخست از اوصاف جمال و جلال خدا و قدرت عظيم و علم و احاطه او نسبت به هر چيز از جمله اعمال بندگان و همچنين عظمت جهان هستى شروع مى كند، تا سطح معرفت و ايمان را بالا ببرد و آماده پذيرش حق كند.

سپس از آفرينش اصناف ملائكه و عبادت آنها سخن مى گويد، تا نشان دهد عبادت انسان ها در برابر آن ناچيز است.

آنگاه به آفرينش انسان و نعمت هاى عظيم خدا پرداخته و دنيا پرستان را سخت مورد نكوهش قرار مى دهد و از دلبستگى به نعمت هاى زوال پذير دنيا بر حذر مى دارد.

سپس از مرگ و پايان زندگى و سكرات موت و ندامت عميق انسان هاى خطاكار در آستانه مرگ خبر مى دهد و چنان ترسيمى از آن در اذهان مجسّم مى كند كه ارواح خفته را به شدّت تكان مى دهد و بيدار مى سازد.

و در پايان از پاداش هاى عظيم و دل انگيز نيكوكاران و مجازات هاى سخت و وحشتناك بدكاران در قيامت پرده بر مى دارد، تا هر كس حساب كار خويش را بكند.

آرى! اين طبيب بزرگ روحانى نسخه اى شفابخش براى بيماردلان پيچيده كه اگربدان عمل كنند، بهبودى آنها قطعى است.

▲بخش هفتم

و منها فى ذكر النبيّ صلى الله عليه و آله

بخش ديگرى از اين خطبه كه درباره پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) سخن مى گويد:

قَدْ حَقَّرَ الدُّنْيَا وَ صَغَّرَهَا وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوَّنَهَا، وَ عَلِمَ أَنَّ اللهَ زَوَاهَا، عَنْهُ اخْتِيَاراً، وَ بَسَطَهَا لِغَيْرِهِ احْتِقَاراً، فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ، وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ، وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِيبَ زِينَتُهَا عَنْ عَيْنِهِ، لِكَيْلاَ يَتَّخِذَ مِنْهَا رِيَاشاً، أَوْ يَرْجُوَفِيهَا مَقَاماً. بَلَّغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً، وَ نَصَحَ لاُِمَّتِهِ مُنْذِراً، وَ دَعَاَ إِلَى الْجَنَّةِ مُبَشِّراً، وَ خَوَّفَ مِنَ النَّارِ مُحَذِّراً.

### ترجمه

پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دنيا را بسيار حقير و كوچك مى شمرد و آن را خوار و بى مقدار مى دانست، و در ديدگاه ديگران نيز تحقيرش مى نمود، او مى دانست خداوند براى احترام و گرامى داشت وى، دنيا را از او گرفته و به خاطر حقارتش آن را براى ديگران گسترده ساخته است! (و به اين ترتيب، پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) با قلب و روح خود از دنيا روى گردان شد و ياد آن را براى هميشه در دل خود ميراند، و دوست مى داشت كه زينت هاى آن از پيش چشمش پنهان و دور شود، تا از آن لباس فاخرى تهيّه نكند، و يا اقامت در آن را آرزو ننمايد. او در تبليغ احكام الهى به بندگان براى قطع عذر و اتمام حجّت اصرار ورزيد، و امّت خويش را از عذاب خدا بيم داد و نصيحت كرده، آنها را به سوى بهشت دعوت نمود و بشارت داد و از آتش دوزخ برحذر داشت.

▲شرح و تفسير

▲زهد پيامبر خدا

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) به ذكر اوصاف والاى پيامبر و بى اعتنايى او نسبت به زرق و برق دنيا مى پردازد تا نمونه اى جامع و الگويى كامل براى بحث هاى پيشين اين خطبه باشد و نشان دهد چگونه يك انسان مى تواند در پرتو ايمان و آگاهى و عمل صالح از خطرات دنياپرستى در امان بماند. مى فرمايد: «او دنيا را بسيار حقير و كوچك مى شمرد و آن را خوار و بى مقدار مى دانست و در ديدگاه ديگران نيز تحقيرش مى نمود!» (قَدْ حَقَّرَ الدُّنْيَا وَ صَغَّرَهَا، وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوَّنَهَا).

اين تعبيرات اشاره روشنى به مقام زهد پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) است; زيرا كسى كه دنيا را حقير بداند و حقارت آن را به ديگران نيز توصيه كند، به يقين وابستگى و دلبستگى به دنيا نخواهد داشت! چرا كه شىء حقير و بى مقدار، ارزشى ندارد كه عقل او را بربايد و قلب او را به خود جذب كند.

سپس در تأكيد اين معنا مى افزايد: «و مى دانست كه خداوند براى احترام وگرامى داشت او، دنيا را از وى گرفته و به خاطر حقارتش آن را براى ديگران گسترده ساخته است!» (وَ عَلِمَ أَنَّ اللهَ زَوَاهَا(1) عَنْهُ اخْتِيَاراً(2)، وَ بَسَطَهَا لِغَيْرِهِ احْتِقَاراً).

اين سخن شبيه چيزى است كه خداوند در سوره زُخرف بيان فرموده است: «وَ لَوْلاَ أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّة وَ مَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَروُنَ * وَ لِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَيْهَا يَتَكِّؤُنَ * وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيوةِ الدُّنْيَا و الاْخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ; اگر (تمكّن كفار از مواهب مادى)

سبب نمى شد كه همه مردم امّت واحد (گمراهى) شوند، ما براى كسانى كه به (خداوند) رحمان كافر مى شدند، خانه هايى قرار مى داديم با سقف هايى از نفره و نردبان هايى كه از آن بالا روند و براى خانه هايشان درها و تخت هايى (زيبا و نقره اى) قرار مى داديم كه بر آن تكيه كنند و انواع زيورها; ولى تمام اينها بهره زندگى دنيا است، و آخرت نزد پروردگار از آنِ پرهيزكاران است».(3)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى افزايد: «پيامبر(صلى الله عليه وآله) با قلب و روح خود ازدنيا روى گردانيد و ياد آن را (براى هميشه) در دل خود ميراند، و دوست مى داشت كه زينت هاى آن از پيش چشمش پنهان و دور شود; تا از آن لباس فاخرى تهيّه نكند و يا اقامت درآن را آرزو ننمايد». (فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ، وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ، وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِيبَ زِينَتُهَا عَنْ عَيْنِهِ، لِكَيْلاَ يَتَّخِذَ مِنْهَا رِيَاشاً، أَوْ يَرْجُوَفِيهَا مَقَاماً).

تعبير به «رياش» كه هم به معناى مفرد و هم به معناى جمع آمده است، اشاره به لباس هاى فاخر است و در اصل از مادّه «ريش» به معناى «پرهاى پرندگان» گرفته شده و اين تعبير مى تواند اشاره به همه زرق و برق هاى دنيا باشد كه يكى از آنها لباس هاى فاخر است.

اين نخستين ويژگى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بود كه هرگز فريفته دنيا و زرق و برق آن نشد و خود را اسير دنياى مادّى و مواهب زودگذر آن نكرد.

ويژگى دوّم وظيفه تبليغ رسالت و رساندن فرمان خدا به همه بندگان بود كه براى آن نهايت مجاهدت را فرمود. همانگونه كه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «در تبليغ احكام الهى به بندگان براى قطع عذر و اتمام حجّت اصرار ورزيد، و امّت خويش را از عذاب خدا بيم داد، و نصيحت كرد، و آنها را به سوى بهشت دعوت نمود و بشارت داد و از آتش دوزخ بر حذر داشت!». (بَلَّغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً، وَ نَصَحَ لاُِمَّتِهِ مُنْذِراً، وَ دَعَاَ إِلَى الْجَنَّةِ مُبَشِّراً، وَ خَوَّفَ مِنَ النَّارِ مُحَذَّراً).

به يقين اگر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در مرحله اوّل شكست مى خورد و فريفته زرق و برق دنيا و ناز و نعمت آن مى گشت، هرگز نمى توانست حقّ مرحله دوم يعنى ابلاغ رسالت هاى الهى را انجام دهد. اسير دنيا و نفس كجا و رساندن پيام هاى الهى كجا!

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه خداوند به موسى بن عمران فرمود: «يَا مُوسَى! إِنَّ الدُّنْيا دَارُ عُقُوبَة عَاقَبْتُ فِيهَا آدَمَ عِنْدَ خَطِيئَتِهِ، وَ جَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً، مَلْعُونٌ مَا فِيهَا إِلاَّ مَا كَانَ لِي. يَا مُوسَى إِنَّ عِبَادِيَ الصَّالِحينَ زَهِدُوا فِي الدُّنيَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ، وَ سَائِرُ الْخَلْقِ رَغِبُوا فِيهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ; اى موسى! دنيا دار كيفر و مجازات است. من آدم را به خاطر خطايش در آن مجازات كردم و دنيا را ملعون و نفرين شده قرار دادم. هر چه در دنياست ملعون است مگر آنچه براى من (و در طريق طاعت و رضاى من) باشد. اى موسى! بندگان صالح من به مقدار علم و آگاهيشان در مورد دنيا زهد پيشه كردند و ساير مردم به اندازه جهلشان به آن علاقمند شدند».(4)

##### 1. «زوى» از ماده «زىّ» (بر وزن طىّ) به معناى جمع كردن و گرفتن و بردن و دور كردن است و در عبارت فوق به همان معناى دور كردن مى باشد.
2. «اختيار» در اينجا به معناى برگزيدن و گرامى داشتن است، در مقابل «احتقار» كه به معناى حقير و خوار شمردن است.
3. سوره زخرف، آيات 33 - 35.
4. كافى، جلد 2، صفحه 317، حديث 9.

