پيام امام اميرالمؤمنين(ع) جلد 3

اين كتاب شرحى است مهم و جامع و تازه بر نهج البلاغه كه توسط معظم له و با همكارى جمعى از فضلاى حوزه علميه نگاشته شده و در سال 82 به عنوان بهترين كتاب سال برگزيده شد. اين مجموعه به زبان عربى نيز ترجمه و منتشر شده است.
تعداد جلد: فعلا 8 جلد
زبان: فارسى
تعداد صفحات:
قطع: وزيرى
نوع جلد: گالينگور
نوبت چاپ: سوم

خطبه 61

شرح و تفسير

فرق خوارج با شاميان جنايتكار!

نكته ها

1- گمراهتر از خوارج!

2- حق طلبان گمراه و باطل گرايان آگاه!

خطبه 62

شرح و تفسير

چرا از مرگ بترسم؟!

خطبه 63

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

دنيا سايه ناپايدار!

خطبه 64

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

مرگ بر همه سايه افكنده!

بخش دوم

شرح و تفسير

تا مى توانيد توشه برگيريد

بخش سوم

شرح و تفسير

واى بر انسانهاى غافل!

نكته ها

1- فلسفه پنهان بودن مرگ

2- فريب آرزوها را نخوريد

3- تزيين كردن شيطان!

4- عمر انسانها حجّتى بر ضدّ آنهاست!

5- غرور و مستى نعمت!

خطبه 65

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

مدح و تمجيد پروردگار

بخش دوم

شرح و تفسير

جلوه هاى جلال و جمال او

نكته

آثار تربيتى معرفة اللّه

خطبه 66

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

بخشى از فنونِ جهاد

نكته

فنون جنگى در گذشته و حال

بخش دوم

شرح و تفسير

محكم بايستيد و مقاومت كنيد!

خطبه 67

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

استدلال منطقى در مسأله امامت

نكته

مسأله خلافت و داستان سقيفه بنى ساعده

چند نكته جالب در داستان سقيفه

چند نكته جالب در داستان سقيفه

خطبه 68

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

محمّد بن ابى بكر و حكومت مصر

نكته ها

1- هاشم مرقال كه بود؟

2- گوشه اى از زندگانى محمّد بن ابى بكر

خطبه 69

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

گله شديد از دوستان سست عنصر!

نكته

اين همه توبيخ براى چيست؟

خطبه 70

شرح و تفسير

رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را در خواب ديدم!

نكته ها

1- ياران على(عليه السلام)

2- چه كسانى مستحقّ نفرينند؟

خطبه 71

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

باز هم گله شديد از دوستان نادان

نكته ها

1- نخستين كسى كه ايمان آورد على(عليه السلام) بود

2- پاسخ به يك سؤال

خطبه 72

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

اى نگهدارنده آسمانهاى رفيع

بخش دوم

شرح و تفسير

درود بر چنين پيامبرى

بخش سوم

شرح و تفسير

ما را در سايه او قرارده

نكته

اهميّت فوق العاده صلوات بر پيامبر(صلى الله عليه وآله)

پاسخ به چند سؤال

1- اين همه اهميّت براى چيست؟

2- آيا صلوات بر پيامبر براى او اثرى دارد؟

3- با چه الفاظى درود بفرستيم؟

4- صلوات و درود واجب است، يا مستحب؟

5- مفهوم واقعى صلوات

خطبه 73

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

نيازى به بيعت مروان ندارم!

نكته

سرگذشت عجيب مروان!

خطبه 74

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

همه مى دانيد از هر كس شايسته ترم!

پاسخ به چند پرسش

خطبه 75

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

دشمن آشتى ناپذير منحرفان!

خطبه 76

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

بيست گفتار گرانبها

نكته

صبر و اغتنام فرصت

خطبه 77

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

نمونه اى از جنايات بنى اميّه

نكته ها

1- سعيد بن عاص را بهتر بشناسيم

2- بنى اميّه را بهتر و دقيقتر بشناسيم

الف: بنى اميّه در قرآن مجيد

ب: بنى اميّه در احاديث اهل سنّت

ج: بنى اميّه در نهج البلاغه

د: تبهكارى هاى حكومت بنى اميّه

1- انحراف خلافت اسلامى از مسير صحيح خود و تبديل آن به سلطنت

2- مسخ و تحريف حقايق و معارف اسلامى، مانند:

خطبه 78

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

بخشى از دعاهاى آموزنده امام(عليه السلام)

نكته

دعا و تأثير عجيب آن در زندگى انسان ها

خطبه 79

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

خطاهاى منجّمان

بخش دوم

شرح و تفسير

از پيشگويى هاى منجّمان بپرهيزيد

نكته ها

1- علم نجوم چيست؟ و چه بخشى از آن ممنوع است؟

2- چرا در رديف كفر؟

3- چگونگى پيدايش پيش گويى هاى نجومى

خطبه 80

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

موقعيّت زنان در جوامع بشرى

نكته ها

1- تفاوتها و يكسانى هاى زنان و مردان

امّا در بعد علمى و فرهنگى:

2- سخنى درباره عايشه و زندگانى او

خطبه 81

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

حقيقت زهد

نكته

زهد آن است كه امير باشيم نه اسير دنيا!

خطبه 82

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

دنيا وسيله است، نه هدف!

نكته ها

1- چگونگى حساب اعمال در جهان ديگر

2- دنياپرستى مذموم است نه دنيادارى

خطبه 83

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

هم دور است و نزديك، هم بالا و پايين!

بخش دوم

شرح و تفسير

تقوا سرنوشت سازترين مسأله زندگى انسانها

نكته

همه جا و هميشه دعوت به تقوا

بخش سوم

شرح و تفسير

چهره واقعى دنيا!

نكته

ناپايدارى اين جهان

بخش چهارم

شرح و تفسير

صحنه هولناك محشر!

نكته ها

1- دورنمايى از معاد جسمانى

2- شبهه معروف آكل و مأكول

3- چگونه مردگان از قبرها خارج مى شوند؟

بخش پنجم

شرح و تفسير

از كجا آمده ايم و به كجا مى رويم؟

نكته

دنيا ميدان ورزيدگى و آزمايش است

بخش ششم

شرح و تفسير

مواعظ تكان دهنده!

نكته

«ريشه ها» و «شاخه هاى» تقوا

بخش هفتم

شرح و تفسير

همه غرق احسان اوييم!

بخش هشتم

شرح و تفسير

به هوش باشيم، همه نعمت ها زوال پذيرند!

بخش نُهم

شرح و تفسير

سرانجام چهره هاى پرطراوت پژمرده مى شود!

بخش دهم

شرح و تفسير

گذرگاههاى هولناكى كه در پيش داريم

نكته ها

1- چگونه آسان از صراط بگذريم؟!

2- نماز شب، كيمياى سعادت است

بخش يازدهم

شرح و تفسير

وسوسه هاى شياطين، مانع ديگر

نكته

انواع دام هاى شيطان

بخش دوازدهم

شرح و تفسير

آغاز و انجام زندگى انسان

نكته

عفو تو و خطاى من، بخل من و عطاى تو!

بخش سيزدهم

شرح و تفسير

ناگهان مرگ فرا مى رسد!

بخش چهاردهم

شرح و تفسير

حوادث بعد از مرگ

نكته ها

1- لحظات عبرت انگيز وداع زندگان با مردگان!

2- سؤال قبر چيست؟!

بخش پانزدهم

شرح و تفسير

قبر، باغى از بهشت يا حفره اى از دوزخ است!

بخش شانزدهم

شرح و تفسير

كجا رفتند قدرتمندان ناسپاس؟

بخش هفدهم

شرح و تفسير

چشم و گوش خود را باز كنيد!

بخش هيجدهم

شرح و تفسير

آخرين سخن!

خطبه 84

خطبه در يك نگاه

شرح و تفسير

اين مرد دروغگو را بشناسيد!

نكته ها

1- عمرو عاص كيست؟

2- مزاح و شوخ طبعى از ديدگاه اسلام

خطبه 85

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

در طريق معرفت خداوند

نكته

چگونگى معرفت انسان نسبت به ذات خدا

بخش دوم

شرح و تفسير

عبرت بياموزيد و پندگيريد!

بخش سوم

شرح و تفسير

درجات بهشتى

خطبه 86

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

از اسرار درون شما آگاه است

بخش دوم

شرح و تفسير

زاد و توشه برگيريد!

بخش سوم

شرح و تفسير

بيانگر همه چيز!

نكته

1- هر چه بخواهيد در قرآن است!

پاسخ به يك پرسش

بخش چهارم

شرح و تفسير

فرصت را غنيمت بشمريد!

نكته

سرچشمه هاى نفوذ شيطان!

بخش پنجم

شرح و تفسير

سعادتمند كيست؟

نكته

سرچشمه سعادت در درون شماست

بخش ششم

شرح و تفسير

خوهاى خطرناك

نكته

اندرزهاى گويا و رسا

خطبه 87

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

محبوبترين بندگان خدا

نكته

برترين موهبت الهى

بخش دوم

شرح و تفسير

ويژگى هاى بندگان خالص خدا

1- گشوده بودن درهاى اجتهاد

2- قرآن دستورالعمل كامل زندگى

بخش سوم

شرح و تفسير

عالمان مخلص و عالم نمايان!

نكته ها

1- دانشمندان گمراه!

2- تفسير به رأى، دام بزرگ شيطان

3- بدعت ها، سرچشمه انحرافات

بخش چهارم

شرح و تفسير

با وجود عترت، گمراهى چرا؟

نكته

مقامات والاى اهل بيت(عليهم السلام)

بخش پنجم

شرح و تفسير

پرچم هاى هدايت

بخش ششم

شرح و تفسير

كوتاهى عمر بنى اميّه

نكته

ناكامى بنى اميّه در حكومت

الف- قيام هاى خوارج بر ضد بنى اميّه

ب- قيام گروههاى ديگر در برابر بنى اميّه

خطبه 88

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

كجاست چشم بينا و گوش شنوا؟!

نكته

سرنوشت جبّاران

بخش دوم

شرح و تفسير

خودرأيى سرچشمه اصلى اختلاف

نكته

خودكامگان گمراه!

خطبه 89

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

ترسيمى از جهان در آستانه ظهور پيامبر(صلى الله عليه وآله)

نكته

جاهليّت عصر ما!

بخش دوم

شرح و تفسير

همه مسئول هستيد!

خطبه 90

خطبه در يك نگاه

بخش اوّل

شرح و تفسير

او بود و هيچ كس نبود!

بخش دوم

شرح و تفسير

از همه اسرار وجودتان آگاه است!

بخش سوم

شرح و تفسير

هيچ كس همتاى او نيست!

بخش چهارم

شرح و تفسير

خودتان حسابگر خود باشيد!

نكته ها

1- وزن و حساب در عرصه محشر

2- واعظ درون!

▲خطبه 61

خطبه 61(1) و قاله عليه السّلام

لاَتُقَاتِلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِي; فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ، كَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَكَهُ.

### ترجمه

بعد از من با خوارج نبرد نكنيد! زيرا كسى كه در جستجوى حق بوده و خطا كرده، همانند آن كس كه طالب باطل بوده و آن را بدست آورده است، نمى باشد.

##### 1. سند خطبه: اين كلام اميرمؤمنان على(عليه السلام) در «محاسن بيهقى» و «مروج الذّهب مسعودى» و «كامل مبرّد» و «علل الشرايع صدوق» و «تهذيب شيخ طوسى» آمده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 40)

▲شرح و تفسير

▲فرق خوارج با شاميان جنايتكار!

در پايان جلد دوم، چند خطبه يا سخن داشتيم كه همه مربوط به خوارج بود و هر كدام به بخش هاى مهمّى از زندگى و سرنوشت و موضع گيرى هاى آنها اشاره داشت.

در آغاز اين جلد نيز، در كلام كوتاه و پر معناى ديگرى به آنها اشاره مى فرمايد و دستور روشنى درباره مبارزه مسلّحانه با آنان بعد از خودش بيان مى فرمايد و مى گويد: «بعد از من با خوارج نبرد نكنيد (و لبه تيز حملات خود را متوجّه حكومت ظالمانه و ويرانگر بنى اميّه كنيد!)» (لاَتُقَاتِلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِي)

با توجّه به اينكه بخش قابل ملاحظه اى از زندگى امام(عليه السلام) در مبارزه با آنان گذشت; مخصوصاً در نهروان ضربات بسيار قاطع و كوبنده اى بر پايه هاى آنان وارد ساخت، و دشمنان سرسخت امام(عليه السلام) را خوارج تشكيل مى دادند، و مى دانيم كه شهادت امام(عليه السلام) به دست همانها صورت گرفت; با اين همه دستور ترك مبارزه با آنان، سؤال برانگيز است از اينرو امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به ذكر دليل روشنى پرداخته و مى فرمايد: «زيرا كسى كه در جستجوى حق بوده و خطا كرده، همانند آن كس كه طالب باطل بوده و آن را به دست آورده است نمى باشد»! (فَلَيْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ كَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَكَهُ)

همان گونه كه مرحوم «سيّد رضى» با جمله: «يَعْني مُعَاوِيَةَ و أَصْحَابَهُ» اشاره كرده است، منظور امام(عليه السلام) معاويه و ياران او است. به اين ترتيب به اصحابش توصيه مى كند به جاى اينكه در دو جبهه مبارزه كنند، مبارزه خود را منحصراً متوجّه غاصبان بنى اميّه و غارتگرانِ شام سازند.

بى شك ياران امام(عليه السلام) بعد از او مانند آن حضرت نبودند، و توان مبارزه در دو جبهه را نداشتند، و امام(عليه السلام) با اين دستورِ حساب شده، به آنها توصيه مى كند كه نيروى خود را پخش نكنند و در آنِ واحد با دو دشمن وارد مبارزه نشوند، به ويژه آنكه «خوارج» با حكومت شام، سخت مخالف بودند و ممكن بود در يك جبهه همراهِ مؤمنانِ راستين، با شاميان وارد جنگ شوند; از همه اينها گذشته «خوارج» در مركز حكومت «اميرمؤمنان(عليه السلام)» قرار داشتند و به آسانى مى توانستند مركز را ناامن كنند. مجموعه اين جهات سه گانه سبب شد كه امام(عليه السلام) اين دستور حساب شده را نسبت به دورانِ بعد از خودش، به يارانش بدهد.

از اينجا جواب سؤال معروفى كه بسيارى از «مفسّران نهج البلاغه» مطرح كرده اند و بعضاً پاسخ هاى دقيقى به آن نداده اند، روشن مى شود و آن اينكه: امام(عليه السلام)چرا خودش با «خوارج» به مبارزه برخاست ولى يارانش را از مبارزه با «خوارج» نهى مى كند؟ چرا خودش شمشير در ميان آنها مى نهد و اصحاب خود را از اين كار بر حذر مى دارد.؟

پاسخ اين سؤال آن است كه شرايط زمان امام(عليه السلام) با شرايط دورانِ بعد از او، بسيار متفاوت بود و فرمانده لايق و مدبّر كسى است كه شرايط مبارزه را روز به روز، بلكه ساعت به ساعت در نظر بگيرد و هرگز جمود بر يك روش نداشته باشد.

از همه اين امور گذشته، علّتى كه امام(عليه السلام) براى اين دستور ذكر مى كند بسيار دقيق و لطيف است; مى گويد: «در مقايسه خوراج با ظالمان شام، نبايد فراموش كنيد كه اينها افراد نادانى بودند كه به گمان خود به طلب حق برخاستند ولى بر اثر جهل و تعصّب، راه افراط را پيمودند و از حق تجاوز نمودند و در آن سوى حق قرار گرفتند ولى معاويه و يارانش آگاهانه به دنبال باطل رفتند و به آن رسيدند.»

بنابراين، اگر بنا باشد انسان تنها با يكى از اين دو دشمن مبارزه كند و توانايى بر پيكار هر دو نداشته باشد كدام را بايد انتخاب نمايد؟ بى شك بايد گروه دوم را براى مبارزه برگزيند و هر گاه از مبارزه با او فراغت حاصل شد، به مبارزه با گروه باطل اوّل برخيزد.

در حديثى كه «مبرّد» آنرا در «كامل» نقل كرده چنين مى خوانيم كه: بعد از شهادتِ «اميرمؤمنان على(عليه السلام)» افرادى از سران «خوارج»، با همكارى پيروان خود بر معاويه شوريدند و اين در حالى بود كه «معاويه» در كوفه بود، و «امام حسن(عليه السلام)» از كوفه خارج شده و عزم مدينه داشت; معاويه كسى را به خدمت «امام حسن(عليه السلام)» فرستاد كه مبارزه با «خوارج» را برعهده بگيرد; «امام حسن(عليه السلام)» در جواب فرمود: «من از جنگ با تو خوددارى كردم براى حفظ خون هاى مسلمين، آيا از طرف تو با گروهى جنگ كنم كه تو به كشته شدن از آنها سزاوارترى!»(1) هدف امام از اين جواب، آن بود كه «خوارج» هر چند گمراهند، امّا ضلالت و گمراهى آنها كمتر از «معاويه» و همدستان اوست.

جالب اينكه على(عليه السلام) به دست خوارج شهيد شد و اين جنايت بزرگ در جهان اسلام بوسيله آنها رخ داد و اين كار در زمان خودِ آن حضرت نيز پيش بينى شده بود، با اين حال امام(عليه السلام) هرگونه انتقام جويى نسبت به آنها را رد مى كند و حتّى از مبارزه با آنان بعد از خودش نهى مى فرمايد و اين يكى از نشانه هاى بارزِ عدالتِ آن حضرت است كه در تاريخ زمامداران جهان، كمتر نظير آن ديده شده است.

بديهى است اين دستورِ امام(عليه السلام) ناظر به زمانى است كه «خوارج» دست به شرارت و ناامنى در شهرهاى مسلمين نزنند و اگر مرتكب اين كار مى شدند مى بايست به عنوان «محارب» و «مفسد في الأرض» با آنها جنگيد.

* * *

##### 1. «شرح نهج البلاغه علاّمه خويى» جلد 4، صفحه 383; «كامل مبرّد» جلد 2، صفحه 1164.

▲نكته ها

▲1- گمراهتر از خوارج!

بى شك «خوارج» - با اوصاف و احوالى كه در پايان جلد دوم درباره آنها ذكر شد و مطالب بيشترى كه غالب مورّخان اسلام پيرامون عقايد و اوصاف و زندگى آنها نوشته اند- گروهى بسيار گمراه و سنگدل و خطرناك و منحرف بودند، ولى امام(عليه السلام)در خطبه بالا «معاويه» و يارانش را از آنها گمراهتر مى شمرد كه اگر تنها توان مبارزه با يكى از اين دو گروه باشد، اولويّت را در مبارزه با «معاويه» و همدستانش مى داند.

«ابن ابى الحديد» در «شرح نهج البلاغه» خود در شرح و تبيين اين مسأله چنين مى گويد: «بسيارى از اصحاب ما نسبت به اعتقادات دينى «معاويه» خرده گرفته اند و تنها به تفسيق او قانع نيستند بلكه او را مسلمان نمى دانند و از او سخنان و جمله هايى نقل كرده اند كه گاه در لا به لاى كلامش ظاهر مى شد و دليل بر بى ايمانى او بود، از جمله اينكه «زبير بن بكّار» كه نه شيعه بود و نه معاويه را متّهم مى ساخت. (به گواهى اينكه با على(عليه السلام) ميانه خوبى نداشت و از آن حضرت دورى مى كرد.) مى گويد: «فرزند «مغيرة بن شعبه» مى گويد همراه پدرم نزد «معاويه» رفته بوديم و پدرم غالباً نزد او مى رفت و با او سخن مى گفت و هنگامى كه باز مى گشت عقل و هوش سرشار او را مى ستود ولى شبى از شب ها از نزد «معاويه» بازگشت، در حالى كه بسيار ناراحت بود حتّى شام نخورد و بسيار غمگين به نظر مى رسيد! مدّتى انتظار كشيدم امّا حالش همانگونه بود; گمان كردم ما كار خلافى انجام داديم. گفتم چرا امشب اين چنين ناراحتى؟ گفت: فرزندم «جِئْتُ مِنْ عِنْدِ أَكْفَرِ النَّاسِ وَ أَخْبَثِهِمْ; از نزد كافرترين و خبيث ترين مردم مى آيم!» گفتم مگر چه شده است؟ گفت: امشب با معاويه خلوت كرده بودم به او گفتم: «سنّى از تو گذشته است اگر عدالت پيشه كنى و نيكوكارى را گسترش دهى به جاست، تو بزرگ شده اى اگر نسبت به برادرانت از «بنى هاشم» نيكى كنى و صله رحم به جاى آورى بسيار شايسته است; زيرا آنها امروز براى تو خطرى محسوب نمى شوند و اين نيكوكارى ثواب دارد و نام تو به نيكى در تاريخ اسلام باقى مى ماند.»

«معاويه» (عصبانى شد و) گفت: چه نامى از من باقى بماند! «ابوبكر» مدّتى عهده دار خلافت بود و عدالت پيشه كرد و كارهاى مهمّى انجام داد، امّا همين كه از دنيا رفت نام او هم از خاطره ها محو شد، تنها مردم مى گويند: «ابوبكر چنين و ابوبكر چنان!» سپس عمر به خلافت رسيد و ده سال در پيشرفت اسلام در جهان تلاش و كوشش كرد، او هم كه از دنيا رفت نام او هم برچيده شد، جز اينكه مى گويند: «عمر چنين و عمر چنان!» ولى در مورد «ابن ابى كبشه(1)» (پيامبر اسلام) همه روز پنج بار مردم فرياد مى كشند: «أَشْهَدُ أنّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ» (و پيوسته نام او را با عظمتِ هر چه بيشتر، زنده نگه مى دارند) با اين حال چه عملى از من باقى مى ماند و چه نام و خاطره اى در تاريخ از ما وجود خواهد داشت، اى بى پدر!، سپس افزود: «لاَ وَاللَّهِ إِلاَّ دَفْناً دَفْناً; نه به خدا سوگند! هيچ راهى جز اين نيست كه اين نام (نام پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) دفن شود و از خاطره ها محو گردد»!(2)

(اين سخن بود كه «مغيرة بن شعبه» را كه خود مرد منحرفى بود چنان ناراحت ساخت كه نه تنها «معاويه» را تكفير نمود، بلكه او را از كافرترين مردم شمرد!).

«ابن ابى الحديد» پس از نقل اين سخن به تجزيه و تحليل درباره كارهاى «معاويه» مى پردازد و زندگى اَشرافى و طاغوتى او را ترسيم مى كند و خلافكارى هاى او را يكى بعد از ديگرى، بر مى شمرد به گونه اى كه براى هر ناظرِ بى طرف، ترديدى در فسادِ «معاويه» از نظر اعتقاد و عمل، باقى نمى ماند و شاهد روشنى براى گفتار امام در بالاست كه مبارزه با او را در اولويّت قرار مى دهد.

از جمله اين كه مى گويد: «اَعمال مخالف و آشكاراى «معاويه» از قبيل: پوشيدن حرير، استعمالِ ظروفِ طلا و نقره، جمع آورى غنايم براى خود، اجرا نكردن حدود و مقررّات اسلام درباره اطرافيان و كسانى كه مورد علاقه اش بودند، ملحق كردن «زياد» را به خود و او را برادر خود خواندن، با اينكه پيغمبر(صلى الله عليه وآله) فرموده بود: «أَلْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَ لِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ; فرزند به همسر ملحق مى شود و سهم زناكار سنگسار شدن است» كشتن «حُجْر بن عدى» و ياران پاك او، توهين به ابوذر و او را سوار بر شتر برهنه كردن و فرستادنش به مدينه، ناسزا گفتن به «اميرمؤمنان على»(عليه السلام) و «امام حسن»(عليه السلام) و «ابن عباس» بر روى منابر، وليعهد قرار دادن «يزيد» شراب خوار و قمارباز و... همه و همه دليل بر كفر و الحاد او است!

«ابو درداء» مى گويد: «به معاويه گفتم از پيغمبر(صلى الله عليه وآله) شنيدم هر كس از ظرف طلا و نقره بياشامد آتش جهنم درونش را فرا خواهد گرفت»; «معاويه» گفت: «أمَّا أَنَا فَلاَ أرَى بِذلِكَ بَأْساً; امّا من براى آن ايرادى نمى بينم»

«ابو درداء» پاسخ داد: عجبا! من از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل مى كنم او رأى شخص خود را اظهار مى كند! من ديگر در سرزمينى كه تو هستى نخواهم ماند(3).»

##### 1. «علاّمه مجلسى» در «بحارالانوار» در شرح اين مطلب كه چرا «معاويه» از پيغمبر به «ابن ابى كبشه» ياد كرد مى گويد: «مشركان عرب پيامبر را به اين نام مى ناميدند و او را تشبيه به «ابن ابى كبشه» كه مردى از طائفه «خزاعه» بود و با طائفه «قريش» در مسأله بت پرستى مخالف بود مى نمودند.» (بحارالانوار، جلد 18، صفحه 213.)
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 5، صفحه 129.
3. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 5، صفحه 130.

▲2- حق طلبان گمراه و باطل گرايان آگاه!

در سخن بالا ديديم كه امام(عليه السلام) در مقايسه «خوارج» با لشكر شام و پيروان «معاويه» خوارج را بر آنها ترجيح مى دهد و چنين استدلال مى فرمايد كه: «خوارج به پندار خود، دنبال حق بودند ولى خطا كردند (وبر اثر جهل و لجاجت و تعصّب) از حق تجاوز كردند و در طرف افراط قرار گرفتند، ولى معاويه و پيروانش آگاهانه به دنبال باطل رفتند و به آن رسيدند»

اين مقايسه مخصوص به عصر و زمان آن حضرت نيست; بلكه در هر زمانى اين دو گروه يافت مى شوند. هم اكنون گروههايى از دشمنان اسلام را مى شناسيم كه آگاهانه به سوى باطل مى روند و كمر به محو اسلام و مسلمين بسته اند; در حالى كه گروههايى هستند خواهانِ حقّ اند امّا به علل گوناگون به آن نمى رسند; آنها نيز در مقابل مسلمين قرار مى گيرند.

مسلمين نبايد هر دو گروه را يكسان بشمرند بلكه در مبارزاتِ خود، اولويّت را براى گروه اوّل قائل شوند; زيرا در برابر گروه اوّل - كه آگاهانه راه فساد و باطل را انتخاب كرده اند - راهى جز مبارزه مسلّحانه نيست; در حالى كه گروه دوم، بيش از هر چيز نياز به ارشاد و آموزش و كارهاى فرهنگى دارند. به همين دليل، در ميدان «نهروان» پس از بياناتِ گيراىِ اميرمؤمنان على(عليه السلام) اكثريت قاطعِ خوارجِ نهروان، توبه كردند و به سوى حضرت بازگشتند و از «دوازده هزار نفر» جمعيّت، «هشت هزار نفر» در كنار پرچمى كه امام(عليه السلام) براى توبه كاران برافراشته بود گرد آمدند.

* * *

▲خطبه 62

خطبه 62(1) و من كلام له عليه السّلام

لمّا خُوّف مِن الْغِيْلَة(2)

اين سخن را هنگامى ايراد فرمود كه امام را تهديد به قتل و ترور كردند

وَ إِنَّ عَلَىَّ مِنَ اللّهِ جُنَّةً حَصِينَةً، فَإِذَا جَاءَ يَوْمِي انْفَرَجَتْ عَنِّي وَ أَسْلَمَتْنِي; فَحِينَئِذ لاَيَطِيشُ السَّهْمُ، وَ لاَيَبْرَأُ الْكَلْمُ.

### ترجمه

من از سوى خدا سپر محكمى دارم كه مرا از حوادثِ (خطرناك) حفظ مى كند و هنگامى كه اجلم فرا رسد، اين سپر الهى از من دور مى شود و مرا تسليم حوادث مى كند; در آن هنگام نه تير خطا مى كند و نه زخم بهبودى مى يابد.

##### 1. سند خطبه: بخش اوّل اين سخن را «ابن كثير» در «البداية و النهاية» از كتاب «ابى داود» نقل كرده و «ابى داود» كسى است كه حدود صد و سى سال قبل از «سيّد رضى» دار فانى را وداع گفت و بعد از «سيد رضى»، «زمخشرى» در «ربيع الأبرار» با تفاوتى نقل كرده و اين تفاوت نشان مى دهد كه آن را از غير «نهج البلاغه» گرفته است. و همچنين «آمُدى» در «غرر الحكم» در حرف «الف» آورده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 42). در كتاب «صفّينِ» «نصر بن مزاحم» كه در قرن دوم هجرى مى زيسته نيز، اين خطبه آمده است (نهج البلاغه، چاپ جامعه مدرّسين).
2. «غِيْلَه» به معناى كشتنِ غافلگيرانه است و «اغتيال» به معناى كشتنِ توأم با نيرنگ نيز آمده و گاه آسيب زدن هاى بدنىِ كمتر از قتل، به صورت غافلگيرانه، از مصاديق آن شمرده شده است.

▲شرح و تفسير

▲چرا از مرگ بترسم؟!

در شأنِ ورودِ اين سخن، چنين نوشته اند كه: «يارانش كراراً حضرت را از سوء نيّت «ابن ملجم» خبر داده اند و قراين و نشانه هايى نيز بر نيّت سوء او، آشكار گشت; حتّى به گفته بعضى، روزى امام(عليه السلام) مشغول خطبه خواندن بود و «ابن ملجم» در برابر منبر نشسته بود كه اين سخن را آهسته بر زبان جارى كرد: «وَ اللّهِ لاَُرِيحَنَّهُمْ مِنْكَ; به خدا سوگند! مردم را از دست تو آسوده مى كنم» آنهايى كه اين سخن را از او شنيدند بعد از پايان خطبه او را دستگير كرده نزد امام آوردند، امام فرمود: «او را رها كنيد!» و سپس گفتار مورد بحث را بيان فرمود(1).»

آرى امام(عليه السلام) چنين فرمود: «من از سوى خدا سپر محكمى دارم كه مرا از حوادث حفظ مى كند، و هنگامى كه اجلم فرا رسد اين سپر الهى از من دور مى شود، و مرا تسليم حوادث مى كند، در آن هنگام نه تير خطا مى رود و نه زخم بهبودى مى يابد (ولى امروز وحشتى ندارم)» (وَ إِنَّ عَلَىَّ مِنَ اللّهِ جُنَّةً حَصِينَةً، فَإِذَا جَاءَ يَوْمِي انْفَرَجَتْ عَنّي وَ أَسْلَمَتْنِي; فَحِينَئِذ لاَيَطِيشُ(2) السَّهْمُ(3) وَ لاَيَبْرَأُ(4) الْكَلْمُ(5)).

اين تعبير، اشاره به يك واقعيت است و آن اينكه تا اجلِ نهايى انسان فرا نرسد از دنيا نمى رود; بنابراين تعيين اجل از سوى خداوند، به اين مفهوم است كه اراده او بر اين قرار گرفته كه فلان كس، تا فلان زمان باقى بماند و بى شك هيچ چيز در برابر اراده حقّ مقاومت نخواهد كرد. لذا مسأله اجل الهى را مى توان يك سپر محكم در برابر حوادث دانست. شبيه همين معنا كراراً در «نهج البلاغه» در كلمات قصار آمده است; در يك جا مى فرمايد: «إنَّ الأَجَلَ جُنَّةٌ حَصِينَةٌ; سرآمدِ زندگى (كه از سوى خدا تعيين شده) سپر محكمى است!(6)».

و در جاى ديگر مى فرمايد: «كَفَى بِالاَْجَلِ حَارِساً; سرآمدِ قطعىِ زندگى، براى پاسدارى انسان كافى است (يعنى تا عمر به پايان نرسد هيچ حادثه اى او را از پاى در نمى آورد)(7)»

بلكه اين معنا را از آيه يازده سوره «رعد» نيز مى توان استفاده كرد، آنجا كه مى فرمايد: «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّهِ; براى انسان مأمورانى هستند پى در پى، كه از پيش رو و از پشت سر، او را از حوادث مختلف حفظ مى كنند».

در تفسير اين آيه، حديثى از امام باقر(عليه السلام) به اين مضمون نقل شده است: «يَقُولُ: بِأَمْرِ اللّهِ مِنْ أَنْ يَقَعَ فِي رَكِيٍّ أَوْ يَقَعَ عَلَيْهِ حَائِطٌ أَوْ يُصِيبَهُ شَىْءٌ حَتَّى إِذَا جَاءَ الْقَدَرُ خَلُّوا بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ يَدْفَعُونَهُ إِلَى الْمَقَادِيرِ وَ هُمَا مَلَكَانِ يَحْفَظَانِهِ بِاللَّيْلِ وَ مَلَكَانِ بِالنَّهَارِ يَتَعَاقَبَانِهِ; مى فرمايد: به فرمان خدا، انسان (حفظ مى شود) از اينكه در جايى سقوط كند، يا ديوارى بر او بيفتد، يا حادثه ديگرى براى او پيش آيد، تا زمانى كه اجل حتمى فرا رسد; در اين هنگام آن فرشتگان كنار مى روند و او را تسليم حوادث مى كنند; آنها دو فرشته اند كه مأمور حفظ انسان در شب مى باشند و دو فرشته ديگر كه در روز او را حفظ مى كنند و بطور متناوب جايگزين يكديگر مى شوند»(8).

در اينجا سؤالى پيش مى آيد كه اگر مطلب چنين است، پس لازم نيست ما خود را در برابر خطرات حفظ كنيم و پيشگيرى لازم را در برابر سيل و زلزله و بيمارى و حوادث رانندگى بنماييم; بلكه مجاز هستيم بى پروا پيش برويم و از هيچ چيز نترسيم؟!

در پاسخ به اين سؤال بايد توجّه كرد كه اجل و سرآمدِ عمر انسان، بر دوگونه است: «اجل حتمى» و «اجل غير حتمى». «اجل حتمى» سرآمدى است كه به هيچ وجه راه بازگشت براى آن نيست مثل اينكه قلب انسان حداكثر قدرت ضربانش -در حاليكه كاملاً هم سالم باشد- فلان مقدار است; هنگامى كه آن عدد كامل شد قلب خواه ناخواه از كار مى ايستد، درست مانند ساعتى كه باطرى آن تمام شده باشد.

امّا «اجل غير حتمى» سرآمدى است كه قابل اجتناب است آن نيز بر دوگونه است; بخشى از آن در اختيار انسان است كه مى تواند با رعايت موازين عقلايى از آن پرهيز كند، مانند: پوشيدن «زره» در تن و گذاشتن «خُود» بر سر و گرفتن «سپر» به دست در ميدان جنگ; كه بى شك جلوى بسيارى از مرگ و ميرها را مى گيرد.

پرهيز از اين گونه امور، به عهده خود انسان گذارده شده است و اوست كه در برابر اين حوادث، مسئول و تعيين كننده است.

بخش ديگرى از سرآمدها، غير قطعى است، كه معمولاً از اختيار انسان بيرون است; مانند: بخشى از حوادث رانندگى و يا مسأله پيش بينى نشده اى در مورد سقوط در چاه، يا ريزش كوه و مانند آن. اينجاست كه فرشتگان و مأموران الهى، تا اجل حتمى او فرا نرسيده باشد او را در برابر اين حوادث حفظ مى كنند و هنگامى كه اجل حتمى او فرا رسيد او را به دست حادثه مى سپارند و رهايش مى كنند.

البتّه اين بخش را نيز مى توان به دو گروه تقسيم كرد: مشروط و غير مشروط; مشروط آن مواردى است كه، پاسدارى فرشتگانِ حافظِ انسانها، مشروط به انجام كارى از قبيل دادن صدقه، دعا كردن، صله رحم و انجام كارهاى نيك مى باشد; و قسم ديگر آن است كه، حتّى بدون اين شرط، مأمور محافظت او در اين قسمت هستند.

خلاصه اينكه اجل حتمى تخلّف ناپذير است; و اجل مشروط يا معلَّق قابل تغيير مى باشد، گاه به وسيله تدبير و احتياط خود انسانها و گاه به وسيله انجام اعمال نيكى همچون صله رحم و صدقه در راه خدا و گاه به وسيله فرشتگانى كه مأمور حفظ انسان در برابر خطرات غير حتمى هستند.

از اينجا روشن مى شود كه آياتى مانند: «فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَيَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لاَيَسْتَقْدِمُونَ; هنگامى كه اجل آنها فرا رسد نه ساعتى از آن عقب مى افتند و نه ساعتى بر آن پيشى مى گيرند»(9)

و آيه شريفه: «وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللّهُ نَفْساً إِذَا جَاءَ أَجَلُها; خداوند هرگز مرگ كسى را كه اجلش فرا رسيده به تأخير نمى اندازد»(10) با آياتى مانند: «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ...» كه قبلاً به آن اشاره كرديم منافات ندارد و همچنين با روايات فراوانى كه مى گويد: صدقه و صله رحم، اجل انسان را به تأخير مى اندازد، مخالف نيست و در واقع جمع بين همه آيات و روايات با توجّه به اقسام سه گانه يا چهارگانه اجل، كه در بالا اشاره شد، روشن مى شود.(11)

* * *

##### 1. «مصادر نهج البلاغه» جلد 2، صفحه 42-43; مرحوم «ابن ميثم» در «شرح نهج البلاغه» خود نيز اين مطلب را آورده است (جلد 2، صفحه 157).
2. «يَطيش» از مادّه «طَيْش» (بر وزن عيش) به معناى كم عقلى است و هنگامى كه تير خطا كند، اين واژه درباره آن به كار مى رود; گويى تير غير عاقلانه عمل كرده است. برخى نيز آن را به معناى وسيعترى يعنى: هر گونه سبكى تفسير كرده اند، خواه در تير باشد يا در عقل يا غير آن. (كتاب العين و مقاييس اللغة و لسان العرب)
3. «سَهْم» در اصل به معناى چوبه تير است و از آنجا كه گاهى براى تعيين كردن بهره افراد به وسيله قرعه كشى از چوبه هاى تير استفاده مى كردند، واژه «سهم» به بهره افراد اطلاق شده است و «مساهمه» به معناى قرعه كشى آمده، زيرا به هنگام قرعه كشى نامها را بر چوبه هاى تير مى نوشتند و با هم مخلوط مى كردند، سپس يك چوبه تير از آن بيرون مى آوردند و به نام هر كس اصابت مى كرد مشمول قرعه مى شد.
4. «يَبْرَأُ» از مادّه «بُرْء» (بر وزن قُرْب) به معناى بهبود يافتن از بيمارى است و «بَرْء» (بر وزن نرم) به معناى آفرينش است و از اين جهت به خداوند «باري» مى گويند.
5. «كَلْم» (بر وزن نظم) در اصل به معناى زخم و جراحت است و از آنجا كه سخن در دلها اثر مى گذارد به آن «كلام» مى گويند.
6. كلمات قصار، كلمه 202.
7. كلمات قصار، كلمه 306.
8. تفسير برهان، جلد2، صفحه 283.
9. سوره اعراف، آيه 34.
10. سوره منافقون، آيه 11.
11. شرح بيشتر درباره اقسام اجل در «تفسير نمونه» جلد 18، صفحه 207 به بعد در ذيل آيه 11 سوره فاطر، آمده است.

▲خطبه 63

خطبه 63(1) و من خطبة له عليه السّلام

يَحْذَرُ مِن فِتْنَة الدُّنيا

در اين خطبه امام(عليه السلام) مردم را از فتنه و فريب دنيا بر حذر مى دارد (و از ناپايدارى آن خبر مى دهد)

##### 1. سند خطبه: نويسنده «مصادر نهج البلاغه» در بيان اسناد اين خطبه مى نويسد: ترديدى نيست كه آنچه در اين خطبه آمده بخشى از خطبه طولانى ترى است كه مرحوم «سيد رضى» در اينجا قسمت بالا را انتخاب كرده است. سپس مى افزايد: من آنچه را «آمُدى» در «غرر الحكم» در «حرف الف» آورده است در اينجا مى آورم و تفاوت اين دو در بعضى از تعبيرات و اضافاتى كه نقل آمُدى دارد، نشان مى دهد كه او اين خطبه را از منبعى غير از نهج البلاغه گرفته است. (توجه داشته باشيد كه «آمُدى» نويسنده «غرر الحكم» از علماى قرن ششم هجرى است، در حالى كه مرحوم «سيّد رضى» در قرن چهارم مى زيسته است) (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 44.)

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه همان گونه كه از عنوان آن برمى آيد، هشدارى است به همگان در مورد فتنه دنيا; امام(عليه السلام) در اين خطبه به دو مطلب مهم اشاره مى كند: نخست اينكه دنيا مى تواند مايه نجات و يا مايه بدبختى انسانها گردد و اين در حقيقت، بستگى به تفاوت ديدگاههايى دارد كه درباره دنيا مطرح است.

اگر دنيا هدف باشد و مال و ثروت و مقام و زرق و برقش، محبوب و مطلوب نهايى گردد، بى شك اين دنيا مذموم است و مايه حسرت و اندوه; و اگر به عنوان وسيله به آن نگاه شود و مزرعه اى براى جهان آخرت گردد و ابزارى جهت نيل به ارزش هاى والاى انسانى شود، ممدوح است و مايه افتخار و مباهات!

مطلب ديگرى كه امام(عليه السلام) در اين خطبه به آن اشاره فرموده است، زوال و ناپايدارى دنيا است، همانند سايه درختى كه انسان چند لحظه اى براى استراحت انتخاب مى كند ولى چيزى نمى گذرد كه سايه جا به جا مى شود و محل خود را به آفتاب سوزان مى دهد.

أَلاَ إِنَّ الدُّنْيَا دَارٌ; لاَيُسْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ فِيهَا، وَ لاَيُنْجَى بِشَىْء كَانَ لَهَا: ابْتُلِىَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً، فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَيْهِ، وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَيْرِهَا قَدِمُوا عَلَيْهِ وَ أَقَامُوا فِيهِ; فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِي الْعُقُولِ كَفَيْءِ الظِّلِّ، بَيْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّى قَلَصَ، وَ زَائِداً حَتَّى نَقَصَ.

### ترجمه

بدانيد! دنيا سرايى است كه جز در خودش (و از طريق بهره گيرى صحيح) از آن سالم نتوان ماند و با امورى كه مخصوصِ دنياست، از آن نجات نتوان يافت: انسانها به وسيله آن آزمايش مى شوند، آنچه از دنيا را به خاطر دنيا بدست آورند از آن جدا مى شوند و حسابِ آن را، بايد پس بدهند و آنچه را از دنيا براى غير اين جهان بدست آورند به آن خواهند رسيد و در آن خواهند ماند; چرا كه دنيا در نظر خِردمندان همچون سايه بعد از زوال است، در حالى كه آن را گسترده مى بينى ناگهان جمع مى شود و در حالى كه فزونى مى يابد (با فرا رسيدن شب) نقصان مى پذيرد.

▲شرح و تفسير

▲دنيا سايه ناپايدار!

از آنجا كه زرق و برق دنيا، سبب دلبستگى بيش از حدّ مى شود و اين دلبستگى ها غالباً سرچشمه گناهان بزرگ و انحراف از صراط مستقيم و سقوط در پرتگاه شقاوت است، رهبران بزرگ الهى هميشه پيروان خود را در اين زمينه هشدار مى دادند و بخش مهمّى از «نهج البلاغه» و خطبه ها و نامه ها و كلمات قصار آن را، همين هشدارها تشكيل مى دهد.

خطبه بالا يكى از اين هشدارهاى نافذ و مؤثّر است كه در آن، امام(عليه السلام) به شش نكته اشاره مى فرمايد كه هر كدام مطلب مهمّى را در بر دارد.

نخست اينكه مى فرمايد: «بدانيد دنيا سرايى است كه جز در خودش (و از طريق بهره گيرى صحيح از آن) سالم نتوان ماند» (أَلاَ وَ إِنَّ الدُّنْيَا دَارٌ لاَيُسْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ فِيهَا)

دليل آن روشن است; زيرا مهمترين اسباب سلامت، كسب فضايل اخلاقى و ارزشهاى معنوى و اطاعت و عبادت پروردگار است و هيچ يك از اين امور را نمى توان در جهان ديگر به دست آورد; تنها در اين دنيا است كه انسان فرصت پرداختن به اين امور را دارد; بنابراين همان گونه كه امام(عليه السلام) در جمله كوتاه بالا فرموده: «بايد سلامت را در خود دنيا جستجو كرد.»

در دومين نكته مى فرمايد: «و با امورى كه مخصوص دنيا است از آن نجات نتوان يافت» (وَ لاَيُنْجَى بِشَىْء كَانَ لَهَا)

اشاره به اينكه: اگر انگيزه انسان و هدف نهايى او در حركات و سكنات و اَعمالش دنيا باشد و حتّى اعمال و عبادات خود را نيز به قصد دنيا انجام دهد و جنبه رياكارى داشته باشد، به يقين سبب نجات نخواهد بود، بلكه از اسباب قطعى هلاكتِ او است.

در سومين نكته مى فرمايد: «و انسانها به وسيله دنيا آزمايش مى شوند» (اُبْتُلِيَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً).

چرا كه دنيا مملوّ از نعمت ها و مشكلات و مصايب است; نعمت ها به گونه اى وسيله آزمايش است و مصايب به گونه ديگر; آيا انسانها به هنگام شمول نعمت طغيان مى كنند، يا به ياد خدا هستند و شكر نعمت را با زبان و عمل انجام مى دهند؟ آيا در چنگال مصايب مأيوس مى شوند و زبان به گلايه و ناسپاسى مى گشايند، يا صبر و شكيبايى و شكر، پيشه مى كنند؟. ولى مهم اينجاست كه انسان در تمام عمر خود، هر شب و روز با نوعى از اين آزمون ها روبه روست و اين يك قانون جاودان از آغازِ خلقتِ آدم، تا پايان جهان خواهد بود. قرآن مجيد مى فرمايد: «أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لاَيُفْتَنُونَ * وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ; آيا مردم گمان كردند همين كه بگويند ايمان آورديم به حال خود رها مى شوند و آزمايش نخواهند شد. ما كسانى را كه پيش از آنان بودند آزموديم; بايد علم خداوند درباره آنان كه راست مى گويند و آنان كه دروغ مى گويند تحقّق يابد (و اين دو گروه از هم جدا شوند)»(1).

در چهارمين نكته مى افزايد: «آنچه از دنيا را به خاطر دنيا به دست آورند، از آن جدا مى شوند و حساب آن را بايد پس بدهند» (فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَيْهِ).

در پنجمين نكته، در تكميل اين سخن مى فرمايد: «و آنچه را كه از دنيا براى غير اين جهان به دست آورند، به آن خواهند رسيد و در آن خواهند ماند» (وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَيْرِهَا قَدِمُوا عَلَيْهِ، وَ أَقَامُوا فِيهِ).

اين اشاره به همان دو ديدگاه معروفى است كه در «نهج البلاغه» كراراً روى آن تكيه شده است: ديدگاه ابزارىِ جهان و ديدگاه هدفىِ آن; اگر امكانات اين جهان، مال ها و ثروت ها و مقام ها و نعمت ها، وسيله اى براى وصول به سعادت جاويدان و زندگى شايسته سراى آخرت باشد چيزى از آن بهتر نيست و اگر همانند بُتى گردد كه انسان در برابر آن سجده كند، چيزى از آن بدتر نيست. ديدگاه نخست، انسان ها را به پاكى و تقوا و آزادگى و عزّت فرا مى خواند و ديدگاه دوم، به حرص و آز و ظلم و بيدادگرى و ذلّت.

ديدگاه اوّل، نعمت هاى فانى دنيا را مبدّل به نعمت هاى باقى آخرت مى كند، و ديدگاه دوم سبب زوال نعمت ها و باقى ماندن مسئوليّت هاى آنهاست.

از اينجا روشن مى شود كه چرا در بسيارى از آيات و روايات دنيا مدح شده، و در بخش مهمّ ديگرى، نكوهش دنيا گرديده است; ممكن است ناآگاهان در ابتداى نظر آنها را متضادّ ببينند، در حالى كه هر يك در جاى خود صحيح و در واقع مكمّل يكديگرند; يكى اشاره به دنياى ابزارى دارد و ديگرى به دنياى هدفى.

شرح بيشتر درباره اين سخن را ذيل خطبه هاى مناسب ترى بيان خواهيم كرد.

در ششمين نكته پرده از روى حقيقتِ دنيا، بر مى دارد و آن را به سايه اى تشبيه مى كند كه هنوز انسان در آن نيارميده، از كنار او مى گذرد، مى فرمايد: «دنيا در نظر خِردمندان همچون سايه بعد از زوال است در حالى كه آن را گسترده مى بينى ناگهان جمع مى شود و در حالى كه فزونى مى يابد، (با فرا رسيدن شب) نقصان مى پذيرد.» (فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِي الْعُقُولِ كَفَيْءِ الظِّلِّ، بَيْنَا تَرَاهُ سَابِغاً(2)حَتَّى قَلَصَ(3)زَائِداً حَتَّى نَقَصَ).

«ظلّ» گاه به معناى هرگونه سايه اى آمده است خواه سايه هاى اشيا قبل از زوال ظهر يا بعد از زوال، و گاه به خصوص سايه اى گفته مى شود كه قبل از ظهر است و آفتاب تدريجاً آن را از ميان مى برد و لى «في» به معناى سايه بعد از زوال است (چون در مفهوم اين واژه، رجوع و بازگشت نهفته شده است) و هر قدر خورشيد به افق مغرب نزديكتر مى شود اين سايه ها گسترده تر مى گردد و با غروب خورشيد همگى محو و نابود مى شود و ظلمت همه جا را فرا مى گيرد.

گويى اميرمؤمنان على(عليه السلام) از اين تعبير اشاره به اين نكته لطيف دارد كه دنياپرستان روز به روز اموال و امكانات بيشترى را جمع و جور مى كنند و هر قدر به پايان عمرشان نزديكتر مى شوند اين امكانات فزونى مى گيرد، ولى با غروب آفتاب عمر، همه چيز محو و نابود مى گردد و ظلمت مرگ به تمام امكانات آنها خاتمه مى دهد!

با ذكر نكته ديگر، تفسير اين خطبه را پايان مى دهيم و آن اينكه: امام(عليه السلام) مكرّر در مكرّر در خطبه هاى «نهج البلاغه» نسبت به پيامدهاى سوء دلبستگى به دنيا هشدار مى دهد و مردم را از فريب دنيا برحذر مى دارد و ناپايدارى آن را با مثالهاى گوناگون برملا مى سازد; اين به خاطر آن است كه اوّلاً: هميشه عشق به دنيا و زرق و برق آن، سرچشمه گناهان بوده و هست، و يك پيشواى آگاه بايد پيروان خود را در مقاطع مختلف از اين خطر برحذر دارد!

ديگر اينكه: در عصر امام(عليه السلام) به خاطر فتوحات اسلامى، اموال و غنايمِ فراوانى، سرازيرِ شهرهايى همچون مكّه و مدينه و كوفه شده بود و گروهى براى تصاحب آنها با هم مسابقه مى دادند و همين امر سرچشمه اختلافات و درگيرى ها و انحراف از اصل «ساده زيستى اسلامى» بود و سبب مى شد كه مردم به تجمّل پرستى روى آورند و به ناز و نعمت عادت كنند و در برابر دشمن از جهاد باز بمانند; به همين دليل امام(عليه السلام) از هر فرصتى براى بيدار ساختن مردم بهره مى گرفت; علاوه بر آنكه زندگانى خودِ او نيز سرمشق روشنى بر اين امر بود.

##### 1. سوره عنكبوت، آيه 2-3.
2.«سابغ» از مادّه «سُبُوغ» به معناى ادامه و كشش چيزى است و «نعمت سابغه» به نعمت هاى ممتدّ و طولانى گفته مى شود و «إسباغ الوضوء» به معناى ادامه وضوء با آب فراوان است، بى آنكه مستلزم اسراف شود.
3. «قَلَصَ» از مادّه «قُلُوص» (بر وزن خلوص) به معناى جمع شدن و مرتفع گشتن است و در خطبه بالا به معناى برچيده شدنِ سايه هاى بعد از ظهر، با فرا رسيدن شب است.

▲خطبه 64

خطبه 64(1) و من خطبة له عليه السّلام

فِي المبادرة إلى صالح الأعمال

در اين خطبه امام(عليه السلام) مردم را به انجام اَعمال صالح دعوت مى كند.

##### 1. سند خطبه: بخش هايى از اين خطبه را «آمُدى» در كتاب «غُرر» و «دُرر» آورده و تفاوت هاى آن، با آنچه در «نهج البلاغه» آمده، نشان مى دهد كه او بر منبع ديگرى دست يافته بود. «سبط بن جوزى» نيز در كتاب «تذكرة الخواص» بخش هايى از آن را آورده، به ضميمه بخش هايى كه در «نهج البلاغه» نيامده است، كه آن نيز نشان مى دهد از منبع ديگرى گرفته است، شايان توجّه اين كه نامبرده در كتابش تصريح مى كند: تنها عباراتى از كلام «اميرمؤمنان» را ذكر مى كند كه داراى اسناد متصل بوده باشد هر چند اين اسناد را به خاطر اختصار حذف كرده است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 47 - 48).

▲خطبه در يك نگاه

در اين خطبه - همانند خطبه گذشته - باز سخن درباره ناپايدارى دنيا و زهد در آن است و امام(عليه السلام) مردم را به آمادگى براى گام نهادن به جهانِ ديگر فرا مى خواند.

در بخش ديگرى از اين خطبه، كوتاهىِ دنيا را چنين ترسيم مى فرمايد: «ميان شما و بهشت و دوزخ تنها مرگ فاصله است، مرگى كه با گذشتن لحظه ها و ساعت ها فرا مى رسد، و گردش روز و شب انسانها را به آن نزديك مى سازد.»

در بخش ديگرى مردم را به توبه و بازگشت به سوى خدا تشويق مى كند و هشدار مى دهد كه از مرگ غافل نشوند و آرزوهاى دور و دراز، در دل نپرورانند چرا كه غفلت از مرگ و فريفته شدن به آرزوهاى طولانى آدمى را از كار آخرت باز مى دارد; ناگهان مرگ او فرا مى رسد در حالى كه غرق گناه است و توان دل كندن از دنيا را ندارد!

▲بخش اوّل

فَاتَّقُوا اللّهَ عِبَادَ اللّهِ، وَ بَادِرُوا آجَالَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ، وَابْتَاعُوا مَا يَبْقَى لَكُمْ بِمَا يَزُولُ عَنْكُم، وَ تَرَحَّلُوا فَقَدْ جُدَّ بِكُمْ، وَاسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّكُمْ، وَ كُونُوا قَوْماً صِيحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا، وَ عَلِمُوا أنَّ الدُّنْيَا لَيْسَتْ لَهُمْ بِدَار فَاسْتَبْدَلُوا; فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً، وَ لَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًى.

### ترجمه

از نافرمانى خدا بپرهيزيد اى بندگان خدا! و با اَعمال نيكِ خود، بر مرگتان پيشى گيريد و به وسيله چيزى كه از دست شما مى رود، چيزى را كه براى شما جاودان مى ماند خريدارى كنيد، از اين منزلگاهِ دنيا، كوچ كنيد كه به شدّت براى كوچ دادن شما اقدام شده است و آماده مرگ باشيد كه بر شما سايه افكنده است و از كسانى باشيد كه آنهارا بانگ زدند و بيدار شدند و دانستند كه دنيا سراى ابدى آنان نيست، لذا آن را با سراى آخرت مبادله كردند; اينها همه به خاطر آن است كه خداى سبحان شما را بيهوده نيافريده و بى هدف رها نكرده است!

▲شرح و تفسير

▲مرگ بر همه سايه افكنده!

در بخشِ اوّل اين خطبه، امام(عليه السلام) به همه مردم هشدار مى دهد كه مراقِب گذشتِ سريع عمر و زوال دنيا و هدفى كه براى آن آفريده شده اند باشند و با شش دستور كه در عباراتى كوتاه و پر معنا آمده است اين هدف مهم را دنبال مى كند.

نخست مى فرمايد: «از نافرمانى خدا بپرهيزيد اى بندگان خدا!» (فَاتَّقُوا اللّهَ عِبَادَ اللّهِ)

اشاره به اين كه: تمام وجود شما از آنِ خدا است، و سر تا پايتان غرق نعمت هاى او است، و شما بنده او هستيد چگونه ممكن است بندگان خدا، فرمان خدا را ناديده بگيرند و از آن تخلّف كنند؟

تكيه بر تقواى الهى در اين خطبه و بسيارى از خطبه هاى «نهج البلاغه» به خاطر آن است كه سرمايه اصلى انسان، همان تقوا است و قرآن با جمله «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقيكُمْ; گرامى ترين شما نزد خدا با تقواترين شما است»(1) و با جمله وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى; زاد و توشه برگيريد كه بهترين زاد و توشه ها، زاد و توشه تقوا است.»(2) سخن را درباره تقوا تمام كرده و اهميّت آن را آشكارا نشان داده است.

در دومين دستور مى فرمايد: «با اَعمالِ نيكِ خود، بر مرگتان پيش گيريد! (و قبل از آنكه مرگ فرصت را از شما بگيرد ذخاير بزرگى از اعمال نيك فراهم سازيد)» (وَ بَادِرُوا آجَالَكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ)

گويى مسابقه اى ميان انسانها و مرگ در گرفته و اگر انسانها بر مركب اعمال صالح سوار شوند، پيش از آن كه مرگ آنها را از رسيدن به مقصد باز دارد، بر مرگ خود پيشى مى گيرند و زود به مقصد مى رسند. در واقع مقصد نهايى انسان، سعادت و تكامل و «قُرب الى اللّه» است; اگر بر مركبِ تقوا و عمل صالح، سوار شود پيش از پايان عمر به اين مقصد نايل مى گردد، و اگر چنين نباشد مرگ بر او پيشى مى گيرد و به مقصد مى رسد، يعنى پايان عمر انسان را اعلام مى كند!

قرآن مجيد در اين زمينه، تعبير بسيار گويايى دارد مى فرمايد: «وَ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَل قَرِيب فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحينَ; و از آنچه به شما روزى داده ايم انفاق كنيد پيش از آن كه مرگ يكى از شما فرا رسد و بگويد پروردگارا چرا (مرگ) مرا مدّت كوتاهى به تأخير نينداختى تا صدقه دهم و از صالحان باشم.»(3)

و در آيه بعد مى فرمايد: «وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللّهُ نَفْساً إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا; خداوند هرگز مرگ كسى را، هنگامى كه اجلش فرا رسد به تأخير نمى اندازد.»

يعنى اين دعا دور از اجابت و اين درخواست ناپذيرفتنى است.

در سومين دستور به نكته مهم ديگرى اشاره مى فرمايد و مى گويد: «به وسيله چيزى كه از دست شما مى رود چيزى را كه براى شما جاودان مى ماند، خريدارى كنيد» (وَ ابْتَاعُوا مَا يَبْقَى لَكُمْ بِمَا يَزُولُ عَنْكُمْ)

دنيا و مواهب دنيا متاعى ناپايدار است و به سرعت زوال مى پذيرد، ولى آخرت و نعمت هاى اخروى سرمايه هاى ابدى و جاويدانند; كدام عاقل در خريدنِ متاعِ جاودانى، به وسيله متاع زوال پذير، هنگامى كه به او چنين معامله اى پيشنهاد شود ترديد مى كند؟!

«اِبْتَاعُوا» از مادّه «ابتياع» به معناى خريدارى كردن است اين همان چيزى است كه در قرآن مجيد در آيات متعدّدى به آن اشاره شده است.

در يكجا مى فرمايد: «إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ المُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ في سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَ الاِْنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمِ; خداوند از مؤمنان جانها و اموالشان را خريدارى كرده كه (در برابرش) بهشت براى آنان باشد (به اين گونه كه:) در راه خدا پيكار مى كنند، مى كشند و كشته مى شوند اين وعده حقى است بر او كه در تورات و انجيل و قرآن آمده است و چه كسى از خدا به عهدش وفادارتر است; پس بشارت باد بر شما به داد و ستدى كه با خدا كرده ايد! و اين است آن پيروزى بزرگ.»(4)

اين آيه -كه داد و ستد معنوى و الهىِ انسانها را، با خدا به زيباترين بيانى شرح داده و مشتمل بر دَه تأكيد است- گر چه در مورد جهاد وارد شده، ولى به يك معنا همه زندگى انسانها را شامل مى شود; چرا كه جهاد بخش مهمّى از اين زندگى است و اصول حاكم بر آن شامل ساير كارهاى معنوى و الهى نيز مى شود.

شبيه همين معنا، در سوره صفّ آيه ده تا دوازده نيز آمده است، مى فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجارَة تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَاب أَلِيم...; اى كسانى كه ايمان آورده ايد! آيا شما را به تجارتى راهنمايى كنم كه شما را از عذاب دردناك رهايى مى بخشد؟!...»

راستى چه تجارتى پر سودتر و عاقلانه تر از اين تجارت است كه از يك سو، طرفِ معامله انسان خداى كريم و غفور و رحيم باشد و از سوى ديگر، خداوند متاعِ فانى و زوال پذيرى كه بهر حال از دست انسان مى رود از او بپذيرد و از سوى سوم گرانبهاترين و پايدارترين متاع پرارزشى را در برابر آن مرحمت كند!!

در چهارمين توصيه، دنيا را به منزلگاهى تشبيه مى كند كه قافله اى در آن فرود آمده تا ساعتى بياسايد سپس از آن كوچ كند، در حالى كه راهِ بسيار دور و درازى در پيش داشته باشد و قافله سالار نيز، او را براى يك سفر سريع آماده مى سازد. مى فرمايد: (از اين منزلگاهِ دنيا) كوچ كنيد! كه به شدّت براى كوچ دادن شما، اقدام شده است» (وَ تَرَحَّلُوا(5) فَقَدْ جُدَّ(6) بِكُمْ).

اشاره به اينكه: مسافرت از اين دنيا، مطلب شوخى و آسانى نيست، بلكه سخت و جدّى است; چرا كه تمام عوامل درونى و برونىِ ما فرياد «كوچ كنيد!» را بر آورده اند; قواى درونى به سرعت تحليل مى رود، و عوامل بيرونى به فرسودگى نيروهاى جسمانى كمك مى كند; آفات، بلا و حوادثِ غير منتظره و انواع بيمارى ها نيز، آن را تشديد مى كند، و همه با زبان حال مى گويند: «كوچ كردن شما جدّى و شديد است».

در پنجمين دستور فرمان آماده باش مى دهد و مى گويد: «آماده مرگ باشيد كه بر شما سايه افكنده است» (وَاسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّكُمْ)

يك قافله سالارِ بيدار و آگاه، هنگامى كه احساس مى كند سفرى طولانى و پر مخاطره در پيش است، به اهل قافله هشدار مى دهد كه خود را تا آنجا كه مى توانند آماده سازند و وسايل لازم را تهيّه كنند!

بديهى است منظور از استعداد و آمادگى براى مرگ اين نيست كه انسان دست از تلاش و كوشش بردارد و دنيا را رها سازد و در كنج خانه در انتظار مرگ بنشيند; بلكه منظور فراهم ساختن اَعمالِ صالحِ بيشتر و بهتر و تهذيب نفس و تحصيل فضايل اخلاقى و تهيه «باقيات صالحات» است; و به تعبير ديگر: «فراهم ساختن تمام امورى كه در زندگى جاويدان آخرت به درد انسان مى خورد.»

جمله «فَقَدْ أَظَلَّكُمْ» (بر شما سايه افكنده است) اشاره به نزديكى آن است; زيرا تنها اشياى نزديك است كه بر انسان سايه مى افكند.

در واقع ميان انسان و مرگ هيچ فاصله اى نيست، گاه يك انسان قوىّ و نيرومند و سالم در يك حادثه ناگوار، در چند لحظه مبدّل به يك مشت استخوان و گوشت متلاشى شده مى گردد و گاه يك انسان پير و ناتوان، يا نيرومند و جوان، با يك سكته قلبى و مغزى كه عوامل زيادى نمى خواهد در چند لحظه چنان با دنيا وداع مى گويد كه گويى هرگز اهل اين دنيا نبوده است; گاه يك لقمه نان يا يك جرعه آب، گلوگير مى شود و انسان را خفه مى كند و گاه يك غذاى نامناسب انسان را مسموم كرده و از پاى در مى آورد، و اگر حالت غفلتِ عمومى -كه خداوند طبق مصالحى بر انسانها مسلّط ساخته است- نبود هيچ انسانى نمى توانست لحظه اى آرامش داشته باشد.

امام(عليه السلام) در ششمين و آخرين دستورِ اين بخش از خطبه، به نكته مهمّ ديگرى اشاره كرده و دستورات گذشته را با آن تكميل مى كند، مى فرمايد: «از كسانى باشيد كه آنها را بانگ زدند و بيدار شدند و دانستند كه دنيا، سراى ابدى آنان نيست; لذا آن را با سراى آخرت مبادله كردند» (وَ كُونُوا قَوْماً صِيحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا، وَ عَلِمُوا أنَّ الدُّنْيَا لَيْسَتْ لَهُمْ بِدَار فَاسْتَبْدَلُوا;)(7)

چه كسى فرياد مى زند و مردم دنيا را از خوابِ غفلت بيدار مى كند، تا آماده كوچ كردن شوند؟ آيا همان مَلَكى است كه در روايت امام باقر(عليه السلام) و در ديوان منسوب به اميرمؤمنان على(عليه السلام) به آن اشاره شده است:

«لَهُ مَلَكٌ يُنَادِي كُلَّ يَوْم! لِدُوا لِلْمَوْتِ وَ ابْنُوا لِلْخَرَاَبِ!»

«او فرشته اى دارد كه همه روز فرياد مى كند بزاييد براى مردن! و بنا كنيد براى خراب شدن!(8)»

يا اين كه منادى همان عوامل درونى و برونى بدن انسان است كه موجب فساد و ويرانىِ تدريجى، يا ناگهانى آن مى شود و با زبان حال فرياد مى زند: «آماده كوچ كردن باشيد!»

در اين زمينه اشعار جالب ديگرى در ديوان منسوب به آن حضرت نيز آمده است كه دريغ دانستيم از ذكر آن صرف نظر كنيم; مى فرمايد:

إِلَى مَ تَجُّرُ أَذْيَالَ التَّصَابِي وَ شَيْبُكَ قَدْ نَضَا بَرْدَ الشَّبَابِ

بِلاَلُ الشَّيْبِ فِي فَوْدَيْكَ نَادَى بِأَعْلَى الصَّوْتِ حَىَّ عَلَى الذِّهَابِ

خُلِقْتَ مِنَ التُّرَابِ وَ عَنْ قَرِيب تَغِيبُ تَحْتَ أَطْبَاقِ التُّرَابِ

طَمَعْتَ إِقَامَةً فِي دَارِ ظَعْن فَلاَ تَطْمَعْ فَرِجْلُكَ فِي الرِّكَابِ

وَ أَرْخَيْتَ الْحِجَابَ فَسَوْفَ يَأْتِي رَسُولٌ لَيْسَ يُحْجَبُ بِالْحِجَابِ

أَعَامِرُ قَصْرِكَ الْمَرْفُوعِ؟ أَقْصِرْ! فَإِنَّكَ سَاكِنُ الْقَبْرِ الْخَرَابِ!

تا كى دامن عشق ها را مى كشى در حالى كه پيرى تو، طراوت جوانى را از بين برده است.

بلال پيرى در دو طرف سر تو، بانگ اذان برداشته و با بلندترين صدا «بشتاب براى رفتن» را سر داده است.

تو از خاك آفريده شده اى و بزودى در زير طبقاتِ خاك پنهان خواهى شد.

تو طمع دارى در سراى موقّت اقامت گزينى در اين كار طمع نكن، پاى تو در ركاب است.

تو گرداگردِ خود حجاب و مانعى ايجاد كرده اى ولى بزودى فرستاده اى مى آيد كه هيچ حجابى مانع او نيست.

آيا قصر بلند خود را مرمّت مى كنى؟ كوتاه كن! چرا كه بزودى ساكن قبر ويران خواهى شد!(9)در پايان اين دستورات شش گانه كه همه ناظر به ناپايدارى دنيا و لزوم آمادگى براى سفر آخرت است امام(عليه السلام) سخنى بيان فرموده كه به منزله دليل و برهان براى سخنان قبل است مى فرمايد: «اينها همه به خاطر آن است كه خداوندِ سبحان شما را بيهوده نيافريده و بى هدف رها نكرده است» (فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقُكُمْ عَبَثاً، وَ لَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًى(10)).

اين گفتار در حقيقت اشاره به برهان معروف معاد (برهان حكمت) است كه مى گويد: اگر هدف آفرينشِ انسان، همين زندگى چند روزه و خور و خواب در آن باشد، هدف بيهوده اى خواهد بود; اين آفرينش عظيم، اين آسمان و زمين با اين همه عجايب و شگفتى ها، اين ساختمان عجيب انسان با آن همه ظرافت ها و دقّت ها، ممكن نيست براى هدفى اين چنين بى ارزش بوده باشد; تمام قراين موجود در جهان آفرينش انسان و جهان، گواهى مى دهد كه هدفِ بزرگى در آفرينش او بوده است; و خداوند حكيم براى آن هدف مهم انسان و جهان را آفريده است و آن هدف، چيزى جز تكامل معنوى انسانها و قرب الى اللّه و زندگىِ مملوّ از سعادت در سراى جاويدان نيست.

## ***

##### 1. سوره حجرات، آيه 13.
2. سوره بقره، آيه 197.
3. سوره منافقون، آيه 10.
4. سوره توبه، آيه 111.
5.«تَرَحّلوا» از مادّه «رِحْلت» به معناى مسافرت و كوچ كردن از محلّى به محل ديگر است.
6. «جُدّبكم»; «جُدّ» از مادّه «جِدّ» به معناى سرعت در چيزى است و به معناى «اهميّت دادن» نيز به كار مى رود و اين تعبير هنگامى كه در مورد مسافرت به كار رود به معناى «سفرهاى سريع» است.
7. قراين موجود در خطبه فوق نشان مى دهد كه «فَاسْتَبْدَلُوا» به صورت فعل ماضى است درست مانند «فَانْتَبَهُوا»; زيرا هر كدام از اين دو به صورت نتيجه براى جمله قبل است. «انتباه» و بيدارى نتيجه فرياد بيدار باش است، و «تبديل كردن دنيا به آخرت» نتيجه علم و آگاهى از موقعيت اين دو، مى باشد. ولى با كمال تعجّب بعض از شارحان نهج البلاغه اصرار دارند كه جمله «فَاسْتَبْدَلُوا» به صورت فعل امر خوانده شود كه تفاوت زيادى را در مفهوم اين جمله و جمله هاى بعد ايجاد مى كند.
8. منهاج البراعة علاّمه خويى، جلد 4، صفحه 399 (همين معنا در كلمات «قصار نهج البلاغه» جمله 132 نيز وارد شده است آنجا كه مى فرمايد: «إِنَّ لِلّهِ مَلَكاً يُنَادِي في كُلِّ يَوْم: لِدُوا لِلْمَوْتِ، وَاجْمَعُوا لِلْفَنَاءِ، وَابْنُوا لِلْخَرَابِ».)
9. منهاج البراعة، جلد 4، صفحه 399.
10. «سُدى» از مادّه «سدو» (بر وزن سرو) به معناى رها شده و بيهوده و بى هدف است; به همين جهت عرب به شترانى كه بدون ساربان رها مى شوند و هر جا بخواهند به چرا مى روند «سُدى» مى گويند و در خطبه بالا اشاره به اين است كه خداوند انسان را رها نساخته و بيهوده و بى هدف نيافريده است.

▲بخش دوم

وَ مَا بَيْنَ أَحَدِكُمْ وَ بَيْنَ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ إِلاَّ الْمَوْتُ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ. وَ إِنَّ غـَايَةً تَنْقُصُهَا اللَّحْظَةُ، وَ تَهْدِمُهَا السَّاعَةُ، لَجَدِيرَةٌ بِقِصَرِ الْمُدَّةِ. وَ إِنَّ غَائِباً يَحْدُوهُ الْجَدِيدانِ: اللَّيْلُ و النَّهَارُ، لَحَرِىٌّ بِسُرْعَةِ الاَْوْبَةِ. وَ إِنَّ قَادِماً يَقْدُمُ بِالْفَوْزِ أَوِ الشِّقْوَةِ لمُسْتَحِقٌّ لاَِفْضَلِ الْعُدَّةِ. فَتَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا، مِنَ الدُّنيَا، مَا تَحْرُزُونَ [تجوزون] بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً.

### ترجمه

ميان شما و بهشت و دوزخ، فاصله اى جز فرا رسيدن مرگ نيست. و مسلّماً مقصدى كه گذشتنِ لحظات، فاصله آن را مى كاهد، و عبور ساعت ها آن فاصله را نابود مى كند، سزاوار است كه بسيار كوتاه باشد. و امر غايبى كه (اشاره به سرآمدِ زندگى است) گذشتِ شب و روز، آن را به پيش مى راند، سزاوار است به سرعت فرا رسد. و مسافرى كه به زودى با سعادت و خوشبختى يا با شقاوت و بدبختى فرا مى رسد بايد بهترين آمادگى را براى استقبال از او داشت; حال كه چنين است در اين جهان، از اين جهان، براى خود زاد و توشه اى برگيريد كه فرداى قيامت خود را با آن حفظ كنيد.

▲شرح و تفسير

▲تا مى توانيد توشه برگيريد

در ادامه بحث گذشته، امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اشاره به سه نكته ديگر مى كند كه مكمّل دستورات شش گانه پيشين است.

نخست هشدار مى دهد كه: «ميان شما و بهشت و دوزخ فاصله اى جز فرا رسيدن مرگ نيست» (وَ مَا بَيْنَ أَحَدِكُمْ وَ بَيْنَ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ إِلاَّ الْمَوْتُ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ).

اشاره به اين كه اگر به شما هشدار دادم كه آماده مرگ شويد و با اَعمال صالح، بر اجل خود پيشى بگيريد به خاطر اين است كه فاصله ميان شما، و بهشت و دوزخ، بسيار كوتاه است; در يك لحظه مرگ فرا مى رسد و خود را در ميان بهشت يا دوزخ (به تناسب اعمالتان) مى بينيد.

آنها كه آگاه و بيدارند كوتاهى اين فاصله را به خوبى درك مى كنند و به مقتضاى (إِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ)(1) آن را از نظر زمانى، نزديك مى بينند و به مقتضاى (إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَ نَرَاهُ قَرِيباً)(2) آن را از نظر مكان نيز، نزديك مشاهده مى كنند.

بديهى است اين سخن اشاره به قيامت صغرا است نه قيامتِ كبرا; توضيح اين كه،

انسانها داراى دو قيامتند: 1- قيامت كبرا كه تمامى اوّلين و آخرين، در يك زمان معيّن در صحنه محشر حضور مى يابند و به حساب همه انسانها رسيدگى مى شود، نيكوكاران مشمولِ عنايات حقّ و برخوردار از بهشت برين مى شوند و بدكاران به كيفر اعمالشان راهى دوزخ مى شوند.

2- قيامت صغرا كه با مرگ هر كس فرا مى رسد; رابطه او با دنيا قطع شده، پرونده اَعمال بسته مى شود و نشانه هاى رحمت، يا عذاب الهى آشكار مى گردد و قبر، باغى از باغ هاى بهشت يا حفره اى از حفرهاى دوزخ مى شود.

همانگونه كه در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «إِنَّ لِلْقَبْرِ كَلاَماً فى كُلِّ يَوْم يَقُولُ: أَنَا بَيْتُ الْغُرْبَةِ... أَنَا رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ; قبر همه روز سخنى دارد و سخنش اين است: من خانه غربتم... من باغى از باغهاى بهشت، يا حفره اى از حفره هاى آتشم!»(3).

البته اين بهشت و دوزخ، بهشت و دوزخ برزخى است نه بهشت و دوزخ قيامتى.

بهر حال، امام(عليه السلام) در اين قسمت از خطبه، از نزديك بودن قيامت و پاداش و كيفر خبر مى دهد هر چند دنياپرستانِ محجوب، آن را دور مى دانند.

سپس در دومين جمله از اين فراز، امام(عليه السلام) به نكته مهمى اشاره مى كند كه نشان مى دهد مرگ كه دريچه بهشت و دوزخ است از آدمى چندان دور نيست هر چند غالب مردم از آن غافلند; مى فرمايد: «مقصدى كه گذشتن لحظات، فاصله آن را مى كاهد، و عبور ساعت ها، آن فاصله را نابود مى كند، سزاوار است كه بسيار كوتاه باشد.» (وَ إِنَّ غَايَةً تَنْقُصُهَا اللَّحْظَةُ، وَ تَهْدِمُهَا السَّاعَةُ، لَجَدِيرَةٌ بِقِصَرِ الْمُدَّةِ).

منظور از «غايت» در اينجا همان عمر آدمى يا پايان عمر است كه لحظه به لحظه، از آن كاسته مى شود و گذشت هر ساعتى، بخشى از آن را ويران مى كند; چرا كه مجموع عمر، تركيبى از ساعات و لحظه هاست.

اين همان حقيقتى است كه در سوره «والعصر» به آن اشاره شده و مى فرمايد: «إِنَّ الاِْنْسَانَ لَفِى خُسْر; هر انسانى گرفتار خسران است. (و چه بخواهد يا نخواهد سرمايه عمر را تدريجاً از كف مى دهد).»

و نيز همان حقيقتى است، كه در يكى از كلماتِ قصار، به آن اشاره شده: «نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ; هر نَفَسى كه انسان مى كشد يك گام به مرگ نزديكتر مى شود.»(4 چرا كه قلب و مغز و اعضاى هر انسانى استعداد معيَّنى براى زيستن دارد كه اگر هيچ مانعى بر سر راه او پيدا نشود و هيچ بيمارى، عمر او را كوتاه نسازد، لحظه اى فرا مى رسد كه مانند شمعى كه موادّ قابل اشتعالش پايان گرفته، خاموش مى شود.

راستى عجيب است، اگر به انسانى بگويند تمام عمرت را با چه چيز حاضرى مبادله كنى؟ مى گويد با هيچ چيز; ولى لحظه ها و ساعات را مفت و رايگان از دست مى دهد، در حالى كه مجموعه عمر چيزى جز تركيب همان لحظه ها و ساعات نيست. در اينجا سزاوار است اشاره به داستان زيبا و گويايى كنيم كه يكى از بزرگان فقها، مرحوم «محقّق نراقى» در كتاب طنزآميز و پندآموز خود به نام «طاقديس» -كه تمام آن در لباس شعر است- آورده است.

او مى گويد: «يك نفر «طرّار» به سراغ دكّان بقّالى رفت و از او قيمت گردو را سئوال كرد او در پاسخ گفت: هر هزار گردو به ده درهم است. سؤال كرد: قيمت صد عدد چه مقدار است؟ گفت: پيدا است يك درهم; سراغ قيمت ده عدد را گرفت گفت: معلوم است يك دهم درهم; سرانجام قيمت يك گردو را سئوال كرد؟ گفت: قيمتى ندارد. مردِ طرّار گفت: اگر قيمتى ندارد يك عدد به من عطا كن! صاحب دكّان بى گفتگو يك عدد گردو به او داد. او برگشت و يكى ديگر تقاضا كرد باز صاحب دكّان يك گردو به او داد. بار سوم كه تقاضاى خود را تكرار نمود، بقّال متوجّه شد; گفت: تو كجايى هستى؟ گفت اهل فلان جا، گفت: اى طرّار حقّه باز! ديگرى را فريب ده (مى خواهى سرمايه مرا با اين حيله و نيرنگ از چنگ من به درآورى; من هرگز فريب تو را نخواهم خورد).»

سپس مى افزايد: «اگر از عمر ما چهل سال باقى مانده باشد، كسى بگويد اين چهل سال را با چه معامله مى كنى، مى گوييم تمام دنيا را به ما بدهى قيمت آن نخواهد بود گردهى صد ملك بى تشويش را مى فروشم كى حيات خويش را! ولى اين انسان نادان اين عمر عزيز را كه از ماه و سال و روزها تشكيل يافته تدريجاً مفت و رايگان از دست مى دهد

ليكن اين كودن ببين بى قيل و قال مى دهد مفت از كف خود ماه و سال

اى دو صد حيف از چنين گنج نهان كان ز دست ما برون شد ناگهان.» در سومين جمله، همان معنا را با تعبير زيباى ديگر تكميل كرده، مى فرمايد: «آن امر غايبى كه گذشتِ شب و روز آن را به پيش مى راند سزاوار است به سرعت فرا رسد!» (وَ إِنَّ غَائِباً يَحْدُوهُ(4) الْجَدِيدَانِ: اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ، لَحَرِىٌّ بِسُرْعَةِ الاَْوْبَةِ(5))

منظور از «غايب» در اينجا اَجل و سرآمد زندگى است، كه گويى همچون شتر سريع السّيرى از آينده به سوى انسانها در حركت است و شب و روز، همچون دو ساربان، براى سرعتِ حركتِ اين حيوان، به خواندن آواز معروف «حُدا» مشغولند. بديهى است چنين شترى به سرعت به سوى انسان باز مى گردد و بر درِ خانه او زانو مى زند.

تعبير به «جديدان» به عنوان كنايه از شب و روز، به خاطر آن است كه دائماً نو مى شوند و يكى جانشين ديگرى مى گردد.

و تعبير «أَوْبَه» كه به معناى بازگشت است در مورد اجل و سرآمد زندگى، از اين نظر است كه بنا به تصريح قرآن و دلايل حسّى و يقينى، انسان در آغاز، مادّه بى جانى بيش نبود، سپس لباس حيات بر تن پوشيد، و باز هم به سوى مرگ مى شتابد، و دگر بار در قيامت به فرمان خدا زنده مى شود: «كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللّهِ وَ كُنْتُمْ أَمْوَاتاً

2. «أَوْبَه» معناى مصدرى دارد و با «إياب» كه به معناى رجوع و بازگشت است، يك مفهوم را مى رساند.

فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ; چگونه به خدا كافر مى شويد! در حالى كه شما مرده (و جسم بى روحى) بوديد، او شما را زنده كرد، سپس شما را مى ميراند و بار ديگر شما را زنده مى كند، سپس به سوى او بازگردانده مى شويد.»(6)

شبيه همين معنا به تعبير بسيار روشنى در كلمات قصار آمده است، مى فرمايد: «إِذَا كُنْتَ فِي إِدْبَار وَ الْمَوْتُ فِي إِقْبَال فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقى; هنگامى كه تو در بازگشت (عمر) هستى و مرگ به جلو مى آيد چه زود ملاقات صورت مى گيرد.»(7)

جمعى از شارحان «نهج البلاغه» احتمال داده اند كه: منظور از «غايب» در جمله بالا انسان باشد زيرا از وطن اصلى و منزل حقيقى خود كه بايد به آن بازگردد، يعنى سراى آخرت دور مانده و غايب شده است، و شب و روز اين انسان را با سرعت به سوى منزلگاه اصلى مى راند، و به همين دليل به زودى به آن باز مى گردد.

اين تفسير با جلمه (إِنَّا لِلّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ) كه نشان مى دهد: «ما از سوى او آمده ايم و به سوى او باز مى گرديم» و با جمله ديگرى از اميرمؤمنان على(عليه السلام) در وصيّت نامه تاريخى اش به امام مجتبى(عليه السلام) كه مى فرمايد: «وَ اعْلَمْ يَا بُنَىَّ أَنَّ مَنْ كانَتْ مَطِيَّتُهُ اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ، فَإِنَّهُ يُسَارُبِهِ وَ إِنْ كَانَ وَاقِفاً، وَ يَقْطَعُ الْمَسَافَةَ وَ إِنْ كَانَ مُقِيماً وَادِعاً; فرزندم بدان! آن كس كه مركبش شب و روز است، دائماً در حركت است هر چند خود را ساكن مى پندارد، و همواره قطع مسافت مى كند گر چه ظاهراً ايستاده و متوقّف است»(8)، هماهنگ است.

ولى آنچه اين تفسير را از نظر دور مى كند، اين است كه تعبير «غايب» از انسان، نيازمند به تكلّف است در حالى كه اين تعبير درباره مرگ و سرآمدِ زندگى، بسيار به ذهن نزديك است.

در چهارمين جمله كه اين بحث را تكميل مى كند مى فرمايد: «مسافرى كه با سعادت و خوشبختى يا با شقاوت و بدبختى فرا مى رسد بايد بهترين آمادگى را براى استقبال از او داشت» (وَ إِنَّ قَادِماً يَقْدُمُ بِالْفَوْزِ أَوِ الشِّقْوَةِ لَمُسْتَحِقٌّ لاَِفْضَلِ الْعُدَّةِ)

روشن است كه منظور از «قادم» در اين جمله، انسان است كه همچون مسافرى از منزلگاهِ دنيا، به سوى سراى جاودان در حركت است و ره آوردى كه با خود دارد، يا سعادت است يا شقاوت. چه بهتر كه بهترين زاد و توشه را با خود برگيرد، تا بتواند در آن سرا سعادتمند وارد شود.

در واقع انسانها همچون مسافرانى هستند، كه سفر درازى را در پيش دارند اگر زاد و توشه خوبى همراه داشته باشند، سلامت خود را در طول سفر حفظ كرده و پر نشاط و با طراوت به مقصد مى رسند، و اگر زاد و توشه بدى با خود داشته باشند بيمار و رنجور و ناتوان و بدبخت، وارد آن سرا مى شوند.

جمعى از شارحان «قادم» را نيز به معناى مرگ و سرآمدِ عمر، تفسير كرده اند كه يا با پيام سعادت وارد مى شود يا خبر ناگوار شقاوت; و طبعاً براى ورود او بايد بهترين آمادگى را داشت.

اين تفسير از آن جهت كه هماهنگ با مفهوم جمله قبل (وَ إِنَّ غائِباً...) مى باشد، ترجيح دارد.

منظور از «أَفْضَلُ العُّدَةِ» (برترين آمادگى) همان فراهم ساختن زاد و توشه تقوا است كه در «قرآن مجيد» به عنوان «خير الزّاد» معرفى شده است (وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى)(9)

به همين دليل، امام(عليه السلام) در آخرين جمله اين فراز، به عنوان يك نتيجه گيرى چنين مى فرمايد: «حال كه چنين است در اين جهان، از اين جهان، براى خود زاد و توشه اى برگيريد كه فرداى قيامت خود را با آن حفظ كنيد.» (فَتَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً)

امام(عليه السلام) تعبير بسيار جالبى در اين عبارت فرموده، مى فرمايد: در دنيا، از خودِ دنيا، براى آخرت زاد و توشه برگيريد. اشاره به اينكه مواهب اين جهان مادّى مى تواند در عالم آخرت كه مملوّ از معنويّت است كارساز باشد، آن هم در صورتى ممكن است كه انسان از وجود خود، در دنيا بهره گيرد، و پيش از آنكه از جهان چشم بربندد، زاد و توشه لازم را فراهم سازد، و همان گونه كه زاد و توشه مسافر در دنيا، او را از خطرِ گرسنگى و مرگ حفظ مى كند، زاد و توشه تقوا نيز، انسان را در قيامت از خطرات محشر و عذاب الهى نگاه مى دارد.

در احاديث اسلامى نيز بر اين معنا تأكيد شده است; در حديثى از امام «على بن ابى طالب»(عليه السلام) تقوا به عنوان حرز مؤمن معرفى شده، مى فرمايد: (اَلتَّقْوَى حِرْزٌ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا)(10) و در جايى ديگر، تقوا را به عنوان يك «دژ محكم» و «حصنِ حصين» معرفى فرموده، مى فرمايد: (التَّقْوَى حِصْنٌ حَصِينٌ لِمَنْ لَجَأَ إِلَيْهَا)(11) و در جاى ديگر، به عنوان «سپر محكم» ذكر فرموده است. مى فرمايد: (إِلْجَأُوا إِلَى التَّقْوَى فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مَنِيعَةٌ).(12)

##### 1. سوره قمر، آيه 1.
2. سوره معارج، آيه 6.
3. كافى جلد 3، صفحه 242.
4. كلمات قصار، جمله 74.
5. «يَحْدُو» از مادّه «حَدْو» (بر وزن ضرب) و «حُدا» (بر وزن دعا)، در اصل به معناى آواز خواندن براى شتران به منظور سرعتِ حركتِ آنهاست; زيرا در ميان اعراب معمول بوده كه با نوعى آهنگ و صداى مخصوص در مواقعى كه مى خواستند شتران را به سرعت، حركت دهند براى آنها مى خواندند، و صحيحِ آن «حُدا» است و در لسان عامّه «حُدى» گفته مى شود.
6. سوره بقره، آيه 28.
7. نهج البلاغه، كلمات قصار، كلمه 28.
8. نهج البلاغه، نامه 31.
9. سوره بقره، آيه 197.
10. غرر الحكم، حديث 1128.
11. غررالحكم، حديث 1558.
12. غرر الحكم، حديث 2553.

▲بخش سوم

فَاتَّقَى عَبْدٌ رَبَّهُ، نَصَحَ نَفْسَهُ، وَ قَدَّمَ تَوْبَتَهُ، وَ غَلَبَ شَهْوَتَهُ، فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ، وَ أَمَلَهُ خَادِعٌ لَهُ، وَ الشَّيْطَانُ مُوَكَّلٌ بِهِ، يُزَيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لِيَرْكَبَهَا، وَ يُمَنِّيهِ التَّوْبَةَ لِيُسَوِّفَهَا، إِذَا هَجَمَتْ مَنِيَّتُهُ عَلَيْهِ أَغْفَلَ مَا يَكُونُ عَنْهَا; فَيَالَهَا حَسْرةً عَلَى كُلِّ ذِي غَفْلَة أَنْ يَكُونَ عُمُرُهُ عَلَيْهِ حُجَّةً، وَ أَنْ تُؤَدِّيَهُ أَيَّامُهُ إِلَى الشِّقْوَةِ! نَسْأَلُ اللّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَجْعَلَنَا و إِيَّاكُمْ مِمَّنْ لاَتُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ وَ لاَتُقَصِّرُ [تقتصروا] بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَايَةٌ، وَ لاَتَحُلُّ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَ لاَ كَآبَةٌ.

### ترجمه

بنده بايد از پروردگارش بترسد! خويشتن را اندرز دهد، توبه را مقدّم دارد، و بر شهوات خود چيره شود; زيرا مرگ او، از نظرش پنهان است و آرزويش او را فريب مى دهد; شيطان همواره مراقب اوست و گناه را در نظرش جلوه مى دهد، تا مرتكب شود; و او را در آرزوى توبه نگه مى دارد، تا آن رابه تأخير اندازد و هنگامى كه مرگ بر او هجوم مى آورد در غافلترين حالت باشد! اى واى بر انسان غافلى كه عمرش حجتى بر ضدّ اوست! (و در قيامت گواهى مى دهد كه همه امكانات در اختيار او بود امّا از آن بهره نگرفت) و واى به حال انسانى كه روزگارش (كه بايد سرچشمه سعادت او شود) او را به شقاوت كشاند! از خداوند سبحان مى خواهيم كه ما و شما را از كسانى قرار دهد كه هيچ نعمتى آنان را مست و مغرور نمى سازد و هيچ هدفى آنها را از اطاعت فرمان پروردگار باز نمى دارد و بعد از فرا رسيدن مرگ، پشيمانى و اندوه به آنان روى نمى آورد.

▲شرح و تفسير

▲واى بر انسانهاى غافل!

امام(عليه السلام) در اين بخش كه در واقع نتيجه گيرى از بخش هاى گذشته است و با «فاء» تفريع شروع مى شود مى فرمايد: «بنده بايد از پروردگارش بترسد، خويشتن را اندرز دهد، توبه را مقدّم دارد، و بر شهوات خود چيره شود» (فَاتَّقَى عَبْدٌ رَبَّهُ، نَصَحَ نَفْسَهُ، وَ قَدَّمَ تَوْبَتَهُ، وَ غَلَبَ شَهْوَتَهُ).(1)

امام در جمله اوّل، دستور به تقوا مى دهد كه در واقع توضيحى است براى جمله «فَتَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا» كه قبلاً آمده بود; زيرا مى دانيم بهترين زاد و توشه ها زاد و توشه تقواست. و روى عنوان عبوديّت كه انگيزه تقوا است تكيه مى كند و بعد از ذكر اين اجمال، به تفصيلِ آن، در سه جمله مى پردازد: نخست اندرز دادن خويش و به دنبال آن توبه كردن و سرانجام بر شهوات غالب شدن كه مجموعاً يك نسخه كامل براى سعادت انسانهاست; انسانى كه از اندرز خويش غافل شود به سراغ توبه و جبران گذشته نمى افتد و چنين انسانى مغلوب شهوات مى شود.

سپس اشاره به مطلبى مى كند كه در حقيقت دليلى است براى آنچه در جمله قبل آمده، مى فرمايد: «زيرا مرگِ انسان، از نظرش پنهان است (ناگهان فرا مى رسد در حالى كه توبه نكرده و از اسارت شهوات رهايى نيافته) و آرزويش وى را فريب مى دهد، شيطان همواره مراقب اوست، گناه را در نظرش جلوه مى دهد تا مرتكب شود، و او را در آرزوى توبه نگه مى دارد، تا آن را به تأخير اندازد و هنگامى كه مرگ بر او هجوم مى آورد در غافلترين حالت باشد!» (فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ، وَ أَمَلَهُ خَادِعٌ لَهُ، وَ الشَّيْطَانُ مُوَكَّلٌ بِهِ، يُزَيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لِيَرْكَبَهَا، وَ يُمَنِّيهِ التَّوْبَةَ لِيُسَوِّفَهَا(2)، إِذَا هَجَمَتْ مَنِيَّتُهُ عَلَيْهِ أَغْفَلَ مَا يَكُونُ عَنْهَا).

با توجّه به اينكه «أَغْفَلَ مَا يَكُونُ عَنْهَا» در مقامِ بيانِ حال است، مجموع جمله چنين معنا مى دهد كه: «هنگام هجوم مرگ، چنين انسانى كه اسير شهوات، آرزوها و شيطان است، در غافلترين حالات به سر مى برد، و هنگامى چشم باز مى كند كه كار از كار گذشته است و در آغوش اجل قرار گرفته است.»

اين احتمال نيز وجود دارد كه «اذا» معناى شرطيّت نداشته باشد و «اذا»ى «مفاجات» باشد و آنگاه مفهوم جمله چنين مى شود: «ناگهان مرگ او فرا مى رسد، در حالى كه در غافلترين حالات است» البتّه نتيجه هر دو تعبير يكى است و آن فرا رسيدنِ مرگ، بدون هيچ گونه آمادگى است.

در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) مى فرمايد: «اى واى بر انسان غافلى كه عمرش دليلى بر ضدّ او است (و در قيامت گواهى مى دهد كه همه امكانات در اختيار او بود امّا از آن بهره نگرفت) و واى به حال انسانى كه روزگارش (كه بايد سرچشمه سعادت او شود) او را به شقاوت كشاند!» (فَيَالَهَا حَسْرةً عَلَى كُلِّ ذِي غَفْلَة أَنْ يَكُونَ عُمُرُهُ عَلَيْهِ حُجَّةً، وَ أَنْ تُؤَدِّيَهُ أَيَّامُهُ إِلَى الشِّقْوَةِ!)

آرى سرمايه اى عظيم تر و پربركت تر از ساعات و ايّام عمر انسان وجود ندارد; سرمايه اى است كه گاه بهره گيرى از يك ساعت آن، مى تواند انسان را از پست ترين حالات به اوج عظمت برساند و همچون «حرّ بن يزيد رياحى» از صف اشقيا درآيد و در صفوف بهترين صالحان و شهيدان جاى گيرد; يا اينكه در لحظه اى، ضربه اى بر پيكر كفر وارد سازد كه پاداشش برتر از عبادت جنّ و انس باشد (همانگونه كه درباره اميرمؤمنان على(عليه السلام) در روز تاريخى احزاب آمده است) و يا شبى از آن را در بستر به سر برد، در حالى كه بالاترين معامله را با خدا كرده باشد (آنگونه كه در «ليلة المبيت» واقع شد).

چنين عمرى كه ساعات و لحظاتش اين قدر گرانبها است اگر دهها سالِ آن، در اختيار انسان قرار گيرد و كمترين بهره اى از آن برندارد، آيا حسرت بار و اسف انگيز نيست و همين است كه امام(عليه السلام) در جمله هاى بالا به خاطر آن تأسّف مى خورد.

در پايان، امام(عليه السلام) با يك دعاى بسيار پرمعنا و آموزنده، خطبه را پايان مى دهد، مى فرمايد: «از خداوند سبحان مى خواهيم كه ما و شما را از كسانى قرار دهد كه هيچ نعمتى آنان را مست و مغرور نمى سازد، و هيچ هدفى آنها را از اطاعت فرمان پروردگار باز نمى دارد، و بعد از فرا رسيدن مرگ، پشيمانى و اندوه به آنان روى نمى آورد» (نَسْأَلُ اللّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَجْعَلَنَا و إِيَّاكُمْ مِمَّنْ لاَتُبْطِرُهُ(3) نِعْمَةٌ وَ لاَتُقَصِّرُ بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَايَةٌ، وَ لاَتَحُلُّ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَ لاَ كَآبَةٌ(4)).

امام(عليه السلام) در اين سه جمله -كه در مقام دعا ذكر كرده- سه درس ديگر به همگان مى دهد; نخست اينكه: مراقب باشيد نعمتهاى الهى شما را مست و مغرور نكند; ديگر اينكه: مواظب باشيد، اهداف مادّى شما را از اطاعت خدا باز ندارد; سوم اينكه: كارى كنيد كه اگر مرگتان فرا رسد، نادم و پشيمان و اندوهناك نباشيد و آمادگى كافى براى آن به دست آورده باشيد!

##### 1. «افعالى» كه در اين جمله هاست، گر چه به صورت ماضى آمده، ليكن معناى امر را در بر دارد گويا چنان شنونده مطيع فرمان است كه بدون گفتن، آنها را انجام داده است.
2. «يُسوِّفها» از مادّه «تسويف» به معناى امروز فردا كردن و تأخير انداختن كارى است و در اصل از جمله «سوف افعل كذا» (بزودى اين كار را انجام مى دهم) گرفته شده است.
3. «تُبْطِرُ» از مادّه «بَطَر» (بروزن نظر) در اصل به معناى شكافتنِ چيزى است و «بيطار» (دامپزشك) را نيز از اين جهت «بيطار» مى گويند كه بدن حيوان را با نيشتر براى معالجه مى شكافد; سپس به هرگونه طغيان و تجاوزِ از حدّ، در اظهارِ خوشحالى به هنگام روى آوردن نعمت ها، اطلاق شده است و در يك تعبير مى توان «بَطَر» را به معناى مستى و غرورِ ناشى از نعمت، تفسير كرد.
4. «كَآبه» (بر وزن خرابه) معناى مصدرى و اسم مصدرى دارد و به معناى ناراحتى و دل شكستگى از غم و اندوه است و گاه گفته اند: «به ناراحتى هاى ناشى از اندوه كه آثارش در چهره ظاهر مى شود» اطلاق مى گردد.

###

▲نكته ها

▲1- فلسفه پنهان بودن مرگ

در اين خطبه اشاره اى به مسأله پنهان بودن مرگ شده است (فَإِنَّ أَجَلَهُ مَسْتُورٌ عَنْهُ) و اين يكى از رازهاى مهمّ خلقت است; هيچ كس نمى داند يك ساعت ديگر زنده است يا در صفِ مردگان؟ امروز «مُخبِر» است و فردا «خبر»; امروز در مجلس ياد بود دوستش شركت مى كند، و فردا دوستان ديگر در مجلس ياد بود او هستند. بى شكّ اگر پايان عمر هر كس بر او روشن بود سرچشمه مفاسد بى شمارى مى شد كه «امام صادق(عليه السلام)» در توحيد معروف «مفضّل» به آن اشاره فرموده، مى گويد:

«اى مفضّل! درباره مخفى بودن مدّتِ حياتِ انسان، بينديش! اگر انسان مقدار عمر خود را مى دانست (از دو حال خارج نبود) اگر عمرش كوتاه بود، همان مقدار از عمر به خاطر انتظارِ مرگ بر او گوارا نبود; بلكه به كسى مى ماند كه دارايى اش به پايان رسيده و پيوسته احساس فقر مى كند و در ترس و وحشت است. اين در حالى است كه فناى عمر از فناى مال مهمتر مى باشد، زيرا مال جانشين دارد امّا عمر جانشينى ندارد. و اگر عمر او طولانى بود و از آن آگاه مى شد، احساس امنيّت و بقا مى كرد و غرق معاصى و گناهان مى گرديد; به اين اميد كه بهره كافى از شهوات ببرد و هنگامى كه پايان عمرش نزديك مى شود، به توبه بنشيند. اين چيزى است كه خداوند از بندگانش نمى پسندد (به همين دليل مدّت عمر را پنهان نگه داشت تا بندگانش هميشه در ميان خوف و رجا باشند; همان حالتى كه از يك سو به انسان آرامش مى دهد و از سوى ديگر هشدار و سبب تكامل او مى گردد)»(1)

##### 1. بحارالانوار، جلد 3، صفحه 83-84 (حديث توحيد مفضّل).

##

▲2- فريب آرزوها را نخوريد

امام(عليه السلام) در جمله ديگرى به فريب آرزوها اشاره فرموده و مى گويد: (وَ أَمَلَهُ خَادِعٌ لَهُ)

چرا و چگونه آرزوها انسان را فريب مى دهد و بهترين ساعات عمر او را در پندارها و خيالات واهى سپرى مى كند؟!

به خاطر اينكه دامنه آرزوها هرگز محدود نيست. بسيارى هستند كه گمان مى كنند اگر خانه كوچك محقّرى در تملّك آنها درآيد براى هميشه از نظر مسكن آسوده خاطر خواهند بود، ولى چيزى نمى گذرد كه خانه كوچك را بر خود تنگ مى بينند. و اگر به خانه وسيعترى برسند باز آن را محدود و ناكافى مى پندارند. ديده شده است افرادى خانه ها و قصرهاى متعدّد داشته اند ولى باز عطش درونى آنها فرو ننشسته و آرزوهاى خانه هاى بيشتر و قصرهايى مجلّل تر داشته اند; روحيّه آنان طبق آن تعبير معروف است كه: «اگر اقليم هاى هفت گانه را به پادشاهى بدهند باز در بند اين است، كه چنگ به آسمانها بيندازد و اقليم ديگرى بر آن بيافزايد.»

اين تنها در مورد مسكن بود، در مورد ساير مواهبِ زندگىِ مادّى نيز، عيناً همين است! اين آرزوهاى دور و دراز و بى انتها، صاحبان خود را لحظه اى راحت نمى گذارد و تمام نيروهاى آنها را به خود جذب مى كند، در حالى كه همه آنها انبوهى از پندارها است و اين همان چيزى است كه امام(عليه السلام) از آن تعبير به «خدعه» و «نيرنگِ آرزو» كرده است.

▲3- تزيين كردن شيطان!

از نكات مهمّى كه در خطبه بالا به آن اشاره شده، زينت بخشيدن معاصى به وسيله شيطان است كه در آيات قرآنى نيز به آن اشاره شده; در آيه چهل و سه سوره «انعام» درباره گروهى از امّت هاى پيشين مى خوانيم: «وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ; ليكن دل هاى آنها قساوت پيدا كرد و شيطان كارهايى را كه مى كردند براى آنان زينت داد» و در سوره «حجر» از قولِ خود شيطان مى خوانيم كه وقتى از درگاه خداوند مطرود شد و كمر به دشمنى فرزندان آدم و گمراه ساختن آنها بست، چنين گفت: «لاَُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِى الاَْرْضِ وَ لاَُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ * إِلاَّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ; من (لذّات مادّى را) در زمين، در نظر آنها زينت مى دهم; همگى را گمراه خواهم ساخت مگر بندگان مخلَصت را(1)».

اين تزيين شيطانى، از طرق مختلفى صورت مى گيرد: گاه از طريق آرزوهاى دور و دراز يا پندارهاى باطل! و گاه از طريق وسوسه لذّات زود گذر و شيرينى هاى ظاهرى كه در بعضى از گناهان وجود دارد، و دقيقاً امتحان انسانها از همين جا شروع مى شود كه چگونه پرده هاى پندار و پيرايه آرزوهاى زود گذر را بدرند و به لذّت هاى ظاهرى -كه همانندِ عسلِ مسمومى، دركامِ روحِ انسان، شيرينى موقّتى ايجاد مى كند و آنگاه اَمعاى درون انسان را متلاشى مى سازد- اعتنا نكنند و در حقيقت خطر مهمّ گناهان و معاصى، همين تزيين هاى شيطانى و يا تزيين هاى نفس است.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه در بعضى از آياتِ قرآن، تزيين اعمال به خدا نسبت داده شده است اينگونه آيات با آيات بالا چگونه سازگار است؟

پاسخ اين سؤال با توجّه به آيه چهار سوره «نمل» به خوبى روشن مى شود كه مى فرمايد: «إِنَّ الَّذِينَ لاَيُؤْمِنُونَ بِاْلآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ اَعْمَالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ; كسانى كه به آخرت ايمان ندارند اَعمال (بد) آنها را براى آنان زينت مى دهيم به گونه اى كه سرگردان مى شوند».

اين آيه به خوبى نشان مى دهد كه اين تزيين الهى نوعى مجازات الهى براى افراد بى ايمان و منحرف است و يا به تعبير ديگر: اعمالشان سبب مى شود كه خداوند آنها را در چنگال شيطان رها سازد و از آنان حمايت نكند. به اين ترتيب هر دو بخش از آيات به يك حقيقت اشاره مى كند و شايد تعبير (وَ الشَّيْطَانُ مُوَكَّلٌ بِهِ، يُزَيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لِيَرْكَبَها) كه در خطبه بالا آمده اشاره به همين باشد.

##### 1. سوره حجر، آيات 39 - 40.

▲4- عمر انسانها حجّتى بر ضدّ آنهاست!

از تعبيرهاى پر معنايى كه در خطبه بالا آمده است «حجّت بودن عمر» است. چگونه عمر انسان مى تواند حجّتى بر ضدّ او باشد؟ ظاهراً نكته اش اين است كه خداوند در طولِ عمرِ انسان، به قدر كافى درسهاى عبرت به او مى دهد و حوادث بيدار كننده و هشدار دهنده را فراهم مى سازد، علاوه بر پيام هايى كه به وسيله پيامبران مرسل و اوصياى آنها براى انسان فرستاده است. از همين رو در آيه «سى و هفت» سوره «فاطر» چنين مى خوانيم: «هنگامى كه فرياد دوزخيان بلند مى شود و از پيشگاه خدا تقاضا مى كنند ما را از دوزخ خارج كن و بار ديگر به دنيا بازگردان تا اعمال صالحى غير از آنچه داشتيم انجام دهيم به آنها گفته مى شود: «أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَ جَاءَكُمُ النَّذيِرُ; آيا شما را به آن اندازه، عمر نبخشيديم كه هر كس اهليّت دارد در آن متذكّر شود و آيا انذار كننده (الهى) به سراغ شما نيامد؟!»

▲5- غرور و مستى نعمت!

نكته ديگرى كه در خطبه بالا به آن اشاره شده، حالتى است به عنوان «بَطَر» كه به افراد كم ظرفيت به هنگام وفور نعمت دست مى دهد و در قرآن مجيد به آن اشاره شده است. در آيه «چهل و هفت» سوره «انفال» مى خوانيم: «وَ لاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَراً وَ رِئَاءَ النَّاسِ; و مانند كسانى نباشيد كه از روى غرور و مستىِ نعمت و خود نمايى و رياكارى در مقابل مردم، از خانه هاى خود بيرون آمدند و مردم را از راه خدا باز مى داشتند».

واژه «بَطَر» (بر وزن نظر) همان گونه كه در قبل نيز اشاره شد، در اصل به معناى شكافتن است و سپس به معناى طغيان و غرور، به خاطر فزونى نعمت - كه سبب مى شود انسان پرده هاى تقوا و اطاعت الهى را پاره كند - اطلاق شده است و اين حالتى است كه در بسيارى از صاحبان نعمت كه ايمان و ظرفيت كافى براى فزونى نعمتهاى الهى را ندارند پيدا مى شود; حالتى شبيه حالت مستان پيدا مى كنند به گونه اى كه قادر بر كنترل حركات و سخنان خود نيستند: حالتى بسيار زشت و زننده و مايه ننگ و عار!

به همين دليل در حديثى از اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: «يَنْبَغِي لِلْعَاقِلِ أَنْ يَحْتَرِزَ مِنْ سُكْرِ الْمَالِ وَ سُكْرِ الْقُدْرَةِ وَ سُكْرِ الْعِلْمِ وَ سُكْرِ الْمَدْحِ وَ سُكْرِ الشَّبَابِ; انسان عاقل بايد از مستى مال و مستى قدرت و مستى علم و مستى مدح مدّاحان و مستى جوانى بپرهيزد» و در پايان حديث مى افزايد: «فَإِنَّ لِكُلِّ ذلِكَ رِيَاحاً خَبِيثَةً تَسْلُبُ الْعَقْلَ وَ تَسْتَخِّفُ الْوَقَارَ; زيرا اين مستى ها بادهاى كثيف و آلوده اى دارد كه عقل را مى ربايد و وقار انسان را از بين مى برد».(1)

آرى مستى اين امور غالباً از مستى شراب سنگين تر است، چرا كه مستى شراب يك شبه از بين مى رود ولى مستى اين امور گاهى يك عمر، همراه انسان است!

##### 1. غرر الحكم، حديث 10948.

▲خطبه 65

خطبه 65(1) و من خطبة له عليه السّلام

و فيه مباحث لطيفة من الْعِلم الإلهي

دراين خطبه بحثهاى لطيفى از علم خداوند (و ساير صفات او) مطرح شده است

##### 1. سند خطبه: «شيخ صدوق» - رضوان اللّه تعالى عليه - اين خطبه را با مقدارى تفاوت، در كتاب توحيدش نقل كرده و اضافه مى كند كه: اين خطبه را زمانى امام(عليه السلام)ايراد فرمود كه مردم را جهت جنگ با معاويه براى دومين بار بسيج مى كرد. از جمله كسانى كه بخش هايى از اين خطبه را نقل كرده اند مرحوم «آمُدى» در «غرر الحكم» است; گرچه او بعد از «سيّد رضى» مى زيسته، ولى تفاوت هايى كه در تعبيرات او با «سيّد رضى» وجود دارد نشان مى دهد كه از منابع ديگرى آن را گرفته است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 50).

▲خطبه در يك نگاه

از آنجا كه ذكر خدا و توجّه به اسما و صفات او به انسان نيرو مى بخشد و او را به مسؤليت هايش در زمينه جهاد با دشمنان آشناتر مى كند، امام(عليه السلام) قبل از جنگ ها و در طول جنگ، مردم را به خداوند و صفات جلال و جمال او توجّه مى داد و اين خطبه نيز كه در آستانه جنگِ ديگرى با معاويه و ظالمان شام ايراد شده، بسيارى از دقايق صفات خداوند، مخصوصاً در زمينه علم و قدرت او را بر شمرده، تا در سايه آگاهى و توجّه بيشتر به اين صفات، نور و صفاى بيشتر، و قدرت و توان فزونترى در شنوندگان حاصل گردد.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُلِلّهِ الَّذِي لَمْ تَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالا، فَيَكُونَ أَوَّلا قَبْلَ أَنْ يَكُونَ آخِراً، وَ يَكُونَ ظَاهِراً قَبْلَ أَنْ يَكُونَ بَاطِناً، كُلُّ مُسَمًّى بِالْوَحْدَةِ غَيْرَهُ قَلِيلٌ، وَ كُلُّ عَزِيز غَيْرَهَ ذَلِيلٌ، وَ كُلُّ قَوِيٍّ غَيْرَهُ ضَعِيفٌ، وَ كُلُّ مَالِك غَيْرَهُ مَمْلُوكٌ، وَ كُلُّ عَالِم غَيْرَهُ مُتَعَلِّمٌ، وَ كُلُّ قَادِر غَيْرَهُ يَقْدِرُ وَ يَعْجَزُ، وَ كُلُّ سَمِيع غَيْرَهُ يَصَمُّ عَنْ لَطِيفِ الاَْصْوَاتِ، وَ يُصِمُّهُ كَبِيرُهَا، وَ يَذْهَبُ عَنْهُ مَا بَعُدَ مِنْهَا، وَ كُلُّ بَصِير غَيْرَهُ يَعْمَى عَنْ خَفِىِّ الاَْلْوَانِ وَ لَطِيفِ الاَْجْسَامِ، وَ كُلُّ ظَاهِر غَيْرَهُ بَاطِنٌ، وَ كُلُّ بَاطِن غَيْرَهُ غيْرُ ظَاهِر.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است، كه هيچ وصفى از او بر وصف ديگر پيشى نگرفته (تا بتوان گفت:) پيش از آنكه آخر باشد، اوّل بوده است و قبل از آنكه باطن باشد، ظاهر بوده است (او هم اوّل است و هم آخر و هم ظاهر است و هم باطن) هر چه جز او به يگانگى توصيف شود كم ارزش است و هر عزيزى غير او ذليل است و هر قويّى، غير او ضعيف است و هر مالكى غير او، مملوك است و هر عالمى غير او، دانش آموز است و هر قدرتمندى غير او گاه توانا و گاه ناتوان است و هر شنونده اى غير او، از درك صداهاى ضعيف، ناتوان و ناشنواست و صداهاى قوى گوش او را كر مى كند و آوازهاى دور را نمى شنود، و هر بيننده اى غير او از ديدن رنگ هاى ضعيف و اجسام بسيار كوچك ناتوان است و هر آشكارى غير او پنهان است و هر پنهانى غير او آشكار نيست (ولى خداوند با اين كه كنه ذاتش از همه پنهان است وجودش از همه آشكارتر است).

▲شرح و تفسير

▲مدح و تمجيد پروردگار

در بحث صفات خدا توجّه به اين نكته بسيار لازم است و غفلت از آن مايه گمراهى است كه صفات جمال و جلال او، هيچ شباهتى به صفات مخلوقات ندارد، او علم و قدرت دارد ولى نه همچون علم و قدرت ما. او بينا و شنواست ولى نه همچون بينايى و شنوايى ما، چرا كه او ذاتى است بى پايان از هر نظر، و برتر از جسم و عوارض جسمانى; به همين دليل هنگامى كه وارد بحث صفات خدا مى شويم با شگفتى هايى روبرو مى گرديم كه در هيچ جاى ديگر نديده ايم. از جمله اين كه صفاتى كه در عالم مخلوقات باهم متضادند در آنجا در كنار يكديگر قرار دارند; مثلا در جهان مخلوقات چيزى كه اوّل است آخر نيست و چيزى كه آخر است اوّل نيست، و چيزى كه ظاهر است باطن نيست و چيزى كه باطن است ظاهر نيست ولى در ذات پاك خداوند، اوّل و آخر و ظاهر و باطن جمع است.

گذشته از اين، در جهان مخلوقات، صفات به تدريج يكى پس از ديگرى ظاهر مى شود و تكامل مى يابد و شكل مى گيرد ولى در صفات خداوند، نه سير تدريجى ديده مى شود و نه مقدّم و مؤخّر بودن!

در نخستين جمله هاى اين خطبه، به همين حقيقت اشاره شده است. مى فرمايد: «ستايش مخصوص خداوندى است كه هيچ وصفى از او، بر وصف ديگرش پيشى نگرفته است (تا بتوان گفت:) پيش از آنكه آخر باشد اوّل بوده است و قبل از آنكه باطن باشد ظاهر بوده است» (الْحَمْدُلِلّهِ الَّذِي لَمْ تَسْبِقْ لَهُ حَالٌ حَالا، فَيَكُونَ أَوَّلا قَبْلَ أَنْ يَكُونَ آخِراً، وَ يَكُونَ ظَاهِراً قَبْلَ أَنْ يَكُونَ بَاطِناً).

دليل اين مطلب كه مربوط به صفات پروردگار است، مانند بسيارى از صفات ديگرش در اين نكته نهفته است كه او وجودى است ازلى و ابدى و بى پايان از تمام جهات; به همين دليل، هم آغاز است و هم انجام، هيچ وجودى قبل از او نبوده و هيچ چيزى بعد از او نخواهد بود; همانگونه كه در قرآن مجيد آمده است: «هُوَ الاَْوَّلُ وَ الاْخِرُ و الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ; اوّل و آخر و پيدا و پنهان اوست»(1) و نيز مى فرمايد: «لاَ إِلهَ إِلاّ هُوَ كُلُّ شَىْء هَالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ; هيچ معبودى جز او نيست همه چيز جز ذات او فانى مى شود».(2)

اساساً وجودى كه ازلى و ابدى است در واقع آغاز و پايان ندارد و تعبير به اوّل و آخر درباره او به اين معنا است كه همه مخلوقات وابسته به وجود او هستند، هم در آغاز پيدايش و هم در ادامه حياتشان. امّا ظاهر و باطن بودن او، به اين معنا است كه اصل وجود و صفاتش از همه چيز آشكارتر است، چرا كه به تعداد تمام ستارگان و موجودات زنده و برگ هاى درختان و ريگ هاى بيابان بلكه به تعداد اَتُم هاى جهان - كه تعدادش را هيچ كس جز او نمى داند و نمى تواند تصوّر كند - دليل بر اثبات وجود و صفات اوست; ولى از آنجا كه كنه ذاتش بى نهايت است و هيچ انسانى نمى تواند بى نهايت را آنچنان كه هست تصور كند (چون نامحدود در محدود نمى گنجد) كنه ذات او بر همه كس، حتّى انبيا و اوليا پنهان است و از آنجا كه انسانها نخست به آثار او در پهنه جهان هستى آشنا مى شوند و سپس متوجّه ذاتِ پاكِ او مى گردند، مى توان گفت: او پيش از آن كه پنهان باشد، آشكار است و به تعبير بعضى از فلاسفه اسلامى «خفاى او به خاطر شدّت ظهور اوست». آيا آفتاب كه يكى از مخلوقات اوست غالباً از شدّت ظهورش پنهان نيست؟ آيا نگاه كردن به قرص خورشيد براى انسانها آسان است؟

سپس امام(عليه السلام) در يك مقايسه، ده صفت از اوصاف كمال و جمال او را با صفات مشابه در مخلوقات مقايسه كرده و بيگانگى صفات او را از صفات مخلوقات روشن مى سازد و نشان مى دهد كه حقيقت كمال، تنها در ذات پاك اوست و در غير او - همه چيز - در حال نقصان است!

نخست مى فرمايد: «هر چه جز او به بيگانگى و وحدت توصيف شود، كم ارزش است» (كُلُّ مُسَمًّى بِالْوَحْدَةِ غَيْرَهُ قَلِيلٌ)

اين سخن اشاره به نكته بسيار لطيفى در باب توحيد صفات و ذات خداست; زيرا وحدت درباره او حكايت از بى انتها بودن ذات و صفاتش مى كند; وحدت در آنجا به معناى بى نظير بودن و نامحدود بودن است در حالى كه وحدت، در مورد مخلوقات، وحدت عددى است و در جايى گفته مى شود كه در برابر آن كثرتى باشد و طبعاً چنين وحدتى حكايت از قِلّت مى كند، در حالى كه وحدت در ذات پاك او، حاكى از وسعتِ بى مانندِ وجود اوست، كه همه جا و در هر زمان بوده و هست و در عين حال زمان و مكانى ندارد. اين همان است كه در بالا به آن اشاره شد كه اوصاف، هنگامى كه به ذات خدا مى رسد، رنگ ديگرى مى گيرد; وحدتى كه همه جا نشانه كمبود است در آنجا به معناى وسعتِ بى نظير است.

در «توحيد صدوق» آمده است كه: «مرد عربى روز جنگ جمل برخاست و عرض كرد: اى اميرمؤمنان! آيا تو مى گويى خداوند واحد است؟ مردم از هر سو به او حمله كردند و به او گفتند اى مرد عرب! اينجا جاى اين سؤالات است؟ (هر سخن جايى و هر نكته مقامى دارد) اميرمؤمنان(عليه السلام) فرمود: او را رها كنيد! مطلبى را كه اين مرد عرب مى خواهد همان چيزى است كه ما از دشمنان در اين ميدان مى خواهيم (اشاره به اينكه ما در طريق همين معارف پيكار مى كنيم)».

سپس فرمود: «يَا أَعْرَابِىُّ إِنَّ الْقَوْلَ فِي أَنَّ اللّهَ وَاحِدٌ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْسَام: فَوَجْهَانِ مِنْهَا لاَ يَجُوزُ عَلَى اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ وَجْهَانِ يَثْبُتَانِ فِيهِ; اى اعرابى! اينكه گفته مى شود خداوند يگانه است چهار معنا دارد: دو معناى آن درباره خداوند متعال جايز نيست و دو معناى آن درباره او ثابت است» سپس در شرح آن فرمودند: «آن دو معنا كه بر خدا جايز نيست، يكى واحد عددى است زيرا چيزى كه دومى ندارد (و بى مثل و مانند است) در باب اعداد داخل نمى شود... و ديگر واحدِ نوعى در جنس خود است (به اين گونه كه بگوييم نوع خداوند در جنسش يكتاست) اين نيز درباره ذات پاكِ او صحيح نيست، چون در آن نوعى تشبيه است; در حالى كه خداوند از هر گونه شبيه مبرّا است و امّا آن دو معنا كه درباره خداوند، صادق است يكى اين است كه گفته شود: او يگانه است و هيچ گونه شبيه و مانندى ندارد. آرى خدا اين چنين است. يا اينكه گفته شود: خداوند «احدىّ المعنى» است يعنى نه اجزاى خارجى دارد و نه اجزاى عقلى، و نه اجزاى ذهنى; آرى خداوند متعال چنين است!»(3)

در دومين قسمت از اين توصيف ها مى فرمايد: «هر عزيزى غير او ذليل است.» (وَ كُلُّ عَزِيز غَيْرَهُ ذَلِيلٌ).

«عزّت» خواه به معناى «قدرتِ شكست ناپذير» باشد و خواه به معناى «احترام و عظمت» تنها شايسته ذات خدا است; زيرا ما سواى خدا از يك سو: اسير چنگال قوانين عالم آفرينشند و محكوم به قضا و قدر مى باشند و از سوى ديگر: همگى نيازمند به ذات پاك پروردگارند و از سوى سوم: عزّت او ذاتى است و اگر غير او عزيز باشد به سبب وابستگى به ذات پاك او است; بنابراين هيچ موجودى توانايى عرض اندام در برابر عزّت او را ندارد و هر موجودى هر اندازه به او نزديك باشد به همان اندازه شعاعى از عزّتش بر او مى تابد. قرآن مجيد مى گويد: «أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً; آيا اين منافقانى كه كافران را اولياى خود برگزيده اند عزّت و آبرو نزد آنان مى جويند؟ با اينكه همه عزّتها از آنِ خدا است.»(4)

و در آيه دَه سوره «فاطر» مى خوانيم: «مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً; كسى كه خواهان عزّت است (بايد از خدا بخواهد) چرا كه تمام عزّت براى خدا است».

در سومين توصيف مى فرمايد: «هر قوىّ اى غير او ضعيف است» (وَ كُلُّ قَوِىٍّ غَيْرَهُ ضَعِيفٌ).

چرا كه قوّت و قدرت در جهانِ مخلوقات، يك امر نسبى است; هر موجودى در مقايسه با موجودات پايين تر، قوىّ و در برابر موجودات برتر، ضعيف است و اين سلسله ادامه مى يابد تا به ذات پاك خدا برسد; در آنجا قوّت و قدرت لا يتناهى است و قدرتى بالاتر از او تصوّر نمى شود كه با آن مقايسه شود. به همين دليل قوى ترين انسانها ممكن است در مقابل يك موجود ناچيز، مانند يك مگس يا پشه و يا حتّى يك ميكروب كه با چشم ديده نمى شود شكست بخورند و چنان بيمارى بر آنان مسلّط شود كه تمام پزشكان جهان از درمان آن عاجز بمانند! بنابراين، توصيف غير خدا به قدرت، در حقيقت يك توصيف مجازى است و «قوىّ» به معناى حقيقى، ذات پاك اوست.

در ذيل آيه 165 سوره بقره مى خوانيم: «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً; (مشركان در قيامت خواهند دانست) كه تمام قوّت از آن خداست (و معبودهاى خيالى آنها هيچ قدرتى ندارد).»

در چهارمين توصيف مى فرمايد: «هر مالكى غير او مملوك است!» (وَ كُلُّ مَالِك غَيْرَهُ مَمْلُوكٌ)

زيرا مالكيّت حقيقى از خلقت و آفرينش سرچشمه مى گيرد; كسى كه همه موجودات را آفريده و نه تنها در آغاز وجود به او نيازمند بوده اند كه در بقا و ادامه وجودشان نيز به او وابسته و نيازمندند، مالك حقيقى است. به همين دليل مالكيّت درباره غير خدا، نوعى اعتبار و مجاز است و به تعبيرى ديگر: اگر مالك چيزى شويم به سبب تمليك پروردگار مى باشد وگرنه هيچ موجودى از خود چيزى ندارد حتّى پيامبر بزرگِ خدا، مأمور است بگويد: «لاَ أمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً و لاَضَرًّا إلاَّ مَا شَاءَ اللّهُ;(5)من مالك هيچ سود و زيانى براى خويش نيستم مگر آنچه را خدا بخواهد». و در آيه 26 سوره آل عمران مى خوانيم: «قُلِ اللّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ، تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءٌ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْء قَدِيرٌ; بگو: بارالها! مالك حكومتها تويى، به هر كس بخواهى حكومت مى بخشى و از هر كس بخواهى حكومت را مى گيرى، هر كس را بخواهى عزّت مى دهى و هر كه را بخواهى خوار مى كنى، تمام خوبى ها به دست تو است، تو بر هر چيزى قادرى!»

در پنجمين توصيف، از علم (بى پايانِ) خداوند سخن مى گويد و مى فرمايد: «هر عالمى جز او دانش آموز است» (وَ كُلُّ عَالِم غَيْرَهُ مُتَعَلِّمٌ)

چرا كه علم خدا ذاتى است و چيزى جز حضور ذات او در همه جا، و در هر زمان، و در هر شرايط نمى باشد. بنابراين نه سابقه جهل و سپس آموختن درباره او تصوّر مى شود و نه هيچ گونه محدوديتى; بلكه علم او همچون ذات او نامتناهى است، در حالى كه هر كس غير او علمى دارد مسبوق به جهل است و مولود تعلّم و فراگيرى.

آن روز كه انسان وجود نداشت، علمى هم نداشت و آنگاه كه موجود شد خداوند پاره اى از علوم را به طور فطرى در نهادِ او قرار داد; پاره اى از علوم نيز از طريق تجربه براى او حاصل مى شود و بخشى نيز از طريق آموختن از ديگران; كه در واقع هر سه بخش، نوعى آموزش است. بنابراين تمام عالمان - جز خداوند - دانش آموزند از طرق مختلف. تنها ذات پاك او است كه منبع لا يزال هر علم و دانش است!

قرآن مجيد مى فرمايد: «وَ اللّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الاَْبْصَارَ وَ الاَْفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُروُنَ; خداوند شما را از شكم مادرانتان خارج نمود در حالى كه هيچ چيز نمى دانستيد و براى شما گوش و چشم و عقل قرار داد (مطالبى را از طريق شنوايى و تعلّم و حقايقى از طريق مشاهده با چشم و مسايلى را از طريق تحليل هاى عقلى فرامى گيريد) تا شكر نعمت او را به جا آوريد».(6)

در ششمين توصيف مى فرمايد: «و هر قدرتمندى غير او گاه توانا و گاه ناتوان است» (وَ كُلُّ قَادِر غَيْرَهُ يَقْدِرُ وَ يَعْجَزُ)

دليل آن نيز در نامحدود بودن ذات خداوند و محدود بودن غير او نهفته است; چون ذات او نامحدود است و قدرتش كه عين ذاتش مى باشد آن هم نامحدود است، ولى غير او هر كس كه باشد قدرتى محدود دارد; به همين دليل نسبت به بعضى از امور توانا و نسبت به بعضى از امور، ناتوان مى باشد و حتّى انجام يك كار معيّن در پاره اى از شرايط و بعضى از حالات براى او ممكن و در پاره اى ديگر از شرايط غيرممكن است.

يك انسان در هر روز از عمرش و يا در هر ساعتى، ممكن است از نظر قدرت در حال دگرگونى باشد، تنها كسى كه هميشه و در همه حال بر هر چيزى توانا است ذات قادر متعال است و اينكه بعضى سؤال مى كنند اگر قدرت خداوند شامل همه چيز مى شود آيا مى تواند تمام دنيا را در فضاى كوچكى به اندازه يك تخم مرغ قرار دهد، بى آنكه تخم مرغ بزرگ و يا فضا كوچك شود، يك مغالطه بيش نيست!

به عبارت ديگر: صورت سؤال غلط است چرا كه مفهومش اين است كه آيا ممكن است در آنِ واحد، دنيا هم بزرگ باشد، هم كوچك و فضاى تخم هم به اندازه كنونى باشد و هم به اندازه عالم. يا به تعبير ديگر: اين سؤال به منزله اين است: «آيا خداوند قادر است كه دنيا را كوچك كند و در همان حال كوچك نكند و فضاى تخم مرغ را به اندازه عالم كند و در همان حال نكند!؟» بديهى است وقتى صورت سؤال غلط باشد جوابى ندارد. جالب اين است كه عين اين سؤال را از اميرمؤمنان على(عليه السلام) كردند و گفتند: «هَلْ يَقْدِرُ رَبُّكَ أَنْ يَدْخُلَ الدُّنْيَا فِي بَيْضَة مِنْ غَيْرِ أَنْ تَصْغُرَ الدُّنيَا أَوْ تَكْبِرَ الْبَيْضَةَ؟ فَقَالَ(عليه السلام): إِنَّ اللّهَ تَبارَكَ وَ تَعَالَى لاَ يَنْسَبُ إِلَى الْعَجْزِ وَ الَّذِي ذَكَرْتَ لاَيَكُونُ; آيا پروردگار تو توانايى دارد كه دنيا را در درون تخم مرغى جاى دهد، بى آنكه دنيا كوچك شود يا تخم مرغ بزرگ شود؟» امام(عليه السلام)فرمود: «خداوند متعال هرگز به ناتوانى نسبت داده نمى شود، ولى آنچه تو گفتى غير ممكن است (و قدرت در امر محال مفهوم ندارد).»(7)

كوتاه سخن اين كه قدرتِ خداوند هم ذاتى است و هم نامحدود و هم ازلى و هم ابدى و غير او هر چه دارد، از او دارد و به آن مقدار كه او مى خواهد، دارد و از غير آن عاجز و ناتوان است!

در هفتمين توصيف مى فرمايد: «هر شنونده اى غير از خدا از درك صداهاى ضعيف ناتوان و ناشنوا است و صداهاى قوى گوش او را كر مى كند و آوازهاى دور را نمى شود.» (وَ كُلُّ سَمِيع غَيْرَهُ، يَصَّمُّ عَنْ لَطِيفِ الاَْصْوَاتِ وَ يُصِمُّهُ كَبِيرُهَا، وَ يَذْهَبُ عَنْهُ مَا بَعُدَ مِنْهَا).

شنوايى در انسانها از طريق انتقالِ امواج به گوش ها - كه در برابر امواج صوتى حساسيّت دارد و پرده «صماخ» را كه همچون پوسته طبلى است، به حركت در مى آورد و از آنجا به مغز منتقل مى شود - مى باشد; و از آنجا كه ساختمان اين اسباب از جهات مختلفى محدود است انسان توانايىِ شنيدن همه صداها را ندارد و به گفته دانشمندان: «تنها قادر است صداهايى را بشنود كه طولِ موجِ آن، بين شانزده مرتبه در ثانيه تا بيست هزار مرتبه در ثانيه بوده باشد» يعنى: آنچه زير شانزده مرتبه در ثانيه مى باشد براى انسان قابل درك نيست; همانطور كه آنچه بيش از بيست هزار مرتبه در ثانيه باشد شنيده نمى شود.

البتّه اين اَعداد در همه جانداران يكسان نيست. حيواناتى پيدا مى شوند كه حسّ شنوايى آنها از ما بيشتر است و صداهايى را مى شنوند كه طول موج آنها كمتر است ولى آنها نيز قادر به شنيدنِ همه صداها نيستند و هرگاه طول موج آن از تعداد معيّنى پايينتر باشد براى آنها قابل درك نيست; اين از يكسو.

از سوى ديگر، هرگاه طول اَمواج بسيار شديد باشد، ممكن است پرده گوش آدمى را پاره كند و براى هميشه از نعمت شنوايى محروم گردد; به همين دليل به هنگام آتش كردن بعضى از سلاح هاى پر صداى جديد، نظاميان از آن دور مى شوند و جلوى گوش هاى خود را محكم مى گيرند، مبادا به پرده گوش آنها آسيب برسد.

از سوى سوم، صدا هر قدر قوىّ باشد اگر انسان زياد از آن دور شود توان شنيدن آن را ندارد و به اين ترتيب حسّ شنوايى انسان و ساير جانداران از جهات متعدّدى ناتوان است. در گرداگرد ما آن قدر امواج صوتى وجود دارد كه ما از لحظه تولّد تا مرگ، از شنيدن آنها ناتوان و محروميم.

ولى سميع و شنوا بودن خداوند از طريق ابزار و آلات مادّى و جسمانى نيست; سميع بودن خداوند گوشه اى از عليم بودن او است; يعنى از تمام صداها آگاهى دارد و از همه، به طور يكسان با خبر است; صدايى او را آزار نمى دهد و چيزى از او دور و مخفى و پنهان نيست.

قرآن مجيد مى فرمايد: «قَالَ رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ فِي السَّمَاءِ وَ الاَْرْضِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ; (پيامبر) گفت: پروردگارم همه سخنان را - چه در آسمان باشد و چه در زمين- مى داند; او شنوا و دانا است.»(8)

در هشتمين توصيف، سخن از «بصير» بودن خداوند است كه از جهاتى به سميع بودن او شباهت دارد، مى فرمايد: «هر بيننده اى غيرِ او، از ديدن رنگ هاى ضعيف و اجسام بسيار كوچك، ناتوان است». (وَ كُلُّ بَصِير غَيْرَهُ يَعْمَى عَنْ خَفِّى الاَْلْوَانِ وَ لَطِيفِ الاَْجْسَامِ)

بينايى در ما و جانداران ديگر، از طريق چشم است و آن، دستگاه بسيار ظريف و پيچيده اى است كه از طبقات مختلفى تشكيل يافته و هر يك از آنها وظيفه خاصّى به عهده دارد و هنگامى كه دست به دست هم دهند، تصوير كوچك و و روشنى را همانند يك دوربينِ عكّاسىِ دقيق، روى «شبكيّه» چشم منعكس مى كند و اعصاب بسيار حسّاسِ «شبكيّه» تصوير را از آنجا به مغز منتقل مى كند; ولى به هر حال توانايى تصويربردارى چشم از صحنه هاى مختلف محدود است و دانشمندان مى گويند: «انسان اشيايى را مى بيند كه اَمواجِ ارتعاشاتِ نورِ برخاسته از آن، در هر ثانيه بين 458 هزار ميليارد تا 727 هزار ميليارد باشد و كمتر و بيشتر از آن، هر چه در فضا از امواج و ارتعاشات نورى است، براى ما قابل رؤيت نمى باشد.»

جاندارانى وجود دارند كه قدرت بينايى آنها از ما بسيار بيشتر است; از جمله آنها پرندگان شكارى هستند كه از فاصله بسيار دور، اشياى بسيار كوچك را از روى زمين مى بينند ولى باز قدرت بينايى آنها محدود است.

اشياى كوچك تا حدّ معيّنى با چشم ديده خواهد شد و از آن كوچكتر را مى توان با ميكروسكوپ هاى معمولى ديد و باز از آن كوچكتر را با ميكروسكوپ هاى الكترونيكى - كه اشيا را بسيار بزرگتر مى كند - مى توان ديد، ولى فراتر از آن، اشيايى وجود دارد كه كه با آنها هم قابل رؤيت نيست.

اضافه بر اين; هر قدر نور كمتر مى شود، قدرت ديد كمتر مى شود تا آنجا كه در تاريكى شديد، هيچ چيز قابل مشاهده نيست. ممكن است چشم بعضى از جانداران در تاريكى، بسيار بهتر از انسان ببيند و ممكن است دوربين هاى مخصوصى كه از اشعه مادون قرمز كمك مى گيرد اشياى بيشترى را در تاريكى به انسان نشان دهد ولى بالأخره در ماوراى آن، اشياى زيادى است كه در تاريكى ديده نمى شود.

اينها همه محدوديّتِ ديدِ انسان را از جهات مختلف، نشان مى دهد ولى آن كس كه همه چيز را در همه جا و در هر شرايط و در نهان و آشكار مى بيند - يا به تعبير ديگر: علم او به آن احاطه دارد - ذات پاك خدا است!

قرآن مجيد مى گويد: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ; چيزى همانند او نيست و او شنونده بينا است (يا به تعبير دقيق تر او شنونده و بينا است)».(9)

در حقيقت بينا و شنوا به معناى واقعى و مطلق، ذات پاك او است.

در نهمين و دهمين توصيف مى فرمايد: «هر آشكارى غير او پنهان است و هر پنهانى غيرِ او آشكار نيست» (وَ كُلُّ ظَاهِر غَيْرَهُ بَاطِنٌ، وَ كُلُّ بَاطِن غَيْرَهُ غَيْرُ ظَاهِر)

اين توصيف ها در ذاتِ خداوند و درباره ديگران، در حقيقت از همان ويژگى نامحدود بودن و محدود بودن سرچشمه مى گيرد; از آنجا كه ذات پاكش نامتناهى است، آثار او سرتاسر هستى را فرا گرفته و ظهورِ مطلق و بى قيد و شرط، در همه جا و هر زمان از آنِ اوست. در حالى كه موجودات ديگر هرچند داراى ظهورى باشند ظهورشان محدود است و به همين دليل مى توان گفت: «پنهان و ناپيدا هستند». در جهانِ ستارگان و كهكشان ها، ستارگانى يافت مى شوند كه از خورشيدِ جهان تابِ منظومه ما، بسيار بزرگتر و پرنورترند، ولى ما هيچ اثرى از آنها نمى بينيم! همانگونه كه اگر از محدوده منظومه شمسى گام بيرون نهيم، خورشيد ما كمرنگ و سپس بى رنگ مى شود.

اضافه بر اين; اگر چيزى ظهورى دارد - هر چند ظهور نسبى و محدود - آنهم به بركت وجود پروردگار است وگرنه ممكنات در ذات خود، به طور كلّى تاريك و ناپيدايند و نور وجود الهى است كه بر آنها مى تابد و خود را نشان مى دهد. و از يك نظر شبيه ذرّات غبارى هستند كه در هوا معلّق مى باشند و ناپيدا; ولى هنگامى كه از روزنه اى، نورِ آفتاب به درون اتاق بتابد، ذرّات غبار معلّق در هوا نمايان مى شود.

اينكه در بخش دوم اين توصيف، مى فرمايد: «هر پنهانى جز او آشكار نيست» اشاره به اين حقيقت است كه در عين پنهان بودنِ كنهِ ذاتِ خداوند از همه موجودات، و خارج بودن از دسترسِ عقولِ تمامِ انسانها - حتّى اوليا و انبيا، - آثار او همه جا را گرفته و در عين پنهانى، آشكار است; در حالى كه موجودات ديگر اگر پنهان باشند، آشكار نيستند و اگر آشكار باشند، پنهان نيستند. مثلا انسانى كه مستور و در حجاب است، برهنه نيست و آن كس كه آشكار است، مستور و در حجاب نيست; ولى خداوند با اينكه ذاتش كاملا مستور است، وجودش كاملا آشكار است و در عين پنهانى، ظاهر است.(10)

قرآن مجيد در آيه «سه» سوره «حديد» مى فرمايد: هُوَ الاَْوَّلُ و الاْخِرُ وَ الظَّاهِرُ و الْبَاطِنُ; او آغاز است و پايان، آشكار است و پنهان»

##### 1. سوره حديد، آيه 3.
2. سوره قصص، آيه 88.
3. توحيد صدوق (بنابر نقل بحارالانوار، جلد 3، صفحه 206، حديث 1. براى توضيح بيشتر درباره حقيقت توحيد و يگانگى خدا به كتاب «پيام قرآن» جلد سوم، صفحه 260 به بعد مراجعه كنيد.
4. سوره نساء، آيه 139.
5. سوره اعراف، آيه 188.
6. سوره نحل، آيه 78.
7. بحارالانوار، جلد 4، صفحه 143، حديث 10; همين معنا از امام صادق(عليه السلام) در كتاب «كافى» جلد 1، صفحه 79، حديث 4، آمده است و نيز در «بحار الانوار» آمده است كه: شيطان اين سؤال را از حضرت عيسى(عليه السلام) پرسيد و مسيح(عليه السلام) همين جواب را بيان كرد (بحارالانوار، جلد 14، صفحه 271، حديث 3.)
8. سوره انبياء، آيه 4.
9. سوره شورى، آيه 11.
10. در تعدادى از نسخه هاى «نهج البلاغه» جمله بالا به اين صورت آمده است: «وَ كُلُّ ظَاهِر غَيْرُهُ غَيْرُ بَاطِن وَ كُلُّ بَاطِن غَيْرُهُ غَيْرُ ظَاهِر» و جمعى از شارحان نهج البلاغه اصرار بر اين دارند كه «غير» در هر دو جمله (...غير باطن.... غير ظاهر) يا بايد وجود داشته باشد و يا در هر دو حذف شود! حتّى بعضى ادّعاى قطع و يقين كرده اند كه نسخه «صبحى صالح» كه در جمله اوّل، غير ندارد و در جمله دوم دارد، نادرست است و البته قرينه وحدت سياق نيز چنين اقتضايى را دارد ولى همانگونه كه در بالا آمد، نمى توان ادّعا كرد كه اين نسخه غلط است و تفسير قابل توجّهى دارد كه به آن اشاره شده است.

▲بخش دوم

لَمْ يَخْلُقْ مَا خَلَقَهُ لِتَشْدِيدِ سُلْطَان، وَ لاَ تَخَوُّف مِنْ عَوَاقِبِ زَمَان، وَ لاَاسْتِعَانَة عَلَى نِدٍّ مُثَاوِر، وَ لاَ شَرِيك مُكَاثِر، وَ لاَ ضِدٍّ مُنَافِر; وَلكِنْ خَلَائِقُ مَرْبُوبُونَ، وَ عِبَادٌ دَاخِرُونَ، لَمْ يَحْلُلْ فِي الاَْشْيَاءِ فَيُقَالَ: هُوَ كَائِنٌ، وَ لَمْ يَنْأَ عَنْهَا فَيُقَالَ: هُوَ مِنْهَا بَائِنٌ. لَمْ يَؤُدْهُ خَلْقُ مَا ابْتَدَأَ، و لاَ تَدْبِيرُ مَاذَرَأَ، وَ لاَ وَقَفَ بِهِ عَجْزٌ عَمَّا خَلَقَ، وَ لاَ وَلَجَتْ عَلَيْهِ شُبْهَةٌ فِيمَا قَضَى وَ قَدَّرَ، بَلْ قَضَاءٌ مُتْقَنٌ، وَ عِلْمٌ مُحْكَمٌ، وَ أَمْرٌ مُبْرَمٌ. الْمَأْمُولُ مَعَ النِّقَمِ، الْمَرْهُوبُ مَعَ النِّعَمِ.

### ترجمه

خداوند مخلوقات را نيافريده، تا پايه هاى حكومت خود را تحكيم بخشد و نه براى بيم از حوادث آينده بوده و نه براى اين كه در مبارزه با همتاى خود، ياريش دهند و نه به خاطر اين كه از فخر و مباهاتِ شريكانِ فزون طلب و مخالفانِ برترى جويى، جلوگيرى نمايد; بلكه همه آنها مخلوق او هستند و در سايه لطفش پرورش مى يابند و بندگانى خاضع اند. در موجودات حلول نكرده تا گفته شود: در آنها (محصور) است و از آنها فاصله نگرفته تا گفته شود: از آنان جداست. آفرينش موجودات در آغاز بر او سنگين نبوده است، (و در ادامه راه) از تدبير آنچه ايجاد كرده است باز نمانده، و عجز و ناتوانى، او را از آفرينشِ (جديد) باز نداشته است. در آنچه فرمان داده و مقدّر ساخته، ترديدى به او راه نيافته (تا در كار خود شك كند) بلكه فرمانش متين، و علمش محكم، و كارش صحيح و بى خلل است. او كسى است كه (همگان) در بلاها و مشكلات چشم اميد به او دوخته اند و در نعمت ها از او بيم دارند. (كه مبادا كفران، مايه سلب نعمت گردد).

▲شرح و تفسير

▲جلوه هاى جلال و جمال او

در بخش دوم - كه بخشِ آخرين اين خطبه است - نيز همچنان اوصاف پروردگار، يكى بعد از ديگرى تشريح مى شود و با تعبيراتى كوتاه و بسيار پر معنا و لطيف، دقايق صفات الهى توضيح داده مى شود. در اين بخش، هشت وصف از اوصاف الهى كه توجّه به آنها در تربيت انسانها بسيار مؤثّر است مورد بحث و بررسى قرار گرفته است.

نخست مى فرمايد: «خداوند مخلوقات را نيافريده تا پايه هاى حكومت خود را تحكيم كند، و نه براى بيم از حوادث آينده بوده، و نه براى اين كه در مبارزه با همتاى خود ياريش دهند، و نه به خاطر اين كه از فخر و مباهاتِ شريكانِ فزون طلب و مخالفان برترى جوى، جلوگيرى نمايد» (لَمْ يَخْلُقْ مَا خَلَقَهُ لِتَشْدِيدِ سُلْطَان وَ لاَ تَخَوُّف مِنْ عَوَاقِبِ زَمَان، وَ لاَ اسْتِعَانَة عَلَى نِدٍّ(1) مُثَاوِر،(2) وَ لاَ شَرِيك مُكَاثِر،(3) وَ لاَ ضِدٍّ مُنَافِر(4)).

از آنجا كه ما همه چيز را با مقياس وجود و صفات و افعال خود اندازه مى گيريم، گاه در صفات جمال و جلال پروردگار نيز، گرفتار اين اشتباه بزرگ مى شويم و مثلا فكر مى كنيم همانگونه كه ما در اعمالمان دنبال هدف و سودى هستيم كه به ما باز مى گردد، افعال خداوند نيز همين گونه است! در حاليكه او وجودش از هر نظر كامل و بى نهايت و هستى مطلق استو به همين دليل، جامعِ تمام كمالات مى باشد و هيچ نقصان و كمبودى در ذات پاك او راه ندارد. با توجّه به اين حقيقت، اَفعال او رنگ ديگرى به خود مى گيرد و از آنجا كه فاعلِ حكيم، كارى بى هدف انجام نمى دهد، بايد هدف افعال او را در بيرون از وجود او و نسبت به بندگانش جستجو كنيم.

توصيف بالا به طور دقيق، اشاره به همين نكته است و تمام اهدافى را كه نشانه رفع كمبودهاست، از افعال خداوند نفى مى كند!

هدف ما در بسيارى ازكارهايمان اين است كه قدرت خود را بيشتر كنيم و بر توان خود بيفزاييم. گاه هدف اين است كه با آينده نگرى، از عواقب بدى كه ممكن است در پيش باشد خود را بركنار داريم. و گاه آن است كه بر افراد هم طرازِ ستيزه جو، كه از برون قصد نابودى يا تضعيف ما را دارند، غلبه كنيم.

گاه براى اين است كه در برابر همتاى فزون طلب، كه از درونِ زندگى ما، با ما مبارزه مى كند، ايستادگى كرده و او را بر سرجايش بنشانيم.

و گاه وجود اَضداد، مانع را ه ما مى شوند و مى خواهيم با تلاش و كوشش، موانع را از سر راه برداريم. از اين رو، افعال ما درست در اين راستا و به همين منظور صورت مى گيرد.

در توصيف بالا از خداوند، بر اين معنا تأكيد شده است كه اهداف پنج گانه بالا در افعال او مورد توجّه نيست: نه كمبودى در قدرت دارد و نه از حوادث آينده مى ترسد، نه شبيه و نظيرى دارد كه جاى او را بگيرد و نه همتايى كه در برابر او فزون طلبى كند و نه ضدّ و مانعى كه بر سر راه او بنشيند و قصد نابودى او را داشته باشد.

اين ما هستيم كه كه به خاطر نقصان وجودى و كمبودهاى ذاتى، گرفتار اين امور مى شويم.

حال اين سؤال پيش مى آيد كه اگر تمام اين امور منتفى است، پس خداوند آفرينش را با چه هدفى آغاز كرده است؟ پاسخ اين سؤال در جمله هاى بعد آمده، مى فرمايد: «بلكه همه اشيا و انسانها مخلوق او هستند و در سايه لطفش پرورش مى يابند و بندگانى خاضع اند» (وَ لكِنْ خَلاَئِقُ مَرْبُوبُونَ، وَ عِبَادٌ دَاخِروُنَ).(5)

آرى هدف آفرينش اين نبوده كه خداوند «سودى» كند بلكه هدف اين بوده است كه بر بندگان «جودى» كند. تعبير «مربوبون» با توجه به اينكه از مادّه «ربّ» - كه به معناى پرورش دادن و تكامل بخشيدن است - گرفته شده، دقيقاً اشاره به همين معنا است و جمله «عِبَادٌ دَاخِرُونَ» (بندگان خاضعى هستند) نيز اشاره لطيف ديگرى به همين معنا مى باشد; زيرا تكامل وجود انسانها جز از طريق بندگى خدا ممكن نيست.

بنابراين، بندگان و مخلوقات نه تنها همتا و شبيه و ضدّ پروردگار نيستند، بلكه از فيض رحمت او بهره مند مى شوند و تمام سود خلقت و آفرينش به آنها باز مى گردد.

در بيان دومين و سومين صفت اشاره به سعه وجودى خداوند كرده، مى فرمايد: «در موجودات حلول نكرده تا گفته شود: در آنها (محصور) است و از آنها فاصله نگرفته، تا گفته شود: از آنان جداست» (لَمْ يَحْلُلْ فِى الاْشْيَاءِ فَيُقَالَ: هُوَ كَائِنٌ(6)، وَ لَمْ يَنْأَ(7) عَنْهَا فَيُقَالَ: هُوَ مِنْهَا بَائِنٌ).

با توجّه به اين كه ذات پاكش برتر از زمان و مكان است و محلّى براى او وجود ندارد، اين دو وصف از نتايج حتمى آن محسوب مى شود. كسى كه فوق زمان و مكان است، محلّى ندارد كه در آن حلول كند و به آن نيازمند باشد. به همين دليل دورى و نزديكى، جدايى و بيگانگى درباره او تصوّر نمى شود; تمام اين امور در اشيايى صدق مى كند كه محدود باشند; در يك نقطه حلول مى كنند، به چيزى نزديكند و از چيزى دورند; ولى «ذات لا يتناهى خداوند» در همه جا حاضر، به همه چيز نزديك است و در عين حال، محلّ و مكانى ندارد. همانگونه كه در قرآن مجيد آمده است: «وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ وَ اللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ; هر جا باشيد او با شماست و خدا به آنچه انجام مى دهيد بيناست.»(8) و نيز مى فرمايد: «وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَريدِ; و ما به او (انسان) از رگ قلبش نزديك تريم.»(9) و همچنين مى فرمايد: «فَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأيْنَماَ تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ; مشرق و مغرب از آنِ خداست و به هر طرف روكنيد، خدا آنجاست، خداوند بى نياز و داناست».(10)

روشن است اعتقاد به اين اوصافِ كماليه خداوند، اثر تربيتى فوق العاده ى نيز دارد; چرا كه انسان همه جا خود را با او مى بيند و تمام جهان هستى را محضر او مى شمارد و باور مى كند، خدا در خلوت و جلوت، با اوست و با اين حال شرم مى كند به سراغ نافرمانى و عصيان و گناه برود.

در بيان چهارمين و پنجمين اوصاف او، مى فرمايد: «آفرينش موجودات، در آغاز بر او سنگين نبوده (و در ادامه راه) از تدبير آنچه ايجاد كرده، بازنمانده، و عجز و ناتوانى، او را از آفرينشِ (جديد) باز نداشته است.» (لَمَ يَؤُدْهُ خَلْقُ مَا ابْتَدَأَ، و لاَ تَدْبِيرُ مَاذَرَأَ، وَ لاَ وَقَفَ بِهِ عَجْزٌ عَمَّا خَلَقَ).

در عبارت بالا، به چند نكته اشاره شده است كه همه آنها به قدرت بى پايان پروردگار باز مى گردد: نخست اينكه، آفرينش موجودات در آغاز كار كه قدرت بيشترى را مى طلبد هرگز بر او سنگين نبوده (توجّه داشته باشيد «لَمْ يَؤُدْهُ» از مادّه «أَوْد» (بر وزن عود) به معناى سنگينى است) ديگر اينكه، در ادامه راه، ربوبيّت و تدبير آنها مشكلى براى او ايجاد نكرده است و سوم اينكه، با آفرينش اين همه موجودات، قدرت او پايان نيافته، بلكه مى تواند با فرمان «كُن» عالَمى ديگر، بلكه ميليونها و هزاران ميليون عالم، شبيه جهانى كه آفريده است، بيافريند: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ; فرمان او چنين است كه هر گاهى چيزى را اراده كند تنها به آن مى گويد: «موجود باش!» آن نيز بى درنگ موجود مى شود!».(11)

جمله اخير، معناى ديگرى نيز مى تواند داشته باشد و آن اينكه آفرينش موجودات او را از اداره آنها عاجز نساخته است; در اين صورت مفهوم اين جمله، تأكيدى مى شود بر آنچه در جمله قبل گذشت!

اين اوصاف نيز از نامتناهى بودن ذات و صفات او سرچشمه مى گيرد. زيرا عجز و ناتوانى و خستگى و سنگينى در مورد كسى تصوّر مى شود كه قدرتش محدود باشد و بخواهد بيش از آنچه در توان دارد، انجام دهد; ولى براى كسى كه قدرتش نامحدود است، كوچك و بزرگ، سنگين و سبك، آسان و سخت، مفهوم ندارد.

در ششمين وصف از اين سلسله اوصاف، اشاره به جلوه ديگرى از علم بى پايان پروردگار مى كند و مى فرمايد: «آنچه فرمان داده و مقدّر ساخته، ترديدى به او راه نيافته (تا در كار خود شك كند)، بلكه فرمانش متين و علمش محكم و كارش صحيح و بى خلل است» (وَلاَ وَلَجَتْ عَلَيْهِ شُبْهَةٌ فِيمَا قَضَى وَ قَدَّرَ، بَلْ قَضَاءٌ مُتْقَنٌ، وَ عِلْمٌ مُحْكَمٌ، وَ أَمْرٌ مُبْرَمٌ).

انسانها با علم محدودى كه دارند گاه تصميم مهم و محكمى مى گيرند; ولى در ادامه راه، حقايقى بر آنها كشف مى شود كه آنها را نسبت به تصميم خود، متزلزل مى سازد و گاه به كلّى به اشتباه خود پى مى برند و از وسط راه باز مى گردند. امّا آن كس كه علمش بى پايان است و در تمام عالم هستى چيزى بر او مخفى نيست و مطلب تازه اى براى او كشف نمى شود، از ازل تا ابد را مى داند و همه چيز، در هر زمان و هر مكان، در برابر ذات پاك او حضور دارند، او هرگاه تدبيرى كند و فرمانى دهد و چيزى را مقدّر فرمايد، هيچ گونه شك و شبهه اى به آن راه پيدا نمى كند.

باز در اينجا مى بينيم كه اين وصف الهى نيز، از نامتناهى بودن ذات و صفات او سرچشمه مى گيرد; آرى محور اصلى صفات او «بى پايان بودنِ ذات و صفات» اوست.

در هفتمين و هشتمين وصف از اوصاف الهى، كه خطبه با بيان آن پايان مى گيرد، مى فرمايد: «او كسى است كه در بلاها و ناكامى ها و مشكلات (همگان) چشم اميد به او دوخته اند; و در نعمت ها از او بيم دارند (اميد براى حل مشكل و بيم از بازستاندن نعمت ها بر اثر كفران» (الْمَأْمُولُ مَعَ النِّقَمِ، الْمَرْهُوبُ مَعَ النِّعَمِ).

در آيات قرآن مجيد نيز، كراراً به اين مسايل اشاره شده است; در يك جا مى فرمايد: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً; به يقين با سختى آسانى است و به يقين با سختى آسانى است»(12) و در جاى ديگر مى فرمايد: «أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتاً وَ هُمْ نَائِموُنَ * أَوَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحىً وَ هُمْ يَلْعَبُونَ; آيا ساكنان آبادى ها از اين ايمن اند كه عذاب ما شبانه به سراغ آنها بيايد، در حالى كه در خواب باشند و آيا اهل آبادى ها از اين ايمن اند كه عذابِ ما هنگام روز، به سراغشان بيايد در حالى كه سرگرم بازى هستند؟!».(13)

آرى مشكلات هر چند سخت و پيچيده و خطرناك باشد، باز حلّ آن، در برابر لطف خدا، ساده و آسان است و نعمت ها هر چند گسترده و بى حساب باشد، برچيدن آن در برابر اراده خدا مشكل نيست; بنابراين، نه در بلا و نقمت مى توان مأيوس شد و نه در آسايش و نعمت مى توان غافل ماند. به همين دليل مؤمنان راستين، هميشه در ميان خوف و رجا - كه عامل اصلى تربيت انسانهاست - قرار دارند.

اين دو وصف نيز جلوه ديگرى از بى پايان بودن ذات و صفات خداست; از آنجا كه قدرتش بى پايان است، حلّ هر مشكلى براى او آسان مى باشد و گرفتن نعمت ها از كفران كنندگان براى او بسيار ساده است: با يك طوفان همه چيز به هم مى ريزد و با يك زمين لرزه، شهرها زير و رو مى گردد! با يك بيمارى واگيردار و ناشناخته هزاران يا ميليونها انسان روانه بستر مى شوند و با يك گرما و سرماى شديد، ممكن است هزاران نفر در كام مرگ فرو روند!

##### 1. «نِدّ» (بر وزن ضدّ) در اصل به معناى مقابل و مخالف چيزى يا كسى است و به تعبير ديگر: به معناى همانندى است كه به مقابله بر مى خيزد; لذا گاهى آن را به «ضدّ» نيز تفسير كرده اند.
2. «مُثاوِر» در اصل از مادّه «ثَور» به معناى هيجان آمده است و لذا «اِثاره» به معناى پراكندن چيزى است و «مُثاوره» به معناى هيجان دو شخص يا دو چيز بر ضد يكديگر است; از اين رو به معناى «محاربه» نيز گفته شده است.
3. «مُكاثر» از مادّه «كثرت» به معناى فزونى است و «مُكاثر» به كسى گفته مى شود كه فزون طلب است و يا به خاطر داشتن مال و قدرتِ زياد، فخرفروشى مى كند.
4. «مُنافر» از مادّه «نفرت» به معناى دورى گزيدن و ناخوش داشتن چيزى است.
5. «داخرون» از مادّه «دُخور» (بر وزن حضور) به معناى ذلّت و كوچكى است، كه گاه در امور مثبت به كار مى رود و گاه در امور منفى. هنگامى كه بندگان خدا به عنوان «داخر» توصيف مى شوند به معناى تسليم و تواضع در برابر حق است.
6. در بسيارى از نسخه هاى «نهج البلاغه» كه در دست شارحان بوده است، جمله فوق به اين صورت است: «فَيُقَالَ: هُوَ فِيهَا كَائِنٌ» و شك نيست كه مفهوم جمله، مطابق اين نسخه روشنتر است و در نسخه اى كه در متن آمده، نيز، كلمه «فيها» در تقدير است.
7.«يَنْأَ» از مادّه «نَأْى» (بر وزن رأى) به معناى دور شدن است و بعضى آن را به معناى «فاصله گرفتن از چيزى و به سوى نقطه دوردستى حركت كردن» تفسير كرده اند.
8. سوره حديد، آيه 4.
9. سوره ق، آيه 16.
10. سوره بقره، آيه 115.
11. سوره يس، آيه 82.
12. سوره «الم نشرح»، آيات 5 - 6.
13. سوره اعراف، آيات 97 - 98.

▲نكته

▲آثار تربيتى معرفة اللّه

بى شك معرفة اللّه و شناخت اسما و صفات او، موضوعيّت دارد و هر كس بايد تا آنجا كه مى تواند از اين معرفت بهره بگيرد و به تعبيرى ديگر: «نفس اين معرفت، براى انسان مايه تكامل و قرب الى اللّه است.» ولى با اين حال، اين حقيقت را نبايد فراموش كرد كه توجّه به اين اوصاف كمال و جمال تأثير بسيار مهمّى در تربيت نفوس انسانها دارد و توجّه به كمال مطلق، انسان را به سوى همانندى - هر چند در مرحله بسيار پايينى باشد - سوق مى دهد.

به عبارت روشنتر: هنگامى كه ما مى گوييم خداوند نسبت به همه چيز عالم و قادر و توانا است و او را به خاطر علم و قدرتش مى ستاييم و حمد و ثنا مى گوييم چگونه مى پسنديم كه خودمان در جهل مطلق و ضعف و ناتوانى كامل باشيم. آن حمد و ستايش ما را به كسب كمال بيشتر و قدرت و توان فزونتر دعوت مى كند. اين در مورد «صفات ذات».

در مورد «صفات اَفعال» نيز، هنگامى كه خدا را به رحمانيّت و رحيميّت مى ستاييم و مى گوييم: «رَحْمَتُهُ وَسِعَتْ كُلَّ شَىْء; رحمتش همه چيز را در بر گرفته»(1) بلكه مى گوييم رحمت خاصّ او، گرچه ويژه بندگان باتقوا است ولى رحمت عامّش دوست و دشمن را فرا گرفته و خوانِ نعمتِ بى دريغش، همه جا كشيده، چگونه ممكن است ما از اين صفتِ والا به كلّى بى بهره باشيم; نه به دوست رحم كنيم و نه به دشمن، و پيمانه قلب ما به كلّى از رحمت تهى باشد؟!

به همين ترتيب توجّه به ساير صفات كماليّه او، اعمّ از صفات ذات و صفات فعل (جود و سخاوت و مغفرت و عزّت و عفو و بخشش و مانند آن) پرتوى از اين صفات برجسته را در وجود ما منعكس مى سازد و به سوى آن جذب مى كند!

##### 1. بر گرفته از آيه 156 سوره اعراف، كه مى فرمايد: «وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْىء»

▲خطبه 66

خطبه 66(1) و من كلام له عليه السّلام

فى تعليم الحرب و المقاتلة

و المشهور أنّه قاله لاَصحابه ليلة الهرير، أوْ اوّل اللّقاء بصفّين

اين خطبه پيرامون آداب و فنون جنگ سخن مى گويد

مشهور اين است كه امام(عليه السلام) آن را در «ليلة الهرير(2)» يا نخستين روز جنگ صفّين ايراد فرمود.

##### 1. سند خطبه: اين خطبه را گروه كثيرى از مورّخان و محدّثان قبل از مرحوم «سيّد رضى» و بعد از او به طور كامل يا بخشى از آن را نقل كرده اند. از جمله كسانى كه قبل از «سيّد رضى» مى زيسته اند و آن را نقل كرده اند: «نصر بن مزاحم» در كتاب «صفّين» و «حافظ» در كتاب «البيان والتبيين» و «فرات بن ابراهيم» كه در عهد امام «علىّ بن موسى الرضا(عليه السلام)» مى زيسته در تفسير معروف خود و «مسعودى» در «مروج الذهب» مى باشند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 52.)
2. «ليلة الهرير» يعنى شبى كه سگها از شدّت سرما زوزه مى كشيدند و «هرير» در اصل به معنى صداى آهسته سگ به خاطر بى تابى از سرمااست و معروف اين است كه «ليلة الهرير» يكى از شبهاى جنگ پر حادثه «صفّين» بود كه جنگ از روز به شب ادامه يافت و شبى سرد و پرخوف و خطر بود، كه گروهى از لشكريان «معاويه» به دست جنگجويان لشكر «امير مؤمنان على(عليه السلام)» به خاك افتادند. 3. مصادر نهج البلاغه، جلد2، صفحه 53 (باكمى تلخيص)

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه، آداب و فنون جنگ و جهاد حق طلبانه را با دقّت تمام و در عباراتى فشرده بيان مى كند و آن را با ارزش هاى معنوى چنان مى آميزد كه انگيزه هاى جهادگران را در حدّ بالا نگه دارد و آنان را به ايثار و فداكارى در راه خدا وادارد. در ضمن اشاراتى به ويژگى هاى جنگ«صفّين» و وظايف مؤمنين در اين جنگ دارد.

در اين كه امام(عليه السلام) اين خطبه را چه زمانى ايراد فرمود، ميان شارحان «نهج البلاغه» گفتگو است. «ابن ابى الحديد» مى گويد: «اين خطبه را امام(عليه السلام) در آن روزى كه به «ليلة الهرير» منتهى مى شد - طبق نقل بسيارى از روايات - ايراد فرمود» در حالى كه «نصر بن مزاحم» مى گويد: «امام(عليه السلام) آن را در نخستين روز جنگ «صفّين» در ماه صفر سال 37 هجرى ايراد كرد.»

مؤلّف كتاب «مصادر نهج البلاغه» از «طبرى» نويسنده كتاب «بشارة المصطفى» - كه از علماى قرن ششم هجرى است - از «ابن عبّاس» چنين نقل مى كند كه مى گفت: «زنان جهان، ديگر نمى توانند شخصيّتى همچون على(عليه السلام) بزايند. به خدا سوگند! من جنگجوى كار آزموده اى را همانند على(عليه السلام) هرگز نديدم! فراموش نمى كنم روزى در جنگ «صفّين» با او بوديم در حالى كه عمامه سياهى برسر داشت و چشمانش همچون چراغ مى درخشيد; در كنار هر گروهى از لشكريانش مى ايستاد و براى آنان خطبه اى مى خواند، تا به گروه ما رسيد و اين در حالى بود كه مقدمّه لشكر «معاويه» كه ده هزارنفر اسب سوار بودند، نمايان شدند; گروهى از مردم هنگامى كه آنها را ديدند، به وحشت افتادند. «اميرمؤمنان على(عليه السلام)» رو به اهل «عراق» كرد و فرمود: اينها انسان نماهايى هستند كه دلهاى ناتوانى دارند اگر شمشير اهل حق به آنها برسد، مانند ملخ هايى كه در برابر طوفان قرار گيرند، به سرعت پراكنده مى شوند! سپس خطبه بالا را بيان فرمود.»(1)

##### 1. مصادر نهج البلاغه، جلد2، صفحه 53 (با کمی تلخیص)

▲بخش اوّل

مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ! اسْتَشْعِروُا الْخَشْيَةَ، وَ تَجَلْبَبوُا السَّكِينَةَ، وَعَضُّوا عَلَى النَّوَاجِذِ، فَإِنَّهُ أَنْبَى لِلسُّيُوفِ عِنِ الْهَامِ. وَ أَكْمِلُوا اللاَّْمَةَ، وَ قَلْقِلُوا السُّيُوفَ فِي أَغْمَادِهَا قَبْلَ سَلِّهَا، وَ الْحَظُوا الْخَزْرَ، وَ اطْعُنُوا الشَّزْرَ، وَ نَافِحُوا بِالظُّبَا، وَ صِلُوا السُّيُوفَ بِالْخُطَا.

### ترجمه

اى مسلمانان! لباس زيرين خود را ترس از خدا (و احساس مسؤليّت در برابر دشمنان حق) و لباس رويين خود را آرامش و خونسردى قرار دهيد; دندانهارا بر هم بفشاريد كه مقاومت جمجمه ها را در برابر ضربات دشمن بيشتر مى كند. زره را (با كلاه خود و ساعد بند) كامل كنيد و شمشيرها را قبل از كشيدن از نيام، تكان دهيد (تا به آسانى از نيام درآيد.) با خشم و بى اعتنايى به دشمن نظر افكنيد و به هر سو حمله كيند و ضربه بزنيد تا غافلگير نشويد; از فاصله نزديك با لبه تيز شمشير، حمله نماييد و با پيش نهادنِ گام، شمشير را به دشمن برسانيد!

▲شرح و تفسير

▲بخشى از فنونِ جهاد

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) نُه دستور از فنون جهاد الهى را كه در ميدان جنگ بسيار كارساز است، بيان مى فرمايد و در واقع لشكريانش را با اين سلاح ها، مجهّز مى سازد.

در اوّلين و دومين دستور مى فرمايد: «اى مسلمانان! لباس زيرين خود را ترس از خدا (و احساس مسؤليّت در برابر دشمنان حق) و لباس رويين خود را آرامش و خونسردى قرار دهيد» (مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ! اسْتَشْعِروُا الْخَشْيَةَ، وَ تَجَلْبَبوُا السَّكِينَةَ)

«اِسْتَشْعِروُا» از مادّه «شعار» به معناى لباس زيرين است كه با پوستِ تن انسان، تماس دارد و اين كه بعضى از جمله ها يا تعبيرات به عنوان شعار يك گروه و ملّت شناخته ميشود، شايد به خاطر آن است كه با قلب و درون آنها آميخته است; هر چند در قالب جمله هايى و گاه با فرياد، اظهار مى شود و «تَجَلْبَبُوا» از مادّه «جِلباب» به معناى لباس رويين است و معمولا به لباسى مى گويند كه زنان سر و گردن و قسمتهايى از سينه و پشت خود را با آن مى پوشانند; در واقع از «خمار» (روسرى) بلندتر و از «ردا» (لباس بلند سرتاسرى) كوتاهتر است.

جالب اين كه نخستين نكته اى كه امام(عليه السلام) بر آن تأكيد مى كند كه بايد با روح و جان جنگجويان عجين باشد، مسأله ترس از خدا و احساس مسؤليّت در برابر فرمان او است و اين مهمترين انگيزه اى است كه جهادگر با ايمان مى تواند داشته باشد و به خاطر آن تا پاى جان مقاومت مى كند! در حالى كه انگيزه هاى ديگر در برابر آن كم اثر است.

اين نكته نيز حائز اهمّيت است كه دومين دستور را حفظ آرامش و خونسردى ذكر مى كند; چرا كه هر گونه اضطراب و دستپاچگى در ميدان جنگ، در برابر دشمن، نشانه ضعف و ناتوانى و باعث جرأت و جسارت دشمن مى گردد. هميشه افراد قوى و نيرومند و شجاع، خونسردند و افراد ضعيف و ترسو، مضطرب و شتابزده.

قرآن مجيد درباره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و مؤمنان مى فرمايد: «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَاناً مَعَ إِيمَانِهِمْ وَ لِلّهِ جُنُودُ السَّموَاتِ وَ الاَْرْضِ وَ كَانَ اللّهُ عَلِيماً حَكِيماً; او كسى است كه آرامش را در دل هاى مؤمنان نازل كرده، تا ايمانى بر ايمانشان افزوده شود; لشكريان آسمان و زمين از آنِ خداست و خداوند دانا و حكيم است».(1)

همين سكينه و آرامش بود، كه در جنگ هاى اسلامى عامل پيروزى مسلمين بر دشمنان گرديد; در لحظات بسيار سخت و طوفانى مانند زمانى كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)در غار «ثور» بود و دشمن خونخوار در جستجوى آن حضرت، به در غار رسيده بود، باز همين سكينه و آرامش به يارى او شتافت!

در سومين دستور مى فرمايد: «دندان ها را بر هم بفشاريد! كه مقاومت جمجمه ها را در برابر ضربات دشمن بيشتر مى كند» (وَعَضُّوا عَلَى النَّوَاجِذِ، فَإِنَّهُ أَنْبَى(2)لِلسُّيُوفِ عِنِ الْهَامِ(3)).

«نواجذ» جمع «ناجذ» گاه به معناى همه دندان ها تفسير شده و گاه به معناى دندان هاى آسيا - كه بعد از «انياب» واقع شده - و گاه آن را به معناى خصوص دندان عقل، تفسير كرده اند; در اينجا مناسب معناى اوّل است يعنى: همه دندان ها را بر هم بفشاريد!

گفته مى شود، اين كار دو فايده مهم دارد; نخست اينكه: ترس و وحشت را از بين مى برد; به همين دليل انسان هنگامى كه از ترس مى لرزد، بطور ناخودآگاه دندان ها را به هم فشار مى آورد، تا لرزه آنها ساكت شود. و ديگر اينكه: عضلات و استخوان هاى سر را محكم نگاه مى دارد، تا در برابر ضربات دشمن آسيب كمترى ببيند.

بعضى از مفسّران «نهج البلاغه» كه شايد تأثير فشار دادنِ دندان ها را، بر روى هم، در استحكام استخوان و عضلات جمجمه باور نمى كردند، اين جمله را كنايه از حفظ آرامش قلب و نداشتن اضطراب دانسته اند; در حالى كه نه چنين خلاف ظاهرى ضرورت دارد و نه تناسب با جمله هاى قبل پيدا مى كند; زيرا چيزى جز تكرار نخواهد بود.

در چهارمين دستور مى فرمايد: «زره را كامل كنيد!» (وَ أَكْمِلُوا اللاَّْمَةَ).(4)

منظور از «كامل كردن زره» اين است كه آن را به وسيله «خُود» (كلاه آهنينى كه بر سر مى گذاشتند و مانند زره جنبه دفاعى داشت) و «ساعد بند» (ورقه آهنى كه به صورت نيم دايره درآمده و به ساعد مى بستند تا دست را در برابر ضربات تير و نيزه و شمشير حفظ كند) كامل كنند.

بعضى از مفسّران نهج البلاغه «لاَمَه» را به هر گونه سلاح جنگى تفسير كرده اند; كه به اين ترتيب، دستور بالا اشاره به فراهم ساختن ساز و برگ جنگى، به طور كامل است.

در پنجمين دستور مى فرمايد: «و شمشيرها را قبل از كشيدن از نيام، تكان دهيد! (تا به آسانى از نيام در آيد)» (وَ قَلْقِلُوا(5) السُّيُوفَ فِي أَغْمَادِهَا(6) قَبْلَ سَلِّهَا)

اين نكته، هر چند ظاهراً كوچك به نظر مى رسد، امّا در واقع دستور مهمّى است! چرا كه، گاه ماندن شمشير در غلاف براى مدّت طولانى، سبب مى شود كه گوشه هايى از آن گير كند و در لحظات حسّاس كه لازم است فوراً بيرون كشيده شود، يا خارج نشود و يا با تأخير خارج شود و در هر صورت ممكن است خطرات غير قابل جبرانى به وجود آورد.

در ششمين و هفتمين دستور مى فرمايد: «با خشم و بى اعتنايى به دشمن نظر افكنيد و به هر سو حمله كنيد و ضربه زنيد!» (وَ الْحَظُوا الْخَزْرَ، وَ اطْعُنُوا الشَّزْرَ)

«خَزْر» به معناى نگاه كردن با گوشه چشم است كه معمولا به هنگام غضب و گاه به هنگام بى اعتنايى، انسان آن را به كار مى برد و فايده استفاده كردن از اين روش در ميدان جنگ، نخست: بر افروختن آتش غضب در درون است كه همراهِ آن، تمام نيروهاى نهفته درون، بسيج مى شود و قدرت انسان گاه چندين برابر مى شود و ديگر اين كه: با تمام چشم نگاه كردن، دليل بر ترس و وحشت و ناتوانى است و سبب جسور شدن دشمن است.

«شَزْر» (بر وزن نذر) به معناى پراكندگى است و در ميدان جنگ، به ضرباتى گفته مى شود كه از چپ و راست بر دشمن وارد شود و توصيه امام (عليه السلام) به انتخاب اين روش، به خاطر آن است كه اگر جنگجويان ضربات خود را در يك سو متمركز كنند، دشمن احساس امنيّت مى كند و از طرف هاى ديگر ضربات متقابلى وارد خواهد ساخت. به علاوه ضرباتى كه بر يك طرف وارد شود - اگر درست دقّت كنيم - با هر دو حركت فقط يك ضربه بر حريف، وارد مى شود; در حالى كه ضرباتى كه از دو سو وارد مى شود، با هر حركتى يك ضربه وارد مى گردد!

اين تعبيرات موشكافانه، نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) تا چه حدّ تجربه جنگى داشته و سعى مى فرموده كه آنها را به لشكريان تحت فرمان خود، منتقل سازد تا از كوچكترين برنامه هايى كه مى تواند نقش مؤثّرى در پيروزى داشته باشد، بهره گيرى كند.

در هشتمين و نهمين دستور به دو نكته دقيق ديگر اشاره فرموده، مى افزايد: «از فاصله نزديك، با لبه تيز شمشير، حمله كنيد و با پيش نهادن گام، شمشير رابه دشمن برسانيد!» (وَ نَافِحُوا بِالظُّبَا، وَ صِلُوا السُّيُوفَ بِالْخُطَا)

«نافِحُوا» از ماده «نَفْح» (بر وزن فتح) به معناى دميدن است. يعنى آن مقدار بايد به دشمن نزديك شد، كه گويى دميدن انسان به او مى رسد و «ظُبا» به معناى لبه تيز شمشير است و گاه گفته مى شود كه منظور قسمت بالاى شمشير مى باشد; در هر صورت ضرباتى كه به اين گونه وارد شود، كارسازتر است. و منظور از جمله (صِلُوا السُّيُوفَ بِالْخُطَا) اين است كه براى رساندنِ ضرباتِ شمشير به دشمن، گاه تنها كشيدن دست ها كافى نيست; بلكه بايد يك گام به جلو گذاشت و شمشير را بر پيكر دشمن حواله كرد. امام(عليه السلام) مى فرمايد: از اين روش كارساز نيز استفاده كنيد تا به موقع بتوانيد ضربه كارى بر پيكر دشمن وارد كنيد!

ذكر اين جزييّات و نكته هاى باريك، در مورد جنگ هاى سنّتى و پيشين، نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) به تمام فنون جنگ آشنا بوده و سربازان خود را براى استفاده بهتر از سلاحهاى جنگى خود، تحت تعليم قرار مى داده است. بديهى است كه اگر جنگ از يك سو، كارساز شود و به صورت فرسايشى در نيايد، خون هاى كمترى در ميدان نبرد ريخته مى شود و مسايل انسانى آن محفوظ تر است.

* * *

##### 1. سوره فتح، آيه 4.
2. «أنبى» از مادّه «نَبْو» (بر وزن نبض) به معناى ارتفاع چيزى نسبت به چيز ديگر و دور شدن از آن است; به همين دليل، هنگامى كه شمشيرها كارگر نشود اين واژه در مورد آن به كار مى رود; گويى از آن دور مى شود و فاصله مى گيرد.
3. «هام» جمع «هامه» به معناى «سرِ هر موجود ذى روحى» است و گاه اين واژه به همين معنا به طور مطلق به كار رفته است.
4. «لأمة» (بر وزن رحمة) در اصل به معناى اجتماع و اتّفاق است; از همين رو هنگامى كه دهانه زخم به هم آيد و خوب شود به آن «التيام» گفته مى شود و «لأمه» به معناى زره است، شايد از اين جهت كه حلقه هاى آن با هم جمع شده و گره خورده است و گاه اين واژه به معناى هر گونه سلاح بكار مى رود.
5. «قَلْقِلُوا» از مادّه «قَلْقَله» (بر وزن مرحمه) به معناى حركت دادن و لرزاندن است.
6. «أَغْماد» جمع «غِمْد» (بر وزن رند) به معناى غلاف شمشير است و لذا در مورد پاره اى از گياهان كه خارهاى آن لابه لاى برگ ها پنهان است اين مادّه به كار مى رود.

▲نكته

▲فنون جنگى در گذشته و حال

جنگ در عصر و زمان ما، علم يا علوم پيچيده اى است كه براى فراگرفتن بخشى از آن، بايد سالها در پاى درس استاد نشست و در ميدان، تمرين نمود و بدون آگاهى از اين علوم، نه كثرت نفرات مشكلى را حل مى كند و نه تنوّع و پيشرفتگى سلاحهاى جنگى; و درست به همين دليل مسلمانان جهان براى دفاع از مكتب و كشور و منافع خود، بايد آخرين تعليمات و تجربيّات را در زمينه فنون مختلف جنگ فرا گيرند و اين از «واجبات كفاييّه» و گاه از «واجبات عينيّه» است.

بى شك در گذشته نه سلاحها اين گونه پيچيده بود و نه فنون جنگ تا اين حد گسترده و پيچيده; با اين حال جنگ در آن زمان ها نيز فنون و آداب زيادى داشت كه امام(عليه السلام) در جمله هاى كوتاه و پر معناى بالا به قسمتى از دقايق و ظرايف آن اشاره فرموده است، كه به خوبى نشان مى دهد تا چه حد داراى سابقه و تجربه و آگاهى بوده است، به خصوص امام(عليه السلام) روى انگيزه هاى سربازان براى جنگ، تكيه مى كند; همان چيزى كه حرف اوّل را در ميدان هاى جنگ مى زند. بدون ترديد، ترس از مسؤليّت هاى الهى و حفظ آرامش (اين دو اصلى كه امام در آغاز خطبه به آن اشاره فرموده است) نقش بسيار مهمى در پيروزى بر دشمن دارد.

ممكن است كسانى تصوّر كنند، تعليم اين فنونِ دقيق جنگى، سبب خونريزى بيشترى در ميدان جنگ مى شود و اين درست چيزى است كه از همه تعليمات جنگى در اسلام، خلاف آن استفاده مى شود; زيرا تعليمات جنگى اسلام بر اين اصل تكيه دارد كه خون انسانها كمتر ريخته شود.

ولى با توجّه به يك نكته روشن مى شود كه تعليمات اين خطبه نيز، در همان مسير است; زيرا اگر مسلمانان آنچنان از فنون نبرد آگاه باشند كه در يك حمله كوتاه و برق آسا محكمترين ضربات را بر پيكر لشكر دشمن وارد كنند، زمان جنگ كوتاه مى شود و طبعاً خون كمترى ريخته مى شود. بنابراين، تعليمات فوق نيز در همان راستا است.

اضافه بر اين، ممكن است دشمن با آگاهى از قوّت و قدرت و جنگ آورى سپاه اسلام، به سرعت تسليم گردد و از درِ صلح در آيد كه آن هم به خونريزى كمتر، كمك مى كند.

▲بخش دوم

وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ بِعَيْنِ اللّهِ، وَ مَعَ ابْنِ عَمِّ رَسُولِ اللّهِ[صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ ]فَعَاوِدُوا الْكَرَّ، واسْتَحْيُوا مِنَ الْفَرِّ، فَإِنَّهُ عَارٌ فِي الاَْعْقَابِ، وَ نَارٌ يَوْمَ الْحِسَابِ. وَ طيِبُوا عَنْ أَنْفُسِكُمْ نَفْساً، وَامْشُوا إِلَى الْمَوْتِ مَشْياً سُجُحاً، وَ عَلَيْكُمْ بِهذَا السَّوَادِ الاَْعْظَمِ، وَ الرِّوَاقِ الْمُطَنَّبِ، فَاضْرِبُوا ثَبَجَهُ، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ كَامِنٌ فِي كِسْرِهِ، وَ قَدْ قَدَّمَ لِلْوَثْبَةِ يَداً، وَ أَخَّرَ لِلنُّكُوصِ رِجْلاً. فَصَمْداً صَمْداً! حَتَّى يَنْجَلِىَ لَكُمْ عَمُودُ الْحَقِّ «وَ أَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ، وَ اللّهُ مَعَكُمْ وَ لَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ.»

### ترجمه

و بدانيد شما در پيشگاه خداوند قرار داريد (اعمال شما را مى بيند و در مسير حق از شما حمايت مى كند) و همراه و همگام با پسر عموى پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله)هستيد پى در پى (بر دشمن) حمله كنيد! و از فرار شرم نماييد! چه اين كه فرار از جهاد، ننگى است كه در نسل هاى آينده شما نيز مى ماند و آتشى است كه در روز حساب، دامان شما را فرا مى گيرد! با آغوش باز از شهادت استقبال كنيد و با آرامش به سوى آن گام برداريد. به اين گروهِ انبوه و مركز تجمّع دشمن و خيمه گاه عظيم (و پر زرق و برق معاويه) به شدّت حمله بريد و بر قلب آن بتازيد! چرا كه شيطان در گوشه و كنار آن پنهان شده; دستى براى حمله به پيش دارد و پايى براى فرار به عقب نهاده است. محكم بايستيد و مقاومت كنيد! تا حق بر شما آشكار گردد «و شما برتريد، خدا با شما است و از اَعمال نيكتان چيزى نمى كاهد (بلكه به عالى ترين وجه آن را پاداش مى دهد)».

▲شرح و تفسير

▲محكم بايستيد و مقاومت كنيد!

امام در اين بخش از خطبه، به تقويت روحيه سربازان خود پرداخته و دستورات جديدى را در خصوص جنگ صفّين براى قلع ماده فساد به آنان مى دهد; نخست مى فرمايد: «بدانيد شما (در ميدان نبرد) در پيشگاه خداوند قرار داريد (همه اعمال شما را مى بيند و از نيّات شما آگاه است و از شما در طريق حق حمايت مى كند)» (وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ بِعَيْنِ اللّهِ).

اين احساس كه انسان در حضور مولا و آقايش قرار دارد، مولايى كه بر هر چيز قادر و تواناست و از همه چيز با خبر است، از يك سو، به او توان و قدرت مى بخشد كه تنها نيست و از سوى ديگر، توجّه به مسئوليّت ها را بيشتر و قوى تر مى كند.