▲نكته

▲شرط اصلى رهبرى پيشوايان

مهمترين مشكلى كه رهبران و پيشوايان و رؤساى جمعيت ها دارند، گرفتار شدن در چنگال مواهب مادّى و زرق و برق دنياست و همين امر سبب مى شود كه افراد ناصالح را به خاطر منافع مادّى خود، بر صالحان مقدّم بشمرند و ظلم و ستمكارى را كه حافظ منفعت آنها باشد بر عدل و داد ترجيح دهند. همه چيز را با معيار منافع مادّى بسنجند و ضابطه هاى الهى و عقلانى و انسانى را در پاى منافع زودگذر دنيوى قربانى كنند.

به همين دليل، امام(عليه السلام) مهمترين چيزى را كه در اين فراز از خطبه درباره پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ذكر مى كند، حقارت و كوچكى دنيا در نظر اوست حقارتى كه سبب شد تمام زرق و برق هاى دنيا را ناديده بگيرد و يادِ آن را از صفحه ذهن خويش محو كند.

قرآن مجيد بارها درباره پيامبران بزرگ الهى و شخص پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مى گويد: آنها با صراحت به مردم مى گفتند كه ما از شما اجر و مزدى هرگز مطالبه نمى كنيم و زندگى آنها همچون زندگى افراد مستضعف بود و همين امر سبب مى شد كه حق و عدالت را درباره همه اجرا كنند و از ثروتمندان خودخواهى كه همه كس و همه چيز را مى خواهند با پول و ثروت در اختيار بگيرند، نهراسند و در برابر آنان تسليم نشوند.

زندگى گسترده و مرفّه و پر زرق و برق، هزينه سنگينى دارد و اين هزينه جز از طريق مماشات و سازشكارى با ثروتمندان و ارباب زر و زور حاصل نمى شود و مى دانيم اين امر دشمن واقعى حقّ و عدالت يا به تعبير ديگر: مديريّت پاك و صالح است.

اين سخن را با حديثى درباره زهد و بى اعتنايى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) پايان مى دهيم. امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «مردى خدمت پيامبر آمد در حالى كه پيامبر روى حصيرى استراحت كرده بود و ناهموارى هاى حصير درجسم پيامبر اثر گذاشته بود و متّكايى از ليف خرما داشت كه اثر آن هم در صورت مباركش آشكار بود. آن مرد عرب از روى محبّت دست بر بدن پيامبر مى كشيد و مى گفت: «كسرى و قيصر هرگز به چنين امورى راضى نمى شوند! آنها بر صرير و ديباج مى خوابند و تو بر اين حصير». پيامبر فرمود: به خدا سوگند! من بهتر از آنها هستم و نزد خدا (با اين زندگى ساده) گرامى ترم; مرا با دنيا چكار؟! سپس افزود: «إِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رَاكِب مَرَّ عَلَى شَجَرَة وَ لَهَا فَيءٌ فَاسْتَظَلَّ تَحْتَهَا، فَلَمَّا أَنْ مَالَ الظِّلُّ عَنْهَا ارْتَحَلَ فَذَهَبَ وَ تَرَكَهَا; مردم دنيا همانند سوارى هستند كه در بيابان به درختى كه سايه دارد مى رسد و در سايه آن مى آرامد، هنگامى كه سايه برگشت كوچ مى كند و مى رود و آن درخت را ترك مى كند».(1)

##### 1. بحارالانوار، جلد 16، صفحه 283.

▲بخش هشتم

نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ، وَ مَحَطُّ الرِّسَالَةِ، وَ مُخْتَلَفُ الْمَلائِكَةِ، وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ، وَ يَنَابِيعُ الْحُكْمِ، نَاصِرُنا و مُحِبُّنَا يَنْتَظِرُ الرَّحْمَةَ وَ عَدُوُّنا وَ مُبْغِضُنَا يَنْتَظِرُ السَّطْوَةَ.

### ترجمه

ما درخت پر بار نبوّت و جايگاه رسالت و محلّ آمد و شد فرشتگان و معادن علم و چشمه سارهاى حكمتيم، ياوران و دوستداران ما در انتظار رحمت حقّند، و دشمنان كينه توز ما بايد در انتظار مجازات باشند.

▲شرح وتفسير

▲شاخه هاى درخت پربار نبوّت

امام(عليه السلام) اين خطبه را بعد از ذكر اوصاف پيامبر با ذكر اوصافى از اهل بيت پايان مى دهد و رعايت فصاحت و بلاغت را با اين حسن ختام به سر حدّ كمال مى رساند. مى فرمايد: «ما درخت پر بار نبوّت و جايگاه رسالت و محلّ رفت و آمد فرشتگان و معادن علم و چشمه سارهاى حكمتيم». (نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ، وَ مَحَطُّ الرِّسَالَة، وَ مُخْتَلَفُ(1) الْمَلاَئِكَةِ، وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ، وَ يَنَابِيعُ الْحُكْمِ).

تعبير به «شجره»، اشاره به اين است كه نبوّت همچون درخت پربارى است كه داراى شاخه ها و فروع مختلفى است. ريشه و ساقه آن، پيغمبر اكرم و فرزندان او، شاخ و برگ هاى آن و هدايت مردم به سوى خدا، ميوه اين درخت است.

در تعبير دوم، خاندان نبوّت را به بارانداز و فرودگاهى تشبيه مى كند كه رسالت، در آن از سوى خدا نزول پيدا كرده است و در تعبير سوم، خانه پيامبر را مركز رفت و آمد فرشتگان الهى مى شمرد و على(عليه السلام) و فرزندانش كسانى هستند كه در اين خانه و خانواده، پرورش يافته اند و طبعاً آثار و بركات وحى در آنها پرتو افكن مى باشد.

واژه «ملائكه» در اينجا ممكن است كه اشاره به فرشتگان وحى باشد (جبرئيل و همراهانش) كه بر پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) نازل مى شدند; يا اشاره به معناى اعمّى باشد كه ساير فرشتگانى را كه به عنوان خدمت يا بشارت در اين خانواده رفت و آمد داشته اند، شامل شود و در هر حال، منظور اين نيست كه فرشته وحى بر غير پيامبر نازل مى شده است.

تفاوت «شَجَرةُ النُّبوَّة» و «مَحَطُّ الرِّسَالَة» از اين نظر است كه پيامبر داراى دو مقام بود: مقام نبوّت، كه همان خبر دادن از سوى خداست و مقام رسالت، كه تبليغ آن است.

يا به تعبير ديگر: نبىّ مأمور ابلاغ است و رسالت معمولا توأم با امامت و رهبرى و اجرا مى باشد.

و منظور از «معادن علم» آن است كه امامان اهل بيت(عليه السلام) وارث علوم پيامبر و حافظ كتاب و سنّت بودند. در شأن نزول آيه شريفه «وَ تَعِيِها أُذُنٌ وَاعِيَةٌ; گوش شنوا اين پيام ها را در خود نگه مى دارد»(2) در روايات متعدّدى كه در منابع فراوانى از اهل سنّت نقل شده، آمده است كه پيغمبر اكرم فرمود: «سَأَلْتُ رَبِّي أَنْ يَجْعَلَهَا أُذُنَ عَلِىِّ; از پروردگارم تقاضا كردم كه اين گوش شنوا را گوش على(عليه السلام) قرار دهد» و به دنبال اين دعا على(عليه السلام) مى فرمود: «مَا سَمْعِتُ مِنْ رَسُولِ اللهِ شَيْئاً فَنَسِيتُهُ; من هيچ سخنى را بعد از آن از رسول خدا نشنيدم كه فراموش كنم; بلكه هميشه آن را به خاطر داشتم».(3)

حديث «عَلِىٌّ مَعَ الْقُرآنِ، وَالْقُرآنُ مَعَ عَلِىٍّ; على همواره با قرآن است و قرآن با على است».(4)

و همچنين حديث «أَنَا مَدِيَنةُ الْعِلْمِ وَ عَلَىٌّ بَابُهَا; من شهر علمم و علىّ ام در است»(5)از احاديث معروفى است كه در كتب شيعه و اهل سنّت وارد شده و همه گواه بر اين است كه اين خانواده، معادن علم و سرچشمه هاى حكمت بوده اند.

تفاوت «معادن» و «ينابيع» از اين نظر است كه «معدن» چيزى است كه معمولا مردم به سراغ آن مى روند و از آن بهره مى گيرند; ولى «ينابيع» (به معناى چشمه ها) چيزى است كه مى جوشد و به سوى مردم سرازير مى شود.

امام(عليه السلام) در پايان اين سخن مى فرمايد: «ياور و دوستدار ما در انتظار رحمت حقّ است و دشمن كينه توز ما در انتظار مجازات حق است». (نَاصِرُنا و مُحِبُّنَا يَنْتَظِرُ الرَّحْمَةَ، وَ عَدُوُّنَا وَ مُبْغِضُنَا يَنْتَظِرُ السَّطْوَةَ(6)).