شبيه اين معنا در داستان حضرت نوح(عليه السلام) آمده است آنجا كه به او دستورِ ساختنِ كشتى نجات مى دهد و مى فرمايد: «وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَ وَحْيِنَا; و (اكنون) در حضور ما و طبق وحى ما كشتى بساز!»(1)

اشاره به اينكه: ممكن است دشمنان تو، يا از طريق سُخريّه و يا فشارهاى جسمى و روحى بخواهند در كار تو مانع ايجاد كنند; امّا چون در پيشگاه ما و مطابق فرمان ما است، ترس و وحشت و غمى به خود راه مده.

شبيه همين معنا را درباره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در مقابل انبوه دشمنان سرسخت و سنگدل مى فرمايد: «وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا; در طريقِ ابلاغِ حُكم پروردگارت، شكيبايى و استقامت كن; زيرا تو در برابر ديدگان علم ما قراردارى!»(2).

سپس مى افزايد: « (امتياز ديگر شما اين است كه، شما همراه و همگام) با پسر عموى پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) هستيد.» (وَ مَعَ ابْنِ عَمِّ رَسُولِ اللّهِ).

پسر عمويى كه برادر و جانشين و وصىّ و همگام و همراه با او بود; بنابراين، در حقّانيت خود و مسيرى كه در پيش داريد كمترين ترديدى به خود راه ندهيد و با دشمنِ ستمگر، با قوّت و قدرت پيكار كنيد! اين در حالى است كه دشمنِ شما، فرزندِ دشمنِ شماره يك پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) يعنى «ابوسفيان» است كه در باطل بودن ادّعاى او نسبت به خلافت، جاى هيچ گونه ترديدى نيست!!

تكيه كردن امام(عليه السلام) روى نسبت نزديكش به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) علاوه بر اينكه يك اصل شناخته شده در ميان عقلاست -كه نزديكان هر كس را آشناترين افراد به مكتب او مى دانند، مگر اينكه خلافش ثابت شود- مى تواند اشاره به «حديث ثَقَلين» باشد كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مردم را بعد از خود، به پيروى از اهل بيت(عليه السلام) در كنار پيروى از قرآن، دعوت نموده است.

سپس در ادامه اين سخن، امام(عليه السلام) دو دستور مهم را -كه در واقع لازم و ملزوم يكديگرند- گوشزد مى كند، مى فرمايد: «پى در پى (بر دشمن) حمله كنيد و از فرار شرم نماييد! چه اينكه فرار از جهاد، ننگى است كه در نسل هاى آينده شما نيز مى ماند و آتشى است كه در روز حساب دامان شما را فرا مى گيرد!» (فَعَاوِدُوا الْكَرَّ، وَاسْتَحْيُوا مِنَ الْفَرِّ، فَإِنَّهُ عَارٌ فِي الاَْعْقَابِ، وَ نَارٌ يَوْمَ الْحِسَابِ).

اشاره به اينكه، اوّلاً: نبايد انتظار داشته باشيد كه در يك حمله، شيرازه لشكرِ دشمن در هم بريزد، بلكه بايد با ضرباتِ پى در پى، دشمن نيرومند خود را ضعيف و ضعيف تر و سپس متلاشى سازيد! و ديگر اينكه: هرگز فكر فرار از جهاد در سر نپرورانيد، كه لكّه ننگ آن، نه تنها بر دامان شما مى نشيند كه نسل هاى آينده شما نيز از اين عار و ننگ بى نصيب نخواهند بود(3) و شما را به آتش خشم خداوند، در روز رستاخيز گرفتار مى سازد; زيرا مى دانيد يكى از مهمترين گناهان كبيره «فرار از زحف» [= فرار از جهاد] است كه در قرآن مجيد كراراً به آن اشاره شده است. در يك جا، خطاب به همه مؤمنان مى فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلاَ تُوَلُّوهُمُ الاَْدْبَارَ* وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتَال أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلَى فِئَة فَقَدْ بَاءَ بِغَضَب مِنَ اللّهِ وَ مَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ; اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هنگامى كه با انبوه كافران در ميدان نبرد رو به رو شويد، به آنها پشت نكنيد (و فرار ننماييد) و هر كس در آن هنگام به آنها پشت كند -مگر آنكه هدفش كناره گيرى از ميدان براى حمله مجدّد و يا به قصد پيوستن به گروهى (از مجاهدان) بوده باشد- (چنين كسى) به غضب خدا گرفتار خواهد شد و جايگاه او جهنّم است و چه بد جايگاهى است(4)! ».

سپس به عنوان تأكيد بيشتر در امر جهاد، دو دستور ديگر مى دهد كه آنها نيز لازم و ملزوم يكديگرند، مى فرمايد: «با آغوش باز از شهادت استقبال كنيد و با آرامش به سوى آن گام برداريد!» (وَ طِيبُوا عَنْ أَنْفُسِكُمْ نَفْساً(5)، وَ امْشُوا إِلَى الْمَوْتِ مَشْياً سُجُحاً).

«سُجُح» (بر وزن صُحُف) در اصل به معناى مستقيم است; اين واژه مخصوصاً در مورد راههاى مستقيم و صاف به كار مى رود و از آن جايى كه راه رفتن در اين گونه جادّه ها سهل و آسان است، اين واژه به معناى سهل و آسان نيز استعمال مى شود، در «ضرب المثل»هاى عرب آمده است: «مَلَكْتَ فَأسْجَحْ; چون پيروز شده اى آسان بگير و عفو و گذشت داشته باش!».

در حقيقت امام(عليه السلام) شهادت را گمشده مطلوبى براى همه اهل ايمان مى شمرد و به آنها تأكيد مى كند كه نه تنها از شهادت نهراسند، بلكه با آغوش باز از آن استقبال كنند; جادّه آن را جادّه اى صاف و مستقيم و هموار بشمرند و با آرامش خاطر، به سوى آن حركت كنند; امام(عليه السلام) خود نمونه كاملِ عاشقانِ شيداى شهادت بود و سوگند ياد مى كرد كه: «علاقه فرزند ابوطالب به مرگ و شهادت در راه خدا، بيش از علاقه طفل شيرخوار، به پستان مادر است!(6)».

سپس امام(عليه السلام) بعد از ذكر اين مقدّمات به سراغ نتيجه نهايى مى رود و به مركز تجمّع سپاه شام و همچنين خيمه عظيم «معاويه» و ياران نزديكش اشاره كرده، به اصحاب خود دستور مى دهد كه: «به اين گروه كثير و مركز تجمّع و خيمه گاه عظيم و پرزرق و برق معاويه، به شدّت حمله بريد و بر قلب آن بتازيد!» (وَ عَلَيْكُمْ بِهذَا السَّوَادِ الاَْعْظَمِ، وَ الرِّوَاقِ الْمُطَنَّبِ، فَاضْرِبُوا ثَبَجَهُ).

بديهى است اگر حمله از گوشه و كنار و با ترس و احتياط شروع شود، دشمن جسور مى گردد; و به عكس، اگر حمله برق آسايى به قلب سپاه دشمن و مركز فرماندهى آن بشود، روحيه آنها را درهم مى شكند و نشانه روشنى بر قدرت و عظمت حمله، خواهد بود. امام(عليه السلام) از همين نكته روانى استفاده كرده، دستور حمله را به قلب سپاه دشمن و مركز فرماندهى آن، صادر مى كند.

«سواد اعظم» (سياهى بزرگ) كنايه از گروه عظيمى است كه در يك جا جمع مى شود و از فاصله دور، به صورت سياهى عظيمى خود نمايى مى كند و در اينجا اشاره به مركز تجمّع لشكر معاويه است.

«رِواق» (بر وزن كتاب) به معناى ايوان يا اتاقهايى است كه در قسمت جلو ساختمان قرار دارد و در اينجا اشاره به خيمه بزرگى است كه براى «معاويه» زده بودند و «مُطَنَّبْ» به معناى چيزى است كه آن را با طنابها محكم بسته اند.

«ثَبَج» (بر وزن سبد) به معناى وسط و بخش عظيم چيزى است و جمله «فَاضْرِبُوا ثَبَجَهُ» تاكيد ديگرى بر لزوم هدف گيرى قلب سپاه و خيمه «معاويه» است.

سپس امام(عليه السلام) به بيانى مى پردازد كه به عنوان دليل بر دستور سابق است; مى فرمايد: «(اينكه گفتم به خيمه معاويه حمله ببريد) به خاطر اين است كه شيطان در گوشه و كنار آن پنهان شده، دستى براى حمله به پيش دارد و پايى براى فرار به عقب نهاده است!» (فَإِنَّ الشَّيْطَانَ كَامِنٌ فِي كِسْرِهِ(7)، وَ قَدْ قَدَّمَ لِلْوَثْبَةِ(8) يَداً، وَ أَخَّرَ لِلنُّكُوصِ(9) رِجْلاً).

منظور از شيطان در اين جمله، «معاويه» است كه هم افكارش شيطانى بود و هم كارهايش. بعضى از مفسّران نهج البلاغه آن را اشاره به «عمرو عاص» دانسته اند و گاه گفته مى شود: منظور از شيطان در اينجا «ابليس» است كه براى تحريك معاويه و يارانش در آن لحظات حسّاس، فعّاليت مى كرد.

در حقيقت جمله بالا ترسيم دقيقى از روحيه معاويه است كه از يك سو خود را آماده براى حمله مى كرد و از سوى ديگر آماده فرار و عقب نشينى بود; تا باد از كدام سو، بوزد و حال و هوا چگونه باشد. و اين گونه است روش سياستمداران مادّى; آنها هرگز هدف مقدّسى ندارند كه به آن عشق بورزند و تا آخرين نفس و آخرين قطره خون، حاضر براى فداكارى در راه آن باشند و به همين دليل، هر گاه در برابر گروهى مؤمن و با هدف و از جان گذشته قرار گيرند، گرفتار شكست مى شوند.

قرآن مجيد درباره شيطان چنين مى گويد: «وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَ قَالَ لاَ غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَ إِنّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَ قَالَ إِنّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لاَتَرَوْنَ إِنّي أَخَافُ اللّهَ وَ اللّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ; و (به يادآور) هنگامى را كه شيطان اعمال آنها [مشركان] را در نظرشان جلوه داد و گفت: «امروز هيچ كس از مردم بر شما پيروز نمى گردد و من همسايه (و پناه دهنده) شما هستم» امّا هنگامى كه دو گروه (كافران و مؤمنانِ مورد حمايت فرشتگان) در برابر يكديگر قرار گرفتند، به عقب برگشت و گفت: «من از شما (دوستان و پيروانم) بيزارم; من چيزى مى بينم كه شما نمى بينيد، من از خدا مى ترسم خداوند «شديد العقاب است»(10). نه تنها ابليس چنين برنامه اى دارد كه شياطين انس نيز، دنبال همين مكتبند; مردم را به ميدان حوادث مى كشانند و اگر شرايط را نامساعد ديدند آنها را رها كرده، عقب نشينى مى كنند.

در پايان خطبه مى فرمايد: «محكم بايستيد و مقاومت كنيد! تا حق بر شما آشكار گردد، «و شما برتريد، خدا با شما است و از اعمال نيك تان چيزى نمى كاهد» (بلكه به عالى ترين وجه آن را پاداش مى دهد)» (فَصَمْداً صَمْداً!(11) حَتَّى يَنْجَلِىَ لَكُمْ عَمُودُ الْحَقِّ «وَ أَنْتُمُ الاَْعْلَوْنَ وَ اللّهُ مَعَكُم وَ لَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ»)

در واقع جمله هاى اخير، نتيجه اى است از آنچه امام(عليه السلام) پيش از آن فرموده و اصحاب و يارانش را به سوى آن فراخوانده است. يعنى: اكنون كه تعليمات كافى به شما داده شده و فنون جنگ را آموخته ايد و درس پايمردى و شهامت و چگونگى حمله بردن به قلب دشمن را فرا گرفته ايد، محكم در برابر دشمن بايستيد، و سخت مقاومت كنيد تا حق پيروز گردد، و باطل چهره در نقاب فراموشى كشاند. سپس با تكيه بر آيه 35 سوره «محمّد»(صلى الله عليه وآله) كه وعده پيروزى به همه مسلمانان راستين داده است، با اين سه جمله به آنها وعده موفقيّت مى دهد. نخست مى فرمايد: «شما برتريد» سپس مى گويد: «خدا با شما است» و سرانجام مى فرمايد: «هر گامى در اين راه برداريد، خداوند چيزى از اعمالتان را هرگز كم نمى كند.»

به اين ترتيب مجموعه خطبه، در عين اختصار و كوتاهى جمله ها، درسى گسترده و جامع از جميع جهات به سربازان اسلام -نه تنها در عصر امام(عليه السلام)- كه در هر عصر و زمان مى دهد.

تاريخ مى گويد: اين سخنان و سخنان ديگرى همانند آن، كار خود را كرد. و آن گونه كه در كتاب «صفّين» «نصر بن مزاحم» آمده است: «هنگامى كه على(عليه السلام) در اثناى «جنگ صفّين» ياران خود را براى يك حركت قاطع و نهايى دعوت نمود، 10 تا 12 هزار نفر دنبال سر آن حضرت به راه افتادند، در حالى كه شمشيرها را بر شانه ها نهاده بودند و چنان حمله اى بر سپاه شام بردند كه تمام صفوف آنها درهم ريخت و خطوط دفاعى آنها يكى بعد از ديگرى متلاشى شد، تا به خيمه گاه «معاويه» نزديك شدند. «معاويه» وحشت كرد، دستور داد اسبش را آماده كنند تا خود را از معركه نجات دهد; مى خواست سوار شود كه پشيمان شد (شايد به اين جهت كه ديد رسوايى زيادى به بار مى آيد و لشكر به كلّى متلاشى مى شود) لذا فرياد زد و گروهى از وفاداران خود را به حمايت از خويش و دفاع دعوت نمود، تا اين كه سرانجام امر به حيله «عمرو بن عاص» در بالا بردن قرآن ها بر سر نيزه ها منتهى شد، ساده لوحان در لشكر كوفه فريب خوردند و «معاويه» خود را از مرگ نجات داد.»(12)

##### 1. سوره هود، آيه 37.
2. سوره طور، آيه 48.
3. توجّه داشته باشيد كه تفسير فوق بر اين اساس است كه «اَعقاب» جمع «عَقَب» (بر وزن نسب) به معناى نسل هاى آينده باشد و اگر آن را جمع «عُقْب» (بر وزن قفل) كه به معناى عاقبت كار است، بدانيم مفهوم جمله چنين مى شود كه: «فرار از جهاد، عاقبت كار شما را ننگين مى سازد» ولى تفسير اوّل مناسب تر است.
4. سوره انفال، آيات 15 - 16.
5. جمله «طيبُوا نفساً» تعبيرى است كه در مواردى كه انسان از چيزى با رضايت و طيب خاطر استقبال مى كند به كار مى رود و «نفساً» در اين گونه موارد، به عنوان «تميز» منصوب است.
6. براى توضيح بيشتر در اين زمينه، به جلد اوّل، ذيل خطبه پنجم مراجعه شود.
7. «كِسْر» (بر وزن مصر) به معناى گوشه پايين خيمه است و شايد اطلاق اين واژه بر اين معنا به خاطر چين و شكنى است كه در اين قسمت از خيمه پيدا مى شود.
8. «وَثْبه» از مادّه «وَثْب» (بر وزن نصر) در اصل به معناى پيروزى و ظفر است و به معناى پريدن و جستن براى گرفتن چيزى نيز آمده است كه تناسب با ريشه اصلى آن دارد.
9. «نُكُوص» به معناى عقب نشينى و بازگشت از انجام كارى است و معمولاً در موارد عقب نشينى از كار خير، به كار مى رود.
10. سوره انفال، آيه 48.
11. «صَمْد» (بر وزن حمد) به دو معنا آمده است: يكى «قصد كردن» و ديگرى «استحكام و صلابت» و بعيد نيست هر دو به يك ريشه برگردد; زيرا قصد هنگامى كه محكم باشد داراى صلابت خاصّى است و «صَمَد» (بر وزن سبب) به معناى كسى است كه نيازمندان به سراغ او مى روند و به معناى مكان رفيع و بالا و همچنين موجودى كه درون آن خالى نيست، آمده و همه اينها با ريشه اصلى اين لغت، تناسب دارد و در جمله بالا به معناى ايستادگى و مقاومت و صبر و شكيبايى در برابر دشمن است.

##### 12. شرح نهج البلاغه مرحوم تسترى، جلد 13، صفحه 543.

▲خطبه 67

خطبه 67(1) و من كلام له عليه السلام

قالوا: لمّا انتهت إلى اميرالمؤمنين عليه السلام أنباء السقيفة بعد وفاة رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، قال عليه السلام: ما قالت الأنصار؟ قالوا: قالت: منّا أمير، ومنكم امير; قال عليه السلام:

بخشى از سخنان آن حضرت، است (كه در برابر گروهى از قريش بيان فرمود)

گفته اند: هنگامى كه اخبار «سقيفه بنى ساعده» بعد از وفات رسول خدا(صلى الله عليه وآله) به امام(عليه السلام) رسيد امام(عليه السلام) پرسيد: «انصار» (در برابر پيشنهاد خلافت براى مهاجرين) چه گفتند؟ پاسخ دادند: «انصار» گفتند زمامدارى از ما انتخاب شود و زمامدارى از شما (و امر خلافت، در ميان ما دو گروه به طور مساوى بايد تقسيم شود! در اين هنگام) امام(عليه السلام) اين سخنان را ايراد فرمود.

##### 1. سند خطبه: اين سخن از سخنان معروف اميرمؤمنان على(عليه السلام) است كه هر بخشى از آن، در كتابهاى متعدّدى نقل شده است; از جمله در «نهاية الارب» «نويرى» و «تاريخ طبرى» و «تاريخ ابن اثير» در حوادث سال يازدهم هجرى; و كتاب «السقيفة» «ابوبكر جوهرى». همچنين بخشى از آن در «صحيح بخارى» و «مسلم» نيز آمده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 58-60).

###

▲خطبه در يك نگاه

اين سخن به طور كلّى مشتمل بر دو پاسخ است، از دو ادّعا در مسأله خلافت پيامبر(صلى الله عليه وآله).

نخست اين كه: در «سقيفه بنى ساعده» كه گروهى از اصحاب براى تعيين خليفه جمع شده بودند، بى آن كه به وصيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در اين باره توجّهى بشود، انصار خواهان خلافت شورايى بودند كه يك نفر از آنها انتخاب شود و يك نفر از مهاجرين. امام(عليه السلام) با نكته لطيفى از حديث پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به آنها پاسخ مى گويند.

و ديگر: استدلالى است كه مهاجرين براى شايستگى خود نسبت به امر خلافت داشتند. امام(عليه السلام) استدلال آنها را گرفته و با آن بر ضدّ خودشان استدلال مى كند كه اگر دليل شما صحيح باشد، اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) به امر خلافت از شما سزاوارترند.

فَهَلاَّ احْتَجَجْتُمْ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ رَسُولَ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَصَّى بِأَنْ يُحْسَنَ إِلَى مُحْسِنِهِمْ وَ يُتَجَاوَزَ عَنْ مُسِيئِهِمْ؟ قالوا: و ما فى هذا من الحجّة عليهم؟ فقال(عليه السلام): لَوْ كَانَتِ الاِْمَامَةُ [الامارة] فِيهِمْ لَمْ تَكُنِ الْوَصِيَّةُ بِهِمْ. ثم قال(عليه السلام): فَمَاذَا قَالَتْ قُرَيْشٌ؟ قَالوا: احتَجّت بأَنّها شجرةُ الرّسول(صلى الله عليه وآله) فقال(عليه السلام): احْتَجُّوا بِالشَّجَرَةِ وَ أَضَاعُوا الثَّمَرَةَ.

### ترجمه

چرا در برابر آنها (يعنى انصار كه تقاضا داشتند خليفه اى از ما و خليفه اى از مهاجرين باشد به اين حديث) استدلال نكرديد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) درباره آنها فرمود: با نيكان آنها به نيكى رفتار كنيد و از بدان آنها درگذريد.» حاضران عرض كردند: «اين چه دليلى بر ضدّ آنها مى شود؟» امام(عليه السلام) فرمود: «اگر حكومت و زمامدارى در ميان آنها بود، سفارش درباره آنها (به مهاجران) معنا نداشت».

سپس فرمود: «قريش به چه چيز استدلال كردند؟» عرض كردند: «دليل آنها (براى اولويّت خود در امر خلافت) اين بود كه آنان از شجره رسول خدا(صلى الله عليه وآله) هستند (و از خويشاوندان او)» فرمود: «آنها به شجره استدلال كردند اما ثمره را ضايع نمودند!» (اگر خويشاوند پيامبر(صلى الله عليه وآله) بودن دليل بر اولويّت است، اهل بيت او بودن به طريق اولى دليل بر اين امر خواهد بود.)

###

▲شرح و تفسير

▲استدلال منطقى در مسأله امامت

همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين سخن را زمانى امام(عليه السلام) ايراد فرمود كه خدمتش عرض كردند: در «سقيفه بنى ساعده»، انصار (نخست خواهان استقلال در خلافت رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بودند و هنگامى كه خواسته آنها از سوى مهاجرين كه گردانندگان اصلى سقيفه بودند ردّ شد) گفتند: «حال كه خلافت ما را به طور استقلال نمى پذيريد حداقل اميرى از ما باشد و اميرى از شما (و به صورت شورايى امر خلافت را سامان مى دهيم)».

در اينجا بود كه امام(عليه السلام) فرمود: «چرا در برابر آنها به اين حديث پيامبر(صلى الله عليه وآله)استدلال نكرديد كه درباره انصار فرمود: با نيكان آنها به نيكى رفتار كنيد و از بدان آنها درگذريد!» (فَهَلاَّ احْتَجَجْتُمْ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ رَسُولَ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَصَّى بِأَنْ يُحْسَنَ إِلَى مُحْسِنِهِم، وَ يُتَجَاوَزَ عَنْ مُسِيئِهِمْ؟)(1)

«حاضران عرض كردند: اين چه دليلى بر ضدّ آنها مى شود؟!» «قَالُوا: وَ مَا فى هذا مِنَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِم؟)

«امام(عليه السلام) فرمود: اگر حكومت و زمامدارى در ميان آنان بود، سفارش درباره آنها (به مهاجران) معنا نداشت». (فَقَالَ: لَوْ كَانَتِ الاِْمَامَةُ فِيهِمْ لَمْ تَكُنِ الْوَصِيَّةُ بِهِمْ)

بديهى است هنگامى كه سفارش كسى را به ديگرى مى كنند مفهومش اين است كه، اختيار كارها به دست سفارش شونده است، نه آن كسى كه سفارش او را كرده اند.

درست مثل اين كه هنگامى كه پدر خانواده مى خواهد به سفر برود، به پسر بزرگتر مى گويد: «نسبت به برادران كوچك مهربانى كن و با آنها ملاطفت نما!» مفهوم اين سخن آن است كه كارها را به دست تو سپردم و آنها را نيز به تو مى سپارم. بنابراين، تعبير رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در اين حديث شريف به خوبى نشان مى دهد كه اختيار حكومت بعد از او به دست «انصار» نخواهد بود; ولى سردمداران «سقيفه بنى ساعده» به اين نكته لطيف توجّه نداشتند و با زور «زمام خلافت» را از دست انصار خارج ساخته و خود آن را به دست گرفتند.

در اَعصار بعد نيز اين كلام مورد استفاده قرار گرفت و در موارد مشابه، بعضى براى اثبات مقصود خود، به همين گونه كه امام(عليه السلام) بيان فرموده بود، استدلال كردند; از جمله «ابن ابى الحديد» نقل مى كند: هنگامى كه «سعيد بن عاص» از دنيا رفت فرزندش «عمرو بن سعيد» نوجوان بود كه نزد «معاويه» آمد. «معاويه» به او گفت: «پدرت درباره تو به چه كسى وصيّت كرده است؟» «عمرو» فوراً جواب داد: «پدرم به خود من وصيّت كرده است نه درباره من» معاويه از سخن او در شگفت شد و گفت: «إنَّ هَذا الْغُلاَمَ لاََشْدَقُ; اين نوجوان سخنگوى ماهرى است» از اين رو، بعد از آن «عمرو بن سعيد» به عنوان «اشدق» در ميان مردم معروف شد.

سپس امام(عليه السلام) سئوال ديگرى پيرامون حوادث «سقيفه» كرد، «فرمود: قريش به چه چيز (براى به دست آوردن خلافت) استدلال كردند؟» (ثُمَّ قَالَ: فَمَاذَا قَالَتْ قُرَيْشٌ؟).

«عرض كردند: دليل آنها (براى اولويّت خود در امر خلافت) اين بود كه آنان از شجره رسول خدا(صلى الله عليه وآله) هستند (و از خويشاوندان او). (و طبيعى است كه آنها به جانشينى آن حضرت سزاوارتر باشند» (قَالُوا: احْتَجَّتْ بِأَنَّهَا شَجَرَةُ الرَّسُولِ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ)

«امام(عليه السلام) فرمود: (اين دليل بر ضدّ خود آنها است چرا كه) آنها به شجره =[درخت ] استدلال كردند، امّا ثمره و ميوه اش را ضايع نمودند (و به فراموشى سپردند)» (فَقَالَ: احْتَجُّوا بِالشَّجَرَةِ، وَ أَضَاعُوا الثَّمَرَةَ)

اشاره به اين كه اگر پيوند با شجره وجود پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از طريق خانواده و طايفه، مايه افتخار و اولويّت در امر خلافت باشد، چرا ارتباط نزديك با آن حضرت و زندگى در يك خانه و خانواده سبب اين افتخار و اولويّت نشود؟!

آرى، آنها در آنجا كه اين ارتباط به نفع آنان بود، به آن استدلال مى كردند و آنجا كه به زيانشان بود يعنى: سبب مى شد خلافت بلافصل على(عليه السلام) ثابت شود، آن را به دست فراموشى مى سپردند. درخت براى آنان عزيز بود، امّا ميوه درخت كه نتيجه نهايى آن است، ارزشى نداشت و چنين است حال ابناى دنيا و پيروان هوا و هوس، كه قوانين و ارزشها را تا آنجا محترم مى شمرند كه در مسير منافع آنها است و آنجا كه از منافعشان جدا گردد، مورد بى اعتنايى قرار خواهد گرفت و به تعبيرى ديگر: آنها اهداف مادّى خود را مى طلبند و بقيه، وسيله اى است براى توجيه آن اهداف. اگر اين وسيله كوتاه باشد به آن وصله مى زنند! اگر بلند باشد از آن قيچى مى كنند! تا برخواسته هاى آنها منطبق گردد. اصل، خواسته ها است و ارزشها فرع بر آن است.

شگفت آور اينكه: «شارح بحرانى» در مورد ثمره در عبارت بالا دو احتمال مى دهد; نخست اينكه: منظور از ثمره على(عليه السلام) و فرزندان او است و ديگر اينكه: منظور سنّت الهى است كه موجب استحقاق على(عليه السلام) نسبت به امر خلافت و ولايت است.

روشن است كه احتمال دوم هر چند در نتيجه موافق احتمال اوّل باشد، ولى در حدّ ذاتش بسيار بعيد است. هنگامى كه شجره به معناى پيوند خويشاوندى با پيامبر(صلى الله عليه وآله) باشد، ثمره چيزى جز پيوند نزديكترِ اهل بيت، نخواهد بود.

از آنچه امام(عليه السلام) در جمله هاى بالا بيان فرمود، به خوبى مى توان نتيجه گرفت كه يا بايد استدلال و پيشنهاد انصار را براى شركت در امر خلافت پذيرفت، و يا خلافت و ولايت على(عليه السلام) را. شقّ سوم كه خلافت بانيان سقيفه باشد، مقبول نيست.

##### 1. اين حديث در «صحيح مسلم» در كتاب «فضائل الصحابة» «باب فضائل الانصار» به اين عبارت از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده است: «إنَّ الاْنْصارَ كَرْشِي وَ عَيْبَتِي... فَاقْبَلُوا مِنْ مُحْسِنِهِمْ وَاعْفُوا عَنْ مُسِيئِهِمْ;انصار مخزن اسرار و گروه مورد اعتماد من هستند از نيكوكارانشان بپذيريد و بدكارانشان را (به پاس خدماتى كه در اسلام كرده اند)عفو كنيد» (صحيح مسلم، جلد 4، صفحه 1949، طبع دار احياء التراث العربى).

▲نكته

▲مسأله خلافت و داستان سقيفه بنى ساعده

«سقيفه بنى ساعده» سايبانى بود در يكى از ميدان هاى مدينه، كه اهل مدينه به هنگام لزوم، در آنجا اجتماع مى كردند و به تبادل نظر مى پرداختند. بعد از رحلت رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) طايفه انصار بر مهاجرين پيش دستى كرده و براى تعيين جانشين پيامبر(صلى الله عليه وآله) در آنجا اجتماع كردند و به گفته «طبرى» مورّخ معروف، خواسته آنها اين بود كه «سعد بن عباده» كه بزرگ قبيله «خزرج» (يكى از دو قبيله معروف و مهم مدينه) بود، به عنوان خليفه رسول اللّه تعيين شود و به همين منظور «سعد بن عباده» را كه سخت بيمار بود به «سقيفه» كشاندند.

«طبرى» در ادامه اين ماجرا مى گويد: «هنگامى كه سران «خزرج» در آنجا جمع شدند «سعد» به پسر، يا بعضى از عموزاده هايش گفت: من بيمارم صداى من به جمعيّت نمى رسد. تو حرفهاى مرا بشنو و با صداى رسا به گوش همه برسان!» او اين كار را انجام داد. «سعد بن عباده» خطبه اى خواند و روى سخن را به انصار كرد و چنين گفت: «اى جمعيّت انصار! شما سابقه درخشانى در اسلام داريد كه هيچ يك از قبايل عرب ندارند. محمّد(صلى الله عليه وآله) سيزده سال در ميان قوم خود در مكّه بود و آنها را به توحيد و شكستن بتها دعوت كرد، ولى جز گروه اندكى از قومش به او ايمان نياوردند. گروهى كه قادر بر دفاع از او و آيين او و حتّى قادر بر دفاع از خويشتن نبودند; ولى از زمانى كه شما دعوت او را لبّيك گفتيد و آماده دفاع از او و آيينش در برابر دشمنان، شديد، وضع دگرگون شد.

به اين ترتيب، درخت اسلام بارور گرديد و شما به يارى پيامبرش برخاستيد و دشمنان او با شمشيرهاى شما، عقب نشينى كردند و در برابر حق، تسليم شدند و هر روز پيروزى تازه اى نصيب مسلمين شد، تا زمانى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) دعوت حق را اجابت كرد و اين در حالى بود كه از شما راضى بود; بنابراين مسند خلافت را محكم بگيريد كه از همه شايسته تريد و اولويّت با شما است!»

طائفه «خزرج» سخن او را پذيرفتند و او را با تمام وجودشان تأييد كردند; سپس در ميان آنها گفتگو در گرفت كه اگر مهاجران قريش در برابر اين پيشنهاد تسليم نشدند و گفتند يارانِ نخستين پيامبر(صلى الله عليه وآله)، ماييم و آن حضرت از عشيره و قبيله ما است و خلافت او به ما مى رسد، در پاسخ چه خواهيد گفت؟

گروهى گفتند: اگر قريش چنين بگويد خواهيم گفت: «مِنَّا أَمِيرٌ وَ مِنْكُمْ أَمِيرٌ; اميرى از ما و اميرى از شما باشد» (و به صورت شورايى خلافت را اداره كنيم) و به كمتر از اين راضى نخواهيم شد. هنگامى كه «سعد بن عباده» اين سخن را شنيد گفت: «اين نخستين سُستى و عقب نشينى شما است.»

وقتى ماجراى انصار و «سعد بن عباده» به گوش «عمر» رسيد به سوى خانه پيامبر(صلى الله عليه وآله) آمد و به سراغ «ابوبكر» فرستاد در حالى كه «ابوبكر» در خانه بود و با كمك على(عليه السلام) مى خواست ترتيب غسل و كفن و دفن پيامبر(ص) را بدهد; از او دعوت كرد كه بيرون آيد و گفت حادثه مهمّى روى داده كه حضور تو لازم است. هنگامى كه «ابوبكر» بيرون آمد، جريان را براى او بازگو كرد و هر دو با سرعت به سوى «سقيفه» شتافتند. در راه «ابوعبيده جرّاح» را هم ديدند و با خود بردند. زمانى كه وارد «سقيفه» شدند، «ابوبكر» خطبه اى خواند و در آن از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و قيام او براى محوِ بت پرستى سخن گفت و از خدمات مؤمنان نخستين و مهاجران، مطالب زيادى برشمرد و نتيجه گرفت كه سزاوارترين مردم به خلافت آن حضرت، عشيره و طايفه او هستند و هر كس در اين موضوع با آنها منازعه كند ظالم و ستمگر است. سپس بحث فشرده و گويايى درباره فضيلت انصار كرد و آنگاه نتيجه گرفت كه ما امير خواهيم بود و شما وزير.

در اينجا «حباب بن منذر» برخاست و شديداً به سخنان «ابوبكر» حمله كرد و رو به انصار كرد و گفت: «هيچ كس نمى تواند با شما انصار مخالفت كند، شما همه گونه قدرت و توانايى و تجربه اى داريد و بايد حرف شما را بپذيرند و اگر آنها حاضر به پيشنهاد ما نشدند اميرى از ما و اميرى از آنان باشد.»

«عمر» صدا زد: «چنين چيزى امكان پذير نيست; دو نفر نمى توانند بر يك گروه حكمرانى كنند (و دو شمشير در يك غلاف نمى گنجد) به خدا سوگند! عرب راضى نمى شود كه پيامبرش از ما باشد و ديگران بر او حكومت كنند.»

گفتگو ميان «عمر» و «حباب» بالا گرفت و «حباب» تهديد كرد كه اگر مهاجران پيشنهاد ما را نپذيرند، از مدينه بيرونشان مى كنيم.

در اينجا «بشير بن سعد» كه از طائفه «خزرج» بود و به «سعد بن عباده» حسادت داشت، به يارى «عمر» برخاست و هشدار داد كه ما نبايد به خاطر مقامات دنيوى با طائفه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به منازعه برخيزيم، از خدا بترسيد و با آنان مخالفت نكنيد!

در اين ميان، «ابوبكر» رشته سخن را به دست گرفت و پيش دستى كرد و گفت: «مردم! من پيشنهاد مى كنم با يكى از اين دو نفر («عمر» و «ابوعبيده») بيعت كنيد!» بلافاصله آن دو نفر گفتند ما چنين كارى نخواهيم كرد! تو از ما شايسته ترى، تو يار غار پيامبرى و از همه برترى; دستت را بگشا تا با تو بيعت كنيم. هنگامى كه آن دو نفر به سوى ابوبكر براى بيعت رفتند «بشير» بر آنها پيشى گرفت و با «ابوبكر» بيعت كرد.

قبيله «اوس» كه هميشه با قبيله «خزرج» در مدينه رقابت داشتند به يكديگر گفتند: «خوب شد! اگر «سعد بن عباده» از قبيله «خزرج» به خلافت مى رسيد كسى سهمى براى شما قايل نبود; برخيزيد و عجله كنيد و با ابوبكر بيعت كنيد» و به اين ترتيب يكى بعد از ديگرى با «ابوبكر» بيعت كردند و چيزى نمانده بود كه «سعد بن عباده» زير دست و پا، پايمال شود. «عمر» صدا زد: «او را بكشيد!» و خودش به سراغ «سعد بن عباده» آمد و به او گفت: «تصميم داشتم با پاى خود تو را از هم متلاشى كنم». «سعد» ريش «عمر» را گرفت. «عمر» گفت: اگر يك تار موى آن جدا شود، تمام دندان هايت را خُرد مى كنم. «ابوبكر» صدا زد: «اى عمر! مدارا كن! مدارا در اينجا بهتر است». «عمر»، «سعد» را رها كرد و از هم جدا شدند.

از آن به بعد «سعد بن عباده» در نماز آنها و همچنين در حجّ و اجتماعاتشان شركت نمى كرد و بر اين حال بود تا ابوبكر از دنيا رفت»(1)

گردانندگان «سقيفه» بعد از اين ماجرا، اصرار داشتند كه ديگران هم با ميل و رغبت، يا به زور و اجبار! به جمع بيعت كنندگان با ابوبكر بپيوندند. لذا گروهى را با تشويق و گروهى را با تهديد، فرا خواندند و كسانى را كه از بيعت كردن، سرباز زدند در فشار قرار دادند.

از جمله كسانى كه معروف است او را به خاطر مقاومتش كشتند «سعدبن عباده» بود.

«ابن ابى الحديد» از بعضى از مورّخانِ معروف، نقل مى كند كه «سعد» در خلافت «ابوبكر» تن به بيعت نداد و پيوسته كناره گيرى مى كرد، تا ابوبكر از دنيا رفت سپس در حكومت «عمر» ميان و او «عمر» درگيرى لفظى به وجود آمد و «سعد» به «عمر» گفت: «زندگى با تو در يك شهر براى من بسيار ناگوار است و تو مبغوض ترين افراد نزد من در اين محيط هستى!» «عمر» گفت: «كسى كه همزيستى با كسى را خوش نداشته باشد، مى تواند جاى ديگرى برود»; «سعد» گفت: «من هم بزودى همين كار را خواهم كرد» و چيزى نگذشت كه به «شام» منتقل شد و مدتى در آنجا بود، سپس دار فانى را وداع گفت، در حالى كه نه با ابوبكر بيعت كرد و نه با عمر.(2)

در اينكه سبب مرگ «سعد» چه بود؟ مشهور آن است كه او را ترور كردند و گفته مى شود: قاتل او «خالد بن وليد» بود و نيز گفته مى شود: اين كار به فرمان «عمر» صورت گرفت، و عجب اينكه «خالد» و يك نفر ديگر، شبانه در تاريكى براى كشتن او كمين كردند و با دو تير، كار او را ساختند، سپس جسد او را در چاهى افكندند و در ميان عوام شايع كردند كه جنّيان «سعد بن عباده» را كشتند و بعد كه بدن او را در آن چاه پيدا كردند -در حاليكه رنگ او به سبزى گراييده بود- گفتند: «اين هم نشانه كشتن جنّيان است»!

جالب اينكه مى گويند: كسى به «مؤمن طاق» (محمّد بن نعمان احول) -كه از شيعيان مبارز و مجاهد بود و داستان هاى او در دفاع از مكتب اهل بيت(عليهم السلام) معروف است- گفت: «چرا على(عليه السلام) به مبارزه با ابوبكر در امر خلافت بر نخاست؟» او در جواب گفت: «فرزند برادر! مى ترسيد جنّيان او را بكشند!»(3)

مرحوم «علاّمه امينى» نيز با تعبير كنايى زيبايش مى گويد: «بيعت ابوبكر با تهديد و زير برق شمشيرها صورت گرفت و مردانى از جنّ نيز با آنها همراهى مى كردند همانها كه «سعد بن عباده» را ترور كردند! (وَ كَانَ مِنْ حَشْدِهِمُ اللُّهَامِ رِجَالٌ مِنَ الْجِنِّ رَمَوْا سَعْدَ بْنِ عُبَادَةِ، أَميرَ الْخَزْرِجِ).(4)

جالب اينكه بسيارى از مطالب بالا كه در «تاريخ طبرى» آمده است در «صحيح بخارى» نيز از قول عمر بن خطّاب نقل شده است.

«عمر» هنگامى كه در مراسم حج شركت داشت از بعضى شنيد كه مى گفتند: «اگر عمر از دنيا برود با فلان كس(5) بيعت خواهيم كرد.»

عمر سخت از اين سخن ناراحت شد; هنگامى كه به مدينه آمد به منبر رفت و خطبه اى خواند، سپس همين سخن را براى مردم بازگو كرد و افزود: «هيچ كس حق ندارد چنين سخنى را بگويد كه بيعت ابوبكر بدون مشورت مسلمين انجام شد و يك امر تصادفى و بدون مطالعه بود، پس ما هم چنين مى كنيم; آرى! اين كار بدون دقّت صورت گرفت و خداوند مسلمين را از شرّ آن نگاه داشت» (إِنَّمَا كَانَتْ بَيْعَةُ أَبِي بَكْر فَلْتَةً وَ تَمَّتْ... وَ لكِنَّ اللّهَ وَقَى شَرَّهَا) سپس افزود: «اين كار نبايد تكرار شود، هر كس بدون مشورت مسلمانان با كسى بيعت كند نبايد با او و با كسى كه با او بيعت كرده است، بيعت نمود; مبادا در معرض قتل قرار گيرند. آرى هنگامى كه خداوند پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را قبض روح كرد «طائفه انصار» با ما مخالفت كردند و در «سقيفه بنى ساعده» اجتماع نمودند و «على» و «زبير» و كسانى كه با آن دو بودند; با ما مخالفت كردند، مهاجران به سراغ «ابوبكر» آمدند; من به «ابوبكر» گفتم با ما بيا به سراغ برادرانمان از انصار برويم، هنگامى كه به آنها نزديك شديم دو نفر جلو آمدند و گفتند: كجا مى رويد اى مهاجران؟ گفتيم: به سراغ برادرانمان از انصار مى رويم; گفتند: نزديك آنها نشويد و كار خود را تمام كنيد. ما گوش به اين سخن نداديم تا اين كه نزد آنها در «سقيفه بنى ساعده» جمع شديم; در آنجا مردى را ديدم كه در جامه اى پيچيده شده بود، سؤال كردم او كيست؟ گفتند: «سعد بن عباده» است. گفتم: چرا چنين است؟ گفتند: بيمار است; چيزى نگذشت كه خطيب انصار برخاست و خطبه اى خواند (و عمر محتواى آن خطبه را شبيه آنچه از طبرى نقل كرديم - منتهى به صورت فشرده تر- نقل مى كند).

هنگامى كه او خاموش شد من مى خواستم سخنان زيبايى كه در نظر داشتم در برابر ابوبكر بيان كنم، ولى ابوبكر ما را از اين كار نهى كرد، او شروع به سخن كرد، او از من بردبارتر و باوقارتر بود و آنچه را من مى خواستم از سخنان زيبا بيان كنم او بالبداهه بهتر از آن را بيان كرد و به انصار گفت: «تمام فضائلى را كه برشمرديد دارا هستيد ولى خلافت بايد در قريش باشد كه از نظر نسب و جايگاه از تمام عرب برتر است.» سپس افزود: «من يكى از اين دو مرد را - اشاره به من و ابوعبيده - براى اين كار مى پسندم با او بيعت كنيد.» بعضى از انصار پيشنهاد كردند كه: «اميرى از ما و اميرى از شما باشد اى قريش!» در اينجا داد و فرياد بلند شد، تا آنجا كه من از اختلاف ترسيدم و به ابوبكر گفتم: «دستت را بگشا تا با تو بيعت كنم.» او دستش را گشود و من با او بيعت كردم; سپس مهاجران و بعد انصار با او بيعت كردند.»

سپس عمر افزود: «به خدا سوگند! ما در آن هنگام كارى بهتر از اين نيافتيم كه با ابوبكر بيعت كنيم; زيرا از اين بيم داشتيم كه اگر به همين صورت از مردم (انصار) جدا شويم و بيعتى صورت نگيرد، آنها با يكى از نفراتشان بيعت كنند وبعد ما گرفتار اين مشكل شويم كه، يا با كسى بيعت كنيم كه به او راضى نيستيم و يا با آنها به مخالفت و ستيز برخيزيم، كه مايه فساد است; بنابراين (تكرار مى كنم) هر كس بدون مشورت با مسلمانان، با كسى بيعت كند، كسى از بيعت شونده و بيعت كننده، پيروى نكند مبادا آن دو به قتل برسند!»(6) (مفهوم اين سخن اين است كه عمر به طور ضمنى اجازه قتل آنها را صادر كرده است).

##### 1. تاريخ طبرى، جلد 2، صفحه 455 به بعد (با تلخيص)
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 10.
3. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 17، صفحه 223. (او اين سخن را به عنوان يكى از ايرادات شيعيان بر ابوبكر ذكر مى كند; زيرا بعضى معتقدند كه ابوبكر دستور قتل سعد را صادر كرد).
4. الغدير، جلد 9، صفحه 379 («لُهام» به معناى لشكر عظيم است).

##### 5. ظاهراً منظور از فلان كس، على(عليه السلام) است; زيرا اين سخن را «زبير» گفته بود كه اگر «عمر» بميرد ما با على(عليه السلام) بيعت مى كنيم، (شرح بخارى قسطلانى، جزء 11، صفحه 352، به نقل از بلاذرى در انساب الاشراف).

##### 6. صحيح بخارى، جزء 8، صفحه 208 (كتاب المحاربين من اهل الكفر و الرّدّه، باب رجم الحبلى من الزنا اذا أحصنت).

▲چند نكته جالب در داستان سقيفه

1- از آنچه در بالا آمد، به خوبى روشن مى شود كه گردهمايى سقيفه، هرگز يك شوراى منتخب مردم نبود، آنگونه كه بعضى وانمود مى كنند; بلكه چند نفر از انصار

در ابتدا براى اين كه كار را به نفع خود تمام كنند، حضور يافتند; سپس چند نفر از مهاجرين كه رقيب آنها در امر خلافت بودند، حاضر شدند و با مهارت خاصّى پايه خلافت ابوبكر را نهادند.

2- اگر بنا بود يك شوراى منتخب مردم و يا شبه منتخب، بر كار خلافت نظارت كنند، حدّاقل مى بايست از همه قبايل انصار، در مدينه و از همه مهاجران، نماينده اى در آنجا حضور يابد، درحالى كه هرگز چنين نبود، «بنى هاشم» كه نزديك ترين و آشناترين افراد به مكتب پيامبر بودند، مطلقاً در آنجا حضور نداشتند; بنابراين، هيچ گونه مشروعيّتى براى گردهمايى سقيفه نمى توان قائل شد: نه مشروعيت دينى و نه مشروعيت نظام هاى معمولِ سياسى دنيا.

3- از ماجراى «سقيفه» به خوبى استفاده مى شود كه معيار، انتخابِ اصلح نبود بلكه گويى مى خواهند ميراثى را تقسيم كنند; هركدام مدّعى بودند سهم ما در اين ميراث بيشتر است. به يقين كسانى كه با چنين نگرشى به مسأله خلافت مى نگرند هرگز نمى توانند آنچه را به حال مسلمانان اصلح است، برگزينند.

4- در «سقيفه» مطلقاً سخنى از وصاياى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در امر خلافت به ميان نيامد با اينكه همه مى دانستند پيامبر(صلى الله عليه وآله) طبق روايت معروف، فرموده بود: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللّهِ وَ عِتْرَتِي; مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي أَبَداً; من دو چيز گرانمايه را در ميان شما به يادگار مى گذارم كه اگر به آنها چنگ زنيد هرگز گمراه نخواهيد شد: كتاب خدا و خاندانم را»

آيا اين حديث شريف كه در اكثر منابع اهل سنّت و شيعه نقل شده و جزء روايات متواتر محسوب مى شود(1) و پيامبر(صلى الله عليه وآله) نه يك بار، بلكه چندين بار و در موارد مختلف آن را بيان كرد، به حاضران سقيفه دستور نمى داد كه قبل از هر چيز به سراغ قرآن و اهلبيت(عليهم السلام) بروند و تمايلات خويش را بر سرنوشت مسلمانان حاكم نكنند؟

آيا حديث شريف «غدير» كه به طور متواتر از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده، هشدارى به گردانندگان «سقيفه» نمى داد؟

آيا توصيه هاى مكرّر پيامبر(صلى الله عليه وآله) از نخستين روز آشكار كردن دعوتش كه در حديث «يوم الدّار» منعكس است و به وضوح سخن از وصايت و خلافت على(عليه السلام)مى گويد و يا آنچه كه در آخرين ساعات عمر پيامبر(صلى الله عليه وآله) - كه داستان «قلم و دوات» است - پيش آمد، كافى نبود كه حداقل سخنى از خلافت على(عليه السلام) كه شايسته ترين فرد بود به ميان آيد؟ راستى شگفت آور است!!

ولى از يك نظر نيز مى توان گفت شگفت آور نيست! زيرا هنگامى كه از بيمارى پيامبر(صلى الله عليه وآله) سوءاستفاده مى كنند و از آوردن «قلم و دوات و كاغذ» براى نوشتن آخرين پيام، جلوگيرى مى نمايند و حتّى زشت ترين كلمات را درباره پاك ترين فرزندان آدم(عليه السلام) يعنى رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بر زبان جارى مى كنند، پيدا است از قبل تصميماتى درباره خلافت گرفته اند كه هيچ چيز حتّى سخنان رسول اللّه(صلى الله عليه وآله)نمى تواند مانع آن شود. چه مى توان كرد؟ مسأله مقام است كه انسان را به سوى خود جذب مى كند و همه چيز را پشت پرده فراموشى قرار مى دهد.(2)

اينجاست كه عمق كلام مولا على(عليه السلام) در خطبه بالا مشخص مى شود كه فرمود: «گردانندگان سقيفه درخت را گرفتند و ميوه آن را ضايع كردند» (إِحْتَجُّوا بِالشَّجَرَةِ، وَ أَضَاعُوا الثَّمَرَةَ).

* * *

##### 1. اين حديث را حداقل «بيست و سه نفر» از صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله) از شخص پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)بلاواسطه نقل كرده اند كه براى اطلاع از نام آنها و تعبيرات مختلفى كه در روايات آنها آمده است، مى توانيد به جلد نهم «پيام قرآن» صفحه 62 تا 79 و يا خلاصه «عبقات الانوار»، جلد 2، صفحه 105 تا 242 و «احقاق الحق» جلد چهارم، صفحه 438 و كتب معروف ديگرى مانند «سيره حلبى»، «مستدرك حاكم»، «صواعق»، «اسد الغابه» و «سنن بيهقى» مراجعه نماييد.
2. حديث «قلم و دوات» يا «قلم و قرطاس» از عجيب ترين احاديثى است كه در امر خلافت نقل شده است و جالب اين كه اين حديث در معروفترين منابع اهل سنّت يعنى «صحيح بخارى» ديده مى شود. در اين كتاب در باب «مرض النبى(صلى الله عليه وآله)» از «سعيد بن جبير» از «ابن عبّاس» نقل شده كه مى گفت: «هنگامى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در آستانه رحلت از دنيا، قرار گرفت و اطراف حضرت گروهى حاضر بودند، فرمود: «هَلُمُّوا أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَاباً لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ; (قلم و دوات و كاغذى) بياوريد تا نامه اى براى شما بنويسم كه به بركت آن بعد از آن هرگز گمراه نشويد.» فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَ عِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ حَسْبُنَا كِتابُ اللّهِ; بعضى از حاضران گفتند: «بيمارى بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) غلبه كرده (و العياذ باللّه هذيان مى گويد) و نزد شما قرآن است و قرآن براى ما كافى است» در ميان حاضران غوغا و اختلاف افتاد; بعضى مى گفتند: «بياوريد تا حضرت بنويسد و هرگز گمراه نشويد!» و بعضى غير از آن را مى گفتند; هنگامى كه سر و صدا و غوغا و اختلاف فزونى گرفت، رسول خدا(صلى الله عليه وآله) (با ناراحتى شديد) فرمود: «برخيزيد و از نزد من برويد.»
اين حديث به طرق مختلف و با تعبيرات گوناگون در همان صحيح بخارى نقل شده است (صحيح بخارى، جلد ششم، باب مرض النّبى(صلى الله عليه وآله) و وفاته، صفحه 12، چاپ دارالجيل بيروت.)
در اين كه چه كسى اين سخن بسيار ناروا را درباره پيامبر(صلى الله عليه وآله) گفت در صحيح مسلم آمده است: گوينده اين سخن عمر بود، در آنجا كه مى گويد: هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) درخواست «قلم و دوات و كاغذ» كرد تا پيامى بنويسد كه هرگز مسلمانان گمراه نشوند «قَالَ عُمَرُ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ(صلى الله عليه وآله) قَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ الْوَجَعُ وَ عِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ حَسْبُنَا كِتَابُ اللّهِ; رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بيمارى بر او غلبه كرده و چنين سخنانى مى گويد قرآن نزد شما است و قرآن براى ما كافى است». و در همان كتاب و همچنين صحيح بخارى آمده است كه «ابن عبّاس» پيوسته بر اين ماجرا افسوس مى خورد و آن را مصيبتى بزرگ مى شمرد كه به عنوان رَزِيَّةُ يَوْمِ الْخَمِيسِ (:مصيبت بزرگ روز پنجشنبه) - همان روزى كه اين جريان در آن واقع شد - ياد مى كرد (صحيح مسلم، جلد 3، كتاب الوصية، باب 5، صفحه 1259، چاپ داراحياء التراث العربى).

▲چند نكته جالب در داستان سقيفه

1- از آنچه در بالا آمد، به خوبى روشن مى شود كه گردهمايى سقيفه، هرگز يك شوراى منتخب مردم نبود، آنگونه كه بعضى وانمود مى كنند; بلكه چند نفر از انصار

در ابتدا براى اين كه كار را به نفع خود تمام كنند، حضور يافتند; سپس چند نفر از مهاجرين كه رقيب آنها در امر خلافت بودند، حاضر شدند و با مهارت خاصّى پايه خلافت ابوبكر را نهادند.

2- اگر بنا بود يك شوراى منتخب مردم و يا شبه منتخب، بر كار خلافت نظارت كنند، حدّاقل مى بايست از همه قبايل انصار، در مدينه و از همه مهاجران، نماينده اى در آنجا حضور يابد، درحالى كه هرگز چنين نبود، «بنى هاشم» كه نزديك ترين و آشناترين افراد به مكتب پيامبر بودند، مطلقاً در آنجا حضور نداشتند; بنابراين، هيچ گونه مشروعيّتى براى گردهمايى سقيفه نمى توان قائل شد: نه مشروعيت دينى و نه مشروعيت نظام هاى معمولِ سياسى دنيا.

3- از ماجراى «سقيفه» به خوبى استفاده مى شود كه معيار، انتخابِ اصلح نبود بلكه گويى مى خواهند ميراثى را تقسيم كنند; هركدام مدّعى بودند سهم ما در اين ميراث بيشتر است. به يقين كسانى كه با چنين نگرشى به مسأله خلافت مى نگرند هرگز نمى توانند آنچه را به حال مسلمانان اصلح است، برگزينند.

4- در «سقيفه» مطلقاً سخنى از وصاياى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در امر خلافت به ميان نيامد با اينكه همه مى دانستند پيامبر(صلى الله عليه وآله) طبق روايت معروف، فرموده بود: «إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللّهِ وَ عِتْرَتِي; مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي أَبَداً; من دو چيز گرانمايه را در ميان شما به يادگار مى گذارم كه اگر به آنها چنگ زنيد هرگز گمراه نخواهيد شد: كتاب خدا و خاندانم را»

آيا اين حديث شريف كه در اكثر منابع اهل سنّت و شيعه نقل شده و جزء روايات متواتر محسوب مى شود(1) و پيامبر(صلى الله عليه وآله) نه يك بار، بلكه چندين بار و در موارد مختلف آن را بيان كرد، به حاضران سقيفه دستور نمى داد كه قبل از هر چيز به سراغ قرآن و اهلبيت(عليهم السلام) بروند و تمايلات خويش را بر سرنوشت مسلمانان حاكم نكنند؟

آيا حديث شريف «غدير» كه به طور متواتر از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل شده، هشدارى به گردانندگان «سقيفه» نمى داد؟

آيا توصيه هاى مكرّر پيامبر(صلى الله عليه وآله) از نخستين روز آشكار كردن دعوتش كه در حديث «يوم الدّار» منعكس است و به وضوح سخن از وصايت و خلافت على(عليه السلام)مى گويد و يا آنچه كه در آخرين ساعات عمر پيامبر(صلى الله عليه وآله) - كه داستان «قلم و دوات» است - پيش آمد، كافى نبود كه حداقل سخنى از خلافت على(عليه السلام) كه شايسته ترين فرد بود به ميان آيد؟ راستى شگفت آور است!!

ولى از يك نظر نيز مى توان گفت شگفت آور نيست! زيرا هنگامى كه از بيمارى پيامبر(صلى الله عليه وآله) سوءاستفاده مى كنند و از آوردن «قلم و دوات و كاغذ» براى نوشتن آخرين پيام، جلوگيرى مى نمايند و حتّى زشت ترين كلمات را درباره پاك ترين فرزندان آدم(عليه السلام) يعنى رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بر زبان جارى مى كنند، پيدا است از قبل تصميماتى درباره خلافت گرفته اند كه هيچ چيز حتّى سخنان رسول اللّه(صلى الله عليه وآله)نمى تواند مانع آن شود. چه مى توان كرد؟ مسأله مقام است كه انسان را به سوى خود جذب مى كند و همه چيز را پشت پرده فراموشى قرار مى دهد.(2)

اينجاست كه عمق كلام مولا على(عليه السلام) در خطبه بالا مشخص مى شود كه فرمود: «گردانندگان سقيفه درخت را گرفتند و ميوه آن را ضايع كردند» (إِحْتَجُّوا بِالشَّجَرَةِ، وَ أَضَاعُوا الثَّمَرَةَ).

* * *

##### 1. اين حديث را حداقل «بيست و سه نفر» از صحابه پيامبر(صلى الله عليه وآله) از شخص پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)بلاواسطه نقل كرده اند كه براى اطلاع از نام آنها و تعبيرات مختلفى كه در روايات آنها آمده است، مى توانيد به جلد نهم «پيام قرآن» صفحه 62 تا 79 و يا خلاصه «عبقات الانوار»، جلد 2، صفحه 105 تا 242 و «احقاق الحق» جلد چهارم، صفحه 438 و كتب معروف ديگرى مانند «سيره حلبى»، «مستدرك حاكم»، «صواعق»، «اسد الغابه» و «سنن بيهقى» مراجعه نماييد.
2. حديث «قلم و دوات» يا «قلم و قرطاس» از عجيب ترين احاديثى است كه در امر خلافت نقل شده است و جالب اين كه اين حديث در معروفترين منابع اهل سنّت يعنى «صحيح بخارى» ديده مى شود. در اين كتاب در باب «مرض النبى(صلى الله عليه وآله)» از «سعيد بن جبير» از «ابن عبّاس» نقل شده كه مى گفت: «هنگامى كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در آستانه رحلت از دنيا، قرار گرفت و اطراف حضرت گروهى حاضر بودند، فرمود: «هَلُمُّوا أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَاباً لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ; (قلم و دوات و كاغذى) بياوريد تا نامه اى براى شما بنويسم كه به بركت آن بعد از آن هرگز گمراه نشويد.» فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَ عِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ حَسْبُنَا كِتابُ اللّهِ; بعضى از حاضران گفتند: «بيمارى بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) غلبه كرده (و العياذ باللّه هذيان مى گويد) و نزد شما قرآن است و قرآن براى ما كافى است» در ميان حاضران غوغا و اختلاف افتاد; بعضى مى گفتند: «بياوريد تا حضرت بنويسد و هرگز گمراه نشويد!» و بعضى غير از آن را مى گفتند; هنگامى كه سر و صدا و غوغا و اختلاف فزونى گرفت، رسول خدا(صلى الله عليه وآله) (با ناراحتى شديد) فرمود: «برخيزيد و از نزد من برويد.»
اين حديث به طرق مختلف و با تعبيرات گوناگون در همان صحيح بخارى نقل شده است (صحيح بخارى، جلد ششم، باب مرض النّبى(صلى الله عليه وآله) و وفاته، صفحه 12، چاپ دارالجيل بيروت.)
در اين كه چه كسى اين سخن بسيار ناروا را درباره پيامبر(صلى الله عليه وآله) گفت در صحيح مسلم آمده است: گوينده اين سخن عمر بود، در آنجا كه مى گويد: هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) درخواست «قلم و دوات و كاغذ» كرد تا پيامى بنويسد كه هرگز مسلمانان گمراه نشوند «قَالَ عُمَرُ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ(صلى الله عليه وآله) قَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ الْوَجَعُ وَ عِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ حَسْبُنَا كِتَابُ اللّهِ; رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بيمارى بر او غلبه كرده و چنين سخنانى مى گويد قرآن نزد شما است و قرآن براى ما كافى است». و در همان كتاب و همچنين صحيح بخارى آمده است كه «ابن عبّاس» پيوسته بر اين ماجرا افسوس مى خورد و آن را مصيبتى بزرگ مى شمرد كه به عنوان رَزِيَّةُ يَوْمِ الْخَمِيسِ (:مصيبت بزرگ روز پنجشنبه) - همان روزى كه اين جريان در آن واقع شد - ياد مى كرد (صحيح مسلم، جلد 3، كتاب الوصية، باب 5، صفحه 1259، چاپ داراحياء التراث العربى).

▲خطبه 68

خطبه 68 و من كلام له عليه السّلام

لمّا قلّد محمّد بن ابى بكر مصر، فمُلكت عليه و قُتل

از سخنانى است كه امام(عليه السلام) پس از آن كه فرمان حكومت «مصر» را به «محمّد بن ابى بكر» داد و او در صحنه مبارزه با دشمن مغلوب و كشته شد،

ايراد فرمود.

▲خطبه در يك نگاه

بعد از جنگ «صفّين»، به خاطر تمرّدِ «خوارج»، «معاويه» كه نيرو و توان تازه اى در خود ديد، به فكر تسخير «مصر» كه از مراكز مهم كشور اسلامى و از منابع بزرگ مالى بود افتاد. در آن هنگام «محمّد بن ابى بكر» كه از ياران خاصّ على(عليه السلام) بود در آنجا حكومت مى كرد. «معاويه»، «عمروعاص» را مطابق وعده اى كه به او داده بود به حكومت مصر برگزيد و با شش هزار سرباز سواره، روانه «مصر» كرد، سوارانى كه گروه عظيمى از آنها به انگيزه خون خواهى «عثمان» در اين طريق گام نهادند; زيرا گمانشان اين بود كه «محمّد بن ابى بكر» قاتل «عثمان» است و بايد از او انتقام گرفت.

اضافه بر اين، «معاويه» نامه هاى متعدّدى براى هوادارانش در «مصر» فرستاد و آنها را به حمايت از «عمروعاص» و مبارزه با «محمّد بن ابى بكر» تشويق كرد و دشمنان را نيز به سختى تهديد نمود.

«محمّد بن ابى بكر» جريان را براى امام(عليه السلام) نوشت و از حضرتش كمك خواست و از طرفى مردم «مصر» را به جنگ با «عمرو بن عاص» فراخواند و چهار هزار مرد جنگى را آماده پيكار كرد. دو هزار نفر آنها را به استقبال «عمروعاص» فرستاد و خودش با دو هزار نفر ديگر در «مصر» باقى ماند. آنها كه به مقابله با «عمروعاص» رفتند با آنان درگير شده و ضربات سنگينى بر آنان وارد كردند; ولى سرانجام مغلوب شده و فرمانده آنها كشته شد. اين امر در اطرافيان «محمّد بن ابى بكر» اثر گذارد و گروهى فرار كردند و متفرّق شدند و «محمّد بن ابى بكر» چون خود را تنها با ياران اندكى ديد، عقب نشينى كرد و مخفى شد. «عمروعاص»، «معاوية بن حُدَيج» را به تعقيب او فرستاد، تا آن كه بر او دست يافت و به طرز بسيار قساوت مندانه اى او را شهيد كرد; سرش را از تن جدا كرد و جسدش را در شكم چهارپاى مرده اى گذاشته، به آتش كشيد!

خبر شهادت «محمّد بن ابى بكر» به على(عليه السلام) رسيد; آن حضرت به قدرى متأثّر شد كه آثار حزن و اندوه در چهره مباركش نمايان گشت و اين سخن را درباره او بيان فرمود.(1)

* * *

وَ قَدْ أَرَدْتُ تَوْلِيَةَ مِصْرَ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ، وَ لَوْ وَلَّيْتُهُ إِيَّاهَآ لَمَا خَلَّى لَهُمُ الْعَرْصَةَ، وَ لاَ أَنْهَزَهُمُ الْفُرْصَةَ، بِلاَ ذَمٍّ لِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْر، وَ لَقَدْ كَانَ إِلَىَّ حَبِيباً، وَ كَانَ لِي رَبِيباً.

### ترجمه

(هنگامى كه خبر شهادت «محمّد بن ابى بكر» والى امير مؤمنان على(عليه السلام) در مصر به آن حضرت رسيد فرمود:) من مى خواستم «هاشم بن عُتبه» (مِرقال) را زمامدار مصر كنم و اگر او را والى آن منطقه كرده بودم، عرصه را بر آنها (لشكر معاويه) خالى نمى گذارد و به آنها فرصت نمى داد (ولى فشار گروهى از افراد مانع شد) با اين حال من «محمّد بن ابى بكر» را نكوهش نمى كنم، چه اين كه او مورد علاقه من بود و در دامان من پرورش يافت.

##### 1. مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 61.

▲شرح و تفسير

▲محمّد بن ابى بكر و حكومت مصر

همان گونه كه در شأن ورود خطبه اشاره شد، اين سخن را على(عليه السلام) زمانى فرمود، كه سپاه معاويه به «مصر» حمله كرد و نماينده امير مؤمنان على(عليه السلام)، «محمّد بن ابى بكر» به شهادت رسيد و امام(عليه السلام) بسيار اندوهگين شد، چراكه يكى از نزديكترين ياران خود را از دست داده بود. امام(عليه السلام) در سخنى كه بوى مذمّت نسبت به بعضى از اطرافيانش از آن برمى خيزد، چنين فرمود: «من مى خواستم «هاشم بن عُتبه» را زمامدار مصر كنم و اگر او را والى آن منطقه كرده بودم، عرصه را بر آنها (لشكر معاويه) خالى نمى گذارد و به آنها فرصت نمى داد» (وَ قَدْ أَرَدْتُ تَوْلِيَةَ مِصْرَ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ، وَ لَوْ وَلَّيْتُهُ إِيَّاهَا لَمَا خَلَّى لَهُمُ الْعَرْصَةَ(1)، وَ لاَ أَنْهَزَهُمُ(2) الْفُرْصَةَ).

اين سخن ظاهراً اشاره به اين دارد كه امام(عليه السلام) با تمام علاقه اى كه به «محمّد بن ابى بكر» و ايمانى كه به صفا و صداقت او داشت، ترجيح مى داد شخص قويترى مانند «هاشم بن عُتبه» معروف به «مرقال» را كه هم از «محمّد بن ابى بكر» شجاعتر بود و هم آزموده تر و باتجربه تر، به جاى او به ولايت مصر برگزيند; ولى گويا گروهى از اصحابش اصرار به انتخاب «محمّد بن ابى بكر» داشتند، به دليل اين كه او فرزند «ابوبكر» بود و «مصريان» شناخت بيشترى روى او دارند; به علاوه در ماجراى عثمان و دادخواهى مردم «مصر» در برابر او، با «مصريان» همكارى و همگامى داشت. به همين دليل، از نفوذ بالايى در افكار مصريان برخوردار بود و پذيرش زيادى نسبت به او داشتند.

با اين حال امام(عليه السلام) مى دانست كه «محمّد بن ابى بكر» كم سنّ و سال و كم تجربه است، گرچه امتيازات فراوانى دارد، ولى مقاومت او در برابر مشكلات به اندازه «هاشم» نيست; امّا اصحاب و ياران از اين ويژگى ها كاملاً آگاه نبودند و به حضرت فشار آوردند و اصرار كردند، همان فشارها و اصرارهايى كه شبيه آن در داستان «حَكَمَين» ظاهر شد و امام(عليه السلام) را ناگزير به پذيرش پيشنهاد طرفداران اين فكر نمود و سرانجام كه آثار سوء حكميّت را ديدند، پشيمان شدند، ولى آن پشيمانى سودى نداشت.

امام(عليه السلام) در اين سخن به طور غيرمستقيم آن گروه را سرزنش مى كند كه اگر مى گذاشتند «هاشم بن عُتبه» را (كه شرح حال او در نكته ها خواهد آمد) براى حكومت «مصر» برگزيند، سرنوشت مصر طور ديگرى بود و اين منطقه مهم، به آسانى از دست نمى رفت.

ولى از آنجا كه ممكن است، بعضى از اين سخن امام(عليه السلام) چنين تصوّر كنند كه حضرت، «محمّد بن ابى بكر» را نكوهش مى كند، امام(عليه السلام) به دنبال اين سخن مى افزايد: «در عين حال من «محمّد بن ابى بكر» را نكوهش نمى كنم; چه اين كه او مورد علاقه من بود و (همچون فرزندان خودم) در دامان من پرورش يافته بود!» (بِلاَ ذَمٍّ لِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْر، وَ لَقَدْ كَانَ إِلَىَّ حَبِيباً وَ كَانَ لِي رَبِيباً).

در واقع امام(عليه السلام) مى فرمايد: «محمّد بن ابى بكر» در كار خود، كوتاهى نكرد و آنچه در توان داشت به كار گرفت، ولى توانش بيش از اين نبود!

قابل توجّه اين كه در بعضى از روايات آمده، امام(عليه السلام) هنگامى كه از شهادت «محمّد بن ابى بكر» باخبر شد، فرمود: «رَحِمَ اللّهُ مُحَمَّداً! كَانَ غُلاَماً حَدَثاً، لَقَدْ كُنْتُ أَرَدْتُ أَنْ اُوَلِّىَ الْمِرْقَالَ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ مِصْرَ، فَإِنَّهُ لَوْ وَلاَّهَا لَمَا خَلاَّ لاِبْنِ الْعَاصِ وَ أَعْوَانِهِ الْعَرْصَةَ، وَ لاَ قُتِلَ إلاَّ وَ سَيْفُهُ في يَدِهِ بِلاَ ذَمٍّ لِمُحَمَّد، فَلَقَدْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ فَقَضَى مَا عَلَيْهِ; خدا رحمت كند محمّد (بن ابى بكر) را! جوان نورسى بود، من تصميم داشتم مرقال، «هاشم بن عُتبه» را والى مصر كنم (ولى گروهى مانع شدند) به خدا سوگند! اگر والى مصر شده بود، عرصه را بر عمروعاص و يارانش تنگ مى كرد و (اگر شهيد مى شد) كشته نمى شد، مگر اين كه شمشير در دست او بود; با اين حال «محمّد بن ابى بكر» را نكوهش نمى كنم، او نهايت تلاش خود را به خرج داد و آنچه بر او بود (و در توان داشت) ادا كرد.»(3)

اين كه امام(عليه السلام) مى فرمايد: او مورد علاقه من بود و در دامنم پرورش يافته بود. به خاطر اين بود كه بعد از مرگ ابوبكر، همسرش «اسماء» مادر «محمّد بن ابى بكر» به همسرى على(عليه السلام) درآمد در حالى كه «محمّد» در سنين كودكى بود و در آغوش على(عليه السلام) پرورش يافت و از همان طفوليّت با محبّت و عشق على(عليه السلام) آشنا شد و مراحل ولايت را به سرعت پيمود، تا آنجا كه على(عليه السلام) را پدر خود مى شمرد و حضرت نيز او را همچون فرزند خويش مى ديد و به او سخت علاقه داشت.

##### 1. «عَرْصَه» از مادّه «عَرص» (بر وزن غرس) به معناى بازى كردن و جست و خيز نمودن است و از آنجايى كه اين كار در جاهاى وسيع انجام مى شود، به صحن خانه و همچنين جاهايى از آن، كه بنايى ساخته نشده و ميدانگاه هايى كه در ميان خانه هاى شهر وجود دارد، اطلاق مى شود و «خالى نگذاشتن عرصه» كنايه از مجال ندادن به دشمن است.
2. «اَنْهَز» از مادّه «نهز» (بر وزن نبض) در اصل به معناى برخاستن و حركت كردن و يا حركت دادن است و «انتهاز فرصت» كنايه از غنيمت شمردن و استفاده كردن از فرصت است.
3. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 93.

▲نكته ها

▲1- هاشم مرقال كه بود؟

«هاشم» فرزند «عتبه» بود و با اين كه پدرش از دشمنان سرسخت پيامبر(صلى الله عليه وآله)محسوب مى شد، خودش مسلمانى بسيار پرشور و باافتخار بود و از ياران برجسته پيامبر(صلى الله عليه وآله) و امير مؤمنان(عليه السلام) محسوب مى شد و اين سخن از او است كه به امير مؤمنان على(عليه السلام) مى گفت: «به خدا سوگند! دوست ندارم كه تمام آنچه روى زمين است و آنچه زير آسمان قرار دارد، ملك من باشد و در برابر آن يكى از دشمنان تو را دوست داشته باشم، يا يكى از دوستان تو را دشمن!» او در جنگ «صفّين» در ركاب على(عليه السلام) بود، و آرزو داشت در راه خدا و در برابر امير مؤمنان(عليه السلام)شربت شهادت بنوشد و بسيار شجاعانه جنگيد و از آنجا كه در امر جهاد سرعت به خرج مى داد او را «مرقال» گفتند (زيرا «مرقال» به معناى سريع و پرتحرّك است) و سرانجام به آرزوى خود رسيد و پس از جنگ نمايانى در ميدان صفّين شهيد شد و لشكريان على(عليه السلام) و خود آن حضرت، از شهادت او اندوهگين شدند. سپس فرزندش پرچم را به دست گرفت و بر لشكر معاويه حمله كرد و جنگ نمايان و شايسته تحسينى داشت; سرانجام اسير شد، او را نزد معاويه آوردند، ميان او و «معاويه» و «عمرو بن عاص» سخنان زيادى رد و بدل شد و او شجاعانه از مكتب على(عليه السلام) دفاع كرد; عاقبت معاويه دستور داد او را زندانى كنند.(1)

«هاشم» از همان آغاز جوانى شجاعت نمايانى داشت. در جنگ «يرموك» كه بزرگترين پيروزى در ناحيه شامات نصيب مسلمانان شد، او فرماندهى بخشى از سواران لشكر اسلام را بر عهده گرفته بود و در همين ميدان بود كه يكى از چشم هاى خود را از دست داد و به همين دليل بود كه بعضى او را «اعور» (صاحب يك چشم) مى ناميدند و در جنگ «قادسيّه» كه عمويش «سعد بن ابىوقّاص» فرمانده لشكر بود، شركت داشت. مى گويند سبب فتح مسلمين، شجاعت و كفايت «هاشم» بود، فتحى كه بعداً به عنوان «فتح الفتوح» ناميده شد. و در جنگ «صفّين» فرمانده جناح چپ لشكر امير مؤمنان على(عليه السلام) بود.(2)

در حالات «هاشم» آمده است: «روزى در «صفّين» در ميان اصحاب خود، مشغول جنگ بود كه جوانى از لشكر معاويه در حالى كه شمشير مى زد و لعن مى كرد و ناسزا مى گفت، نزديك هاشم آمد. «هاشم» به او گفت: «اى جوان! اين سخنانى را كه تو مى گويى و اين جنگ (بى هدفى را) كه دنبال مى كنى روز قيامت حساب و كتابى دارد، از خدا بترس و به فكر زمانى باش كه خدا از تو درباره اين كارت سؤال مى كند!» جوان گفت: «من با شما مى جنگم زيرا پيشواى شما آنگونه كه به من گفته اند، نماز نمى خواند و شما هم نماز نمى خوانيد و براى اين با شما جنگ مى كنم كه پيشواى شما خليفه ما را كشته است و شما او را در كشتن خليفه يارى كرديد». «هاشم» گفت: «تو را با «عثمان» چه كار؟ او را اصحاب پيامبر و قاريان قرآن به خاطر كارهايى كه بر خلاف قرآن انجام داد، كشتند و اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله)اصحاب دين خدا و شايسته ترين افراد براى نظارت در امور مسلمين هستند. امّا اينكه گفتى مولاى ما على(عليه السلام) نماز نمى خواند، او نخستين كسى است كه با رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نماز خواند و به او ايمان آورد و اينها را كه مى بينى با او هستند (و همچون پروانگان گرد شمع وجود او مى گردند) همه آنها قاريان قرآن هستند، شب را به پا مى خيزند و خدا را عبادت مى كنند; مراقب باش اشقياى مغرور، تو را در دينت فريب ندهند!»

سخنان «هاشم» جوان را منقلب كرد، صدا زد اى بنده خدا، من گمان مى كنم تو مرد صالحى هستى (و سخنانت نور صدق و راستى دارد) آيا راه توبه اى براى من مى يابى؟ گفت: آرى به سوى خدا بازگرد، او توبه تو را مى پذيرد. جوان دست از جنگ كشيد و برگشت، مردى از شاميان به او گفت: «اين مرد عراقى تو را فريب داد» جوان گفت: «نه! او مرا نصيحت كرد (و هدايت فرمود).»

آرى ياران على(عليه السلام) همچون خودش در ميدان نبرد نيز دست از هدايت گمراهان بر نمى داشتند. سعى آنها كشتن دشمن نبود، بلكه سعيشان در هدايت آنان بود.

به هر حال «هاشم» و «عمّار» در روز «صفّين» با شجاعت و شهامت تمام، جنگيدند و شربت شهادت را عاشقانه نوشيدند و ياران على(عليه السلام) از شهادت آن دو سخت ناراحت شدند.(3)

* * *

##### 1. مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 61.
2. اعيان الشيعة، جلد 10، صفحه 250، و سفينة البحار، مادّه «هشم» و كتب تاريخى ديگر.
3. سفينة البحار، مادّه «هشم» و مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 61 به بعد و مصادر ديگر.

▲2- گوشه اى از زندگانى محمّد بن ابى بكر

همانگونه كه در آغاز خطبه اشاره شد «محمّد بن ابى بكر» فرزند خليفه اوّل و مادرش «اسماء بنت عميس» است كه نخست، همسر «جعفر بن ابى طالب» شد و بعد به ازدواج «ابوبكر» درآمد و بعد از «ابوبكر» افتخار همسرى «على(عليه السلام)» را پيدا كرد و چون «محمّد» در آن زمان كوچك بود، در دامان «على(عليه السلام)» و در سايه او پرورش يافت و پرتوى از خلق و خوى آن امام بزرگوار، در وجودش انعكاس يافت.

او در «حجّة الوداع» (سال دهم هجرى) تولّد يافت و در «مصر» در حالى كه 28 سال بيشتر از عمرش نمى گذشت، شربت شهادت نوشيد و از ياران خاصّ «على(عليه السلام)» و عاشقان مكتبش بود; بعضى او را از مقرّبان آن حضرت و بعضى او را از «حواريّين» آن حضرت مى شمردند. اين تعبيرات نشانه نهايت نزديكى او به مكتب اميرمؤمنان على(عليه السلام) است.

«مسعودى» در «مروج الذّهب» نقل مى كند: هنگامى كه «محمّد بن ابى بكر» به «مصر» رسيد، نامه اى به «معاويه» نوشت (كه حكايت از مقام والاى معرفت و شناخت او، نسبت به ولايت امير مؤمنان على(عليه السلام) مى كند) به اين مضمون: «بعد از حمد و ثناى خداوند، نخستين كسى كه دعوت رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را اجابت كرد و ايمان آورد و سخن او را تصديق نمود و مسلمان شد، برادر و پسر عمّش على بن ابى طالب(عليه السلام) بود، او رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را بر همه كس مقدّم شمرد و در برابر هر حادثه اى جان خود را در برابر او سپر ساخت، با دشمنانش جنگيد و با كسانى كه با او از درِ صلح درآمده بودند، صلح نمود و همواره در تمام ساعات شب و روز و در تنگناهاى وحشت و گرسنگى از او - با جان خود - دفاع مى كرد و به جايى رسيد كه در ميان پيروان مكتبش شبيه و مانندى نداشت...»

و جالب اين كه معاويه در پاسخ او به فضائل على(عليه السلام) اعتراف كرد، ولى با سخن شيطنت آميزى سعى كرد، در او نفوذ كند، نوشت: «ما فضل «على بن ابى طالب» را مى دانيم و حق او بر ما لازم است، ولى هنگامى كه پيامبر چشم از دنيا فروبست، اين پدر تو و فاروقش عمر بود كه حق او را گرفتند و فرمان او را مخالفت كردند.(1)»

اين سخن را با آخرين نامه اى كه «على(عليه السلام)» درباره «محمّد» به اهل مصر نوشت تكميل مى كنيم، در اين نامه چنين آمده است: «اميرتان محمّد را به خوبى يارى كنيد و بر اطاعت و فرمان او ثابت قدم باشيد، تا بر حوض كوثرِ پيامبرتان وارد شويد.(2)»

در نامه سى و پنجم «نهج البلاغه» در بخش نامه ها خواهيم ديد، كه على(عليه السلام) مدح بليغ و تمجيد گويايى از «محمّد بن ابى بكر» مى كند.

از جالب ترين فرازهاى زندگى «محمّد بن ابى بكر» اين است: هنگامى كه در «مصر» حكومت مى كرد، نامه اى به امام امير مؤمنان(عليه السلام) نوشت و درخواست بيان جامعى در امور دين كرد و امام(عليه السلام) نامه بسيار جامع و پرمعنايى براى او و «اهل مصر» مرقوم داشت، و «محمّد» همواره اين نامه را با خود داشت و در آن نظر مى كرد و به آن عمل مى نمود، هنگامى كه شهيد شد «عمروعاص» آن نامه را ضمن مدارك و اسناد ديگرى كه از «محمّد» بدست آورد، براى «معاويه» فرستاد; «معاويه» در آن نامه نظر مى كرد و از مضامين عالى آن تعجّب مى نمود، هنگامى كه «وليد بن عقبه» اعجاب معاويه را مشاهده كرد، به او گفت: «اين نامه ها را بسوزان». «معاويه» به او گفت: «خاموش باش! تو عقل و شعور كافى ندارى!» «وليد» ناراحت شد و گفت: «تو عقل كافى ندارى. آيا اين خردمندى است كه مردم بدانند نامه و احاديث ابوتراب (على(عليه السلام)) نزد تو است و از آنها درس آموخته اى؟ پس چرا با او مى جنگى؟» معاويه گفت: «واى بر تو، به من مى گويى دانشى اين چنين را بسوزانم؟ به خدا سوگند! من از آن جامع تر و استوارتر و روشن تر نشنيده ام!».(3)

##### 1. مروج الذّهب، جلد 3، صفحه 11.
2. امالى مفيد، مجلس سى و يك.
3. الغارات، جلد 1، صفحه 252.

##

▲خطبه 69

خطبه 69(1) و من كلام له عليه السّلام

فى توبيخ بعض أصحابه

از سخنانى است كه امام(عليه السلام) در ملامت و توبيخ بعضى از يارانش فرموده است.

##### 1. سند خطبه: اين خطبه را كسانى قبل از مرحوم «سيّد رضى» نقل كرده اند، مانند: «بلاذرى» (متوفّاى 279 هجرى) در «انساب الاشراف» و «يعقوبى» (متوفّاى 284) در تاريخش. از روايت يعقوبى چنين استفاده مى شود كه اين خطبه از جمله خطبه هايى است كه على(عليه السلام) آن را بعد از حمله «نعمان بن بشير» (يكى از فرماندهان لشكر غارتگر شام) به «عين التَّمْر» كه يكى از آبادى ها، در قسمت غربى فرات بود، ايراد فرمود. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 60.)

▲خطبه در يك نگاه

آهنگِ اين خطبه، آهنگ خطبه هاى پرسوز و گدازى است كه على(عليه السلام) پس از مشاهده جرأت و جسارت لشكريان معاويه و خونسردى و بى تفاوتى گروهى از لشكريانش در برابر جنايات شاميان، ايراد فرموده است.

در اين خطبه، نكوهش شديدى از ضعف و زبونى و عافيت طلبى جماعتى از كوفيان و عراقيان شده و حتّى بعضى از تعبيرات آن، نشانه نوميدى حضرت از كارآيى آنان در برابر دشمن است و به نظر مى رسد كه امام(عليه السلام) تمام اين سخنان را براى تحريك و به اصطلاح بر سر غيرت آوردن، در برابر شاميان ستمگر ايراد فرموده است.

كَمْ أُدَارِيكُمْ كَمَا تُدَارَى الْبِكَارُ الْعَمِدَةُ، وَ الثِّيَابُ الْمُتَدَاعِيَةُ! كُلَّمَا حِيصَتْ مِنْ جَانِب تَهَتَّكَتْ مِنْ آخَرَ، كُلَّمَا أَطَلَّ عَلَيْكُمْ مَنْسِرٌ مِنْ مَنَاسِرِ أَهْلِ الشَّامِ أَغْلَقَ كُلُّ رَجُل مِنْكُمْ بَابَهُ، وَ انْجَحَرَ انْجِحَارَ الضَّبَّةِ فِي جُحْرِهَا وَ الضَّبُعِ فِي وِجَارِهَا. الذَّلِيلُ وَ اللّهِ مَنْ نَصَرْتُمُوهُ! وَ مَنْ رُمِيَ بِكُمْ فَقَدْ رُمِيَ بَأَفْوَقَ نَاصِل. إِنَّكُمْ وَاللّهِ لَكَثِيرٌ فِي الْبَاحَاتِ، قَلِيلٌ تَحْتَ الرَّايَاتِ. وَ إِنِّي لَعَالِمٌ بِمَا يُصْلِحُكُمْ، وَ يُقيمُ أَوَدَكُمْ، وَ لكِنِّي لاَ أَرَى إِصْلاَحَكُمْ بِإِفْسَادِ نَفْسِي. أَضْرَعَ اللّهُ خُدُودَكُمْ، وَ أَتْعَسَ جُدُودَكُمْ! لاَ تَعْرِفُونَ الْحَقَّ كَمَعْرِفَتِكُمُ الْبَاطِلَ، وَ لاَ تُبْطِلُونَ الْبَاطِلَ كَإِبْطَالِكُمُ الْحَقَّ!.

## ترجمه

چقدر با شما مدارا كنم! همچون مدارا كردن با شتران تازه كار كه از سنگينى بار، پشتشان مجروح مى شود؟! و يا همچون جامه كهنه و فرسوده اى كه هرگاه گوشه اى از آن را بدوزند از سويى ديگر پاره مى شود؟! هر زمان گروهى از لشكريان شام به شما نزديك مى شوند، هر يك از شما در را به روى خود مى بندد و همچون سوسمار در لانه خود مى خزد و يا همانند كفتار كه در خانه خويش پنهان شده، مخفى مى گردد. به خدا سوگند! ذليل آن كسى است كه شما ياورِ او باشيد، و آن كس كه به وسيله شما (به سوى دشمن) تيراندازى كند، همچون كسى است كه تيرى بى پيكان و بدون پايه رها سازد. به خدا سوگند! جمعيّت شما در ميدان گاههاى شهر (و مجالس بزم) زياد است، ولى در سايه پرچم هاى ميدانِ نبرد (و عرصه رزم) كم است. من به خوبى مى دانم چه چيز شما را اصلاح مى كند و كژى هاى شما را راست مى نمايد، ولى هرگز اصلاحِ شما را، با تباه ساختن خويش جايز نمى شمرم. خداوند صورت هاى شما را بر خاك مذلّت بگذارد و بهره شما را (از حيات سعادتمندانه) نابود كند. شما آن گونه كه باطل را مى شناسيد، نسبت به حق شناخت نداريد و آن چنان كه در ابطال حق كوشا هستيد، براى از ميان بردن باطل اقدام نمى كنيد!

▲شرح و تفسير

▲گله شديد از دوستان سست عنصر!

از محتواى اين خطبه به خوبى استفاده مى شود كه امام(عليه السلام) به عنوان رهبر و فرماندهى كه از نافرمانى هاى مكرّر و مستمرّ لشكر خود سخت رنجيده شده و به روشنى مى بيند كه دشمن با مشاهده اين حالت هر روز جسورتر مى شود، به نكوهش و سرزنش اين گروه از اصحاب و لشكر خود مى پردازد، بلكه بر سر عقل و غيرت آيند و پيش از آنكه راه بازگشت به روى آنها بسته شود، برگردند و در صف واحدى شجاعانه در برابر دشمن بايستند و او را بر سر جاى خود بنشانند.

تعبيرات اين خطبه نشان مى دهد - برخلاف آنچه بعضى از ناآگاهان مى پندارند - امام(عليه السلام) نهايت مدارا را با اين گروهِ سست و بى انضباط به خرج مى داده، تا آنجا كه از مدارا كردن با آنان خسته شده، مى فرمايد:

«چه قدر با شما مدارا كنم؟ همچون مدارا كردن با شتران تازه كار كه از سنگينى بار، پشتشان مجروح مى شود، و يا همچون جامه كهنه و فرسوده اى كه هرگاه گوشه اى از آن را بدوزند، از سوى ديگر پاره مى شود!» (كَمْ أُدَارِيكُمْ كَمَا تُدَارَى الْبِكَارُ(1) الْعَمِدَةُ،(2) وَ الثِّيَابُ الْمُتَدَاعِيَةُ!(3) كُلَّمَا حِيصَتْ(4) مِنْ جَانِب تَهَتَّكَتْ مِنْ آخَرَ).
تشبيهات بالا، از تشبيهاتى است بسيار ظريف و دقيق و پرمعنا، كه امام(عليه السلام)درباره اهل كوفه و گروهى از مردم عراق، بيان فرموده; تاريخ نشان مى دهد كه بعد از جنگ «صفّين» و مشكلاتى كه بر اثر نادانى و نافرمانى گروهى از سربازان امام(عليه السلام) به بار آمد، حالت سستى و ضعف و زبونى و بى تفاوتى در برابر سرنوشت اجتماعى، به آنها دست داد.

آنها افرادى عافيت طلب و كوته فكر بودند، يا قدرت بر تحليل مسايل اجتماعى نداشتند و يا اگر داشتند براى اينكه خود را به زحمت نيندازند، بى تفاوت از كنار آن مى گذشتند. حملات غافلگيرانه و غارتگرانه لشكريان شام، كه پى در پى به مرزهاى عراق مى شد و گاه تا عمق زيادى نفوذ مى كرد آنها را بيدار نكرد و از فاجعه بزرگى كه در پيش داشتند، آگاهشان نساخت و اگر گروهى آگاه شدند، با بى تفاوتى از كنار آن گذشتند.

امام(عليه السلام) در تشبيه اوّل، آنها را به شترانى تشبيه مى كند كه تازه آماده باربرى شده اند و احياناً پشت و كوهانشان مجروح شده است. روشن است كه همه شتران در آغاز كار چنين اند و بايد اين دوران را تحمّل كنند، تا پشتشان محكم و دست و پايشان، ورزيده شود. ولى اين گروه، با همان بارهاى نخستين كه در جنگ «صفّين» بر دوششان حمل شد، زانو زدند و بر زمين نشستند و امام(عليه السلام) پيوسته با آنها مدارا مى كرد، بلكه بپاخيزند و با شجاعت و شهامت راه را تا آخر طى كنند.

در تشبيه دوم آنها را به جامه كهنه و پوسيده اى تشبيه مى كند كه با كمترين فشار پاره مى شود و هرگاه يك طرف آن را بدوزند، طرف ديگر پاره مى شود.

آرى، آنها بر اثر تن پرورى و عافيت طلبى و روحيه ضعيف و افكار پوسيده، مقاومت خود را از دست داده بودند. هنگامى كه اين فرمانده بزرگ الهى از يك سو آنها را نظم و انضباط مى بخشيد، از سوى ديگر متلاشى مى شدند; چه مشكل و دردناك بود براى اين فرمانده شجاع و آگاه كه با چنين گروهى سر و كار داشت; دائماً خون دل مى خورد و زجر مى كشيد، تدبيراتش خنثى مى گرديد و تيرهايش به سنگ مى خورد و يكى از دلايل بارز مظلوميت على(عليه السلام) گرفتارى در چنگال اين گروه بود.

سپس امام(عليه السلام) به نشانه هاى ضعف و زبونى آنها اشاره مى كند، شايد عيب بزرگ خود را دريابند و در اصلاح آن بكوشند. مى فرمايد: «هر زمان گروهى از لشكريان شام به شما نزديك مى شوند، هر يك از شما در را به روى خود مى بندد، و همچون سوسمار در لانه خود مى خزد، و يا همانند كفتار كه در خانه خويش پنهان شده، مخفى مى گردد.» (كُلَّمَا أَطَلَّ(5) عَلَيْكُمْ مَنْسِرٌ(6) مِنْ مَنَاسِرِ أَهْلِ الشَّامِ أَغْلَقَ كُلُّ رَجُل مِنْكُمْ بَابَهُ، وَ انْجَحَرَ(7) انْجِحَارَ الضَّبَّةِ(8) فِي جُحْرِهَا، وَ الضَّبُعِ(9) فِي وِجَارِهَا(10)).

تشبيه به «ضَبَّه» (سوسمار) به خاطر آن است كه سوسمار در ميان حيوانات به حماقت معروف است، تا آنجا كه حتّى لانه خود را ممكن است گم كند. لذا آن را در كنار تخته سنگى مى سازد كه نشانه باشد و گم نشود، به علاوه مى گويند «سوسمار» موجود بسيار بى عاطفه اى است; چراكه حتّى نوزادان خود را مى خورد.

همچنين تشبيه به «كفتار» نيز به خاطر حماقت اين حيوان است. در شرح خطبه ششم ويژگى هاى ديگرى نيز از «كفتار» بيان گرديد; از جمله اين كه او حضور دشمن را احساس مى كند ولى با زمزمه هاى شكارچى به خواب مى رود; خوابى كه منتهى به اسارت و مرگ او مى شود و به اين ترتيب كمترين مقاومتى در برابر دشمن خود نمى كند.

امام(عليه السلام) با اين تشبيهات مى خواهد انگشت روى نقطه اصلى درد بگذارد و بگويد نقطه ضعف آنها كجا است، كه دشمن را - على رغم امكانات وسيعى كه در اختيار ياران امام(عليه السلام) است - اين چنين جسور و بى پروا ساخته! آرى، درد بزرگ آنها احساس ضعف و زبونى و عدم احساس مسئوليّت در برابر مسايل مهم اجتماعى بود وگرنه با داشتن رهبرى همچون على بن ابى طالب(عليه السلام) بايد به آسانى دشمنان را عقب برانند و تمام كشور اسلام را امن و امان كنند.

حوادث مختلفى كه در جنگ «صفّين» واقع شد شاهد گوياى سخنان مولا على(عليه السلام)در اين خطبه است. چگونه لشكر كوفه با حماقت هاى پى در پى و از دست دادن فرصتها، هم خودشان را بيچاره كردند، هم امامشان را به زحمت انداختند، و هم جامعه مسلمين را در زير پرچم ظالمان خونخوار و غارتگران بيدادگر، قرار دادند.

سپس حضرت(عليه السلام) با تشبيه ديگرى ضعف و زبونى آنها را آشكار مى سازد و مى فرمايد: «به خدا سوگند! ذليل آن كس است كه شما ياور او باشيد و آن كس كه به وسيله شما (به سوى دشمن) تيراندازى كند، همچون كسى است كه تيرى بى پيكان و بدون پايه رها سازد» (الذَّلِيلُ وَ اللّهِ مَنْ نَصَرْتُمُوهُ! وَ مَنْ رُمِيَ بِكُمْ فَقَدْ رُمِيَ بَأَفْوَقَ نَاصِل(11)).

آرى، چوبه تيرِ بدون پيكان، (همان نوك آهنينى كه تمام كارآيى تير به وسيله آن است) ظاهرى دارد، ولى كارآيى ندارد. لشكر كوفه نيز غالباً ظاهرى داشتند، امّا به هنگام نبرد، به خاطر روحيه پايين و پستشان قدرتى از خود نشان نمى دادند.

نكته اى كه يادآورى آن را در اينجا لازم مى دانيم - هرچند در شرح خطبه 29 نيز به آن اشاره كرديم- اين است كه چوبه تيرهايى كه در زمان گذشته مورد استفاده قرار مى گرفت، از سه قسمت تشكيل يافته بود: يكى اصل چوبه تير كه معمولاً از درختان تهيه مى شد و ديگر نوك و پيكانى كه بالاى آن نصب مى كردند و معمولاً از آهن تيز بود و قسمت سوم، ته چوبه تير بود كه داراى شكافى بود كه روى «وَتَر» (زه كمان) تكيه مى كرد و هنگامى كه زه را مى كشيدند و رها مى كردند، چوبه تير را با قدرت و به طور مستقيم، به جلو مى راند.

با توجّه به اين كه «اَفْوَق» به معناى چوبه تيرى است كه ته آن شكسته باشد و «ناصل» به معناى تيرى است كه عارى از پيكان باشد، معناى جمله بالا اين مى شود كه: «شما همانند تيرى هستيد كه هر دو قسمت حسّاس آن، از كار افتاده باشد كه اوّلاً، نشانه گيرى با آن غيرممكن است و ثانياً، اگر به بدن دشمن برسد اثرى نخواهد داشت و حدّاكثر همانند شلاّقى است كه بر بدن نواخته شود!»

سپس به يكى ديگر از ويژگى هاى آن جمعيّت سست و ناتوان اشاره كرده مى فرمايد: «به خدا سوگند! جمعيّت شما در ميدان گاههاى شهر (و مجالس بزم) زياد است، ولى در سايه پرچم هاى ميدان نبرد (و عرصه رزم) كم است!» (إِنَّكُمْ وَ اللّهِ لَكَثِيرٌ فِي الْبَاحَاتِ(12)، قَلِيلٌ تَحْتَ الرَّايَاتِ).

زيرا به تن پرورى و عافيت طلبى و عيش و نوش عادت كرده ايد و همين امر سبب زبونى و خوارى شما و جرأت و جسارت دشمن گرديده است. به يقين با ادامه اين حالت، مشكلات عظيم و بدبختى گسترده اى دامان اجتماعِ شما را، خواهد گرفت و اين جزاى هر جمعيّتى است كه پشت به جهاد كند و رو به تن پرورى نمايد!

در ادامه اين سخن، حضرت به نكته بسيار مهمّى اشاره كرده مى فرمايد: «من به خوبى مى دانم چه چيز شما را اصلاح مى كند، و كژى هاى شما را راست مى نمايد، ولى هرگز اصلاح شما را، با تباه ساختن خويش جايز نمى شمرم!» (وَ إِنِّي لَعَالِمٌ بِمَا يُصْلِحُكُمْ، وَ يُقيمُ أَوَدَكُمْ،(13) وَ لكِنِّي لاَ أَرَى إِصْلاَحَكُمْ بِإِفْسَادِ نَفْسِي).

«شارحان نهج البلاغه» در شرح اين جمله پر معنا، دو تفسير ذكر كرده اند كه منافاتى با هم ندارند و ممكن است هردو صادق باشند و سخن امام(عليه السلام) را ناظر به هردو بدانيم:

نخست اين كه: من مى توانم همان كارى كه «معاويه» و تمام حاكمان خودكامه و دنياپرست انجام مى دهند، كه سران قبايل را با اموال سرشار مى خرند و بيت المال مسلمين را ابزارى براى جلب توجّه آنها قرار داده و بى حساب به اين و آن مى بخشند، انجام دهم; ولى به يقين اين كار، مسئوليّت سنگين الهى دارد; هرگز خدا راضى نيست كه حقّ مردمِ ضعيف و محروم به افراد ثروتمندِ شكم پرست، داده شود تا پايه هاى حكومت از اين طريق محكم گردد.

ديگر اين كه: من مى توانم همان برنامه اى كه گروه ديگرى از حكّام خودكامه انجام مى دهند، عملى كنم، شمشير در ميان شما بگذارم و هر كس را كه به سوى ميدان نبرد حركت نمى كند، گردن بزنم.

در حديثى كه در كتاب «الغارات» آمده است، مى خوانيم كه روزى على(عليه السلام) مردم كوفه را مخاطب ساخت و فرمود: «وَ اللّهِ لَقَدْ ضَرَبْتُكُمْ بِالدَّرَةِ الَّتِي أَعِظُ بِهَا السُّفَهَاءَ فَمَا أَرَاكُمْ تَنْتَهُونَ، وَ لَقَدْ ضَرَبْتُكُمْ بِالسِّيَاطِ الَّتِي أُقِيمُ بِهَا الْحُدُودَ فَما أَرَاكُمْ تَرْعَوُونَ، فَمَا بَقِىَ إِلاَّ سَيْفِي! وَ إِنِّي لاََعْلَمُ الَّذِي يُقَوِّمُكُمْ بِإِذْنِ اللّهِ وَ لكِنِّي لاَ أُحِبُّ أَنْ آتِىَ تِلْكَ مِنْكُمْ; اى اهل كوفه! به خدا سوگند! من شما را با تازيانه كوچكى كه براى اندرز افراد نادان آماده كرده ام، زدم، ولى تأثيرى در شما نكرد! سپس با شلاّقى كه حدود الهى را اجرا مى كنم، زدم باز از راه خطا بازنگشتيد! تنها چيزى كه باقى مانده، شمشير من است و من مى دانم چه چيز كجى شما را راست مى كند، ولى دوست ندارم از اين وسيله استفاده كنم (و براى اصلاح شما خون هاى گروهى را بريزم)(14)».

نمونه روشن آن همان چيزى است كه در تاريخ زندگى «حجّاج» نوشته اند. هنگامى كه سپاه «مهلّب» (يكى از سران خوارج كه بر ضدّ حكومت بنى اميّه شوريده بود) ضرباتى بر پايه حكومت بنى اميّه وارد كرد، «حجّاج» به مقابله با او برخاست; منادى، در كوفه ندا داد، هر كس از حضور در ميدان نبرد در برابر لشكر «مهلّب» خوددارى كند، خونش مباح و از دم شمشير خواهد گذشت; حتّى پيرمردان و بيماران را نيز معاف نكرد. البتّه قبل از «حجّاج» و بعد از او، حاكمان خودكامه ديگرى، اين روش را دنبال كرده اند.

امام(عليه السلام) مى فرمايد: استفاده از اين روش براى من ممكن است، ولى من حاضر نيستم، دين خود را براى حفظ مقامم تباه كنم.

در اينجا اين سؤال پيش مى آيد كه مگر حضور در ميدان جهاد، در مقابل دشمنان اسلام و حكومت اسلامى واجب نيست؟ چرا نمى توان مردم را بر اين كار اجبار كرد و از نيروى قهرى استفاده نمود؟

پاسخ اين سؤال، با ذكر يك نكته روشن مى شود و آن اين كه: اصلِ اين كار صحيح است و حكومت اسلامى حق دارد، در اين گونه موارد از زور استفاده كند، ولى اين كار تَبَعات زيادى دارد كه احياناً به خلاف شرع منجر مى شود كه نمونه آن، همان كار «حجّاج» است; يعنى گناهكار و بى گناه را از دم شمشير گذراندن. به علاوه اين گونه واكنش هاى شديد در برابر متخلّفان، بذر بدبينى را نسبت به قوانين الهى و احكام اسلام در دلها مى پاشد; چراكه همه مردم تحمّل پذيرش اين روش را ندارند و اى بسا، اين گونه فشارها سبب ارتداد و پشت كردن آنها به اسلام و قرآن شود. به همين دليل هرگز پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از اين روش استفاده نكرد و حتّى در زمان خلفا نيز كسى جرأت نمى كرد، با اين طريق مردم را به ميدان جهاد بفرستد. رسول خدا(صلى الله عليه وآله)و همچنين اميرمؤمنان على(عليه السلام) - كه دقيقاً در خط او گام برمى داشت - از طريق تشويق مردم، و گاه تهديد به عذاب الهى، آنها را براى ميدان جنگ بسيج مى كردند.

سپس امام(عليه السلام) در پايان اين سخن، به آنها نفرين مى كند; نفرينى مناسب كارشان و توأم با استدلال; مى فرمايد: «خداوند صورت هاى شما را بر خاك مذلّت بگذارد و بهره شما را (از حيات سعادتمندانه) نابود كند! شما آن گونه كه باطل را مى شناسيد، نسبت به حق شناخت نداريد; و آن چنان كه در ابطال حق، كوشا هستيد، براى از ميان بردن باطل اقدام نمى كنيد!» (أَضْرَعَ(15) اللّهُ خُدُودَكُمْ، وَ أَتْعَسَ(16) جُدُودَكُمْ!(17) لاَ تَعْرِفُونَ الْحَقَّ كَمَعْرِفَتِكُمُ الْبَاطِلَ، وَ لاَ تُبْطِلُونَ الْبَاطِلَ كَإِبْطَالِكُمُ الْحَقَّ!).

در واقع نفرين امام(عليه السلام) چيزى جز نتيجه اعمال آنها نيست; كسى كه پشت به جهاد كند و تن به تنبلى بدهد، حاصلى جز ذلّت و محروميّت از بهره ها و مواهب زندگى، نخواهد داشت و دليل آن را بايد در جهل آنها نسبت به حق و عدم قيام آنان در برابر باطل دانست; از اين رو سخن امام(عليه السلام) از هر نظر حساب شده است.

اين همان بدبختى است كه دامانِ بسيارى از مسلمينِ امروز را نيز گرفته است. آنها از باطل و طرفدارانش و حتّى آداب و رسومش به خوبى آگاهند و در بسيارى از اين امور از آنها تقليد مى كنند، در حالى كه شناخت صحيحى از حق و پيروان مكتب حق ندارند; و از اين بدتر، گروهى كمر به ابطال حق بسته اند، در حالى كه مى بايست اين تلاش و كوشش را در راه ابطال باطل به خرج دهند; نتيجه آن، شمول نفرين امام(عليه السلام)نسبت به آنها است; دشمنان اسلام صورت آنها را بر خاك مذلّت نهاده اند و مواهب آنها را به غارت مى برند.

##### 1. «بِكار» جمع «بِكر» (بر وزن مكر) از مادّه «بكور» در اصل به معناى خارج شدن در صبحگاهان است. سپس اين واژه به شتر جوان و تازه كار اطلاق شده است، توجّه داشته باشيد كه «بِكر» (بر وزن فكر) در مورد انسانها به كار مى رود و جمع آن «اَبكار» است و «بَكر» (بر وزن مكر) در مورد شتر ماده به كار مى رود و جمع آن «بِكار» است.
2. «عَمِدَه» از مادّه «عَمْد» (بر وزن حمد) به معناى برپاداشتن چيزى به وسيله ستون است. اين واژه به هنگامى كه كوهان شتر ورم مى كند و بلند مى شود، بر او اطلاق مى گردد.
3. «مُتَداعِيه» از مادّه «دعوت» است. اين واژه به امور يا اشخاصى گفته مى شود كه يكديگر را دعوت به چيزى مى كنند و از آنجا كه پارچه كهنه هر گوشه اى كه از آن پاره مى شود، گويى گوشه ديگر را به مثل خود دعوت مى كند به آن «متداعيه» گفته مى شود.
4. «حِيصَت» از مادّه «حَوص» بر وزن (حوض) به معناى دوختن است.
5. «اَطلّ» از مادّه «طَلّ» (بر وزن حلّ) به معناى اشراف بر چيزى است و در اينجا اشاره به نزديك شدن لشكر شام است.
6. «مَنْسِر» (بر وزن منزل) از مادّه «نَسر» به معناى ربودن چيزى است و «مَنْسِر» به گروه كوچكى از لشكر كه بين صد تا دويست نفر باشد اطلاق مى شود، گويى آنها براى ربودن اشياء و يا اشخاصى به حركت درآمده اند.
7. «اِنْجَحَر» از مادّه «جَحْر» (بر وزن جهل) به معناى خزيدن حيوان در لانه است.
8. «ضَبَّة» (بر وزن دبّه) به معناى «سوسمار ماده» است و در اصل از مادّه «ضبّ» به معناى جريان مختصر آب و مانند آن گفته مى شود.
9. «ضَبُع» به معناى كفتار است.
10. «وِجار» از ماده «وَجْر» (بر وزن فجر) در اصل به معناى ريختن دارو در حلق است و از آنجا كه خزيدن كفتار در لانه اش شباهتى با آن دارد، به لانه كفتار و بعضى ديگر از حيوانات «وجار» گفته مى شود.
11. در اينجا «رُمى» به صورت فعل مجهول آمده، در حالى كه در خطبه 29 كه همين تعبير در آن تكرار شده به صورت فعل معلوم آمده است; ولى چون هر دو يك معنا را مى رساند، هر كدام در ترجمه به كار رود مانعى ندارد.
12. «باحات» از مادّه «بَوْح» به معناى گسترش يافتن و ظهور و بروز است و از آنجا كه ميدانگاه، ظاهر و گسترده است، به آن «باحه» گفته مى شود.
13. «اَوَد» از مادّه «اَوْد» (بر وزن قول) به معناى كج شدن است و «اَوَد» (بر وزن سند)به «كژى» و «اعوجاج» گفته مى شود.
14. الغارات، جلد 1، صفحه 42.
15. «اَضْرع» از مادّه «ضَرْع» به معناى پستان در دهان گرفتن است. سپس به معناى ملايمت درچيزى اطلاق شده و به همين مناسبت در معناى «ذلّت» نيز به كار رفته است.
16. «اَتْعَس» از مادّه «تعس» (بر وزن ترس) به معناى لغزش و سقوط است و «اتعاس» كه از باب اِفعال است به معناى هلاك كردن مى باشد.
17. «جُدود» جمع «جَدّ» در اصل به معناى پدربزرگ است و به معناى روزى و موقعيّت اجتماعى و بهره نيز به كار مى رود و در خطبه بالا به معناى «بهره» است.

▲نكته

▲اين همه توبيخ براى چيست؟

بار ديگر اين سؤال در ذيل اين خطبه - مانند خطبه هاى مشابه آن- پيش مى آيد كه چرا فرمانده مدير و مدبّرى همچون على بن ابى طالب(عليه السلام) كه دقيق ترين ريزه كارى هاى جلب و جذب مردم را در فرمان هايش - مخصوصاً فرمان «مالك اشتر»- بيان كرده، با اين جملات آتشين و شلاّقهاى سرزنش و توبيخ، لشكرش را هدف قرار مى دهد و آنها را دلسرد مى سازد، حتّى به آنان شديداً نفرين مى كند؟

در پاسخ اين سؤال، به دو نكته بايد توجّه شود، نخست اين كه: بعضى از افراد با تشويق به حركت در مى آيند و بعضى با ملامت و سرزنش. همه افراد در انگيزه هاى حركت، يكسان نيستند و قراين نشان مى دهد، مردم عراق و كوفه در آن عصر و زمان از گروه دوم بودند و به اصطلاح «تا سخنى گفته نشود كه به رگ غيرت آنها بخورد» به حركت در نمى آيند و اميرمؤمنان على(عليه السلام) با شناختى كه از آنان داشت، گاه از اين روش استفاده مى كرد و آن ها را زير رگبار ملامت ها و سرزنش ها مى گرفت، تا به خطراتى كه در پيش روى دارند، توجّه كنند و در برابر دشمن به پا خيزند.

ديگر اينكه: امام اين سخنان را براى ثبت در تاريخ بيان فرموده، تا آيندگان در قضاوت خود گرفتار خطا و اشتباه نشوند و نگويند: على(عليه السلام) با داشتن آن همه ياران وفادار و لشكر كارآمد، چه شد كه نتوانست بر معاويه پيروز گردد و شرّ ظالمان را از سرزمين اسلامى براندازد، تا جهان اسلام بدست بى رحم ترين حكّام و دورافتاده ترين آن ها از آيين اسلام، نيفتد.

در واقع «على(عليه السلام)» بى گناهى خود را در اين خطبه ها بيان مى كند و مى گويد: «از سوء اتّفاق، من گرفتار چنين افرادى شده بودم، افرادى كه نادانى و ناسپاسى و تلوّن و سستى خود را، در داستان «حَكَمَين» و مانند آن، ظاهر ساختند; افرادى كه غيرت دينى آنها ضعيف، درك آن ها از اسلام سطحى، و انضباط و اطاعتشان نسبت به پيشوايشان كم بود، همچون «سوسمار» در لانه خود مى خزيدند و همچون «كفتار» در خانه خود پنهان مى گشتند. مردان بزم بودند، نه ياران رزم و به چوبهاى تيرى شبيه بودند كه نه پيكان داشت و نه پايه.

در واقع امام(عليه السلام) با تشبيهات چهارگانه اى كه در تعبيرات اين خطبه بيان فرموده انگشت بر نقاط اصلى ضعف آنان مى گذارد; در يكجا: آنها را به شترانِ تازه كارى تشبيه مى كند، كه اگر اندك بارى بر آنها بگذارند، پشتشان مجروح مى شود.

در جمله ديگر: آنان را همانند جامه كهنه و فرسوده اى مى شمرد، كه اگر يك طرف آن را بدوزند، از سوى ديگر پاره مى شود (اين جمله اشاره به عدم مقاومت آنها در برابر حوادث سخت است، به همين دليل به سرعت ميدان را خالى مى كردند).

از سوى سوم: آنها را تشبيه به «سوسمار»هايى مى كند، كه حتّى به نوزادان خود رحم نمى كنند.

از سوى چهارم: به «كفتار» تشبيه مى نمايد، كه در ميان حيوانات به نادانى و حماقت معروف است، تا آنجا كه با زمزمه هاى شكارچى به خواب مى رود و بى آن كه مقاومتى بكند، اسير چنگال او مى شود.

بديهى است رهبر و پيشوا هرقدر آگاه و پرتجربه و شجاع و با درايت باشد، اگر گرفتار پيروانى نادان، ترسو، ضعيف و بى استقامت گردد، كارى از او ساخته نيست و اين مطلبى است كه در زندگى على(عليه السلام) با نهايت تأسّف به چشم مى خورد و بر مظلوميت آن امام در تاريخ افزوده است; چرا كه افراد ناآگاه و بى خبر از اين واقعيت هاى تاريخى، امام(عليه السلام) را (نعوذ باللّه) متّهم به ضعف مديريت مى كنند.

* * *

▲خطبه 70

خطبه 70(1) و قاله عليه السّلام

فى سَحَرةِ الْيَوْمِ الَّذى ضُرِبَ فيه

اين سخن را در سحرگاه روزى كه در آن ضربت خورد، بيان فرمود.

مَلَكَتْنِي عَيْنِي وَ أَنَا جَالِسٌ، فَسَنَحَ لِي رَسُولُ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللّهِ! مَاذَا لَقِيتُ مِنْ أُمَّتِكَ مِنَ الاَْوَدِ وَ اللَّدَدِ؟ فَقَالَ: «ادْعُ عَلَيْهِمْ» فَقُلْتُ: أَبْدَلَنِي اللّهُ بِهِمْ خَيْراً مِنْهُمْ، وَ أَبْدَلَهُمْ بِي شَرّاً لَهُمْ مِنِّي.

### ترجمه

در حالى كه نشسته بودم، خواب چشمان مرا فراگرفت; ناگهان رسول خدا(صلى الله عليه وآله)بر من ظاهر شد; عرض كردم: اى رسول خدا! چه كژى ها و عداوتها كه از امّتت ديدم؟

فرمود: آنها را نفرين كن! عرض كردم: خداوند بهتر از آنان را به من دهد و به جاى من، شخص بدى را بر آنها مسلّط كند.

##### 1. سند خطبه: اين سخن را گروه كثيرى از كسانى كه قبل از «سيّد رضى» مى زيسته اند نيز نقل كرده اند; از جمله «ابن سعد» در «طبقات»، «ابوالفرج اصفهانى» در «مقاتل الطّالبيّين»، «ابن عبد ربّه» در «عقد الفريد»، «ابن قتيبه» در «الامامة و السياسة»، مرحوم «سيّد مرتضى» در «الغُرر و الدُّرر» و «شيخ مفيد» در «ارشاد». (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 64).

▲شرح و تفسير

▲رسول خدا(صلى الله عليه وآله) را در خواب ديدم!

«محمّد بن حبيب بغدادى» در کتاب «المغتالين» از «ابوعبدالرّحمان سلمى» نقل مى كند: «در آن هنگام كه امير مؤمنان على(عليه السلام) در بستر شهادت افتاده بود، از او عيادت كردم; فرمود: نزديك بيا (گويا امام نمى خواست صداى او را ديگران بشنوند) اين در حالى بود كه زنان گريه مى كردند; من نزديك امام(عليه السلام) آمدم، فرمود: «ديشب مى خواستم خانواده ام را بيدار كنم كه خواب چشمانم را فراگرفت، در حالى كه نشسته بودم». سپس آنچه را در خواب ديده و در متن سخن بالا آمده است، براى او نقل فرمود.

به هر حال، اين سخن از شدّت ناراحتى امام(عليه السلام) از كارشكنى هاى گروهى از امّت و آزارهايى كه در صحنه هاى مختلف به آن حضرت داده اند، پرده بر مى دارد و اين نخستين بار نيست كه امام(عليه السلام) از مردم شكايت مى كند، بلكه در خطبه هاى متعدّدى از «نهج البلاغه» نظير اين معنا با عبارات ديگرى ديده مى شود كه همگى حكايت مى كند، گروهى از اصحاب آن حضرت، نه تنها مقامش را نشناختند و حرمتش را پاس نداشتند، بلكه از انواع اذيّت ها و آزارها فروگذار ننمودند.

امام(ع) در آغاز اين سخن مى فرمايد: «در حالى كه نشسته بودم، خواب چشمان مرا فراگرفت» (مَلَكَتْنِي عَيْنِي وَ أَنَا جَالِسٌ).

جمله (مَلَكَتْنِي عَيْنِي) (چشمم مالك من شد و بر من مسلّط گشت) كنايه اى است از خواب; زيرا چشم نخستين عضوى است كه خواب در آن ظاهر و آشكار مى شود و به همين دليل، به صورت كنايه در مفهوم خواب بكار مى رود.

سپس اضافه فرمود: «در خواب رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بر من ظاهر شد، عرض كردم: اى رسول خدا! چه كژى ها و عداوتها كه از امّتت ديدم؟!» (فَسَنَحَ(1) لِي رَسُولُ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ، فَقُلْتُ: يا رَسُولَ اللّهِ! مَاذَا لَقِيتُ مِنْ أُمَّتِكَ مِنَ الاَْوَدِ وَ اللَّدَدِ؟).

شايد كمتر در طول تاريخ بتوانيم برگزيده اى از «اولياءاللّه» را پيدا كنيم كه در مدّت كوتاه حكومتش، با اين همه خصومت، دشمنى، كارشكنى، سركشى و آزار و نامهربانى، رو به رو شده باشد.

هم در آن مدّت طولانى بيست و پنج سالى كه امام(عليه السلام) خانه نشين بود، و هم در دوران كوتاه حكومتش، دائماً بر ضدّ او كارشكنى مى كردند و به طور روزافزونى حضرتش را آزار مى دادند; چراكه در دوران خلفا - مخصوصاً خليفه سوم - به انحرافاتى، از جمله حيف و ميل در بيت المال و سپردن مقامات بدست نااهلان، عادت كرده بودند و امام(عليه السلام) مى خواست آنها را به مسير اسلام و راه و رسم پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)و اجراى حق و عدالت بازگرداند; ولى اين داروى شفابخش، چنان در كام آنها تلخ بود كه گاه نزديكترين آنها نيز تحمّلش را نداشتند و لذا مى توان گفت: دوران حكومت امام(عليه السلام)، مملوّ از طوفانها و حوادث تلخ و پى در پى بود.

بنابراين، تعجّب نيست امامى كه آن همه صبر و حوصله داشت كه خاشاك را در چشم و استخوان را در گلو تحمّل مى كرد، در عالم خواب و رؤيا، شكايت امّت به پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) برد.

اكنون ببينيم پيامبر(صلى الله عليه وآله) در جواب امام(عليه السلام) چه مى فرمايد; «فرمود: آن ها را نفرين كن!» (فَقَالَ: «ادْعُ عَلَيْهِمْ») امام(عليه السلام) مى گويد: «عرض كردم: خداوند بهتر از آنان را به من دهد، و به جاى من شخص بدى را بر آنان مسلّط كند» (فَقُلْتُ: أَبْدَلَنِي اللّهُ بِهِمْ خَيْراً مِنْهُمْ، وَ أَبْدَلَهُمْ بِي شَرّاً لَهُمْ مِنَّي).

چرا در اين مكاشفه روحانى، پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) دستور نفرين مى دهد، در حالى كه آن حضرت، «رحمةٌ للعالَمين» بود؟

اين به خاطر آن است كه گاه ناسپاسى و طغيانگرى گروهى از مردم، به جايى مى رسد كه تمام روزنه هاى رحمت را به روى خود مى بندند و جايى جز براى عذاب و سلب نعمت باقى نمى ماند. در چنين مواردى، نفرين، عين حكمت است. به همين دليل در تاريخ انبيا مى خوانيم كه با تمام صبر و شكيبايى و لطف و رحمتى كه داشتند، گاه راه را منحصر به نفرين مى ديدند; همان گونه كه نوح پيامبر(صلى الله عليه وآله) بعد از «نهصد و پنجاه سال!» تبليغ و روشنگرى و هدايت، چاره اى جز نفرين نديد و عرض كرد: «رَبِّ لاَ تَذَرْ عَلَى الاَْرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّاراً; خداوندا! احدى از كافران را بر صفحه زمين زنده نگذار!»(2) و طوفان آمد و همه را از بين برد.

به هر حال، قابل توجّه است كه امام(عليه السلام) با اين كه هميشه به اصحاب و ياران خود توصيه مى كرد، با دشمنان مدارا كنند و نسبت به زيردستان مهربان باشند و حتّى در فرمان معروف «مالك اشتر» تأكيد مى كند كه نسبت به تمام مردم مصر، اعمّ از مسلمان و كافر، لطف و محبّت كند و مى فرمايد: «آنها يا برادر دينى تواَند و يا انسانى همانند تو»، بايد ديد تا چه حد او را آزار دادند كه خودش راضى به نفرين كردن شد; ولى ادب امام(عليه السلام) در برابر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) شايان دقّت است كه پيش از اجازه آن حضرت، اقدام به نفرين نكرد.

محتواى نفرين امام(عليه السلام) نيز در خور دقّت مى باشد; چراكه نخست براى نجات خويشتن از دست افراد ناسپاس و قدرنشناس دعا مى كند، سپس از خدا مى خواهد كه امام(عليه السلام) را از آنها بگيرد و حاكم ظالمى را بر سر آنان مسلّط كند، تا طعم تلخ اعمال زشت خود را بچشند.

جمله (أَبْدَلَهُمْ بِي شَرّاً لَهُمْ مِنِّي) (خداوند بدتر از من را بر آنها مسلّط كند) مفهومش آن نيست كه امام(عليه السلام) - العياذ باللّه - بد بوده و حضرت شخص بدترى را در نفرين خود، براى حكومت بر آنها تقاضا مى كند; بلكه در ادبيّات عرب، جمله خير و شرّ كه به معناى «صفت تفضيلى» به كار مى رود، الزاماً اين مفهوم را القا نمى كند كه صفت مورد در نظر در هر دو طرف مقايسه، وجود دارد و در يكى بيشتر است; بلكه گاه در طرف مفضول، اصلاً وجود ندارد; همان گونه كه در جمله اوّل امام(عليه السلام) نيز اين معنا ديده مى شود، مى فرمايد: «خداوند خوبتر از آنها را به من بدهد» در حالى كه آنها خوب نبودند، بلكه يك پارچه نفاق و آزار و شرارت بودند.

شاهد اين سخن در آيات متعدّدى از قرآن مجيد نيز ديده مى شود; از جمله در آيه 15 سوره فرقان مى خوانيم: «قُلْ أَذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ; آيا اين، (اشاره به دوزخ و عذابهاى دوزخى است) بهتر است يا بهشت جاويدان؟!»

و در آيه 62 سوره صافّات مى خوانيم: «أَذلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّوم; آيا اين (نعمتهاى جاويدان بهشتى) بهتر است، يا درخت زقّوم (همان درختى كه از قعر جهنّم مى رويد)؟!»

به هر حال، نفرين امام(عليه السلام) در اين مكاشفه روحانى به اجابت رسيد و پس از چند ساعت، امام(عليه السلام) در محراب شهادت به بزرگترين افتخار نايل آمد و در جوار رحمت خدا و در كنار پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در بهشت قرار گرفت و بعد از او «معاويه» و سپس «يزيد» و «حجّاج» بر سر مردم ناسپاس عراق مسلّط شدند و دمار از روزگار آنها درآوردند، كه در تاريخ بى سابقه بود.

«سيّد رضى» در پايان اين خطبه، به تفسير دو واژه از واژه هاى مربوط به اين خطبه پرداخته، مى گويد: «يَعْنِى بِالاَْوَدِ: الاِْعْوِجَاجَ، وَ بِاللَّدَدِ: الْخِصَامَ. وَ هذَا مِنْ أَفْصَحِ الْكَلاَمِ; منظور از «اَوَد» همان اعوجاج و كجى است و «لَدَد» به معناى خصومت است و اين تعبير از فصيح ترين تعبيرات است.»

سخن سيّد رضى - رضوان اللّه عليه - ممكن است اشاره به اين باشد كه در جمله كوتاه «مَاذَا لَقِيتُ مِنْ أُمَّتِكَ مِنَ الاَْوَدِ وَ اللَّدَدِ» مفاهيم گسترده و دقيقى نهفته شده است چراكه «اَوَد» در اصل به معناى خم شدن چيزى است كه ممكن است، بر اثر بار سنگينى حاصل شود و «لَدَد» به معناى خصومت هاى شديدى است كه از سوى افراد كينه توز و بى منطق، نسبت به كسى پيدا مى شود. در واقع نادانى و حماقت گروهى از امّت، بارهايى از مشكلات و غم و اندوه بر دوش امام(عليه السلام) نهاد; بارهايى كه مى توانست كمر هر انسانى را بشكند. و عداوت و كينه توزى گروه ديگرى كه آگاهانه - به خاطر اين كه امام(عليه السلام) تسليم هوا و هوسها و خواسته هاى نامشروع آنها نشده بود - به دشمنى دامن زدند، مشكلات بيشترى را براى امام(عليه السلام) فراهم ساخت.

نتيجه كار اين دو گروه به آنجا رسيد كه امام(عليه السلام) آرزو مى كرد هرچه زودتر از ميان آنها برود و در جوار صدّيقين و شهدا و اولياء اللّه، قرار گيرد.

##### 1. «سَنَح» از مادّه «سُنُوح» (بر وزن حضور) به معناى «عبور سريع چيزى از مقابل انسان» است و به معناى «عرضه شدن چيزى بر انسان» نيز آمده است. جمعى از ارباب لغت گفته اند كه «سانح» به چيزى گفته مى شود كه از سمت چپ، به طرف راست از جلو انسان عبور مى كند و معمولاً آن را به فال نيك مى گيرند و نقطه مقابل آن «بارح» است كه از سمت راست، به چپ حركت مى كند و آن را نامبارك مى شمارند.
2. سوره نوح، آيه 26.

▲نكته ها

▲1- ياران على(عليه السلام)

در اينكه ياران على(عليه السلام) از سه گروه تشكيل مى شدند، شكّى نيست. گروهى از آنان مخلصان و مؤمنان حقيقى و فداكار و جان بركف بودند كه همچون پروانگان، گِرد شمع وجودش مى گشتند و چشم بر امر و گوش بر فرمان داشتند; مانند «مالك اشتر»ها و «عمّار ياسر»ها و «رُشيد هَجَرى»ها و «ميثم تمّار»ها و «كميل بن زياد»ها; كه در ميان ياران امام(عليه السلام) بسيار ممتازند!

گروه ديگرى نادان بودند، كه نه مقام امام(عليه السلام) را درك مى كردند و نه شرايط زمان و مكان را در نظر مى گرفتند; نه از خطرات «معاويه» و حكومت او در «شام» آگاه بودند و نه به هنگام نبرد به ميدان مى آمدند; افرادى بهانه جو، كوته فكر، دهن بين، متلوّن و دم دمى مزاج، كه در هيچ امرى از امور اجتماعى، قابل اعتماد نبودند.

و گروهى كينه توزِ لجوج، كه به حيف و ميل اموال مسلمين در عصر «عثمان» خو گرفته بودند و از على(عليه السلام) نيز همان را مى خواستند و جز به مقام و مال و ثروت - از هر طريقى كه باشد- نمى انديشيدند و در همه جا كارشكنى مى كردند و بسيارى از آنها جاسوسان معاويه و عوامل خودفروخته او در كوفه بودند.

با اين كه على(عليه السلام) تا آنجا كه امكان داشت، به خاطر حفظ مسايل جامعه اسلامى با آنها مدارا مى كرد، ولى گاه كه قلب او را شديداً به درد مى آوردند، زبان به انتقاد از آنها مى گشود و گوشه اى از سوز درونى خود را در قالبِ الفاظ، بيرون مى ريخت; شايد به خود آيند و به راه راست بازگردند.

نمونه هايى از اين گله ها را مى توان در خطبه هاى زير مشاهده كرد:

1- در خطبه بيست و پنج مى فرمايد: «وَ إِنِّي وَ اللّهِ لاََظُنُّ أَنَّ هؤُلاَءِ الْقَوْمَ سَيُدَالُونَ مِنْكُمْ بِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ... اللّهُمَّ إِنِّي قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَ مَلُّونِي وَ سَئِمْتُهُمْ وَ سَئِمُونِي; سوگند به خدا! مى دانستم اينها به زودى بر شما مسلّط خواهند شد; زيرا آنان در يارى از باطلشان متّحدند و شما در راه حق متفرّقيد... بارخداوندا! (از بس نصيحت كردم) آنها را خسته و ناراحت ساختم و آنها نيز مرا خسته كردند. من آنها را ملول و آنها نيز مرا ملول ساختند».

2- در خطبه بيست و هفتم مى فرمايد: «فَيَا عَجَباً عَجَباً! - وَ اللّهِ - يُمِيتُ الْقَلْبَ وَ يَجْلِبُ الْهَمَّ مِنِ اجْتِماعِ هؤُلاَءِ الْقَوْمِ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ! فَقُبْحاً لَكُمْ وَ تَرَحَاً... يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لاَ رِجَالَ! حُلُومُ الاَْطْفَالِ وَ عُقُولُ رَبَّاتِ الْحِجَالِ، لَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أرَكُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْكُمْ; شگفتا! شگفتا! - به خدا سوگند! - اين حقيقت قلب انسان را مى ميراند و غم و اندوه مى آفريند، كه آنها در مسير باطل اين چنين متّحدند و شما در راه حق اين چنين پراكنده. روى شما زشت، و همواره غم و غصّه قرينتان باد!... اى كسانى كه به مرد مى مانيد ولى مرد نيستيد! اى كودك صفتانِ بى خرد و عروسان حجله نشين! اى كاش هرگز شما را نمى ديدم و نمى شناختم».

3- در خطبه بيست و نهم مى خوانيم: «أَيُّهَا النَّاسُ! الْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ، الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ، كَلاَمُكُمْ يُوهِي الصُّمَّ الصِّلاَبَ، وَ فِعْلُكُمْ يُطْمِعُ فِيكُمُ الاَْعْدَاءَ! تَقُولُونَ فِي الْمَجَالِسِ: كَيْتَ وَ كَيْتَ، فَإِذَا جَاءَ الْقِتَالُ قُلْتُمْ: حِيدِي حَيَادِ!; اى مردمى كه بدنهايتان جمع و افكار و خواسته هاى شما پراكنده است; سخنان داغ شما، سنگ هاى سخت را درهم مى شكند ولى اَعمالِ سستِ شما، دشمنانتان را به طمع مى اندازد; در مجالس و محافل مى گوييد: «چنين و چنان خواهيم كرد.» امّا هنگام جنگ، فرياد مى زنيد: «اى جنگ از ما دور شو!»».

4- در خطبه شصت و نهم مى فرمايد: «كَمْ أُدَارِيكُمْ كَمَا تُدَارَى الْبِكَارُ الْعَمِدَةُ، وَ الثِّيَابُ الْمُتَدَاعِيَةُ! كُلَّمَا حِيصَتْ مِنْ جَانِب تَهَتَّكَتْ مِنْ آخَرَ; چه قدر با شما مدارا كنم! همچون مدارا كردن با شتران تازه كار كه از سنگينى بار، پشتشان مجروح مى شود و همچون جامه كهنه و فرسوده اى كه هرگاه گوشه اى از آن را بدوزند، از سوى ديگر پاره مى شود».

5- در خطبه نود و هفتم آمده: «أَيُّهَا الْقَوْمُ الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، الْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ المُبْتَلَى بِهِمْ أُمَرَاؤُهُمْ... يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ! مُنِيتُ مِنْكُم بِثَلاَث وَ اثْنَتَيْنِ: صُمٌّ ذَوُو أَسْمَاع وَ بُكْمٌ ذَوُو كَلاَم وَ عُمْىٌ ذَوُو أَبْصَار، لاَ أَحْرَارُ صِدْق عِنْدَ اللِّقَاءِ، وَ لاَ إِخْوَانُ ثِقَة عِنْدَ الْبَلاَءِ!; اى كسانى كه بدنهايتان حاضر است و عقلهاى شما پنهان، و خواسته هايتان متفاوت و اى كسانى كه زمامدارانتان به شما مبتلا شده اند،... اى اهل كوفه! من به سه چيز (كه در شما هست) و دو چيز (كه در شما نيست) مبتلا شده ام: گوش داريد امّا كَريد، سخن مى گوييد امّا گُنگيد، چشم داريد، امّا كوريد. نه هنگام نبرد آزادمردانِ صادقيد و نه به هنگام آزمايش، برادرانِ قابل اعتماد!».

6- در خطبه يكصد و نوزدهم آمده است: «مَا بَالُكُمْ أَمُخْرَسُونَ أَنْتُمْ؟!... مَا بَالُكُمْ لاَ سُدِّدْتُمْ لِرُشْد وَ لاَ هُدِيتُمْ لِقَصْد; شما را چه مى شود؟ مگر لاليد (چرا سخن نمى گوييد؟)... چرا چنين هستيد؟ هرگز به راه راست موفّق نشويد! و هيچ گاه در راه حق قدم مگذاريد!»

7- در خطبه يكصد و بيست و يكم مى خوانيم: «أُرِيدُ أَنْ أُدَاوِىَ بِكُمْ وَ أَنْتُمْ دَائِي كَنَاقِشِ الشَّوْكَةِ بِالشَّوْكَةِ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّ ضَلْعَهَا مَعَهَا! الّلهُمَّ قَدْ مَلَّتْ أَطِبَّاءُ هذَا الدَّاءِ الدَّوِىِّ; من مى خواهم به وسيله شما بيمارى ها را مداوا كنم، امّا شما خود درد منيد! من به كسى مى مانم كه بخواهد خار را به وسيله خار بيرون آورد، با اينكه مى داند خار همانند خار است. بار خداوندا! طبيبان اين درد جانگداز خسته شده اند!»

8- در خطبه يكصد و بيست و سه مى فرمايد: «وَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْكُمْ تَكِشُّونَ كَشِيشَ الضِّبَابِ لاَ تَأْخُذُونَ حَقّاً وَ لاَ تَمْنَعُونَ ضَيْماً; گويا مى بينم كه به هنگام (فرار) همهمه مى كنيد، همچون صدايى كه از سوسماران به هنگام ازدحامشان به وجود مى آيد، نه قادر به گرفتن حقّى هستيد و نه به جلوگيرى از ظلم و ستمى».

9- در خطبه يكصد و بيست و پنج آمده: «أُفٍّ لَكُمْ! لَقَدْ لَقِيتُ مِنْكُمْ بَرْحاً، يَوْماً أُنَادِيكُمْ وَ يَوْماً أُنَاجِيكُمْ، فَلاَ أَحْرَارُ صِدْق عِنْدَ النِّذَاءِ وَ لاَ إِخْوَانُ ثِقَة عِنْدَ النَّجَاءِ; اف بر شما باد! چه قدر ناراحتى از شما ديدم، يك روز با صداى رسا و آشكارا با شما سخن مى گويم و روز ديگر مخفيانه و به گونه آهسته و نجوا، ولى نه آزادمردان راستگويى به هنگام فرياديد، و نه برادران مطمئن و رازدارى به هنگام نجوا!».

10- و در خطبه يكصد و سى و يك آمده: «أَيَّتُهَا النُّفُوسُ الْمُخْتَلِفَةُ وَ الْقُلُوبُ الْمُتَشَتِّتَةُ، الشَّاهِدَةُ أَبْدَانُهُمْ، وَ الْغَائِبَةُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، أَظْأَرُكُمْ عَلَى الْحَقِّ وَ أَنْتُمْ تَنْفِرُونَ عَنْهُ نُفُورَ الْمِعْزَى مِنْ وَعْوَعَةِ الاَْسَدِ; اى روحهاى پراختلاف! و اى قلبهاى پراكنده! شما كه بدنهايتان حاضر و قلب هايتان پنهان است; من شما را به سوى حق مى كشانم ولى همچون گوسفندانى كه از غرّش شير فرار كنند، مى گريزيد.»

* * *

▲2- چه كسانى مستحقّ نفرينند؟

همانگونه كه در شرح خطبه، اشاره شد، پيامبران و اولياء اللّه همواره با روح اميد، به دعوت اقوام منحرف مى پرداختند و با پشتكار و حوصله عجيب، تمام ناراحتى را در اين طريق تحمّل مى كردند; امّا گاه كه تمام درها به روى آنها بسته مى شد و به طور كامل از هدايت قوم يا گروهى مأيوس مى شدند، به آنها نفرين مى كردند; نفرينى كه گاه سبب مى شد آن گروه فاسد و مفسد، ريشه كن گردند و نسل ديگرى جايگزين آنها شود.

در زندگى «پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)» كه كانون رحمت براى همه جهانيان بود نيز نمونه هايى از اين نفرين ها ديده مى شود; از جمله:

1- در حديثى مى خوانيم كه: «حكم بن عاص» عموى «عثمان» كه ازمخالفان سرسخت «پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)» بود پيوسته آن حضرت را استهزاء مى كرد و به اصطلاح با حركاتش، راه رفتن پيامبر(صلى الله عليه وآله) را به باد تمسخر مى گرفت، شانه هايش را تكان مى داد و دستهايش را خم مى كرد و پشت سر پيامبر(صلى الله عليه وآله) راه مى رفت، روزى پيامبر به او نفرين كرد و فرمود: «همين گونه باش!» و او بعد از آن به هنگام راه رفتن، دائماً شانه هايش مى لرزيد و دستهايش جمع مى شد; سپس پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) او را از مدينه تبعيد كرد، و وى را مورد لعن قرار داد.(1)

2- «ابن مسعود» مى گويد: «ما با پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بوديم و در سايه كعبه نماز مى خوانديم، گروهى از «قريش» و «ابوجهل» شترى را در گوشه اى از مكّه نحر كردند و بچّه دان آلوده آن را آوردند و بر پشت پيامبر در حال سجده گذاشتند. فاطمه(عليها السلام)آمد و آن را به كنار زد، هنگامى كه نماز تمام شد، پيامبر درباره قريش و مخصوصاً «ابوجهل» و «عتبه» و «شيبه» و «وليد» و «اميّه» و «عقبة بن ابى معيط» نفرين كرد.» «عبداللّه مسعود» مى گويد: «چندان نگذشت كه كشته همه آنها را در چاه بدر ديدم.»(2)

3- پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به طائفه «مُضَر» نفرين كرد (قبيله «مضر» همان قبيله اى بودند كه پيامبر را آزار فراوان دادند) و عرضه داشت: «أَللّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَر وَ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ كَسِنِي يُوسُفَ; خداوندا! مجازاتت را بر قبيله مُضَر شدّت بخش و سالهايى همچون سالهاى قحط زمان يوسف(عليه السلام) بر آنها قرار ده!»(3) نفرين پيامبر درباره آنها تحقّق يافت و خشكسالى و قحطى آنها را فراگرفت. بعد از مدّتى مردى از آن قبيله آمد و وضع پريشان آن قبيله را براى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل كرد و استمداد نمود. پيامبر(صلى الله عليه وآله) آنها را بخشيد و براى آنها دعاى باران كرد و باران فراوانى باريد.(4)

4- در حديث ديگرى آمده است كه: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از محلّى عبور مى كرد به «عمرو بن عاص» و «وليد بن عقبه» برخورد كرد كه مشغول شرب خمر و غنا بودند و شعرى را كه در آن ابراز خوشحالى از شهادت «حمزة بن عبدالمطّلب» شده بود مى خواندند، پيامبر(صلى الله عليه وآله) بر آنها نفرين كرد و عرضه داشت: «اَللّهُمَّ الْعَنْهُمَا وَ ارْكُسْهُمَا فِي الْفِتْنَةِ رَكْساً و دُعَّهُمَا فِى النَّارِ دَعّاً; خداوندا! آن دو را لعنت كن و با سر، در اعماق فتنه فروبر و در آتش دوزخ بيفكن!»(5)

5- در حديث معروفى مى خوانيم كه: پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در روز جنگ «بدر كبرا» مشتى سنگريزه برداشت و به سوى لشكر قريش پاشيد و گفت: «شَاهَتِ الوُجُوهُ; چهره شما زشت باد!» چيزى نگذشت كه بادهاى شديدى به سوى لشكر قريش وزيدن گرفت و چهره آنها در هم فرو رفت و سبب هزيمت آنها شد. پيامبر(صلى الله عليه وآله)عرضه داشت: «أَللّهُمَّ لاَ يَفْلِتُنَّ فِرْعَوْنُ هذِهِ الاُْمَّةِ أَبُوجَهْلِ بْنِ هِشَام; خداوندا! فرعون اين امّت، ابوجهل موفق به فرار نشود!» (چيزى نگذشت كه ابوجهل به دست سربازان اسلام كشته شد).(6)

البتّه موارد نفرين پيامبر(صلى الله عليه وآله) منحصر به اينها نيست و اين نشان مى دهد كه «اولياءاللّه» با اينكه در مقابل دشمنان خود نهايت تحمّل را داشتند، گاه كه درهاى هدايت به روى مخالفان بسته مى شد و بى شرمى را به آخرين درجه مى رساندند، به آنها نفرين مى كردند و نفرين على(عليه السلام) در خطبه مورد بحث نيز، از اين قبيل است.

* * *

##### 1. بحارالانوار، جلد 18، صفحه 59.

##### 2. بحارالانوار، جلد 18، صفحه 57.
3. بحارالانوار، جلد 17، صفحه 230.
4. بحارالانوار، جلد17، صفحه 230.
5. بحارالانوار، جلد 20، صفحه 76.

##### 6. بحارالانوار، جلد 19، صفحه 257.

▲ خطبه 71

خطبه 71(1) و من خطبة له عليه السّلام

فى ذمّ اهل العراق

و فيها يوبخهم على ترك القتال و النّصر يكاد يتمّ، ثمّ تكذيبهم له

از سخنانى است كه امام(عليه السلام) در نكوهش جمعى از اهل عراق فرمود و در آن، آنها را توبيخ مى كند بر اين كه، در آن موقع كه پيروزى كامل، نزديك شده بود، دست از جنگ كشيدند، سپس امام(عليه السلام) را تكذيب كردند (زيرا امام(عليه السلام) در بعضى از خطبه ها پيشگويى هايى مخصوصاً درباره آينده مردم عراق فرموده بود).

###

##### 1. سند خطبه: نويسنده «مصادر نهج البلاغه» مى گويد: اين خطبه بخشى از خطبه طولانى ترى است كه امام(عليه السلام)بعد از جنگ صفّين آن را در برابر مردم عراق بيان فرمود كه بخشى از آن را «ابن دأب» كه از معاصران خليفه عبّاسى «موسى الهادى» بود، در كتاب «اختصاص» آورده است. مرحوم «شيخ مفيد» نيز آن را در «ارشاد» نقل كرده. از كلام «ابن ابى الحديد» نيز استفاده مى شود كه او اين خطبه را در منبع ديگرى نيز ديده و پاره اى از تفاوتهايى را كه آن منبع، با نهج البلاغه داشته است، بيان مى كند. سپس نويسنده مصادر مى افزايد: با دقّت روشن مى شود كه اين خطبه و خطبه 97 يك خطبه بوده است كه مرحوم «سيّد رضى» دو بخش آن را از يكديگر جدا كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 66).

▲خطبه در يك نگاه

در بعضى از روايات آمده است كه على(عليه السلام) روزى بر منبر فرمود: «لَوْ كُسِرَتْ لِيَ الْوَسَادَةُ لَحَكَمْتُ بَيْنَ أَهْلِ التَّوْرَاةِ بِتَوْرَاتِهِمْ وَ بَيْنَ أَهْلِ الاِْنْجِيلِ بِإِنْجِيلِهِمْ وَ بَيْنَ أَهْلِ الْفُرْقَانِ بِفُرْقَانِهِمْ وَ مَا مِنْ آيَة فِي كِتَابِ اللّهِ أُنْزِلَتْ فِي سَهْل أَوْ جَبَل إِلاَّ وَ أَنَا عَالِمٌ مَتَى أُنْزِلَتْ وَ فِيمَنْ أُنْزِلَتْ; اگر مسندى براى سخن گفتن جهت من ترتيب داده شود كه گروههايى از پيروان مذاهب مختلف حضور داشته باشند، من در ميان اهل توارت، به توراتشان داورى مى كنم و در ميان اهل انجيل، به انجيل شان و در ميان پيروان قرآن، به قرآن شان و هيچ آيه اى در كتاب اللّه نيست، كه در دشت، يا كوهستان نازل شده، مگر اين كه من مى دانم كِى نازل شده و درباره چه كسى نازل شده است.»

هنگامى كه امام(عليه السلام) اين سخن را فرمود، يكى از كسانى كه پاى منبر امام(عليه السلام)نشسته بود، گفت: «يَا لَلّهِ وَ لِلدَّعْوَى الْكَاذِبَةِ; خدايا! چه ادّعاى بزرگ دروغى.» و عجب اين كه، كسى كه در كنار او نشسته بود، رو به على(عليه السلام) كرد (و آهسته) گفت: «من گواهى مى دهم كه تو خداوند عالميانى (يكى در جهت افراط و ديگرى در جهت تفريط گام برمى دارد)».

در روايت ديگرى آمده است كه: روزى على(عليه السلام) خطبه اى خواند و از حوادث آينده خبر داد و فرمود: «سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي; هرچه مى خواهيد از من بپرسيد پيش از آن كه من در ميان شما نباشم» و سپس بخشى از حوادث دردناك آينده را بيان فرمود. گروهى از كسانى كه پاى منبر نشسته بودند، به آن حضرت جسارت كرده و به ساحت مقدّسش نسبت دروغگويى دادند.(1)

اين گونه سخنان به سمع مبارك مولا رسيد و به نظر مى رسد كه خطبه مورد بحث را، بعد از آنها ايراد كرد. به هر حال، اين خطبه از خطبه هايى است كه امام(عليه السلام) بعد از جنگ «صفّين» ايراد فرموده و آن ها را سرزنش مى كند كه چرا از پيروزى كه در چند قدمى شما بود استقبال نكرديد و كار را ناتمام گذارديد و كشور اسلام را در فتنه فروبرديد؟! به همين جهت، آنها را تشبيه به زن باردارى مى كند كه در آخرين روزهاى دوران حمل، جنين خود را ساقط كند و سرپرستش بميرد و ميراث او را بستگان دوردستش ببرند و به تمام معنا بيچاره شود. سپس در بخش ديگرى از اين خطبه، به پاسخ كسانى مى پردازد كه پاره اى از سخنانش را تكذيب كردند و حقايق گرانبهايى را كه امام(عليه السلام)در اختيار آنها گذارده بود، بر اثر نادانى و عدم شناخت ناديده گرفتند.

اين خطبه نيز به خوبى نشان مى دهد كه على(عليه السلام) تا چه حدّ مظلوم بود و گرفتار چه مردمى شده بود.

أَمَّا بَعْدُ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ، فَإِنَّمَا أَنْتُمْ كَالْمَرْأَةِ الْحَامِلِ، حَمَلَتْ فَلَمَّا أَتَمَّتْ أَمْلَصَتْ وَ مَاَتَ قَيِّمُهَا، وَ طَالَ تَأَيُّمُهَا، وَ وَرِثَهَا أَبْعَدُهَا. أَمَا وَاللهِ! مَا أَتَيْتُكُمُ اخْتِيَاراً; وَلكِنْ جِئْتُ إِلَيْكُمْ (اتيتكم) سَوْقاً. وَ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّكُمْ تَقُولُونَ: عَلِيٌّ يَكْذِبُ، قَاتَلَكُمُ اللهُ تَعَالَى! فَعَلَى مَنْ أَكْذِبُ؟ أَعَلَى اللهِ؟ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِهِ! أَمْ عَلَى نَبِيِّهِ؟ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ! كَلاَّ وَاللهِ. لكِنَّهَا لَهْجَةٌ غِبْتُمْ عَنْهَا، وَلَمْ تَكُونُوا مِنْ أَهْلِهَا. وَيْلُ امِّهِ كَيْلا بِغَيْرِ ثَمَن! لَوْ كَانَ لَهُ وِعَاءٌ. «وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِين».

### ترجمه

امّا بعد، اى مردم عراق! شما به زن باردارى مى مانيد كه در آخرين روزهاى دوران حملش، جنين خود را ساقط كند و با اين حال قيّم و سرپرستش نيز بميرد و بيوگى او به طول انجامد (سپس از دنيا برود) و ميراثش را دورترين بستگانش ببرند (چراكه نتوانست فرزند سالمى به دنيا آورد). آگاه باشيد! به خدا سوگند! من به ميل خود، به سوى شما نيامدم; بلكه حوادث اضطرارى مرا به طرف شما حركت داد. به من خبر رسيده است كه (بعضى از شما) مى گوييد: «على خلاف مى گويد»، خدا شما را بكشد! به چه كسى دروغ بستم؟ آيا به خدا، حال آنكه نخستين مؤمن به او بوده ام; يا به پيامبرش؟ حال آن كه نخستين تصديق كننده او بوده ام.

نه به خدا سوگند! اين گونه نيست (كه منافقان كوردل مى پندارند) بلكه آنچه گفته ام واقعيتى است كه شما از آن غايب بوديد (بلكه) اهل درك آن نبوديد. مادرِ آن گوينده به عزايش بنشيند! اگر آنها ظرفيت مى داشتند، اينها پيمانه اى بود (از علوم و دانشها و معارف والا) كه رايگان در اختيارشان قرار مى گرفت. «و به زودى خبر آن را خواهيد دانست».

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 136.

▲شرح و تفسير

▲باز هم گله شديد از دوستان نادان

همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين خطبه بعد از ماجراى صفّين ايراد شده است، ماجرايى كه دردناكترين خاطره زمان حكومت على(عليه السلام) بود; چراكه مسلمانان تا آستانه پيروزى پيش رفتند، ولى بر اثر فريبكارى دشمن و ساده لوحى گروهى از لشكريان على(عليه السلام) نه تنها پيروزى را براى هميشه از دست دادند، بلكه اسباب تفرقه و نفاقِ داخلىِ لشكر نيز، آماده شد و اختلاف چنان در ميان آنان بالا گرفت، كه سرانجام به جنگ و خونريزى داخلى، منتهى شد.

امام(عليه السلام) كه از اين حادثه دردناك، دل پرخونى داشت، مردم عراق را مورد نكوهش شديد قرار داده، مى فرمايد: «امّا بعد اى مردم عراق! شما به زن باردارى مى مانيد كه در آخرين روزهاى دوران حملش، جنين خود را ساقط كند و با اين حال قيّم و سرپرستش نيز بميرد و بيوگى او به طول انجامد (سپس از دنيا برود) و ميراثش را دورترين بستگانش ببرند (چراكه نتوانست فرزند سالمى به دنيا آورد)» (أَمَّا بَعْدُ يَا أَهْلَ الْعِرَاقِ، فَإِنَّمَا أَنْتُمْ كَالْمَرأَةِ الْحَامِلِ، حَمَلَتْ فَلَمَّا أَتَمَّتْ أَمْلَصَتْ(1) وَ مَاتَ قَيِّمُهَا، وَ طَالَ تَأَيُّمُهَا،(2) وَ وَرِثَهَا أَبْعَدُهَا).

در اين جمله هاى كوتاه، تشبيهات ظريف و نكات بسيار دقيقى نهفته شده است; نخست اينكه: مردم «عراق» را به «زن» تشبيه مى كند; چون مردانه از عزّت و شرف خود دفاع نكردند، سپس روى باردار بودن اين «زن» تكيه مى كند، چراكه آنها حدّاقل اين شايستگى را داشتند كه با اطاعت از فرمان على(عليه السلام) فرزند پيروزى را به دنيا بياورند و دست غارتگران شام را، از دامان اسلام و قرآن و مسلمين كوتاه سازند; ولى متأسّفانه در آخرين روزهاى باردارى، در اثر جهل و نادانى، اين فرزند را ساقط كردند; نيرنگ «عمروعاص» در رابطه با بالا بردن قرآن ها بر سر نيزه ها، به نتيجه مى رسد و جمعيّت با اين خدعه و نيرنگ، دست از جنگ مى كشند و حتّى از پيشروى «مالك اشتر» به سراپرده معاويه و فرود آوردنِ آخرين ضربت، جلوگيرى مى نمايند، كه اگر مالك برنگردد تو را خواهيم كشت.

چنين زنى اگر شوهر و سرپرست خود را از دست بدهد و همسر مناسب ديگرى نيز انتخاب نكند و با حسرت و اندوه از دنيا برود، بديهى است كه ميراث او را افراد دوردست مى برند، نه فرزندى دارد كه ادامه بخش حيات او باشد، نه همسرى كه براى او اشك بريزد (و فرض اين است كه پدر و مادر نيز ندارد)!

بعضى از بزرگان معتقدند كه اين بخش از كلام مولا(عليه السلام) اشاره به پيشگويى هايى از آينده است و نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) پيش بينى مى كند كه مردم «عراق» بر اثر سوء تدبيرى كه در مسأله «جنگ صفّين» و مانند آن داشتند، با گرفتارى هاى شديد، روبه رو مى شوند; پيشوايشان على(عليه السلام) را از دست مى دهند و جانشين آن حضرت به خاطر بىوفايى ها و تمرّدها آنها را رها مى سازد و افراد دوردست، بر آنها مسلّط مى شوند و روزگار آنان را سياه مى كنند، همان طور كه اين مسئله انجام شد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه سخن، به اين نكته توجّه مى دهد كه هجرت او از مدينه به كوفه، در واقع يك امر اضطرارى بوده، نه اين كه مردم كوفه، چنان شايستگى داشته باشند كه امام(عليه السلام) با علاقه به سوى آنان هجرت كند، به عكسِ مردمِ مدينه، كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) با علاقه و محبّت به سوى آنان هجرت نمود; چراكه واقعاً شايستگى داشتند. مى فرمايد: «آگاه باشيد! به خدا سوگند! من به ميلِ خود، بسوى شما نيامدم، بلكه حوادث اضطرارى مرا به طرف شما حركت داد!» (أَمَا وَاللهِ مَا أَتَيْتُكُمُ اخْتِيَاراً; وَلكِنْ جِئْتُ إِلَيْكُمْ سَوْقاً).

تاريخ نيز به اين واقعيت، شهادت مى دهد كه اگر مسأله «جنگ جمل» نبود، امام(عليه السلام) به سوى بصره حركت نمى كرد و اگر نيروهاى حجاز براى درهم شكستن پيمان شكنانِ بصره، كافى بود، از كوفيان كمك نمى طلبيد و اگر خطر «معاويه» كشور اسلام را تهديد نمى كرد، براى دفع او، در پايگاه كوفه مستقر نمى شد و جوار رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) و قبر بانوى اسلام و سرزمين وحى را رها نمى فرمود.

اين سخن، در واقع پاسخى است براى يك اشكال مقدّر، و آن، اين كه اگر مردم عراق و كوفه داراى چنين صفات نكوهيده اى هستند، چرا امام(عليه السلام) آنها را به عنوان ياران خويش برگزيد، امام(عليه السلام) در پاسخ اين سؤال مى فرمايد: «اين يك گزينش اجبارى بود، نه اختيارى».

سپس به پاسخ يكى از سخنان بسيار زشت آنها درباره خودش پرداخته، مى فرمايد: «به من خبر رسيده است كه (بعضى از شما) مى گوييد: «على خلاف مى گويد.» خدا شما را بكشد! به چه كسى دروغ بسته ام؟ آيا به خداوند؟ حال آن كه نخستين مؤمن به او بوده ام; يا به پيامبرش؟ حال آن كه نخستين تصديق كننده او بوده ام» (وَ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّكُمْ تَقُولُونَ: عَلِيٌّ يَكْذِبُ، قَاتَلَكُمُ اللهُ تَعَالَى! فَعَلَى مَنْ أَكْذِبُ؟ أَعَلَى اللهِ؟ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِهِ! أَمْ عَلَى نَبِيِّهِ؟ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ!).

پرونده زندگى امام(عليه السلام) در اين جهات، كاملاً روشن است; نخستين كسى كه از مردان، به خدا ايمان آورد - بلكه در تاريخ زندگيش، هرگز غير خداپرستى ديده نمى شود - و نخستين كسى كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را تصديق كرد و به ياريش برخاست، على(عليه السلام) بود.

اين سخن ممكن است، اشاره به اخبار غيبى و حوادثى كه از چشم و گوش آنها پنهان بوده است، بوده باشد; زيرا گروهى از منافقان، در صفوف مردم كوفه بودند كه هرگاه على(عليه السلام) از مسائل غيبى خبر مى داد و آن را به عنوان «تَعلُّم مِنْ ذِي عِلْم» (فراگرفتن از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)) معرفى مى كرد، آن تاريك دلان كورباطن، زبان به تكذيب مى گشودند.

و نيز مى تواند اشاره به احكام و معارف عاليه اسلام باشد كه امام(عليه السلام) آنها را از قرآن مجيد، يا از پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) آموخته بود و افكار منافقان، كِشِش درك آنها را نداشت.

در واقع - و به گفته «ابن ابى الحديد» - دقّت در اين سخنان و بررسى تاريخ زندگى على(عليه السلام) بعد از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نشان مى دهد كه همان منافقان عصر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) يا كسانى كه در خطّ آنها گام برمى داشتند، همان نسبت هايى را كه به پيامبر(صلى الله عليه وآله)مى دادند، به على(عليه السلام) نيز مى دادند. گويى حالات آن امام(عليه السلام) عصاره اى از حالات پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود. كسى كه در سوره هايى از قرآن، مانند سوره «برائت» دقّت كند و پاسخهايى را كه قرآن به منافقين مى دهد در نظر بگيرد، مى بيند حال و هوايى همچون حال و هواى بعضى از خطبه هاى نهج البلاغه را دارد.(3)

روشن است كسى كه نخستين موحّد و خداپرست و تصديق كننده پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله)بوده، هيچ گاه دروغى به خدا يا پيغمبر نمى بندد و از مسايلى كه آگاه نيست، خبر نمى دهد. اين گونه سخنان خلاف، از آنِ كسانى است كه ايمان درستى ندارند و به كانون وحى و ايمان نزديك نبوده اند. و از كانون تقوا دور مانده اند.

به تعبير ديگر: على(عليه السلام) تمام معارفى كه داشت و حتّى اخبار غيبى را كه بيان مى فرمود، به عنوان درسهايى بود كه از پيامبر(صلى الله عليه وآله) آموخته بود، آيا ممكن است خلافى در آنها راه داشته باشد، در حالى كه او وفادارترين و مخلص ترين و آگاه ترين و باتقواترين شاگرد پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بود؟! ولى منافقين كه دنبال منافع مادّى كثيف خود بودند، به اين گونه مسايل، هرگز توجّه نمى كردند; چراكه با منافع آنها در تضادّ بود، بلكه اصرار داشتند چهره امام(عليه السلام) را طور ديگرى نشان دهند.

امام(عليه السلام) در پايان اين سخن، كه پايان خطبه است، مى افزايد: «نه به خدا سوگند! اين گونه نيست (كه منافقان كوردل مى پندارند) بلكه آن چه گفته ام واقعيتى است كه شما از آن غايب بوديد و حضور نداشتيد (بلكه) اهل درك آن نبوديد» (كَلاَّ وَاللهِ! لكِنَّهَا لَهْجَةٌ(4) غِبْتُمْ عَنْهَا، وَلَمْ تَكُونُوا مِنْ أَهْلِهَا).

«مادر آن گوينده به عزايش بنشيند، اگر آنها ظرفيت مى داشتند، اينها پيمانه اى بود (از علوم و دانشها و معارف والا) كه رايگان در اختيارشان قرار مى گرفت، و به زودى خبر آن را خواهيد دانست!» (وَيْلُ(5) اُمِّهِ كَيْلا بِغَيْرِ ثَمَن! لَوْ كَانَ لَهُ وِعَاءٌ، «وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِين»).

منظور از جمله (لكِنَّهَا لَهْجَةٌ غِبْتُمْ عَنْهَا) - با توجّه به اين كه «لَهجه» در اينجا به معناى حقايق و مطالب و اسرارى است كه از آنها مكتوم بوده - اين است كه، تكذيب و انكار شما، از كوتاهى افكار و پايين بودن سطح معلومات و بى خبر بودن شما از اسرارى است كه من در مكتب پيامبر(صلى الله عليه وآله) آموخته و از «كتاب اللّه» استفاده كرده ام; ولى چون شما اهل آن نبوده ايد، طبق مَثَل معروف: «اَلنَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا; مردم دشمن چيزى هستند كه نمى دانند»، به مخالفت و دشمنى با آن از طريق تكذيب و مانند آن برخاستيد.

جمله (وَيْلُ اُمِّه) - با توجه به اين كه كلمه «وَيْل» گاه به عنوان دعاى شرّ به كار مى رود و گاه به عنوان ترحّم يا تعجّب است - از سوى مفسّران «نهج البلاغه» دوگونه تفسير شده است; گاه گفته اند كه منظور تأسّفِ آن حضرت، نسبت به زحماتى است كه در حقّ آن جمعيّتِ نااهل كشيد; و گاه گفته اند كه منظور نفرين در حق منافقانى است كه پيوسته در حكومت آن حضرت، مشغول فسادانگيزى بودند; معناى دوم مناسب تر به نظر مى رسد.

* * *

##### 1. «اَمْلصت» از مادّه «ملص» (بر وزن مست) به معناى «از دست رفتن چيزى بطور سريع» است و «املصت» به معناى «ساقط كردن فرزند» آمده است.
2. «تأيّم» از مادّه «ايم» (بر وزن زيد) به معناى «از دست دادن همسر» است كه هم در مورد شوهر به كار مى رود و هم در مورد زن.

##### 3. با اقتباس از «شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد»، جلد 6، صفحه 129.

##### 4. «لَهجه» از مادّه «لَهَج» (بر وزن فلج) گاه به معناى ملازمت با چيزى و گاه به معناى اختلاط و آميزش و گاه به معناى علاقه شديد به چيزى آمده است; سپس به «لغتِ انسان» كه در واقع ملازم وجود او است و مجموعه اى از امور مختلط است، اطلاق گرديده است و در جمله بالا اشاره به اسرار و مفاهيم خاصّى است.
5. «وَيلُ اُمّه»; اين جمله تركيبى است از «ويل» كه براى نفرين و يا تعجّب مى آيد و «امّه» كه به معناى مادر او مى باشد. در صورتى كه «ويل» مرفوع خوانده شود به «امّ» اضافه شده است و در اين صورت مبتدا است و خبر آن محذوف شده و در اصل «وَيْلُ اُمِّهِ ثَابِتٌ اَوْ كائِنٌ» بوده است و اگر منصوب خوانده شود منادى است (يا وَيْلَ اُمِّه). در بعضى از «نُسَخ» به صورت يك كلمه نوشته شده است، كه همان مفهوم را مى رساند.

▲نكته ها

▲1- نخستين كسى كه ايمان آورد على(عليه السلام) بود

نه تنها در اين خطبه، بلكه در بعضى ديگر از خطبه هاى نهج البلاغه نيز به اين معنا تصريح شده است كه على(عليه السلام) نخستين كسى بود كه به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) ايمان آورد (البتّه حضرت خديجه(عليها السلام) از ميان زنان اوّلين نفر بود).

بعضى ار متعصّبان «اهل سنّت» مانند نويسنده كتاب «البداية و النهاية» خواسته اند اين مطلب را - كه هم از نظر تاريخى مسلّم است و هم از نظر روايات اسلامى - به بهانه هايى انكار كنند; ولى همان گونه كه در بالا اشاره شد هم روايات اين مطلب را تأييد مى كند و هم تاريخ اسلام.

مرحوم «علاّمه امينى» در جلد سوم «الغدير» حدود «يك صد» حديث در اين باره از منابع اهل سنّت نقل كرده است، كه بعضى از آنها شخص رسول الله(صلى الله عليه وآله) است و بعضى از صحابه، يا تابعين. از جمله:

1- در حديثى از «پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)» مى خوانيم كه فرمود: «أَوَّلُكُمْ وَارِداً عَلَىَّ الْحَوْضَ أَوَّلُكُم إِسْلاَماً عَلِىُّ بْنُ أَبِى طَالِب; نخستين كسى كه در حوض كوثر بر من وارد مى شود، نخستين كسى است كه اسلام آورده است و او علىّ بن ابى طالب است»(1)

2- «ابن عبّاس» از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند: «إنَّ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى مَعِي عَلِيٌّ;نخستين كسى كه با من نماز خواند على(عليه السلام) بود».(2)

3- خود «على(عليه السلام)» كه سخنش براى همه مسلمين مقبول است، در حديثى مى فرمايد: «أَنَا عَبْدُ اللّهِ وَ أَخُو رَسُولِ اللّهِ وَ أَنَا الصِّدِّيقُ الاَْكْبَرُ، لاَ يَقُولُهَا بَعْدِي إلاَّ كَاذِبٌ مُفْتَر، وَ لَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللّهِ(صلى الله عليه وآله) قَبْلَ النَّاسِ بِسَبْعِ سِنِينَ، وَ أَنَا أَوَّلُ مَنْ صَلَّى مَعَهُ; من بنده خدا، برادر رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) و صدّيق اكبر (تصديق كننده بزرگ) هستم و اين ادّعا را بعد از من هيچ كس نمى كند، جز دروغگو و تهمت زن; من با رسول خدا(صلى الله عليه وآله)هفت سال پيش از ديگران نماز خواندم و نخستين كسى هستم كه با او به نماز ايستادم».(3)

4- «امام حسن مجتبى(عليه السلام)» در مجلس «معاويه» از جمله سؤالاتى كه از او و اطرافيانش كرد اين بود: «أُنْشِدُكُمْ بِاللّهِ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ أَوَّلُ النَّاسِ إِيمَاناً; شما را به خدا سوگند مى دهم آيا شما مى دانيد كه على(عليه السلام) نخستين كسى بود كه ايمان را پذيرفت»(4)

5- در بسيارى از منابع معتبر از «انس بن مالك» كه خادم پيغمبر(صلى الله عليه وآله) بود نقل

شده است كه مى گفت: «نُبِّىءَ النَّبِىُّ يَوْمَ الإِثْنَيْنِ وَ أَسْلَمَ عَلِىٌّ يَوْمَ الثَّلاَثَاءِ; پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) روز دوشنبه مبعوث به نبوّت شد و على(عليه السلام) روز سه شنبه ايمان آورد»(5)

6- «ابن عبّاس» مى گويد: نزد عمر بودم سخن از پيشگام در اسلام پيش آمد عمر گفت: پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) امتيازاتى براى على(عليه السلام) در برابر من و ابوعبيده و ابوبكر كه حضور داشتند، بيان فرمود كه اگر يكى از آن افتخارات را من داشتم، از آنچه آفتاب بر آن مى تابد براى من بهتر بود. از جمله دست بر شانه على(عليه السلام) گذاشت و فرمود: «يَا عَلِىُّ! أَنْتَ أَوَّلُ المُسْلِمينَ إِسْلاَماً وَ أَنْتَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنينَ إِيمَاناً، وَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى; اى على! تو نخستين مسلمان و نخستين مؤمنى و تو نسبت به من همچون هارون، نسبت به موسى هستى (وزير من و خليفه منى)»(5)

7- «احمد حنبل» يكى از ائمّه چهارگانه معروف اهل سنّت، در كتاب «مسند» خود از على(عليه السلام) نقل مى كند كه فرمود: «لَقَدْ صَلَّيْتُ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ أَحَدٌ، سَبْعاً; من هفت سال (با پيامبر اكرم) نماز گزاردم، پيش از آنكه احدى از مردم نماز بگزارد»(6).

همانگونه كه در بالا اشاره شد، در اين زمينه احاديث بسيار زيادى نقل شده است كه ذكر همه آنها به طول مى انجامد. مرحوم «علامه امينى» اين احاديث را طبقه بندى كرده (احاديث رسول الله، احاديث على(عليه السلام) احاديث امام حسين(عليه السلام) و احاديث صحابه و سخنان صحابه و تابعين و اشعار فراوانى كه گروه زيادى از شعرا در اين زمينه سروده اند) و همچنين گواهى مورّخانى همچون: «طبرى» در «تاريخ» خود، «ابن اثير» در «كامل» و «نصربن مزاحم» در «صفّين» را آورده است. (كسانى كه مى خواهند از مجموع اين احاديث آگاهى يابند، مى توانند به جلد سوم الغدير، صفحه 218 به بعد، مراجعه نمايند).

«ابن ابى الحديد» نيز احاديث مربوط به اين موضوع را از منابع اهل سنّت در شرح نهج البلاغه خود نقل كرده است.(7)

##### 1. اين حديث را «حاكم» در «مستدرك» جلد 3، صفحه 136 و «خطيب بغدادى» در «تاريخ» خود، جلد2، صفحه 81 و جمعى ديگر نقل كرده اند.
2. اين حديث را «فرائد السّمطين» از چهار طريق نقل كرده است.(باب 47).
3. اين حديث را عدّه زيادى از شخصيت هاى معروف اهل سنت، با اَسناد معتبر نقل كرده اند; از جمله: «نسايى» در «خصائص» صفحه 3; «حاكم» در «مستدرك» جلد 3، صفحه 112; «ابن ماجه» در «سنن» خود، جلد 1، صفحه 57، «طبرى» در «تاريخ» معروفش، جلد 2، صفحه 213 و گروه زياد ديگر.
4. اين حديث را «ابن ابى الحديد» در جلد دوم، صفحه 101 نقل كرده است.

##### 5. اين حديث را «ترمذى» در كتاب «جامع» جلد 2، صفحه 214 و «حاكم» در «مستدرك، جلد 3، صفحه 112 و گروه زياد ديگرى نقل كرده اند.
6. بحارالأنوار جلد 37، صفحه 268.
7. مسند احمد، جلد 1، صفحه 99 (طبع دار الصادق). 8. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 116 به بعد.

▲2- پاسخ به يك سؤال

نكته قابل توجّه اين كه بعضى از متعصّبان كه نتوانسته اند اين فضيلت بزرگ را از نظر تاريخ و منابع انكار كنند، به بهانه هايى براى نفى آن متشبّث شده اند كه مهمترين آنها اين است:

مى گويند: على(عليه السلام) در آن زمان كه اسلام آورد، ده ساله بود و اسلام كودك ده ساله پذيرفته نيست; اين بهانه جويى به قدرى در ميان مخالفان فضائل على(عليه السلام)گسترده شده است، كه باور كرده اند يك اشكال مهم و غير قابل پاسخ است; در حالى كه:

اوّلاً: مناسب است گفتگويى را كه در ميان «مأمون» خليفه عبّاسى كه با يكى از علماء اهل سنّت در عصر او به نام «اسحاق» صورت گرفت، بياوريم (اين حديث را «ابن عبد ربّه» در «عقد الفريد» آورده است).

«مأمون» به او گفت: آن روز كه پيامبر اكرم(عليه السلام) مبعوث شده از تمام اعمال چه عملى افضل بود؟

«اسحاق» گفت: اخلاص در شهادت به توحيد و رسالت پيامبر(عليه السلام).

«مأمون»: آيا كسى را سراغ دارى كه بر على(عليه السلام) در اسلام پيشى گرفته باشد؟

«اسحاق»: على(عليه السلام) اسلام آورد، در حالى كه كم سن و سال بود و احكام الهى بر او جارى نمى شد!

«مأمون»: آيا اسلام على(عليه السلام) به دعوت پيامبر(صلى الله عليه وآله) نبود؟ آيا پيامبر(عليه السلام) اسلامش را نپذيرفت؟ چگونه ممكن است پيامبر(عليه السلام) كسى را به اسلام دعوت كند، كه اسلامش پذيرفته نيست؟!

«اسحاق» پاسخى نداشت كه بدهد.(1)

مرحوم «علاّمه امينى(رحمه الله)» بعد از نقل اين داستان از «عقد الفريد» مى افزايد: ابو جعفر اسكافى معتزلى متوفاى سال 240 در رساله خود مى نويسد كه همه مردم مى دانند كه على(عليه السلام) افتخار پيشگامى به اسلام را داشت، پيامبر(صلى الله عليه وآله) روز دوشنبه مبعوث شد و على(عليه السلام) روز سه شنبه ايمان آورد، و مى فرمود: من هفت سال قبل از ديگران نماز خواندم! و پيوسته مى فرمود: «من نخستين كسى هستم كه اسلام آوردم، و اين مسأله از هر مشهورى مشهورتر است، و ما كسى را در گذشته نيافتيم كه اسلام على(عليه السلام) را سبك بشمرد، يا بگويد او اسلام آورد در حالى كه كودك خردسالى بود، عجب اين كه افرادى مثل «عباس» و «حمزه» براى پذيرفتن اسلام، منتظر عكس العمل «ابوطالب» بودند، ولى فرزند ابوطالب هرگز منتظر پدر ننشست و ايمان آورد».(2)

كوتاه سخن اين كه: پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)، اسلام على(عليه السلام) را پذيرفت و كسى كه اسلام او را در آن سن و سال معتبر نداند، در واقع ايراد به پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى گيرد.

ثانياً: در روايات معروف داستان «يوم الدّار» آمده است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) غذايى آماده كرد و بستگان نزديكش را از قريش دعوت نمود و آنها را به اسلام فرا خواند و فرمود: نخستين كسى كه دعوت او را براى دفاع از اسلام بپذيرد، برادر و وصىّ او، و جانشين او خواهد بود. هيچ كس دعوت آن حضرت را نپذيرفت جز علىّ بن ابيطالب(عليه السلام)كه گفت: من تو را يارى مى كنم و با تو بيعت مى نمايم، و پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرمود تو برادر و وصىّ من و جانشين منى.(3)

آيا كسى باور مى كند پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) كسى را كه در آن روز نيز به حد بلوغ نرسيده بود و به گفته بهانه جويان، اسلامش پذيرفته نبود، به عنوان برادر و وصىّ و جانشين خود معرفى كند و ديگران را به پيروى از او دعوت نمايد، تا آنجا كه سران شرك از روى تمسخر به ابوطالب بگويند: «تو بايد پيرو فرزندت باشى.»

بدون شك، سن بلوغ شرط پذيرفتن اسلام نيست; هر نوجوانى كه عقل و تميز كافى داشته باشد و اسلام را بپذيرد - به فرض كه پدرش هم مسلمان نباشد - از او جدا مى شود و در زمره مسلمين قرار مى گيرد.

ثالثاً: از قرآن مجيد استفاده مى شود كه حتّى بلوغ شرط نبوّت نيست و برخى از پيامبران در طفوليّت به اين مقام رسيدند، چنانچه درباره حضرت يحيى(عليه السلام)مى فرمايد: «وَ آتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً; ما فرمان نبوّت را در طفوليّت به او داديم».(4)

و در داستان عيسى(عليه السلام) نيز آمده است كه به هنگام كودكى با صراحت گفت: «إِنِّي عَبْدُاللهِ آتَانِىَ الْكِتَابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيّاً; من بنده خدا هستم، كتاب آسمانى به من بخشيده و مرا پيامبر قرار داده است».(5)

فراتر از همه اينها، همان است كه پيامبر، اسلامِ على(عليه السلام) را پذيرفت. حتّى در داستان «يوم الدّار» او را به عنوان برادر و وصى و وزير و جانشين خويش معرّفى فرمود.

به هر حال، رواياتى كه مى گويد على(عليه السلام) نخستين كسى بود كه دعوت پيامبر(صلى الله عليه وآله)را پذيرفت، فضيلتى بى مانند براى آن حضرت در بر دارد، كه هيچكس در آن با او برابرى ندارد، و به همين دليل، او شايسته ترين فردِ امّت، براى جانشينى پيامبر(صلى الله عليه وآله)بوده است.

* * *

##### 1.عقد الفريد، جلد 3، صفحه 43 (با تلخيص).

##### 2.الغدير، جلد 3، صفحه 237.
3. اَسناد اين روايت را به طور مشروح در ذيل حديث «يوم الدّار» در پيام قرآن، آورديم (جلد 9، صفحه 326).

##### 4. سوره مريم، آيه 12.
5. سوره مريم، آيه 30.

▲خطبه 72

خطبه 72(1) و من خطبة له عليه السّلام

علّم فيها الناس الصلاة على النّبى صلّى اللّه عليه و آله و فيها بيان صفات اللّه سبحانه و صفة النبى و الدّعاء له

در اين خطبه امام(عليه السلام) طرز فرستادن صلوات و درود بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) و آل او(عليهم السلام) را به مردم ياد مى دهد و در عين حال، بخشى از صفات خداوند سبحان و صفات پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و دعاى براى آن حضرت نيز آمده است.

##### 1. سند خطبه: اين خطبه را گروه زيادى نقل كرده اند كه عده اى از آنها قبل از «سيد رضى» رحمة الله عليه مى زيسته اند: از جمله در «صحيفه علويه» و در «تذكره ابن جوزى» و در «الامالى بغدادى» و «غريب الحديث ابن قتيبه» و «الغارات ثقفى» آمده است و بعضى جمله هايى از آن را ذكر و تفسير كرده اند مانند «ابن اثير» در «نهايه»، «زمخشرى» در «فائق» و «ابن منظور» در «لسان العرب» (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 70).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از سه بخش تشكيل مى شود:

بخش اوّل: كه بسيار كوتاه است، بيان قسمتى از صفات خداوند متعال است كه به عنوان مقدّمه براى تقاضاى رحمت و درود بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) ذكر شده است.

بخش دوم: چگونگى درود فرستادن بر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تعليم داده شده و بسيارى از صفات آن بزرگوار و خدمات بزرگ و بى مانندى كه به جامعه انسانيّت و آيين حق فرمود، ذكر شده است و در واقع گوياى اين حقيقت است كه اگر ما بهترين درود و صلوات را بر آن بزرگوار مى فرستيم به خاطر اين خدمات بزرگ و بى مانند او است.

بخش سوم: در برگيرنده مجموعه اى از دعاهاى پر معنا درباره آن حضرت است كه در ضمن، از خداوند نيز تقاضا شده كه رابطه ما با آن بزرگوار همواره برقرار باشد و در بهشت جاويدان در سايه آن حضرت باشيم.

* * *

▲بخش اوّل

الّلهُمَّ دَاحِىَ الْمَدْحُوَّاتِ، وَ دَاعِمَ الْمَسْمُوكَاتِ، وَ جَابِلَ الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا: شَقِيِّهَا وَ سَعِيدِهَا

### ترجمه

بار خدايا! اى گستراننده گسترده ها، و اى نگهدارنده آسمان هاى رفيع، و اى كسى كه دلها را با فطرت هاى ويژه آفريدى: هم آنان كه سرانجام به بدبختى گراييدند و هم آنان كه سعادتمند شدند.

▲شرح و تفسير

▲اى نگهدارنده آسمانهاى رفيع

در اين بخش از خطبه امام(عليه السلام) خداوند را به سه صفت از صفات والايش مى ستايد، عرضه مى دارد: «بار خدايا! اى گستراننده گسترده ها، و اى نگهدارنده آسمان هاى رفيع، و اى كسى كه دلها را با فطرت هاى ويژه آفريدى: هم آنان كه سرانجام به بدبختى گراييدند و هم آنان كه سعادتمند شدند.

(اَلّلهُمَّ دَاحِىَ(1) الْمَدْحُوَّاتِ، وَ دَاعِمَ(2) الْمَسْمُوكَاتِ(3)، وَ جَابِلَ(4) الْقُلُوبِ عَلَى فِطْرَتِهَا: شَقِيِّهَا وَ سَعِيدِهَا)

جمله اوّل اشاره به آغاز آفرينش آسمانها و زمين است. مى دانيم طبق نظريات معروف در ميان دانشمندان، جهان هستى و كرات و اجرام آسمانى در آغاز به صورت توده واحدى بوده است كه به علل معلوم و نامعلومى از هم جدا شده و گسترش يافته و امروز همچنان رو به گستردگى پيش مى رود.

زمين نيز در آغاز زير آب فرو رفته بود. آب ها تدريجاً در مناطق عميق و شكاف هاى زمين قرار گرفتند و خشكى ها پديدار شدند و با گذشت زمان، گسترش يافتند، تا اين كه وضع خشكى ها و درياها تثبيت شد و امروز نيز بر اثر جذب سنگ هاى آسمانى، زمين به آرامى گستردگى بيشترى پيدا مى كند. قرآن مى فرمايد: «وَ السَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْد وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ * وَ الاَْرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ; و ما آسمان را با قدرت بنا كرديم و همواره آن را وسعت مى بخشيم و زمين را گسترديم و چه خوب گستراننده اى هستيم»(5).

تعبير به «دَاعِمَ الْمَسْمُوكَاتِ» اشاره به نگهدارى كرات آسمانى اعم از سيّارات و ثوابت و كهكشان ها، بوسيله نيروى جاذبه -كه در واقع يك ستون نامريى است- مى باشد; نيرويى كه چنان آنها را در جاى خود نگه مى دارد كه گاه ميليون ها سال مى گذرد و فواصل موجود بين كرات منظومه شمسى، تغيير پيدا نمى كند.

قرآن مجيد مى گويد: «إِنَّ اللّهَ يُمْسِكُ السَّموَاتِ وَ الاَْرْضَ أَنْ تَزُولاَ وَ لَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَد مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيماً غَفُوراً; خداوند آسمان ها و زمين را نگاه مى دارد تا از نظام خود منحرف نشوند و هر گاه منحرف گردند كسى جز او نمى تواند آنها را نگاه دارد، او بردبار و غفور است».(6)

جمله «وَ جـَابِلَ الْقُلُوبِ...» اشاره به علوم فطرى و الهى و غرائز و تمايلات ثمربخشى است كه خداوند در درون جان انسانها قرار داده; علوم و غرايز و اميالى كه به منزله ابزارى هستند كه انسان در مسير تكامل و پيمودن طرق پيشرفت مادّى و معنوى و سير الى اللّه از آن بهره مى گيرد و بدون آنها تلاشها و كوشش هايش يا متوقّف، و يا كم اثر مى شود.

ممكن است كسانى از جمله بالا چنين استفاده كنند كه خداوند شقاوت و سعادت را ذاتى انسانها قرار داده; گروهى ذاتاً سعادتمندند، و گروه ديگرى ذاتاً شقاوتمند; در حالى كه جمله بالا چنين مطلبى را القا نمى كند، بلكه مى گويد: خداوند به همه انسانها اعم از كسانى كه سرانجام سعادتمند، يا شقاوتمند مى شوند، علوم فطرى و غرائز ضرورى را مرحمت فرموده، هر چند گروهى از آن استفاده كرده و مسير سعادت را با آن طىّ مى كنند و گروه ديگرى با سوء استفاده، خود را در پرتگاه شقاوت مى افكنند، حديث معروف: «كُلُّ مَوْلُود يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ...; همه انسانها بر فطرت توحيد از مادر متولّد مى شوند (و انحراف از اين فطرت، بر اثر تعليم و تربيت نادرستى است كه بعداً حاصل مى شود)»(7) نيز اشاره به همين معنا است.

واضح است كه اگر سعادت و شقاوت ذاتى باشد و هركس مجبور باشد كه در همان مسير از پيش تعيين شده، گام بردارد، آمدن پيامبران و نزول كتاب هاى آسمانى و تكليف و مسئوليّت و احكام الهى و ثواب و عقاب، و در يك كلمه، تمام مسايل مربوط به تعليم و تربيت و آثار و نتايج آن، بى معنا خواهد شد; نه عقل چنين چيزى را مى پذيرد و نه شرع.

قرآن مجيد مى گويد: «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً; ما انسان را به راه صحيح هدايت كرده ايم، خواه شاكر باشد و پذيرا شود و يا كفران كند و رها سازد»(8).

و در جاى ديگر مى فرمايد: «وَ نَفْس وَ مَا سَوَّيهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْويهَا; و قسم به جان آدمى! و آن كس كه آن را آفريده (و) منظّم ساخته، سپس فجور و تقوا (شرّ و خيرش) را به او الهام كرده است»(9).

در واقع راه و چاه و عوامل سعادت و شقاوت را به او نشان داده است، بى آن كه او را مجبور به پذيرش چيزى كند، او در پيمودن هر دو راه مختار است و به همين دليل، در برابر خداوند و وجدان خويش مسئوليّت دارد.

* * *

##### 1. «داحى» از مادّه «دَحْو» (بر وزن محو) به معناى گسترش دادن است و «دَحْوُ الاَْرْض» اشاره به زمانى است كه خشكى ها تدريجاً از زير آب بيرون آمدند و گسترش يافتند.
2. «داعم» از مادّه «دَعْم» (بر وزن فهم) به معناى صاف كردن كژى ها است و از همين رو، واژه «دعامه» به معناى ستون به كار مى رود.
3. «مسموكات» از مادّه «سَمْك» (بر وزن سقف) به معناى برپا كردن و بلند نمودن است و به همين جهت اين واژه بر سقف نيز اطلاق مى شود.
4. «جابل» از مادّه «جَبْل» (بر وزن جبر) به معناى آفريدن است.

##### 5. سوره ذاريات آيات 47-48.
6. سوره فاطر، آيه 41.

##### 7. مضمون اين حديث در روايات متعددى آمده است كه شايد بالغ بر «بيست» حديث مى شود و مرحوم «علاّمه مجلسى» آنها را در بحار الانوار، جلد 3، كتاب التوحيد، صفحه 276 تا 281 آورده است.
8. سوره دهر، آيه 3.