اين سخن بدان معنا نيست كه آنها چنين انتظارى را واقعاً دارند; بلكه به اين معناست كه بايد منتظر چنين عاقبت شومى باشند و در واقع نوعى تهديد به عذاب الهى است، در دنيا و آخرت.

##### 1. «مختلف» از مادّه «اختلاف» كه در اينجا به معناى رفت وآمد است. بنابراين «مختلف» يعنى محلّ رفت و آمد.
2. سوره حاقّه، آيه 12.
3. براى آگاهى از منابع حديث مى توانيد به جلد 9 پيام قرآن، صفحه 359 به بعد و بحارالانوار، جلد 35، صفحه 326 - 331 مراجعه كنيد.
4. الغدير، جلد 3، صفحه 178 و 180.
5. به كتاب الغدير، جلد 6، صفحه 61 - 80 مراجعه شود.
6. «سَطوه» در اصل به معناى پريدن بر روى كسى و مقهور ساختن اوست و از آنجا كه يكى از لوازم آن مجازات كردن است، در خطبه بالا و مانند آن به اين معنا به كار رفته است.

▲خطبه 110

خطبه 110(1) و من خطبة له (عليه السلام)

فى اركان الدّين

در اين خطبه امام(عليه السلام) از اركان اسلام سخن مى گويد.

##### 1. سند خطبه: به گفته نويسنده «مصادر نهج البلاغه» آغاز اين خطبه: «ألْحَمدُللهِ فَاطِرِ الْخَلْقِ، وَ خَالِقِ الأَشْبَاحِ» بوده و اين خطبه اى است كه در ميان اهل قبل از مرحوم سيّد رضى و بعد از او معروف و مشهور بوده و به نام خطبه «ديباج» شناخته مى شده است. از كسانى كه قبل از «سيّد رضى» آن را نقل كرده است مرحوم «صدوق» در «من لا يحضره الفقيه» (جلد 1، صفحه 131) مى باشد كه آن را به صورت مسند با تفاوتهايى آورده است و همچنين در كتاب «علل الشرايع» و نيز در كتاب «تحف العقول» كه نويسنده آن نيز قبل از «سيّد رضى» مى زيسته آمده است و در كتاب «محاسن» هم ذكر شده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 238).
ولى آنچه در «تحف العقول» آمده از «ألْحَمدُللهِ فَاطِرِ الْخَلْقِ، وَ خَالِقِ الإِصْبَاحِ» شروع مى شود; سپس خطبه را بسيار مشروح تر از آنچه «سيّد رضى» آورده است، بيان مى كند و معروف بودن آن را به عنوان خطبه «ديباج» ذكر مى نمايد (تحف العقول صفحه 104 - 107).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از دو بخش تشكيل شده: در بخش اوّل، امام(عليه السلام) بهترين اسباب تقرّب به خدا را كه عبارت از ايمان، جهاد، اخلاص، نماز و زكات و مانند آن است، در ده عنوان بيان فرموده و فلسفه هر كدام را درعبارتى كوتاه و بسيار پرمعنا ذكر مى كند.

در بخش دوّم، به جنبه هاى عملى ايمان و طرق رسيدن به آن پرداخته و توصيه به ذكر خدا و اقتدا به هدايت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پيروى از سنّت او و اهتمام به تعلّم قرآن و فهم آيات الهى مى كند.

در پايان خطبه نيز نكوهش شديدى از عالم بى عمل - با ذكر مجازات سخت او - شده است.

▲بخش اوّل

إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَى اللهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى، الإِيمَانُ بِهِ وَبِرَسُولِهِ، وَالْجِهادُ فِي سَبِيلِهِ، فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ الإِسْلامِ; وَ كَلِمَةُ الإِخْلاَصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ; وَ إِقَامُ الْصَلاةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ; وَ إِيتَاءُ الزَّكاةِ فَإِنَّهَا فَرِيضَةٌ وَاجِبَةٌ; وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةُ مِنَ الْعِقَابِ; وَ حَجُّ الْبَيْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ اَلْفَقْرَ وَ يَرْحَضَانِ الذَّنْبَ، وَ صِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِي الْمَالِ، وَ مَنْسَأَةٌ فِي الأَجَلِ; وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُكَفِّرُ الْخَطِيئَةَ; وَ صَدَقَةُ الْعَلانِيَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ; وَ صَنَائِعُ الْمَعرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِي مَصَارِعَ الْهَوَانِ.

### ترجمه

برترين وسيله اى كه متوسّلان به خدا، به آن توسّل مى جويند ايمان به خدا و پيامبر(صلى الله عليه وآله) اوست و جهاد در راه خدا كه قلّه رفيع اسلام است و كلمه اخلاص (و شهادت به يگانگى خدا) كه هماهنگ با فطرت انسانى است، و برپا داشتن نماز كه حقيقت دين و آيين است، و اداى زكات كه فريضه اى واجب است، و روزه ماه رمضان كه سپرى در برابر عذاب الهى است، و حج و عمره خانه خدا كه نابود كننده فقر و شستشو دهنده گناه است و صله رحم كه سبب فزونى مال و طول عمر، و صدقه پنهانى كه كفّاره گناهان است و صدقه آشكار كه از مرگ هاى بد پيشگيرى مى كند و خدمت به خلق كه از لغزش ها و شكست هاى خفّت بار جلوگيرى مى كند.

▲شرح و تفسير

▲كارآمدترين وسيله ها

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه از بهترين چيزى كه رهروان راه حق و سالكان طريق بندگى خدا مى توانند به آن متوسّل شوند و به قرب پروردگار راه يابند سخن مى گويد و به دَه موضوع مهم اشاره مى فرمايد. نخست مى گويد: «برترين وسيله اى كه متوسّلان به خدا، به آن توسّل مى جويند ايمان به خدا و پيامبر اوست». (إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ(1) إِلَى اللهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى، الإِيمَانُ بِهِ وَبِرَسُولِهِ).

اين تعبير گويى اشاره به آيه شريفه «يَآ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُواللهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ»(2). و شرح و تفسير آن مى باشد; زيرا خداوند در اين آيه، نخست دستور به تقوا مى دهد و سپس دستور به انتخاب وسيله به سوى خداوند. و به اين ترتيب، منظور از وسيله، ايمان و جهاد و ساير امورى است كه در اين خطبه آمده است.

اين سخن منافات با تفسير ديگر آيه كه وسيله را شفاعت اولياء الله مى شمرد، ندارد; زيرا همه اين وسايل مى تواند در مفهوم آيه شريفه جمع باشد.

به هر حال نخستين وسيله ايمان ذكر شده، ايمان به خدا و پيامبر. زيرا، ريشه اصلى تمام حركت هاى سازنده و مثبت، ايمان است.

جالب اينكه در كلام امام(عليه السلام) نسبت به تمام اين واجبات «ده گانه» نكته اى به عنوان تعليل و فلسفه ذكر شده، جز مسئله ايمان به خدا و پيامبر. به خاطر اينكه اين مسئله بى نياز از ذكر دليل است و به تعبير ديگر: اساس و پايه تمام خوبى ها و نيكى ها ايمان است و بدون آن، هيچ گونه حركتى به سوى فرايض الهى و واجبات دينى وجود نخواهد داشت و به قدرى اين امر واضح و روشن است كه نيازى به ذكر دليل ندارد.

سپس به دومين واجب پرداخته مى فرمايد: «و جهاد در راه او، چرا كه جهاد قلّه رفيع اسلام است». (وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِهِ، فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ (3) الإِسْلاَمِ).

«جهاد» در اينجا معناى وسيعى دارد كه علاوه بر جهاد نظامى و مقابله مسلّحانه با دشمن، شامل جهاد علمى و تبليغى و امر به معروف و نهى از منكر و هرگونه تلاش و كوشش مفيد و سازنده براى پيشبرد اهداف اسلامى و حتّى جهاد با نفس مى شود و تعبير به «ذِرْوَةُ الإِسْلاَمِ» «قلّه رفيع اسلام» اشاره به اين است كه تا جهاد همه جانبه نباشد، كارى از پيش نخواهد رفت. امام(عليه السلام) در تعبير ديگرى كه در اواخر نهج البلاغه آمده است و ناظر به بيان فلسفه احكام است درباره جهاد مى فرمايد: «وَ الْجِهَادُ عِزًّ لِلاِْسْلاَمِ; خداوند جهاد را براى عزّت و سربلندى اسلام و مسلمين قرار داده است».(4)

گر چه دشمنان اسلام سعى دارند با سوء استفاده و سوء تفسير از واژه جهاد، اسلام را به خشونت متّهم سازند; ولى از اين نكته غافلند كه جهاد يعنى: «تلاش براى زنده ماندن در مقابل عوامل مزاحم» در نهاد و طبيعت هر موجود زنده اى افتاده است. در درون وجود ما اگر نيروهاى جهاد گر، كه كارشان دفاع از سلامت انسان در مقابل هزاران هزار ميكروب مزاحم، كه شب و روز از طرق مختلف وارد بدن انسان مى شود، نبودند; زندگى كردن حتّى يك روز براى ما مشكل بود و بيمارى «ايذر» كه امروز خطرناكترين بيمارى شمرده مى شود، چيزى جز از كار افتادن نيروى دفاعى بدن نيست. جامعه اى كه جهاد را از دست بدهد شبيه كسى است كه به اين بيمارى مبتلا شده و مورد تهاجم انواع مشكلات قرار مى گيرد.