##### 9. سوره شمس، آيات 7-8.

▲بخش دوم

اجْعَلْ شَرَائِفَ صَلَوَاتِكَ، وَ نَوَامِيَ بَرَكَاتِكَ،عَلَى مُحَمَّد عَبْدِكَ و َرَسُولِكَ الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ، وَالْفَاتِحَ لِمَا انْغَلَقَ، وَالْمُعْلِنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ، وَالدَّافِعِ جَيْشَاتِ الاَْبَاطِيلِ، وَالْدَّامِغِ صَوْلاَتِ الاَْضَالِيلِ، كَمَا حُمِّلَ فَاضْطَلَعَ، قَائِماً بَأَمْرِكَ، مُسْتَوْفِزاً فِي مَرْضَاتِكَ، غَيْرَ نَاكِل عَنْ قُدُم، وَلاَ وَاه فِي عَزْم، وَاعِياً لِوَحْيِكَ، حَافِظاً لِعَهْدِكَ، مَاضِياً عَلَى نَفَاذِ أَمْرِكَ; حَتَّى أَوْرَى قَبَسَ الْقَابِسِ، وَأَضَاءَ الطَّرِيقَ لِلْخَابِطِ، وَ هُدِيَتْ بِهِ الْقُلُوبُ بَعْدَ خَوْضَاتِ الْفِتَنِ وَالاْثَامِ، وَأَقَامَ بِمُوضِحَاتِ الاَْعْلاَمِ، وَ نَيِّرَاتِ الاَْحْكَامِ، فَهُوَ أَمِينُكَ الْمأْمُونُ، وَ خَازِنُ عِلْمِكَ الْـمَخْزُونِ، وَ شَهِيدُكَ يَوْمَ الدِّينِ، وَ بَعِيثُكَ بِالْحَقِّ، وَ رَسُولُكَ إِلَى الْخَلْقِ.

### ترجمه

(خداوندا) گرامى ترين درودها و پربارترين بركاتت را بر محمّد(صلى الله عليه وآله) بنده ات و رسولت بفرست! همان كسى كه خاتم پيامبران پيشين بود، كسى كه درهاى بسته را گشود و حق را با حق آشكار ساخت. غوغاى باطل را دفع كرد و حملات گمراهى ها را درهم شكست و با تمام قدرت بار سنگين رسالت را بر دوش كشيد، اين در حالى بود كه به فرمانت قيام كرد و در طريق رضا و خشنودى تو با سرعت گام برمى داشت، هرگز در اين مسير ترديد به خود راه نداد و عقب گرد، نكرد و عزم و اراده اش به سستى نگراييد. وحى تو را با آگاهى گرفت و عهد تو را پاسدارى كرد و در انجام فرمانت (با قدرت و جديّت) پيش رفت، تا آنجا كه شعله هاى حق را براى طالبانش برافروخت و راه را براى ناآگاهان روشن ساخت و دلهايى كه در فتنه ها و گناهان فرو رفته بود، به بركت وجودش هدايت شد. او پرچم هاى آشكار كننده حق را برافراشت و احكام نورانى اسلام را برپا ساخت. آرى، او امينِ معتمد و گنجينه دار مخزنِ علوم تو و شاهد و گواه روز رستاخيز و برانگيخته ات براى بيان حقايق و فرستاده ات به سوى خلايق است.

▲شرح و تفسير

▲درود بر چنين پيامبرى

امام(عليه السلام) در آغاز اين فراز از خطبه، بهترين درود و بركات الهى را نثار روان پاك پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) كرده و آن حضرت را به بيش از بيست وصف از اوصاف برجسته اش، كه او را شايسته اين درود و صلوات مى كند، ياد مى فرمايد و مى گويد: (خداوندا!) «گرامى ترين درودها و افزونترين و پربارترين بركاتت را بر محمد(صلى الله عليه وآله)بنده ات و رسولت بفرست» (اجْعَلْ شَرَائِفَ(1) صَلَوَاتِكَ وَ نَوَامِىَ(2) بَرَكَاتِكَ عَلى مُحَمَّد عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ)

صلوات، همان رحمت هاى الهى است; و بركات، انواع نعمت هاى پروردگار را شامل مى شود و مجموعه صلوات و بركات چنان فراگير است كه هيچ خير و سعادتى از آن بيرون نخواهد بود.

در اين قسمت از سخن امام(عليه السلام)، دو وصف معروف و مهم، كه در واقع مهمترين اوصاف پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) است بيان شده: نخست، مسأله عبوديّت و دوم، رسالت.

عبوديّت بزرگترين افتخار يك انسان است كه تسليم محض در برابر خداوند باشد، همه چيز را از آنِ او بداند و چشم و گوش بر امر و فرمانش نهد; حتّى اموالى را كه ظاهراً ملك او است، امانت الهى در دست خود بشمرد و حداكثر تلاش را در جلب رضاى او انجام دهد و در عين حال خود را به او بسپارد، همان گونه كه اميرمؤمنان(عليه السلام) به پيشگاه خداوند عرض مى كند: «إِلهي كَفَى بِي عِزّاً أَنْ أَكُونَ لَكَ عَبْداً وَ كَفَى بِي فَخْراً أَنْ تَكُونَ لِي رَبّاً; خدايا اين عزّت براى من بس است كه بنده تو باشم و اين افتخار براى من كافى است كه تو پروردگار من باشى»(3).

در سومين توصيف به مسأله خاتميّت اشاره مى كند و مى فرمايد «پيامبرى كه خاتم پيامبران پيشين بود» (الْخَاتِمِ لِمَا سَبَقَ).

در صورتى كه (ما) در اينجا به معناى «ذَوِى الْعُقُول» باشد اشاره به پيامبران پيشين است، كه پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) «خاتم النّبيين» بود. و اگر به معناى «ذوى العقول» نباشد، اشاره به پايان گرفتن شرايع پيشين، به دست پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) است.

و در چهارمين و پنجمين توصيف مى فرمايد: «كسى كه درهاى بسته را گشود و حقّ را با حقّ آشكار ساخت» (وَ الْفَاتِحِ لِمَا انْغَلَقَ، وَ الْمُعْلِنِ الْحَقَّ بِالْحَقِّ).

منظور از پيچيدگى ها و درهاى بسته، ابواب علوم و دانشها و مسايل پيچيده اخلاقى و اجتماعى انسانها است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) با دين و آيين و هدايت هاى خود، آنها را به روى انسانها باز كرد و منظور از آشكار ساختن حق به حق، ممكن است اشاره به معجزات باشد كه حقّانيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) را تبيين كرد و يا اشاره به بيانات منطقى او باشد كه حقايق را شرح داد و يا اشاره به جنگ ها و غزواتى است كه دشمنان حق را كنار زد تا مردم چهره حق را ببينند و يا روشن ساختن حقايق به قرينه يكديگر مى باشد همان گونه كه آيات قرآن را به كمك يكديگر تفسير مى كنند; هيچ مانعى ندارد كه تمام معانى چهارگانه فوق، در اين جمله جمع باشد.

در ششمين و هفتمين توصيف مى فرمايد: «همان كسى كه غوغاى باطل را دفع كرد و حملات گمراهى ها را درهم شكست» (وَ الدَّافِعِ جَيْشَاتِ(4) الاَْبَاطِيلِ، وَ الدَّامِغِ(5)صَوْلاَتِ(6) الاَْضَالِيلِ).

جالب اين كه در مورد باطل تعبير به سر و صدا و غوغا مى كند (جَيْشات) و در مورد عوامل گمراهى تعبير به حملات (صولات) كه دقيقاً هر كدام منطبق با وضعيّت آنهاست. باطل پر سر و صدا است و عوامل گمراهى نيز، همواره به مردم بى دفاع حملهور مى شوند.

در هشتمين توصيف كه در واقع به منزله بيان علّت براى تقاضاى اين درود وافر و گسترده است، مى فرمايد: «به دليل اين كه با تمام قدرت بار سنگين رسالت را بر دوش كشيد» (كَمَا حُمِّلَ فَاضْطَلَعَ(7)).

در اينجا(كما) به منزله تعليل است و معناى «لاِنَّه» مى دهد. در واقع قبول اين مسئوليّت بزرگ و تحمّل آن با قوّت و قدرت، يكى از مهمترين ويژگى هاى پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) است كه او را شايسته هر گونه درودى مى كند.

در نهمين و دهمين توصيف آمده است كه: «آن حضرت به فرمانت قيام نمود و در طريق رضا و خشنودى تو، با سرعت گام بر مى داشت» (قَائِماً بِأَمْرِكَ، مُسْتَوْفِزاً(8) فِي مَرْضَاتِكَ).

«قيامِ به امر»، اشاره به جدّى گرفتن اوامر الهى است; زيرا انسان براى كارهاى جدّى بر مى خيزد. به همين دليل، قيامِ به چيزى، اشاره به برخورد جدّى با آن است.

اين دو تعبير نشان مى دهد كه آن بزرگوار نه تنها گوش بر فرمان الهى بود، بلكه هر جا رضاى او را - حتّى بدون فرمان نيز- كشف مى كرد، به سرعت به سوى انجام آن مى شتافت.

در يازدهمين و دوازدهمين توصيف مى فرمايد: در گام هايى كه (به سوى انجام اوامر تو) بر مى داشت، ترديد به خود راه نداد و عقب گرد، نكرد، و عزم و اراده اش به سستى نگراييد» (غَيْرِ نَاكِل(9) عَنْ قُدُم(10)، وَلاَ وَاه فِي عَزْم).

بسيارند كسانى كه در تصميم گيرى ها و شروع كار جدّى هستند، ولى در ادامه راه ترديد و سستى به خود راه مى دهند. مهمّ آن است كه انسان از آغاز تا پايان محكم بايستد و به راه خود ادامه دهد. تاريخ پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نشان مى دهد كه او هرگز در برابر وسوسه ها و فشارها تسليم نشد و هر پيشنهاد انحرافى را كه به آن حضرت كردند، با صراحت ردّ نمود تا آنجا كه مى فرمود: «اگر خورشيد آسمان را در يك دستم بگذارند و ماه را در دست ديگرم، حاضر نيستم مسير خود را تغيير دهم.»(11)

در سيزدهمين تا پانزدهمين وصف مى فرمايد: «اين در حالى بود كه وحى تو را با آگاهى گرفت و عهد تو را پاسدارى كرد و در انجام فرمانت (با قدرت و جدّيت) پيش رفت» (وَاعِياً(12) لِوَحْيِكَ، حَافِظاً لِعَهْدِكَ، مَاضِياً عَلَى نَفَاذِ أَمْرِكَ).

سپس آن حضرت در ادامه اين سخن، نتيجه تلاش ها و كوشش ها و فداكارى هاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) را، ضمن بيان اوصاف ديگرى بازگو مى كند، امام(عليه السلام) در شانزدهمين تا هجدهمين وصف مى فرمايد: «او همچنان در اين راه به پيش رفت تا شعله حق را براى طالبانش برافروخت و راه را براى ناآگاهان روشن ساخت، دل هايى كه در فتنه ها و گناهان فرو رفته بود، به بركت وجودش هدايت شد» (حَتَّى أَوْرَى(13) قَبَسَ(14)الْقَابِسِ، وَ أَضَاءَ الطَّرِيقَ لِلْخَابِطِ،(15) وَ هُدِيَتْ بِهِ الْقُلُوبُ بَعْدَ خَوْضَاتِ(16) الْفِتَنِ وَ الاْثامِ).

اين سخن اشاره به پيشرفت سريعِ اسلام، در تمام جهات و روشن شدن «جزيره عربستان» كه مهد كفر و شرك و كانون جهل و جنايت بود، مى باشد كه هر كس كمترين اطلاعى از تاريخ اسلام داشته باشد، آن را تصديق مى كند و حتّى دشمنان اسلام نيز به آن معترفند.

سپس در نوزدهمين وصف از اوصاف كريمه آن حضرت، مى افزايد: «او پرچم هاى آشكار كننده حق را برافراشت و احكام نورانى اسلام را برپا ساخت» (وَ أَقَامَ بِمُوضِحَاتِ الاَْعْلاَمِ، وَ نَيِّرَاتِ الاَْحْكَامِ).

در حقيقت براى اينكه رهروان راه حق گرفتار خطا و اشتباه نشوند و به بيراهه نروند، بايد پرچمها و علايم راهنمايى، در جاى جاى اين طريق نصب شود و چراغ هاى نورانى تمام جادّه را به هنگام تاريكى روشن كند و اين همان كارى بود كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) انجام داد و براى هر حقّى نشانه اى قرارداد و پاسدارانى تعيين فرمود.

بسيارى از احكام مانند نمازهاى پنج گانه يوميّه و نماز جمعه - با آن مراسم ويژه- زيارت خانه خدا، نمونه هاى زنده اى از آن پرچمها و چراغهاست كه رهروان اين راه را از گمراهى رهايى مى بخشد و همچنين احكامى كه درباره مسايل اجتماعى و تربيتى و سياسى و اقتصادى بيان فرموده است.

در پايان اين بخش، به پنج صفت ديگر (كه با توجّه به صفات گذشته مجموعاً بيست و چهار وصف مى شود) به صورت نتيجه گيرى از تمام بحث هاى گذشته اشاره كرده، مى فرمايد: «آرى، او امينِ معتمد و گنجينه دارِ مخزن علوم تو و شاهد و گواه روز رستاخيز، و برانگيخته ات براى بيان حقايق و فرستاده ات به سوى خلايق است.» (فَهُوَ أَمِينُكَ الْمَأْمُونُ، وَ خَازِنُ عِلْمِكَ الْمَخْزُونِ، وَ شَهِيدُكَ يَوْمَ الدِّينِ، و بَعِيثُكَ بِالْحَقِّ، وَ رَسُولُكَ إِلَى الْخَلْقِ).

اين اوصاف پنج گانه، بعضى مقدّمه، و بعضى نتيجه ديگرى است. امين خداوند و خزانه دار علم او بودن، مقدّمه اى است براى رسالت به سوى خلق; و مبعوث بودن به حقّ، و گواه روز قيامت بودن، نتيجه اين رسالت است.

تعبير به «امين مأمون» در واقع تاكيدى است بر كمال امانت آن حضرت، و اشاره اى است به مقام عصمت، كه از شرايط حتمى نبوّت است، و منظور از «خزانه داربودنِ علم مخزون»، آگاه بودن پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از اسرار غيب است. همان گونه كه در جاى خود گفته ايم پيامبران و امامان بدون آگاهى از اين اسرار نمى توانند رسالت خود را به طور كامل انجام دهند، قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «عَالِمُ الْغَيْبِ فَلاَيُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَداً* إلاَّ مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُول فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً* لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالاَتِ رَبِّهِمْ; خداوند داناى غيب است و هيچ كس را بر اسرار غيبش آگاه نمى سازد مگر رسولانى را كه برگزيده; و مراقبينى از پيش رو و پشت سر آنها قرار مى دهد، تا بداند پيامبرانش رسالت هاى پروردگار را ابلاغ كرده اند».(17)

جمله «شَهِيدُكَ يَوْمَ الدِّينِ» اشاره به همان است كه در قرآن مجيد آمده كه پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله) گواه بر اعمال امّت و گواه بر گواهان ساير امّت ها است.

در آيه 143 سوره «بقره» مى فرمايد: «وَ كَذلِكَ جَعَلْنَاكُم أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شَهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً; و اينگونه شما را امّت ميانه اى قرار داديم تا بر مردم گواه باشيد و پيامبر هم بر شما گواه باشد».

و در آيه 89 سوره «نحل» مى خوانيم «وَ يَوْمَ نَبْعَثُ في كُلِّ أُمَّة شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جَعَلْنَابِكَ شَهِيداً عَلَى هؤُلاَءِ; بيادآور! روزى را كه از هر امّتى گواهى را از خودشان بر آنها برمى انگيزيم و تو را گواه بر آنان قرار مى دهيم».

و از آنجا كه گواهى دادن، فرع بر علم و آگاهى است، اين تعبيرات، دليل ديگرى بر آگاهى پيغمبر از اسرار غيب است.

* * *

##### 1. «شَرائف» جمع «شريفه» به معناى با ارزش است.
2. «نَوامى» جمع «ناميه» از مادّه «نموّ» به معناى رشد و افزايش است.
3. بحارالانوار، جلد 74، صفحه 400.
4. «جَيْشات» جمع «جَيْشَة» از مادّه «جَيْش» (بر وزن عيش) به معناى جوش و خروش است و به همين جهت، به لشكر كه داراى جنب و جوش فراوانى است «جيش» گفته مى شود.
5. «دامغ» از مادّه «دَمْغ» (بر وزن ضَرب) به معناى كوبيدن سر، و شكستن جمجمه است.
6. «صَوْلات» جمع «صَوْله» به معناى حمله كردن براى چيره شدن است و در مورد گاز گرفتن شتر نيز اين واژه به كار مى رود.
7. «اِضْطَلَعَ» از مادّه «اِضطِلاع» به معناى قوّت و قدرت داشتن بر انجام كارى است. در اصل از مادّه «ضِلع» (بر وزن جسم) به معناى دنده گرفته شده كه استخوانى است مقاوم در مقابل حوادث مختلف، سپس مادّه «ضَلْع» (بر وزن منع) به معناى قوّت و قدرت يافتن اطلاق شده است.
8. «مُسْتَوفِز» از مادّه «استيفاز» به معناى عجله كردن و سرعت نمودن است.
9. «ناكل» از مادّه «نُكول» به معناى بازگشت نمودن و ترسيدن است.
10. «قُدُم» در اينجا معناى مصدرى دارد و به معناى تقدّم يافتن و پيشروى كردن است.
11. كامل ابن اثير، جلد 1، صفحه 489. (اين سخن در سيره ابن هشام و تاريخ طبرى نيز آمده است).
12. «واعى» از مادّه «وَعْى» (بر وزن وقت) به معناى درك كردن و فهميدن و حفظ كردن چيزى است.
13. «أوْرى» از مادّه «وَرْى» (بر وزن نفى) به معناى روشن شدن آتش است. بنابراين، «اَوْرى» كه فعل متعدّى است، به معناى بر افروختن مى آيد.
14. «قَبَس» (بر وزن قفس) به معناى آتش مختصرى است كه از مجموعه اى جدا مى شود.
15. «خابِط» از مادّه «خَبْط» (بر وزن ضبط) به معناى حركت كردن در مسير نادرست است و همچنين به معناى عدم تعادل به هنگام راه رفتن يا برخاستن آمده است.
16. «خَوضات» جمع «خوضه» از مادّه «خوض» (بر وزن حوض) در اصل به معناى وارد شدن تدريجى در آب و راه رفتن و شنا كردن در آب است. سپس به عنوان كنايه به معناى ورود يا شروع به كار، يا سخنان زشت و ناپسند آمده است.
17. سوره جنّ، آيات 26-28.

▲بخش سوم

اللّهُمَّ افْسَحْ لَهُ مَفْسَحاً فِي ظِلِّكَ; وَاجْزِهِ مُضَاعَفَاتِ الْخَيْرِ مِنْ فَضْلِكَ. اللّهُمَّ وَ أَعْلِ عَلَى بِنَاءِ الْبَانِينَ بِنَاءَهُ، وَ أَكْرِمْ لَدَيْكَ مَنْزِلَتَهُ، وَأَتْمِمْ لَهُ نُورَهُ، وَاجْزِهِ مِنِ ابْتِعَاثِكَ لَهُ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ، مَرْضِيِّ الْمَقَالَةِ، ذَا مَنْطِق عَدْل، وَ خُطْبَة فَصْل. اللّهُمَّ اجْمَعْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ فِي بَرْدِ الْعَيْشِ وَ قَرَارِ النِّعْمَةِ، وَ مُنَى الشَّهَوَاتِ، وَأَهْوَاءِ اللَّذَّاتِ، وَ رَخَاءِ الدَّعَةِ، وَ مُنْتَهَى الطُّمَأْنِينَةِ، وَتُحَفِ الْكَرَامَةِ.

### ترجمه

پروردگارا! جايگاهى وسيع براى او در سايه لطفت بگشاى و از فضل و كَرَمت پاداش مضاعف به او مرحمت كن! خداوندا! كاخ پر شكوه او را از هر بنايى برتر ساز و مقام او را در پيشگاه خود گرامى دار! خداوندا! نور او را (در سراسر جهان) كامل گردان و پاداش رسالتش را پذيرش شهادت (و شفاعت در حقّ امّت) و قبول گفتار او قرار ده! (چرا كه او) داراى منطق عادلانه و سخنان جداكننده حق از باطل بود. خداوندا! ما را در كنار آن پيامبر بزرگ قرارده، در جايى كه زندگانيش خوش و نعمتش جاودان و آرزوهايش مطلوب و لذّاتش خواستنى است; آن هم در كمال آرامش و نهايت اطمينان و توأم با هداياى پرارزش!

▲شرح و تفسير

▲ما را در سايه او قرارده

امام(عليه السلام) در اين بخش از سخنانش دعاى جامعى در حقّ پيامبر اسلام مى كند و در واقع طرز دعا كردن به آن بزرگوار را به ما مى آموزد و نيز دعاى جامعى براى خود و دوستان و پيروانش مى نمايد.

در قسمت اوّل، شش چيز از پيشگاه خداوند بزرگ براى پيغمبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله)تقاضا مى كند. نخست اين كه عرض مى كند: «پروردگارا! جايگاه وسيعى در سايه لطفت براى او بگشاى!» (اللّهُمَّ افْسَحْ(1) لَهُ مَفْسَحاً فِي ظِلِّكَ).

«ظلّ» [= سايه] در اين جا ممكن است معناى كنايى داشته باشد و اشاره به سايه لطف، جُود و بخشش خداوند باشد; و يا به معناى حقيقى، و اشاره به سايه هاى بهشتى در قيامت باشد. چنانكه در حديث آمده است: «در بهشت درختى است كه شخصِ سوارِ بر مركب، مى تواند در سايه آن يكصد سال راه برود».(2)

دوم اين كه عرض مى كند: «خداوندا از فضل و كرمت پاداش مضاعف به او مرحمت كن!» (وَاجْزِهِ مُضَاعَفَاتِ الْخَيْرِ مِنْ فَضْلِكَ).

روشن است كه پاداش الهى هميشه به صورت مضاعف و چندين برابر مى باشد چرا كه از فضل و كَرمش سرچشمه مى گيرد و برابرى با اَعمال در آن شرط نيست; ولى در اينجا تفاضاى پاداشهاى بيشترى براى آن بزرگوار شده است.

در سومين و چهارمين تقاضا عرضه مى دارد: «خداوندا! كاخ پرشكوه او را از هر بنايى برتر ساز و مقام او را در پيشگاه خود گرامى دار!» (اللّهُمَّ وَ أعْلِ عَلَى بِنَاءِ الْبَانِينَ بِنَاءَهُ، وَ أَكْرِمْ لَدَيْكَ مَنْزِلَتَهُ).

منظور از «بناء» در اينجا يا دين و آيين و مذهب اوست كه تفاضا شده بر تمام اديان جهان پيشى گيرد و يا مقام والاى آن حضرت است، كه بر همه تقدّم جويد.

در پنجمين و ششمين تقاضا از خداوند، عرضه مى دارد: «خداوندا! نور او را (در سراسر جهان) كامل گردان! و پاداش رسالتش را پذيرش شهادت (و شفاعت در حقّ امّت) و قبول گفتار او قرارده! (چرا كه او) داراى منطق عادلانه و سخنان جدا كننده حقّ از باطل بود» (وَ أَتْمِمْ لَهُ نُورَهُ، وَاجْزِهِ مِنِ ابْتِعَاثِكَ لَهُ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ، وَ مَرْضِىَّ الْمَقَالَةِ، ذَا مَنْطِق عَدْل، وَ خُطْبَة فَصْل).

جالب اين كه جزاى رسالت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در اين عبارت شفاعت امّت شمرده شده، چيزى كه بركتش به ديگران باز مى گردد و اين نهايت كرامت و لطف آن حضرت است و در ضمن به اين نكته نيز اشاره شده كه شفاعت و گواهى آن حضرت، بى حساب نيست، او همواره گفتارش عادلانه و سخنانش جدا كننده حق از باطل بود، اگر درباره شخص، يا قومى شفاعت كند لياقت و شايستگى شفاعت را در آنها يافته است و اين ناظر به همان چيزى است كه در مباحث شفاعت گفته ايم كه شفاعت هم، بى حساب نيست، بلكه لياقتى لازم دارد و به تعبير ديگر: بايد رابطه معنوى ميان شفاعت كننده و شفاعت شونده باشد و آنها كه تمام پيوندهاى خود را بريده اند، لايق شفاعت نيستند و اين همان مقام محمودى است كه در قرآن مجيد به آن اشاره شده، مى فرمايد: «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً مَحْمُوداً; پاسى از شب را از خواب برخيز و قرآن (و نماز) بخوان اين يك وظيفه اضافى براى توست تا پروردگارت تو را به مقام محمود برساند»(3).

در آخرين بخش از خطبه، امام دعايى براى خود و دوستانش مى كند و در عبارت كوتاه، برترين نعمت هاى الهى را تقاضا مى نمايد، عرض مى كند: «خداوندا! ميان ما و آن پيامبر بزرگ(صلى الله عليه وآله) در جايى كه زندگانيش خوش و نعمتش جاويدان و آرزوهايش مطلوب و لذّاتش خواستنى است، در كمال آرامش و نهايت اطمينان و توأم با هداياى پر ارزش، جمع گردان!» (اللَّهُمَّ اجْمَعْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ فِي بَرْدِ الْعَيْشِ وَ قَرَارِ النِّعْمَةِ، وَ مُنَى الشَّهَوَاتِ، وَ أَهْوَاءِ اللَّذَّاتِ، وَ رَخَاءِ الدَّعَةِ(1)، وَ مُنْتَهَى الطُّمَأْنِينَةِ، وَ تُحَفِ الْكَرَامَةِ).

اين اوصاف هفت گانه، اوصاف بهشت برين است كه داراى تمام اين صفات و بركات مى باشد; آرامش، آسايش، كرامت هاى الهى، لذّات شايسته و نعمت هاى معنوى و مادّى بى نظير، توأم با جاودانگى در آن جمع است.

##### 1. «اِفْسَح» از مادّه «فَسْح» (بر وزن فسخ) به معناى مكان وسيع است; و از همين رو اين مادّه در مفهوم گسترش دادن، به كار مى رود.
2. مجمع البيان، جلد 10-9، صفحه 218، ذيل آيه 30 از سوره واقعه.
3. سوره اسراء، آيه 79.

▲نكته

▲اهميّت فوق العاده صلوات بر پيامبر(صلى الله عليه وآله)

در خطبه بالا صلوات و درود بسيار پر معنا و پرمحتوا و مستدلّى بر پيغمبراكرم(صلى الله عليه وآله) آمده بود و اين مطلب ما را به اهميّت اين مسأله در دستورات اسلامى واقف مى سازد.

حقيقت اين است كه روايات اسلامى اهميّت فوق العاده اى براى صلوات بر پيامبر ذكر كرده و در منابع شيعه و اهل سنّت ثواب و پاداش فوق العاده اى براى اين عمل ذكر شده، به اندازه اى كه مايه اعجاب و شگفتى است; كه به عنوان نمونه بخشى از اين روايات را گلچين كرده، در ذيل از نظر خوانندگان عزيز مى گذرانيم، سپس به تحليلى در اين زمينه مى نشينيم:

1- در حديثى از اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى خوانيم: «أَلصَّلاَةُ عَلَى النَّبِىِّ وَ آلِهِ أَمْحَقُ لِلْخَطَايَا مِنَ الْمَاءِ إِلَى النَّارِ و السَّلاَمُ عَلَى النَّبِىِّ أَفْضَلُ مِنْ عِتْقِ رِقَاب; صلوات بر پيامبر و آل او گناهان را محو مى كند، شديدتر از آنچه آب، آتش را خاموش مى كند و سلام بر پيامبر و آل او افضل است از آزاد كردن بردگان»(1)

2- در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «إِذَا ذُكِرَ النَّبِىُّ فَأَكْثِرُوا الصَّلاَةَ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ مَنْ صَلَّى عَلَى النَّبِىِّ صَلاَةً وَاحِدَةً صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ أَلْفَ صَلاَة فِي أَلْفِ صَفٍّ مِنَ الْمَلائِكَةِ وَ لَمْ يَبْقَ شَيءٌ مِمَّا خَلَقَهُ اللَّهُ إِلاَّ صَلَّى عَلَى [ذلِكَ] الْعَبْدِ لِصَلاَةِ اللّهِ عَلَيْهِ وَ صَلاَةِ مَلائِكَتِهِ فَمَنْ لَمْ يَرْغَبْ فِي هَذَا فَهُوَ جَاهِلٌ مَغْرُورٌ قَدْ بَرِئَ اللّهُ مِنْهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَهْلُ بَيْتِهِ; هنگامى كه نام پيامبر برده شود بسيار صلوات بر او بفرستيد، چرا كه هركس يك صلوات بر پيامبر اكرم بفرستد خداوند هزار صلوات و درود در هزار صفّ از ملائكه، بر او مى فرستد، و چيزى از مخلوقات خدا باقى نمى ماند، مگر اين كه به خاطر صلوات خدا و فرشتگانش بر او صلوات مى فرستند و هر كس به چنين پاداش عظيمى علاقه نداشته باشد، جاهل مغرورى است كه خدا و رسول خدا و اهل بيتش از او بيزارند»(2)

3- در حديث ديگرى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «كُلُّ دُعَاء مَحْجُوبٌ حَتَّى يُصَلَّى عَلَى النَّبِىِّ; هيچ دعايى به اجابت نمى رسد مگر اينكه صلوات بر پيامبر فرستاده شود(3)».

4- باز در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم: «أَلصَّلاَةُ عَلَىَّ نُورٌ عَلَى الصِّرَاطِ; صلوات بر من نور صراط (در قيامت) است(4)».

5- در حديث ديگرى از امام باقر يا امام صادق(عليهما السلام) نقل شده كه فرمود: (مَا فِي الْمِيزَانِ شَىْءٌ أَثْقَلَ مِنَ الصَّلاَةِ عَلَى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد وَ إِنَّ الرَّجُلَ لَتُوضَعُ أَعْمَالُهُ فِي الْمِيزَانِ فَتَمِيلُ بِهِ فَيَخْرُجُ الصَّلاَةُ عَلَيْهِ فَيَضَعُهَا فِي ميزَانِهِ فَتَرَجَّحُ; در ترازوى سنجش اعمال (در قيامت) چيزى سنگين تر از صلوات بر محمّد و آل محمّد نيست، كسانى هستند كه اعمالشان را در ترازوى سنجش عمل مى گذارند، سبك و ناچيز است سپس صلوات بر آن حضرت را بيرون آورده و بر آن مى نهند سنگينى مى كند و برترى مى يابد».(5)

6- در حديث ديگرى از خود آن حضرت آمده است: «صَلُّوا عَلَيَّ فَإِنَّ الصَّلاَةَ عَلَىَّ زَكَاةٌ لَكُمْ; صلوات بر من بفرستيد، چرا كه صلوات بر من، باعث نموّ (روح و جان) شما مى شود»(6)

7- در حديث ديگرى از آن حضرت آمده است: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْخَمِيسِ بَعَثَ اللّهُ مَلاَئِكَةً مَعَهُمْ صُحُفٌ مِنْ فِضَّة وَ أَقْلاَمٌ مِنْ ذَهَب يَكْتُبُونَ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ أَكْثَرَ النَّاسِ عَلَىَّ صَلاَةً; روز پنج شنبه كه مى شود خداوند فرشتگانى را با لوح هايى از نقره و قلمهايى از طلا مى فرستد تا نام كسانى را كه روز پنج شنبه و شب جمعه بيشتر از همه بر من صلوات مى فرستند، بنويسند(7)».

8- در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) چنين نقل شده است كه روزى به على(عليه السلام) فرمود: «أَلاَ أُبَشِّرُكَ؟ قَالَ: بَلَى بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي فَإِنَّكَ لَمْ تَزَلْ مُبَشِّراً بِكُلِّ خَيْر. فَقَالَ: أَخْبَرَنِي جَبْرَئِيلُ آنِفاً بِالْعَجَبِ. فَقَالَ أَميرُالْمُؤْمِنينَ: وَ مَا الَّذِي أَخْبَركَ يَا رَسُولَ اللّهِ؟ قَالَ: أَخْبَرَنِي أَنَّ الرَّجُلَ مِنْ أُمَّتِي إِذَا صَلَّى عَلَىَّ فَأَتْبَعَ بِالصَّلاَةِ عَلَى أَهْلِ بَيْتِي فُتِحَتْ لَهُ أبْوَابُ السَّمَاءِ وَ صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلاَئِكَةُ سَبْعِينَ صَلاَةً وَ أَنَّهُ إِنْ كَانَ مِنَ الْمُذْنِبِينَ تَحَاتُّ عَنْهُ الذُّنُوبُ كَمَا تَحَاتُّ الْوَرَقُ مِنَ الشَّجَرِ; آيا به تو بشارت بدهم؟ على(عليه السلام) عرض كرد: آرى پدر و مادرم فدايت، تو هميشه بشارت دهنده به همه نيكى ها بوده اى. پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: جبرئيل الآن از چيز عجيبى به من خبر داد، اميرمؤمنان(عليه السلام)پرسيد: چه خبرى داده، اى رسول خدا؟ فرمود: به من خبر داد كه يكى از امّت من هنگامى كه صلوات بر من مى فرستد و به دنبال آن صلوات بر اهل بيتم; درهاى آسمان به روى او گشوده مى شود و فرشتگان هفتاد صلوات بر او مى فرستند و اگر از گنه كاران باشد، گناهانش فرو مى ريزد آن گونه كه برگها از درختان مى ريزند(8)».

9- در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است: «أَكْثِرُوا الصَّلاَةَ عَلَىَّ فَإِنَّ اللّهَ وَكَّلَ بِي مَلَكاً عِنْدَ قَبْرِي فَإِذَا صَلَّى عَلَىَّ رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِي قَالَ ذَلِكَ الْمَلَكُ يَا مُحَمَّدُ: إِنَّ فُلاَنَ بْنَ فُلاَن صَلَّى عَلَيْكَ السَّاعَةَ; زياد صلوات بر من بفرستيد; چرا كه خداوند فرشته اى را نزد قبر من مأمور ساخته كه هر فردى از امّت من، صلوات بر من بفرستد آن فرشته مى گويد: فلان كس، فرزند فلان، هم اكنون بر تو صلوات فرستاد».(9)

10- در حديثى از امام باقر(عليه السلام) از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) چنين نقل شده است: «مَنْ صَلَّى عَلَىَّ إِيمَاناً وَاحْتِسَاباً إِسْتَأْنَفَ الْعَمَلَ; هر كس از روى ايمان و به خاطر خداوند، بر من صلوات بفرستد (تمام گناهانش بخشوده خواهد شد و) اعمال خود را از نو آغاز مى كند(10)».

11- نه تنها به هنگام ذكر نام پيامبر(صلى الله عليه وآله) بايد صلوات بر او فرستاد، بلكه به هنگام نوشتن نيز تأكيد شده است كه صلوات را بنويسند; آن گونه كه در حديثى از پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «مَنْ صَلَّى عَلَىَّ فِي كِتَاب لَمْ تَزَلِ الْمَلاَئِكَةُ تَسْتَغْفِرُ لَهُ مَادَامَ اسْمِي فِي ذلِكَ الْكِتَابِ; كسى كه در نوشته اى صلوات بر من بنويسد، فرشتگان - مادامى كه اسم من در آن نوشته است- براى او استغفار مى كنند(11)».

12- عايشه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند كه فرمود: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَلْقَى اللّهَ غَداً رَاضِياً فَلْيُكْثِرِ الصَّلاَةَ، عَلَىَّ; كسى كه دوست دارد خدا را فرداى قيامت ملاقات كند در حالى كه از او خشنود باشد، پس زياد بر من صلوات بفرستد(12)».

كوتاه سخن اين كه روايات بسيار فراوانى در اين زمينه نقل شده، كه از اهميّت فوق العاده صلوات و درود بر پيامبر و آل حكايت مى كند، به گونه اى كه در كمتر عملى از اعمال، اين همه ثواب و فضيلت ديده مى شود و آنچه ما در احاديث دوازده گانه بالا آورديم، در واقع بخش كوچكى از آن است.

* * *

##### 1. «دَعَة» از مادّه «وداع» به معناى جدا شدن و رها كردن است و از آنجا كه هر گاه انسان چيزى را رها مى كند و بى حركت و آرام مى ماند، اين واژه به معناى آرامش نيز بكار رفته و در خطبه بالا همين معنا اراده شده است.
2. ثواب الاعمال صدوق، ص 185.
3. بحار الانوار، جلد 17، ص 30.
4 و 3. كنز العمّال، جلد 1، صفحه 490، شماره 2153 و 2149.
5. وسائل الشيعه، جلد 4، صفحه 1210 (باب 34 از ابواب ذكر).
6. كنز العمّال، جلد 1، صفحه 494، شماره 2182.
7. كنز العمّال، جلد 1، شماره 2177.
8. شرح علاّمه خويى بر نهج البلاغه، جلد 5، صفحه 214-215.
9. كنزالعمّال، جلد 1، صفحه 494، شماره 2181.
10. وسائل الشيعة، جلد 4، صفحه 1213 (باب 34 از ابواب الذّكر).
11. كنز العمّال، جلد 1، صفحه 507، حديث 2243.
12. كنز العمّال، جلد 1، صفحه 504، حديث 2229.

▲پاسخ به چند سؤال

▲1- اين همه اهميّت براى چيست؟

در اينجا قبل از هر چيز، اين سؤال پيش مى آيد كه اين همه اهميّت براى چيست؟ و چه فلسفه اى در صلوات بر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نهفته شده است؟

در پاسخ اين سؤال مى توان گفت كه نخستين فلسفه آن اين است كه پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) و مقام شامخ او فراموش نشود، و لازمه آن اين است كه اسلام و برنامه هاى اسلامى متروك نمى شود و به اين ترتيب ادامه صلوات بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) رمز بقاى اسلام و نام مبارك او است.

ديگر اين كه اين صلوات و درود سبب مى شود كه ما به مقام والاى آن حضرت بيشتر آشنا شويم و از اخلاق و اعمال و صفاتش الگو بگيريم و لذا از بعضى از تعبيرات استفاده مى شود كه صلوات بر آن حضرت، باعث پاكيزگى اخلاق و طهارت اعمال و ريزش گناهان ما مى شود; چنان كه در زيارت جامعه مى خوانيم: «وَ جَعَلَ صَلاَتَنَا عَلَيْكُمْ وَ مَا خَصَّنَا بِهِ مِنْ وِلاَيَتِكُمْ طِيباً لِخُلْقِنَا وَ طَهَارَةً لاَِنْفُسِنَا وَ تَزْكِيَةً لَنَا وَ كَفَّارَةً لِذُنُوبِنَا; خداوند صلوات ما را بر شما (پيامبر و آل پيامبر) و ولايت ما را نسبت به شما، سبب پاكيزگى اخلاق، طهارت نفوس و نموّ و رشد معنوى و كفّاره گناهان ما قرار داده است»(1).

در روايات متعدّد ديگرى نيز اشاره به بخشودگى گناهان، به هنگام درود بر پيامبر و آل او شده است.

از طرفى صلوات و درود بر پيامبر و آل او، رحمت تازه الهى را بر روح پاك آنها فرو مى فرستد و از آنجا كه آنها منبع فيض اند، از سوى آنها به امّت نيز سرازير مى شود بنابراين، درود و رحمت بر آنها، در واقع درود و رحمت بر خود ما است.

اضافه بر اين، فرستادن صلوات و درود بر آن بزرگواران، نوعى حق شناسى و قدردانى و تشكّر از زحماتى است كه براى هدايت امّت كشيده اند و بى شكّ اين حقّ شناسى و قدردانى اجر و پاداش الهى دارد.

##### 1. زيارت جامعه كبيره.

▲2- آيا صلوات بر پيامبر براى او اثرى دارد؟

سؤال ديگرى كه در اينجا مطرح است اين است كه آيا صلوات و درود بر پيامبر و آل او، در مقام و منزلت آنها اثر دارد؟

گاه بعضى از ناآگاهان مى گويند: هيچ اثرى ندارد چون آنها به مقاماتى كه بايد برسند، رسيده اند; ولى سستى اين سخن با توجّه به اين كه سير تكاملى انسان هيچ حدّ و مرزى را نمى شناسد و به سوى نامتناهى پيش مى رود، آشكار مى شود و لذا با صراحت در بعضى از دعاها كه در تشهّد و غير آن خوانده مى شود، عرضه مى داريم: «وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ; درجه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را بالاتر از آنچه هست، بالا ببر».(1)

از اين رو، قرآن مجيد نيز با صراحت مى گويد: «إِنَّ اللّهَ وَ مَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً; خدا و فرشتگانش بر پيامبراكرم درود و رحمت مى فرستند، اى كسانى كه ايمان آورده ايد بر او درود بفرستيد و سلام گوييد و تسليم (فرمان او) باشيد»(2)

تعبير به فعل مضارع (يُصَلُّونَ) دليل بر ادامه اين رحمت است و به يقين هر مسلمانى كه سخن از توحيد و اسلام مى گويد، رحمت تازه اى براى بنيانگذار اين آيين نوشته مى شود و اين رحمت با انجام اعمال او نيز تداوم مى يابد، چرا كه اين سنّت هاى حسنه را او بنيان نهاد.

##### 1. وسائل الشيعه، جلد 4، صفحه 989، باب كيفيّة التشهّد. 2. سوره احزاب، آيه 56.

▲3- با چه الفاظى درود بفرستيم؟

سؤال ديگرى كه در اينجا مطرح است، اين است كه چگونه و با چه الفاظى بايد بر آن حضرت صلوات فرستاد؟

در اين زمينه نيز روايات متعدّدى از طرق شيعه و اهل سنّت به ما رسيده و در همه آنها تأكيد شده است كه بايد آل محمّد(عليهم السلام) به هنگام فرستادن صلوات ذكر شوند، كه ما در اينجا به ذكر چند روايت از طرق اهل سنّت، بسنده مى كنيم:

در «الدّر المنثور» از «صحيح بخارى» و «مسلم» و «ابو داود» و «ترمذى» و «نسائى» و «ابن ماجه» و «ابن مردويه» و گروه ديگرى، از «كعب بن عجره» نقل شده كه مردى خدمت پيامبر(صلى الله عليه وآله) عرض كرد: «أَمَّا السَّلاَمُ عَلَيْكَ فَقَدْ عَلِمْنَاهُ فَكَيْفَ الصَّلاَةُ عَلَيْكَ; سلام بر تو را مى دانيم چگونه است، امّا صلوات و درود بر تو بايد چگونه باشد؟» پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرمود بگو: «أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّد وَ عَلَى آلِ مُحَمَّد كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْراهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ. أَلّلهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّد وَ على آلِ مُحَمَّد كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ»

نويسنده تفسير «الدّر المنثور» اضافه بر حديث فوق، هيجده حديث ديگر نقل كرده كه در همه آنها تصريح شده كه «آل محمّد» را بايد به هنگام صلوات ذكر كرد; اين احاديث از كتب مشهور و معروف اهل سنّت از گروهى از صحابه از جمله «ابن عبّاس»، «ابوسعيد خدرى»، «ابوهريره»، «طلحه»، «ابومسعود انصارى»، «بريده»، «ابن مسعود»، «كعب بن عجره» و «اميرمؤمنان على(عليه السلام)» نقل شده است(1)

در «صحيح بخارى»(2) روايات متعدّدى در اين زمينه نقل شده و در «صحيح مسلم»(3) نيز، دو روايت آمده است و جالب اين كه در «صحيح مسلم» با آن كه در احاديث فوق چند بار «محمّد و آل محمد»، با هم ذكر شده، عنوانى را كه براى اين باب انتخاب كرده «باب الصّلاة على النّبى صلّى اللّه عليه و سلّم» (بدون ذكر آل) مى باشد!

اين نكته نيز لازم به يادآورى است كه در بعضى از روايات اهل سنّت و بسيارى از روايات شيعه، حتّى كلمه «عَلَى» ميان «محمّد و آل محمّد» فاصله نشده است و كيفيّت صلوات به اين صورت است: «اَلّلهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد».

اين سخن را با حديثى از «صواعق ابن حجر»(4) پايان مى بريم. او نقل مى كند كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لاَتُصَلُّوا عَلَىَّ الصَّلاَةَ الْبَتْرَاءَ! فَقَالُوا: وَ مَا الصَّلاَةُ الْبَتْرَاءُ؟ قَالَ: يَقُولُونَ: «أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّد» وَ تُمْسِكُونَ; بَلْ قُولُوا: أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد; هرگز صلوات ناقص و ناتمام بر من نفرستيد! عرض كردند: صلوات ناقص و ناتمام چيست؟ فرمود: اينكه فقط بگوئيد: «أَللّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّد» سپس امساك كنيد، بلكه بگوئيد: (أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّد وَ آل مُحَمَّد)».

در جلد اوّل كنز العمّال نيز روايات متعدّدى در اين زمينه ديده مى شود.

##### 1. تفسير الدّر المنثور، جلد 5، صفحه 216 به بعد، (ذيل آيه 56 سوره احزاب).
2. صحيح بخارى، جلد 6، صفحه 151، در تفسير سوره احزاب.
3. صحيح مسلم، جلد 1، صفحه 305، باب الصلاة على النبى(صلى الله عليه وآله)
4. صواعق ابن حجر، صفحه 144.

▲4- صلوات و درود واجب است، يا مستحب؟

سؤال ديگر اين كه آيا صلوات فرستادن بر پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) واجب است يا مستحبّ؟ ظاهر آيه شريفه پنجاه و شش سوره احزاب(إِنَّ اللَّهَ وَ مَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبيِّ... .) وجوب است; زيرا مى دانيم امر، ظاهر در وجوب مى باشد مگر اين كه قرينه اى بر خلاف آن قائم شود و در اين آيه خداوند امر به صلوات و سلام بر پيامبر كرده است; بنابراين، حدّاقل لازم است يك بار بر آن حضرت صلوات و درود و سلام فرستاد; اين در حالى است كه مشهور فقهاى شيعه و جمعى از فقهاى اهل سنّت معتقد به وجوب صلوات در تشهّد هستند.

«ابن قُدامه» فقيه معروف اهل سنّت در كتاب «المغنى» مى گويد: در تشهّد اوّل، بايد بر پيامبر صلوات بفرستد و بگويد: «أَللّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّد وَ عَلَى آلِ مُحَمَّد كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ... وَ هِىَ واجبةٌ في صحيح الْمَذْهَب وَ هُو قول الشّافعى و اِسحاق...; صلوات فرستادن بر پيامبر و آلش در فتواى صحيح واجب است و «شافعى» و «اسحاق» نيز بر همين عقيده اند». سپس از «ابن راهويه» (از فقهاى اهل سنّت) نقل مى كند: «لو أنّ رجلاً ترك الصَّلاَة عَلَى النّبى(صلى الله عليه وآله) فِى التشهّد بَطَلَتْ صَلاَتُهُ; اگر كسى صلوات بر پيامبر را در تشهّد ترك كند، نمازش باطل است» سپس مى افزايد: ظاهر مذهب «احمد» (امام معروف اهل سنّت) نيز وجوب آن است.(1)

نويسنده كتاب «التّاج الجامع للاصول» (شيخ منصور على ناصف) در ذيل آيه پنجاه و شش سوره احزاب (إِنَّ اللَّهَ وَ مَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ...) تصريح مى كند كه

ظاهر آيه اين است كه صلوات و سلام، بر پيامبر اكرم واجب است و اين سخن مورد اتّفاق علما مى باشد(2).

##### 1. المغنى، جلد 1، صفحه 579. 2. التّاج الجامع للاصول، جلد 5، صفحه 143.

▲5- مفهوم واقعى صلوات

آخرين سؤالى كه در اينجا مطرح است اين است كه مفهوم صلوات چيست؟

معروف در ميان علما و دانشمندان اين است كه صلوات اگر از سوى خداوند باشد به معناى رحمت است و اگر از سوى فرشتگان و انسانها باشد به معناى طلب رحمت است. يا به تعبيرى كه در روايت امام كاظم(عليه السلام) آمده است در پاسخ اين سؤال كه معناى صلوات خدا و ملائكه و مؤمنان در آيه شريفه «إِنَّ اللّهَ وَ مَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِىِّ...» چيست؟ فرمود: «صَلاَةُ اللّهِ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ صَلاَةُ الْمَلاَئِكَةِ تَزْكِيَةٌ مِنْهُمْ لَهُ، وَ صَلاَةُ الْمُؤْمِنينَ دُعَاءٌ مِنْهُمْ لَهُ; صلوات خداوند رحمتى از ناحيه او است و صلوات ملائكه، تقديس و پاك شمردن آنها است نسبت به پيامبر(صلى الله عليه وآله) و صلوات مؤمنين، دعا و تقاضاى رحمت است از آنها براى پيامبر(صلى الله عليه وآله)».(1)

بعضى معتقدند تمام اين معانى به يك اصل باز مى گردد و آن ثناى جميل است خواه به صورت فرستادن رحمت بوده باشد، يا تقديس و پاك شمردن، و يا تقاضاى رحمت، كه هر كس به مقتضاى حال خودش آن را انجام مى دهد.(2)

و از آنجا كه ريشه اصلى اين لغت، «صَلْى» (بر وزن سعى) به معناى در آتش افكندن، يا سوختن و برشته شدن در آتش است، بعضى معتقدند كه صلوات به معناى دور كردن آتش عذاب الهى است، كه نتيجه آن رحمت يا تقاضاى رحمت است; ولى بعضى ميان «صَلْو» كه به اصطلاح ناقص واوى است، با «صَلْى» كه ناقص يايى است، فرق گذاشته اند و معناى اخير را مربوط به «صَلْى» دانسته اند و معانى قبل را مربوط به «صَلْو». (دقّت كنيد!)

به هر حال، تمام اينها نشان مى دهد كه با هر صلوات و سلامى كه به پيامبر(صلى الله عليه وآله)فرستاده مى شود، رحمت تازه اى بر روان پاك او نازل مى گردد و بعيد نيست كه اين رحمت از ناحيه آن منبع عظيم الهى، به سوى امّتش نيز سرازير شود. از همين رو صلوات و درود بر پيامبر(صلى الله عليه وآله) مايه رحمت و پاكى و آمرزش براى خود انسان است.

درباره اينكه منظور از آل محمّد(صلى الله عليه وآله) همان اهل بيت، يعنى فرزندان او هستند به خواست خدا در ذيل خطبه 239 بحث خواهيم كرد. در جلد اوّل همين شرح، ذيل خطبه دوّم صفحه 303 نيز اشاره اى به اين معنا داشتيم.

* * *

##### 1. تفسير نور الثقلين، جلد 4، صفحه 302، شماره 221 (ذيل آيه 56 سوره احزاب).
2. التحقيق فى كلمات القرآن الكريم، مادّه «صلو» (با اقتباس و نقل به معنا).

▲خطبه 73

خطبه 73(1) و من كلام له عليه السّلام

قاله لمروان بن الحَكَم بالبصرة

قالوا: أُخذ مروان بن الحكم أسيراً يوم الجمل، فاستَشْفَع الحسن و الحسين(عليهما السلام)اِلى أميرالمؤمنين(عليه السلام)، فكَلّماه فيه، فخلّى سبيله فقالا له: يبايعك يا اميرالمؤمنين؟ فقال(عليه السلام)...

اين سخن را على(عليه السلام) به مروان حَكَم در بصره فرمود.

راويان اخبار، چنين نقل كرده اند كه «مروان بن حكم» روز جنگ جمل اسير شد (و او را خدمت على(عليه السلام) آوردند) از امام حسن و امام حسين(عليهما السلام) شفاعت خواست و آنها نزد پدر براى او شفاعت كردند و درباره عفو او سخن گفتند، امام(عليه السلام) او را آزاد فرمود. آن دو بزرگوار عرض كردند: اى اميرمؤمنان اجازه مى دهيد او با شما بيعت كند؟ امام(عليه السلام) اين خطبه (مورد بحث) را ايراد فرمود.

##### 1. سند خطبه: نويسنده كتاب «مصادر نهج البلاغه» مى گويد: بخشى از اين سخن را قبل از «سيّد رضى» «ابن سعد» در كتاب «طبقات» در جلد اوّل در شرح حال مروان آورده است، همچنين «بلاذرى» در «أنساب الأشراف» در شرح حال «اميرمؤمنان على»(عليه السلام). و از كسانى كه بعد از «سيّد رضى» آن را در كتاب خود آورده اند «زمخشرى» در «ربيع الابرار» و «سبط بن جوزى» در «تذكرة الخواصّ» است كه با تفاوت مختصرى آن را ذكر كرده اند. قابل توجّه اين كه «ابن ابى الحديد» در جلد ششم نهج البلاغه، صفحه 146 تصريح مى كند كه اين خبر از طرق زيادى نقل شده و اضافه هايى ذكر مى كند كه مرحوم «سيّد رضى» آنها را در نهج البلاغه نياورده است، اين سخن از يك سو دلالت دارد كه اين كلام به طور متواتر از آن حضرت نقل شده و از سوى ديگر نشان مى دهد كه منابع موجود نزد ابن ابى الحديد در اين زمينه منابعى اضافه بر «نهج البلاغه» بوده است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 72).

▲خطبه در يك نگاه

اين سخن در واقع از خيانت و جنايت «مروان» و «بنى مروان» پرده برمى دارد، از يك سو او را به يهود تشبيه مى كند كه خيانت و كارشكنى آنها نسبت به مسلمين از روز ظهور اسلام تا به امروز بر كسى مخفى نبوده است و از سوى ديگر از آينده بنى مروان و حكومت اين شجره خبيثه خبر مى دهد كه در حكومت كوتاه خود چه مصايب و مشكلاتى براى مسلمانان ببار مى آورد، اين پيشگويى كه به صورت يك خبر غيبى بيان شده از احاطه روح مقدّس امام(عليه السلام) نسبت به حوادث آينده خبر مى دهد.

أَوَ لَمْ يُبَايِعْنِي بَعْدَ قَتْلِ عُثْـمَانَ؟ لاَ حَاجَةَ لِي فِى بَيْعَتِهِ! إِنَّهَا كَفٌّ يَهُودِيَّةٌ، لَوْ بَايَعَنِي بِكَفِّهِ لَغَدَرَ بِسُبَّتِهِ. أَمَا إِنَّ لَهُ إِمْرَةً كَلَعْقَةِ الْكَلْبِ أَنْفَهُ، وَ هُوَ أَبُوالاَْكْبُشِ الاَْرْبَعَةِ، وَسَتَلْقَى الاُْمَّةُ مِنْهُ وَ مِنْ وَلَدِهِ يَوْماً [موتاً] أَحْمَرَ!

### ترجمه

مگر او (مروان) پس از قتل عثمان با من بيعت نكرد. من نيازى به بيعت او ندارم، دست او دست يهودى است! اگر (امروز) با دستش بيعت كند (فردا) با پشت خود پيمانش را بر باد مى دهد. بدانيد او حكومت كوتاهى خواهد داشت همچون مقدار زمانى كه سگى بينى خود را با زبانش مى ليسد. او پدرِ قوچ هاى چهارگانه است و امّت اسلام به زودى از دست او و پسرانش روز خونينى خواهند داشت!

###

▲شرح و تفسير

▲نيازى به بيعت مروان ندارم!

در آغاز اين سخن، امام(عليه السلام) به پيشنهاد «امام حسن» و «امام حسين»((عليهما السلام)) داير به عفو «مروان بن حكم» كه روز جنگ «جمل» اسير شده بود و سپس تجديد بيعت با «اميرمؤمنان على(عليه السلام)» چنين مى فرمايد: «مگر او پس از قتل عثمان با من بيعت نكرد. من نيازى به بيعت او ندارم. دست او دست يهودى است! اگر (امروز) با دستش بيعت كند (فردا) با پشت خود پيمانش را بر باد مى دهد» (أَوَ لَمْ يُبَايِعْنِي بَعْدَ قَتْل عُثْمَانَ؟ لاَ حَاجَةَ لِي فِي بَيْعَتِهِ! إِنَّهَا كَفٌّ يَهُودِيَّةٌ، لَوْ بَايَعَنِي بِكَفِّهِ لَغَدَرَ بِسُبَّتِهِ)(1).

تشبيه دست او به دست يهودى اشاره روشنى به خيانت هاى «مروان» است كه در واقع از پدر خائنش «حَكَم» به ارث برد; همان مردى كه به خاطر جاسوسى براى مشركان و استهزا و سُخريه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به طائف تبعيد شد و حتّى شفاعت هاى «عثمان» كه فرزند برادر او بود، در عصر خليفه اوّل و دوّم مؤثّر نيفتاد و همچنان به صورت تبعيد در طائف ماند و هنگامى كه عثمان به خلافت رسيد نخستين كار زشتى كه انجام داد و مردم بر او ايراد گرفتند، آزاد كردن «حَكَم بن أبى العاص» و باز گرداندن او به مدينه بود.

بديهى است شخصى كه يك روز با «على(عليه السلام)» بيعت مى كند بيعتى كه حتّى در ميان مردم جاهليّت محترم بود و كمى بعد، بيعت خود را مى شكند و آتش جنگ «جمل» بر پا مى كند بيعتش ارزش و اعتبارى ندارد، اگر بار ديگر هم بيعت كند تا فرصتى بدست آورد، به بيعت خود پشت مى كند و تعهّدات خويش را زير پا مى گذارد; او هميشه تابع هوا و هوس خويش است و عزّت و آبرو و شرف انسانى و تعهّدات شرعى و اخلاقى براى او الفاظى بى محتواست!

سپس امام(عليه السلام) سه پيشگويى درباره مروان و دودمان او مى كند; نخست مى فرمايد: «بدانيد او حكومت كوتاهى خواهد داشت همچون مقدار زمانى كه سگى بينى خود را با زبانش مى ليسد!» (أَمَا إِنَّ لَهُ إِمْرَةً كَلَعْقَةِ(2) الْكَلْبِ أَنْفَهُ).

هنگامى كه سگ پوزه خود را در جيفه اى وارد مى كند كه از آن بخورد، كمى از بقاياى جيفه، يا چربى آن، بر پوزه و بينى او باقى مى ماند كه بعداً با زبان درازش آن را پاك مى كند، هم پوزه را تميز كرده، و هم از بقاياى جيفه استفاده مى كند.

انتخاب اين تعبير براى حكومت كوتاه مدّت «مروان» در نهايت فصاحت و بلاغت و به اصطلاح: «مقال مطابق مقتضاى حال است». آرى او همچون سگى بود كه از جيفه حكومت نامشروعى كه از دودمان «بنى اميّه» مانده بود، بهره گرفت آن هم در مدّتى بسيار كوتاه، كه به گفته بعضى از مورّخان چهار ماه و ده روز و به گفته بعضى ديگر شش ماه، و بيشترين مدّتى كه براى آن نوشته اند نُه ماه است و به اين ترتيب پيشگويى على(عليه السلام) درباره او به وقوع پيوست و چنانكه در نكات، اشاره خواهيم كرد به دست همسرش به سادگى كشته شد.

دومين پيشگويى اين كه فرمود: «او پدر قوچ هاى چهارگانه است» (وَ هُوَ أَبُوالأَكْبُشِ(3) الأَرْبَعَةِ).

«أكبُش» جمع «كَبْش» به معناى گوسفند نر، يا قوچ است كه حيوان سركشى است و طبق اين تعبير، امام(عليه السلام) آنها را به حيوان سركش تشبيه كرد.

به گفته جمعى از «شارحان نهج البلاغه» اين سخن اشاره است به فرزندان چهارگانه او: «عبدالملك» كه جانشين او شد، «عبدالعزيز» كه والى مصر گرديد، «بشر» والى عراق، و «محمّد» نيز والى جزيره شد، كه هر كدام از آنها شرارت را از پدرشان به ارث بردند. درست است كه فرزندان «مروان» بسيار بيش از اين بود ولى اين چهار نفر كسانى هستند كه به حكومت رسيدند و اميرمؤمنان على(عليه السلام) به آنها اشاره مى فرمايد.

جمعى ديگر از «شارحان» اين سخن را اشاره به نوادگان «مروان» كه فرزندان «عبدالملك» بودند، مى دانند كه چهار نفر آنها به نام «وليد»، «سليمان»، «يزيد»، و «هشام» به خلافت رسيدند و او تنها كسى بود كه چهار فرزندش به خلافت رسيدند.

به همين دليل، جمعى قول دوم را ترجيح دادند، چرا كه با سومين پيشگويى امام كه در كلام بالا آمده است و مى فرمايد: «و امّت اسلام به زودى از دست او و پسرانش، روز خونينى خواهند داشت» (وَ سَتَلْقَى الأُمَّةُ مِنْهُ وَ مِنْ وَلَدِهِ يَوْماً أحْمَرَ)سازگارتر است.

اين پيشگويى نيز به تحقّق پيوست و اين خلفاى خونخوار يكى پس از ديگرى به حكومت رسيدند و جاى «مروان» و «عبدالملك» را گرفتند و خون هاى زيادى ريختند و بسيارى از بى گناهان را به تيغ دژخيمان سپردند و (يَوْماً أحْمَر) (روز سرخ و خونين) با جنايات آنها تحقّق پذيرفت; كه يك نمونه آن، جنايات «حجّاج» فرماندار كوفه در عصر «عبدالملك بن مروان» است.

##### 1. «سُبّه» (بر وزن غدّه) در اصل به معناى عار و ننگ است و از ماده «سَبّ» به معناى دشنام گرفته شده است و گاه كنايه از مخرج انسان بكار مى رود و در كلام بالا در همين معنا استعمال شده است و با توجّه به اين كه جنبه كنايى دارد و مفهوم آن در پرده بيان شده، بكار رفتن آن در يك كلام فصيح، هيچ اشكالى ندارد به خصوص اين كه گفته مى شود: عرب در زمان جاهليّت هنگامى كه با كسى بيعت مى كرد و مى خواست بيعت خود را بشكند، بادى از خود خارج مى كرد و آن را وسيله ابطال بيعت مى شمرد (شرح نهج البلاغه ابن أبى الحديد، جلد 6، صفحه 147) امام(عليه السلام) مروان را به خاطر پيمان شكنى هاى كثيفش تشبيه به عرب جاهلى و چگونگى شكستن بيعت هايشان مى كند.
2. «لَعْقه» از ماده «لَعْق» (بر وزن لعب) به معناى ليسيدن است و «لَعْقه» اسم مرّة (يك بار ليسيدن) مى باشد.

##### 3. «اَكْبُش» جمع «كبش» (بر وزن كفش) به معناى گوسفند نر يا قوچ در هر سن و سالى كه باشد، است و عرب اين واژه را گاه در مورد رئيس و بزرگ قومى بكار مى برد و مى گويد: فلان كس «كَبْشُ الْقَوْمِ» يعنى رئيس قوم، يا «كَبْشُ الْكَتيبَةِ» يعنى فرمانده لشكر است.

▲نكته

▲سرگذشت عجيب مروان!

«مروان بن حَكَم» كه از سرسخت ترين دشمنان «اميرمؤمنان على(عليه السلام)» بود و محور سخن در خطبه مورد بحث است، سرگذشتى شگفت انگيز و عبرت آميز دارد و آگاهى بر تاريخ زندگى نكبت بار او، بسيارى از حقايق مربوط به تاريخ صدر اسلام را روشن مى سازد.

پدرش «حَكَم» همانگونه كه در بالا اشاره كرديم به خاطر كارشكنى هاى مكرّر بر ضدّ پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)، به طائف تبعيد شد و پيامبر در حقّ او فرمود: «لَعَنَكَ اللَّهُ وَ لَعَنَ مَا فِي صُلْبِكَ; خداوند هم تو را و هم فرزندى را كه در صلب خود، دارى لعنت كند» (و اين قبل از تولّد مروان بود.)

چهره او در جامعه اسلامى آن روز، به قدرى منفور بود كه نه خليفه اوّل و نه خليفه دوم جرأت نكردند به وساطت هاى «عثمان» كه برادرزاده او بود ترتيب اثر داده، اجازه بازگشت او را به مدينه بدهند; ولى هنگامى كه «عثمان» به خلافت رسيد، يكى از نخستين كارهاى زشتى كه انجام داد آزاد كردن عمويش «حَكَم» پدر «مروان» بود و عجب تر اينكه او را از مقرّبان خود قرارداد و اموال فراوانى از بيت المال را در اختيار او گذاشت و اين يكى از نقاط تاريك حكومت «عثمان» است كه از عوامل شورش بر ضدّ او محسوب مى شود و به خاطر همين كار بود كه گروهى از صحابه پيغمبر، از نماز خواندن پشت سر «عثمان» خوددارى كردند.

بعد از قتل «عثمان»، «مروان» در زمره كسانى بود كه با «على(عليه السلام)» بيعت كرد، ولى چيزى نگذشت كه دست به دست آتش افروزان «جمل» داد و به «بصره» آمد و پس از شكست لشكر جمل و كشته شدن «طلحه» و «زبير»، (سردمداران جنگ) «مروان» اسير شد و چنانكه در شرح خطبه آورديم، با شفاعت امام حسن و امام حسين(عليه السلام)كه كانونهاى رحمت الهى بودند، آزاد شد. و بعضى گفته اند «ابن عباس» براى او شفاعت كرد.

ولى او دست از شيطنت برنداشت و به «معاويه» و لشكريان «شام» پيوست و در جنگ «صفّين» به طور فعّال شركت داشت و از عجايب اينكه نوشته اند «معاويه» به فرزندش «يزيد» وصيّت هايى نمود و از جمله اينكه به او گفت: من از چهار نفر بر تو مى ترسم كه يكى از آنها را «مروان» شمرد و توصيه كرد، هنگامى كه من از دنيا رفتم وقتى كه مى خواهى بر جنازه من نماز بخوانى بگو: پدرم وصيّت كرده است كه بايد يكى از بزرگان «بنى اميّه» عمويم «مروان بن حَكَم» مراسم نماز را بجا آورد و به اين ترتيب او را مقدّم بدار و گروهى را دستور ده كه زير لباس خود اسلحه ببندند و در آخر نماز، به او حمله كنند و خونش را بريزند، تا از دست او راحت شوى. گويا «مروان» از ماجرا باخبر شده بود و يا از قراين و احوال، نسبت به حاضران سوء ظنّ پيدا كرد و پيش از تكميل نماز از صحنه گريخت.

درباره سبب مرگ «مروان» كه در سال 65 هجرى واقع شد، چنين گفته شده است كه «معاوية بن يزيد» هنگامى كه در آستانه مرگ قرار گرفت كسى را به عنوان جانشين خود انتخاب نكرد; لذا بر سر جانشينى او اختلاف شد. بعضى از نزديكانِ «معاوية بن يزيد» تمايل داشتند كه برادرش «خالد بن يزيد» جاى او را بگيرد ولى چون سنّ او كم بود، با «مروان بن حَكَم» بيعت كردند با اين قيد كه بعد از او «خالد» جاى او را بگيرد، ولى چيزى نگذشت كه «مروان» از اين كار پشيمان شد و تصميم گرفت خلافت را بعد از خود به فرزندش «عبدالملك» و سپس «عبدالعزيز» بسپارد. طرفداران «خالد» از اين امر سخت عصبانى شدند، اين در حالى بود كه مروان با مادر «خالد» ازدواج كرده بود، تا از اين طريق او را كوچك كند ولى «خالد» اين كار را به مادرش خرده گرفت و پيمان شكنى «مروان» را نسبت به خودش بازگو كرد. مادرش به او گفت غم مخور! من كار «مروان» را مى سازم و به گفته خود عمل كرد و شب هنگام در حال خواب، متّكايى بر دهان «مروان» قرار داد و فشرد و او را خفه كرد در حالى كه 61 يا 63 سال بيشتر نداشت.

از امورى كه درباره «مروان» نوشته اند اين است كه مادرش قبل از آن كه با «حَكَم» ازدواج كند، از زنان فاحشه مشهور در محيط جاهليّت بود و از كسانى بود كه آنها را «صاحبة الراية» مى گفتند; زيرا علناً پرچمى بر در خانه خود نصب كرده بود و افراد آلوده و بى بند و بار را به سوى خود فرا مى خواند.

همان گونه كه قبل از اين اشاره كرديم، حكومت خودِ «مروان» چند ماه بيشتر نبود و در روايات آمده است كه شبى در خواب ديد چهار بار در محراب «پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)» بول كرده است. هنگامى كه از «ابن سيرين» معبّر معروفِ خواب، اين مطلب را سؤال كرد، گفت: چهار نفر از فرزندان تو، به حكومت مى رسند (و مايه تخريب اسلام مى شوند) و همين طور شد (البتّه چهار نفر از نوه هاى اوّلين فرزندان او، يعنى فرزندانِ «عبدالملك» به خلافت رسيدند): «وليد بن عبدالملك» (از سال 86 - 96 هجرى قمرى)، «سليمان بن عبدالملك» (از سال 96 - 99)، «يزيد بن عبدالملك» (از سال 101 - 105) و «هشام بن عبدالملك» (از سال 105 - 125). البته در ميان دو نفر اوّل و دو نفر اخير، مدّت كوتاهى خلافت به دست «عمر بن عبدالعزيز» افتاد كه نوه ديگر «مروان» بود (از سال 99 - 101).

سپس طومار زندگى نوه هاى او درهم پيچيد و تاريخ زشت و سياه و ننگين «آل مروان» به عنوان جمعى از بدترين خلفاى بنى اميّه، رقم خورد.(1)

##### 1. شرح حال «مروان» كه در بالا آمد از اين كتب اقتباس شده است: «تاريخ طبرى، سفينة البحار، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد.»

▲خطبه 74

خطبه 74(1) و من خطبة له عليه السّلام

لمّا عزموا على بيعة العثمان

اين سخن را هنگامى بيان فرمود كه گروهى از مردم تصميم گرفته بودند، با عثمان بيعت كنند.

##### 1. سند خطبه: بعضى از شارحان نهج البلاغه از كلام «ابن ابى الحديد» در اينجا چنين استفاده كرده اند كه در نزد او روايتى طولانى وجود داشته كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) سخنانى را بعد از بيعت «عبدالرّحمن بن عوف» و حاضران مجلس با «عثمان» بيان فرموده است و سخنى كه در اين خطبه آمده است بخشى از آن است، امام(عليه السلام) در بيانات مشروح خود، فضايل و سوابق خويش را بيان فرموده، و با صراحت مى گويد: «كه براى خلافت از همه كس شايسته تر است، ولى اكنون كه مردم به غير او روى آورده اند، سكوت مى كند مشروط بر اينكه امور مسلمين بر محور صحيح، گردش كند.» (شرح نهج البلاغه علاّمه خويى، جلد 5، صفحه 223).

▲خطبه در يك نگاه

بعضى از شارحان نهج البلاغه شأن ورودى براى اين خطبه ذكر كرده اند كه خلاصه آن چنين است: هنگامى كه شوراى شش نفره بعد از عمر به دستور او تشكيل شد، «عبدالرّحمن بن عوف» و «سعد بن ابى وقّاص» و «طلحه» به «عثمان» رأى دادند و طبعاً وى به عنوان خليفه، برنده شد; «على(عليه السلام)» از بيعت خوددارى كرد و فرمود: «ما حقّى داريم اگر به آن برسيم حقّ خود را مى گيريم و اگر ما را از حقّ خود بازدارند، مانند كسى خواهيم بود كه بر ترك شتر سوار شود (ولى ما صبر مى كنيم تا به حقّمان برسيم) هر چند زمانى طولانى و تاريك بر اين حال بگذرد.»

سپس رو به آنها كرد و فرمود: «شما را به خدا سوگند مى دهم آيا در آن روز كه «پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)» ميان مسلمانها پيمان برادرى برقرار كرد (و هر كسى فردى را به عنوان برادر خود پذيرفت) آيا در ميان شما كسى جز من وجود دارد كه با رسول خدا(صلى الله عليه وآله) پيمان برادرى بسته باشد؟» همه گفتند: نه. بعد فرمود: «آيا در ميان شما كسى جز من هست كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) درباره او گفته باشد: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَهذَا مَوْلاَهُ» گفتند: نه. فرمود: «آيا در ميان شما كسى جز من هست كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) درباره او گفته باشد: تو نسبت به من، مانند هارون نسبت به موسى هستى جز اين كه بعد از من پيامبرى نيست؟» (أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إلاَّ أَنَّهُ لاَنَبِىَّ بَعْدِي)عرض كردند: نه... و به همين ترتيب بخش مهمّى از فضايل خود را برشمرد. در اين هنگام «عبدالرّحمن» كه سخت از اين سخنان برآشفته بود و شرايط را برضدّ توطئه خود در حال تغيير مى ديد، كلام «على(عليه السلام)» را قطع كرد و گفت: اى على! مردم عثمان را مى خواهند (و اين خود نشان مى دهد كه توطئه اى در اين زمينه در كار بوده و الاّ شوراى شش نفرى «عمر» تنها منتخب او بودند و ارتباطى به مردم نداشت) پس خود را به زحمت نينداز و در معرض خطر قرار نده! سپس «عبدالرّحمن» رو به سوى گروه پنجاه نفرى كرد كه سركرده آنها «ابوطلحه» بود و مأموريت داشتند هر كس با نتيجه شورا مخالفت كند، خونش را بريزند; گفت: «اى ابوطلحه! عمر چه دستورى به تو داده است؟» گفت: «به من دستور داده كسى كه اختلافى در ميان مسلمين بيندازد او را بكشم.» در اينجا «عبدالرّحمن» رو به سوى «على(عليه السلام)» كرد و گفت: بنابراين بيعت كن وگرنه دستور عمر را درباره تو اجرا خواهيم كرد. اينجا بود كه امام(عليه السلام)خطبه مورد بحث را بيان كرد و به ناچار بيعت نمود تا اختلافى در ميان مسلمين واقع نشود و فرمود: «شما همگى به خوبى مى دانيد كه من از ديگران براى خلافت سزاوارترم (ولى افسوس كه منافع شخصى شما اجازه نمى دهد كه حق به حق دار برسد) ولى من مادامى كه مسلمانان را به انحراف نكشانيد، سكوت خواهم كرد، بگذاريد ظلم و ستم تنها بر من رود.(1)»

لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَحَقُّ النَّاسِ بِهَا مِنْ غَيْرِي; وَ وَاللهِ لاَُسْلِمَنَّ مَا سَلِمَتْ أُمُورُ الْمُسْلِمِينَ; وَلَمْ يَكُنْ فِيهَا جَوْرٌ إِلاَّ عَلَيَّ خَاصَّةً، الْـتِـمَاساً لاَِجْرِ ذلِكَ وَ فَضْلِهِ، وَ زُهْداً فِيمَا تَنَا فَسْتُمُوهُ مِنْ زُخْرُفِهِ وَ زِبْرِجِهِ.

### ترجمه

شما خوب مى دانيد كه من از هر كس، به اين امر خلافت شايسته ترم (ولى به خاطر نيّات سوء خود و اين كه مرا در مسير منافع شخصى خود نمى بينيد، مانع شديد) ولى به خدا سوگند! تا هنگامى كه اوضاع مسلمين رو براه باشد (و عثمان راه سلامت را پيش گيرد) و تنها به من ستم شود، سكوت اختيار مى كنم تا از اين طريق پاداش و فضل الهى را به دست آورم و در برابر زر و زيورهايى كه شما به خاطر آن با يكديگر رقابت داريد، پارسايى ورزيده باشم.

##### 1. اقتباس از شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 167. براى آگاهى بيشتر در مورد توطئه اى كه در داستان شورا براى محروم ساختن على(عليه السلام) از مسأله خلافت ترتيب داده بودند تا به منافع مادّيشان برسند، به «شرح نهج البلاغه محمّد عبده» (دانشمند مصرى) در ذيل خطبه مورد بحث، مراجعه كنيد.

▲شرح و تفسير

▲همه مى دانيد از هر كس شايسته ترم!

اين سخن را «امام اميرالمؤمنين(عليه السلام)» در آستانه گزينش شوراى شش نفره «عمر» نسبت به «عثمان» ايراد فرمود. زيرا همان طور كه مى دانيم «عمر» در آستانه وفاتش براى انتخاب خليفه بعد از خود، يك شوراى شش نفرى تعيين كرد (على(عليه السلام)، عثمان، عبدالرّحمن بن عوف، طلحه، زبير و سعد بن ابى وقّاص) و گروهى را مأمور كرد كه اين شش نفر را تحت فشار قرار دهند، كه در مدّت سه روز فردى را از ميان خود به عنوان خليفه مسلمين برگزينند و از آنجا كه على(عليه السلام) حاضر نشد به شرايط نامشروع بعضى از اهل شورا تن در دهد، تمايل به «عثمان» پيدا كردند و به او رأى دادند و «عثمان» را به عنوان خليفه برگزيدند.

امام(عليه السلام) كه در برابر عمل انجام شده قرار گرفت، گفتار حكيمانه بالا را ايراد فرمود. نخست فرمود: «شما خوب مى دانيد كه من از هر كس به امر خلافت شايسته ترم» (لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي أَحَقُّ النَّاسِ بِهَا مِنْ غَيْرِي).

اشاره به اين كه اگر من در برابر تصميم شما كوتاه بيايم، نه به خاطر اين است كه در شايستگى خودم كمترين شكّ و ترديدى دارم.

سپس به دليل اين موضوع پرداخت و فرمود: «به خدا سوگند! تا هنگامى كه اوضاع مسلمين رو به راه باشد (و عثمان راه سلامت را پيش گيرد) و تنها به من ستم شود، سكوت اختيار مى كنم.» (وَ وَاللَّهِ لاَُسْلِمَنَّ مَا سَلِمَتْ أُمُورُ الْمُسْلِمينَ، وَ لَمْ يَكُنْ فِيهَا جَوْرٌ إِلاَّ عَلَىَّ خَاصَّةً).

اشاره به اين كه من اگر كوتاه بيايم، به خاطر مصالح مسلمين است; مبادا در اين لحظاتِ حسّاس كه دشمنان در داخل و خارج براى خاموش كردن نور اسلام توطئه مى كنند، اختلافى در داخل به وجود آيد و شكافى در صفوف مسلمين ايجاد شود و آنها از آن بهره بگيرند. يا خونهاى بى گناهان در اين راه ريخته شود; من اين ستم را بر خودم مى پذيرم و از حقّ خود صرف نظر مى كنم، ولى اين تا زمانى است كه ظلم و فساد از ناحيه حكومت وقت، در محيط اسلام ظاهر نشود.

سپس مى افزايد: «من در برابر اين سكوت و مصلحت انديشى (اوّلاً:) اجر و پاداش الهى و فضل او را مى طلبم» (الْتِمَاساً لاَِجْرِ ذلِكَ وَ فَضْلِهِ).

(و ثانياً:) «مى خواهم در برابر زر و زيورهايى كه شما به خاطر آن با يكديگر رقابت داريد، پارسايى ورزيده باشم» (وَ زُهْداً فِيمَا تَنَافَسْتُمُوهُ(1) مِنْ زُخْرُفِهِ(2) وَ زِبْرِجِهِ(3)).

امام(عليه السلام) در اين عبارت كوتاه حقايق مهمّى را بيان فرموده است.

نخست اين كه: او از همه افراد براى جانشينى رسول خدا(صلى الله عليه وآله) شايسته تر بود و آنهايى كه به خاطر منافع شخصى يا كينه و حسادت او را از حقّ خود بازداشتند، هم بر او ستم كردند، و هم بر مسلمين (كه آنها را از چنين پيشواى شايسته اى، محروم نمودند).

ديگر اين كه: سكوت امام(عليه السلام) و تسليم در برابر شرايط موجود، هرگز بى قيد و شرط نبود; بلكه مشروط به اين بوده كه كار مسلمانان سامان يابد و بر كسى ظلم و ستمى نشود.

و ديگر اين كه: امام(عليه السلام) در برابر اين سكوت تلخ و بسيار رنج آور، اجر و پاداش الهى را مى طلبيد و در ضمن مى خواست اثبات كند آنچه را آنها از زرق و برق دنيا به خاطر آن بر سر و سينه مى زنند و به اصطلاح «سر و دست مى شكنند» چيز بى ارزشى است، كه در ترازوى سنجش فكر بلند امام(عليه السلام) وزنى ندارد.

* * *

##### 1. «تَنَافَسْتُمُوه» از مادّه «مُنافسه» به معناى رقابت در بدست آوردن چيزى است كه آن را نفيس مى شمرند (هر چند در واقع نفيس نباشد) و اشياى مرغوب را از اين جهت «نفيس» مى گويند، كه انسان نفس خود را براى بدست آوردن آن، به زحمت مى اندازد.
2. «زُخْرُف» در اصل به معناى طلاست و به معناى زينت نيز اطلاق شده است و گاه گفته اند كه در اصل به معناى زينت است و اگر به طلا «زخرف» گفته مى شود، چون يكى از وسايل زينتى است و «مزخرف» به سخنان فريبنده و به ظاهر زيبا گفته مى شود و همچنين به خانه هاى زينتى و مانند آن.
3. «زِبْرِج» آن نيز مانند «زُخرف» به معناى طلا و زينت آمده است و به هر چيزى كه ظاهر زيبايى داشته باشد - هر چند در باطن بر خلاف آن باشد- نيز اطلاق شده است.

▲پاسخ به چند پرسش

در اينجا چند سؤال باقى مى ماند؟

نخست اين كه: آيا مفهوم اين سخن آن است كه سكوت امام(عليه السلام) در دوران خلافت خليفه اوّل و دوّم، دليل بر اين است كه آنها از مسير حقّ و عدالت خارج نشدند؟ و گر نه امام قيام مى نمود و اعتراض مى كرد.

پاسخ اين سؤال آن است كه امام(عليه السلام) به يقين از آن وضع رضايت نداشت و همانطور كه در «خطبه شقشقيّه» و غير آن، آمده، اعتراض خود را نسبت به وضع آن زمان پنهان نكرد، منتهى در آغاز كار، با خوددارى از بيعت با خليفه اوّل و اعتراض بر آنچه در «سقيفه» گذشت، آنچه را بايد بگويد، گفت (همانگونه كه در شرح خطبه 67 گذشت) و بعد كه پايه هاى خلافت آنها محكم شد و اعتراض بر آنان سودى نداشت سكوت اختيار كرد، مبادا درگيرى در داخل حكومت اسلامى، سبب تضعيف آن گردد.

و از اينجا جواب اين سؤال نيز روشن مى شود كه چرا امام به «عثمان» اعتراض نكرد، در حالى كه خطاهاى او در مورد بذل و بخشش بيت المال به خويشاوندانش و سپردن پست هاى حسّاس كشور اسلامى به افراد نالايق، بر هيچ كس مخفى نبود، آيا اين سكوت دليل بر رضايت آن حضرت به اعمال «عثمان» است؟

بى شكّ امام نه در برابر «عثمان» سكوت كرد و نه نسبت به اعمال او رضايت داد، اعتراض به تبعيد «ابوذر» به «ربذه» و پاره اى از كارهاى ديگر، به خوبى نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) نسبت به اعمال «عثمان» معترض بود و از جمله گواهان روشن بر اين معنا همان چيزى است كه از امام(عليه السلام) در آخرين روزهاى عمر «عثمان» نقل شده است كه وقتى «عثمان» از اجتماع مسلمانان از بلاد مختلف اسلامى در مدينه با خبر شد شخصاً به منزل امام(عليه السلام) آمد و عرض كرد: «تو نزد مردم قدر و منزلت دارى و همه به سخنانت گوش فرا مى دهند، اوضاع را كه مشاهده مى كنى چقدر بحرانى است، من دوست دارم تو با آنها صحبت كنى و آنان را از اين راه كه در پيش گرفته اند، منصرف سازى.»

امام(عليه السلام) فرمود: «با چه شرطى آنها را راضى و منصرف نمايم؟» «عثمان» گفت: «به اين شرط كه من از اين به بعد با صلاح ديد تو رفتار كنم». امام(عليه السلام) فرمود: «من بارها با تو درباره خلافكاريها سخن گفته ام و تو هم وعده دادى كه عمل كنى ولى به سخنان «مروان» و «معاويه» و «ابن عامر» گوش فرادادى و پيمانت را با من شكستى.»

با اين حال، امام(عليه السلام) قول مجدّد «عثمان» را داير به اصلاح روشهاى نادرست خلافتش پذيرفت و به اتّفاق «سى نفر» از مهاجران و انصار، با كسانى كه از «مصر» آمده بودند و بر ضدّ «عثمان» شوريده بودند، سخن گفت و «مصريان» پذيرفتند كه به «مصر» بازگردند(1) سپس «عثمان» كارهاى خلاف ديگرى انجام داد، كه شرح آن در جلد اوّل ذيل «خطبه شقشقيّه» (صفحه 371) تحت عنوان «علل شورش بر ضدّ عثمان» گذشت و تدابير امام(عليه السلام) در خاموش كردن آتش فتنه، به خاطر خلافكارى هاى جديد، بر باد رفت.

اين سخن به خوبى نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) بارها و بارها به اعمال عثمان اعتراض كرده بود و از او پيمان گرفته بود كه وضع خود را اصلاح كند، ولى عثمان چنان تحت نفوذ وسوسه هاى «مروان» و «معاويه» بود، كه هرگز وضع خود را - هر چند در ظاهر - اصلاح نكرد.

در خطبه «164» نهج البلاغه نيز، شرح مفصّلى در اين زمينه آمده است كه هنگامى كه مردم نزد «امام» جمع شدند و از «عثمان» شكايت كردند و از آن حضرت خواستند كه با «عثمان» در اين زمينه صحبت كند و از او بخواهد كه از اشتباهاتش دست بردارد، حضرت نزد او آمد و او را نصيحت كرد و به اعمالش اعتراض فرمود و او را از ستم كارى بر حذر داشت و از اينكه در آن سنّ و سال، زمام اختيار خود را به دست «مروان» (و افرادى مانند او) بسپارد زنهار دارد! «عثمان» هم از امام(عليه السلام) تقاضا كرد كه از مردم بخواهد به او مهلت دهند، تا حقوق از دست رفته مردم را به آنها بازگرداند و امام(عليه السلام) با صراحت فرمود: «آنچه مربوط به مدينه است مهلتى در آن نيست و آنچه مربوط به بيرون مدينه است، مهلتش به اندازه زمان رسيدن دستور تو به آنهاست.»

سؤال ديگر اينكه: داستان شوراى شش نفرى «عمر» كه به انتخاب «عثمان» انجاميد، آيا يك شوراى واقعى هر چند بسيار محدود و خصوصى در ميان شش نفر بود كه «عمر» آنها را انتخاب كرد؟ يا توطئه اى بود در لباس شورا كه «على(عليه السلام)» را با اين توطئه از خلافت كنار بگذارند و «عثمان» را به جاى آن حضرت بنشانند؟ آنچه در مورد شأن ورود خطبه گفتيم به خوبى گواهى مى دهد كه احتمال دوّم قويتر است. و نيز قراين روشن ديگرى داريم كه احتمال دوم را تقويت مى كند (شرح اين مطلب را مى توانيد در جلد اوّل اين كتاب، در شرح خطبه سوم نهج البلاغه يعنى «خطبه شقشقيّه» از صفحه 368 به بعد بخوانيد) آرى شورايى كه به گفته «ابن ابى الحديد» (دانشمند معروف اهل سنّت) سبب تمام فتنه هايى بود كه بعد از مرگ «عمر» رخ داد و حتّى تمام فتنه هايى كه تا پايان جهان، در ميان مسلمين رخ مى دهد، از آن توطئه زشتى سرچشمه گرفت، كه سبب روى كار آمدن «عثمان» شد و پايان بسيار دردناكى داشت و سپس حكومت «معاويه» در شام و جنگ هاى «صفّين» و «نهروان» و «جمل» و حوادث ديگر(2)...!

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد دوم، صفحه 129 به بعد.
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 11، صفحه 11.

▲خطبه 75

خطبه 75(1) و من كلام له عليه السّلام

لمّا بلغه اتّهام بني أميّة له بالمشاركة في دم عثمان

هنگامى كه به امام(عليه السلام) خبر رسيد كه بنى اميّه او را متّهم به شركت در قتل عثمان كرده اند، اين سخن را ايراد فرمود (و به اين اتّهام پاسخ گفت).

##### 1. سند خطبه: راويان اخبار، سند خاصّى براى اين سخن غير از آنچه در نهج البلاغه آمده ذكر نكرده اند، جز اينكه صاحب «مصادر نهج البلاغه» از «ابن اثير» در «نهايه» و «طريحى» در «مجمع البحرين» نقل مى كند كه بخشى از اين سخن را به تناسب مادّه «قرف» در كتاب خود آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 76).

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين سخن كوتاه، عيب جويان بى انصاف و خرده گيرانِ دور از منطق را، مورد نكوهش قرار مى دهد كه بيهوده مشت بر سندان نكوبند و آبروى خويش را نبرند و زحمت روا مدارند; زيرا سابقه امام روشن، و هدف او از هر نظر، آشكار است.

* * *

أَوَلَمْ يَنْهَ بَنِي أُمَيَّةَ عِلْمُهَا بِي عَنْ قَرْفِي؟ أَوَ مَا وَزَعَ الْجُهَّالُ سَابِقَتِي عَنْ تُهَمَتِي! وَ لَمَا وَعَظَهُم اللّهُ بِهِ أَبْلَغُ مِنْ لِسَانِي. أَنَا حَجِيجُ الْمَارِقِينَ، وَ خَصِيمُ النَّاكِثِينَ الْمُرْتَابِينَ، وَ عَلَى كِتَابِ اللّهِ تُعْرَضُ الاَْمْثَالُ، وَ بِمَا فِي الصُّدُورِ تُجَازَى الْعِبَادُ!

### ترجمه

آيا آگاهى بنى اُميّه نسبت به (روحيات و صفات) من، آنان را از عيب جويى من باز نداشته؟ و آيا سابقه من (در اسلام) اين افراد نادان را، از گمان بد در حقّ من مانع نشده؟! پند و اندرز الهى از گفتار من رساتر است (ولى آنها به اندرزهاى الهى نيز گوش فرا نمى دهند) من با مارقين (آنان كه از دين خدا خارج شده اند) محاجّه مى كنم و دشمن آشتى ناپذير پيمان شكنان و ترديد كنندگان (در حقايق اسلام) هستم. آنچه مبهم است بايد در پرتو عرضه بر كتاب خدا روشن گردد و بندگان به آنچه در دل دارند، جزا داده مى شوند.

▲شرح و تفسير

▲دشمن آشتى ناپذير منحرفان!

قتل «عثمان» -كه بعد از حيف و ميل هاى بسيار گسترده در بيت المال اسلام و ظلم و ستم فراوان از سوى او و اطرفيانش نسبت به مسلمين، توسّط گروه عظيمى از مردم كه بر ضدّ او شوريدند، صورت گرفت- سرچشمه حوادث بسيار تلخى در تاريخ اسلام شد و از آنجا كه توده هاى مردم «عثمان» را مقصّر مى شناختند، نه مستحقّ مرگ، غالباً از قتل او ناراضى بودند; به همين دليل گروههاى منحرف سياسى، براى پيشبرد اهدافشان از قتل او دستاويزى براى كوبيدن مخالفان خود فراهم كردند و به اين ترتيب قتل «عثمان» به صورت وسيله اى براى تصفيه حساب هاى سياسى درآمد.

«بنى اميّه» و در رأس آنها «معاويه» -كه به هنگام هجوم به خانه «عثمان» خاموش بودند و نظاره گر; در حالى كه «على(عليه السلام)» ضمن توبيخ «عثمان» به خاطر اعمالش مردم را از كشتن او باز مى داشت و دفاع مى كرد و حتّى فرزندانش «امام حسن(عليه السلام)» و «امام حسين(عليه السلام)» را براى جلوگيرى از هجمه عمومى به در خانه «عثمان» فرستاد- بعد از كشته شدن او، به عنوان خونخواهى «عثمان» بپاخاستند و از آن براى رسيدن به خلافت كه براى آن سالها مقدّمه چينى كرده بودند، بيشترين بهره را گرفتند; مخصوصاً «معاويه» در «شام» كه نقطه دور دستى از «مدينه» بود با شگردهاى مخصوص خودش، توانست شاميان را فريب دهد و به آنها بباوراند كه من مدافع عثمان و «على(عليه السلام)» آلوده به خون «عثمان» است!

داستان پيراهن «عثمان» معروف است كه «معاويه» پيراهن خون آلود «عثمان» (يا پيراهنى شبيه آن) را بر در دروازه شام آويزان كرده بود، تا بدينوسيله مردم را بر ضدّ «على»(عليه السلام) بسيج كند و گروه عظيمى از پيرمردان شام را تحريك كرد، كه در مسجد در اطراف منبر به عزادارى و گريه و زارى براى «عثمان» مشغول شوند و احساسات مردم را از اين طريق برانگيزند.

«على»(عليه السلام) براى دفع اين تهمتِ ناروا و گمان بد و كنار زدن پرده هاى دروغ و تزوير و نيرنگ، از طرق مختلف وارد شد و سخنان فراوانى در اين زمينه بيان فرمود كه يكى از آنها گفتار بالاست.