حقيقت اين است آنها كه جهاد اسلامى را نشانه گرفته اند، به خوبى مى دانند تا اين اصل در ميان مسلمانان زنده است، سلطه بر آنان ممكن نيست و اگر جهاد تحت عنوان «خشونت» حذف شود، مشكلى در برابر سلطه گران وجود نخواهد داشت. به همين دليل، يكى از ويژگى هاى بعضى از مذاهب ساختگى، حذف جهاد از برنامه آنهاست.

به هر حال، اگر در بيان امام(عليه السلام)، نخستين واجب از واجبات بعد از ايمان به خدا و پيامبر، جهاد شمرده شده، دليلش همين است كه بدون جهاد، حيات مكتب تضمين نمى شود.

در حديثى از على(عليه السلام) مى خوانيم: «وَاللهِ مَا صَلَحت دُنْيَا وَ لاَدِينَ إِلاَّ بِهِ; به خدا سوگند! دنيا و دين بدون جهاد سامان نمى گيرد».(5)

در بيان سومين واجب مى فرمايد: «همچنين كلمه اخلاص (و شهادت به يگانگى خدا) كه هم آهنگ با فطرت انسانى است». (وَ كَلِمَةُ الاِْخْلاَصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ).

منظور از «كلمه اخلاص» همان شهادت «لااله الاّ الله» است كه عبوديّت و الوهيّت را مخصوص ذات پاك پروردگار مى كند و هرگونه شرك و بت پرستى را نفى مى نمايد.

از بعضى از روايات استفاده مى شود كه اخلاص جنبه عملى هم دارد و آن اينكه تنها به آستان حق روى آورد و از غير او در عمل چشم بپوشد و از ارتكاب گناهان خوددارى نمايد. در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «مَنْ قَالَ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَ إِخْلاَصُهُ أَنْ يَحْجُزَهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللهُ عَمَّا حَرَّمَ اللهُ; كسى كه «لااله الا الله» را با اخلاص بگويد وارد بهشت مى شود و اخلاصش آن است كه «لا اله الا الله» او را از آنچه خدا بر او حرام كرده است، باز دارد».(6)

روشن است كسى كه به سراغ گناهان مى رود، يا تسليم شيطان شده، يا هواى نفس و هر كدام از اين دو باشد نوعى شرك در عمل محسوب مى شود و با حقيقت اخلاص سازگار نيست.

در بيان چهارمين واجب مى فرمايد: «و بر پا داشتن نماز كه حقيقت دين و آيين است» (وَ إِقَامُ الْصَّلاَةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ).

«ملّت» در اينجا به معناى دين و آيين است و اينكه نماز را به عنوان جزء دين نشمرده، بلكه كلّ دين معرفى كرده، به خاطر آن است كه نماز پايه اصلى دين است; همانگونه كه در حديث معروف پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) آمده است: «أَلصَّلاَةُ عِمَادُ الدِّينِ، فَمَنْ تَرَكَ صَلاَتَهُ مُتَعَمِّداً فَقَدْ هَدَمَ دِينَهُ; نماز ستون دين است كسى كه عمداً آن را ترك كند، دين خود را ويران كرده است».(7) و در حديث ديگرى از پيامبر(صلى الله عليه وآله) آمده است: «مَثَلُ الصَّلاَةِ مَثَلُ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ ثَبَتَتِ الاَْطْنَابُ وَ الاَْوْتَادُ وَ الْغِشَاءُ، وَ إِذَا انْكَسَر الْعَمُودُ لَمْ يَنْفَعْ طُنْبٌ، وَ لاَ وَتَدٌ وَ لاَ غِشَاءٌ; نماز همچون ستون خيمه است هنگامى كه ستون خيمه برقرار باشد، طناب ها و ميخ ها و پوشش خيمه برقرار و مفيد است و هنگامى كه ستون بشكند نه طناب ها بدرد مى خورد و نه ميخ ها و پوشش».(8)

در بيان پنجمين واجب مى فرمايد: «و اداى زكات كه فريضه اى واجب است». (وَ إِيتَاءُ الزَّكاةِ فَإِنَّهَا فَرِيضَةٌ وَاجِبَةٌ).

«فريضه» معمولا به معناى واجب است; بنابراين، ذكر واجب بعد از آن، نوعى تأكيد محسوب مى شود. ولى فريضه معناى ديگرى دارد كه با محل بحث ما متناسب تر است و آن، عبارت از قطع كردن و جدا كردن چيزى است و در اينجا، بخشى از مال است كه براى هدفى جدا مى كنند. يا به تعبير ديگر: ماليّاتى است كه براى كمك به ضعيفان جامعه و تأمين هزينه هاى حكومت اسلامى تعيين شده است.

در قرآن مجيد درباره سهام ارث مى فرمايد: «نَصِيباً مَفْرُوضاً».(9) وبه همين جهت، بسيارى از بزرگان در بحث ارث به جاى «كتاب الارث» «كتاب الفرائض» گفته اند.

به هر حال، مسأله زكات بعد از نماز، از مهمترين اركان اسلام است. در حديثى از امام باقر(عليه السلام) مى خوانيم: «هنگامى كه پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در مسجد بود، پنج نفر را صدا زد و فرمود برخيزيد و از مسجد ما بيرون رويد! «لاَتُصَلُّوا فِيهِ وَ أَنْتُمْ لاَتُزَكُّونَ; شما كه زكات نمى دهيد، در مسجد ما نماز نخوانيد».(10)

در بيان ششمين ركن از اركان اسلام به سراغ روزه مى رود و مى فرمايد: «و روزه ماه رمضان كه سپرى در برابر عقاب است». (وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ).

تعبير به «جُنَّة» (سپر) درباره روزه ماه رمضان كه يك وسيله مهم دفاعى در ميدان مبارزه است، به خاطر آن است كه سرچشمه اصلى گناهان وسوسه هاى شيطان و ابزار شيطان، هواى نفس است. هنگامى كه به وسيله روزه، شهوات در كنترل عقل در آيند انسان با اين وسيله دفاعى، از حملات شيطان محفوظ مى ماند.

در اينجا تعبير «جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ» آمده، در حالى كه در حديث معروف ديگرى «جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ»(11) ذكر شده كه هر دو به يك معنا باز مى گردد.

و به هر حال، در فضيلت روزه همين بس كه انسان را از جهان بهيميّت به سوى جهان فرشتگان مى برد و بر بساط قرب خداوند جاى مى دهد.

در بيان هفتمين ركن از اركان اسلام مى فرمايد: «و حج وعمره خانه خدا كه
نابود كننده فقر و شستشو دهنده گناه است». (وَ حَجُّ الْبَيْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرِ وَ يَرْحَضَانِ(12) الذَّنْبَ).

بى شك، زيارت خانه خدا، هم بركات مادى دارد و هم بركات معنوى و روحانى كه در اينجا به هر دو اشاره شده كه خلاصه آن در آيه شريفه 28 سوره حج ديده مى شود; آنجا كه مى فرمايد: «لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ».

اما تأثير آن در شستشوى گناه از اين نظر است كه حج و عمره تحوّلى در روح و جان انسان ايجاد مى كند و حتّى قلوب سنگدلان را نرم مى سازد و به بازنگرى اعمال پيشين و توبه از گناهان وا مى دارد. همان گونه كه در حديثى وارد شده است كه: مانند روزى كه از مادر متولّد شده از گناهان خود پاك مى شود: (يَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهَيْئَةِ يَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ)(13).

و اما تأثير آن در زدودن آثار فقر و تنگدستى - علاوه بر بركات الهى حج در نفى فقر - از اين نظر است كه مسلمانان مى توانند در كنار مراسم حج، بازارهاى خوبى جهت مبادلات اقتصادى به وجود آورند و نوعى تجارت جهانى در ميان خود دائر سازند; آن گونه كه در اَعصار نخستين به صورت محدودترى در ميان قبايل عرب وجود داشت و اگر مسلمين امروز از اين فرصت براى تقويت بنيه هاى اقتصادى كشورهاى اسلامى استفاده كنند، به يقين موفقيت هاى خوبى از جهت فقر زدايى نصيب آنان خواهد گشت. در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «مَا رَأَيْتُ شَيْئاً أَسْرَعَ غِنىً وَ لاَ أَنْفَى لِلْفَقْرِ مِنْ إِدْمَانِ حَجِّ الْبَيْتِ; چيزى را سريع تر در جلب بى نيازى و نفى فقر از تداوم حج، نديدم».(14)

در بيان هشتمين ركن مى فرمايد: «و صله رحم كه سبب فزونى مال و تأخير اجل (و طول عمر) است». (وَ صِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ(15) فِي الْمَالِ، وَ مَنْسَأَةٌ(16) فِي الأَجَلِ).

تأثير صله رحم در فزونى مال - علاوه بر الطاف الهى كه در جنبه هاى مادّى شامل حال اين دسته از نيكوكاران مى شود - اين است كه پيوندهاى خانوادگى غالباً سبب همكارى هاى دسته جمعى اقتصادى مى شود و معمولا كارهاى گروهى در مسايل اقتصادى سودآورتر است.

و تأثير آن در طول عمر ممكن است از اين جهت باشد كه ارحام به يكديگر دعا مى كنند و همين دعا سبب طول عمر آنها مى شود; به علاوه، هنگامى كه روابط خوبى با هم داشته باشند، در مشكلات و از جمله بيمارى ها به يارى هم مى شتابند و همين امر باعث طول عمر آنها مى شود. اضافه بر اين، صله رحم، غم و اندوه را كم مى كند و نشاط و شادابى - كه از عوامل طول عمر است - مى آفريند.