نخست مى فرمايد: «آيا آگاهى بنى اميّه از (صفات و روحيات) من، آنان را از عيب جويى من باز نداشته است. و آيا سابقه من (در اسلام) اين افراد نادان را از گمان بد در حقّ من مانع نشده؟» (أَوَ لَمْ يَنْهَ بَنِي أُمَيَّةَ عِلْمُهَا بِي عَنْ قَرْفِي(1)، أَوَمَا وَزَعَ(2) الجُهَّالَ سَابِقَتِي عَنْ تُهَمَتِي(3)؟).

اشاره به اينكه «بنى اميّه» هر قدر بى انصاف و حق نشناس باشند، با توجّه به صفاتى كه از من سراغ دارند و مى دانند هرگز كمترين ظلم و ستمى به كسى نمى كنم و بى دليل دستم به خون كسى آلوده نمى شود و نيز بخوبى سوابق من را مى دانند كه «پيامبر» مرا برادر خود خطاب كرده و به منزله «هارون» از «موسى» شمرده و آيه «تطهير» در شأن ما نازل شده و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مهمترين و محرمانه ترين كارهايش را به دست من مى سپرده، اين تهمت ها و عيب جويى ها، بسيار زشت و ناجوانمردانه است، نه من مشاركت در خون عثمان داشته ام و نه در خون شخص ديگرى همانند او; من بيشترين دفاع را از او كردم. هر چند او را در بسيارى از مسايل مقصّر مى دانستم ولى نه در حدّ كشتن. من بسيار او را نصيحت كردم و از عواقب كارش بر حذر داشتم و آنها را كه بر ضدّش شوريده بودند، به صبر و بردبارى و اصلاح كارها از طريق مسالمت آميز، دعوت نمودم در حالى كه بسيارى از «بنى اميّه» كه امروز به خونخواهى او برخاسته اند، ساكت و خاموش بودند.

سپس در ادامه همين سخن و براى تأكيد بيشتر مى فرمايد: «پند و اندرز الهى از گفتار من رساتر است (ولى آنها به اندرزهاى الهى نيز گوش فرا نمى دهند)» (وَ لَمَا وَعَظَهُمُ اللّهُ بِهِ أَبْلَغُ مِنْ لِسَانِي).

مگر آنها در قرآن مجيد نخوانده اند كه مى فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الـَّظنِّ إِثْمٌ وَلاَتَجَسَّسُوا وَ لاَيَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ; اى كسانى كه ايمان آورده ايد! از بسيارى از گمانها بپرهيزيد; چرا كه بعضى از گمانها گناه است و (در كار ديگران) تجسّس نكنيد و هيچ يك از شما ديگرى را غيبت نكند. آيا كسى از شما دوست دارد كه گوشت برادر مرده خود را بخورد; به يقين همه شما كراهت از اين كار داريد (غيبت كردن نيز دقيقاً همين گونه است)»(4).

آرى آنها هر قدر جاهل و بى انصاف و حق نشناس باشند، حدّاقل گوشه اى ازاين فضايلى را كه درميان همه مسلمين شهرت داشته شنيده اند، پس چرا دست از اعمال نارواى خود بر نمى دارند.

آيا آنها اين سخن خداوند را نشنيده اند كه مى فرمايد: «وَ مَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَاناً وَ إِثْماً مُبِيناً; و كسى كه خطا، يا گناهى مرتكب شود سپس بى گناهى را متهم سازد، بار بهتان و گناه آشكارى را بر دوش گرفته است(5)». سپس امام به بيان نكته ديگرى مى پردازد و مى فرمايد: «من با مارقين (آنان كه از دين خدا خارج شده اند) محاجّه مى كنم (و مخالفت خود را با آنان آشكارا بيان مى نمايم)و من دشمن آشتى ناپذير پيمان شكنان و ترديد كنندگان (در حقايق اسلام) هستم.» (أَنَا حَجِيجُ(6) الْمَارِقِينَ، وَ خَصِيمُ النَّاكِثِينَ وَ الْمُرْتَابِينَ).

در اين كه امام(عليه السلام) در كجا با آنها مخاصمه و محاجّه مى كند، در دنيا يا آخرت يا در هر دو، ميان «مفسّران نهج البلاغه» گفتگو است. بعضى مانندِ «ابن ابى الحديد»(7)آن را اشاره به دادگاه عدل الهى در روز قيامت مى دانند و به حديث معروفى كه از آن حضرت نقل شده و فرمود: «أَنَا أَوَّلُ مَنْ يَجْثُو لِلْحُكوُمَةِ بَيْنَ يَدِىَ اللّهِ تَعَالَى; من نخستين كسى هستم كه در قيامت براى دادخواهى به پا مى خيزم» استناد جسته اند; در حالى كه ظاهر تعبير خطبه، ناظر به چنين معنايى نيست و لااقلّ محدود به آن نمى باشد، بلكه ظاهر اين است كه امام(عليه السلام) مى خواهد بفرمايد من هميشه با گروههاى پيمان شكن و ترديد كنندگان در دين الهى و آنها كه از دين خدا خارج شده اند، مخالف بوده و هستم و جنگهاى آن حضرت با «ناكثين» (آتش افروزان جنگ جمل) و «مارقين» (خوارج نهروان) و «قاسطين» (سپاه غارتگر شام) گواه بر اين معنا است.

به تعبيرى ديگر، امام(عليه السلام) مى فرمايد: «من مخالفِ مخالفان حقّم. اگر اين را عيب مى دانيد، بر من خرده بگيريد».

و در آخرين جمله هاى اين خطبه، براى تكميل اين بحث به نكته ديگرى اشاره كرده، مى فرمايد: «آنچه مبهم است، بايد در پرتو عرضه بر كتاب خدا روشن گردد، و بندگان به آنچه در دل دارند، جزا داده مى شوند» (وَ عَلَى كِتَابِ اللّهِ تُعْرَضُ الاَْمْثَالُ(8)، وَ بِمَا فِي الصُّدُورِ تُجَازَى الْعِبَادُ).

بسيارى از مفسّران «نهج البلاغه» اين تعبير را اشاره به آيه 19 سوره حج مى دانند كه مى فرمايد: «هذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ; اينان دو گروهند كه درباره پروردگارشان به مخاصمه و جدال برخاسته اند» و اين به خاطر شأن نزولى است كه براى آن ذكر شده كه در روز جنگ «بدر» سه نفر از مسلمانان: «على(عليه السلام)» و «حمزه» و «عبيدة بن حارث بن عبدالمطلب» (كه هر سه از قريش و بنى هاشم بودند) به ترتيب در برابر «وليد بن عُتبه» و «عُتبه بن ربيعه» و «شيبة بن ربيعه» (كه هر سه از بنى اميّه بودند) قرار گرفتند و آنها را از پاى درآوردند و اين امر به صورت كينه اى ريشه دار در قلوب «بنى اميّه» باقى ماند كه از هر فرصتى براى انتقام جويى بهره مى گرفتند. آيه فوق و آيات بعد از آن نازل شد و سرنوشت هر يك از اين دو گروه را بيان كرد. سرنوشت مشركان «بنى اميّه» را جهنم با عذابهاى دردناك و سرنوشت مسلمانان مؤمن را، بهشت با نعمت هاى بى پايانش.

ولى انصاف اين است كه تعبير خطبه نمى تواند تنها ناظر به اين آيه باشد، بلكه مى گويد مسايل مبهمى را كه براى شما پيش مى آيد، بر آنچه شبيه آن است و در قرآن نازل شده، عرضه بداريد، تا بتوانيد حق را از باطل كشف كنيد و اين كه عثمان به قتل رسيده و شما سعى داريد با متّهم ساختنِ اين و آن، بهره بردارى سياسى كنيد -در حالى كه خودتان سكوت كرديد و او را در برابر معترضين رها ساختيد- اين كارى است كه قرآن مجيد در آيات مختلف آن را نفى مى كند; آياتى كه از بهتان و تهمت و سوءظن و اشاعه فحشا و كذب و دروغ سخن مى گويد، همه بر خلاف گفتار شما است.

و در جمله اخير اشاره به اين حقيقت مى كند كه خداوند از نيّات پليد شما آگاه است و مى داند هدفتان نه دفاع از عثمان است و نه اصلاح ميان مسلمين! بلكه مى خواهيد از هر وسيله نامشروعى براى رسيدن به مقصد خود، يعنى حكومت ناروا و ظالمانه بر مسلمين، استفاده كنيد و خداوند از نيّات شما آگاه است و كيفرتان خواهد داد.

##### 1. «قَرْف» (بر وزن حرف) در اصل به معناى كندن پوست چيزى (مانند پوست درخت) است و از آنجا كه عيب جويى، سبب تضييع شخصيت افراد مى شود، اين واژه به معناى عيب جويى و متّهم ساختن به كار رفته است.
2. «وَزَع» از مادّه «وَزْع» (بر وزن وضع) به معناى بازداشتن از چيزى است. اين واژه به معناى جمع كردن هم آمده، زيرا براى جمع كردن چيزى بايد مانع پراكندگى افراد آن شد و اگر واژه «توزيع» به معناى تقسيم مى آيد، شايد به اين دليل است كه به هنگام تقسيم كردنِ چيزى، آن را يكجا جمع مى كنند و سپس به قسمتهايى، تقسيم مى كنند.
3. «تُهمت» از مادّه «وهم» در اصل به معناى گمان بد بردن درباره كسى، يا چيزى است (اين واژه هم به فتح هاء و هم سكون آن به كار مى رود) و از آنجايى كه به هنگام گمان بد، گاه انسان نسبت خلافت به افراد مى دهد واژه «تهمت» گاهى در معناى «بهتان» كه همان نسبت خلاف است، به كار مى رود و در خطبه بالا اين معنا مناسبتر است.
4. سوره حجرات، آيه 12.
5. سوره نساء، آيه 112.
6. «حَجيج» از مادّه «حجّ» به معناى قصد چيزى كردن است و از آنجا كه انسان به هنگام گفتگو با دشمنِ خود، قصد دارد بر او غلبه كند به اين كار «محاجّه» گويند. بنابراين «حجيج» به معناى كسى است كه در مقام مخاصمه با ديگرى برآيد.
7. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 170.
8. «اَمثال» جمع «مَثَل» (بر وزن عسل) به معناى شبيه و مانند است و از آنجا كه امور مبهم، جهات مختلفى دارد كه هر كدام -به نظر- شبيه ديگرى مى آيد واژه «امثال» گاهى به معناى مبهمات و متشابهات به كار رفته است و مقصود در خطبه بالا، همين معنا است.

▲خطبه 76

خطبه 76(1) و من خطبة له عليه السّلام

فى الحَثِّ على العمل الصالح

از خطبه هاى امام(عليه السلام) است كه به عنوان تشويق و تحريك مردم بر عمل صالح ايراد شده است.

##### 1. سند خطبه: اين خطبه در كتابهاى متعدّدى نقل شده است كه نويسندگان آنها بعضى معاصر «سيّد رضى» بودند مانند «ابن شعبه حرّانى» در «تحف العقول» و «كراجكى» در «كنز الفوائد» كه اين خطبه را با تفاوت هايى نقل كرده است و اين تفاوتها نشان مى دهد كه آن را از منبع ديگرى غير از «نهج البلاغه» بدست آورده و گروه ديگرى، بعد از «سيّد رضى» مى زيسته اند; مانند: «زمخشرى» در «ربيع الابرار» و «سبط بن جوزى» در «تذكرة الخواصّ» و «محمّد بن طلحه شافعى» در «مطالب السؤول» (مصادر نهج البلاغه، جلد2، صفحه 77).

▲خطبه در يك نگاه

نويسنده كتاب «كنز الفوائد» (كراجكى) كه از معاصرين مرحوم «سيّد رضى» است در حديثى از امام صادق(عليه السلام) نقل مى كند كه فرمود: اميرمؤمنان صلوات الله عليه «بيست و چهار» كلمه گرانبها بيان كرده كه ارزش هر يك از آنها به اندازه وزن زمين و آسمان است; سپس خطبه بالا را نقل مى كند(1).

البتّه اين خطبه مطابق آنچه در نهج البلاغه آمده، مشتمل بر «بيست» صفت از اوصاف شايسته و برجسته مؤمنانِ مخلص است. چهار جمله اى كه در نقل مرحوم كراجكى در لابه لاى جملات اين خطبه اضافه دارد، عبارت است از: «حَذَرَ أَمَلاً» «وَ رتَّبَ عَمَلاً» «يَظْهَرُ دُونَ مَا يَكْتُمُ» «وَيَكْتَفِي بِأَقَلِّ مِمَّا يَعْلَمُ»(2)

البته در بقيّه خطبه نيز تفاوت مختصرى در تعبيرات ديده مى شود(3).

به هر حال اين خطبه در عين كوتاه بودن، بسيار پرمحتوا و پر معنا است و امام(عليه السلام) براى شخصى كه داراى اين صفات «بيست گانه» باشد از خداوند طلب رحمت مى كند و به اين ترتيب مردم را به داشتن اين صفات، ترغيب و تشويق مى فرمايد و در واقع فضايل مهم اخلاقى و يك دوره كامل سير و سلوك، در اين خطبه خلاصه شده است.

رَحِمَ اللّهُ امْرَأً [عبداً] سَمِعَ حُكْماً فَوَعَىَ، وَ دُعِيَ إِلَى رَشَاد فَدَنَا، وَ أَخَذَ بِحُجْزَةِ هَاد فَنَجَا. رَاقَبَ رَبَّهُ، وَ خَافَ ذَنْبَهُ، قَدَّمَ خَالِصاً، وَ عَمِلَ صَالِحاً. اكْتَسَبَ مَذْخُوراً، وَاجْتَنَبَ مَحْذُوراً، وَ رَمَى غَرَضاً، وَأَحْرَزَ عِوَضاً. كَابَرَ هَوَاهُ، وَ كَذَّبَ مُنَاهُ. جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِيَّةَ نَجَاتِهِ، وَالتَّقْوَى عُدَّةَ وَفَاتِهِ. رَكِبَ الطَّرِيقَةَ الْغَرَّاءَ، وَ لَزِمَ الْـمَحَجَّةَ الْبَيْضَاءَ. اغْتَنَمَ الْمَهَلَ، وَ بَادَرَ الاَْجَلَ، وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ.

### ترجمه

خدا رحمت كند كسى را كه چون سخنان حكيمانه اى را بشنود، خوب فراگيرد و هنگامى كه به سوى هدايت ارشاد گردد، پذيرا شود; دست به دامن هادى و رهبرى زند و (در پرتو هدايتش) نجات يابد. از مراقبت پروردگارش غفلت نورزد و از گناهان خود بترسد. اعمال خالصى از پيش فرستد و كارهاى نيك به جا آورد. ذخيره اى براى آخرت فراهم سازد و از گناهان بپرهيزد. هدف را درست نشانه گيرى كند و كالاى گرانبهاى آخرت به دست آورد. با خواسته هاى دل بجنگد و آرزوهاى نابجا را رها سازد. صبر و استقامت را مركب راهوار نجات خويش قرار دهد و تقوا را وسيله (آرامش به هنگام) وفاتش بشمرد. در راه روشن، گام نهد و جاده آشكار حق را ادامه دهد. اين چند روز زندگى را غنيمت شمرد و پيش از آن كه اجلش فرا رسد، خويش را آماده كند و از اعمال نيك توشه برگيرد.

##### 1. مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 78.
2. «از آرزوها (ى دراز) بر حذر بوده و اعمال شايسته اى مرتّب ساخته، آنچه اظهار مى كند (از اعمال خير) كمتر از آن است كه مى پوشاند و در كمترين چيزى كه مى داند، قناعت مى كند (و به آن عمل مى نمايد).»
3. به بحارالانوار، جلد 66، صفحه 408، مراجعه شود.

▲شرح و تفسير

▲بيست گفتار گرانبها

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه مى فرمايد: «خدا رحمت كند كسى را كه چون سخن حكيمانه اى را بشنوند، خوب فرا گيرد و هنگامى كه به سوى هدايت ارشاد گردد، پذيرا شود، دست به دامن هادى و رهبرى زند و (در پرتو هدايتش) نجات يابد، از مراقبتِ پروردگارش، غفلت نورزد و از گناهان خود بترسد.» (رَحِمَ اللّهُ امْرَأً سَمِعَ حُكْماً(1) فَوَعَى(2)، و دُعِىَ إِلَى رَشَاد فَدَنَا، و أَخَذَ بِحُجْزَةِ(3) هَاد فَنَجَا. رَاقَبَ رَبَّهُ، وَ خَافَ ذَنْبَهُ).

امام(عليه السلام) در بيان این پنج وصف، در واقع مقدّمات كار راهيان قرب الى اللّه و سالكان مسير تقوا و خودسازى را بيان فرمود; چه اينكه در آغاز راه، نخست گوشِ شنوا لازم است كه حقايق را بشنود و در خود جاى دهد و سپس گام برداشتن به سوى دعوت كننده الهى براى فهم بيشتر، و به دنبال آن، دست زدن به دامن يك هدايتگر و انتخاب رهبر و راهنما و در پى آن، خدا را در همه جا حاضر و ناظر خويش دانستن و از گناه و خطا ترسيدن است. كسى كه اين پنج فضيلت را به دست آورد مقدّمات سفر را كامل كرده و آماده حركت است.

درست است كه خداوند انسان را با فطرت الهى آفريده و چراغ روشنى به نام «عقل» در اختيار او گذارده، ولى بدون شك پيمودن اين راه، تنها به كمك عقل و فطرت امكان پذير نيست، هم دعوت كننده الهى لازم است و هم داشتن دليل و راهنما و استاد و مربّى.

ناگفته پيداست كه منظور از راهنما و منجى، كه در اين جمله ها به آن اشاره شده، «پيامبر و امامان معصوم(عليهم السلام)» است و كسانى كه از آنها سخن مى گويند و بسوى آنها دعوت مى كنند; نه افرادِ بدعت گذارى كه خود را به عنوان «شيوخ تصوّف» نام نهاده اند كه آنها خودشان در تاريكى و ظلمات گام بر مى دارند; چه جاى اينكه بخواهند «خضر طريقت و راهنماى حقيقت» شوند.

تأثير احساس مراقبت الهى و ترس از گناه، در ضبط نفس و مبارزه با هوا و هوس و مقاو مت در مقابل شهوات، بر كسى پوشيده نيست.

سپس هنگامى كه مقدّمات حركت آماده شد وبار سفر را بست، برنامه هاى عملى شروع مى شود; امام(عليه السلام) در اين قسمت اضافه مى فرمايد: «آن كس كه اعمال خالصى از پيش فرستد و كارهاى نيك بجا آورد; ذخيره اى براى آخرت فراهم سازد و از گناهان بپرهيزد، هدف را درست نشانه گيرى كند و (در نتيجه) كالاىِ گرانبهاى آخرت را به دست آورد; با خواسته هاى دل بجنگد و آرزوهاى نابجا را رها سازد.» (قَدَّمَ خَالِصاً، وَ عَمِلَ صَالِحاً، اكْتَسَبَ مَذْخُوراً، وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً، وَ رَمَى غَرَضاً(4)، وَ أَحْرَزَ عِوَضاً. كَابَرَ(5) هَوَاهُ، وَ كذَّبَ مُنَاهُ).

امام(عليه السلام) در اين بخش، از صفاتِ مؤمنانِ سعادتمند، نخست روى عمل خالص و صالح تكيه فرموده است. همان گونه كه امام صادق(عليه السلام) در تعريف آن مى فرمايد: «همان عملى است كه انسان نمى خواهد احدى او را بر آن مدح كند جز خدا و معناى اخلاص در آيه شريفه: «وَ مَا أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا اللّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ»(6) نيز همين است» (الْعَمَلُ الْخَالِصُ الّذِي لاَتُرِيدُ أَنْ يَمْدَحَكَ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلاَّ اللّهُ)(7).

تفسيرهاى ديگرى براى اخلاص شده است كه لازم و ملزوم يكديگر به نظر مى رسد. گاه گفته اند: «اخلاص» به معناى پوشيده داشتن عمل از خلايق و پاك نمودن آن است از علايق.

و گاه گفته اند: «اخلاص»، خارج كردن خلق است از معامله با خالق.

و گاه گفته اند: حقيقت «اخلاص» آن است كه انسان در برابر عملِ خود، پاداشى نخواهد، نه در دنيا نه در آخرت; تنها به خاطر عشق به پروردگار اعمال خود را انجام دهد. البته اين بالاترين درجه اخلاص است كه اميرمؤمنان(عليه السلام) در حديث معروف به آن اشاره كرده، مى فرمايد: «إِلهِي مَا عَبَدْتُكَ طَمَعاً فِي جَنَّتِكَ وَ لاَخَوْفاً مِنْ نَارِكَ وَلكِنْ وَجَدْتُكَ أَهْلاً لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُكَ; خداوندا! تو را به خاطر چشم داشت بهشتت عبادت نكردم و نه به خاطر ترس از آتشت; بلكه تو را شايسته عبادت ديدم و پرستيدم!»(8)

به دنبال اخلاص و عمل صالح، سخن از ذخيره كردن و اندوختن براى «يوم القيامة» است و در واقع بالاترين و بهترين ذخيره، همان اعمال خالص و صالح است.

از آنجا كه گاه اعمال خالص و صالحى از انسان سر مى زند، ولى گناهان بعدى سبب حبط و نابودى آنها مى شود، دستور به اجتناب محذور و پرهيز از گناه مى دهد تا ذخاير اعمال صالح در جاى خود محفوظ بماند.

و نيز از آنجا كه اِقبال به دنيا، انسان را از ذخيره اعمال صالح باز مى دارد و پيروى از هواى نفس، از موانع مهم راه است و آرزوهاى دور و دراز سدّ اين راه است، در دنباله اين سخنان به رها كردن زرق و برق دنيا و مبارزه با هواى نفس و تكذيب و پرهيز از آرزوهاى دراز، دعوت مى فرمايد.

به اين ترتيب در اين «هشت صفت» كه به دنبال صفات پنج گانه بخش اوّل آمده، سخن از اعمال خالص و صالحى است كه بتوان آنها را از آفات گوناگون حفظ كرد و براى روز رستاخيز ذخيره نمود.

اين سخن را با حديثى از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) تكميل مى كنيم، آنجا كه فرمود: «يَقُولُ اللّهُ تَعَالَى: وَ عِزَّتِي وَ جَلاَلِي... لاَيُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَاهُ عَلَى هَوَاىَ إِلاَّ شَتَّتُّ عَلَيْهِ أَمْرَهُ وَ لَبَّسْتُ عَلَيْهِ دُنْيَاهُ وَ شَغَلْتُ قَلْبَهُ بِهَا وَ لَمْ أُعْطِهِ مِنْهَا إِلاَّ مَا قَدَّرْتُ لَهُ وَ عِزَّتِي وَ جَلاَلِي... لاَيُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَاىَ عَلَى هَوَاهُ إِلاَّ اسْتَحْفَظْتُهُ مَلاَئِكَتِي وَ كَفَّلْتُ السَّموَاتِ وَ الاَْرَضِينَ رِزْقَهُ; خداوند متعال مى فرمايد: سوگند به عزّت و جلالم!... كه هيچ بنده اى خواست و هواى خويش را برخواست و هواى من مقدّم نمى دارد، مگر اين كه كار او را پراكنده مى سازم و دنيايش را بر او مشتبه مى كنم و قلبش را به آن مشغول مى سازم و جز آنچه مقدّر كرده ام، به او نخواهم داد و سوگند به عزّت و جلالم!... هيچ بنده اى خواست مرا بر خواست خودش مقدّم نمى شمرد، مگر اين كه فرشتگانم را به حفظ او دستور مى دهم و آسمانها و زمين ها را كفيل روزى او مى سازم.»(9)

و سرانجام در آخرين بخش از سخنان امام(عليه السلام) در اين خطبه، كه به هفت وصفِ ديگر، از صفات مؤمنان صالح و سعادتمند اشاره كرده، چنين مى فرمايد: «كسى كه صبر و استقامت را مركب راهوار نجات خويش قرار دهد و تقوا را وسيله (آرامش به هنگام) وفاتش بشمرد، در راه روشن گام نهد، و جادّه آشكار حق را ادامه دهد، اين چند روز زندگى را غنيمت شمرد و پيش از آنكه اجلش فرا رسد خويش را آماده كند، و از اعمال نيك توشه برگيرد.» (جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِيَّةَ(10) نَجَاتِهِ، وَ التَّقْوَى عُدَّةَ وَفَاتِهِ ، رَكِبَ الطَّرِيقَةَ الْغَرَّاءَ،(11) وَ لَزِمَ الْمَحَجَّةَ(12) الْبَيْضَاءَ. اغْتَنَمَ الْمَهَلَ(13)، وَ بَادَرَ الاَْجَلَ، وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ).

در واقع امام(عليه السلام) در بيان اين هفت صفت -كه از چهاردهمين وصف شروع و به بيستمين آن خاتمه مى يابد- نظرى به سالكان سير الى الله و راهيان راه قرب پروردگار افكنده، شرايط و وسايل مختلف آنها را بيان مى فرمايد.

اين راهيان، قبل از هر چيز نياز به مركب راهوارِ نجات بخشى دارند كه توان پيمودن فراز و نشيب هاى اين جاده پر پيچ و خم را داشته باشد. چه مركبى بهتر از صبر و شكيبايى و استقامت كه هميشه و در همه جا سبب نجات و رهايى است.

از سوى ديگر، هر مسافرى وسايل و ابزارى بايد با خود بردارد كه نيازهاى او را در تمام مسير راه برطرف سازد، امام(عليه السلام) تقوا را به عنوان وسيله راه براى وفات ذكر كرده است.

در مرحله بعد، شناخت جاده وسيع و روشن و سپس ادامه حركت ازآن جاده لازم است كه با جمله هاى «رَكِبَ الطَّرِيقَةَ الْغَرَّاءَ وَ لَزِمَ الْمَحَجَّةَ الْبَيْضَاءَ» به آن اشاره فرموده است. در واقع جمله اوّل اشاره به انتخاب راه است و جمله دوم اشاره به ادامه راه و عدم انحراف از آن در تمام طول مسير است; آن هم جاده اى كه در واقع شاهراه باشد.

از سوى ديگر، اين راهيان در آغاز سفر و در منزلگاههايى كه در وسط راه دارند فرصت زيادى براى آماده كردن مركب و وسيله و مانند آن ندارند، به همين دليل امام(عليه السلام) با جمله هاى «اِغْتَنَمَ الْمَهَلَ وَ بَادَرَ الاَْجَلَ» به آنها هشدار مى دهد كه فرصت را غنيمت شمرند و لحظه لحظه ها را ارج نهند و قبل از آنكه اجل گريبان آنها را بگيرد، بر آن پيشى گيرند.

سرانجام به مسأله زاد و توشه اين راه اشاره مى فرمايد كه همان اعمال صالح است. بايد در چند روزه عمر كه فرصتى در دست است، آن را فراهم سازند.

* * *

##### 1. «حُكْم» دراينجا به معناى سخن حكمت آميز است.
2. «وَعى» از مادّه «وَعْى» (بر وزن سعى) به معناى حفظ كردن چيزى است و «اُذُنٌ واعية» كنايه از آن است كه انسان مطالبى را كه مى شنود، به خوبى پذيرا شود.
3. «حُجزه» از مادّه «حَجْز» (بر وزن عجز) به معناى نگهدارى و مانع شدن است و از آنجا كه شال و كمربند، لباس را محكم نگه مى دارد «حُجزه» بر آن اطلاق مى شود.
4. «غَرَضَ» (بر وزن مرض) به معناى هدفى است كه به هنگام تيراندازى آن را نشانه گيرى مى كنند و به معناى مقصود و حاجت نيز مى آيد; ولى در روايتى «عَرَض» (با عين بدون نقطه) آمده است كه به معناى متاع زودگذر دنياست.
5. «كابر» از مادّه «مُكابره» به معناى منازعه و مبارزه مى باشد و گاه به منازعات علمى كه هدف از آن غلبه بر طرف مقابل است، نه تحقيقِ حقّ، نيز گفته مى شود و در اينجا منظور همان معناى اوّل است.
6. سوره بيّنه، آيه 5.
7. كافى، جلد 2، صفحه 16.
8. بحارالانوار، جلد 69، صفحه 278. 9. كافى، جلد 2، صفحه 335.
10. «مَطيّه» به معناى مركب راهوار و سريع السيرى است كه سركشى نمى كند، و انسان را به بيراهه نمى كشاند.
11. «غَرّاء» صيغه مؤنّث «اغرّ» به معناى هر چيز سفيد است، سپس به هر چيزى كه درخشندگى ظاهرى يا معنوى داشته باشد، اطلاق شده است و منظور از «طريقه غرّاء» جاده هاى روشن و خالى از انحراف است.
12. «مَحَجّه» از مادّه «حجّ» در اصل به معناى قصد كردن است و از آنجا كه راه مستقيم و آشكار انسان را به مقصود مى رساند، واژه «محجّه» به چنين راههايى اطلاق شده است.
13.«مَهَل» معناى اسم مصدرى دارد و به معناى رفق و مدارا آمده است. و از آنجا كه فرصت ها زمينه هاى رفق و مدارا است، اين واژه به معناى فرصت به كار مى رود; در خطبه بالا اشاره به فرصت هايى است كه خداوند به بندگانش، براى اصلاح عمل خويش و عمل صالح داده است كه انسان ها بايد آن را غنيمت بشمرند.

▲نكته

▲صبر و اغتنام فرصت

«صبر» يك حالت نفسانى است كه انسان با كمك آن مى تواند در مقابل انواع مشكلات بايستد; ايستادگى در برابر مشكلاتى كه در راه اطاعت پروردگار است، كه در اين صورت آن را «صبر بر اطاعت» مى گويند و مقاومت در برابر مشكلاتى كه هوا و هوسهاى سركش نفس و شهوات بر مى انگيزد، كه در اين صورت آن را «صبر بر معصيت» مى گويند و مقاومت در برابر مشكلاتى كه از سوى مصايب و بيماريها و تنگناهاى زندگى رخ مى دهد، كه در اين صورت آن را «صبر بر مصيبت» مى نامند. در واقع اين صفت است كه انسان را در طريق تقوا پيش مى برد و به تعبير ديگرى از اميرمؤمنان(عليه السلام): «صبر در برابر ايمان، همچون سر است در برابر تن(1)»

در حديث عبرت انگيزى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «سَيَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لاَيُنَالُ الْمُلْكُ فِيهِ إِلاَّ بِالْقَتْلِ وَ التَجَبُّرِ وَ لاَ الْغِنَى إِلاَّ بِالْغَصْبِ وَ الْبُخْلِ، وَ لاَ الْمَحَبَّةُ إِلاَّ بِاسْتِخْرَاجِ الدِّينِ وَ اتِّبَاعِ الْهَوَى; فَمَنْ أَدْرَكَ ذلِكَ الزَّمَانَ وَ صَبَرَ عَلَى الْفَقْرِ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْغِنَى، وَ صَبَرَ عَلَى الْبِغْضَةِ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْمَحَبَّةِ، وَ صَبَرَ عَلَى الذُّلِّ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْعِزِّ، آتَاهُ اللّهُ ثَوَابَ خَمْسِينَ صِدِّيقاً مِمَّنْ صَدَّقَ بِي; زمانى فرا مى رسد! كه حكومت جز با ريختن خون بى گناهان و ظلم و ستم، ميسّر نخواهد شد و غنا جز به غصب و بخل حاصل نشود و جلب محبّت مردم جز به خارج شدن از موازين دين و پيروى از هواى نفس فراهم نمى گردد; كسى كه آن زمان را درك كند و بر فقر صبر نمايد در حاليكه توانايى بر غنا (از طريق ظلم و گناه) دارد و همچنين بر بغض و كينه مردم صبر كند در حالى كه قادر بر جلب محبّت (از طريق پيروى از هواى نفس) مى باشد و نيز خوارى را تحمّل نمايد، در حالى كه توانايى بر عزّت و قدرت (از طريق حرام) را دارد، خداوند پاداش پنجاه صدّيق از كسانى كه مرا تصديق كردند، به او مى دهد.(2)»

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) مخصوصاً تأكيد بر غنيمت شمردن فرصت و پيشى گرفتن بر اجل نموده است; چرا كه فرصتها همچون ابرها به سرعت در گذرند و انجام كارهاى مثبت هميشه در معرض موانع گوناگون قرار دارند; در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم: «إِذَا هَمَمْتَ بِخَيْر فَبَادِرْ فَإِنَّهُ مَا تَدْرِي مَا يَحْدُثُ; هنگامى كه تصميم بر كار خيرى گرفتى شتاب كن! چرا كه نمى دانى چه پيش مى آيد.(3)»

و در حديث ديگرى از همان بزرگوار مى خوانيم كه فرمود: «إذَا هَمَّ أَحَدُكُمُ بِخَيْر أَوْ صِلَة فَإِنَّ عَنْ يَمِينِهِ وَ شِمَالِهِ شَيْطَانَيْنِ فَلْيُبَادِرْ لاَيَكُفَّاهُ عَنْ ذلِكَ; هنگامى كه كسى از شما تصميم بر كار خير و يا عطا و بخشش بگيرد، مراقب باشد كه در طرف راست و چپ او دو شيطان است. در انجام آن شتاب كند، مبادا او را از آن كار باز دارد.(4)»

* * *

##### 1. كلمات قصار، كلمه 82.
2. اصول كافى، جلد 2، صفحه 91.
3. اصول كافى، جلد 2، صفحه 142.
4. همان مدرك، صفحه 143.

▲خطبه 77

خطبه 77(1) و من كلام له عليه السّلام

و ذلك حين منعه سعيد بن العاص حقّه

اين بخشى از سخنان آن حضرت است كه آن را در زمان «عثمان»، به هنگامى كه «سعيد بن عاص» حق مسلّم امام(عليه السلام) را از بيت المال (به منظور قرار دادن امام در تنگناهاى اقتصادى) دريغ داشت، بيان فرمود.

##### 1. سند خطبه: اين سخن را بسيارى از مورّخان و راويان اخبار نقل كرده اند. از جمله «ابوالفرج اصفهانى» كه قبل از سيّد رضى مى زيسته در كتاب «اغانى» اين سخن را از «حارث بن حبيش» نقل كرده كه گفت «سعيد بن عاص» (امير كوفه) مرا با هدايايى به سوى «على»(عليه السلام) فرستاد و به آن حضرت نوشت: من براى هيچ كس بيش از آنچه به سوى شما فرستادم، نفرستاده ام. «حارث» مى گويد: من خدمت على(عليه السلام) رسيدم و هدايا و پيام را رساندم. امام(عليه السلام) اين سخن را بيان فرمود (البتّه آنچه ابوالفرج آورده با آنچه در نهج البلاغه است كمى تفاوت دارد، امّا مضمون يكى است). افراد ديگرى مانند «ازهرى» در «تهذيب اللّغة» و «ابن دُريد» در كتاب «المؤتلف و المختلف» و «ابو موسى محمّد بن ابى المدينى اصفهانى» در «مستدركاتى» كه بر كتاب «الجمع بين الغريبين» آورده، نقل كرده است. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 79-80).

▲خطبه در يك نگاه

حيف و ميل هاى عجيبى صورت مى گرفت، هواخواهان او از «بنى اميّه» بر پستهاى كليدى كشور اسلام حكومت داشتند. از جمله «سعيد بن عاص» والى «كوفه» بود; او هدايايى تهيه كرده و به مدينه فرستاد و به حامل آنها (حارث بن حُبيش) سفارش كرد اين پيام را به امام(عليه السلام) برساند كه من براى هيچ كس - جز «عثمان»- بيش از آنچه براى شما فرستاده ام، نفرستادم! در واقع مى خواست منّتى بر امام بگذارد. امام(عليه السلام) در جواب، سخن بالا را فرمود. اشاره به اينكه آنچه او فرستاده است مقدار ناچيزى از حق من است، سپس با صراحت و شجاعت فرمود: اگر زنده بمانم و قدرت را در دست گيرم «بنى اميه» را از مقامى كه غاصبانه به چنگ آورده اند، كنار مى زنم و حقارت واقعى آنها را به مردم نشان مى دهم.

إِنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَيُفَوِّقُونَنِى تُرَاثَ مُحَمَّد صَلَّى اللّه عَلَيْهِ وَ آلِهِ تَفْوِيقاً، وَاللّهِ لَئِنْ بَقِيتُ لَهُمْ لاََنْفُضَنَّهُمْ نَفْضَ اللَّحَّامِ الْوِذَامَ التَّرِبَةَ!

### ترجمه

بنى اميه از ميراث محمّد(صلى الله عليه وآله) جز مقدار كمى در اختيار من نمى گذارند: به اندازه يكبار دوشيدن شير شتر. به خدا سوگند! اگر زنده بمانم آنها را از صحنه حكومت اسلامى بيرون خواهم ريخت، همانگونه كه قصّاب اعضاى درون شكم حيوان را -كه به روى زمين مى افتد- از خاك پاك مى كند!

▲شرح و تفسير

▲نمونه اى از جنايات بنى اميّه

در ميان سياستمداران مادّى دنيا، از قديم اين رسم بوده است كه مخالفان خود را از نظر اقتصادى در تنگنا قرار مى دادند، تا آنها به خود مشغول شوند و از ديگران باز بمانند، حتّى در آنجا كه به ظاهر مى خواستند دست محبّت را به سوى مخالفان دراز كنند، باز اين اصل را رعايت مى كردند كه چيز كمى را در اختيار آنها بگذارند.

در اين كلام امام(عليه السلام) با تعبير جالبى به اين معنا اشاره فرموده، مى گويد: «بنى اميّه از ميراث محمد(صلى الله عليه وآله) جز مقدار كمى در اختيار من نمى گذارند: به اندازه يك بار دوشيدن شير شتر!» (إِنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَيُفَوِّقُونَنِي(1) تُرَاثَ مُحَمَّد(صلى الله عليه وآله) تَفْوِيقاً).

تعبير «يُفَوِّقُونَنِى»- از مادّه «فَوَاقُ النَّاقَةِ» يعنى يك بار شير شتر را دوشيدن- اشاره لطيفى به كمى هداياى آنهاست; گويى خلافت، به منزله مركب راهوار شيردهى است كه آنها از همه چيزش بهره مى گيرند و گه گاه تنها به اندازه يك بار دوشيدن، در اختيار آن حضرت قرار مى دهند. بعضى گفته اند: «فواق» مفهومى كمتر از اين دارد و آن، به اندازه مقدار شيرى است كه در يك بار فشار دادن انگشتان، بر پستان حيوان، فرو مى ريزد و مطابق اين تفسير، تعبير امام(عليه السلام) بسيار گوياتر خواهد بود.

تعبير به «تراث محمّد» ممكن است اشاره به فدك و مانند آن باشد و يا اشاره به كلّ برنامه هاى اسلام كه در مفهوم وسيعِ ميراث، داخل مى شود; زيرا تمام شكوفايى هاى اقتصادى كشور اسلام، به بركت آيين پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) صورت گرفت و رهين خدمات آن حضرت بود; بنابراين، همه آنها ميراث محمد(صلى الله عليه وآله) محسوب مى شود و على(عليه السلام) سهم عظيمى، نه تنها به خاطر خويشاوندى بلكه به خاطر جانفشانى هايش در طريق اسلام، در آنها داشت.

درست است كه على(عليه السلام) زندگى زاهدانه اى داشت، ولى هميشه در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله) سهم خود را از غنايم مى گرفت وبه نيازمندان مى داد.

سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «(آنها با اين كار خود، نمى توانند مرا فريب دهند و از تصميم نهايى باز دارند) به خدا سوگند! اگر زنده بمانم آنها را از صحنه حكومت اسلامى بيرون خواهم ريخت; همانگونه كه قصّاب اعضاى درون شكم حيوان را كه به روى زمين مى افتد، پاك مى كند!» (وَ اللّهِ لَئِنْ بَقِيتُ لَهُمْ لاََنْفُضَنَّهُمْ(2)نَفْضَ الَّلحَّامِ الْوِذَامَ التَّرِبَةَ!)

تشبيه «بنى اميّه» به خاكهايى كه محتويات شكم حيوان مانند جگر و معده روى آن بيافتد و آلوده شود، اشاره به نهايت آلودگى و پستى آنهاست. آنها - به گواهى اعمالشان در زمان «عثمان»- چنان آلوده بودند كه عموم مسلمانان از آنها متنفّر شدند; به گونه اى كه همه مى خواستند اين شجره خبيثه براى هميشه از سرزمين اسلام قطع گردد و اين باند كثيف از صحنه جامعه اسلام، طرد شود، و بيت المال از چنگ آنها به در آيد!

مرحوم سيّد رضى در پايان اين خطبه مى نويسد: «و يروى «التُّرَابُ الْوَذِمَةُ» وَ هُوَ عَلَى الْقَلْبِ. قال الشّريف: و قوله عليه السلام «لَيُفَوِّقُونَنِي» اى: يُعْطُونَنِي مِنْ الْمَالِ قَلِيلاً كَفُوَاقِ النَّاقَةِ. وَ هُوَ الْحَلْبَةُ الْوَاحِدةُ مِنْ لَبَنِهَا. وَ الْوِذَامُ: جَمْعُ وَذَمَة، وَ هِىَ الْحُزَّةُ مِنَ الْكَرْشِ، أَوِ الْكَبِدِ تَقَعُ فِي التُّرَابِ فَتُنْفَضُ;

در بعضى از روايات به جاى «اَلْوِذَامُ التَّرِبَةُ»، «التُّرَابُ الْوَذِمَةُ» -كه عكس آن است- نقل شده (ولى مفهوم هر دو يكى است) و اشاره به اشياى با ارزشى است كه گاه آلوده مى شود، و بايد آلودگى ها را از آنها سترد.

سپس مى افزايد: جمله «لَيُفَوِّقُونَنِي» به اين معنا است كه «بنى اميّه» كمى از مال را در اختيار من مى گذارند; مانند «فواق ناقه» يعنى يك بار دوشيدن شير شتر. و «وِذام» جمع «وَذَمه» به معناى قطعه اى از معده، يا جگر حيوان است كه جدا شود و روى خاكها بيفتد و قصّاب آن را از آلودگى پاك كند و خاك آلوده را جدا سازد.

##### 1. «لَيُفَوِّقُونَنى» از مادّه «فواق» (بر وزن رواق) به گفته بسيارى از علماى لغت، در اصل به معناى فاصله اى است كه در ميان دو مرتبه دوشيدن شير از پستان مى باشد و بعضى آن را به معناى فاصله اى كه ميان بازكردن انگشتان و بستن آن به هنگام دوشيدن شير است، مى دانند و از آنجا كه پستان بعد از دوشيدن شير، در استراحت فرو مى رود، اين واژه گاهى در معناى آرامش و استراحت نيز بكار رفته و «افاقه مريض» يا «افاقه ديوانه» هنگامى كه سالم شود و يا بر سر عقل آيد، به همين مناسبت است. اين واژه در كلام بالا اشاره به مقدار كمى از مال است كه «بنى اميّه» از «بيت المال» در عصر عثمان در اختيار امام(عليه السلام) مى گذاشتند.

##### 2. «لاََنْفُضَنَّهُم» از مادّه «نَفْض» (بر وزن نبض) به معناى تكان دادن چيزى براى جدا شدن آنچه بر آن است مى باشد و به تعبير فارسى به معناى «تكانيدن» است و به همين جهت، به زنانى كه فرزند بسيار مى آورند «نفوض» گفته مى شود. اين واژه در مورد ريختن ميوه ها از درخت نيز به كار مى رود.

####

▲نكته ها

▲1- سعيد بن عاص را بهتر بشناسيم

همان گونه كه در شرح خطبه، گفته شد «سعيد بن عاص» والى مدينه هداياى مختصرى خدمت امام(عليه السلام) آورد، در حالى كه اظهار مى داشت، بيشترين هديه بعد از هديه اى است كه براى «عثمان» آورده است. گويى مى خواست منّتى از اين جهت بگذارد كه امام(عليه السلام) جواب قاطعى به او فرمود.

«سعيد» از طائفه «بنى اميّه» و از دودمان قريش است و زمان پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را درك كرد و از فرماندهان لشكرهاى فاتح اسلام بود. در واقع در دامان «عمر بن خطاب» پرورش يافته بود و عثمان او را والى كوفه كرد. هنگامى كه به كوفه آمد خطبه اى خواند و اهل كوفه را به دشمنى و خلاف متهم ساخت. مردم كوفه شكايت او را به عثمان كردند و عثمان سرانجام او را به مدينه بازگرداند و او تا هنگامى كه مردم بر ضد عثمان قيام كردند، در مدينه بود و از او دفاع مى كرد و با انقلابيون به مقابله برخاست، تا اين كه عثمان كشته شد. او ناچار به سوى مكّه رفت و در آنجا بود تا زمانى كه «معاويه» غصب خلافت نمود. «معاويه»، «سعيد» را براى حكمرانى مدينه انتخاب كرد و او تا پايان عمرش بر مدينه حكومت مى كرد. او در جنگ «جمل» و «صفّين» كناره گيرى كرد و به هيچ يك از دو طرف نپيوست. مردى متكبّر و خشن و سختگير بود و در سخن گفتن مهارت داشت. قصر بزرگى در مدينه براى خود ساخته بود كه آثارش سالها باقى ماند. مرگ او در سال 53 يا 59 هجرى اتّفاق افتاد(1).

##### 1.الأعلام زِرِكْلى، جلد 3، صفحه 96.

▲2- بنى اميّه را بهتر و دقيقتر بشناسيم

بنى اميّه طايفه اى از قريش هستند كه به «اميّة بن عبد شمس بن عبد مناف» منسوبند و دوران حكومت آنها از «معاوية بن ابوسفيان» در سال 41 هجرى آغاز و به «مروان حمار» يا مروان دوم، كه چهاردهمين آنان است در سال 132 هجرى ختم مى شود.

حكومت امويان اگر چه در سال 132 هجرى منقرض گرديد، ولى پس از چندى، شخصى از همين خاندان در اندلس حكومتى تشكيل داد. توضيح اين كه: اندلس در سالهاى بين 91 تا 93 هجرى به وسيله مسلمين فتح شد و از اين تاريخ تا سال 138 مانند ديگر ممالك اسلامى، حكّامى كه از سوى خلفاى اسلامى فرستاده مى شدند آن سرزمين را اداره مى كردند. در سال 138 هجرى، «عبدالرّحمن اوّل» يكى از نواده هاى «هشام بن عبدالملك» دهمين حاكم اموى كه از قتل عباسيان رهايى يافته بود، پس از چند سال سرگردانى، از اوضاع درهم ريخته اسپانيا (اندلس) و اختلاف بربرها و قبايل عرب استفاده كرد و مصمّم شد در آن سرزمين به رغم دستگاه عبّاسيان، حكومتى براى خود تشكيل دهد. «عبد الرّحمن» و نسل او مدت دو قرن در آن سرزمين حكومت كردند; تا اين كه در آغاز قرن پنجم، شورش و انقلابى در آنجا برپا شد و اين حكومت سرنگون گشت.(1)

##### 1. سيّد مصطفى حسينى دشتى، معارف و معاريف، جلد 3، ذيل واژه «بنى اميّه».

▲الف: بنى اميّه در قرآن مجيد

«وَ إِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَ مَا جَعَلْنَا الرُّءْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْيَاناً كَبيراً; (يادآور) زمانى را كه به تو گفتيم: پروردگارت احاطه كامل به مردم دارد; و ما آن رؤيايى را كه به تو نشان داديم، فقط براى آزمايش مردم بود; همچنين شجره ملعونه [= درخت نفرين شده] را كه در قرآن ذكر كرده ايم. ما آنها را بيم داده (و انذار) مى كنيم; امّا جز طغيان عظيم، چيزى بر آنها نمى افزايد.»(1)

جمعى از مفسّران شيعه و اهل سنّت نقل كرده اند كه اين خواب اشاره به جريان معروفى است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در خواب ديد ميمون هايى از منبر او بالا مى روند و پايين مى آيند، بسيار از اين مسأله غمگين شد، آن چنان كه بعد از آن، كمتر مى خنديد. (اين ميمون ها را به بنى اميّه تفسير كرده اند كه يكى بعد از ديگرى بر جاى پيامبر(صلى الله عليه وآله) نشستند در حالى كه از يكديگر تقليد مى كردند و افرادى فاقد شخصيّت بودند و حكومت اسلامى و خلافت رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) را به فساد كشيدند).

«فخر رازى» در تفسير خود، روايتى در اين زمينه از «ابن عبّاس» مفسّر معروف اسلامى نقل مى كند. همچنين در حديثى از «عايشه» نقل شده كه رو به «مروان» كرد و گفت: «لَعَنَ اللّهُ أَبَاكَ وَ أَنْتَ فِي صُلْبِهِ فَأَنْتَ بَعْضُ مَنْ لَعَنَهُ اللّهُ; خدا پدر تو را لعنت كرد در حالى كه تو در صلب او بودى; بنابراين، تو بخشى از كسى هستى كه خدايش لعن كرده است!»(2)

علاوه بر آيه فوق، در تفسير آيه 26 سوره ابراهيم نيز، مطابق بعضى روايات، «شجره خبيثه» به «بنى اميّه» تفسير شده است.(3)

##### 1. سوره اسراء آيه 60.
2. تفسير فخر رازى، جلد 20، صفحه 237.
3. براى توضيح بيشتر به تفسير نمونه، جلد 10، صفحه 341 و جلد 12، صفحه 172 به بعد، مراجعه كنيد.

▲ب: بنى اميّه در احاديث اهل سنّت

در كتاب «كنزالعمّال» كه از مجامع روايتى اهل سنّت است، روايت شده كه روزى «ابوبكر» با «ابوسفيان» در افتاد و با خشونت او را مذمّت نمود. پدرش «ابوقحافه» به وى گفت: «با ابوسفيان بدين گونه سخن مى گويى؟!» گفت: «اى پدر! خداوند به سبب اسلام، خانواده هايى را بالا برد و اعتبار بخشيد و خانواده هايى را به زمين زد و از اعتبار بينداخت. خاندان من از جمله خانواده هايى است كه خدا آن را بالا برد و خاندان ابوسفيان از آن خانواده هايى است كه خدا بر زمينشان زده است.»(1)

از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) روايت شده كه فرمود: «نخستين كسى كه سنّت مرا دگرگون مى سازد، مردى از بنى اميّه است».(2)

و نيز فرمود: «پس از من چه رنجها و مصيبت هايى همچون كشتار و آوارگى از سوى بنى اميّه به اهل بيتم وارد آيد و در ميان خويشاوندان ما، از همه سر سخت تر در بغض و عداوت با ما، بنى اميّه اند و بنى مغيره و بنى مخزوم!»(3)

از اميرالمؤمنين(عليه السلام) روايت شده كه: «هر امّتى را آفتى باشد و آفت اين امّت بنى اميه است!»(4)

##### 1. كنز العمّال، جلد 1، صفحه 299.
2. كنز العمّال، حديث 31062.
3. كنزل العمّال، حديث 31074.
4. كنز العمّال، حديث 31755.

▲ج: بنى اميّه در نهج البلاغه

«اميرالمؤمنين(عليه السلام)» در بعضى از خطبه هاى «نهج البلاغه» به بنى اميّه و تباهكارى هاى آنان و مفاسدى كه براى اسلام و مسلمانان به وجود آوردند، اشاره نموده است. خطبه هاى 77 و 93 و 98 از اين دسته اند.

على(عليه السلام) در خطبه 93 به صراحت حكومت بنى اميّه را به عنوان بزرگترين و وحشتناكترين فتنه ها بر امّت اسلام معرفى مى كند و آن را فتنه اى كور و تاريك مى داند: (ألاَ وَ إِنَّ أَخْوَفَ الْفِتَنِ عِنْدِي عَلَيْكُمْ فِتْنَةُ بَنِي أُمَيَّةَ فَإِنَّهَا فِتْنَةٌ عَمْيَاءُ مُظْلِمَةٌ...)

▲د: تبهكارى هاى حكومت بنى اميّه

جنايات و مفاسدى كه حكومت «بنى اميّه» در تاريخ اسلام به وجود آورد، فراوان است; به گونه اى كه ذكر و بررسى آنها خود به كتاب مفصّلى نيازمند مى باشد. در اينجا به تناسب بحث، تنها به پاره اى از آنها اشاره مى كنيم:

▲1- انحراف خلافت اسلامى از مسير صحيح خود و تبديل آن به سلطنت

معاويه خود تصريح مى كرد كه خلافت را نه با محبّت و دوستى مردم و نه رضايت آنها از حكومت او، بلكه با شمشير به دست آورده است.(1)

«جاحظ» مى گويد: «معاويه سالى را كه به قدرت رسيد «عام الجماعة» ناميد; در حالى كه آن سال، «عام فرقه و قهر و جبر و غلبه بود». سالى كه امامت به سلطنت و نظام كسرايى تبديل شد و خلافت غصب شده و قيصرى گرديد».(2)

زندگى اشرافى «معاويه» و شيوه رفتار او در كار خلافت، سبب شد تا «سعدبن ابىوقّاص» نيز در وقت ورود بر او، وى را «ملك» خطاب كند.(3)

مورّخان معاويه را اوّلين شاه خوانده اند.(4) «سعيد بن مسيّب» مى گفت: معاويه اوّلين كسى بود كه خلافت را به سلطنت تبديل كرد.(5)

مورّخ معروف «يعقوبى» بعضى از كارهاى معاويه را كه نشانه هاى نظام سلطنت است، نام برده مانند: نشستن بر تخت سلطنت و نشاندن ديگران در پايين آن و انتخاب بهترين مالهاى مردم و اختصاص آنها به خود.(6)

«ابو الاعلى مودودى» در كتاب «خلافت و ملوكيّت» چند ويژگى براى تفاوت نظام سلطنتى معاويه، با خلافت پيش از وى بر شمرده است:

1- دگرگونى روش تعيين خليفه. خلفاى پيشين، خود براى كسب خلافت قيام نمى كردند; ولى معاويه با هر وسيله اى در پى آن بود تا به هر صورتى كه شده بر مسند خلافت تكيه زند.

2- دگرگونى در روش زندگى خلفا و استفاده از روش پادشاهى روم و ايران.

3- چگونگى مصرف بيت المال. در دوره «معاويه» بيت المال به صورت ثروت شخصى شاه و دودمان شاهى در آمد و كسى نيز نمى توانست درباره حساب و كتاب بيت المال از حكومت باز خواست كند.

4- پايان آزادى ابراز عقيده و امر به معروف و نهى از منكر. اين روش از عهد معاويه با كشتن «حجر بن عدى» آغاز شد.

5- پايان آزادى دستگاه قضايى اسلام.

6- خاتمه حكومت شورايى.

7- ظهور تعصّبات نژادى و قومى.

8- نابودى برترى قانون.(7)

##### 1. العقد الفريد، جلد 4، صفحه 81 و 82.
2. رسالة الجاحظ فى بنى اميّة، صفحه 124; به نقل از تاريخ سياسى اسلام، جلد 2، صفحه 396.
3. مختصر تاريخ دمشق، جلد 8، صفحه 210 و تاريخ يعقوبى، جلد 2، صفحه 217.
4. تاريخ الخلفا، صفحه 222.
5. تاريخ يعقوبى، جلد 2، صفحه 232; به نقل از تاريخ سياسى اسلام، جلد 2، صفحه 396.
6. تاريخ يعقوبى، جلد2، صفحه 232; به نقل از تاريخ سياسى اسلام، جلد2، صفحه 396.
7. خلافت و ملوكيّت، صفحه 188 تا 207; به نقل از تاريخ سياسى اسلام، جلد 2، صفحه 407-408.

▲2- مسخ و تحريف حقايق و معارف اسلامى، مانند:

1- ناسزا و دشنام گويى نسبت به ساحت مقدس اميرالمؤمنين على(عليه السلام) و جعل احاديث در مذمّت آن حضرت و مدح معاويه.

معاويه خود مى گفت سبّ و لعن على(عليه السلام) بايد آن قدر گسترش يابد تا كودكان با اين شعار بزرگ شده و جوانان با آن پير شوند و هيچ كس از او فضيلتى نقل نكند.(1)

وقتى از «مروان حكم» سؤال شد كه چرا چنين مى كنيد؟ در پاسخ گفت: «لاَ يَسْتَقِيمُ لَنَا الاَْمْرُ إِلاَّ بِذلِكَ; حكومت جز به اين صورت براى ما سامان نمى يابد.»(2)

«ابن ابى الحديد» نوشته است كه معاويه گروهى از صحابه و تابعين را برانگيخت تا بر ضدّ «امام على(عليه السلام)» احاديثى نقل كنند. از جمله آنها «ابوهريره»، «عمرو بن العاص»، «مغيرة بن شعبه» و «عروة بن زبير» بودند.(3)

2- ترويج عقيده جبر در ميان مسلمانان

از معاويه نقل شده كه مى گفت: «عمل و كوشش هيچ نفعى ندارد، چون همه كارها به دست خداوند است».(4) اين سخن معاويه نه از روى اعتقاد، بلكه براى تحميل خلافت خود بر مردم بود; چنان كه از او نقل شده كه مى گفت: «هذِهِ الْخِلاَفَةُ أَمْرٌ مِنْ أَمْرِ اللّهِ وَ قَضَاءٌ مِنْ قَضَاءِ اللّهِ; خلافت من يكى از فرمانهاى خدا است و از قضا و قدر پروردگار مى باشد».(5)

«زياد بن ابيه» حاكم معاويه در «بصره» و «كوفه» ضمن خطبه معروف خود گفت: «اى مردم! ما مدير و مدافع شما هستيم و شما را با سلطنتى كه خداوند به ما داده اداره مى كنيم».(6)

3- به شهادت رساندن پيشوايان و شخصيتهاى بزرگ اسلامى همچون امام حسن(عليه السلام) و امام حسين(عليه السلام) و زيد بن على بن الحسين(عليه السلام) و حجر بن عدى.

4- تخريب كعبه معظّمه و مسجد الحرام در زمان يزيد به وسيله منجنيق.

5- سلب امنيّت از مردم.

در زمان ولايت «زياد بن ابيه» پدر «عبيداللّه» در «عراق» مَثَلى رايج شد به اين مضمون: «أُنْجُ سَعْدُ فَقَدْ هَلَكَ سَعِيدٌ; يعنى به سعد مى گفتند مواظب خودت باش كه سعيد را كشتند!» اشاره به اين كه بدون تحقيق و با كمترين بهانه اى، خون بيگناهان را مى ريختند.(7)

6- شكنجه و تحقير امّت اسلامى.

يكى از نشانه هاى اين تحقير، داغ نهادن بر صورت و گردن برخى از شيعيان بود، چنان كه «حجّاج بن يوسف» بر گردن «انس بن مالك» و «سهل بن سعد» و دست «جابر بن عبداللّه انصارى» به جرم دوستى با على(عليه السلام) داغ نهاد.(8)

جنايات و تبهكارى هاى بنى اميّه و مفاسدى كه در جهان اسلام به بار آوردند بسيار بيش از آن است كه در بالا گفته شد. آنچه گذشت گوشه اى از آن بود و اگر تمام آن جمع آورى شود، كتاب بزرگى خواهد شد و بسيار شگفت آور است كه بعضى از نا آگاهان، حكومت بنى اميّه را به عنوان حكومت موفّقى در جهان اسلام قلمداد مى كنند! و اين نشان مى دهد كه كمترين مطالعه اى درباره آنها و افكار و اعمال و رفتارشان ندارند.

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 57.
2. انساب الاشراف، جلد 1، صفحه 184; به نقل از تاريخ سياسى اسلام، جلد 2، صفحه 409.
3. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 63.
4. حياة الصحابة، جلد 3، صفحه 529; به نقل از تاريخ سياسى اسلام، جلد 2 صفحه 410.
5. مختصر تاريخ دمشق، جلد 9، صفحه 85.
6. تاريخ طبرى، جلد 5، صفحه 220; به نقل از تاريخ سياسى اسلام، جلد 2، صفحه 410.
7. به نقل از: حسين نفس مطمئنّه، صفحه 10. 8. همان مدرك.

▲خطبه 78

خطبه 78(1) و من دعاء له عليه السّلام

من كلمات كان(عليه السلام) يدعو بها

از كلماتى است كه امام(عليه السلام) با آن به درگاه خداوند دعا مى كرد (و سرمشق مهمّى براى مردم در آن نهفته است).

##### 1. سند خطبه: تنها سندى كه براى اين دعا، به دست آمده چيزى است كه «جاحظ» قبل از «سيّد رضى» در كتاب «المائة المختارة» آورده است و آن هم تنها مربوط به جمله هاى آخر اين دعا است (اَللَّهُمَّ اغْفِرْلِي رَمَزَاتِ الاَْلْحَاظِ...).

▲خطبه در يك نگاه

اين سخن مشتمل بر چهار دعاى بسيار پرمعنا و آموزنده از اميرمؤمنان على(عليه السلام)است، كه از قراين به دست مى آيد امام(عليه السلام) كراراً آن را تلاوت مى فرمود و با خداى خود، با اين جمله ها راز و نياز مى كرد.

درست است كه امام(عليه السلام) معصوم است و هرگز گناهى از او سرنمى زند، خواه پنهانى باشد يا آشكار، در دل باشد يا در برون، با زبان باشد يا با اشاره هاى چشم; ولى با توجّه به مقام بسيار والايى كه در پيشگاه خدا دارد، از كمترين ترك اَوْلى ها وحشت دارد و پيوسته با اين كلمات از خداوند رحمت مى طلبد. به علاوه اين سخنان، درس بسيار آموزنده اى براى عموم مردم است. تا طريقه مناجات با پروردگار متعال را فرا گيرند و راه و رسم راز و نياز را بياموزند; در ضمن از محتواى اين دعاها كه بازگو كننده وظايف انسان در پيشگاه خدا و خلق است، معارف بيشترى بيندوزند.

* * *

اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي، فَإِنْ عُدْتُ فَعُدْ عَلَيَّ بِالْمَغْفِرَةِ. اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا وَأَيْتُ مِنْ نَفْسِي، وَ لَمْ تَجِدْ لَهُ وَفَاءً عِنْدِي. اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا تَقَرَّبْتُ بِهِ إِلَيْكَ بِلِسَاني، ثُمَّ خَالَفَهُ قَلْبِي. اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي رَمَزَاتِ الاَْلْحَاظِ، وَسَقَطَاتِ الاَْلْفَاظِ، وَ شَهَوَاتِ الْجَنَانِ، وَ هَفَوَاتِ اللِّسَانِ.

### ترجمه

بار خدايا! آنچه تو از من به آن آگاهترى بر من ببخشاى و اگر بار ديگر به سوى آن باز گردم، تو نيز آمرزش خود را بر من بازگردان. خداوندا! آنچه از كارهاى نيك كه بر آن تصميم گرفتم و عهد و پيمان بر آن بستم، ولى وفايى نسبت به آن از من نديدى، بر من ببخش. خداوندا! آنچه را با زبان به تو تقرّب جستم، سپس قلبم با آن مخالفت نمود بر من ببخش. پروردگارا! نگاه هاى اشارت آميز (زيانبار) و سخنان بى فايده و خواسته هاى نابجاى دل و لغزشهاى زبان مرا عفو فرما!

▲شرح و تفسير

▲بخشى از دعاهاى آموزنده امام(عليه السلام)

همان گونه كه در بالا اشاره شد امام(عليه السلام) در اين سخنِ نورانى خود، از چهار چيز آمرزش مى طلبد كه در واقع هر كدام از آنها يكى از مهمترين مشكلات اخلاقى و معنوى انسان است و بى شك هر انسانى كه بتواند اين چهار چيز را از خود دور كند به سر منزل سعادت و ساحل نجات نزديك شده است.

نخست عرضه مى دارد: «بار خدايا! آنچه تو از من به آن آگاه ترى بر من ببخشاى و اگر بار ديگر به سوى آن بازگردم تو نيز آمرزش خود را بر من بازگردان!» (اللّهُمَّ اغْفِرْلِي مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنِّي، فَإِنْ عُدْتُ فَعُدُ عَلَىَّ بِالْمَغْفِرَةِ).

انسان فراموش كار، مرتكب گناهان زيادى مى شود كه با گذشت زمان آنها را به فراموشى مى سپارد، به گونه اى كه حتّى تقاضاى عفو و بخشش نمى كند و يا اين كه باز هم به سراغ آن مى رود، بى آن كه توجّه داشته باشد كه پشت او از بار اين گناه سنگين است.

در چنين شرايطى بايد به درگاه خدا روى آورد و عرض كند: «تو به اَعمال من از من، آگاه ترى. تو فراموش نكرده اى كه من مرتكب چه اعمالى شده ام» با اين نگاه اجمالى به گذشته، از همه آنها تقاضاى عفو و آمرزش مى كند و نيز تقاضا مى كند كه اگر به خاطر بى اعتنايى به گناه باز هم به سراغ آن برود، خداوند او را مشمول عفو خود قرار دهد.

اين فراموشكارى دشمن سعادت انسان است و گاه مشكلات غير قابل جبرانى به بار مى آورد و بايد از آن به خدا پناه برد و از گناهان فراموش شده تقاضاى عفو و بخشش كرد. قرآن مجيد در اشاره به اين گونه گناهان تعبير لطيفى دارد، مى فرمايد: «يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللّهُ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا اَحْصَاهُ اللّهُ وَ نَسُوهُ وَ اللّهُ عَلَى كُلِّ شَىْء شَهِيدٌ; در آن روز كه خداوند همه آنها را برمى انگيزد و از اعمالى كه انجام داده اند با خبر مى سازد، اعمالى كه خداوند حساب آن را نگهداشته و آنها فراموشش كرده اند و خداوند بر هر چيز شاهد و ناظر است.»(1)

اين احتمال نيز در تفسير جمله بالا از سوى جمعى از «شارحان نهج البلاغه» داده شده كه منظور از آن، گناهانى است كه واقعاً انسان از گناه بودن آن بى خبر است و يا اگر مى داند، علم او بسيار كم رنگ است. طرفداران اين تفسير متوجّه اين اشكال شده اند كه اگر انسان نسبت به گناهى جاهل باشد آن گناه بخشوده است و نيازى به تقاضاى غفران ندارد و لذا پاسخ گفته اند كه جهل اگر از قصور سرچشمه گيرد و جاهل، جاهلِ قاصر باشد، همين گونه است; ولى اگر از تقصير سرزند و جاهل مقصّر باشد: جاهلى كه در فراگيرى علم كوتاهى كرده، قابل سرزنش و ملامت و توبيخ و مجازات است; بنابراين، جا دارد كه از خدا نسبت به آنها تقاضاى عفو كند.

يا اين كه منظور گناهانى است كه انسان گناه بودن آن را فراموش كرده و يا در تشخيص گناه بودن آن، راه خطا رفته است كه اگر آن نسيان و اين خطا زاييده تقصير باشد، بايد از آن تقاضاى عفو كرد; همان گونه كه در قرآن مجيد آمده است: «رَبَّنَا لاَتُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا»(2).

در واقع تفسيرى كه در آغاز گفتيم بازگشت به فراموش كردن موضوع گناه مى كند و دومين تفسير، به فراموشى حكم گناه بازگشت مى كند. ولى تفسير اوّل، مناسب تر به نظر مى رسد، هر چند جمعى از مفسّران، تفسير دوم را پذيرفته اند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه هر دو معنا، در مفهوم جمله جمع باشد و امام(عليه السلام)تقاضاى آمرزش از همه آنها مى كند.

در دومين دعا، امام(عليه السلام) اشاره به موضوع مهم ديگرى مى كند و آن پيمان هايى است كه انسان با خود، يا با خداى خود مى بندد، سپس به آن وفا نمى كند; عرضه مى دارد: «خداوندا! آنچه را از كارهاى نيك كه بر آن تصميم گرفتم و عهد و پيمان بر آن بستم، ولى وفايى نسبت به آن از من نديدى، بر من ببخش!» (اللَّهُمَّ اغْفِرْلِي مَا وَأَيْتُ(3) مِنْ نَفْسِي، وَ لَمْ تَجِدْ لَهُ وَفَاءً عِنْدِي).

جمله «مَا وَأَيْتُ مِنْ نَفْسِي» (پيمانى را كه با خود بستم) ممكن است اشاره به امورى باشد كه دو طرفِ عهد و پيمان، خود انسان است; خودش با خودش عهد مى كند; كه انجامِ آن نشانه شخصيت انسان و عزم راسخ او در كارها است و شكستن آن دليل بر سستى اراده مى باشد كه بايد از آن به خدا پناه برد.

و يا اين كه يك طرف پيمان خود او است و طرف دوم خدا است كه در واقع اين معنا، در جمله مزبور در تقدير است.(4) در اين صورت اشاره به تمامِ پيمان هاى الهى است كه انسان با خدا پيمان بسته و به آن وفا نكرده است. زيرا بسيارند كسانى كه در مشكلات و گرفتارى ها، پيمانهاى محكمى با خدا مى بندند، امّا هنگامى كه طوفان حوادث فرو مى نشيند و به كام دل مى رسند، همه پيمانها فراموش مى شود. قرآن مجيد مى گويد: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللّهُ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحينَ* فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ; بعضى از آنها با خدا پيمان بسته بودند كه اگر خداوند ما را از فضل خود روزى دهد به يقين انفاق خواهيم كرد و از صالحان خواهيم بود; ولى هنگامى كه خدا از فضل خود به آنها عطا كرد، بخل ورزيدند و سرپيچى نمودند و روى برتافتند (و پيمان خود را با خدا شكستند)».(5)

در سومين دعا، از مسأله ريا و نفاق به خدا پناه مى برد و تقاضاى آمرزش مى كند، عرضه مى دارد: «خداوندا! آنچه را با زبان به تو تقرّب جستم، سپس قلبم با آن مخالفت نمود، بر من ببخش!» (اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا تَقَرَّبْتُ بِهِ إِلَيْكَ بِلِسَانِي، ثُمَّ خَالَفَهُ قَلْبِي).

تظاهر به كارهاى خوب - با زبان، يا اعمال ظاهر و ريا كارى در عبادات و ساير اطاعات - يكى از خطرناكترين شعبه هاى شرك است كه هم در آيات قرآن و هم در روايات، مردم از آن بر حذر داشته شده اند و متأسّفانه يكى از رايج ترين كارها است و زيانهايى كه از اين رهگذر دامان انسانها را مى گيرد، بيش از آن است كه در تصوّر بگنجد.

كسى كه مرتكب گناه ريا و نفاق و دوگانگىِ ظاهر و باطن مى شود، در واقع توحيد اَفعالى خدا را نپذيرفته است; عزّت و ذلّت را به دست مردم مى بيند و دوستى و محبّت انسانها را بر دوستى و محبّت خداوند ترجيح مى دهد، چه اگر بدانيم عزّت و ذلّت به دست خدا است و قلوب مردم به فرمان او است، هر چه مى خواهيم از او مى خواهيم و هر چه انجام مى دهيم براى او انجام مى دهيم.

تناقض در ميان گفتار و نيّات قلبى، تنها در مورد رياكارى نيست، بلكه هر دوگانگى در ميان ظاهر و باطن را شامل مى شود. هر سخنى را انسان بگويد و به هنگام عمل در پاى آن نايستد، يا اراده و تصميمش بر ضدّ آن باشد، نشانه دوگانگىِ ميان ظاهر و باطن است; هر چند قصد رياكارى هم نداشته باشد. قرآن مجيد مى فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذيِنَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لاَتَفْعَلُونَ* كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لاَتَفْعَلُونَ; اى كسانى كه ايمان آورده ايد! چرا سخنى مى گوييد كه عمل نمى كنيد; نزد خدا بسيار موجب خشم است كه سخنى بگوييد كه عمل نمى كنيد.»(6)

ما همه شبانه روز، در نمازهاى خود مى گوييم: «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» در حالى كه بسيار مى شود كه قلب ما چيز ديگرى مى گويد; نه معبود ما منحصراً خدا است و نه تنها از او يارى مى جوييم. و نيز در تشهّد مى خوانيم: «أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ» در حالى كه در دل، شريكان و همتايان زيادى براى او قرار مى دهيم، كه واضح ترين آنها شيطانِ هواىِ نفس است و اين مسأله بازتاب گسترده اى بر تمام زندگى بشر دارد و اين دعا كه در كلام بالا آمده، درس بزرگى است براى دور شدن ازاين خطر مهمّ!

سرانجام در آخرين دعا، از چهار چيز تقاضاى غفران مى كند و به خدا پناه مى برد; عرضه مى دارد: «الهى نگاههاى اشارت آميز (زيانبار) و سخنان بى فايده، و خواسته هاى نابجاى دل، و لغزشهاى زبان، مرا عفو فرما!» (اللّهُمَّ اغْفِرْ لِي رَمَزَاتِ(7)الاَْلْحَاظِ(8)، وَسَقَطَاتِ(9) الاَْلْفَاظِ، وَ شَهَوَاتِ الْجَنَانِ، وَ هَفَوَاتِ(10) اللِّسَانِ).

در واقع اشاره به بخشى از گناهان چشم و زبان و دل مى كند كه گاه از خطرناكترين گناهان انسان است.

نگاه هاى تحقيرآميز به مؤمنان و اشارات آميخته با هتك و غرور، همچنين سخنان بى مطالعه كه گاه سرچشمه كينه ها و نفاق ها و اختلافات مى شود و آبروى مسلمين را بر باد مى دهد و نيز تمايلات شهوت آلود دل، كه انسان را به سوى هر گناهى دعوت مى كند و نيز لغزشهايى كه بر اثر بى توجّهى به هنگام سخن گفتن رخ مى دهد و سرچشمه مفاسد عظيمى مى شود، همه و همه از دشمنان سعادت انسان است و هنگامى كه امام(عليه السلام) از خداوند در برابر آنها تقاضاى بخشش مى كند، عملاً به همه هشدار مى دهد كه مراقب اين چهار مسأله مهم باشند و گناه آن را كوچك نشمرند.

تفاوت «رَمَزَاتِ الاَْلْحَاظِ» (نگاه هاى اشارت آميز) و همچنين «شَهَوَاتِ الْجَنَانِ» (خواسته هاى شهوت آلود دل ها) با بقيه روشن است. ولى در اين كه چه تفاوتى بين «سَقَطَاتِ الاَْلْفَاظِ» و «هَفَوَاتِ اللِّسَانِ» مى باشد در ميان شارحان «نهج البلاغه» گفتگو است. بعضى مانند مرحوم محقّق «مغنيه» آنها را به يك معنا دانسته است; در حالى كه مرحوم «شارح خويى» «سَقَطَاتِ الاَْلْفَاظِ» را به معناى الفاظى كه فايده اخروى ندارد -اعمّ از اين كه، حرام باشد يا نه- مى داند. و «هَفَوَاتِ اللِّسَانِ» را به معناى سخنان حرام، مانند: غيبت، بهتان، سخن چينى، استهزا، تهمت و دشنام مى شمرد.

ولى با توجّه به اين كه «سَقَطَات» جمع «سَقَط» به معناى شىء بى ارزش است، به نظر مى رسد كه «سَقَطَاتِ الاَْلْفَاظِ» اشاره به سخن بى ارزش و بى معنا و احياناً ركيك و زشت است كه از افراد بى مبالات و غافل و بى خبر سر مى زند; ولى «هَفَوَاتِ اللِّسَانِ» با توجّه به مفهوم «هَفْوَه» كه به معناى لغزش و حركت سريع در هوا مى باشد، اشاره به سخنانى است كه بر اثر عدم توجّه كافى بر زبان انسان جارى مى شود; و اى بسا گناه عظيمى همچون غيبت و تهمت و استهزاى مؤمن در آن باشد.(11)

##### 1. سوره مجادله، آيه 6.
2. سوره بقره، آيه 287.
3. «وَأَيْتُ» از مادّه «وَأى» (بر وزن رأى) به معناى تصميم گرفتن بر چيزى، توأم با قصد وفاى به آن است وبه تعبير ديگر: وعده هايى كه انسان با خويشتن مى گذارد; در حالى كه «وعده» به معناى قرارهايى است كه انسان با ديگرى مى گذارد، و گاه هر دو (وأى و وعد) به يك معنا به كار مى رود.

##### 4. در تقدير چنين بوده: «وَأَيْتُ مِنْ نَفْسِي مَعَ رَبِّي.»
5. سوره توبه، آيات 75-76.

##### 6. سوره صفّ، آيات 2-3.

##### 7. «رَمَزات»: جمع رَمْزة (بر وزن غمزه) به معناى اشاره با چشم و اَبرو و گاه با لب ها است و بعضى گفته اند «رمز» در اصل به معناى حركت دادن لب ها براى بيان مطلبى است، بى آنكه صدايى در آن باشد و گاه به معناى اشاره با چشم و ابرو مى آيد.
8.«اَلحاظ» جمع «لَحْظ» (بر وزن محض) به معناى نگاه كردن با گوشه چشم است و اين كار گاهى به منظور بى اعتنايى و تحقير نسبت به چيزى انجام مى شود و گاه براى استهزا يا سخريّه و يا عيب جويى!
9. «سَقَطات» جمع «سقط» (بر وزن فقط) به معناى هر چيز پست و بى ارزش است: خواه متاع پست و بى ارزش باشد يا سخن يا فعلى اينچنين. ولى از بعضى منابع لغت چنين استفاده مى شود كه «سَقطات» جمع «سَقْطه» (بر وزن دفعه) به معناى لغزش است; بنابراين «سَقَطَاتِ الاَْلْفَاظِ» اشاره به لغزشهايى است كه انسان در تعبيرات و سخنان خود مرتكب مى شود و گاه منتهى به گناهانى مى گردد. بنابراين با «هَفْوة» معناى مشابهى پيدا مى كند.
10. «هَفَوات» جمع «هَفوه» (بر وزن دفعه) به معناى لغزش است: خواه در سخن باشد يا در عمل. اين مادّه به معناى سرعت نيز آمده است و از آنجا كه سرعت، سبب لغزش مى شود، هر دو معنا به يك ريشه باز مى گردد. 11. در واقع «سَقَطَاتِ الاَْلْفَاظِ» از قبيلِ اضافه صفت، به موصوف است و به معناى «الاَْلْفَاظُ السَّاقِطَةِ» مى باشد; ولى «هَفَوَاتِ اللِّسَانِ» چنين نيست.

▲نكته

▲دعا و تأثير عجيب آن در زندگى انسان ها

«دعا» نقش بسيار مؤثرى در تربيت نفوس انسانى و سوق آنها به مراتب كمال دارد كه شايد بسيارى از دعا كنندگان از آن غافل باشند.

«دعا» همچون باران بهارى است كه سرزمين دلها را سيراب و شكوفه هاى ايمان و اخلاص و عشق و عبوديّت را بر شاخسار روح آدمى ظاهر مى سازد.

«دعا» نسيم روح بخش قدسى است كه همچون دم مسيح «عَظْمِ رَميم» را «بإِذن اللّه» حيات مى بخشد.

«دعا» درياى موّاجى است كه گوهرهاى فضايل اخلاقى را در درون خود پرورش مى دهد.

هر نَفَسى كه با «دعا» همراه است، مُمِدّ حيات است و مفرّحِ ذات; و هر دلى كه با نور «دعا» قرين است، با تقواى الهى همنشين!

«دعا كننده» وصول به مقاصد شخصى خود را از خدا مى طلبد و خداوند تربيت و پرورش روحانى او را از طريق دعا مى خواهد و بقيه بهانه است.

از اينجا مى توان گفت: «دعا» اكسير اعظم، كيمياى سعادت، آب حيات و روح عبادت است; همان گونه كه در حديث وارد شده «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ».(1)

جالب اين است كه طبق گواهى قرآن، ارزش انسانها در پيشگاه پروردگار به خاطر دعاهاى آنها است «قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْلاَ دُعَاؤُكُمْ».(2)

چرا چنين نباشد؟ در حالى كه «دعا» از يك سو: انسان را به سراغ «معرفة اللّه» و شناخت و عشق معبود مى فرستد تا از طريق توسّل به اسماء و صفات حُسنايش، بر سر سفره رحمتش بنشيند، پيوند ناگسستنى با او برقرار سازد و از اين خوانِ رحمت، توشه برگيرد.

از سوى ديگر: «دعاكننده» را به سراغ تحصيل شرايط اجابت دعا مى فرستد كه نخستين آنها توبه از گناه و پاكسازى درون و برون از آلودگى به معاصى است.

و از سوى سوم: «دعا» انسان را به تلاش، جهت بر طرف ساختن موانع استجابت وا مى دارد كه ساده ترين آنها پاك و حلال بودن مأكول و ملبوس و پرهيز از اموال حرام و سعى و كوشش براى اداى حقوق ديگران و ترك گناهانى همچون غيبت و تهمت و شراب و قطع رحم است كه از موانع مهمّ اجابت دعا شمرده شده است.

به همين دليل مى توان گفت: آنچه از ناحيه خودِ «دعا»، به انسان مى رسد، بسيار فراتر و فزونتر از چيزى است كه در صورت اجابتِ «دعا» عايد انسان مى گردد.

افزون بر همه اينها، محتواى بسيار عميق و تكان دهنده دعاهاى معروف پيشوايان بزرگ، آنچنان حساب شده است كه هر جمله اى از آن، درس آموزنده مهمّى است و سالكان طريق را بهترين ره توشه است.

فى المَثَل هنگامى كه در دعاهاى روزهاى هفته (دعاى روز يكشنبه) مى خوانيم: «وَ اجْعَلْ غَدِي وَ مَا بَعْدَهُ أَفْضَلَ مِنْ سَاعَتِي وَ يَوْمِى» اين پيام مهمّ الهى را به گوش جان مى شنويم: مراقب باش! هر روز، بلكه هر ساعت كه از عمر تو مى گذرد بايد گام، يا گامهايى به جلو بردارى و قلّه تازه اى از قلّه هاى افتخار را فتح كنى! در غير اين صورت، نمى توانى بر عمرت نام زندگى بگذارى، بلكه جان كندن تدريجى است كه عمر حسابش مى كنى!

يا هنگامى كه در دعاى «كميل» به اين جمله پر معنا مى رسيم: «اَللَّهُمَّ اغْفِرْلِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي تَحْبِسُ الدُّعَاءَ» مى فهميم كه ما حجاب خود و حجاب اجابت دعاهاى خود هستيم و مشكلات را بايد در درون خود جستجو كنيم، نه بيرون و اين «خودِ آلوده» را بايد از ميان برداشت!

يا هنگامى كه در دعاى «صباح» به اين جمله مى رسيم: «فَاجْعَلِ اللَّهُمَّ صَبَاحِي هذَا نَازِلاً عَلَىَّ بِضِيَاءِ الْهُدَى وَ بِالسَّلاَمَةِ فِي الدِّينِ و الدُّنْيَا وَ مَسَائِي جُنَّةً مِنْ كَيْدِ الْعِدَى وَ وِقَايَةً مِنْ مُرْدِيَاتِ الْهَوَى» به ما چنين پيام مى دهد كه روز را بايد با نور هدايت آغاز كنيم، سپس آن را با هشيارى در برابر دشمنانِ برون و درون، به پايان بريم و اين پيروزى جز با نور هدايت الهى ممكن نيست!

يا هنگامى كه در دعاى «عرفه» مى خوانيم: «وَ اجْعَلْ غِنَاىَ فِي نَفْسِي; خداوندا! بى نيازى مرا در درون جانم قرارده!» الهام مى گيريم كه بى نيازى چيزى نيست كه در بيرون، از طريق جمع ثروت فراوان و كاخ هاى رفيع و مقاماتِ منيع، فراهم گردد; بى نيازى و غنا را بايد در درون جان جست، كه تا جان آدمى سيراب و بى نياز نگردد اگر تمام جهان را به او دهند، باز هم تشنه است و همچون مبتلايان به بيمارى استسقا، پيوسته در طلب آب است; امّا اگر روح او با معرفتِ الهى، سيراب گردد در نظرش «جهان و هر چه در آن است، سهل و مختصر است»!

يا هنگامى كه در دعاى «ندبه» مى خوانيم: «وَ اجْعَلْ صَلاَتَنَا بِهِ مَقْبُولَةً وَ ذُنُوبَنَا بِهِ مَغْفُورَةً وَ دُعَائَنَا بِهِ مُسْتَجَاباً وَاجْعَلْ أَرْزَاقَنَا بِهِ مَبْسُوطَةً وَ هُمُومَنَا بِهِ مَكْفِيَّةً وَ حَوَائِجَنَا بِهِ مَقْضِيَّةً» مى فهميم كه بدون درك حقيقت ولايت، تمام درها به روى ما بسته است; قبول نماز ما، آمرزش گناه ما، اجابت دعاى ما، گسترش روزى ما و برطرف شدن سايه شوم اندوهها، در پرتو نور ولايت حاصل مى گردد. چه حقيقت بزرگى؟!... و هزاران نكته ديگر.

و اگر به دعاى مورد بحث مراجعه كنيم، مى بينيم كه على(عليه السلام) ضمن چهار جمله پرمعنا، در واقع يك دوره درس اخلاق و فضايل انسانى را شرح داده و از رذايل اخلاقى كه سبب سقوط انسانها مى شود، آنها را بازداشته است. آرى دعاهاى معصومين(عليهم السلام) همواره درس تربيت و پيام انسان ساز و ره توشه سالكان الى اللّه است.

* * *

##### 1. بحار الانوار، جلد 90، صفحه 300.
2. سوره فرقان، آيه 77.

▲خطبه 79

خطبه 79(1) و من كلام له عليه السّلام

قاله لبعض أصحابه لمّا عزم على المسير الى الخوارج وقد قال له: ان سرت يا اميرالمؤمنين في هذا الوقت خشيتُ ان لاتظفر بمرادك من طريق علم النّجوم. فقال عليه السلام: ...

هنگامى كه امام(عليه السلام) آماده حركت براى نبرد با خوارج بود، يكى از يارانش عرض كرد: «اى اميرمؤمنان! از آن مى ترسم كه اگر در اين ساعت حركت كنى، به مراد خويش نرسى. اين سخن را كه مى گويم از طريق علم نجوم است» امام(عليه السلام) در پاسخ چنين فرمود:

##### 1. سند خطبه: جمعى از محدّثان و مورّخان كه قبل از مرحوم «سيّد رضى» مى زيسته اند اين خطبه را در كتابهاى خود نقل كرده اند. از جمله نويسنده كتاب «صفّين»، «ابراهيم بن الحسن بن ديزيل» و شيخ صدوق در «عيون اخبار الرضا» آن را به سه سند نقل كرده و همچنين در كتاب «امالى» در مجلس «شصت و چهارم» آورده; در كتاب «عيون الجواهر» نيز اين خطبه ذكر شده است.
نويسنده كتاب «مصادر نهج البلاغه» بعد از نقل كتاب هاى فوق مى افزايد: «ما نيازى نداريم كسانى را كه بعد از «سيد رضى(رحمه الله)» اين خطبه را آورده اند نام ببريم چرا كه اين سخن مشهورى است كه راويان شيعه و اهل سنّت به طرق مختلف و اشكال گوناگون كه گاه كمى با روايت «سيّد رضى» متفاوت است، آن را نقل كرده اند» (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 82).

▲خطبه در يك نگاه

مورّخان درباره شأن ورود اين سخن، چنين نقل كرده اند:

هنگامى كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) تصميم گرفت از كوفه براى خاموش كردن آتش فتنه خوارج، بيرون رود «ستاره شناسى» كه در ميان ياران او بود، نزد حضرت آمد و عرض كرد: «اى اميرمؤمنان! در اين ساعت حركت نكن! بلكه هنگامى كه سه ساعت از روز گذشته باشد، حركت كن; زيرا اگر الآن حركت كنى هم به خودت و هم به يارانت ضرر شديدى خواهد رسيد و اگر در آن ساعت كه من مى گويم حركت كنى، پيروز خواهى شد و به تمام مقصود خود خواهى رسيد.»

امام(عليه السلام) فرمود: «آيا مى دانى در شكم اسب من چيست؟ آيا نر است يا ماده؟» منجّم گفت: «اگر حساب كنم مى دانم» على(عليه السلام) فرمود: «كسى كه تو را در اين ادّعا تصديق كند، قرآن را تكذيب كرده، خداوند مى فرمايد: «إِنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ مَا فِي الاَْرْحَامِ; آگاهى از زمانِ قيام قيامت، مخصوص خداست و اوست كه باران را نازل مى كند و آنچه را در رَحِم هاست مى داند(1)».

سپس فرمود: «محمّد(صلى الله عليه وآله) چنين علمى را كه تو ادّعا مى كنى ادّعا نمى كرد». آنگاه فرمود: «آيا تو گمان مى كنى، ساعتى را كه هر كس در آن ساعت حركت كند، پيروز مى شود، به مردم نشان مى دهى و از ساعتى كه اگر كسى در آن حركت كند، گرفتار زيان مى شود، بازمى دارى؟ كسى كه به اين سخن تو ايمان داشته باشد، ايمن نيستم از اينكه مانند مشركان باشد. خداوندا! پيروزى و شكست به دست توست و معبودى جز تو نيست.» سپس فرمود: «ما آنچه را تو گفته اى مخالفت خواهيم كرد (و خواهى ديد كه سخن تو درست نبوده است)».

سپس روى سخن را به مردم كرد و مردم را از اين گونه افكار بر حذر داشت و به شخص منجّم فرمود: «اگر به من خبر رسد كه بعد از اين، تو به اين گونه مسايلِ نجومى، عمل مى كنى تو را به زندان ابد خواهم فرستاد و مادام كه قدرت در دست من است، از بيت المال محرومت مى كنم».

سپس امام(عليه السلام) در همان ساعتى كه منجّم او را نهى كرده بود، حركت كرد و پيروز شد و به مقصود خود رسيد. بعد فرمود: «اگر ما در همان ساعت كه منجّم سفارش كرده بود حركت مى كرديم، مردم مى گفتند: به خاطر حركت در آن ساعت كه منجّم گفته بود پيروز شد، بدانيد محمّد(صلى الله عليه وآله) منجِّم (و پيشگويى) نداشت و ما هم بعد از آن نداشتيم، با اين حال خداوند سرزمين هاى كسرا و قيصر را براى ما گشوده. اى مردم! توكّل بر خدا كنيد و بر او اعتماد نماييد، او شما را از غير خود بى نياز مى كند.»

از آنچه در بالا گفته شد روشن مى شود كه محتواى اين خطبه به طور اجمال نفى صحّت پيشگويى هاى منجّمان است و آن را در تضادّ با توحيد پروردگار مى شمرد و يا به تعبير ديگر: ادّعاهايى را كه منجّمان در پيشگويى هاى خود دارند در زمره مسايل خرافى شمرده و آن را در تضادّ با قرآن مى داند و مردم را از گرايش به چنين افكارى باز مى دارد و اساسِ پيروزى را توكّل بر خداوند و تكيه بر ذات پاك او ذكر مى كند.

اين خطبه در واقع از دو بخش تشكيل شده، كه بخش اوّل خطاب به آن منجّم است و بخش دوم خطاب به مردم.

* * *

##### 1. سوره لقمان، آيه 34.

▲بخش اوّل

أَتَزْعَمُ أَنَّكَ تَهْدِي إِلَى السَّاعَةِ الَّتِي مَنْ سَارَ فِيهَا صُرِفَ عَنْهُ السُّوءُ؟ وَ تُخَوِّفُ مِنَ السَّاعَةِ الَّتِي مَنْ سَارَ فِيهَا حَاقَ بِهِ الضُّرُّ؟ فَمَنْ صَدَّقَكَ بِهذَا فَقَدْ كَذَّبَ الْقُرْآنَ، وَاسْتَغْنَى عَنِ الاِسْتِعَانَةِ بِاللهِ فِي نَيْلِ الْـمَحْبُوبِ وَ دَفْعِ الْمَكْرُوهِ ; وَ تَبْتَغِي فِي قَوْلِكَ لِلْعَامِلِ بِأَمْرِكَ أَنْ يُولِيَكَ الْحَمْدَ دُونَ رَبِّهِ، لاَِنَّكَ ـ بِزَعْمِكَ ـ أَنْتَ هَدَيْتَهُ إِلَى السَّاعَةِ الَّتِي نَالَ فِيهَا النَّفْعَ، وَأَمِنَ الضُّرَّ!!

### ترجمه

آيا گمان مى كنى كه مى توانى به آن ساعتى رهنمون شوى كه هر گاه كسى در آن ساعت حركت كند، با حادثه بدى روبه رو نخواهد شد؟ و از آن ساعت برحذر دارى كه هر كس در آن حركت مى كند، زيان مى بيند؟ كسى كه تو را در اين گفتار تصديق كند قرآن را تكذيب كرده (چرا كه قرآن همه اين امور را از سوى خدا مى داند) و از يارى جستن از خدا در رسيدن به هدف هاى مطلوب و مصون ماندن از حوادث ناخوشايند، خود را بى نياز مى پندارد. تو مى خواهى با اين ادّعا كسانى كه به دستورت عمل مى كنند، تو را ستايش كنند نه پروردگار خود را ; زيرا - به گمان خود - تو او را به ساعتى كه در آن به مقصود مى رسد و از زيان بركنار مى ماند، هدايت كرده اى! (چه پندار باطلى!)