در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «صِلَةُ الاَْرْحَامِ تُزَكِّي الاَْعْمَالَ، وَ تُنْمِنيَ الاَْمْوَالَ، وَ تَدْفَعُ الْبَلْوى، وَ تُسَيِّرُ الْحِسَابَ، وَ تُنْسِئُ فِي الاَْجَلِ; صله رحم اعمال را پاك مى كند و اموال را رشد و نموّ مى دهد وبلا را دفع، و حساب را آسان، و أجل را به تأخير مى اندازد».(17)

پر واضح است كه تحليل هاى منطقى كه ما براى رابطه عبادات و كارهاى نيك با آثار مادّى داريم، به اين مفهوم نيست كه ارتباطات معنوى و الهى آنها را كه از چشم ما پوشيده است، ناديده بگيريم .

در بيان نهمين ركن از اركان اسلام مى فرمايد: «و صدقه پنهانى كه كفّاره گناهان است و صدقه آشكار كه از مرگ هاى بد پيشگيرى مى كند». (وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُكَفِّرُ الْخَطِيئَةَ، وَ صَدَقَةُ الْعَلانِيَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ).

منظور از «صدقه سرّ» كمك هايى است كه انسان به افرادِ نيازمند و آبرومند مى كند كه هم خلوص نيّت بيشترى و هم حفظ آبروى افراد نيازمند در آن است و به همين دليل، بركات فراوانى دارد و اين تعبير هم شامل صدقات واجبه مانند كفّارات و نذورات مى شود و هم صدقات مستحبّه و انفاقات.

و منظور از «صدقه عَلانيه» كمك هايى است كه آشكارا انجام مى شود و يكى از آثار و بركات آن تشويق ديگران به كار خير و دعاى مردم در حق صدقه دهنده است. اين سخن در واقع برگرفته از آيه شريفه «أَلّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ سِرّاً وَ عَلاَنِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاَ هُمْ يَحْزَنُونَ; آنان كه اموال خود را در شب روز، پنهان و آشكار انفاق مى كنند، پاداششان نزد پروردگارشان است; نه ترسى بر آنهاست و نه غمگين مى شوند».(18)

در روايات متعدّدى كه در منابع معروف اهل سنّت و شيعه وارد شده، آمده است(19) كه: اين آيه هنگامى نازل شد كه على(عليه السلام) چهار درهم داشت يكى را در شب و يكى را در روز، يكى را آشكار و يكى را پنهان، در راه خدا انفاق كرد.

البتّه «صدقه» در فقه اسلامى معمولا در مورد كمك به نيازمندان كه با قصد قربت انجام مى شود اطلاق مى گردد; ولى صدقه مفهوم وسيع ترى دارد كه شامل هركار خير اجتماعى مانند بناى مساجد و مدارس و جادّه ها و بيمارستانها و كارهاى فرهنگى مى گردد و لذا در روايتى از امام كاظم(عليه السلام) وارد شده: «عَوْنُكَ لِلضَّعِيفِ مِنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَةِ; كمك كردن تو به ضعيفان از بالاترين صدقات است».(20) و بى شك بناى بيمارستان ها و مدارس و مانند آن مصداق «عَوْنُ الضّعيف» است.

در حديث ديگرى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «كُلُّ مَعْرُوف صَدَقَةٌ; هر كار نيكى صدقه محسوب مى شود».(21)

و نيز در حديث ديگرى از همان بزرگوار مى خوانيم: «أَلكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ; هر سخن پاكيزه اى صدقه است».(22)

و امام صادق(عليه السلام) مى فرمايد: «إِسْمَاعُ الاَْصَمِّ مِنْ غَيْرِ تَزَجُّر صَدَقَةٌ هَنِئَةٌ; رساندن مطلب بدون اظهار ناراحتى به گوش افرادى كه شنوايى آنها ضعيف است، صدقه گوارايى است».(23)

اين سخن را با حديث ديگرى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) پايان مى دهيم. روزى آن حضرت فرمود: «بر هر مسلمانى لازم است كه در هر روز صدقه اى بدهد». كسى عرض كرد: «همه، توانايى اين كار را ندارند». پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «إِمَاطَتُكَ الأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ، وَ إِرْشَادُكَ الرَّجُلَ إِلَى الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ وَ عِيَادَتُكَ الْمَرِيضَ صَدَقَةٌ، وَ أَمْرُكَ بِالْمَعْرُوفِ صَدَقَةٌ، وَ نَهْيُكَ عَنِ الْمُنْكَرِ صَدَقَةٌ، وَ رَدُّكَ السَّلاَمَ صَدَقَةٌ; كنار زدن موانع از سر راه و جادّه ها صدقه است; راهنمايى افراد به مقصد مورد نظر آنها صدقه است; عيادت مريض صدقه است; امر به معروف صدقه است; نهى از منكر صدقه است و جواب سلام نيز صدقه است».(24)

منظور از «مَيتَةُ السُّوء» مرگ و ميرهايى است كه با شكنجه وناراحتى شديد واقع مى شود; مانند سوختن در آتش و بيمارى هاى جانكاه و مشقّت بار و تصادف هاى شديد به هنگام رانندگى.

در بيان دهمين و آخرين ركن از اركان اسلام مى افزايد: «و كارهاى خوب (مخصوصاً خدمت به خلق) كه از لغزش ها و شكست هاى خفّت بار جلوگيرى مى كند». (وَ صَنَائِعُ(25) الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِي مَصَارِعَ(26) الْهَوَانِ).

تعبير به «صَنَائِع الْمَعروُف» كه هر كار نيكى را شامل مى شود، از قبيل ذكر عام بعد از خاص است. در واقع در هر يك از جمله هاى قبل، انگشت روى يكى از كارهاى مهمّ خير گذارده شده، ولى در اينجا كارهاى خير به طور عام آمده است. اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از «صنائع المعروف» كمك به بندگان خداست. كمك هايى كه در امور سابق نمى گنجد.

منظور از «مَصارع الْهَوان» شكست هايى است كه در زندگى براى انسان پيش مى آيد و توأم با خوارى و ذلّت است; كه در واقع، دو شكست محسوب مى شود: شكست از ناحيه از دست دادن امكانات وشكستى از ناحيه آبرو و حيثيّت. زيرا همه شكست ها توأم با خفّت و ذلّت نيست. به همين دليل، بعضى از آنها قابل تحمّل است; ولى شكست آميخته با خفّت و ذلّت بسيار دردناك است و كارهاى خير - مخصوصاً خدمت به نيازمندان، خواه خدمات فردى باشد يا اجتماعى - سبب پيشگيرى از اين گونه شكست ها مى شود.

در روايات متعدّدى كه از معصومين(عليهم السلام) نقل شده، روى مسئله «صنايع معروف» (كارهاى خير) تأكيد فراوانى ديده مى شود. از جمله در حديثى از امام صادق(عليه السلام)مى خوانيم كه فرمود: «أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَهْلُ الْمَعْرُوفِ; نخستين كسانى كه وارد بهشت مى شوند كسانى هستند كه اهل كارهاى خير و خدمت به خلق هستند».(27)

و در حديث ديگرى از اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى خوانيم: «عَلَيْكُمْ بِصَنَائِعِ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا نِعْمَ الزَّادُ إِلَى الْمَعادِ; بر شما باد! به كارهاى نيك و خدمت به خلق كه بهترين زاد و توشه براى معاد است».(28)

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) آمده است كه اصحاب و ياران خود را تشويق به معروف و كارهاى خير كرد; سپس فرمود: «بهشت درى دارد به نام «معروف» تنها كسانى از آن در وارد مى شوند كه در دنيا «صنايع معروف» (كارهاى خير) داشته اند» و در پايان مى افزايد: «إِنَّ الْعَبْدَ لَيَمْشِي فِي حَاجَةِ أَخيهِ الْمُؤْمِنِ، فَيُوَكِّلُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ مَلَكَيْنِ: وَاحِداً عَنْ يَمِينِهِ، وَ وَاحِداً عَنْ شِمَالِهِ، يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ رَبَّهُ وَ يَدْعُوَانِ بِقَضَاءِ حَاجَتِهِ; بنده اى كه در طريق برآوردن حاجت برادر مؤمنش گام بر مى دارد خداوند دو فرشته را مأمور مى كند: يكى از طرف چپ با او مى روند و پيوسته براى او استغفار مى كنند و بر آوردن حاجات او را از خدا مى خواهند»(29).