▲شرح و تفسير

▲خطاهاى منجّمان

همان گونه كه از بحثهاى گذشته روشن شد، اين سخن در پاسخ مردى آمده است كه هنگام عزيمت امام(عليه السلام) براى نبرد با خوارج، امام را از حركت در آن ساعت معيّن نهى كرد و گفت: من از طريق «نجوم» مى دانم كه اگر در اين ساعت حركت كنى پيروز نخواهى شد! امام(عليه السلام) بر آشفت و با شدّت سخن او را نفى فرمود و پيامدهاى نادرست و خطرناك اين تفكّر را -كه نجوم و ستارگان مى توانند در سرنوشت انسانها مؤثّر باشند- بر شمرد; هم به آن منجّم و هم به مردم در اين رابطه هشدار داد.

نخست مى فرمايد: «آيا گمان مى كنى كه مى توانى به آن ساعتى رهنمون شوى كه اگر كسى در آن ساعت حركت كند، با حادثه بدى روبه رو نخواهد شد؟ و از آن ساعت بر حذر دارى كه هر كس در آن حركت كند زيان مى بيند؟!» (أَتَزْعَمُ أَنَّكَ تَهْدِي إِلَى السَّاعَةِ الَّتِي مَنْ سَارَ فِيهَا صُرِفَ عَنْهُ السُّوءُ؟ وَ تُخَوِّفُ مِنَ السَّاعَةِ الَّتي مَنْ سَارَ فِيهَا حَاقَ(1) بِهِ الضُّرُّ؟).

روشن است كه اين استفهام، استفهام انكارى است! يعنى هرگز از طريق «علم نجوم» چنين آگاهى هايى بدست نمى آيد.

سپس امام(عليه السلام) در اين بخش از سخنانش به دو قسمت از پيامدهاى سوء اين اعتقاد اشاره كرده، مى فرمايد: «كسى كه تو را در اين گفتار تصديق كند قرآن را تكذيب كرده و از يارى جُستن از خدا در رسيدن به هدف هاى مطلوب، و مصون ماندن از حوادث ناخوشايند، خود را بى نياز مى پندارد» (فَمَنْ صَدَّقَكَ بِهذَا فَقَدْ كَذَّبَ الْقُرْآنَ، وَاسْتَغْنَى عَنِ الاِسْتِعَانَةِ بِاللهِ فِي نَيْلِ الْـمَحْبُوبِ وَ دَفْعِ الْمَكْرُوهِ).

ديگر اينكه: «تو با اين ادّعا مى خواهى، كسانى كه به دستورت عمل مى كنند تو را ستايش كنند، نه پروردگار خود را! زيرا به گمان خود، تو او را به ساعتى كه در آن به مقصود مى رسد و از زيان بر كنار مى ماند، هدايت كرده اى!» (وَ تَبْتَغِي فِي قَوْلِكَ لِلْعَامِلِ بِأَمْرِكَ أَنْ يُولِيَكَ الْحَمْدَ دُونَ رَبِّهِ، لاَِنَّكَ ـ بِزَعْمِكَ ـ أَنْتَ هَدَيْتَهُ إِلَى السَّاعَةِ الَّتِي نَالَ فِيهَا النَّفْعَ، وَأَمِنَ الضُّرَّ!!).

اين دو نتيجه خطرناك و شرك آلود را كه امام(عليه السلام) به ادّعاى آن منجّم نسبت مى دهد به خاطر نكته دقيقى است كه در مسأله تفاوت ميان حالات نجوم و احكام نجوم -به اعتقاد منجّمان پيشين - نهفته است.

توضيح اينكه: علم نجوم از قديم ترين ايّام در ميان بشر وجود داشته است. شايد كسانى كه قبل از تاريخ نيز زندگى مى كردند اطّلاعات و آگاهى هايى از نجوم داشتند ولى بعد از تاريخ و ظهور خطّ كه علوم «سابقين» از طريق نوشته ها به «لاحقين» رسيد و دامنه علم گسترده شد، علم نجوم مانند ساير علوم، به سرعت پيشرفت كرد و نظامات خاصّى كه در ميان ستارگان آسمان و حركت سيّاراتِ منظومه شمسى و حركت گروهى و جمعى ستارگان ثوابت، وجود داشت يكى بعد از ديگرى كشف شد و «تقويم» بر اساس حركت نجوم و ماه و خورشيد به وجود آمد.

تقارن پاره اى از حركات نجومى، با بعضى از حوادثِ زمينى، كم كم سبب شد كه گروهى از منجّمان اعتقاد پيدا كنند كه حركات ستارگان در سرنوشت زمينيان مؤثّر است. اين پندار به قدرى گسترده شد كه تدريجاً براى هر انسانى ستاره اى در آسمان قايل شدند و سرنوشت او را به حركات آن ستاره گره زدند و كم كم علم تازه اى به عنوان علم «احكام نجوم» در كنار علم «احوال نجوم» شكل گرفت.

«احوال نجوم» تنها بر اساس مشاهدات و محاسباتى بود كه درباره حركات ستارگان و طلوع و غروب و اوج و حضيض آنها صورت مى گرفت; ولى «احكام نجوم» مجموعه پندارهايى بود كه حوادثِ روى زمين و سرنوشتِ ساكنانِ اين كره خاكى را، به ستارگان آسمان پيوند مى داد.

چيزى نگذشت كه بر اساس همين پندارها، گروهى به پرستش ستارگان پرداختند و حلّ مشكلات خود را از آنها مى خواستند و براى ستارگان اُلوهيّت قايل شدند; حتّى زمانى كه اسلام ظهور كرد و برق توحيد درخشيد و پرده هاى ظلمتِ شرك را شكافت، باز بقاياى اين افكار در ميان گروهى از منجّمان وجود داشت و بر اساس حركات نجوم، پيشگويى هايى از حوادث آينده مى كردند كه يك نمونه آن، همان چيزى است كه در خطبه مورد بحث آمده كه منجّمى در محضر اميرمؤمنان على(عليه السلام)بر اساس مطالعه كواكبِ آسمان، پيش بينى كرد كه اگر آن حضرت در فلان ساعتِ مخصوص، به سوى ميدان جنگ «نهروان» حركت كند شكست خواهد خورد و امام(عليه السلام)ضمن محكوم ساختن اين طرز فكر، براى ابطال عملىِ آن، در همان ساعت به سوى ميدان جنگ حركت كرد و پيروزى عظيمى به دست آورد.

شرح بيشتر اين معنا را به خواست خدا بعد از پايان خطبه در بحث نكات خواهيم آورد.

* * *

##### 1. «حاق» از مادّه «حَيْق» (بر وزن حيف) به معناى فرا گرفتن و برخوردن و نازل شدن و و احاطه پيداكردن است و در مورد نزول عذاب يا تأثير ضربات شمشير نيز به كار مى رود; چرا كه در آن هم، نوعى فراگيرى و احاطه وجود دارد. بعضى گفته اند كه «حاق» در اصل از مادّه «حقّ» به معناى تحقّق يافتن، گرفته شده است كه «قاف» اوّل تبديل به «واو» و سپس تبديل به «الف» شده است.

▲بخش دوم

أَيُّهَا النَّاسُ، إِيَّاكُمْ وَ تَعَلُّمَ النُّجُومِ، إِلاَّ مَا يُهْتَدَى بِهِ فِي بَرٍّ أَوْ بَحْر، فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَى الْكَهَانَةِ، وَالْمُنَجِّمُ كَالْكَاهِنِ، وَالْكَاهِنُ كَالسَّاحِرِ، وَالسَّاحِرُ كَالْكَافِرِ! وَالْكَافِرُ فِي النَّارِ! سِيرُوا عَلَى اسْمِ اللهِ.

### ترجمه

اى مردم! از فرا گرفتن علم نجوم (آنچه مربوط به پيشگويى به وسيله ستارگان است) بپرهيزيد! جز به آن مقدار كه در خشكى، يا دريا به وسيله آن هدايت حاصل مى شود; چرا كه نجوم به كهانت دعوت مى كند و منجّم همچون كاهن است و كاهن همچون ساحر و ساحر همچون كافر است و كافر در آتش دوزخ است! حال كه چنين است، به نام خدا به سوى مقصد حركت كنيد.

▲شرح و تفسير

▲از پيشگويى هاى منجّمان بپرهيزيد

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) روى سخن را به عموم مردم متوجّه مى كند و درباره فراگيرى علم نجوم هشدار مى دهد و در واقع حساب «احوال نجوم» را از «احكام نجوم» جدا مى فرمايد و به پيامدهاى سوء آن بخش از نجوم كه اساس و پايه اى ندارد، اشاره پرمحتوايى مى كند، مى فرمايد: «اى مردم! از فرا گرفتن علم نجوم (آنچه مربوط به پيشگويى به وسيله ستارگان است) بر حذر باشيد! جز به آن مقدار كه در خشكى و دريا به وسيله آن هدايت حاصل مى شود (و راه خود را از بيراهه باز مى يابيد)» (أَيُّهَا النَّاسُ، إِيَّاكُمْ وَ تَعَلُّمَ النُّجُومِ، إِلاَّ مَا يُهْتَدَى بِهِ فِي بَرٍّ أَوْ بَحْر).

بنابراين، ستاره شناسى و استفاده از وضع ستارگان در آسمان، براى پيدا كردن جادّه ها در دريا و صحرا و همچنين امور ديگرى از اين قبيل كه بر واقعيت هاى اوضاع ستارگان بنا شده است، نه تنها ممنوع نيست، بلكه گاه جزء علوم «لازم التّعليم» محسوب مى شود; چرا كه با نظام جامعه انسانى سر و كار دارد.

قرآن مجيد نيز به اين موضوع به عنوان يك نعمت مهمّ الهى و يكى از نشانه هاى توحيد اشاره كرده مى فرمايد: «وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ; و به وسيله ستارگان (به هنگام شب) هدايت مى شوند.»(1)

و در جايى ديگر مى فرمايد: «وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الاْيَاتِ لِقَوْم يَعْلَمُونَ; او كسى است كه ستارگان را براى شما قرار داد، تا در تاريكى هاى خشكى و دريا به وسيله آنها راهنمايى شويد. ما نشانه ها(ى خود) را براى كسانى كه آگاهند بيان داشتيم.»(2)

اين تعبيرات نشان مى دهد كه قرآن انسانها را براى فرا گرفتن اين بخش از علم نجوم تشويق مى كند. آنچه ممنوع است همان چيزى است كه به عنوان «احكام نجوم» معروف شده; يعنى از اوضاع كواكب و چگونگى تقارن و تباعد (دورى و نزديكى) آنها مسايلى را كشف مى كنند و پيشگويى هايى نسبت به حال اشخاص، گروهها و جامعه بشرى مى نمايند كه بخشى از آن، كلّى گويى هايى است كه هر كس توانايى آن را دارد، بى آن كه نگاهى در اوضاع كواكب كرده باشد; يا بيان جزئيّاتى است كه با حدس و گمان همراه است و در بسيارى از مواقع خلاف آن ثابت مى شود همان گونه كه در شأن ورود خطبه بالا، بيان شد.

به همين دليل امام(عليه السلام) در ذيل كلامش مى فرمايد: «(اين كه شما را از فراگيرى علم نجوم نهى كردم به خاطر اين است كه) نجوم به كهانت دعوت مى كند، و منجّم همچون كاهن است، و كاهن همچون ساحر، و ساحر همچون كافر است، و كافر در آتش دوزخ است! (بنابراين به پيشگويى اين منجّم كه گفت اگر در اين ساعت حركت كنى به مقصود نخواهى رسيد، اعتناء نكنيد) و به نام خدا به سوى مقصد حركت كنيد!» (فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَى الْكَهَانَةِ، وَالْمُنَجِّمُ كَالْكَاهِنِ، وَالْكَاهِنُ كَالسَّاحِرِ، وَالسَّاحِرُ كَالْكَافِرِ! وَالْكَافِرُ فِي النَّارِ! سِيرُوا عَلَى اسْمِ اللّهِ.)

منظور از «كهانت» خبر دادن از امور پنهانى و پيشگويى درباره مسايل آينده و ادّعاى آگاهى بر اسرار پنهان است و در لغت عرب «كاهن» به كسى گفته مى شود كه مدّعى اين امور باشد، و در عصر جاهليّت افرادى بودند كه چنين ادعاهايى را داشتند; مانند «شقّ» و «سطيح» و در ميان كاهنان معمول بود كه سخنان باطل و بى اساس خود را با سجع و قافيه مى آميختند و با الفاظى جذّاب و پر طمطراق ادا مى كردند تا در دلها مؤثّرتر واقع شود و اگر مى بينيم پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را، مشركانِ ناآگاهِ عرب، «كاهن» مى خواندند، به خاطر اين بود كه از طريق وحى پيشگويى مى كرد; به علاوه، آيات قرآن را كه در نهايت فصاحت و بلاغت بود، بر آنها تلاوت مى فرمود و چون آنها نمى خواستند «حقيقت را ببينند، ره افسانه مى زدند.»

بنابراين، علم نجوم (منظور علم احكام نجوم است) سر از كهانت در مى آورد و كارهاى كاهنان، شباهت زيادى به ساحران دارد; چرا كه هر دو از طريق نيرنگ و تقلّب، به اغفالِ مردمِ ساده انديش، دست مى زنند و ساحر همچون كافر است، چرا كه بر خدا توكّل نمى كند و تكيه گاه او امور ديگرى است. خدا را عملاً منشأ تأثير در سرنوشت خود نمى داند، بلكه تأثير را در امور ديگرى كه سحر و جادو است، مى طلبد و سرنوشت همه اين منحرفان آتش دوزخ است.

##### 1. سوره نحل، آيه 16.
2. سوره انعام، آيه 97.

▲نكته ها

▲1- علم نجوم چيست؟ و چه بخشى از آن ممنوع است؟

نخستين سؤالى كه در اينجا پيش مى آيد اين است: منظور از «علم نجوم» كه در اين خطبه شريفه، مورد نكوهشِ شديدِ اميرمؤمنان على(عليه السلام) قرار گرفته و در نهايت، معادل با كفر شمرده شده و مردم از آن نهى شديد شده اند، چيست؟

به يقين منظور از آن، علم به «احوال نجوم» و حركات و نزديكى و دورى آنها از يكديگر و آگاهى بر اوضاع و احوال آنها نيست. زيرا همان گونه كه قبلاً نيز اشاره شد حركات نجوم و اوضاع آنها در آسمان ها از آيات الهى شمرده شده و مردم براى بهره گيرى از آنها جهت پيدا كردن راهها در شب هاى ظلمانى، در دريا و صحرا تشويق شده اند و در ذيل همين خطبه نيز، اشاره كوتاهى به اين مسأله شده است.

اصولاً آگاهى بر اسرار عالم آفرينش و تفكّر در خلقت آسمانها و زمين، چيزى نيست كه مورد مذمّت قرار گيرد; بلكه يكى از برنامه هاى «اولى الالباب» و صاحبان خرد و انديشه است (إِنَّ فِي خَلْقِ السَّموَاتِ وَ الاَْرْضِ وَ اخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ لاَيَاتُ لاُِولِي الاَْلْبَابِ(1)).

بنابراين، آنچه با آن شدّت، مورد نهى و مذمّت قرار گرفته حتماً چيز ديگر است و آن عبارت است از: «علم به احكام نجوم». يعنى مجموعه پندارها و خيالاتى كه زندگى و سرنوشت انسانها را در اين كره خاكى با اوضاع و احوال ستارگان پيوند مى داد و بوسيله اوضاع فلكى پيشگويى هايى نسبت به آينده، نه تنها در مسايل عمومى و اجتماعى، بلكه در مسايل شخصى و جزيى داشتند; به همين دليل «سلاطين» و شاهان غالباً در دربار خود، براى دستيابى به حوادث آينده، «منجّمانى» استخدام مى كردند و بسيارى از آنها اوضاع كواكب را، مطابق آنچه ميل سلطان بود پيش بينى مى نمودند و حتّى تا اين اواخر در تقويم ها، هنگامى كه منجّمانِ سنّتى، مى خواستند اوضاع كواكب را پيش بينى كنند، نخستين پيش بينى آنها اين بود كه: «اوضاع كواكب دلالت دارد بر سلامتى ذات اقدسِ ملوكانه، قَدَر قدرت و قوى شوكت» سپس به ذكر كلّياتى مى پرداختند كه بدون مطالعه اوضاع كواكب نيز براى همه قابل پيش بينى بود، مانند: «از دست رفتن بعضى از بزرگان، اختلاف در بعضى از اصقاع عالم و گرانى بعضى از اشيا، آفت در بعضى از اشجار، سرد شدن هوا در زمستان و گرم شدن آن در تابستان، عزّت لحوم و دسوم در زمستان» و امثال آن. البتّه گاه انگشت روى موارد جزيى مى گذاشتند كه در پاره اى از مواقع درست از آب در مى آمد و در پاره اى از مواقع غلط.

آنچه در روايات اسلامى و در خطبه بالا از آن نهى شده، همين پيشگويى ها و ارتباطات است.

* * *

##### 1. سوره آل عمران، آيه 190.

▲2- چرا در رديف كفر؟

اكنون سؤال ديگرى پيش مى آيد و آن اينكه درست است كه پندارِ ارتباط ميان زندگى ما و ستارگان اساس و پايه اى ندارد و بر هيچ منطقى استوار نيست; ولى آن همه مذمّت و قراردادن آن در رديف كفر، از كجا سرچشمه مى گيرد؟

براى روشن شدن پاسخ اين سؤال، بايد به اين نكته توجّه داشت كه طرفداران نظريه ارتباط به چند گروه تقسيم مى شدند:

1- كسانى كه اعتقاد به ازليّت و الوهيّت ستارگان داشتند و آنها را مؤثّر در عالم هستى و حيات بشر و حوادث زمينى مى دانستند.

2- آنها كه معتقد بودند ستارگان موجوداتى مدير و مدبّر عالم هستى هستند، هر چند اين كار به «اذن اللّه» و نه از روى استقلال، صورت مى گيرد.

3- كسانى كه معتقد بودند آنها تأثيرات طبيعى در كره زمين دارند و همانگونه كه حرارت آفتاب سبب رويش درختان و برگ و بار آنها مى شود، اوضاع كواكب نيز تأثيراتى در ساير شؤون زندگى بشر دارد كه قسمتى از آن براى ما كشف شده و بخشى در پرده ابهام است.

4- گروه ديگرى معتقد بودند كه آنها تأثيرى در زندگى بشر ندارند، ولى مى توانند از حوادث حال و گذشته خبر دهند و به تعبير ديگر: آنها امارات و نشانه هايى بر حوادثند نه علل و اسباب.

گروه اوّل بى شكّ، در زمره كفّارند حتّى اگر اعتقاد به خدا نيز داشته باشند; چراكه آنها مشركند و غير از خداوند متعال، قايل به الوهيّت كواكب آسمان نيز مى باشند.

گروه دوم، گرچه در زمره كفّار نيستند، ولى از دو نظر در اشتباهند، نخست اينكه: ادّعاى آنها بر تأثير كواكب در زندگى انسانها سخنى است بدون دليل، و قولى است بدون علم و ادّعايى است بدون مدرك.

ديگر اينكه: اين سخن مخالف ظواهر آيات قرآن و روايات قطعى اسلامى است كه هيچ يك از اين آثار - مخصوصاً شعور و حيات و تدبير آفرينش را- به آنها نسبت نمى دهد; بلكه آفرينش و مرگ و رزق و تدبير عالم را به خداوند متعال نسبت مى دهد و اگر سخنى از اجرام سماوى و نجوم و خورشيد و ماه مى گويد، تنها به اين عنوان است كه آنها آيات و نشانه هاى حق است. اگر واقعاً آنها داراى علم و حيات و قدرت و تدبير و تصرّف در عالم بودند، حداقّل مى بايست اشاره اى به آن در اين همه آيات و روايات مى شد. آرى آنها مسخّر فرمان حقّ اند و هر كدام وظيفه خاص خود را انجام مى دهند، خورشيد نور افشانى مى كند، ماه چراغ شب هاى تاريك است و... .

گروه سوم، كه معتقدند كواكب آسمان از طريق آثار طبيعى در اوضاع زمين تأثير دارند، به يقين اين سخنى بر خلاف واقع نيست و امّا محدوده اين تأثير كجا است؟ و تا چه حدّ است؟ دقيقاً بر ما روشن نيست. ما مى دانيم تابش خورشيد در همه چيز مؤثّر است، كره ماه در جزر و مدّ تأثير دارد، نور ستارگان نيز بى اثر نيست، امّا آيا اينها در حوادث زندگى ما نيز مؤثرند يا نه؟ آيا مثلاً آتشفشان هاى خورشيد در هيجانات فكرى انسانها كه در روى زمين زندگى مى كنند و در نتيجه در بروز جنگ ها و نزاع ها مؤثّر است يا نه؟ و مسايلى ديگر از اين قبيل; آنها بر ما پوشيده است و حكم قطعى در اين باره، از قبيل قول به غير علم است و سخن بدون دليل; بنابراين چنين سخنى شرعاً مجاز نيست، مگر اين كه با دلايل علمى و قطعى، اين تأثيرات و مانند آن ثابت شود.

به تعبيرى ديگر: آنچه از تأثيرات طبيعى اوضاع فلكى در زمين و زندگى انسانها ثابت شده اِخبار از آن مانعى ندارد و آنچه مشكوك است تنها به صورت احتمال مى توان از آنها سخن گفت و حكم قطعى جايز نيست و در هر حال اعتقاد به چنين تأثيرى به صورت اجمالى نه كفر است و نه خلاف شرع و رواياتِ نهى از فرا گرفتنِ علم نجوم، هرگز ناظر به آن نيست و منجّمين پيشين نيز، در احكامشان ناظر به اين امور نبودند.

از كلمات منجّمين پيشين استفاده مى شود كه آنها براى ستارگان طبايعى قايل بودند; بعضى داراى طبيعت گرم، بعضى داراى طبيعت سرد و مانند اينها. بى شك قايل شدن به وجود اين طبايع براى ستارگان ناشى از استحسانات و پندارها بود ولى بر اساس آن احكامى صادر مى كردند و مى گفتند چون در اين ماه، فلان ستاره، با فلان ستاره نزديك شده و طبيعت اين دو، چنين اقتضاء مى كند، پس فلان حوادث درروى زمين هماهنگ با آن طبايع، ظهور و بروز خواهد كرد كه چون بر پايه پندار و استحسان بود، به هيچ وجه نمى توانست دليلى بر حكم قطعى در اين امور شود و شايد به همين دليل «منجّمين اسلامى» در غالب اين موارد تكيه بر احتمال مى كردند و مى گفتند: «احتمال بروز چنين حوادثى وجود دارد.»

گروه چهارم، كه حالات كواكب و ستارگان را نشانه ها و علاماتى براى حوادث آينده مى دانستند، يا اين كه مى گفتند سنّت الهى بر اين جارى شده كه به هنگام ظهور كيفيّات فلكى و تغييرات ستارگان، فلان حادثه در كره زمين رخ دهد بى آن كه قايل به تأثير يا الوهيّت و ربوبيّت براى كواكب آسمان باشند، اعتقادشان موجب كفر نبود; امّا چون سخنى بدون دليل و قولى بدون علم داشتند و بر استنباط هاى ظنّى يا وهمى تكيه مى كردند، كارشان حرام بود; زيرا مى دانيم در اسلام هر سخنى كه بدون علم و يقين و بدون حجّت شرعيّه از انسان صادر شود، حرام و گناه است. قرآن مجيد مى فرمايد: «وَ لاَتَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ; از آنچه علم به آن ندارى پيروى نكن.(1)» و نيز به عنوان نكوهش مى فرمايد: «أَتَقُولُونَ عَلَى اللّهِ مَا لاَتَعْلَمُونَ; آيا درباره خدا چيزى مى گوييد كه نمى دانيد.»(2) در جاى ديگر درباره گروهى از كفّار مى فرمايد: «وَ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْم إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لاَيُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً; آنها هرگز به اين سخنى كه مى گويند علم ندارند تنها از گمانِ (بى پايه) پيروى مى كنند و گمان، هرگز انسان را از حقّ بى نياز نمى كند(3)».

از سوى ديگر مى دانيم علم غيب، مخصوص به خدا است، او است كه مى داند هر كسى سرانجام به سوى كدام مسير حركت مى كند و آينده او چگونه است، در چه زمان و زمينى از جهان چشم مى پوشد و در جوامع انسانى چه حوادثى روى مى دهد. البتّه «اولياء اللّه» با تعليم الهى به قسمتى از اين امور آگاهى دارند، ولى از بعضى حوادث مانند «قيام قيامت» يا «ظهور مصلح جهانى» آگاه نيستند; ولى غير از معصومين(عليهم السلام) هر كس ادّعاى علم غيب كند قابل قبول نيست، خواه اين ادّعا از طريق علم نجوم باشد يا ارتباط با ارواح يا اخبار جنّ و يا غير آنها.

از آنچه در بالا گفته شد به خوبى روشن مى شود كه چرا امام(عليه السلام) در اين خطبه شريفه، علم نجوم را سرچشمه كهانت و منجّم را به منزله كاهن و كاهن را بمنزله ساحر و ساحر را همانند كافر شمرده است و نيز روشن مى شود چگونه تصديق منجّمان سبب تكذيب قرآن است و چگونه تكيه بر سخن آنان سبب بى نياز شمردن خويشتن از توكلّ بر خدا و استعانت به ذات پاك او است.

در واقع سخن امام(عليه السلام) ناظر به گروههاى مختلفى از منجّمان است كه يا اعتقاد به تأثير استقلالى نجوم داشتند، يا به دلالت و حكايتِ اوضاعِ نجوم، از حوادث زمين معتقد بودند و يا مانند آن.

اسلام بر اين بخش از علم نجوم، كه پايه و مايه اى نداشت و متّكى بر اوهام و پندارها بود، خط بطلان كشيد، ولى علم نجوم به معناى: «آگاهى بر آثار و اسرار ستارگان» را محترم شمرد و مسلمانان رابه فراگيرى آن دعوت كرد.

* * *

##### 1. سوره اسراء، آيه 36.
2. سوره يونس، آيه 68.
3. سوره نجم آيه 28.

▲3- چگونگى پيدايش پيش گويى هاى نجومى

در اينكه انگيزه پيدايش علم نجوم به معناى خرافى آن - نه به معناى علمى آن- چه بوده؟ دقيقاً روشن نيست; ولى امورى را مى توان به عنوان احتمال قابل ملاحظه، در اين مسأله مؤثّر دانست:

1- تقارنِ اتّفاقىِ بعضى از حوادث زمينى با اوضاع فلكى.

2- استحسانات و تخيّلاتى كه در بسيارى از مسايل اجتماعى پايه تحليل ها قرار مى گيرند.

3- اصرار بشر - مخصوصاً سلاطين و صاحبان قدرت - براى دانستن حوادث آينده و آن چه مربوط به آنها بود.

4- استفاده از آن براى توجيه مكتب جبر; به اين گونه كه بگويند: حوادثِ زندگىِ ما، معلول اوضاع افلاك است، چه بخواهيم يا نخواهيم اين حوادث صورت مى گيرد.

5- توجيه مسايل سياسىِ موردِ نظر، از طريق اينكه اوضاع افلاك چنين دلالت مى كند و كسى نمى تواند با آن مقابله نمايد، براى كوبيدن افكار مخالفان سياسى.

در اينجا سؤال ديگرى مطرح است و آن اينكه در بعضى از روايات اسلامى درباره پرهيز از عقد ازدواج در هنگامى كه قمر در عقرب است (ماه مقابل صورت فلكى عقرب قرار گرفته است) دستوراتى وارد شده، آيا اين دليل بر آن نيست كه اوضاع افلاك در زندگى انسانها تأثير طبيعى دارد؟

پاسخ اين سؤال، چندان پيچيده نيست. زيرا ما تأثير طبيعى اوضاع فلكى را در زندگى انسانها انكار نكرديم; چرا كه تمام اجزاى جهان، يك واحد به هم پيوسته است و در يكديگر تأثير دارد. آنچه ما گفتيم اين بود كه اثبات تأثير طبيعى اوضاع افلاك در زندگى انسانها در هر مورد و بدون استثنا، نياز به دليل و برهان دارد و با خيال و پندار و استحسان نمى توان چيزى را اثبات كرد; حال اگر از طريق معصومين(عليهم السلام) مطلبى در اين زمينه ثابت شود، به همان مقدار كه ثابت شده قابل قبول و مورد پذيرش است.

بنابراين روايات «قمر در عقرب» ناقض بحث هاى بالا نيست.

* * *

##

▲خطبه 80

خطبه 80(1) و من خطبة له عليه السّلام

بعد فراغه من حرب الجمل، فى ذمّ النساء ببيان نقصهنّ

يكى از خطبه هاى امام است كه پس از جنگ «جمل» در نكوهش (بعضى از) زنان ايراد فرموده است.

##### 1. سند خطبه: معروف اين است كه اين خطبه، بخشى از نامه اى است كه امام(عليه السلام) بعد از تصرّف «مصر» از طرف «عمروعاص» و شهادت «محمّد بن ابى بكر» نوشته است. در آن نامه، از حوادث دردناكى كه بعد از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) روى داد سخن مى گويد; امام دستور داد آن نامه را براى مردم بخوانند تا مردم در جريان امور قرار بگيرند و وسوسه هاى شيطان در آنها مؤثّر نيفتد و بعيد نيست كه امام(عليه السلام) اين خطبه را بيش از يك بار گفته باشد نخست بعد از جنگ جمل كه عايشه يكى از سردمداران آن فتنه بزرگ بود ايراد فرمود. سپس در ضمن نامه طولانى، آن را تكرار كرد.
«ابن جوزى» مى گويد: علماى سيره نقل كرده اند كه چون على(عليه السلام) از جنگ جمل فراغت پيدا كرد در «بصره» منبر رفت و اين خطبه را ايراد فرمود و در واقع اشاره به انگيزه هاى جنگ جمل و خلافكارى هاى عايشه فرموده است (البته آنچه را ابن جوزى آورد و با آنچه سيّد رضى نقل كرده تفاوت هايى دارد).
از جمله كسانى كه پيش از «سيّد رضى(رحمه الله)» اين خطبه را نقل كرده اند «ابوطالب مكّى» در «قوّة القلوب» و مرحوم «شيخ كلينى» در جلد پنجم «فروع كافى» و «ابراهيم بن هلال ثقفى» در «الغارات» و «ابن قتيبه» در «الامامة و السياسة» و «طبرى» در «المسترشد» (البتّه با تفاوت هايى) (اقتباس از مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 86.)

▲خطبه در يك نگاه

همان گونه كه در شرح سند خطبه آمده است، على(عليه السلام) اين خطبه را بعد از جنگ «جمل» و شكست سپاه «عايشه» در «بصره» ايراد فرمود و در آن به مذمّت زنان پرداخته كه به يقين، منظور زنانى است همانند آتش افروز جنگ جمل و كسانى كه از گفته هاى آنها پيروى مى كنند.

امام(عليه السلام) اين گونه افراد را به سبب كمبودهايى كه دارند و به خاطر همان كمبودها دست به كارهاى خلافى مى زنند، نكوهش مى كند و مؤمنان را از القائات سوء آنان برحذر مى دارد.

* * *

مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ النِّسَاءَ نَوَاقِصُ الاِْيمَانِ، نَوَاقِصُ الْحُظُوظِ،نَوَاقِصُ الْعُقُولِ: فَأَمَّا نُقْصَانُ إِيمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ الصَّلاِةِ وَالصِّيَامِ فِي أَيَّامِ حَيْضِهِنَّ، وَ أَمَّا نُقْصَانُ عُقُولِهِنَّ فَشَهَادَةُ امْرَأَتَيْنِ كَشَهَادَةِ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ، وَ أَمَّا نُقْصَانُ حُظُوظِهِنَّ فَمَوَارِيثُهُنَّ عَلَى الاَْنْصَافِ مِنْ مَوَارِيثِ الرِّجَالِ. فَاتَّقُوا شِرَارَ النِّسَاءِ، وَ كُونُوا مِنْ خِيَارِهِنَّ عَلَى حَذَر، وَلاَ تُطِيعُوهُنَّ فِي الْمَعْرُوفِ حَتَّى لاَ يَطْمَعْنَ فِي الْمُنْكَرِ.

### ترجمه

اى مردم! زنان از نظر ايمان و بهره اقتصادى و موهبتِ عقل، كاستى هايى دارند; امّا كاستى ايمانِ آنها، به دليل آن است كه از نماز و روزه در ايّام عادت باز مى مانند، و گواهِ كاستى عقول آنان اين است كه شهادت دو نفر از آنان همچون شهادت يك مرد است، و امّا كاستى بهره اقتصادى آنها دليلش اين است كه سهم ارث آنان، نصف سهم مردان است. حال كه چنين است از زنان بد بپرهيزيد و مراقب نيكان آنها باشيد و در اعمال نيك (به صورت اطاعت بى قيد و شرط) از آنان اطاعت نكنيد، تا در اعمال بد، از شما انتظار پيروى نداشته باشند.

▲شرح و تفسير

▲موقعيّت زنان در جوامع بشرى

در تفسير اين خطبه، ميان شارحان نهج البلاغه به ويژه شارحان معاصر گفتگو بسيار است; به همين، دليل لازم مى دانيم مقدّمه اى براى روشن شدن بحث هاى اين خطبه ذكر كنيم. در طول تاريخ در مورد شخصيّت زن بسيار گفتگو شده و افراط و تفريط هايى در نحوه قضاوت پيرامون آنها صورت گرفته، گاه او را از مقام انسان پايين كشيده و يا در شخصيّت انسانى او ترديد كردند! و گاه او را به اوج برده و به عنوان جنس برتر معرّفى نمودند و زن سالارى را در جامعه بشريت پيشنهاد كرده اند! مى توان گفت اين افراط و تفريط ها عكس العمل يكديگر است.

در جوامع امروز، به ويژه جوامع غربى يا آنها كه راه غرب را در دموكراسى مى پيمايند نيز، سخن در اين زمينه بسيار است; سياستمداران خود را نيازمند آراى زنان مى دانند، چرا كه زن و مرد درانتخابات يكسان عمل مى كنند و سرمايه داران خود را نيازمند به كار زنان مى بينند به خصوص اينكه غالباً توقّع آنها از نظر دستمزد و امتيازات ديگر از مردان كمتر است. دستگاههاى عظيم تبليغاتى نيز كه بخش مهمى ازسياستهاى تبليغاتى و اقتصادى را تشكيل مى دهد، خود را به زنان نيازمند مى بينند.

اين جهات سبب شده كه در سخن، دفاع زيادى از حقوق آنها شود و شخصيّت آنها را تا آنجا كه مى توانند بالا ببرند; ولى در عمل خبرى نيست و زنان امروز گرفتار انواع محروميت ها هستند كه در گذشته نيز با آن دست به گريبان بودند. همين امر در تفسير متون مذهبى نيز مؤثّر واقع شده است و گروهى كه از حقوق زن به صورت شعار گونه و رياكارانه دفاع مى كنند، اين متون را طورى تفسير مى كنند كه باب طبع اكثريت زنان باشد و تمايلات آنها را -هر چند به صورت كاذب- اشباع كند.

خطبه بالا و جملات معدود ديگرى كه در «نهج البلاغه» شبيه آن است، از اين گفتگوها و تفسيرهاى مختلف بر كنار نمانده، گاه در سند آن ترديد شده و گاه در تفسير متن آن بحث كرده اند كه مبادا كمترين گرد و غبار نقص، بر دامان زنان بنشيند و بعضى نيز راه تفريط را پيموده و زنان را مجموعه اى از نقص و كاستى نشان داده اند.

ولى در اين ميان، دو چيز را نمى توان انكار كرد، نخست اينكه: اين خطبه بعد از جنگ «جمل» وارد شده و مى دانيم ميدان دارِ اصلى آن جنگ، همسر پيامبر(صلى الله عليه وآله) به نام «عايشه» بود كه به تحريك «طلحه» و «زبير» به شكل بى سابقه اى در ميدان جنگ وارد شد و خون هاى زيادى از بى گناهان و يا ناآگاهان به زمين ريخت كه بعضى عدد كشته شدگان را بالغ بر هفده هزار نفر مى دانند. درست است كه بعد از شكست لشكريانِ «عايشه» و «طلحه» و «زبير»، آن زن، اظهار ندامت كرد و اميرمؤمنان على(عليه السلام)نيز به خاطر احترام پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را به مدينه باز گرداند، ولى آثار نامطلوب اين جنگ براى هميشه در تاريخ اسلام باقى ماند.

ديگر اينكه: ما در بسيارى از آيات قرآن حتى مذمّتى از نوع بشر مى بينيم: «إِنَّ الاِْنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعاً* إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً* وَ إِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً; به يقين انسان حريص و كم طاقت آفريده شده! هنگامى كه بدى به او رسد، بى تابى مى كند و هنگامى كه خوبى به او رسد بخل مىورزد و مانع ديگران مى شود.»(1)

و در جاى ديگر مى خوانيم: «إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً; انسان به يقين بسيار ظالم و جاهل بود»(2).

و در جاى ديگر او را، «كفور مبين» (كفران كننده آشكار) ناميده است: (إِنَّ الاِْنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ).(3)

و در جاى ديگر از انسان به عنوان موجودى كه هرگاه به نعمت مى رسد طغيان مى كند، ياد شده: (إِنَّ الاِْنْسَانَ لَيَطْغَى* أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى(4)...) و مانند آن.

بى شك، انسان در طبيعتش نه «كفور مبين» است نه «ظلوم و جهول» و نه طغيانگر، بلكه ظاهر اين است كه اين بحثها درباره انسانهايى است كه تحت تربيت رهبران الهى قرار نگرفته اند و به صورت گياهان خودرو، در آمده اند. نه راهنمايى و نه بيدارگرى دارند و در ميان هوس ها غوطهورند.

به همين دليل در قرآن از مقام انسانِ با تقوا و مطيع فرمان الهى، مدح و تمجيد فراوان شده و اصولاً بنى آدم به عنوان گل سرسبد جهان آفرينش معرّفى گرديده است: (وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُم عَلَى كَثِير مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلاً)(5).

در مورد جنس زن نيز مطلب همين گونه است، در ميان زنان افراد شايسته اى داريم كه حتّى در ميان مردان مانند آنها كم است و به عكس، زنان بسيار منحرفى داريم كه سرچشمه بسيارى از نابسامانى هاى جامعه بشرى هستند.

با توجّه به اين مقدّمه، به شرح و تفسير خطبه مى پردازيم و در پايان به نكاتى نيز در همين ارتباط خواهيم پرداخت. همانگونه كه در بالا اشاره شد امام(عليه السلام) اين خطبه را در جنگ «جمل» به عنوان هشدار به همه مسلمانان بيان مى كند تا در آينده گرفتار چنين حوادث دردناكى نشوند.

نخست مى فرمايد: «اى مردم! زنان از نظر ايمان و بهره (اقتصادى) و موهبت عقل كاستى هايى دارند» (مَعَاشِرَ النَّاسِ! إِنَّ النِّسَاءَ نَوَاقِصُ الاِْيمَانِ، نَوَاقِصُ الْحُظُوظِ، نَوَاقِصُ الْعُقُولِ)

سپس به ذكر دليل براى اين سه كاستى پرداخته، چنين ادامه مى دهد: «امّا كاستى ايمان آنها، به دليل آن است كه از نماز و روزه در ايّام عادت باز مى مانند، و گواه كاستى عقول آنها اين است كه شهادت دو نفر از آنان، همچون شهادت يك مرد است، و امّا كاستى بهره (اقتصادى) آنها دليلش اين است كه سهم ارث آنان، نصف سهم مردان است» (وَ أَمَّا نُقْصَانُ إِيمَانِهِنَّ فَقُعُودُهُنَّ عَنِ الصَّلاَةِ وَ الصِّيَامِ فِي أيَّامِ حَيْضِهِنَّ، وَ أَمَّا نُقْصَانُ عُقُولِهِنَّ فَشَهَادَةُ امْرَأَتَيْنِ كَشَهَادَةِ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ، وَ أَمَّا نُقْصَانُ حُظُوظِهِنَّ فَمَوَارِيثُهُنَّ عَلَى الاَْنْصَافِ مِنْ مَوَارِيثِ الرِّجَالِ).

شك نيست كه اين كاستى هاى سه گانه هر كدام دليلى دارد اگر خداوند نماز و روزه را در حالت عادت ماهانه از زنان برداشته به دليل اين است كه اوّلاً: زمان عادت، حالت بيمارگونه اى براى زنان پيدا مى شود، كه نياز به استراحت بيشتر دارد. ثانياً: وضع آنها متناسب عبادت و نيايش نيست. و اگر شهادت دو زن برابر شهادت يك مرد است به خاطر آن است كه عواطف بر آنان غلبه دارد، و اى بسا تحت تأثير عواطف واقع شوند و به نفع كسى و به زيان ديگرى شهادت دهند و اگر سهم ارث آنها نيمى از سهم مردان است، اوّلاً: اين تنها در مورد فرزندان و همسرها است، در حالى كه در مورد پدر و مادر در بسيارى از موارد ارث آنها يكى است و همچنين در مورد خواهران و برادران و فرزندان آنها در بعضى از موارد ارث. به تعبير ديگر: زن به عنوان مادر يا خواهر در بسيارى از موارد سهم مساوى با مردان دارد. ثانياً: نفقات زندگى همه بر دوش مردان است و زن نه تنها نفقه فرزندان را نمى پردازد، بلكه شوهر بايد نفقه او را بپردازد، هر چند از طريق ارث يا طرق ديگرى، مال فراوانى به دست آورد.

بنابراين، تمام اين تفاوت ها كه در اسلام وارد شده حساب شده مى باشد; امّا يك نكته را نمى توان انكار كرد كه به هر حال زن و مرد از تمام جهات يكسان نيستند و آنهايى كه شعار مساوات يا احياناً شعار برترى زن را بر مرد سر مى دهند، خودشان در عمل طور ديگرى رفتار مى كنند. هيچ رئيس جمهورى را - كه شعار مساوات مى دهد- پيدا نمى كنيم كه وزيران خود را به طور مساوى از ميان زنان و مردان انتخاب كند و همچنين مديران كلّ در تقسيم پست هاى معاونت، معمولاً چنين برنامه اى را ندارند، حتّى در كشورهاى غربى و كشورهاى لائيك و غير مذهبى!

آنچه به حق وبه صداقت و و اقع بينى نزديكتر است و از رياكارى و تظاهر دور، اين است كه: ما اين دو جنس را با تمام شايستگى هاى خدادادشان، به خوبى بشناسيم و عدالت را در ميان آنها برقرار سازيم تا هر يك از آن دو، بتوانند استعداد خدادادشان را شكوفا كنند و از نيروهاى خلاّقى كه بالقوّه در وجود آنها است هم خودشان و هم جامعه بهره بگيرند. ابن بهترين تعبيرى است كه مى توان در اين زمينه داشت و در بحث نكات به خواست خدا شرح بيشترى خواهيم داد.

در پايان اين خطبه امام(عليه السلام) در يك نتيجه گيرى كوتاه مى فرمايد: «حال كه چنين است از زنان بد بپرهيزيد، و مراقب نيكان آنها نيز باشيد!» (فَاتَّقُوا شِرَارَ النِّسَاءِ، وَ كُونُوا مِنْ خِيَارِهِنَّ عَلَى حَذَر).

سپس مى افزايد: «در اعمال نيك (به صورت اطاعت و تسليم بى قيد و شرط) از آنان اطاعت نكنيد تا در اعمال بد انتظار پيروى از شما نداشته باشند!» (وَلاَ تُطِيعُوهُنَّ فِي الْمَعْرُوفِ حَتَّى لاَ يَطْمَعْنَ فِي الْمُنْكَرِ).

بديهى است عدم اطاعت از آنها در معروف (كار نيك) به اين معنا نيست كه اگر آنها دعوت به امور معروفى، همچون نماز و روزه و عدالت و احسان كردند شما با آنها مخالفت كنيد; بلكه منظور اين است كه قبول پيشنهاد آنها نبايد به صورت تسليم بى قيد و شرط در برابر آنان باشد و به تعبير ديگر: «معروف» را به خاطر معروف بودنش انجام دهيد، نه به خاطر تسليم بى قيد و شرط در برابر همسرتان. مبادا آنها جسور شوند و احياناً انتظار داشته باشند، تسليم خواسته هاى ناپسند آنها شويد.

گرچه عبارت «نهج البلاغه» در اينجا مخصوص همسران نيست و زنان را به صورت مطلق عنوان مى كند، ولى پيدا است كه اين گونه مسايل معمولاً در بين همسران اتفاق مى افتد. بنابراين، آنچه در اين خطبه آمده، با آيات وجوب امر به معروف و نهى از منكر و لزوم پذيرش آن كه شامل هر مرد و زن مى شود، منافات ندارد; چرا كه منظور خطبه اين نيست كه معروف را ترك گوييد، بلكه منظور اين است كه عمل شما شكل اطاعت بى قيد و شرط نداشته باشد; مثل اينكه به او بگويد: من هم اين كار را در نظر داشته ام كه انجام دهم (در صورتى كه در واقع چنين نيّتى را داشته است) و يا اينكه اگر كارى است كه تأخيرش مانعى ندارد كمى تأخير بيندازد و فاصله شود تا همسرش احساس نكند كه شوهرش تابع بى قيد و شرط او است.

ولى به هر حال، زنان باايمان و آگاه و هوشيار و متعهّد، به يقين از اين حكم مستثنا هستند; زنانى كه رضاى آنها رضاى خدا و سخط آنها سخط خداست، همچون فاطمه زهرا(عليها السلام) كه فرمان او جز خير و صلاح و تحصيل رضا و قرب پروردگار نخواهد بود.

اين نكته نيز روشن است كه مى گويد: «از خوبان آنها بر حذر باشيد!» خوب نسبى است، نه خوب مطلق; چرا كه خوبان مطلق، نه تنها نبايد از آنها بر حذر بود، بلكه بايد از پيشنهادهاى آنها استقبال كرد و صحبت آنها را غنيمت شمرد.

به همين دليل در تاريخ اسلام مردان برجسته اى را مى بينيم كه به پيشنهادهاى همسران شايسته خود اهميت مى دادند.

به همين دليل، در بعضى از آيات قرآن مى بينيم كه براى مشورت با زنان، بها قايل شده و آن را كار پسنديده اى معرفى مى كند. در مورد باز گرفتن كودك از شير در سوره بقره مى خوانيم: «فَإِنْ أَرَادَا فِصَالاً عَنْ تَرَاض مِنْهُمَا وَ تَشَاوُر فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا; هرگاه پدر و مادر، بخواهند با رضايت هر دو و مشورت و توافق، كودك را قبل از دو سال از شير باز گيرند، گناهى بر آنها نيست.»(6)

##### 1. سوره معارج، آيات 19-21.
2. سوره احزاب، آيه 72.
3. سوره زخرف، آيه 15.
4. سوره علق، آيات 6-7.
5. سوره اسراء، آيه 70.

##### 6. سوره بقره، آيه 233.

▲نكته ها

▲1- تفاوتها و يكسانى هاى زنان و مردان

همواره در ميان دانشمندان بر سر اين موضوع جرّ و بحث وجود داشته كه آيا زن و مرد واقعاً از نظر آفرينش و جنبه هاى حقوقى يكسانند يا متفاوتند و غالباً عقيده بر اين بوده كه از نظر ساختمان جسمانى و جنبه هاى عاطفى و عقلانى تفاوتهايى در ميان آنها وجود دارد. بى آنكه اين تفاوتها از شخصيّت زن بكاهد و يا بر شخصيّت مرد بيفزايد; ولى بى شك اين تفاوت مى تواند سبب تفاوت مسئوليت هاى آنها در اجتماع شود.

از نظر اجتماعى، بسيارى معتقد به مرد سالارى بودند كه اين تفكّر افراطى سبب شده گروهى راه مخالف آن را در پيش گيرند و معتقد به زن سالارى شوند. جمعى نيز اين هر دو روش را نفى كرده و روش منطقى انسان سالارى را برگزيده اند.

آنچه از منابع اسلامى و منطق عقل، در اين زمينه استفاده مى شود اين است كه شخصيّت انسان داراى سه بُعد است:

1- بعد انسانى و الهى.

2- بعد علمى و فرهنگى.

3- بعد اقتصادى.

در بُعد اوّل كه عمده ترين ارزش هاى انسانى در آن مطرح است، فرقى ميان مرد و زن نيست، هر دو در پيشگاه خدا يكسانند و هر دو در پيشگاه خدا يكسانند و هر دو مى توانند راه قرب الى اللّه را تا بى نهايت ادامه دهند و به تعبير ديگر، راه تكامل براى هر دو به طور يكسان گشوده است.

لذا خطابات قرآنى در اين زمينه شامل هر دو، به طور مساوى است.

در يك جا مى خوانيم: «مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِنْ ذَكَر أَوْ أُنْثَى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ; هر كس كار شايسته اى انجام دهد، خواه مرد باشد يا زن، در حالى كه مؤمن است، او را به حياتى پاك زنده مى داريم و پاداش آنها را به بهترين اعمالى كه انجام مى دادند، خواهيم داد.»(1)

در جاى ديگر مى فرمايد: «إِنَّ الْمُسْلِمينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ وَ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَ الْقَانِتَاتِ وَ الصَّادِقينَ وَ الصَّادِقَاتِ... أَعَدَّ اللّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً; به يقين مردان و زنان مسلمان، مردان با ايمان و زنان با ايمان، مردان مطيع فرمان خدا و زنان مطيع فرمان خدا، مردان راستگو و زنان راستگو... خداوند براى همه آنها مغفرت و پاداش عظيمى فراهم ساخته است»(2).

آيه شريفه (إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقيكُمْ)(3) نيز معيار را قرب به پروردگار قرار مى دهد، از هر كس كه باشد بى آنكه جنسيّتِ مرد و زن، در آن دخيل باشد.

و همچنين آيات ديگر كه ذكر همه آنها به طول مى انجامد.

در روايات اسلامى نيز اين حقيقت به خوبى نمايان است. در حديثى كه «مرحوم كلينى» در كتاب «كافى» آورده، مى خوانيم: «خواهر رضاعى پيامبر(صلى الله عليه وآله) خدمتش رسيد، هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را ديد بسيار شاد شد و ملحفه (روانداز) خود را براى او گسترد و او را بر آن نشاند، سپس با وى گرم صحبت شد هنگامى كه او از خدمت پيامبر(صلى الله عليه وآله) بيرون رفت، برادرش آمد (اين خواهر و برادر فرزندان حليمه سعديه بودند كه مادر رضاعى پيامبر(صلى الله عليه وآله) بود) ولى پيامبر(صلى الله عليه وآله) آن احتراماتى را كه براى خواهرش قايل شد، براى او قايل نشد (هر چند به او نيز محبّت كرد).

بعضى سؤال كردند كه اى رسول خدا(صلى الله عليه وآله)! احترامى را كه به خواهر گذاشتى به برادر نگذاشتى با اينكه او مرد است؟! پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لاَِنَّهَا كَانَتْ أَبَرَّ بِوَالِدَيْهَا مِنْهُ; اين به خاطر آن است كه آن خواهر نسبت به پدر و مادرش از آن برادر نيكوكارتر بود»(4).

جالب اينكه اصحاب روى امتياز مرد بودن تكيه كردند و پيامبر(صلى الله عليه وآله) نه تنها آن را امتياز نشمرد، بلكه خواهرش را به خاطر ارزشهاى الهى انسانى بر او مقدّم شمرد.

داستان «نسيبه» و شجاعت او در ميدان «اُحُد» كه بدون توجّه به خطرات براى رزمندگان لشكر اسلام، آب مى آورد و حتّى هنگامى كه به او حمله كردند، دفاع جانانه اى در برابر لشكر نمود تا آنجا كه سيزده زخم بر تن او وارد شد و سرانجام در «يَمامه» در جنگ با «مُسَيْلمه» شهيد گشت، معروف است. در حديث آمده است كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) در روز «اُحُد» درباره او فرمود: «لَمَقَامُ نُسَيْبَة بِنْتِ كَعْب الْيَوْمُ خَيْرٌ مِنْ مَقَامِ فُلاَن وَ فُلاَن; مقام اين زن، امروز از مقام فلان و فلان (بعضى از افراد سرشناس لشكر) برتر است»(5).

داستان «شَطيطه نيشابورى» معروف است، آن هنگام كه «محمّد بن على نيشابورى» اموال فراوان و هدايايى براى امام موسى بن جعفر(عليه السلام) از سوى مردم نيشابور با خود خدمت آن حضرت آورد، امام(عليه السلام) از ميان 30 هزار دينار و 50 هزار درهم و قطعه اى لباس، تنها يك درهم و قطعه پارچه اى را كه متعلّق به زن باايمانى به نام «شَطيطه» بود، پذيرفت و بقيه را باز پس فرستاد!(6)

از اين حديث به خوبى روشن مى شود كه ارزش انسانى بين زن و مرد تفاوتى ندارد. از اين رو، گاهى زنان در اين امر بر مردان پيشى مى گيرند.

##### 1. سوره نحل، آيه 97.
2. سوره احزاب، آيه 35.
3. سوره حجرات، آيه 13.
4. كافى، جلد 2، صفحه 161.
5. سفينة البحار، مادّه «نسب».
6. بحار الانوار، جلد 48، صفحه 73.

▲امّا در بعد علمى و فرهنگى:

در اين قسمت نيز، فرقى ميان زن و مرد وجود ندارد، يعنى راه فراگيرى علم و دانش به روى هر دو، يكسان باز است و حديث معروف «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِم وَ مُسْلِمَة»(1) دليل اين مدّعاست (حتّى اگر كلمه «مُسلمه» نيز جزء حديث نباشد; زيرا مُسلم در اينجا به معناى نوع انسان است همانگونه كه در بعضى از روايات چنين است) بنابراين هيچ محدوديتى از نظر اسلامى، در هيچ مرحله اى از فراگيرى علوم، براى زنان وجود ندارد و آنها مى توانند تمامِ مدارجِ كمال را از اين نظر طىّ كنند. در تاريخ اسلام نيز به شخصيت هاى بزرگ و با فضيلتى از جنس زنان برخورد مى كنيم كه در كتب حديث، اسامى گروهى از آنان به عنوان زنان راوى ديده مى شود.

بُعد سوم: بُعد اقتصادى است كه از اين نظر نيز فرقى ميان زن و مرد نيست. يعنى آنها مى توانند نتيجه كار خود را مالك شوند همان گونه كه مردان مى توانند. مخصوصاً در اسلام زنان استقلال اقتصادى دارند، بر خلاف آنچه در ميان بعضى از ملل غربى هنوز هم ادامه دارد كه به زن استقلال اقتصادى نمى دهند و تصرّف او را در اموالش بدون اجازه شوهر مجاز نمى دانند; در حالى كه در اسلام، زن براى تصرّف در اموال خود، هيچ گونه نيازى به اجازه شوهر ندارد و در هر مصرف مشروعى و در مورد هركس و هركارى مى تواند مصرف كند.

البتّه اگر مسايل شعارى را كنار بگذاريم، نمى توان انكار كرد كه معمولاً فعّاليت توليدى مردان از زنان بيشتر است و اين به دو دليل است; نخست اينكه: مردان غالباً قوّت و قدرت بيشترى براى كارهاى سنگين دارند و همين امر به آنها دست برتر در مسايل اقتصادى مى دهد و ديگر اينكه: مشكلات دوران باردارى و شيردادن نوزادان و بزرگ كردن آنها (هر چند براى دو سه سال باشد) قسمتى از بهترين سالهاى عمر زنان را به خود تخصيص مى دهد و زنان مقدار قابل ملاحظه اى از نيروى جسمانى خود را در اين راه از دست مى دهند و اگر فرض كنيم، هر زن به طور متوسط، بيش از سه فرزند پيدا نكند و براى هر يك از آنها چهار سال از دوران باردارى تا زمانى كه به راه مى افتند در نظر بگيريم، مجموعاً دوازده سال مى شود كه در سنين جوانى و نزديك به جوانى خواهد بود.

شايد به همين دليل است كه در تمام كشورها، حتّى در كشورهايى كه تساوى زن و مرد عملاً در تمام زمينه ها انجام شده و مذهب در آنجا حاكميتى ندارد، بسيارى از كارهاى پرمسئوليّت و سنگين بر دوش مردان است و مسئولين سياسى و اقتصادى و اجتماعى، به طور اكثر از ميان مردان انتخاب مى شوند.

بنابراين، وجود پاره اى از تفاوت ها در ميان مسئوليت زنان و مردان، مانند عهده دارى منصب قضاوت، يا تفاوت در تعداد شهود زن و مرد، يا تفاوت در بهره ميراث كه دليل آن را در بالا ذكر كرديم، هرگز نمى تواند اصول كلّىِ برابرى را در ميان اين دو جنس در بُعد الهى و انسانى و در بُعد علمى و فرهنگى و در بعد اقتصادى بر هم بزند و در هر حال بايد تفاوت طبيعى اين دو جنس را پذيرفت و با شعارهاى دروغين، خود را در بيراهه گرفتار نسازيم.

* * *

##### 1. روايت «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كلِّ مُسْلِمِ وَ مُسْلِمَة» را «مرحوم علاّمه مجلسى» در «بحارالانوار» از كتاب «عوالى اللئالى» از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل كرده است و همچنين در «ميزان الحكمة» از كتاب «مجموعه ورّام» نقل شده است.

▲2- سخنى درباره عايشه و زندگانى او

«عايشه» دختر «ابوبكر» خليفه اوّل و از طائفه «تيم» كه يكى از شاخه هاى قريش است، مى باشد. مادرش «امّ الرّومان» نام داشت كه دختر «عامر بن عويمر» بود.

معروف اين است كه «عايشه» در سال چهارم بعثت در «مكّه» به دنيا آمد و در همان جا پرورش يافت و رسول خدا(صلى الله عليه وآله) بعد از همسر گراميش «خديجه» با او ازدواج كرد و در ماه شوّال پس از جنگ «بَدر» بنا به اصرار پدرش ابوبكر او را به خانه خود برد.

«عايشه» بعد از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در زمان خلافت پدرش، «ابوبكر» و پس از وى در زمان حكومت «عمر» و حتّى نيمه اوّل خلافت «عثمان» از طرفداران جدّى حكومت وقت بود; ولى در نيمه دوم از خلافت «عثمان» از او به شدّت رنجيده خاطر گشت و بين او و «عثمان» اقدامات تند و عكس العمل هاى شديدى ظاهر شد كه اين تيرگى رفته رفته به دشمنى مبدّل گرديد و به اين ترتيب «عايشه» در صف مخالفان «عثمان» درآمد و حتّى از يك نظر رهبرى آنها را به عهده گرفت و به شورشى كه بر ضدّ «عثمان» پيدا شده بود، دامن مى زد; تا اينكه «عثمان» كشته شد. «عايشه» اميدوار بود كه بعد از كشته شدن «عثمان» خلافت به پسر عمّش «طلحه» برسد و به اين ترتيب خلافت به خاندان «تيم» باز گردد! ولى هنگامى كه متوجّه شد مردم با اميرمؤمنان على(عليه السلام) بيعت كردند و نقشه هايش نقش بر آب شد، تغيير مسير داد و به خونخواهى «عثمان» برخاست و يكى از بنيان گذاران جنگ «جَمَل» در بصره شد و به همراهى «طلحه» و «زبير» آتش جنگ را برافروخت! ولى هنگامى كه در جنگ «جَمَل» متحمّل شكست سختى شد و هم پيمانانش، «طلحه» و «زبير» كشته شدند و على(عليه السلام) او را به خاطر پيامبر(صلى الله عليه وآله) با احترام به مدينه بازگردانيد، خانه نشين شد. او در حدّ خود هوش سرشارى داشت و به همين دليل به خود اجازه مى داد در مسايل فقهى فتوا دهد و به خاطر جهات سياسى نيز، خلفا او را در اين قسمت مورد احترام قرار مى دادند.

«ابن سعد» در «طبقات» مى نويسد: «عمر» حقوق همسران رسول خدا را ده هزار دينار در سال تعيين كرده بود ولى به عايشه دوازده هزار دينار مى داد; ولى هنگامى عثمان با عايشه اختلاف پيدا كرد - به گفته يعقوبى در تاريخ خود - اين دو هزار دينار را قطع كرد.

اختلاف ميان «عثمان» و «عايشه» در جريان فرماندارى «وليد بن عُقبه» بالا گرفت «وليد» كه علاوه بر شراب خوردن، به بعضى از صحابه معروف رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مانند «ابن مسعود» بى حرمتى روا داشت، به نزد عثمان فرا خوانده شد و شهود، شهادت به شراب خوارى او دادند، ولى به گفته «بلاذرى» در «اَنساب الأَشراف» عثمان نه تنها وليد را كه برادر خوانده او بود، مجازات نكرد; بلكه شهود را تحت تعقيب قرار داد! آنها به خانه عايشه پناه بردند و عثمان فرياد زد آيا سركشان عراقى را پناهگاهى جز خانه عايشه نيست؟ هنگامى كه عايشه اين سخنان را شنيد، نعلين رسول خدا(صلى الله عليه وآله)را بر سر دست بلند كرد و گفت: «هنوز اين كفش كهنه نشده سنّت رسول خدا(صلى الله عليه وآله)را پشت سر انداختيد!» هنگامى كه اين سخنان به مردم رسيد عدّه اى به طرفدارى او و گروهى به حمايت از «عثمان» برخاستند، تا آنجا كه در مسجد به جان هم افتادند و به زد و خورد پرداختند.

هنگامى كه «عثمان» كشته شد، «عايشه» خوشحال گشت; امّا زمانى كه ديد حكومت در دست على(عليه السلام) افتاد، سخت ناراحت گشت و از آنجا كه على(عليه السلام) سخت پايبند به عدالت بود و طبعاً خواسته هاى عايشه انجام نمى شد، كينه آن حضرت را به دل گرفت.

«طبرى» در تاريخ «الامم و الملوك» و «ابن سعد» در «طبقات» و «ابن اثير» در «كامل» مى نويسند: هنگامى كه خبر شهادت على(عليه السلام) به او رسيد، شادمان گشت و سجده شكر به جاى آورد و از خوشحالى اين شعر را بر زبان جارى كرد:

فَأَلْقَتْ عَصَاهَا واسْتَقَرَّبِهَا النَّوَى كَمَا قَرَّ عَيْناً بِالاِْيَابِ الْمُسَافِرِ

«عصاى خود را افكند و آرامش پيدا كرد - همانگونه كه انسان از بازگشت مسافر عزيزش شادمان مى شود».

اشاره به اينكه حالا نگرانى هاى من، بر طرف شده و آرامش يافتم و از آن بالاتر اين كه از «ابن ملجم» با ابياتى تجليل كرد و چون اين سخن به گوش «زينب» دختر «امّ سلمه» رسيد، به عايشه اعتراض كرد و او متوجّه شد كار زننده اى انجام داده و ظاهراً در مقام عذر خواهى برآمد و گفت: من فراموش كار شده ام، هر وقت فراموش كردم به من تذكّر دهيد! (عايشه در آن زمان نزديك به 50 سال داشت).

از عجائب زندگى عايشه تغيير موضع سريع و شديد او درباره «عثمان» است. به گفته «ابن ابى الحديد» هر كس در تاريخ و اخبار چيزى نوشته صريحاً گفته است عايشه از سرسخت ترين دشمنان عثمان بوده; او نخستين كسى بود كه عثمان را «نعثل» ناميد و گفت: «أُقْتُلُوا نَعْثَلاً قَتَلَ اللّهُ نَعْثَلاً; نعثل را بكشيد خدا او را بكشد!» («نعثل» در لغت به معناى پيرمرد احمق است و به معناى مرد ريش بلندِ پرمو، نيز آمده. و گاه گفته شده «نعثل» يك مرد يهودى ريش بلند بوده و معلوم نيست نامگذارى عثمان به «نعثل» از طرف عايشه روى كدام يك از اين معانى است) ولى با اين حال هنگامى كه عايشه شنيد مردم بعد از عثمان، على(عليه السلام) را برگزيده اند گفت: اگر اين حرف صحيح باشد اى كاش آسمان بر زمين فرو ريزد! و از همان وقت مى گفت: (قَتَلُوا ابْنَ عُفَّانَ مَظْلُوماً; عثمان را مظلوم كشتند.» سپس با تحريك «طلحه» و «زبير»، به عنوان مطالبه خون عثمان، مردم را به قيام بر ضدّ على(عليه السلام) فرا خواند.

سپس «ابن ابى الحديد» مى افزايد: هنگامى كه عايشه تصميم بر قيام بر ضدّ على(عليه السلام) گرفت، مى خواست «اُمّ سلمه» (يكى از همسران پيامبر(صلى الله عليه وآله)) را با خود همراه كند، لذا از او دعوت كرد و براى او از مظلوميّت عثمان سخن گفت.

«اُمّ سلمه» در شگفتى فرو رفت و به او گفت: «تا ديروز مردم را بر ضد عثمان مى شوراندى و او را «نعثل» مى خواندى چطور امروز به خوانخواهى او برخاستى! با اين كه موقعيّت على(عليه السلام) را در نزد پيامبر(صلى الله عليه وآله) خوب مى دانى اگر فراموش كرده اى يادآوريت كنم».

عايشه گفت: «عيبى ندارد». سپس «اُمّ سلمه» داستانى از زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله) را نقل كرد كه نشان مى داد پيامبر على(عليه السلام) را شايسته خلافت مى دانست. عايشه اين ماجرا را تصديق كرد; امّ سلمه پرسيد: «پس چرا مى خواهى با او مبارزه كنى؟» گفت: «براى اصلاح در ميان مردم!!»(1)

مورّخ معروف «طبرى» نيز نقل مى كند: هنگامى كه عايشه گفت عثمان را مظلوم كشتند و من به خونخواهى عثمان بر مى خيزم; كسى به او گفت: به خدا سوگند! نخستين كسى كه بر عثمان ايراد گرفت تو بودى و تو بودى كه مى گفتى: «أُقْتُلُوا نَعْثَلاً فَقَدْ كَفَرَ; نعثل را بكشيد كه كافر شده است».

عايشه گفت: «آرى، ولى مردم نخست عثمان را توبه دادند و پس از توبه او را كشتند. من قبول دارم كه چنين سخنى را درباره او گفتم، ولى الان مى گويم او مظلوم بود و اين سخن از سخن اوّل بهتر است!»(2)

شبيه همين معنا را «ابن اثير» در كتاب «كامل» نقل كرده است(3).

«بخارى» در «صحيح» خود داستان حسد ورزيدن عايشه نسبت به حضرت خديجه را نقل مى كند، با اينكه خديجه قبل از ازدواج پيامبر(صلى الله عليه وآله) با عايشه، از دنيا رفته بود.(4)

داستان رسيدن عايشه در مسير راه خود، به سوى بصره، به يك آبادى به نام «حَوْئَب» و سر و صداى سگ هاى آبادى، معروف است; در آنجا وقتى كه عايشه نام «حوئب» را شنيد، به ياد سخنى افتاد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به عنوان هشدار به او گفته بود: «بترس! از آن روزى كه به راهى مى روى كه سگ هاى «حوئب» در آنجا در اطراف تو سر و صداى زياد خواهند كرد.» عايشه سخت نگران شد و تصميم گرفت از همانجا بازگردد; ولى كسانى كه با اين كار سخت مخالف بودند، پنجاه نفر از «اَعراب» بيابانى آنجا را ديدند و قول پاداش به آنها دادند تا بيايند و شهادت دهند اين جا «حَوْئَب» نيست!(5)

عايشه در شب سه شنبه 10 شوّال سال 57 يا 59 در مدينه از دنيا رفت و ابوهريره بر جنازه او نماز خواند و او را در بقيع به خاك سپردند.

* * *

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 215 به بعد (با تلخيص).
2. تاريخ طبرى، جلد 3، صفحه 477 (از منشورات مؤسّسه اعلمى بيروت).
3. كامل ابن اثير، جلد 3، صفحه 206 (طبع دار صادر).
4. صحيح بخارى (جلد 5، صفحه 47) در باب تزويج خديجه و فضايل او، اين حديث را آورده است.
5. اين داستان را «ابن ابى الحديد»، مشروحاً در جلد 6 شرح نهج البلاغه خود، صفحه 225، آورده و «علاّمه امينى» در «الغدير» جلد 3 از كتب متعدّدى از منابع اهل سنّت، آن را نقل كرده است (صفحه 188 به بعد).

▲خطبه 81

خطبه 81(1) و من كلام له عليه السّلام

في الزهد

از سخنان امام عليه السلام كه درباره زهد فرموده است.

##### 1. سند خطبه: بخش اوّل خطبه مزبور را، مرحوم «صدوق» پيش از «سيّد رضى» در كتاب «معانى الاخبار» و در «خصال» نقل كرده است; و بخش دوم آن را، مرحوم «برقى» در كتاب «محاسن» با تفاوت مختصرى آورده است و بعد از «سيّد رضى» نيز گروهى از بزرگان اين خطبه را با كمى تفاوت آورده اند، از جمله آنان نويسندگانِ «غُررالحكم» و «روضة الواعظين» و «مشكـوة الانوار» مى باشند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 88 - 89).

▲خطبه در يك نگاه

امام(عليه السلام) در اين خطبه، نخست به تعريف جامع و زيبايى از حقيقتِ زهد، مى پردازد و آن را در سه جمله كوتاه معرّفى مى كند; آن گاه به كسانى كه خود را از رسيدن به اين حقيقت، ناتوان مى بينند، توصيه مى كند كه لااقل در برابر محرّمات الهى مقاوم و در برابر نعمت هاى او شكر گزار باشند; چرا كه خداوند نسبت به همه شما با دلائلى روشن اتمام حجّت فرموده است.

* * *

أَيُّهَاالنَّاسُ، الزَّهَادَةُ قِصَرُ الاَْمَلِ، وَالشُّكْرُ عِنْدَ [عن] النِّعَمِ، وَالتَّوَرُّعُ عِنْدَ الْـمَحَارِمِ، فَإِنْ عَزَبَ ذلِكَ عَنْكُمْ فَلاَ يَغْلِبِ الْحَرَامُ صَبْرَكُمْ، وَلاَ تَنْسَوْا عِنْدَالنِّعَمِ شُكْرَكُمْ، فَقَدْ أَعْذَرَ اللهُ إِلَيْكُمْ بِحُجَج مُسْفِرَة ظَاهِرَة، وَ كُتُب بَارِزَةِ الْعُذْرِ وَاضِحَة.

### ترجمه

اى مردم! «زهد» همان كوتاهى آرزو، و شكر و سپاس در برابر نعمت، و پارسايى در برابرِ گناه است. و اگر نتوانستيد همه اين صفات را فراهم سازيد، لااقل مراقب باشيد حرام بر اراده و صبر شما چيره نگردد، و در برابر نعمت هاى الهى شكر خدا را به فراموشى مسپاريد، چه اينكه خداوند با دلائل روشن و آشكار و كتب آسمانى واضح، اتمام حجّت كرده است! (و آنچه درباره زهد و شكر لازم بوده، به شما تعليم داده است).

▲شرح و تفسير

▲حقيقت زهد

در اين سخن كوتاه و فشرده و در عين حال، پرمحتوا، امام(عليه السلام) به تعريف حقيقت زهد مى پردازد و مى فرمايد: «اى مردم! زهد همان كوتاهى آرزو، و شكر و سپاس در برابر نعمت، و پارسايى در مقابل گناه است» (أَيُّهَا النَّاسُ! الزَّهَادَةُ(1) قِصَرُ الاَْمَلِ، وَ الشُّكْرُ عِنْدَ النِّعِمَ، وَ التَّورُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ).

توضيحى كه امام(عليه السلام) با اين سه جمله درباره زهد مى فرمايد، در برابر تفسيرهاى غلطى است كه از زهد مى شود و چه بسيارند كسانى كه هرگز معناى زهد را نفهميده اند و خود را «زاهد» مى پندارند! تصوّر مى كنند «زهد» تنها پوشيدن لباس هاى ساده، يا عدم ورود در مسايل مهمّ اجتماعى و گوشه گيرى و جدايى از جامعه انسانى و بيگانگى نسبت به فعّاليّتهاى اقتصادى است; در حالى كه هيچ يك از اينها دليل بر زهد نيست.

حقيقت «زهد» كه در برابر «رغبت» قرار دارد، همان بى اعتنايى نسبت به مواهب مادّى است و يا به تعبير ديگر: «عدم وابستگى نسبت به دنيا و مظاهر دنيا مى باشد، هر چند امكانات وسيعى در اختيار داشته باشد.»

كسى كه نسبت به امور مادّى بى اعتنا است، هرگز دنبال آرزوهاى دور و دراز نيست (آرزوهاى دور و دراز مخصوص دنياپرستان است) و كسى كه چنين است در برابر نعمت ها سپاسگزار و در برابر گناهان خويشتن دار است، زيرا نعمت ها، او را به خود مشغول نمى دارد و از ياد خدا غافل نمى كند و گناهان، دل و دين او را نمى ربايند.

در كلمات قصار مولا(عليه السلام) نيز، تفسير ديگرى از زهد شده كه هر چند در ظاهر با اين تفسير متفاوت است، ولى در واقع به يك معنا باز مى گردند; مى فرمايد: «الزُّهْدُ كُلُّهُ بَيْنَ كَلَمَتَيْنِ مِنَ الْقُرآنِ: قَالَ اللّهُ سُبْحَانَهُ: «لِكَيْلاَ تَأْسَوْا عَلَى مَافَاتَكُمْ وَ لاَتَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ» وَ مَنْ لَمْ يَأْسَ عَلَى الْمَاضِي وَ لَمْ يَفْرَحْ بِالاْتِي فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَيْهِ; تمام زهد در ميان دو جمله از قرآن است; خداوند متعال مى فرمايد: «تا بر گذشته تأسّف نخوريد و نسبت به آينده شاد و دلبسته نباشيد.» بنابراين آن كس كه غم گذشته (و آنچه را از دست داده) نمى خورد و نسبت به آينده (و آنچه در دست دارد) شاد و دلبسته نيست، هر دو جانب زهد را در اختيار گرفته است»(2).

اين تعبير اشاره است به اينكه حقيقت زهد، ترك وابستگى ها و گسستن زنجيرهاى اسارت مربوط به گذشته و آينده است.

تعبير به «وَ الشُّكْرُ عِنْدَ النِّعَمِ» كه به عنوان دومين ركن، از اركان سه گانه زهد شمرده شده، اشاره به اين است كه همواره نعمت ها را از سوى خدا بداند، نه از سوى خود; تا همين سبب دلبستگى اش به خدا گردد، نه دلبستگى به خويشتن!

تعبير به «التَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ» اشاره به اين است كه ريشه اصلى گناه، دنياپرستى است همانگونه كه در حديث معروف مى خوانيم: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَة; علاقه و عشق به دنيا، ريشه و سرآغاز هر گناهى است»(3).

بنابراين كسى كه: آرزوهايش كوتاه و در برابر نعمت هاى الهى شكرگزار و در برابر گناهان خويشتن دار است، زاهد واقعى است; خواه فقير باشد يا غنى، چرا كه معيار زهد و وارستگى هرگز فقر نيست!

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اگر نتوانستيد همه اين صفات را فراهم سازيد، لااقل مراقب باشيد حرام، بر اراده و صبر شما چيره نگردد و در برابر نعمت هاى الهى شكر خدا را به فراموشى مسپاريد، چه اينكه خداوند با دلائل روشن و آشكار و كتب آسمانى بارز و واضح اتمام حجّت كرده است» (فَإِنْ عَزَبَ(4) ذلِكَ عَنْكُمْ، فَلاَ يَغْلِبِ الْحَرَامُ صَبْرَكُمْ، وَ لاَتَنْسَوْا عِنْدَ النِّعَمِ شُكْرَكُمْ، فَقَدْ أَعْذَرَ اللّهُ إِلَيْكُمْ بِحُجَج مُسْفِرَة(5) ظَاهِرَة، وَ كُتُب بَارِزَةِ الْعُذْرِ وَاضِحَة).

با اينكه امام(عليه السلام) در قسمت اخير، بر دو قسمت از اركان سه گانه زهد تأكيد مىورزد (پرهيز از گناه و شكرگزارى در برابر نعمت) ولى تعبيراتى كه در اين چند جمله به كار رفته، نشان مى دهد كه منظور امام(عليه السلام) اين است كه اگر شكر نعمت را به طور كامل انجام نمى دهيد، لااقل شكرگزارى را به فراموشى نسپاريد و اگر ورع و پرهيز از گناه را در حدّ اعلا -كه پرهيز از مشتبهات را هم شامل مى شود- نداريد، لااقل حرام، بر صبر شما غلبه نكند و اين حدّ از تقوا را رعايت كنيد.

جمله هايى كه مولا(عليه السلام) در بيان علّت زهد ذكر فرموده، اشاره بر اين است كه اين حدّ از زهد و تقوا، بر همه كس لازم است; چرا كه خداوند اتمام حجّت كرده، از اين رو هيچ كس در مخالفت با آن معذور نيست!

كوتاه سخن اينكه، پرهيز از گناه و شكر نعمت، داراى دو مرحله است: يك مرحله آن وظيفه همه مسلمانان و در واقع شرط ايمان است. و يك مرحله عالى دارد كه آميخته با پرهيز از مشتبهات و كوتاهى آروزها است و اين در خور زاهدان و شايسته پيشگامان از اهل ايمان است.

##### 1. «زَهادة» (بر وزن شهادت) به معناى بى اعتنايى به زرق و برق دنياست; گاه در مورد افراد تنگ نظر يا كج خلق نيز اين واژه به كار مى رود، ولى معناى معروف و مشهور آن همان اوّل است و لازمه آن كوتاهى آرزوها و پرهيز از گناه و مانند آن است. 2. نهج البلاغه، كلمات قصار، حكمت 439.
3. كافى، جلد 2، صفحه 131، حديث شماره 11.
4. «عَزَبَ» از مادّه «عُزوب» (بر وزن غروب) در اصل به معناى دور شدن و كناره گيرى كردن است و به همين مناسبت به معناى ترك ازدواج نيز آمده است و به كسى كه تشكيل خانواده نداده است، «عَزَب» مى گويند.
5. «مُسفره» از مادّه «سُفور» (بر وزن قبور) در اصل به معناى پرده برداشتن و بى حجاب شدن است، بنابراين «مسفره» در خطبه بالا به معناى دلائلى است كه نقاب از چهره حقيقت بر مى دارد.

▲نكته

▲زهد آن است كه امير باشيم نه اسير دنيا!

در خطبه هاى نهج البلاغه درباره زهد در دنيا، سخن بسيار آمده است. گاهى با همين واژه زهد و گاه با عناوين و واژه هاى ديگر. در آيات قرآنى نيز گر چه واژه زهد كمتر ديده مى شود، امّا حقيقت و مفهوم و محتواى آن، در قرآن مجيد بطور گسترده آمده است.

«زهد» در منطق اديان الهى، همان وارستگى و بى اعتنايى به زرق و برق جهان مادّه است. زهد اين نيست كه انسان از مال و ثروت و مقامات و امكانات دنيا بى بهره باشد; زهد آن است كه اسير آنها نگردد، بلكه امير بر آنها باشد. به همين دليل «سليمان» آن پيامبر بزرگ الهى كه حكومت و اموال او ضرب المَثَل است با ردّ هداياى گرانبهاى «ملكه سبا» نشان داد كه امير است نه اسير.

در حديثى از پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «الزَّهَادَةُ فِي الدُّنْيَا لَيْسَتْ بِتَحْرِيمِ الْحَلاَلِ، وَ لاَ إِضَاعَةِ الْمَالِ، وَلكِنِ الزَّهَادَةُ فِي الدُّنْيَا أَنْ لاَتَكُونَ بِمَا فِي يَدَيْكَ أَوْثَقُ مِنْكَ بِمَا فِي يَدِ اللّهِ; زهد در دنيا به اين نيست كه حلال را بر خود حرام كنى، يا مال و ثروت خويش را ضايع سازى (و به دور افكنى) بلكه زهد در دنيا به اين است كه: اطمينان و علاقه تو به آنچه در دست دارى، از آنچه به دست خدا است بيشتر نباشد (به فرمان خدا و براى جلب رضاى او از آنچه دارى بگذرى)»(1).

از اينجا روشن مى شود كه «زهد اسلامى» هيچ ارتباطى با «رهبانيّت مسيحى» ندارد. «زهد اسلامى» به معناى سادگى زندگى و حذف تجمّلات و عدم اسارت در چنگال شهوات و مال و مقام است، در حالى كه «رهبانيّت» به معناى جدايى و بيگانگى از زندگى اجتماعى است.

در حديثى مى خوانيم: هنگامى كه فرزند «عثمان بن مظعون» از دنيا رفت، وى بسيار غمگين شد و به اصطلاح به «زهد» روى آورد، خانه اش را مسجد قرار داد و مشغول عبادت گشت (و همه كار، جز عبادت را ترك گفت).

هنگامى كه اين خبر به رسول خدا(صلى الله عليه وآله) رسيد او را احضار كرد و فرمود: «يَا عُثْمَانُ! إِنَّ اللّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يَكْتُبْ عَلَيْنَا الرُّهْبَانِيَّةَ إِنَّمَا رُهْبَانِيَّةُ أُمَّتي، الْجَهَادُ فِي سَبِيلِ اللّهِ; اى عثمان! خداوند متعال رهبانيّت را بر ما مقرّر نفرموده، رهبانيّت امّت من، جهاد در راه خدا است»(2).

اشاره به اين كه اگر مى خواهى به زندگى مادّى، پشت پا بزنى اين كار را به صورت منفى و انزواى اجتماعى انجام نده; بلكه آن را در يك مسير مثبت، يعنى جهاد در راه خدا جستجو كن.

سپس پيامبر(صلى الله عليه وآله) بحث مشروحى درباره فضيلت نماز جماعت براى او بيان فرمود، تا بداند روح اسلام، جمع گرايى و نفى رهبانيّت و عزلت گزينى است.

نقطه مقابل «زهد»، «رغبت» (توجّه و دلبستگى به دنيا) و «تنافس» در دنيا، يعنى: با اصرار، دنبال آن دويدن است، كه در اسلام بسيار ازآن نكوهش شده است.

«زهد» آثار فراوانى در زندگى فردى و اجتماعى انسان دارد، كه مى توان آن را به وسيله اين آثار شناخت; كوتاهى آرزوها، شكر نعمت هاى الهى، پرهيز از گناه -كه در خطبه بالا آمد- از اركان يا نشانه هاى آن است.

هرگز نبايد «زهد» را مساوى فقر و نيازمندى دانست; زهد به معناى بى نيازى درون و سيراب بودن روح انسان به وسيله معنويّات و ترك دلبستگى هاى مادّى است و نشانه آن پرهيز از تجمّل و لذّت گرايى مى باشد.

يكى از متفكّران اسلامى (رحمة اللّه عليه) درباره انگيزه هاى زهد مى نويسد: زاهد از آن جهت بى تكلّف و در كمالِ قناعت زندگى مى كند، تا ديگران را به آسايش برساند، او از اينكه نيازمندان بخورند و بپوشند، بيش از آن لذّت مى برد كه خود بخورد و بپوشد، شعار «أَلْجَارُ ثُمَّ الدَّارُ» كه در اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) رسم جارى بوده، اشاره به همين نكته است.

«همدردى» و شركت عملى در غم محرومان و مستمندان، يكى ديگر از انگيزه هاى زهد است; آنجا كه اجتماع به دو گروه تقسيم شود: «مرفّه» و «محروم»، مردان خدا در درجه اوّل مى كوشند كه وضع نابسامان مستمندان را سامان دهند; ولى اگر امكانات اجازه نداد، سعى مى كنند به صورت محروم ترين افراد جامعه زندگى كنند، تا از رنج و آلامِ محرومان، بكاهند و براى آنها مقبوليت اجتماعى به بار آورند، تا در نتيجه كسانى كه جامه كهنه در تن دارند، احساس حقارت نكنند و آنها كه در سفره خود جز نان خشك نمى بينند، تحقير نشوند; همانگونه كه از اميرمؤمنان على(عليه السلام) درباره جامه كهنه اش سؤال كردند، فرمود: «يَخْشَعُ لَهُ الْقَلْبُ، وَ تَذِلُّ بِهِ النَّفْسُ، وَ يَقْتَدِي بِهِ الْمُؤْمِنُونَ; قلب به خاطر آن خاضع مى شود و نَفْس به سبب آن رام مى گردد و مؤمنان از آن پيروى مى كنند»(3).

«آزادگى» يكى ديگر از انگيزه هاى زهد است، زيرا مى دانيم:

آنچه شيران را كند روبه مزاج احتياج است احتياج است احتياج!

بنابراين، زهد و قناعت، از آنجا كه نيازها را كم مى كند، آدمى را از قيد اسارت در برابر اشخاص و اشيا رها مى سازد; مى توان گفت، گرايشِ انسانِ آگاه به زهد، ريشه اى در «آزادمنشى» او دارد:

غلام همّت آنم كه زير چرخ كبود ز هر چه رنگ تعلّق پذيرد آزاد است

زاهدان واقعى، هم شجاعتِ بيشترى دارند و هم هوشيارى و آگاهىِ فزونتر; از اينجاست كه جنبش هاى آزادى بخش جهان، غالباً از كسانى سرچشمه گرفته كه روح زهد بر آنها حاكم بوده است(4)».

اين سخن را با دو روايتِ نورانى، درباره ارزش زهد پايان مى دهيم:

در روايتى آمده است كه رسول خدا به على(عليه السلام) فرمود: «يَا عَلِىُّ! إِنَّ اللّهَ تَعَالَى زَيَّنَكَ بِزِينَة لَمْ يُزَيِّنِ الْعِبَادَ بِزِينَة هِىَ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْهَا: زَهَّدَكَ فِيهَا وَ بَغَّضَهَا إِلَيْكَ وَ حَبَّبَ إِلَيْكَ الْفُقَرَاءَ، فَرَضِيتَ بِهِمُ اتِّبَاعاً وَرَضَوْا بِكَ إِمَاماً; اى على! خداوند متعال تو را به زيورى آراسته است كه هرگز بندگان به زيورى بهتر از آن آراسته نشدند: خداوند زهد در دنيا را نصيب تو كرده و دنيا را در نظر تو منفور ساخته و فقرا را محبوب; به همين جهت، تو از چنين پيروانى خشنود هستى و آنان از چنين پيشوايى»(5).

در حديث پرمعناى ديگرى، مى خوانيم: «مردِ عربى، خدمت اميرمؤمنان(عليه السلام) رسيد و از او تقاضايى كرد، حضرت به وكيل خود فرمود: «يك هزار به او بده!» وكيل عرض كرد: «يك هزار دينار طلا بدهم، يا يك هزار درهم نقره؟» فرمود: «هر دو در نظر من همچون دو قطعه سنگ است، آنچه را براى او نافع تر است به او بده» (كِلاَهُمَا عِنْدِي حَجَرَانِ فَأَعْطِ الاَْعْرَابِىَّ أَنْفَعَهُمَا لَهُ)(6).

##### 1. كنز العمّال، جلد 3، صفحه 181، حديث شماره 6059.
2. بحار الانوار، جلد 70، صفحه 114. 3. نهج البلاغه، كلمات قصار، حكمت 103.
4. اقتباس از «سيرى در نهج البلاغه» مرحوم آيت الله شهيد مطهرى، صفحه 211 به بعد.

##### 5. بحارالانوار، جلد 40، صفحه 330، حديث 13.
6. بحارالانوار، جلد 41، صفحه 32.

▲خطبه 82

خطبه 82(1) و من كلام له عليه السّلام

فى ذمّ صفة الدنيا

از سخنانى است كه امام در نكوهش دنيا بيان فرمود.

##### 1. سند خطبه: نويسنده «مصادر نهج البلاغه» با صراحت مى گويد: «اين توصيفى كه امام از دنيا در اين خطبه كرده است به طور متواتر و به طرق مختلف از آن حضرت نقل شده است. از جمله كتابهايى كه قبل از «سيّد رضى» آن را آورده اند «كامل مبرّد»، «امالى صدوق»، «مُجتني ابن دُريد»، «تحف العقول ابن شُعبه» و «عقد الفريد ابن عبد ربّه» است و از كتابهايى كه بعد از «نهج البلاغه» آن را ذكر كرده اند «امالى سيّد مرتضى»، «تذكرة الخواص ابن جوزى»، «مشكاة الانوار طبرسى»، «غُررالحكم آمُدى» و «كنز الفوائد كراجكى» است كه با مختصر تفاوتى آن را ذكر نموده اند». (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 90).

▲خطبه در يك نگاه

«مبرّد» در كتاب «كامل» مى گويد: «اين خطبه را امام(عليه السلام) زمانى بيان فرمود كه مشغول خواندن خطبه اى بود، مردى از ميان جمعيّت عرض كرد: «اى اميرمؤمنان! دنيا را براى ما توصيف كن.» امام(عليه السلام) فرمود: «بدون مقدّمه بگويم، درباره سرايى كه ابتداى آن سختى و مشقّت است و پايانِ آن فناست» و به همين صورت اين خطبه كوتاه را تا پايان بيان فرمود كه ترسيم بسيار دقيق و روشنى از زندگى دنيا و مشكلات و گرفتارى ها و نابسامانى هاى آن است و به راستى دقّت در همين چند جمله كوتاهى كه در اين خطبه آمده است، مى تواند انسان را به حقايق مهمّى درباره دنيا و زندگى آن آشنا سازد، به گونه اى كه مى توان گفت: «چيزى درباره وصف دنيا باقى نمانده، مگر اينكه امام(عليه السلام) در اين ده جمله كوتاه بيان فرموده است».

* * *

مَا أَصِفُ مِنْ دَار أَوَّلُهَا عَنَاءٌ، وَآخِرُهَا فَنَاءٌ! فِي حَلاَلِهَا حِسَابٌ، وَ فِي حَرَامِهَا عِقَابٌ. مَنِ اسْتَغْنَى فِيهَا فُتِنَ، وَ مَنِ افْتَقَرَ فِيهَا حَزِنَ، وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ، وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ، وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ، وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ.

### ترجمه

من چگونه توصيف كنم سرايى را كه آغاز آن سختى و مشقّت است و پايانش نيستى و فناست. در حلالش حساب و در حرامش عقاب است; آن كس كه در آن ثروتمند شود با انواع آزمايشها روبرو مى شود و آن كس كه فقير گردد، محزون مى شود. كسى كه به سرعت به دنبال آن برود به آن نمى رسد و كسى كه آن را رها سازد، به او روى مى آورد. آن كس كه با دنيا بنگرد به او بصيرت و بينايى مى بخشد و آن كس كه به دنيا بنگرد نابينايش مى كند.

▲شرح و تفسير

▲دنيا وسيله است، نه هدف!

امام(عليه السلام) در اين سخن فصيح و بليغ خود، در بيان اوصاف دنيا ده جمله ذكر فرموده است.

در نخستين جمله مى فرمايد: «من چگونه توصيف كنم سرايى را كه آغاز آن سختى و مشقّت است» (مَا أَصِفُ مِنْ دَار أَوَّلُهَا عَنَاءٌ(1))

در دوّمين جمله مى افزايد: «و پايانش نيستى و فناست» (وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ)

يك نگاهِ اجمالى، به سراسر زندگى انسان در اين جهان نشان مى دهد كه همه آن آميخته با رنج و مشقّت است; سر آغاز آن كه ولادت انسان است، نه تنها درد و رنج عظيمى براى مادر دارد، بلكه براى خود او رنج آورتر است; چرا كه از محيط بسته اى به محيط بازى كه بسيار با آن متفاوت است، وارد مى شود و همه چيز دگرگون مى گردد. در آغاز كودكى چنان ضعيف و ناتوان است كه نه تنها نمى تواند پشه اى را از خود دور كند، بلكه قدرت حفظ آب دهان را، در دهان ندارد و اگر از او به دقّت پرستارى نشود، هر لحظه با خطرى روبروست. دوران شيرخوارگى را، با تمام مشكلاتش پشت سر مى گذارد و با درد و رنج از شيرى كه شيره جان او بود، جدا مى شود و كم كم به راه مى افتد در حالى كه هيچ تجربه اى در زندگى ندارد و خطرات عظيمى از هر سو، زندگى او را تهديد مى كند; كم كم بر سر عقل مى آيد و هوش او كامل مى شود و تازه دردسرهاى او آغاز مى گردد، چرا كه از حجم مشكلات زندگى و گرفتارى هاو محروميّت ها باخبر مى شود; با چه زحمتى در ميان جمعى كه به همه چيز چسبيده اند، جاى پايى براى خود باز مى كند و خانه و لانه و همسرى - با هزاران مشكل - براى خود برمى گزيند: مشكلاتى كه تا پايان عمر همراه اوست. دوران پيرى كه نيروها از كف مى رود و انواع ضعف ها و بيمارى ها، در چشم و گوش و دست و پا و قلب و عروق و استخوانش ظاهر مى شود، مشكلات مضاعفى براى او مى آفريند. آرى سراى دنيا سرايى است كه با درد و رنج آغاز مى شود و با انواع گرفتاريها ادامه مى يابد!

قرآن مجيد مى گويد: «لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسَانَ فِي كَبَد; به يقين ما انسان را در رنج آفريديم(2)». «كبد» در اصل به معناى شدّت است و يا دردى است كه به كبِد انسان عارض مى شود، سپس به هرگونه رنج و مشقّت اطلاق شده است و اينكه قرآن مى گويد: «ما انسان را در درد و رنج آفريديم.» گويى درد و رنج، همچون خانه و لانه انسان است كه آدمى از روز اوّل در آن جاى مى گيرد!