##### 1. «متوسّلون» از مادّه «وسيله» كه به گفته راغب به معناى رسيدن به چيزى توأم با ميل و رغبت است.
2. سوره مائده، آيه 35.
3. «ذروه» (بر وزن قبله، و بر وزن قدوه) به معناى قسمت بالاى هر چيزى است و به كوهان شتر و قلّه كوهها اطلاق مى شود.
4. نهج البلاغه، حكمت 252.
5. وسائل الشيعه، جلد 1، صفحه 9.
6. بحارالانوار، جلد 8، صفحه 359.
7. جامع الاخبار (طبق نقل بحارالانوار، جلد 79، صفحه 202).
8. منهاج البراعه، جلد 7، صفحه 398. و بحارالانوار، جلد 79، صفحه 218.
9. سوره نساء، آيه 7.
10. شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، جلد 13، صفحه 102.
11. كافى، جلد 4، صفحه 62، حديث 1.
12. «يرحضان» از مادّه «رحض» (بر وزن محض) به معناى شستن است. اشاره به اينكه حج و عمره آثار گناه را از صحنه عمل، يا از صحنه دل مى شويد.
13. بحارالانوار، جلد 96، صفحه 26.
14. بحارالانوار، جلد 66، صفحه 406.
15. «مثراة» از ماده «ثرى»، و «ثروت» به معناى فزونى يافتن است. لذا مال فراوان را «ثروت» مى گويند و «مثرات» مصدر ميمى به معناى اسم فاعل است، يعنى: «سبب فزونى».
16. «مَنسأة» از مادّه «نسأ» (بر وزن نسخ) به معناى تأخير انداختن است و «منسأة» مصدر ميمى به معناى اسم فاعل، يعنى «سبب تأخير» مى باشد و به عصا «مِنْسَأَة» مى گويند، زيرا با نوك آن، اشياى مزاحم به كنار رانده مى شود.
17. كافى، جلد 2، صفحه 150.
18. سوره بقره، آيه 274.
19. به احقاق الحق، جلد 3، صفحه 246 تا 251 مراجعه شود.
20. تحف العقول، كلمات قصار امام كاظم (ع).
21. خصال، جلد 1، صفحه 134.
22. بحارالانوار، جلد 80، صفحه 369.
23. بحارالانوار، جلد 71، صفحه 388.
24. بحارالانوار، جلد 72، صفحه 50، حديث 4.
25. «صنايع» از مادّه «صنع» (بر وزن قفل) به معناى ساختن و ابداع چيزى است و در لغت عرب به كارهاى خوب و نيكوكارى «صنايع» جمع «صنيعه» گفته مى شود. (نقل از المعجم الوسيط).
26. «مصارع» جمع «مَصْرع» به معناى محل افكندن و زمين افتادن است و به قتلگاه، «مَصرع» گفته مى شود و به كشتى گرفتن «مصارعه» مى گويند، چون هر يك از دو طرف مى خواهد ديگرى را به زمين بيفكند.
27. ميزان الحكمه، جلد 3، صفحه 1931، شماره 12611.
28. غرر الحكم، شماره 6166.
29. كافى، جلد2، صفحه 195، حديث 10.

▲نكته

▲فلسفه احكام

بسيار مى شود كه طبيبان آگاه، بيماران خود را از آثار مهمّ داروهاى شفابخش و غذاهاى تقويتى كه درمان بيمارى ها را تسريع مى كند باخبر مى سازند; تا با شوق و علاقه بيشتر داروهاى تلخ را تحمّل كنند و دستورات طبيب را دقيقاً بكار بگيرند.

طبيبان روحانى نيز دقيقاً همين مسير را مى پيمايند و فلسفه تشريع احكام و آثار حيات بخش برنامه هاى دينى را براى مردم شرح مى دهند تا آتش اشتياق را در دل آنها شعلهور سازند و با عزمى راسخ به دنبال انجام برنامه ها بفرستند.

بيان فلسفه احكام كه نمونه روشنى از آن در خطبه بالا ديده مى شود، علاوه بر اينكه شوق و علاقه مردم را براى انجام وظائف دينى افزون مى كند و تحمّل ناراحتى را براى انجام پاره اى از وظايف سخت و سنگين آسان مى سازد، چند فايده ديگر نيز دارد:

1- به همه مردم هشدار مى دهد كه بايد در چه مسيرى حركت كنند تا فلسفه حكم پياده شود; مثلا هنگامى كه مى گويد: «فَرَضَ اللهُ... الْحَجَّ تَشْيِيداً لِلدِّينِ; خداوند حج را سبب قدرت و قوّت اسلام قرار داده است».(1) مفهومش اين است كه مراسم حج را آنچنان با شكوه برگزار كنند كه به اين هدف والا برسند، نه اينكه تنها به آداب صورى حج و تشريفات ظاهرى آن قناعت كنند.

2- ديگر اينكه: بدانند آثار و بركات اين اعمال به خود ما باز مى گردد. در واقع ما با انجام اين اعمال، خدمتى به خويش مى كنيم; منّتى بر خدا نداريم و بايد بسيار ممنون باشيم. همانگونه كه قرآن در مورد اصل ايمان و اسلام مى گويد: «يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لاَتَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلاَمَكُمْ بَلِ اللهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَدَاكُمْ لِلاِْيمَانِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ; گروهى بر تو منّت مى گذارند كه مسلمان شده اند! بگو خداوند بر شما منّت مى گذارد كه شما را به سوى اسلام هدايت كرده است، اگر در ادّعاى اسلام راست مى گويند».(2)

3- سرانجام اينكه: مى توانيم با توجّه به فلسفه احكام اعمال خود را ارزيابى كنيم، كه تا چه اندازه مقبول درگاه خداوند است و چه اندازه از آن دور مى باشد. مثلا وقتى مى فرمايد: «فلسفه روزه تقوا و فلسفه نماز نهى از فحشا و منكراست» بايد ملاحظه كنيم كه آيا بعد از انجام روزه و نماز، روح تقوا و پرهيز از گناه در ما حاصل شده است، يا نه؟ و به اين ترتيب، ارزش عبادات و اعمال خود را به دست آوريم.

آرى! ما خدا را حكيم مى دانيم و حكمت او ايجاب مى كند كه هيچ دستورى را بدون هدف و نتيجه بيان نفرمايد و چه بى خبرند آن جاهلان ناآگاه كه مى گويند افعال خداوند معلّل به اغراض نيست; يعنى هيچ هدفى در كارها و برنامه ها و تشريعات او وجود ندارد! آنها با اين سخن زشت و ناپسند خود، حكيم بودن خداوند را زير سؤال مى برند و چنين مى پندارند كه به حقيقت توحيد نزديك شده اند در حالى كه مصداق اين آيه شريفه اند كه: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأَخْسَرِينَ أَعْمَالا * أَلَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنونَ صُنْعاً; بگو: آيا به شما خبر دهيم كه زيانكارترين (مردم) در كارها چه كسانى هستند؟ آنها كه تلاش هايشان در زندگى دنيا كم (و نابود) شده، با اين حال مى پندارند كار نيك انجام مى دهند».(3)

آرى! افعال خدا معلّل به اغراض نيست; يعنى هدفهايى كه به خود او بازگشت كند. زيرا، او بى نياز از همه چيز و همه كس مى باشد; ولى افسوس كه اين ناآگاهان اين سخن را نمى گويند، بلكه مى گويند ضرروتى ندارد كه نتيجه افعال و دستورات خداوند به بندگان برگردد و اين نهايت بى خبرى است!!!

به هر حال، اميرمؤمنان على(عليه السلام) در خطبه بالا بخش هاى جالبى از فلسفه احكام را بيان فرموده، كه با مطالعه آن، آتش شوق انجام اين برنامه هاى حساب شده الهى، در دل ها زبانه مى كشد و با طيب خاطر به دنبال آن حركت مى كنند.

##### 1. خطبه حضرت زهرا(عليها السلام)، احتجاج طبرسى، جلد 1، صفحه 258، چاپ انتشارات اسوه. - قريب به همين معنا، از على(عليه السلام) در كلمات قصار (كلمه 252) نقل شده است.
2. سوره حجرات، آيه 17.
3. سوره كهف، آيات 103 - 104.

▲بخش دوّم

أَفِيضُوا فِي ذِكْرِ اللهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّكْرِ. وَارغَبُوا فِيمَا وَعَدَ المُتَقِينَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ. وَاقْتَدُوا بِهَدْيِ نَبِيِّكُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْيِ. وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا اَهْدَى السُّنَنِ. وَ تَعَلَّمُوا الْقُرآن فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ، وَتَفَقَّهُوا فِيهِ فَإِنَّهُ رَبِيعُ الْقُلُوبِ، وَاسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ، وَ أَحْسِنُوا تِلاَوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَص، وَ إِنَّ الْعَالِمَ بِغَيْرِ عِلْمِهِ كَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِي لاَ يَسْتَفِيقُ مِنْ جَهْلِهِ; بَلِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِ أعْظَمُ، وَ الحَسْرَةُ لَهُ أَلْزَمُ، وَ هُوَ عِنْدَ اللهِ أَلْوَمُ.

### ترجمه

پيوسته به ياد خدا باشيد كه بهترين يادهاست! و به آنچه خداوند به پرهيزكاران وعده داده است، علاقه مند باشيد كه وعده او صادق ترين وعده هاست! به راه و رسم پيامبرتان اقتدا كنيد، كه بهترين راه و رسم هاست! دستورها و سنّت او را به كار بنديد كه هدايت كننده ترين سنّت هاست! قرآن را فرا گيريد كه بهترين گفته هاست! و در آن بينديشيد كه بهار قلب هاست! از نور آن شفا و درمان بطلبيد كه شفاى دلها(ى بيمار) است! و آن را به نيكوترين وجه تلاوت كنيد، كه نيكوترين سخن هاست.

به يقين، عالمى كه به غير علمش عمل مى كند، همچون جاهل سرگردانى است كه هرگز از جهل خويش بيرون نمى آيد; بلكه حجّت بر او عظيم تر، حسرتش پايدارتر، و سرزنش او در پيشگاه خدا سزاوارتر است!

▲شرح و تفسير

▲از اين راه به سوى خدا آييد

امام(عليه السلام) بعد از بيان اركان اسلام و ذكر اسرار و فلسفه احكام، مخاطبان خود را به انجام دستوراتى در طريق پياده كردن آن اركان، تشويق و هدايت مى كند. نخست مى فرمايد: «پيوسته به ياد خدا باشيد، كه بهترين يادهاست!» (أَفِيضُوا فِي ذِكْرِ اللهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّكْرِ).

تعبير به «افاضه» كه در اصل به معناى خروج آب با كثرت و فزونى است در اينجا به معناى توجّه فراوان به ذكر خدا و همواره به ياد او بودن است.

تعبير به «أَحْسَنُ الذِّكْرِ» به خاطر آن است كه تمام بركات معنوى و مادّى از آن سرچشمه مى گيرد.

در حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم كه فرمود: «لَيْسَ عَمَلٌ أحَبَّ إِلَى اللهِ تَعَالَى، وَ لاَ أَنْجَى لِعَبْد مِنْ كُلِّ سَيِّئَة فِي الدُّنْيَا وَ الآخِرَةِ، مِن ذِكْرِ اللهِ. قِيلَ: وَ لاَ الْقِتَالُ فِي سَبِيلِ اللهِ؟ قَالَ: لَوْلاَ ذِكْرُاللهِ لَمْ يُؤْمَرْ بِالْقِتَالِ; هيچ عملى در نزد خداوند متعال و نجات بخش تر براى بندگان از هر گناهى در دنيا و آخرت، محبوب تر از ذكر خداوند وجود ندارد! كسى پرسيد: حتّى جهاد در راه خدا؟ پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: اگر به خاطر ذكر خدا نبود، دستور به جهاد داده نمى شد».(1)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «به آنچه خداوند به پرهيزكاران وعده داده است، علاقه مند باشيد; كه وعده او صادق ترين وعده هاست». (وَارغَبُوا فِيمَا وَعَدَ المُتَقِينَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ).

«و به راه و رسم پيامبرتان اقتدا كنيد! كه بهترين راه و رسم هاست; دستورات و سنّت او را به كار بنديد، كه هدايت كننده ترين سنّت هاست». (وَاقْتَدُوا بِهَدْيِ نَبِيِّكُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْيِ، وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا اَهْدَى السُّنَنِ).

بى شك وعده هاى الهى به مطيعان و مؤمنان نيكوكار، صادق ترين وعده هاست. زيرا، كسى تخلّف از وعده مى كند كه يا عاجز و ناتوان باشد و يا بخيل و يا نادان; كه بدون آگاهى وعده اى داده و بعداً از آن سر باز مى زند. اما كسى كه قدرت، علم وجودش بى پايان است، تخلّف از وعده درباره او محال است .

منظور از «هَدْى» (بر وزن منع) به معناى راه و رسم و طريقه و روش است و «سُنَّت» به معناى دستوراتى است كه در زمينه هاى مختلف صادر فرموده است و با توجّه به اينكه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) خاتم انبياست، طبيعى است كه راه و رسم و سنّت او برترين راه و رسم و سنّت ها بوده باشد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن در مورد قرآن، تأكيد مى كند و چهار دستور درباره آن، بيان مى فرمايد. مى گويد: «قرآن را فرا گيريد كه بهترين گفته هاست! و در آن بينديشيد كه بهار قلب هاست! از نور آن، شفا و درمان بطلبيد كه شفاى دل ها(ى بيمار) است! و آن را به نيكوترين وجه تلاوت كنيد، كه نافع ترين سخن هاست!» (وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ، وَتَفَقَّهُوا فِيهِ فَإِنَّهُ رَبِيعُ الْقُلُوبِ، وَاسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَآِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ، وَ أَحْسِنُوا تِلاَوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ).

امام(عليه السلام) در واقع چهار مرحله مختلف را كه به طور طبيعى، يكى بر ديگرى تقدّم دارد، ذكر فرموده:

در مرحله نخست، دستور به فرا گرفتن قرآن مى دهد و آن را «احسن الحديث» مى شمرد; چرا كه جامع ترين دستور سعادت انسان هاست.

در مرحله بعد، به تفكّر و انديشه در معنا و محتواى آن، دستور مى دهد، چرا كه بهار دل هاست; همان گونه كه در فصل بهار، شكوفه ها و گل ها و سبزه ها همه جا مى رويد، به بركت قرآن مجيد نيز گل هاى فضايل اخلاق و شكوفه هاى معارف الهيّه بر صفحه دل ظاهر مى شود و آن كس كه حيات انسانى از آن نگيرد، همچون درخت خشكيده اى است كه در فصل بهار، تكان نمى خورد (هر درختى كه به نوروز بجنبد حَطَب است).

در مرحله سوم، دستور به عمل مى دهد و مى فرمايد: از نور آيات الهى شفا بگيريد; همان گونه كه بسيارى از بيماران از پرتو نور آفتاب، سلامتى خود را باز مى يابند و محيط زندگى آنها با تابش نور آفتاب از عوامل بيمارى پاك سازى مى شود، كه گفته اند: «آنجا كه آفتاب بتابد طبيب نيايد».

و در مرحله چهارم، با جمله «أَحْسِنُوا تِلاَوَتَهُ; قرآن را به نيكوترين وجه، تلاوت كنيد» تا دل هاى مشتاقان به سوى آن جذب شود و دور افتادگان، به آن نزديك گردند، وظيفه تبليغ صحيح قرآن را گوشزد مى نمايد.

امام(عليه السلام) با اين چهار دستور، وظيفه مردم را در برابر قرآن مجيد مشخّص كرده و اى كاش تنها به تلاوت و تجويد و زيبايى صوت و قرائت، قناعت نمى شد و مراحل ديگر كه هدف اصلى را تشكيل مى دهد، درباره قرآن پياده مى گشت.

در جمله اوّل درباره قرآن مجيد تعبير به «احسن الحديث» و در جمله آخر به «انفع القصص» شده است و با توجّه به اينكه حديث به معناى هر كلامى است كه از سخنگويى صادر مى شود (زيرا حديث از مادّه «حُدوث» است و به كلام، حديث گفته مى شود به خاطر اينكه پى درپى حادث مى گردد) مفهوم آن اين است كه قرآن برترين كلامى است كه در ميان انسان ها وجود دارد: هم ازنظر فصاحت و بلاغت و هم از نظر محتوا. و در واقع، اشاره به آيه شريفه «أَللهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَاباً مُتَشَابِهاً مَثَانِيَ; خداوند بهترين سخن را نازل كرده است; كتابى كه آياتش (در لطف و زيبايى و عمق ومحتوا) همانند يكديگر است; آياتى مكرّر دارد».(2)

ولى «أَنْفَعُ الْقَصَص» (با توجّه به اينكه «قَصَص» در اصل به معناى جستجوكردن چيزى است و به هر كلامى اطلاق مى شود، زيرا هر سخنى چيزى را جستجو و بيان مى كند وبه همين دليل بعضى از مفسّران تصريح كرده اند كه «أحسن القصص» اشاره به مجموعه قرآن است) ناظر به آثار و نتايج عملى قرآن است كه در سايه پياده كردن دستورات آن حاصل مى شود.

از اين جهت، در پايان خطبه به نكته بسيار مهمّى در رابطه با عالم بى عمل و آنان كه قرآن را مى خوانند و عمل نمى كنند اشاره كرده و مى فرمايد: «به يقين، عالمى كه به غير علمش عمل مى كند همچون جاهل سرگردانى است كه هرگز از جهل خويش به خود نمى آيد! بلكه حجّت بر او عظيم تر و حسرتش پايدارتر و سرزنش او در پيشگاه خدا سزاوارتر است!» (وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَيْرِ عِلْمِهِ كَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِي لاَ يَسْتَفِيقُ(3) مِنْ جَهْلِهِ; بَلِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِ أعْظَمُ، وَ الحَسْرَةُ لَهُ أَلْزَمُ، وَ هُوَ عِنْدَ اللهِ أَلْوَمُ(4)).

در اين عبارت امام(عليه السلام) نخست تشبيه جالبى درباره عالم بى عمل (يا به تعبير امام(عليه السلام): عالمى كه به غير علمش عمل مى كند) فرموده، كه نشان مى دهد چنين عالمى از حدِّ يك جاهل معمولى هم پايين تر است. به جاهل سرگردانى مى ماند كه هرگز از جهل خود بيدار نمى شود و اميدى به هدايت او نيست; چرا كه آگاهانه در راه خلاف گام نهاده و به همين جهت، خداوند توفيق هدايت را از او سلب مى كند; نيروهاى خود را در اين سرگردانى از دست مى دهد و هرگز به ساحل نجات نمى رسد و در گرداب هاى هلاكت گرفتار مى شود.

سپس از اين مرحله پا را فراتر مى نهد و بدبختى بيشتر چنين عالمى را نسبت به جاهل سرگردان در سه جمله كوبنده بيان مى دارد. نخست مى فرمايد:«حجّت بر او عظيم است!» چرا كه جاهل مى تواند جهل خود را عذر قرار دهد (هر چند واقعاً جهل عذر نيست) ولى عالم بى عمل چه عذرى خواهد داشت؟!

ديگر اينكه: «حسرت او پايدارتر است!» زيرا با داشتن اسباب و وسايل سعادت از اين قافله عقب مانده و در بيابان زندگى گرفتار سرگردانى شده است.

سوم اين كه: «او در نزد خدا بيش از جاهل سرگردان مستحق سرزنش و ملامت است!» چون حجّت الهى و عقلى از هر نظر بر او تمام بوده و چنين كسى از هر نظر، مستحقّ ملامت است. به همين دليل، در روايات اسلامى مى خوانيم كه امام صادق(عليه السلام) فرمود: «يُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْبَاً قَبْلَ أَنْ يُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ; هفتاد گناه جاهل بخشوده مى شود، پيش از آنكه يك گناه عالم بخشوده شود!»(5) بلكه قبول توبه چنين عالم بى عمل، بسيار مشكل است زيرا قرآن مى گويد: «إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّؤءَ بِجَهَالَة; توبه تنها براى كسانى است كه كار بدى را از روى جهالت انجام داده اند».(6) (اشاره به اين كه توبه عالم، سخت پذيرفته مى شود).

##### 1. كنز العمّال، شماره 3931.
2. سوره زمر، آيه 23.
3. «يستفيق» از مادّه «استفاقه» به معناى بهبودى يافتن از بيمارى و يا هوشيار شدن بعد از مستى و يا بيدارشدن بعد از خواب است و در خطبه بالا، مناسب، معناى سوم است.
4. «ألوم» از مادّه «لوم» (بر وزن قوم) به معناى سرزنش گرفته شده و با توجّه به اينكه «ألوم» صيغه افعل تفضيل است، در اينجا به معناى «سزاوارتر به ملامت» است.
5. كافى، جلد 1، صفحه 47، حديث 1.
6. سوره نساء، آيه 17.

▲نكته

▲سرنوشت عالمان بى عمل!

مردم چند گروهند: عالم، جاهل قاصر، جاهل مقصّر بسيط، و جاهل مركّب.

«عالم» كسى است كه مطلبى را به طور اجمال يا به طور تفصيل مى داند. يعنى نسبت به چيزى گاه علم اجمالى دارد و گاه علم تفصيلى. مثلا اجمالا مى داند شراب، حرام است و زيان هايى براى جسم و روح انسان دارد. يا به طور تفصيل دلايل حرمت شراب و مدارك آن را ديده و آثار زيانبار آن را در هر يك از اعضا مورد بررسى دقيق قرار داده است.

«جاهل قاصر» كسى است كه نمى داند; ولى دسترسى به علم هم ندارد، يا به خاطر دور بودن از مراكز علم و يا فرو رفتن در غفلت و سهو و خطا.

«جاهل مقصّر» كسى است كه دسترسى به اسباب علم دارد، اما بر اثر سستى و تنبلى و سهل انگارى به سراغ علم نرفته و در جهل و بى خبرى مانده است; ولى با اين حال از جهل خود باخبر است! يعنى مى داند كه نمى داند.

اما «جاهل مركّب» كسى است كه واقعاً در جهل فرو رفته و ازحق و واقعيت به دور افتاده; امّا ازجهل خود خبرى ندارد; بلكه به عكس خيال مى كند آگاه و با خبر است و آنچه را فهميده، عين واقعيّت مى باشد و به تعبير ديگر: نمى داند كه نمى داند.

در ميان اين گروهها خطر و مسئوليّت جاهل قاصر از همه كمتر است و بعد از آن، جاهل مقصّر قرار دارد و سپس جاهل مركّب; كه ممكن است به خاطر جهل مركّبش خطراتى براى خود و ديگران ايجاد كند. امّا ازهمه خطرناكتر عالم بى عمل است. آن كس كه آگاهانه راه خلاف مى رود و همچون دزدى است كه با چراغ آمده، به كاه دان نمى زند، بلكه كالاى گزيده تر را مى برد. تمام بدبختى هايى كه بشر در طول تاريخ داشته، به خاطر همين عالمان بى عمل بوده. سرچشمه تمام جنگ ها و نابسامانى هادر جامعه بشرى چه در گذشته و چه امروز از همين گروه است.

آنها هستند كه خطرناكترين سلاح هاى كشتار جمعى براى محو و نابودى انسان هاى بى گناه مى سازند. آنها هستند كه نقشه هاى شيطانى براى استثمار و استعمار ملّت ها مى كشند. آنها هستند كه براى حفظ منافع شوم و نامشروعشان آتش جنگ به پا مى كنند و بالأخره آنها هستندكه براى دست يافتن به منافع بيشتر، مراكز حسّاس تبليغاتى را به دست مى گيرند. چهره حقايق را مى پوشانند و با دروغ و تزوير، انسان ها را در بى خبرى فرو مى برند.

قرآن مجيد آنها را به سگ هارى تشبيه كرده كه عطش نامحدود و پايان ناپذيرى بر او غلبه نموده، در هيچ حال سيراب نمى شود. اگر به او حمله كنى دهانش باز و زبانش بيرون است و اگر او را به حال خود واگذارى باز چنين است: «فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثُ أَوْ تَتَرُكْهُ يَلْهَبْ».(1)

تعبيرى كه امام(عليه السلام) در خطبه بالا درباره عالم بى عمل و سرنوشت او بيان فرموده، تعبيرى است بسيار رسا و گويا. او در عمل همچون جاهل مركّب است كه به راه خطا مى رود و گاه به آن هم افتخار مى كند و در حساب روز جزا و مجازات آخرت و دنيا، كيفر او از همه شديدتر و مسئوليّتش بيشتر و حسابش سنگين تر است.

راستى چه مى شود كه انسان با علم و آگاهى در راه خطا گام مى گذارد و اين تضادّ علم و عمل از كجا سرچشمه مى گيرد؟

جواب اين سؤال روشن است. گاه اين عالم واقعاً پايه هاى ايمانش سست و ضعيف است گر چه در ظاهر مسلمان است، ولى در باطن «يَقُولُونَ إِنَّ اللهَ خَالِقُ جَنَّة وَ نَار وَ تَعْذِيب وَ غُلَّ يَدَيْنِ»(2) مى گويد.

و گاه در عين ايمان به خدا، آنچنان غلبه هواى نفس بر او شديد است كه سدّ ايمانش را كه معمولا چندان محكم نيست مى شكند و سيلاب هوا و هوس تمام وجودش را فرا مى گيرد و به قعر درّه هولناك ضلالت و گمراهى پرتاب مى كند.

اين سخن را با حديث زيبايى از على(عليه السلام) پايان مى دهيم، مى فرمايد: «تورات با پنج جمله پايان يافته كه من دوست دارم در آغاز هر روز آنها را از نظر بگذرانم». سپس آنها را به اين صورت بيان مى فرمايد:

«ألاَْوَّلُ: الْعَالِمُ الَّذِي لاَ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ فَهُوَ وَ إِبْلِيسُ سَوَاءٌ».

«وَالثَّانِي: سُلْطَانٌ لاَ يَعْدِلُ بِرَعِيَّتِهِ فَهُوَ وَ فِرْعَوْنُ سَوَاءٌ».

«وَ الثَّالِثُ: فَقِيرٌ يَتَذَلَّلُ لِغَنِىٍّ طَمَعاً فِي مَالِهِ فَهُوَ وَ الْكَلْبُ سَوَاءٌ».

«وَ الرَّابِعُ: غَنِّىٌ لاَ يَنْتَفِعُ بِمَالِهِ فَهُوَ وَ الأَجِيرُ سَوَاءٌ».

«وَ الْخَامِسُ: اِمْرَأَةٌ تَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهَا بِغَيْرِ ضَرُورَة فَهِىَ وَ الأَمَةُ سَوَاءٌ».

«اوّل عالمى كه به علمش عمل نكند، با شيطان مساوى است».

«دوم زمامدارى كه عدالت را درباره مردم رعايت نكند، با فرعون مساوى است».

«سوم فقيرى كه در برابر غنى به خاطر طمع در اموال او ذليلانه خضوع مى كند، با سگ مساوى است».

«چهارم ثروتمندى كه از مالش (براى خود و كمك به ديگران) بهره نمى گيرد، با فقير اجير مساوى است».

«پنجم زنى كه براى هواى نفس و بدون نياز از منزل خارج مى شود، او با كنيزِ برده يكسان است. (چرا كه او هم برده هوسهاست)».(3)

بارالها! اكنون كه در پرتو هدايت هاى نهج البلاغه اميرمؤمنان على(عليه السلام) علم و دانشى را به ما موهبت فرمودى توفيق عمل و بهره گيرى از آن مرحمت فرما و ما را از همسويى و همرنگى با شيطان رهايى ببخش و عاقبت امر ما را ختم به خير بگردان!

## پايان جلد چهارم پيام امام اميرالمؤمنين(عليه السلام)

## 11/10/1380 مطابق 17 شوّال 1422

##### 1. سوره اعراف، آيه 176.
2. اين شعر از «عمر سعد» نقل شده كه به هنگام پيشنهاد رويارويى با امام حسين(عليه السلام) در ميدان كربلا وعده حكومت «رى» را به او دادند و او مدّتى در فكر فرو رفت و بعد اشعارى خواند كه يك بيتش همين بيت بالاست و مضمونش اين است كه: «مى گويند خدايى هست و بهشت و دوزخ و عذاب و كيفرى دارد!».
3. اثنى عشريّه، صفحه 206.