حتّى مرفّه ترين زندگى ها، از انواع درد و رنج ها خالى نيست و به هر حال، هر كسى به نوعى گرفتار است.

آرى، اين طبيعت زندگى دنياست كه با درد و رنج آغاز مى شود و ادامه مى يابد و كسى كه غير از آن، بطلبد در واقع مى خواهد طبيعت جهان را دگرگون سازدو اين ممكن نيست. يكى از شعراى معروف قريب عصر ما، به نام «ابوالحسن تهامى» هنگامى كه فرزند جوان خود را از دست مى دهد و اشعارى از سر سوز مى سرايد، در ضمن اشعارش اشاره به همين نكته كرده، مى گويد:

طُبِعَتْ عَلَى كَدَر وَ أَنْتَ تُرِيدُهَا صَفْواً مِنَ الاَْقْذَارِ وَ الاَْكْدَارِ

وَ مُكلِّفُ الاَْيَّامِ ضِدَّ طِبَاعِهَا مُتَطَلِّبٌ فِي الْمَاءِ جَذْوَةَ نَارِ

«طبيعت جهان بر كدورت و ناصافى است و تو مى خواهى- از هرگونه ناپاكى پاك و صاف باشد»؟!

«هر كس اين جهان را بر ضدّ طبيعتش بطلبد- همچون كسى است كه در ميان امواج آب، شعله آتشى جستجو مى كند»!

اين درباره درد و رنج دنيا بود و امّا فناپذيرى چيزى نيست كه بر كسى پوشيده باشد. تمام افراد از مؤمن و كافر، صغير و كبير، از هر قوم و ملّت، اين حقيقت را دريافته اند كه همه بايد سرانجام با زندگى وداع گويند; گروهى زودتر و گروهى ديرتر.

سپس در بيان سومين و چهارمين وصف مى فرمايد: «در حلال آن حساب، و در حرامش عقاب است». (فِي حَلاَلِهَا حِسَابٌ، وَ فِي حَرَامِهَا عِقَابٌ).

اشاره به اينكه حتّى انسان در آخرت گرفتار پيامدهاى دنياى خويش است; زيرا از دو حال خارج نيست: يا در طلب حلال بوده و يا در طلب حرام. اگر به سراغ حلال رفته بايد حساب همه آنها را در قيامت پس بدهد و اگر در طلب حرام بوده، بايد كيفر آن را بچشد! به همين دليل در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «يَدْخُلُ الْفُقَرَاءُ الْجَنَّةَ قَبْلَ الاَْغْنِيَاءِ بِخَمْسِ مِائَةِ عَام; فقرا پانصد سال قبل از اغنيا وارد بهشت مى شوند (زيرا اغنيا بايد حساب اموال خود را باز پس دهند).»(3)

در اينكه چگونه خداوند حساب بندگان را مى رسد؟ و چه چيزهايى مورد محاسبه واقع مى شود؟ و چه كسانى بدون حساب وارد بهشت مى شوند؟ بحثهايى است كه به خواست خدا در نكته ها خواهد آمد.

سپس در بيان پنجمين و ششمين وصف مى افزايد: «كسى كه در دنيا ثروتمند شود، مورد انواع آزمايش ها و فتنه ها قرار مى گيرد و كسى كه فقير گردد محزون مى شود» (مَنِ اسْتَغْنَى فِيهَا فُتِنَ، وَ مَنِ افْتَقَرَ فِيهَا حَزِنَ).

آرى طبيعت اين دنيا، چنين است كه انسان دائماً بر سر دو راهى قرار دارد كه هر دو به مشكل مى انجامد: اگر فقير و تنگدست شود كوهى از غم و اندوه بر قلبش گذارده مى شود و اگر از ثروت و سرمايه بهره مند شود گرفتار مشكلات ديگرى خواهد شد! زيرا حفظ ثروت و نگهدارى آن از انواعِ آفات و حتّى هزينه كردن آن، با انواع مشكلات آميخته است; از يك سو تيرهاى كينه و حسد به سوى او پرتاب مى شود; از سوى ديگر با انواع آزمونهاى الهى روبرو مى گردد. از درون بخل و تنگ نظرى و انحصارطلبى و حرص و طمع، او را تهديد مى كند و از برون انواع آفات و بلاها. گاه همين استغنا و ثروت، او را از ذكر خدا به كلّى دور مى سازد و به خود مشغول مى نمايد; تمام ارزشهاى انسانى را از صفحه خاطر او محو مى كند و تنها ارزشِ مال و ثروت، جاى آن را مى گيرد!

اين بحث را با حديثى كه مى تواند شاهد گويايى بر هر دو بخش از خطبه باشد (مَنِ اسْتَغْنَى فِيهَا فُتِنَ، وَ مَنْ افْتَقَرَ فِيهَا حَزِنَ) پايان مى دهيم; در حديثى از امام باقر(عليه السلام) نقل شده است كه: «در عصر رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مرد فقيرى در ميان اهل صفّه بود به نام «سعد»، كه بسيار نيازمند بود و از ملازمين رسول خدا در تمام نمازها بود هنگامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) نياز شديد او را مشاهده مى كرد، بسيار اندوهگين مى شد; خداوند براى زدودن اين غم و اندوه از قلب پيامبر(صلى الله عليه وآله) جبرئيل را فرستاد و عرض كرد: «آيا دوست دارى كه او را بى نياز كنى؟» پيامبر فرمود: «آرى!» جبرئيل دو درهم به پيامبر داد تا براى امر تجارت به «سعد» بدهد; پيامبر «سعد» را ديد فرمود: «آيا به روش تجارت آشنا هستى؟» عرض كرد: «چيزى نداشتم كه با آن تجارت كنم» فرمود: «اين دو درهم را بگير و با آن طلب روزى كن!» سعد مشغول شد و چيزى نگذشت كه كار و كسب او بالا گرفت و ثروتمند شد; محل كسب و كار او نزديك مسجد بود، هنگامى كه بلال اذان مى گفت، او سرگرم تجارت خويش بود; پيامبر(صلى الله عليه وآله) به او مى فرمود: «مثل اينكه دنيا تو را به خود مشغول ساخته و از نماز بازمانده اى؟» عرض كرد: «مى فرماييد چه كنم؟ اموالم را ضايع كنم؟! اين مرد را كه مى بينيد چيزى از من خريده، مى خواهم پول آن را بگيرم، مى فرماييد نگيرم؟! آن ديگرى چيزى به من فروخته، بايد ثمن معامله را به او بپردازم مى فرماييد نپردازم؟!» پيامبر(صلى الله عليه وآله) بسيار اندوهناك شد، اندوهى بيش از زمان فقرِ «سعد»; در اين هنگام جبرئيل نازل شد عرض كرد: «خداوند از اندوه تو درباره «سعد» آگاه است كدام را بيشتر دوست دارى حالت سابقش را يا امروزش را؟» فرمود: «حالت سابقش را! چرا كه دنيا آخرتش را بر باد داد» جبرئيل عرض كرد: «آرى دنيا و اموال دنيا مايه فتنه و سرگمى و بازماندن از آخرت است، به سعد دستور ده، دو درهمى را كه روز اوّل به او دادى به تو بازگرداند، در اين صورت به حالت اوّل باز مى گردد!»

پيامبر(صلى الله عليه وآله) «سعد» را ملاقات كرد، فرمود: «نمى خواهى دو درهم ما را بدهى؟» عرض كرد: «دو درهم چيزى نيست دويست درهم مى دهم!» فرمود: «نه! همان دو درهم را بازگردان» «سعد» دست كرد و دو درهم را داد و از همان روز دنيا به او پشت كرد و تمام آنچه را گرد آورده بود از دست داد و به حالت اوّل بازگشت!(4)»

در هفتمين و هشتمين جمله به بيان دو وصف ديگر از دنيا مى پردازد كه دقّت در آن، انسان را از حرص و آز و عشق به دنيا دور مى كند، مى فرمايد: «كسى كه به سرعت به دنبال دنيا بدود، به آن نمى رسد وكسى كه آن را رها سازد، به او روى مى آورد و از وى اطاعت مى كند» (وَ مَنْ سَاعَاهَا(5) فَاتَتْهُ، وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ(6)).

اشاره به اينكه: بسيارند كسانى كه به دنبال دنيا مى دوند و به آن نمى رسند و بسيارند كسانى كه دنيا را رها مى سازند، ولى دنيا به آنها روى مى آورد.

تجربيّات روزانه و مطالعات تاريخى نيز اين واقعيت را تأييد مى كند كه دويدن بيشتر به دنبال زرق و برقِ دنيا، هميشه دليل استغنا نيست و بى توجهى به آن هميشه سبب فقر نمى شود.

بديهى است منظور از دنيا در اينجا زندگى آبرومندانه و خالى از نياز به ديگران نيست; بلكه منظور زندگى هاى تشريفاتى، پر زرق و برق و جنون آميز است.

به هر حال، هدف از اين تعبيرات، فرو نشاندن آتش حرص و طمع، و عشق ديوانهوار به زرق و برق دنياست.

در نهمين و دهمين ويژگى اشاره به نكته بسيار مهمّى درباره دنيا مى كند; نكته اى كه غالب مفسّران «نهج البلاغه» و مرحوم «سيّد رضى» گرد آورنده نهج البلاغه را به اِعجاب واداشته و سرمست از شراب طهور خود ساخته است، مى فرمايد: «آن كس كه با دنيا بنگرد، به او بصيرت و بينايى مى بخشد و آن كس كه به دنيا بنگرد، نابينايش مى سازد!» (مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ، وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ).

يعنى آن كس كه دنيا را، وسيله نيل به كمال و ابزارى براى وصول به آخرت و سببى از اسباب تكامل قرار دهد، حجاب ها از برابر ديدگان او، كنار خواهد رفت و حقايق جهان را آن چنان كه هست در مى يابد، ولى آن كس كه دنيا را به عنوان هدف بشناسد و نظر او نسبت به آن نظر استقلالى باشد، نه به عنوان وسيله و ابزار، چنان حجابى بر چشم دل او مى افتد كه از ديدن حقايق محروم مى شود; عاشق دنيا و زرق و برق آن مى شود و دلباخته و دلداده عالم مادّه مى گردد و هر چه را جز آن است، به فراموشى مى سپارد.

در واقع خداپرستانِ راستين و دنياپرستان حريص، تفاوتشان در همين است كه يكى دنيا را به عنوان مقدّمه اى براى آخرت مى خواهد و ديگرى دنيا را به عنوان هدف نهايى و غايت مطلوب!

دنيا، يعنى: «مجموعه مواهب مادّى» همچون خورشيد عالمتاب است كه اگر به آن نگاه كنى، نابينا مى شوى و اگر با آن بنگرى همه چيز را در پرتو نور آن، مشاهده خواهى كرد.

تفسيرهاى ديگرى نيز براى اين جمله ذكر شده است; نخست اين كه: منظور از جمله اوّل اين است كه: «دنيا را با آن همه آيات الهى و نشانه هاى ربّانى نگاه كنيم.» كه هر چه از اين ديدگاه بيشتر به آن بنگريم، بصيرت ما افزون مى شود. و منظور از جمله دوم آن است كه: «تنها چشم به مواهب مادّى از بُعد مادّيش بدوزيم.» كه سبب محروميت ما از معرفة اللّه و قرب پروردگار خواهد شد.

ديگر اين كه: منظور از جمله «أَبْصَرَبِهَا» نگاه كردن به عيوب دنيا و ناپايدارى آن و درس هاى عبرتى كه در آن نهفته است، مى باشد; به يقين چنين نگاهى سبب بينايى و هوشيارى است و منظور از جمله «أَبْصَرَ إِلَيْهَا» چشم دوختن به زرق و برق و مظاهر فريبنده آن است كه چشم باطن انسان را، كور مى كند.

جمع ميان هر سه معنا نيز در مفهومِ جامعِ اين دو جمله كوتاه و پر معنا بى مانع است و به راستى چه كلام زيبايى! و چه گفتار آموزنده و پر معنايى! اگر انسان تنها همين يك درس را از مكتب مولا بياموزد، براى نجات او در دنيا و آخرت كافى است. صلوات و درود بر آن مولا و پيشوايى كه دو جمله كوتاهش، اين قدر الهام بخش و روح پرور و انسان ساز است.

در «نهج البلاغه» و ساير كلمات «معصومين(عليهم السلام)» نيز تعبيراتى هماهنگ با اين سخن مولا ديده مى شود; از جمله، در حديثى آمده است كه خداوند به داود فرمود: «يَا دَاوُدُ احْذَرِ الْقُلُوبَ الْمُعَلَّقَةَ بِشَهَوَاتِ الدُّنيَا! فَإِنَّ عُقُولَهَا مَحْجُوبَةٌ عَنِّي; از دلهايى كه وابسته به شهوات دنياست بپرهيز! چرا كه عقل و درك آنها نسبت به من، در حجاب است»(7).

در حديث ديگرى از همان حضرت (اميرمؤمنان على(عليه السلام)) آمده است: (لِحُبِّ الدُّنْيَا صَمَّتِ الاَْسْمَاعُ عَنْ سَمَاعِ الْحِكْمَةِ وَ عَمِيَتِ الْقُلُوبُ عَنْ نُورِ الْبَصِيرَةِ; به خاطر حبّ دنيا، گوشها از شنيدن حكمت كر شده و چشمِ دلها، از نور بصيرت، نابينا گشته است»(8).

مرحوم سيّد رضى به پايان اين خطبه كه مى رسد چنين مى گويد:

«وَ إذَا تَأَمَّلَ الْمُتَأَمِّلُ قَوْلَهُ(عليه السلام): «وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ» وَجَدَ تَحْتَهُ مِنَ الْمَعْنَى الْعَجِيبِ وَالْغَرَضِ الْبَعِيدِ، مَا لاَ تُبْلَغُ غَايَتُهُ وَ لاَيُدْرَكُ غَوْرُهُ، لاَ سِيَّمَا إِذَا قَرَنَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ: «وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ» فَإِنَّهُ يَجِدُ الْفَرْقَ بَيْنَ «أَبْصَرَ بِهَا» وَ «أَبْصَرَ إِلَيْهَا» وَاضِحاً نَيِّراً، وَ عَجِيباً بَاهِراً! صَلَوَاتُ اللّهِ وَ سَلاَمُهُ عَلَيْهِ».

«اگر به درستى انسان در اين سخن امام(عليه السلام) كه مى فرمايد: (وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ) (كسى كه با آن بنگرد بينايش مى كند) دقّت كند، در آن معناى شگفت آور و مفهوم ژرفى خواهد يافت كه هرگز به عمق آن نتوان رسيد، به ويژه اگر جمله (مَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ) (كسى كه به دنيا بنگرد و منتهاى آرزويش را دنيا قرار دهد كورش خواهد كرد) در كنار جمله بالا گذارده شود; در اين صورت فرق واضحى ميان آن دو خواهد يافت، فرقى روشن و شگفت انگيز و آشكار. درود و سلام خدا بر او باد»

مرحوم «سيّد رضى» نخواسته است فرق ميان اين دو را واضحتر و آشكارتر از اين بيان كند; شايد به اين منظور كه ذهن شارحان و عالمان، به هر سو برود و تفسيرهاى گوناگونى را براى اين جمله كشف كنند.

* * *

##### 1. «عَناء» به معناى رنج و مشقّت است و از همين رو به اسير «عانى» مى گويند; چرا كه در رنج و مشقّت است.
2. سوره بلد، آيه 4.
3. بحارالانوار، جلد 69، صفحه 48.
4. وسائل الشيعه، جلد 12، صفحه 297-298، باب 14، حديث 2 (با كمى تلخيص).
5. «سَاعَى» از مادّه «سَعْى» در اصل به معناى دويدن است و به تلاش و كوشش نيز «سعى» گفته مى شود. گويى انسان به دنبال چيزى مى دود. در جمله بالا اشاره به كسانى است كه به دنبال دنيا مى دوند و گويى با هم مسابقه مى دهند و هر يك بر ديگرى پيشى مى گيرد و يا اشاره به اين است كه آنها به دنبال دنيا مى دوند و دنيا هم از آنها فرار مى كند.
جمعى از ارباب لغت اين واژه را به معناى «دعوت كردن كنيزان به اَعمال منافى عفّت» دانسته اند; بنابراين خطبه بالا اشاره به نكته ظريف ترى مى كند; دنيا را به كنيز بدكارى تشبيه نموده كه دنياپرستان به دنبال او مى دوند.
6.«وَاتَتْهُ» از مادّه «مُواتاة» به معناى دنبال شخص، يا چيزى رفتن و از او اطاعت كردن است.
7. بحار الانوار، جلد 14، صفحه 39.
8. غرر الحكم، شماره 7363.

▲نكته ها

▲1- چگونگى حساب اعمال در جهان ديگر

مسأله حساب در روز «معاد» كه در خطبه بالا به آن اشاره شده است، از مسايل قطعى در اسلام است كه در آيات بسيارى از قرآن مجيد و اخبار متواترى وارد شده است و دايره آن، تمام اعمال انسان از كوچك و بزرگ و گفتار و رفتار و حتّى سخن گفتن و سكوت را شامل مى شود و از همان آيات و روايات استفاده مى شود كه در حسابرسىِ اعمالِ آدمى در قيامت، فوق العاده دقّت و موشكافى مى شود; همان گونه كه در آيه 16 سوره لقمان آمده است: «يَا بُنَىَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّة مِنْ خَرْدَل فَتَكُنْ فِي صَخْرَة أَوْ فِي السَّموَاتِ أَوْ فِي الاَْرْضِ يَأْتِ بِهَا اللّهُ إِنَّ اللّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ; پسرم! اگر به اندازه سنگينى دانه خردلى (عمل نيك يا بد) باشد و در دل سنگى يا گوشه اى از آسمانها يا زمين پنهان گردد، خداوند آن را (در قيامت) براى حسابرسى مى آورد، خداوند دقيق و آگاه است.»

در مجموع، قرآن مجيد و روايات اسلامى در مورد حساب روز قيامت، به چند موضوع مهمّ اشاره مى كند.

الف: عموميت حساب و شمول آن نسبت به همه انسانها از اوّلين و آخرين و حتّى انبيا و پيامبران; تا آنجا كه يكى از اسامى روز قيامت «يوم الحساب» است كه در چندين آيه از قرآن مجيد آمده است.(1)

عموميت نه تنها در مورد انسانها بلكه درباره تمام اعمال آنها نيز مى باشد، چنانكه در آيه 47 سوره انبياء مى خوانيم: «وَ نَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ إِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّة مِنْ خَرْدَل أَتَيْنَا بِهَا وَ كَفَى بِنَا حَاسِبِينَ; و در قيامت ترازوهاى عدالت را در ميان مى نهيم و به هيچ كس كمترين ظلمى نمى شود و اگر اعمال نيك و بدى به اندازه دانه خردلى باشد، آن را براى حساب حاضر مى كنيم و كافى است كه ما حسابرس باشيم.»

البتّه كسانى هستند كه به خاطر زشتى فوق العاده اعمال، يا نيكويى فوق العاده آن، بدون حساب وارد جهنّم يا بهشت مى شوند و به تعبير ديگر: حساب آنها روشن است. در حديثى از امام زين العابدين(عليه السلام) مى خوانيم: «إِعْلَمُوا عِبَادَ اللّهِ! إِنَّ أَهلَ الشِّرْكِ لاَتُنْصَبُ لَهُمُ الْمَوَازِينُ وَلاَتُنْشَرُ لَهُمُ الدَّوَاوِينُ وَ إِنَّماَ يُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً; بدانيد اى بندگان خدا! كه مشركانِ (لجوج و طغيانگر) ترازوى سنجش اعمال براى آنها برپا نمى شود و نامه اعمالشان بررسى نمى گردد; بلكه گروه گروه بسوى جهنم فرستاده مى شوند».(2)

ب: سرعت حساب; در آيات و روايات اين نكته به خوبى روشن است كه حساب الهى در قيامت بسيار سريع است; از جمله در هشت آيه از آيات قرآن مجيد، خداوند به عنوان «سريع الحساب» معرّفى شده است. در حديثى مى خوانيم: «إنَّ اللّهَ يُحَاسِبُ الْخَلائِقَ كُلَّهُمْ فِي مِقْدَارِ لَمْحِ الْبَصَرِ; خداوند حساب همه بندگان را در يك چشم به هم زدن رسيدگى مى كند».(3)

دليل اين سرعت روشن است; چرا كه سرعتِ محاسبه به علم و آگاهى بستگى دارد و با توجّه به احاطه علمى پروردگار، براى رسيدگى به حساب انسان ها در يك لحظه مشكلى وجود ندارد! مگر اينكه خداوند بخواهد گروهى را براى مجازات، يا به رنج افكندن يا حكمتى ديگر در پاى ميزان حساب، معطّل كند.

اصولا اعمال ما آثارى در روح و جسم ما به يادگار مى گذارد كه با يك نگاه اجمالى به آن، از سوى كسى كه اين آثار را مى بيند، حساب روشن است و از يك نظر مى توان اعمال انسان را به كاركرد «اتومبيل ها» تشبيه كرد كه با يك نگاه روى صفحه «كيلومتر شمار» آن، مى توان فهميد كه در طى بيست سال چه مقدار راه رفته است; مخصوصاً در عصر كامپيوتر - كه گاه با اشاره به يك دكمه همه چيز بر صفحه آن نمايان مى شود - مسأله سرعت حساب امر پيچيده اى نيست.

ج: دقّت در حساب، يكى ديگر از ويژگى هاى حساب الهى در روز قيامت است كه در آيات قرآن، گاهى به عنوان «مثقال ذرّه» (سنگينى يك ذرّه) و گاهى به عنوان «مثقال خردل» (سنگينى يك دانه خردل، كه دانه بسيار كوچكى است و ضرب المثل در كوچكى قرار گرفته، مانند تعبير به «سرِ سوزن» كه در فارسى به كار مى رود) به آن اشاره شده است.

د: سخت گيرى در حساب; درباره كسانى كه در زندگى دنياى خود، نسبت به مردم سخت گيرى داشته اند ويژگى ديگرى از حساب روز قيامت است كه در آيات قرآن از آن تعبير به «سوء الحساب» شده است. به يقين خداوند «سوء حساب» به معناى حساب نادرست و بد، با كسى ندارد; بلكه منظور از آن سخت گيرى درباره كسانى است كه سخت گير بوده اند.

هـ: حسابهاى آسان; از پاره اى از آيات قرآن به خوبى استفاده مى شود كه به عكس گروه بالا، خداوند درباره بعضى حساب «يوم القيامه» را آسان مى گيرد و آنها كسانى هستند كه در دنيا حسابها را بر ديگران آسان گرفته اند و خدا هم به پاداش اعمال خيرشان، حساب را بر آنها آسان مى گيرد، قرآن مجيد مى گويد: «فَأَمَّا مَنْ اُوتِىَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ* فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَاباً يَسِيراً* وَ يَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُوراً; امّا كسى كه نامه اعمالش به دست راستش داده شده است، به زودى حساب آسانى براى او مى شود و مسرور و شادمان به خانواده اش ملحق مى گردد».(4)

در حديثى از پيغمبر(صلى الله عليه وآله) آمده است: «ثَلاَثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ، حَاسَبَهُ اللّهُ حِسَاباً يَسِيراً وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِهِ; قَالُوا: وَ مَا هِىَ يَا رَسُولَ اللّهِ؟ قَالَ: تُعْطِي مَنْ حَرَمَكَ وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ; سه صفت است كه در هر كس باشد خداوند حساب را بر او آسان مى گيرد: به كسى كه تو را محروم كرده، عطا كنى! و با كسى كه از تو بريده، پيوند برقرار سازى! و از كسى كه به تو ستم كرده بگذرى و عفو كنى!»(5)

اين حديث به خوبى نشان مى دهد كه حسابِ آسانِ خداوند در قيامت، بازتابى است از حسابى كه انسان در اين دنيا با ديگران داشته است.

و- آنها كه بى حساب وارد بهشت مى شوند; در برابر گروههايى كه در حساب آنها سخت گيرى و يا آسان گيرى مى شود، گروه سومى هستند كه بى حساب وارد بهشت مى شوند; آنها كسانى هستند كه در اوج تقوا و پرهيزگارى و معارف حقّه الهيّه بودند. در حديثى از امام سجاد(عليه السلام) مى خوانيم: «إِذَا جَمَعَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ الاَْوَّلِينَ وَ الآخِرِينَ، قَامَ مُنَاد - فَنَادَى يُسْمِعُ النَّاسَ - فَيَقُولُ: «أَيْنَ الْمُتَحَابُّونَ فِي اللّهِ؟» فَيَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَيُقَالُ لَهُمْ: «اذْهَبُوا إِلَى الْجَنَّةِ بِغَيْرِ حِسَاب»; هنگامى كه خداوند اوّلين و آخرين را (در روز قيامت) جمع مى كند، ندا دهنده اى بر مى خيزد و اين سخن را به گوش همه مى رساند، مى گويد: «كجا هستند آنهايى كه به خاطر خدا يكديگر را دوست مى داشتند؟» در اين هنگام گروهى از مردم بر مى خيزند، به آنها خطاب مى شود: «برويد به سوى بهشت بدون حساب!»»(6).

شبيه همين معنا درباره صابران(7) و پيشگامان در ايمان به اطاعت خدا(8) نيز آمده است.

در مقابل آنها گروهى هستند كه بدون حساب وارد دوزخ مى شوند; زيرا آنقدر آلوده اند كه نيازى به حساب ندارند! از جمله در حديثى از امام صادق(عليه السلام)مى خوانيم: «ثَلاَثَةٌ يُدْخِلِهُمُ اللّهُ النَّارَ بِغَيْرِ حِسَاب: إِمَامٌ جَائِرٌ وَ تَاجِرٌ كَذُوبٌ وَ شَيْخٌ زَان; سه گروهند كه خداوند آنها را بدون حساب وارد دورزخ مى كند: پيشوايان ستمگر و تاجران دروغگو (كه با دروغ و توطئه خود، خون محرومان را مى مكند) و پيرمردان زناكار».(9)

در ديگر روايات گروه هاى ديگرى نيز در اين زمره، ذكر شده اند.

بديهى است كه هم اين گروه و هم گروههايى كه بدون حساب وارد بهشت مى شوند، كسانى هستند كه آنقدر در طريق معصيت، يا طاعت قدم برداشته و در ناپاكى و يا در مسير پاكى گام نهاده اند به گونه اى كه وجودشان يكپارچه نور، يا ظلمت است و با چنين شرايطى نياز به حساب ندارند و در واقع استثنايى هستند بر مسأله عموميّت حساب كه در آغاز بحث به آن اشاره شد.

##### 1. به آيات 16، 26 و 53 سوره ص و آيه 27 سوره غافر، مراجعه نماييد.
2. تفسير نورالثقلين، جلد 4، صفحه 507.
3. مجمع البيان، جلد 1، صفحه 297.
4. سوره انشقاق، آيات 7-9.
5. تفسير نورالثقلين، جلد 5، صفحه 537.
6. كافى، جلد 2، صفحه 126.
7. بحارالانوار، جلد 79، صفحه 138.
8. كنز العمّال، شماره 3031.
9. خصال صدوق، صفحه80. (باب ثلاثه، نخستين حديث).

▲2- دنياپرستى مذموم است نه دنيادارى

نكته ديگرى كه اشاره به آن در اينجا لازم به نظر مى رسد، اين است كه آنچه درباره نكوهش از دنيا در اين خطبه و مانند آن آمده ناظر به دنياپرستى است. يعنى روش كسانى است كه همه ارزش ها را فداى منافع مادّى مى كنند. «دل و دين» بر سر دنيا مى نهند و گرنه زندگى آبرومندانه و بهره گيرى معقول از مواهب الهى، هرگز در اسلام ممنوع و نكوهيده نيست. شرح بيشتر در اين زمينه، با ذكر مدارك و شواهد به خواست خدا در ذيل خطبه هاى مشابه خواهد آمد.

* * *

▲خطبه 83

خطبه 83(1) و من خطبة له عليه السّلام

و هى الخطبة العجيبة وتسمّى «الغرّاء»

و فيها نعوت الله جلّ شأنه، ثمّ الوصيّة بتقواه، ثمّ التنفير من الدنيا، ثمّ ما يلحق من دخول القيامة، ثمّ تنبيه الخلق إلى ما هم فيه من الأعراض، ثمّ فضله عليه السلام فى التذكير

اين خطبه خطبه شگفت انگيزى است و به نام خطبه «غرّاء» (درخشان) ناميده مى شود.

در اين خطبه، صفات خداوند متعال بيان شده و سپس توصيه به تقوا و بعد برحذر داشتن از دنيا و سپس مسائلى مربوط به قيامت و بعد از آن آگاه ساختن مردم از آنچه در آن هستند از زرق و برق دنيا و سپس اشاره به برترى آن حضرت در شيوه تذكّر به مردم، آمده است.

##### 1. سند خطبه: مرحوم «سيّد رضى» در پايان اين خطبه تعبيرى دارد كه نشان مى دهد اين خطبه از خطبه هاى مشهور و معروف در ميان مردم بوده تا آنجا كه مردم نام خاصى بر اين خطبه نهادند، او مى گويد: «و من النّاس مَن يُسمّى هذه الخطبة «الغّراء».
از كسانى كه به اين خطبه، قبل از «سيّد رضى». اشاره كرده اند «جاحظ» است كه خود قبل از «سيّد رضى» مى زيسته و از بعضى اساتيدش از يكى از فصحاى عرب به نام «جعفربن يحيى» نقل مى كند كه براى شرح دقايق فصاحت، به جمله هايى از اين خطبه شريفه استناد مى جسته; نويسنده «مصادر نهج البلاغه» مى گويد: «حسن بن شعبه» صاحب كتاب «تحف العقول» كه قبل از «سيّد رضى» مى زيسته است بخشهايى از اين خطبه را در كتاب خود (تحف العقول) آورده است. همچنين «آمُدى» و «ابونعيم اصفهانى» و «ابن اثير» در كتابهاى خود بخشهايى از آن را آورده اند. به هر حال اين خطبه، مشهورتر از آن است كه نيازى به بررسى اَسناد داشته باشد. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 107 به بعد).

▲خطبه در يك نگاه

«ابو نعيم اصفهانى» در «حلية الأَوْلياء» بخش مهمّى از اين خطبه را آورده و در سبب ورود آن از على(عليه السلام) چنين مى گويد: «آن حضرت جنازه مسلمانى را تشييع كردند، هنگامى كه او را در قبر گذاشتند، بازماندگانش صدا به ناله و شيون بلند كرده و گريستند، امام فرمود: «به خدا سوگند! اگر اينها آنچه را ميّتشان مشاهده مى كند ببينند، گريه بر او را فراموش خواهند كرد (و بر خود خواهند گريست!) به خدا سوگند! مرگ به سراغ يك يك از آنها مى آيد و كسى را باقى نمى گذارد» سپس حضرت (با توجّه به آمادگى گروه تشييع كننده در آن شرايط براى پذيرش اندرزهاى الهى) برخاست و اين خطبه را ايراد فرمود. (البته آنچه در حلية الاولياء آمده بخشى از اين خطبه است، ولى به نظر مى رسد كه او خطبه را تلخيص كرده است).»(1)

به هرحال، وضع خطبه نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) به طور جدّى در مقام آماده ساختن دلها و بيدار كردن مردم بوده، و امام(عليه السلام) در بهترين و آماده ترين حالات قرار داشته كه خطبه اى به اين زيبايى و درخشندگى و پرمحتوايى بيان فرموده، كه يك دوره كامل درس انسان سازى است و كمتر كسى پيدا مى شود كه آن را به دقّت بررسى كند و عميقاً تحت تأثير واقع نشود; اين خطبه را مى توان به «دوازده»(2)بخش تقسيم كرد كه هركدام از آنها مكمّل ديگرى است:

نخست، به حمد و ثناى الهى و بيان اوصاف جلال و جمال او مى پردازد تا ضمن رعايتِ ادب در سخن، دلها را به نورِ نام خدا، روشن و براى شنيدن اندرزها آماده سازد.

در بخش دوّم، دعوت به تقواى الهى مى كند; تقوايى كه سرمايه اصلى انسان در زندگى مادّى و معنوى اوست.

در سومين بخش، سخن از نكوهش دنياست; تا اين مانع بزرگ كه بر سر راه تقوا قرار دارد، از اين طريق برطرف گردد.

در چهارمين بخش، سخن از معاد و عرصه محشر و صحنه هاى هول انگيز قيامت است، تا دلها براى پذيرش نصايح الهى آماده تر گردد.

از آنجا كه شناخت هويّت انسان به اين امر كمك مى كند در پنجمين بخش، به اين معنا پرداخته و آغاز و انجام زندگى بشر را شرح مى دهد.

در ششمين بخش، باز به مسأله تقوا بر مى گرددو اهميّت آن را يادآور مى شود.

از آنجا كه توجّه به نعمت هاى الهى انسان را به سوى معرفة اللّه و شكر نعمت و اطاعت از او وا مى دارد. در هفتمين بخش، به قسمت مهمّى از اين نعمت ها كه سرتاپاى انسان را فرا گرفته، اشاره مى كند.

در هشتمين بخش، به مواعظى مى پردازد كه دلها را بيدار و عقلها را هوشيار مى كند.

در نهمين بخش، براى سومين بار به مسأله تقوا باز مى گردد و با تعبيرات جديدى اهميّت اين زاد و توشه بزرگِ سفرِ آخرت را شرح مى دهد.

در دهمين بخش، تاريخچه فشرده و تكان دهنده اى پيرامون آفرينش انسان از آغاز جنين تا لحظه مرگ و حتّى پس از آن بيان مى دارد.

در يازدهمين بخش، هشدار مى دهد كه بعد از مرگ نه راه بازگشتى وجود دارد و نه امكان تدارك آنچه از دست رفته است!

و بالأخره در دوازدهمين و آخرين بخش، با اشاره به درسهاى عبرت انگيزى كه در تاريخ پيشينيان نهفته است به بيان حالات آنها پرداخته و تعبيرات تكان دهنده و بيدارگرى را مكمّل بيانات اين خطبه مى كند و به راستى چقدر گويا و پرمحتوا و عبرت آموز و بيدارگر است! به همين دليل، به گفته مرحوم «سيّد رضى» هنگامى كه امام(عليه السلام) اين خطبه را ايراد فرمود، بدنها به لرزه درآمد، اشكها سرازير و دلها ترسان و مضطرب گشت.

* * *

##### 1. مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 110.
2. توجّه داشته باشيد كه اين خطبه در يك تقسيم كلّى، به دوازده بخش تقسيم مى شود و گرنه برخى از اين بخشها، به بخش هاى ديگرى نيز تقسيم مى شود. لذا ما در شرح و تفسير اين خطبه، آن را در نهايت به هيجده بخش رسانيده ايم.

▲بخش اوّل

الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي عَلاَ بِحَوْلِهِ، وَ دَنَا بِطَوْلِهِ، مَانِحِ كُلِّ غَنِيمَة وَ فَضْل، وَ كَاشِفِ كُلِّ عَظِيمَة وَأَزْل. أَحْمَدُهُ عَلَى عَوَاطِفِ كَرَمِهِ، وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ، وَ أُومِنُ بِهِ أَوَّلاً بَادِياً، وَأَسْتَهْدِيهِ قَرِيباً هَادِياً، وَأَسْتَعِينُهُ قَاهِراً قَادِراً، وَ أَتَوَكَّلُ عَلَيْهِ كَافِياً نَاصِراً، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً- صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ- عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ لاِِنْفَاذِ أَمْرِهِ، وَإِنْهَاءِ عُذْرِهِ، وَ تَقْدِيمِ نُذُرِهِ.

### ترجمه

ستايش مخصوص خداوندى است كه با قدرتش برترى يافته و با نعمتش به بندگانش نزديك شده! خداوندى كه بخشنده هر غنيمت و فضلى است و برطرف كننده هر بلا و مصيبتى! او را ستايش مى كنم بر كَرَم هاى پى در پى و نعمتهاى فراوانش، و به او ايمان مى آورم كه مبدأ هستى است و ظاهر و آشكار است و از وى هدايت مى طلبم كه نزديك و راهنما است، و از او يارى مى جويم كه پيروز و توانا است، و بر او توكّل مى كنم كه از ديگران بى نيازم كرده و يارى مى دهد. و گواهى مى دهم كه محمد(صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده او است. او را فرستاد تا فرمانش را اجرا كند و اتمام حجّت نمايد و (بندگان را در برابر مخالفت فرمانش) بيم دهد.

* * *

▲شرح و تفسير

▲هم دور است و نزديك، هم بالا و پايين!

در نخستين بخشِ اين خطبه شريفه «غرّاء» امام(عليه السلام) حمد و ثناى الهى را به جا مى آورد و درود بر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) مى فرستد و هر يك را با اوصافى قرين مى سازد كه عمق خاصّى به حمد و درود مى بخشد و لطايفى در اوصاف و صفات خدا و نَعت پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) بيان مى فرمايد.

نخست خداوند را به خاطر چهار وصف از اوصافش مورد ستايش قرار مى دهد و مى گويد: «ستايش مخصوص خداوندى است، كه با قدرتش برترى يافته و با نعمتش به بندگان نزديك شده، خداوندى كه بخشنده هر غنيمت و فضلى است و برطرف كننده هر بلا و مصيبتى.» (الْحَمْدُ للهِ الَّذِي عَلاَ بِحَوْلِهِ(1)، وَ دَنَا بِطَوْلِهِ(2)، مَانِحِ(3) كُلِّ غَنِيمَة وَ فَضْل، وَ كَاشِفِ كُلِّ عَظِيمَة وَأَزْل(4)).

مى دانيم اوصافِ خدا، بر خلاف اوصاف محدود بندگان است; او هم قريب است و هم بعيد، هم ظاهر است و هم پنهان و هم داراى صفات ديگرى كه به خاطر تضادّش دربندگان جمع نمى شود، ولى در ذات بى نهايت او جمع است.

امام(عليه السلام) در جمله اوّل اشاره به همين معنا مى كند، مى گويد: «خداوند بسيار بالاست و در عين حال بسيار نزديك است! بلندى مقام او به خاطر قدرت اوست و نزديكى او به خاطر نعمت و منّت اوست.»

و در دومين جمله، او را مبدأ بركات مى شمرد چه جنبه مثبت داشته باشد چه جنبه منفى; خدا را بخشنده هر غنيمت و فضلى مى داند و در عين حال برطرف كننده هر سختى و مصيبت و بلايى; و از كسى كه آن همه قدرت و آن همه لطف و محبّت دارد، جز اين انتظار نيست; اين همان چيزى است كه در قرآن مجيد به تعبير ديگرى آمده است: «وَ مَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَة فَمِنَ اللّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَروُنَ; آنچه از نعمت داريد از جانب خداست; و هنگامى كه درد و رنجى به شما رسد، به درگاه او مى ناليد (و برطرف كننده هر درد و رنج اوست)».(5)

بديهى است غير از خداوند - به خاطر اينكه قدرتش محدود است - نه قادر به هرگونه فضل و بخششى است و نه توانا بر دفع هر بلا و مصيبتى! تنها ذات پاك خداست كه با قدرت نامحدودش هرگونه توانى را دارد.

سپس به شرح اين نكته مى پردازد كه، اين حمد و سپاس الهى به خاطر چيست؟ و به تعبير ديگر: در جمله هاى قبل، سخن از صفات بخشنده نعمت بود و در اينجا سخن از اوصاف خود نعمت است; مى فرمايد: «او را ستايش مى كنم بر كَرَم هاى پى درپى، و نعمت هاى فراوان او» (أَحْمَدُهُ عَلَى عَوَاطِفِ كَرَمِهِ، وَ سَوَابِغِ(6) نِعَمِهِ).

در واقع نعمت هاى الهى داراى اين دو وصف است: هم وسيع است و گسترده، و هم دائم و مستمرّ و پى در پى.

و اين هم نيست، جز به خاطر قدرت بى پايان و لطف بى انتهاى او كه انسان را هميشه غرق نعمت هاى خود مى سازد و لحظه اى او را محروم نمى دارد.

سپس به دلايل ايمان به چنين خدايى پرداخته، مى فرمايد: «و به او ايمان مى آورم كه مبدء هستى است و ظاهر و آشكار است، و از وى هدايت مى طلبم كه نزديك و راهنماست، و از او يارى مى جويم كه پيروز و تواناست، و بر او توكّل مى كنم كه از ديگران بى نيازم كرده، و يارى مى دهد» (وَ أُومِنُ بِهِ أَوَّلاً بَادِياً(7)، وَأَسْتَهْدِيهِ قَرِيباً هَادِياً، وَأَسْتَعِينُهُ قَاهِراً قَادِراً، وَ أَتَوَكَّلُ عَلَيْهِ كَافِياً نَاصِراً).

در اين جمله هاى كوتاه و پرمعنا امام(عليه السلام) هر نكته اى را با دليل روشن، گويا و فشرده اى قرين ساخته ; ايمان به او را به اين دليل مدَلَّل مى كند كه او سرآغاز هستى و واجب الوجود و آثار عظمتش سراسر جهان هستى را فراگرفته است و هدايت را به اين دليل از او مى طلبد كه او هم زمامِ هدايت بندگان را در كف گرفته و هم به آنها نزديك است و يارى را به اين دليل از او مى طلبد، كه بر همه چيز قادر و توانا است و توكّل را به اين دليل بر ذات پاكش دارد، كه او يار و ياورى است كفايت كننده!

و از آنجا كه ركن دوم ايمان - بعد از اقرار به توحيد پروردگار - شهادت به نبوّت است، امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى افزايد: «و گواهى مى دهم كه محمّد(صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده او است» (وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً- صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ- عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ).

سپس در يك عبارت كوتاه، وظايف سنگين نبوّت او را در سه جمله بيان مى فرمايد و مى گويد: «خداوند او را فرستاد تا فرمانش را اجرا كند، و اتمام حجّت نمايد، و (بندگان را در برابر مخالفت فرمانش) بيم دهد». (أَرْسَلَهُ لاِِنْفَاذِ أَمْرِهِ، وَإِنْهَاءِ عُذْرِهِ، وَ تَقْدِيمِ نُذُرِهِ(8)).

جمله اوّل، اشاره به قيام پيامبر(صلى الله عليه وآله) و دعوت مردم به سوى ايمان به خدا و جمله دوم، اشاره به اتمام حجّت از طريق ابلاغ دستورات پروردگار و ارائه دلايل و مدارك عقلى و معجزات، و جمله سوم، اشاره به بيان عذاب الهى در دنيا و آخرت جهت كسانى است كه مخالفت فرمان حق مى كنند.

* * *

##### 1. «حَوْل» در اصل به معناى تغيير چيزى و جدا شدن آن از ديگرى است و «حائل» را بدين جهت حائل گويند كه ميان دو چيز جدايى مى اندازد. اين واژه هنگامى كه در مورد خداوند به كار مى رود، مفهومش اين است كه او توانايى دارد هرگونه خطر و مانع را از بندگانش مرتفع سازد و ميان حوادث دردناك و آنها، مانع برقرار سازد. همين معنا در جمله: «لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللّهِ» آمده است كه اشاره به اين حقيقت است :«براى رسيدن به هر مقصودى، نيروى محرّك و قدرت بر انجام كار، از ناحيه او است و برطرف كننده موانع نيز او مى باشد.»
2. «طَوْل» (بر وزن قول) به معناى نعمت است و از مادّه «طُول» (بر وزن نور) گرفته شده كه امتداد چيزى را بيان مى كند و از آنجا كه نعمتها، امتدادِ وجودىِ بخشنده نعمت است، اين واژه بر آن اطلاق شده است.
3. «مانح» از مادّه «منح» (بر وزن منع) در اصل به معناى بخشيدن شير و پشم و نوزادهاى حيوان، به كسى است; سپس به هرگونه بخششى اطلاق شده است به طورى كه ارباب لغت مى گويند «منح» به معناى عطا است.
4. «اَزْل» (بر وزن بذل) در اصل به معناى تنگى است و سپس به هرگونه بلا و مصيبت و مشكلى اطلاق شده است. به دروغ نيز «اَزْل» گفته مى شود. در خطبه بالا، به معناى مصيبت و مشكلات است.

##### 5. سوره نحل، آيه 53.
6. «سَوَابغ» جمع «سابغه» به معناى وسيع و كامل است; در شرح خطبه 63 تفسير اين واژه گذشت.

##### 7. «بادى» از مادّه «بَدْو» (بر وزن سرو) در اصل به معناى ظاهر شدن و آشكار گشتن است و به معناى سرآغاز نيز مى آيد. در خطبه بالا هر دو معنا مناسب است، چراكه خداوندهم سرآغاز هستى است و هم آثار وجودش ظاهر و آشكار است به گونه اى كه پهنه زمين و آسمان را فراگرفته است.
8. «نُذُر» جمع «نذير» به معناى بيم دهنده است و در اينجا اشاره به آيات و اخبار الهى است كه در آن نسبت به نافرمانى و عصيان هشدار داده شده است.

▲بخش دوم

أُوصِيكُمْ عِبَادَاللهِ بَتَقْوَى اللهِ الَّذِي ضَرَبَ الاَْمْثَالَ، وَ وَقَّتَ لَكُمُ الاْجَالَ، وَأَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ، وَ أَرْفَغَ لَكُمُ الْمَعَاشَ، وَ أَحَاطَ بِكُمُ الاِْحْصَاءَ، وَأَرْصَدَ لَكُمُ الْجَزَاءَ، وَآثَرَكُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ، وَالرِّفَدِ الرَّوَافِغِ، وَأَنْذَرَكُمْ بِالْحُجَجِ الْبَوَالِغِ، فَأَحْصَاكُمْ عَدَداً، وَ وَظَّفَ لَكُمْ مُدَداً، فِي قَرَارِ خِبْرَة، وَدَارِ عِبْرَة، أَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِيهَا، وَ مُحَاسَبوُنَ عَلَيْهَا.

### ترجمه

اى بندگان خدا! شما را به تقوا و ترس از خدايى كه مَثَل هايى براى بيان حقايق ذكر كرده است، سفارش مى كنم! همان خداوندى كه مدّت زندگى شما را معيّن فرموده است و لباس هاى زيبا بر شما پوشانيد و زندگى پر وسعت به شما بخشيد; خدايى كه حساب و شمارش را بر گِرد شما قرار داد و جزا را مراقب شما نمود (تمام اعمال شما تحت حساب است و پاداش و كيفر الهى در انتظار شما است) همان كس كه شما را با نعمت هاى گسترده و بخشش هاى وسيعِ (خود) مقدّم داشته و با دلايل روشن و رسا، شما را (از مخالفت فرمانش) بيم داده است، تعداد شما را به خوبى مى داند و مدّتهاى كوتاهى براى توقّف در اين جهان براى شما مقرّر فرموده، جهانى كه قرارگاه آزمايش و سراى عبرت است; در آن آزموده مى شويد و در برابر اعمالى كه انجام داده ايد، حسابرسى خواهيد شد.

▲شرح و تفسير

▲تقوا سرنوشت سازترين مسأله زندگى انسانها

در بخش دوم از اين خطبه، بعد از حمد و ثناى الهى و شهادت به نبوّت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) امام(عليه السلام) به سراغ سرنوشت سازترين مسأله در زندگى انسانها، يعنى تقوا مى رود، و همه را توصيه به تقواى الهى مى كند، و براى خداوند دَه وصف بيان مى نمايد كه همه آنها انگيزه تقوا است.

گاه اشاره به نعمت هاى فراوان خدا مى كند و گاه سخن از حساب و كتاب و جزا به ميان مى آورد و گاه به اِنذارهاى الهى و اتمام حجّت ها اشاره مى كند و نيز از محدودبودن عمر و امتحان و آزمايش خداوند سخن مى گويد، كه هر يك از اينها، به تنهايى مى تواند انسان را به سوى تقوا دعوت كند; مى فرمايد: «اى بندگان خدا! شما را به تقوا و ترس از خدايى كه مَثَل هايى براى بيان حقايق ذكر كرده است، سفارش مى كنم.» (أُوصِيكُمْ عِبَادَاللهِ بَتَقْوَى اللهِ الَّذِي ضَرَبَ الاَْمْثَالَ).

مثالها و تشبيهاتى كه در قرآن مجيد و سخنان پيامبر(صلى الله عليه وآله) و معصومين(عليهم السلام) آمده و حقايق عقلى را به ذهن آدمى نزديك مى كند و در آستانه حس قرار مى دهد، گاه به صورت تشبيه محسوس به محسوس است (البته محسوسى روشن تر از محسوس اوّل) و گاه معقول به محسوس و گاه محسوس به معقول و گاه معقول به معقول است;و هدف در تمام اينها آن است كه مسايل تربيتى و اوامر و نواهى الهى، كاملاً مفهوم و دلنشين گردد و جاى عذر و بهانه اى براى كسى باقى نماند. آرى مثالها راه را نزديك مى كند و مفاهيم پيچيده را روشن و همگانى مى سازد و درجه اطمينان به مسايل را بالا مى برد و لجوجان را خاموش مى سازد.

سپس مى فرمايد: «همان خداوندى كه مدّت زندگى شما را معيّن فرموده است.» (وَ وَقَّتَ لَكُمُ الاْجَالَ).

آرى هر كس و هر امّتى سرآمدِ عمرى دارد و مُهر فنا بر جبين همه موجودات خورده است، خواه اين اجل، پايان قطعى زندگى و به اصطلاح «اجل مسمّى» باشد، يا پايان مشروط و «اجل اخترامى». قرآن مجيد مى گويد: «وَ لِكُلِّ أُمَّة أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لاَ يَسْتَقْدِمُونَ; هر امّتى سرآمد عمرى دارد و چون سرآمدشان فرارسد، نه يك لحظه تأخير مى كنند و نه پيشى مى گيرند.»(1) و نيز مى فرمايد: «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَان; تمام كسانى كه بر صفحه زمين زندگى مى كنند، فانى مى شوند».(2)

بديهى است انسان هنگامى كه توجّه به ناپايدارى زندگى دنيا و سرآمد عمر، پيدا كند، به سوى تقوا گام برمى دارد.

در سومين و چهارمين وصف مى فرمايد: «همان خداوندى كه لباس هاى زيبا، بر شما پوشانيد و زندگى پروسعت به شما بخشيد». (وَأَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ(3)، وَ أَرْفَغَ(4) لَكُمُ الْمَعَاشَ).

در اين تعبير، امام(عليه السلام) نخست از ميان تمام نعمت ها، مسأله لباس را مطرح كرده سپس به تمام مواهب معاش و زندگى اشاره مى كند. اين ذكر خاصّ قبل از عام، شايد از اين جهت باشد كه لباس از مهمترين نعمت ها است، نه تنها انسان را از سرما و گرما حفظ مى كند و در برابر حوادث و ضرباتى كه از هر سو ممكن است وارد شود محافظت مى نمايد و عيوب آدمى را مى پوشاند، بلكه از اين نظر كه تقوا در آيات قرآن به لباس تشبيه شده، اين تعبير تناسبى با اصل سخن، كه دعوت به تقوا است دارد.

اين نكته نيز شايان دقّت است كه وجود اين نعمت هاى گسترده و فراوان، در تمام زندگى انسان انگيزه اى بر «معرفة اللّه» و سپس انگيزه اى براى تقوا است. چگونه ممكن است انسان نعمت را بشناسد و حرمت ولى نعمت را نگه ندارد و آشكارا به مخالفت او برخيزد؟!

قرآن مجيد مى گويد: «يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاساً يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذلِكَ خَيْرٌ; اى فرزندان آدم! لباسى براى شما فروفرستاديم كه عيوب شما را مى پوشاند و مايه زينت شما است و لباس پرهيزكارى بهتر است».(5)

قابل توجّه اين كه، «ريش» در اصلِ واژه عربى، به معناى پرهاى پرندگان است و از آنجا كه پرهاى پرندگان يك لباس طبيعى در اندام آنها است، به هرگونه لباس نيز واژه «ريش» اطلاق شده و از آنجا كه پرهاى پرندگان غالباً به رنگ هاى مختلف و داراى زيبايى خاصّى است، مفهوم زينت در معناى كلمه «ريش» افتاده است و از آن نظر كه تقوا، هم عيوب آدمى را مى پوشاند و هم او را در برابر وساوس شيطان حفظ مى كند و هم زينت آدمى محسوب مى شود، تعبير لباس در آيه فوق در مورد تقوا وارد شده است.(6)

در بيان پنجمين و ششمين وصف مى فرمايد: «خدايى كه حساب و شمارش را بر گِرد شما قرار داد و جزا (كيفر و پاداش الهى) را مراقب شما نمود (تمام اعمال شما تحت حساب است و پاداش و كيفر الهى در انتظار شماست).» (وَ أَحَاطَ بِكُمُ الاِْحْصَاءَ، وَأَرْصَدَ لَكُمُ الْجَزَاءَ).

بديهى است هنگامى كه انسان به اين نكته توجّه كند كه حساب و كتاب الهى دقيق است - آن گونه كه گويى همچون «دژ محكمى» گرداگرد او را فراگرفته و چيزى از اعمال و رفتار و گفتار او از دايره احصا، بيرون نخواهد بود و از سوى ديگر كيفر و پاداش را در كمين وى گذارده به گونه اى كه هيچ عملى بدون جزا نخواهد بود - اين امر سبب مى شود كه به تقوا و پرهيزكارى روى بياورد و از مخالفت فرمان خدا بپرهيزد!

تعبير «أَحَاطَ بِكُمُ الإِحْصَاءَ» كه برگرفته از آيه شريفه: «وَ أَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ وَ أَحْصَى كُلَّ شَىْء عَدَداً; خداوند به آنچه نزد آنها است احاطه دارد و همه چيز را دقيقاً احصا كرده است».(7) مى باشد، تعبير لطيفى است كه نشان مى دهد انسان چنان در چنبر احصاى الهى واقع شده، كه هيچ عملى از او بى حساب و كتاب نيست. تعبير به «أَرْصَدَ لَكُمُ الْجَزَاءَ» نيز تعبير لطيفى است كه نشان مى دهد پاداش و كيفر الهى، همچون مراقبى هوشمند، در كمين انسانها نشسته تا هيچ يك از اعمال آن ها، از اين دايره بيرون نرود.

در هفتمين و هشتمين وصف مى فرمايد: «همان كسى كه شما را با نعمت هاى گسترده و بخشش هاى وسيع (خود) مقدّم داشته و با دلايل رسا و روشن، شما را (از مخالفت فرمانش) بيم داده است» (وَ آثَرَكُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ، وَالرِّفَدِ(8) الرَّوَافِغِ(9)، وَأَنْذَرَكُمْ بِالْحُجَجِ الْبَوَالِغِ).

«ايثار» به معناى برترى بخشيدن كسى است، خواه بر خويشتن باشد يا بر ديگرى; لذا در سوره «يوسف» آيه 91 چنين مى خوانيم: «تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنَا; به خدا قسم! خداوند تو را (اشاره به يوسف است) بر ما (اشاره به برادران يوسف است) برترى بخشيده».

و اين كه بعضى از شارحان «نهج البلاغه» تصوّر كرده اند، در مفهوم «ايثار» مقدّم داشتن ديگرى بر خويشتن، يا در مواردى كه ايثار كننده نياز به آن دارد، افتاده است و چون هيچ يك از اين دو معنا، در مورد خداوند تصوّر نمى شود، پس بايد به سراغ معناى مجازى رفت، اشتباه است.(10)

به هر حال منظور از جمله بالا اين است كه خداوند، انسان را بر ساير مخلوقاتش برترى داده و انواع نعمت ها و كرامت ها را به او ارزانى داشته است; همان گونه كه قرآن مجيد مى گويد: «وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِير مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلاً; ما بنى آدم را گرامى داشتيم! و آنها را بر مركب هايى در خشكى و دريا سوار كرديم و از انواع روزى هاى پاكيزه، در اختيار آنان گذارديم و آنها را بر بسيارى (همه) از مخلوقاتِ خود، برترى بخشيديم».(11)

بديهى است هنگامى كه انسان توجّه به اين همه نعمت هاى الهى پيدا كند، كه از جمله آنها برترى يافتن او بر ساير مخلوقات است، حسّ شكرگزارى در او برانگيخته مى شود و همان گونه كه گفتيم به سراغ معرفت مُنعم مى رود و در نتيجه، از مخالفتِ فرمان او، پرهيز مى كند و با تقوا پيوند مى خورد. همچنين اِنذار الهى به وسيله «حُجج بوالغ» كه وجود پيامبران و كتب آسمانى و معجزات و دلايل روشن عقلى و نقلى است نيز يكى ديگر از اسباب تقوا است، كه در آغاز اين فراز آمده است.

ذكر اين دو، (نعمت هاى الهى و انذارهاى او) در كنار يكديگر، مى تواند اشاره به اين نكته باشد كه خداوند در عين بخشش نعمت هاى بى حساب، به انسانها هشدار مى دهد كه از اين نعمت ها سوءاستفاده نكنند; بلكه در طريق صلاح و سعادت و رستگارى كمك بگيرند.

در نهمين و دهمين وصف مى فرمايد «همان خدايى كه تعداد شما را به خوبى مى داند و مدّت هاى كوتاهى براى توقّف در اين جهان، براى شما مقرّر كرده، جهانى كه قرارگاه آزمايش و سراى عبرت است، در آن آزموده مى شويد و در برابر اعمالى كه انجام داده ايد، حسابرسى خواهيد شد!» (فَأَحْصَاكُمْ عَدَداً، وَ وَظَّـفَ لَكُمْ مُدَداً(12)، فِي قَرَارِ خِبْرَة(13)، وَدَارِ عِبْرَة، أَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِيهَا، وَ مُحَاسَبوُنَ عَلَيْهَا).

با اين كه در دومين وصف، اشاره به سرآمد عمرها شده و در پنجمين وصف سخن از شمارش و اِحصاى انسانها به ميان آمده، باز در اينجا اين دو وصف تكرار شده، به خاطر اهمّيّت فوق العاده آنها و تأثير آنها در ظهور و بروز حقيقت تقوا در وجود آدمى.

هنگامى كه انسان توجّه به مراقبت الهى و محدود بودن عمر، در اين دار «امتحان» و «عبرت» پيدا كند، از نافرمانى ها به سوى اطاعت خداوند، بازمى گردد.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اين تكرار، براى افاده معناى جديدى باشد. در جمله هاى پيشين سخن از احاطه اِحصا، به اعمال آدمى بود و به همين دليل بلافاصله بعد از آن سخن از جزاى اعمال به ميان آمد و در اينجا اشاره به اِحصاى خود آدميان است، كه هيچ كس در مراقبت هاى الهى از قلم نخواهد افتاد; آن گونه كه قرآن مى گويد: «إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّموَاتِ وَ الاَْرْضِ إِلاَّ آتِى الرَّحْمنِ عَبْداً* لَقَدْ أَحْصيهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدّاً; تمام كسانى كه در آسمانها و زمين هستند بنده اويند (و سر بر فرمانش دارند) همه آنها را شمارش كرده و دقيقاً تعداد آنها را مى داند.»(14)

و اگر اشاره به سرآمد زندگى مى كند، مقدّمه اى است براى جمله هاى بعد (زندگى در دار امتحان و سراى عبرت) كه در واقع نسبت به جمله قبل، از قبيل بيان اجمالى و تفصيلى است.

تعبير به «قَرَارِ خِبْرَة وَ دَارِ عِبْرَة» اشاره به اين است كه سراسر زندگى انسانها، دوران آزمايش آنها است; همان گونه كه قرآن مى گويد: «أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لاَ يُفْتَنُونَ* وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ; آيا مردم گمان كردند هنگامى كه گفتند ايمان آورديم به حال خودشان رها مى شوند و آزمايش نخواهند شد؟ ما كسانى را كه پيش از آنان بودند آزموديم (و اينها را نيز آزمايش مى كنيم) بايد علم خداوند در مورد كسانى كه راست مى گويند و كسانى كه دروغ مى گويند تحقّق يابد، (تا آنى از حال خود غافل نشوند و همواره خود را در مجلس امتحان حاضر ببينند).»(15)

تعبير به «عبرت» اشاره به سرنوشت عبرت انگيز ظالمان و اقوام و افراد آلوده و گنهكار است، كه سراسر تاريخ را پوشانده و نشان مى دهد كه جزاى الهى منحصر به سراى قيامت نيست و بخش مهمى از آن، در اين دنيا نيز دامان انسانها را مى گيرد.

ضمير در جمله «وَ مُحَاسَبُونَ عَلَيْهَا» به دارِ دنيا بازمى گردد; يعنى: همان گونه كه

جايگاه آزمايش شما دنيا است، حساب و كتاب شما نيز مربوط به آن است، هم اعمالى كه در آن انجام داديد و هم نعمت هايى كه خدا در آن به شما داده است.

* * *

##### 1. سوره اعراف، آيه 34.
2. سوره الرّحمن، آيه 26.
3. «الرِّياش» - همان گونه كه در متن هم به آن اشاره شده - از مادّه «ريش» به معناى پرهاى پرندگان است; سپس به لباس هاى فاخر كه شباهتى به پرهاى زيباى پرندگان دارد، اطلاق شده و بعد از آن به معناى وسيعترى كه هرگونه فراوانى و نعمت است، اطلاق گرديده است.
بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته اند كه: ريش تنها به معناى لباس نيست; چراكه در قرآن مجيد در عرضِ لباس واقع شده است آنجا كه مى گويد: «يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاساً يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً» (اعراف، آيه 26) ولى به نظر مى رسد كه اين آيه بر عكس مطلوب او دلالت دارد; چراكه لباس در واقع دوگونه است: لباسهايى است كه تنها بدن را مى پوشاند و مصداق «يُوَارِي سَوْآتِكُمْ» است و لباس هايى كه جنبه زينت و زيبايى دارد; قرآن در اين آيه، به هر دو اشاره كرده و به دنبال آن، سخن از لباس تقوا است «وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذلِكَ خَيْرٌ».
4. «أَرْفَغَ» از مادّه «رَفَغ» (بر وزن هدف) به معناى گستردگى و وسعت است و هنگامى كه در مورد نعمت ها به كار رود، اشاره به فزونى نعمت مى باشد.
5. سوره اعراف، آيه 26.
6. در اين كه «ريشاً» در آيه فوق، چه محلّى از اعراب دارد در ميان مفسّران قرآن و شارحان نهج البلاغه گفتگو است. بعضى آن را «معطوف» بر «لباساً» دانسته و به همين دليل مفهوم آن را چيزى وسيع تر يا مغاير لباس دانسته اند; در حالى كه بعضى ديگر آن را به منزله «مفعول له» دانسته اند كه هدفِ نزولِ لباس بر انسان را بيان مى كند: نخست پوشيدن عيبها و سپس زينت ذكر شده; و معناى اخير با محتواى آيه سازگارتر است.
7. سوره جنّ، آيه 28.
8. «رِفَد» جمع «رفده» از مادّه «رَفد» (بر وزن دفع) به معناى نصيب و بخشش و جايزه است.
9. «رَوافغ» جمع «رافغه» از مادّه «رَفَغ» همان طور كه قبلاً نيز اشاره شد، به معناى گستردگى و وسعت است. بنابراين «الرِّفَدُ الرَّوَافِغِ» به معناى عطاياى گسترده پروردگار است.
10. در «مقاييس اللّغة» آمده است كه ريشه اصلى اين لغت، به معناى مقدّم داشتن چيزى است. «مفردات راغب» نيز همين معنا را بيان كرده است. در كتاب «التحقيق فى كلمات القرآن الكريم» نيز مى گويد: «حقيقت ايثار، اثبات فضيلت و مقدّم داشتن صاحب فضل است.»
11. سوره اسراء، آيه 70.
12. «مُدَد» جمع «مدّه» به معناى بخشى از زمان است و گاه به معناى پايان زمان معيّنى آمده است و نيز به مادّه اى كه با آن چيزى مى نويسند «مداد» گفته مى شود و در واقع در تمام اين معانى يك نوع كشش و امتداد ديده مى شود.
13. «خِبره» هم به معناى مصدرى آمده، هم اسم مصدرى و به معناى علم و آگاهى است و لذا «اهل خُبره» به كسانى گفته مى شود كه آگاهى كافى نسبت به چيزى دارند و از آنجا كه امتحان و آزمايش وسيله آگاهى براى «كارآيى» يك انسان، يا يك موجود است، اين واژه به معناى «امتحان» نيز به كار مى رود و در خطبه بالا همين معنا منظور شده است.
14. سوره مريم، آيه 93-94.
15. سوره عنكبوت، آيه 2-3.

▲نكته

▲همه جا و هميشه دعوت به تقوا

همان گونه كه ملاحظه كرديد، نخستين سخن بعد از حمد و ثناى الهى در اين خطبه، پيرامون دعوت به سوى تقوا است; كه تمام اسبابِ سعادت انسان، در آن جمع است و نشانه شخصيّت او و كرامتش در پيشگاه خدا است و برترين زاد و توشه سفر آخرت مى باشد.

نكته بسيار جالب در اين فراز آن است كه امام(عليه السلام) تنها توصيه به تقوا نمى كند، بلكه بر تمام امورى كه مى تواند انگيزه تقوا باشد، اشاره مى فرمايد: نعمت هاى گوناگون الهى، محدود بودن عمر آدمى، احاطه علمى خداوند بر انسانها و اعمالشان، درسهاى عبرتى كه در زندگى پيشينيان و حتّى مردم امروز نهفته است و همچنين توجّه به اين معنا كه اين جهان، سراى امتحان است و خداوند، پيامبران و كتب آسمانى را براى انذار بندگان، بسيج فرموده است و اين نهايت فصاحت و بلاغت است كه در عباراتى كوتاه، مسأله بسيار مهمّى، همچون تقوا به عالى ترين وجه مورد تأكيد قرار گرفته است.

به راستى، هرگاه انسان در اوصاف ده گانه اى كه در اين فراز از خطبه براى خداوند ذكر شده است بينديشد، شكوفه هاى تقوا و پرهيزگارى بر شاخسار وجودش نمايان مى شود; چگونه ممكن است انسان نعمت هاى گوناگون الهى را مورد دقّت قرار دهد و قيامت و حساب و كتاب را باور داشته باشد و «حجج الهى» را در كتب آسمانى و بيانات معصومين(عليهم السلام) مورد توجّه قرار دهد، ناپايدارى عمر را ببيند و سرگذشت هاى عبرت انگيز پيشينيان را مورد مطالعه قرار دهد و با اين حال حريم الهى را بشكند و آيين تقوا را زير پا بگذارد و به گناه و آلودگى تن در دهد.

* * *

▲بخش سوم

فَإِنَّ الدُّنْيَا رَنِقٌ مَشْرَبُهَا، رَدِغٌ مَشْرَعُهَا، يُونِقُ مَنْظَرُهَا، وَ يُوبِقُ مَخْبَرُهَا. غُرُورٌ حَائِلٌ، وَضَوْءٌ آفِلٌ، وَظِلٌّ زَائِلٌ، وَ سِنَادٌ مَائِلٌ، حَتَّى إِذَا أَنِسَ نَافِرُهَا، وَاطْمَأَنَّ نَاكِرُهَا، قَمَصَتْ بِأَرْجُلِهَا، وَقَنَصَتْ بِأَحْبُلِهَا، وَأَقْصَدَتْ بِأَسْهُمِهَا، وَأَعْلَقَتِ الْمَرْءَ أَوْهَاقَ الْمَنِيَّةِ قَائِدَةً لَهُ إِلَى ضَنْكِ الْمَضْجَعِ، وَ وَحْشَةِ الْمَرْجِعِ، وَ مُعَايَنَةِ الْـمَحَلِّ وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ، وَ كَذلِكَ الْخَلَفُ بِعَقْبِ السَّلَفِ،لاَ تُقْلِعُ الْمَنِيَّةُ اخْتِرَاماً، وَلاَ يَرْعَوِي الْبَاقُونَ اجْتِرَاماً، يَحْتَذُونَ مِثَالا، وَ يَمْضُونَ أَرْسَالا، إِلَى غَايَةِ الاِْنْتِهَاءِ، وَ صَيُّورِ الْفَنَاءِ.

### ترجمه

دنيا آبشخورش تيره و ورودى به اين آبگاه، پُر گِلولاى است. چشم اندازش فريبنده و باطن آن كشنده است. فريبى است گذرا! و پرتوى است، ناپايدار! و سايه اى است، زوال پذير! و تكيه گاهى است، نااستوار! به گونه اى كه افرادِ گريزان، به آن انس مى گيرند و منكرانش به آن دل مى بندند، ولى ناگهان همانند اسبى چموش كه غافلگيرانه، پاهاى خود را بلند مى كند و سوار را بر زمين مى كوبد، دنيا آنها را به زمين مى زند! و با دام هاى خود آنها را گرفتار مى سازد! و تيرهاى خود را به سوى آنها پرتاب مى كند! (آرى) دنيا ريسمان مرگ را بر گلوى او مى افكند و كشان كشان به سوى گورى تنگ و جايگاهى وحشتناك مى برد! جايى كه محلّ خويش را در بهشت و دوزخ مى بيند و پاداش اعمال خود را مشاهده مى كند و اين گونه پيوسته نسل هاى بعد به دنبال پيشينيان در حركتند; نه مرگ از تباه كردن آن ها دست برمى دارد و نه بازماندگان (از سرنوشت پيشينيان عبرت مى گيرند و) از گناه و عصيان روى گردان مى شوند! همچون آنان عمل مى كنند و همانندشان گام برمى دارند، تا به پايان جهان برسند و در مسير فنا قرار گيرند.

▲شرح و تفسير

▲چهره واقعى دنيا!

امام(عليه السلام) در اين فراز، نكوهش شديدى از دنيا مى كند; چراكه در آخرين جمله هاى فراز قبل، سخن از سراى امتحان و عبرت بود و در اين فراز ويژگى هاى اين سراى امتحان و عبرت را با تعبيراتى بسيار گويا و رسا و تكان دهنده، شرح مى دهد و از سوى ديگر، در فراز گذشته سخن از تقوا بود و مى دانيم مانعِ بزرگ تقوا، حبّ دنيا و علاقه شديد به زندگى مادّى است و با نكوهش شديدى كه امام(عليه السلام) از آن فرموده، قدر و قيمت دنيا و زرق و برق آن، در نظرها كاسته مى شود و انگيزه هاى تقوا قوى تر و موانع آن، ضعيف تر مى شود.

در آغاز اين فراز، به هشت ويژگى از ويژگى هاى دنيا اشاره كرده، مى فرمايد: «دنيا آبشخورش تيره، و ورودى به اين آبگاه، پُر گِلولاى است.» (فَإِنَّ الدُّنْيَا رَنِقٌ(1)مَشْرَبُهَا، رَدِغٌ(2) مَشْرَعُهَا).

معمولاً سطح بسيارى از رودخانه هاى بزرگ كه انسانها از آب آن استفاده مى كنند از زمين هاى مجاور پايين تر است، به گونه اى كه هرگز نمى توان دركنار آن رفت و از آب آن استفاده كرد، لذا بخشى از ساحل رودخانه را كنده و پايين مى برند و با يك شيب مناسب، راه وصول به آب را آسان مى سازند; عرب اين راه را «شريعه» يا «مشرع» مى نامد و آنجا كه به آب منتهى مى شود «مشرب» ناميده مى شود; حال اگر اين راه، آلوده با گِلولاى و لجن باشد، يا محلّ وصول به آب، چنان باشد كه آب را گِل آلود كند، استفاده از آب بسيار مشكل مى شود و به همين دليل اخيراً شريعه را به صورت مناسبى مى سازند، يا به آن، پلّه مى دهند تا هردومشكل حل شود.

امام(عليه السلام) در اين تشبيه زيبا، مواهب دنيا را به آب تشبيه مى كند; ولى متأسّفانه راه رسيدن به آن از لجن زارها مى گذرد و نقطه وصول به آب جايى است كه آب را گل آلود مى كند; به همين دليل، اين آب، از دور تشنگان را به سوى خود دعوت مى كند، امّا هنگامى كه بسوى آن گام برمى دارند به مشكلات عجيب، گرفتار مى شوند و هرگز به آب گوارا نيز دست نمى يابند و به راستى، مواهب دنيا اعمّ از: مال و مقام و تجمّلات، همه، همين گونه است; زيرا براى وصول به دنيا، انسان بايد از بسيارى از فضايل اخلاقى چشم بپوشد و تن به آلودگىِ دروغ و خيانت و تحمّل ذلّت و مانند آن بدهد، كه هركدام باتلاقى است، بر سر راه وصول به آن! و هنگامى كه به آن مى رسد انواع مزاحمت ها و حسادت ها و تهاجم ها، اين آب را تيره و تار مى سازد.

در سومين و چهارمين توصيف، مى فرمايد: «چشم اندازش فريبنده، و باطن آن كُشنده است!» (يُونِقُ(3) مَنْظَرُهَا، وَ يُوبِقُ(4) مَخْبَرُهَا).

اين دوگانگى ظاهر و باطن كه در دنياست، به صورت هاى گوناگونى در تعبيرات پيشوايان بزرگ اسلام آمده است; گاه دنيا را به مار خوش خطّ و خالى تشبيه كرده اند، كه سمّ قاتل در درون آن است. (فَإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْيَا مَثَلُ الْحَيَّةِ: لَيِّنٌ مَسُّهَا، وَ قَاتِلٌ سَمُّهَا).(5)

و گاه تشبيه به زن زيبا و آرايش كرده اى شده كه شوهرانش را يكى پس از ديگرى به قتل مى رساند.

وجود اين اوصاف براى دنيا براى هيچ انسان آگاهى، پوشيده نيست; دورنماها دل انگيز و فريبا و درون ها خطرناك و كشنده است.

در پنجمين وصف، اشاره به ناپايدارى و بى اعتبارى دنيا فرموده، چنين مى گويد: «دنيا فريبى است گذرا، و پرتوى است ناپايدار، و سايه اى است زوال پذير و تكيه گاهى است نااستوار!» (غُرُورٌ حَاِئلٌ(6)، وَضَوْءٌ آفِلٌ(7)، وَظِلٌّ زَائِلٌ، وَ سِنَادٌ(8) مَائِلٌ).

بى شك دنيا زيبايى ها و فريبندگى هايى دارد; ولى تا انسان بخواهد از آن بهره اى بگيرد، پايان مى يابد. به همين جهت امام(عليه السلام) از آن تعبير به «غُرورٌ حَائِل» كرده; زيرا «غُرور» به معناى فريبندگى است كه لازمه زيبايى هاى ظاهرى است (در حالى كه «غَرور» (بر وزن قبول) به معناى شخص فريبكار است و لذا «شيطان» را «غَرور» گفته اند.

«حَائِل» هم به معناى گذرا آمده است و هم به معناى چيزى كه ميان دو شيىء فاصله شود، كه هردو به يك ريشه بازمى گردد.

مواهب دنيا درخششى دارد، به همين دليل امام(عليه السلام) از آن تعبير به «ضَوء» كرده ولى اين درخشش دوامى ندارد و به زودى غروب مى كند، از اين رو، از آن تعبير به «آفل» شده. به طور موقّت سايه اى آرام بخش دارد; امّا همچون سايه به دست آمده از تابش آفتاب است بر درختان، كه دوامى ندارد و زوال مى يابد. و لذا «ظِلٌّ زَائِل» فرموده است.

مواهب دنيا مى تواند تكيه گاه باشد، امّا افسوس كه اين تكيه گاه استوار نيست و به همين جهت فرموده است: «سِنَادٌ مَائِل»

سپس به ويژگى هاى ديگرى از دنيا اشاره مى كند و به تعبير ديگر: همان صفات پيشين را با تشبيهات و تعبيرات ديگرى مطرح مى كند و مى فرمايد: «فريبندگى دنيا و درخشندگى مواهب آن، سبب مى شود كه افراد گريزان به آن انس گيرند و منكرانش به آن دل ببندند، ناگهان همانند اسبى چموش كه غافلگيرانه پاهاى خود را بلند مى كند و سوار را به زمين مى افكند، دنيا آنها را به زمين مى زند و با دامهاى خود آنها را گرفتار مى سازد و تيرهاى خود را به سوى آنان پرتاب مى كند!» (حَتَّى إِذَا أَنِسَ نَافِرُهَا، وَاطْمَأَنَّ نَاكِرُهَا، قَمَصَتْ(9) بِأَرْجُلِهَا، وَقَنَصَتْ(10) بِأَحْبُلِهَا،(11) وَأَقْصَدَتْ بِأَسْهُمِهَا(12)).

امام(عليه السلام) در سه تشبيه، وضع دنيا را مشخّص نموده: نخست دنيا را به مركبى تشبيه مى كند، كه ظاهراً راهوار است، امّا چيزى نمى گذرد كه جنون آن گُل مى كند و سركش مى شود و سوار خود را به زمين مى افكند! و سپس به صيّادى تشبيه مى كند كه دام هاى خود را گسترده و دانه هاى جالبى در آن پاشيده، هنگامى كه صيد به آن نزديك مى شود، چنان آن را گرفتار مى كند كه راه فرار ندارد! سرانجام به صيّادى تشبيه مى كند كه در كمين گاهى است، ناگهان از آنجا بيرون مى آيد و تيرهاى خود را يكى بعد از ديگرى به سوى انسان پرتاب مى كند!

قابل توجّه اينكه، جمله: «حَتَّى إِذَا أَنِسَ نَافِرُهَا...» اشاره به اين حقيقت مى كند كه فريبندگى دنيا چندان ساده نيست، كه به آسانى بتوان از آن گذشت! بلكه مخالفان، منكران، بيزاران و زاهدان را، گاه به سوى خود مى كشد و در دام خويش، گرفتار مى سازد و اين هشدارى است به همه ما كه دام هاى دنيا را ساده نپنداريم و در «طريقت، تكيه بر تقوا و دانش نكنيم» و پيوسته با ذكر «أَللّهُمَّ لاَ تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْن أَبَداً» خود را در سايه لطف حق قرار دهيم:

صدهزاران دام و دانه است اى خدا! ما چو مرغان حريص و بى نوا

دم به دم وابسته دامِ نويم هر يكى گر باز و سيمرغى شويم

مى رهانى هر دمى ما را و باز سوى دامى مى رويم اى بى نياز

گر عناياتت شود با ما مقيم كى بود خوفى از آن دزدِ لئيم

سپس به سرانجام كار انسان در اين جهان اشاره كرده و عاقبت او را چنين بيان مى فرمايد «دنيا ريسمان مرگ را بر گلوى او مى افكند و كشان كشان به سوى گورى تنگ و جايگاهى وحشتناك مى برد، جايى كه محلّ خويش را در بهشت و دوزخ مى بيند و پاداش اعمال خود را مشاهده مى كند!» (وَأَعْلَقَتِ الْمَرْءَ أَوْهَاقَ(13) الْمَنِيَّةِ قَائِدَةً لَهُ إِلَى ضَنْكِ الْمَضْجَعِ(14)، وَ وَحْشَةِ الْمَرْجِعِ، وَ مُعَايَنَةِ الْـمَحَلِّ، وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ).

بى شك دنياپرستان و دنيادوستان، حاضر نيستند دل از آن بركنند; ولى دنيا بى رحمانه، طنابِ مرگ را بر گردن آنها مى افكند و آنها را به زور از خانه هاى آباد و قصرهاى زيبا، به گورهاى تنگ و تاريك مى كشاند! جايى كه انسان را غرق در وحشت و اضطراب مى كند و از همه مشكل تر اينكه، پرده ها از برابر چشم او كنار مى رود و جايگاه خويش را در قيامت مى بيند و اگر مستحقّ عذاب است، شعله هاى آتش جهنّم را با چشم خويش مشاهده مى كند و وحشت او - كه به خاطر جدايى از مال و مقام و زن و فرزند، به اوج خود رسيده - مضاعف مى شود.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن اشاره به اين نكته مى كند كه آنچه درباره دنيا و ابناى دنيا بيان فرموده، مخصوص گذشتگان يا گروه معيّنى نبوده است و اين «آب شيرين و شور، بر خلايق مى رود تا نفخ صور» و تمام انسانها در دايره اين آزمايش بزرگ الهى قرار دارند و فرمان مرگ بر پيشانى همه نوشته شده و بقا و ابديّت مخصوص ذات خدا است; مى فرمايد: «و اين گونه، پيوسته نسلهاى بعد، به دنبال پيشينيان در حركتند، نه مرگ از تباه كردن آنها دست برمى دارد و نه بازماندگان (از سرنوشت پيشينيان عبرت مى گيرند و) از گناه و عصيان روى گردان مى شوند!» (وَ كَذلِكَ الْخَلَفُ بِعَقْبِ السَّلَفِ،لاَ تُقْلِعُ الْمَنِيَّةُ اخْتِرَاماً(15)، وَ لاَيَرْعَوِي(16) الْبَاقُونَ اجْتِرَاماً(17)).

آرى: «همچون آنان عمل مى كنند، و همانندشان گام برمى دارند، تا به پايان جهان برسند، و در مسير فنا قرار گيرند!» (يَحْتَذُونَ(18) مِثَالا، وَ يَمْضُونَ أَرْسَالا(19)، إِلَى غَايَةِ الاِْنْتِهَاءِ، وَ صَيُّورِ(20) الْفَنَاءِ).

در واقع، در اين بيان نورانى، به دو نكته اشاره شده:

نخست اين كه: مبادا گروهى تصوّر كنند كه از اين قانون عمومى جهان مستثنا هستند و خود را جاودانه پندارند و زندگى را ابدى فرض كنند.

ديگر اين كه: به آثار گذشتگان با چشم عبرت بنگرند! «به خوابگاه شهيدان نظرى بيفكنند و بى مهرى زمانه رسوا را نظاره كنند!»:

اين دشت خوابگاه شهيدان است فرصت شمار وقت تماشا را

بشكاف خاك را و ببين آنگه بى مهرى زمانه رسوا را

از عمر رفته نيز شمارى كن مشمار جدى و عقرب و جوزا را

تعبير به «اِخْتِرام» با توجّه به اين كه ريشه اين لغت به معناى بريدن و قطع كردن و شكاف دادن است (و لذا بعضى از مفسّران نهج البلاغه، «موت اخترامى» را به معناى مرگى كه قبل از مدّت طبيعى دامان انسان را مى گيرد تفسير كرده اند.)(21)گويا اشاره به اين نكته است كه يكى از مشكلات زندگى دنيا، اين است كه كمتر كسى به موت طبيعى از دنيا مى رود; يعنى تمام استعدادهاى وجودى خود را براى بقا، صرف كند و زندگيش پايان گيرد; بلكه غالباً عوامل گوناگونى چه از درون و چه از برون، چه روانى و چه جسمانى، چه حوادث فردى و چه اجتماعى، رشته عمر آدمى را پاره مى كند و به همين دليل، هيچ كس نمى تواند به حياتِ خود - حتّى در يك روز و يك ساعتِ آينده- صد در صد اميدوار باشد!

امّا چرا با اين همه، باز امام(عليه السلام) مى فرمايد: «باقى ماندگان از گناه بازنمى ايستند» (لاَيَرْعَوِي الْبَاقُونَ اجْتِرَاماً).

اين نيست مگر به خاطر غفلت و بى خبرى و وسوسه هاى نفس امّاره و شياطين كه بر وجود انسان ها چيره مى شوند و بر چشم بصيرتشان پرده مى افكنند; همچون مرغان بى خبرى كه دانه ها را مى بينند، ولى دام صيّاد را در كنار آن نمى بينند و به دام مى افتند.

##### 1. «رَنِق» صفت مشبهه، از مادّه «رنق» (بر وزن رنگ) به معناى كدر شدن است. بنابراين (رَنِقٌ مَشْرَبُهَا)اشاره به كدر بودن آبشخور دنيا است. ولى «رونق» به معناى زيبايى و طراوت و آب و رنگِ جالب، آمده است و اين به خاطر آن است كه گاهى در لغت عرب مادّه واحد، در دو معناى متضادّ به كار مى رود.
2. «رَدِغ» از مادّه «رَدْغ» (بر وزن فتق) به معناى پُر گِلولاى است و در تشبيهى كه در خطبه بالا آمده، دنيا را به منزله نهر بزرگى مى شمارد كه مسير آن به سوى آب، پُر گِلولاى است.

##### 3. «يُونِق» از مادّه «اَنَق» (بر وزن شفق) به معناى دوست داشتن چيزى و اعجاب نسبت به آن است. بنابراين «يُونِقُ مَنْظَرُهَا» اشاره به منظره جالب و اعجاب انگيز است.
4. «يُوبِق» از مادّه «وبوق» به معناى هلاكت است و «موبق» به معناى مُهلك مى باشد.
5. نهج البلاغه، نامه 68.

##### 6. «حائِل» از مادّه «حَوْل» به معناى دگرگونى است و اطلاق واژه «حول» بر سال، به خاطر دگرگون شدن آن است; بنابراين «حائل» به معناى دگرگون شونده، يا به تعبير ديگر: «زودگذر» است.
7. «آفِل» از مادّه «افول» به معناى پنهان شدن است و از آنجا كه، غروبِ ماه و خورشيد و ستارگان، همراه پنهان شدن آنها است «افول» به معناى غروب به كار مى رود.
8. «سِناد» از مادّه «سَنَد» به معناى تكيه گاه و ستون است و از آنجا كه دنيا تكيه گاه و ستونى است كج و غيرقابل اعتماد، در خطبه بالا با تعبير (سِنَادٌ مائِلٌ) از آن ياد شده است.

##### 9. «قَمَصَتْ» از مادّه «قَمْص» (بر وزن شمس) در اصل به معناى بلند كردنِ هردو دست و فرود آوردن آنها است و هنگامى كه اسب روى دو پاى خود تكيه كرده، دستها را بلند مى كند و برمى خيزد و سپس به روى زمين برمى گردد، اين واژه در مورد او به كار مى رود. اين واژه گاهى نيز به عنوان كنايه براى «ذلّتِ بعد از عزّت» به كار مى رود.
10. «قَنَصَتْ» از مادّه «قَنْص» (بر وزن قند) به معناى صيد كردن است و «قانص» به معناى صيّاد آمده است.
11. «أَحْبُل» جمع «حَبْل» به معناى طناب است.
12. «أَسْهُم» جمع «سهم» به معناى تير است كه جمع ديگرش «سهام» مى باشد.

##### 13. «أوهاق» جمع «وَهَق» (بر وزن شفق) به معناى طنابى است كه بر گردن شخص، يا حيوانى مى افكنند و گاه آن را به معناى «كمند» تفسير كرده اند.
14. «ضَنْكِ الْمَضْجِع»، «ضنك» به معناى تنگ و «مضجع» به معناى جايى است كه انسان پهلويش را بر آن مى نهد و در اينجا اشاره به قبر است.

##### 15. «اِخْترام» از مادّه «خَرْم» (بر وزن چرم) به معناى پاره كردن و شكافتن است و در اينجا اشاره به حوادثى است كه رشته عمر انسان را پاره مى كند و نهال وجود انسان را ريشه كن مى سازد.
16. «يَرْعوى» از مادّه «رَعو» (بر وزن سهو) به معناى بازگشت از جهل به سوى علم و اصلاح نمودن خويش است و جمله بالا (لاَيَرْعَوِي الْبَاقُونَ اجْتِرَاماً) اشاره به اين است كه «ديگران درس عبرت نمى گيرند و از گناهان بازگشت نمى كنند و به اصلاح خويش نمى پردازند».
17. «اِجْترام» از مادّه «جُرم» به معناى گناه كردن است.
18. «يَحتذون» از مادّه «حذو» (بر وزن حذف) به معناى انجام دادن كار مشابه است. به همين دليل به معناى اقتدا كردن در كارها آمده است و در جمله بالا، اشاره به اين است كه «باقى ماندگان، همچون پيشينيان به اعمال زشت خويش ادامه مى دهند».
19. «اَرسال» جمع «رَسَل» (بر وزن عسل) به معناى گله حيوان است و در جمله بالا اشاره به اين است كه گروهى بدون فكر و مطالعه و انديشه، چشم و گوش بسته به دنبال ديگران حركت مى كنند.
20. «صَيّور» (بر وزن قيّوم) از مادّه «صَيْر» (بر وزن سيل) به معناى انتقال از حالتى به حالت ديگرى است و لذا «صَيّور» به عاقبت و پايان و مسير هر كار اطلاق مى شود. (اين واژه، صيغه مبالغه است).

##### 21. شرح نهج البلاغه ابن ميثم بحرانى، جلد 2، صفحه 236.

▲نكته

▲ناپايدارى اين جهان

درباره ناپايدارى و بىوفايى و زودگذر بودن دنيا، هم در آيات قرآن و هم در روايات اسلامى، سخن بسيار آمده است. قرآن در تشبيه جالبى زندگى دنيا را به بارانى تشبيه مى كند كه از آسمان نازل مى شود و گياهان رنگارنگ و پرطراوت و زيبا از آن مى رويد، امّا چند صباحى كه گذشت، سير نزولى آن شروع مى شود، آب و رنگ خود را از دست مى دهد و پژمرده و خشكيده مى شود و تندبادِ خزان، آن را به هر سو پراكنده مى سازد: (وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيوةِ الدُّنْيَا كَمَاء أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الاَْرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَ كَانَ اللّهُ عَلَى كُلِّ شَىْء مُقْتَدِراً)(1).

در فراز بالا از نهج البلاغه نيز، ترسيم بسيار گويايى از بى اعتبارى دنيا بيان فرموده كه راستى تكان دهنده است و غافل ترين افراد را - هرچند براى مدّت كوتاهى - از خواب غفلت بيدار مى سازد و نظير آن در «نهج البلاغه» فراوان است و شايد اين همه تأكيدات به خاطر آن است كه عصر امام(عليه السلام) عصرى بود كه بر اثر پيشرفت اسلام در جهان و فتوحات عظيم، ثروت زيادى به پايتخت كشور اسلام و مناطق ديگر منتقل شده بود و حتّى آثار سلاطين و شاهان در آن ديده مى شد و به خاطر همين سيل ثروت، گروه زيادى به دنياپرستى كشيده شدند، كه آثار بسيار بدى در جامعه اسلامى پيدا كرد. امام(عليه السلام) اين معلّم بزرگ آسمانى، با زهدِ عملىِ بى مانندش از يك سو، و با كلمات بيدارگرش از سوى ديگر، در برابر اين سيل بنيان كن ايستاد.

شعرا و اديبان نيز، در هر عصر و زمان، درباره بى اعتبارى و بىوفايى دنيا اشعار زيادى سروده و آثار نغزى از خود به يادگار گذاشته اند.

ولى عجب اين كه نه آن آيات و روايات و نه اين نظم و نثرها، سبب بيدارى كامل دنياپرستان نشده است و همچنان به راه انحرافى خود ادامه مى دهند و پيش مى تازند. آرى، مؤمنان آگاه و قلبهايى كه هنوز نور علم و ايمان از آن برچيده نشده، به اندازه كافى عبرت مى گيرند و از اين زلال پند و اندرزها، سيراب مى گردند و به اصلاح خويش مى پردازند:

همّت مردانه اى خواهد گذشتن از جهان يوسفى بايد كه بازار زليخا بشكند!

* * *

##### 1. سوره كهف، آيه 45.

▲بخش چهارم

حَتَّى إِذَا تَصَرَّمَتِ الاُْمُورُ، وَ تَقَضَّتِ الدُّهُورُ، وَأَزِفَ النُّشُورُ، أَخْرَجَهُمْ مِنْ ضَرَائِحِ الْقُبُورِ، وَ أَوْكَارِ الطُّيُورِ، وَأَوْجِرَةِ السِّبَاعِ، وَ مَطَارِحِ الْمَهَالِكِ، سِرَاعاً إِلَى أَمْرِهِ، مُهْطِعِينَ إِلَى مَعَادِهِ، رَعِيلا صُمُوتاً، قِيَاماً صُفُوفاً، يَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ، وَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي، عَلَيْهِمْ لَبُوسُ الاِْسْتِكَانَةِ، وَضَرَعُ الاِْسْتِسْلاَمِ وَالذِّلَّةِ. قَدْ ضَلَّتِ الْحِيَلُ، وَانْقَطَعَ الاَْمَلُ، وَهَوَتِ الاَْفْئِدَةُ كَاظِمَةً، وَ خَشَعَتِ الاَْصْوَاتُ مُهَيْنِمَةً، وَألْجَمَ الْعَرَقُ، وَعَظُمَ الشَّفَقُ، وَأُرْعِدَتِ الاَْسْمَاعُ لِزَبْرَةِ الدَّاعِي إِلَى فَصْلِ الْخِطَابِ، وَ مُقَايَضَةِ الْجَزَاءِ، وَ نَكَالِ الْعِقَابِ، وَ نَوَالِ الثَّوَابِ.

### ترجمه

اوضاع اين جهان ناپايدار، همچنان ادامه مى يابد و زمانها پشت سر هم، سپرى مى شود و رستاخيز نزديك مى گردد، در اين هنگام آنها (انسانها) را از شكاف قبرها و آشيانه هاى پرندگان و لانه هاى درندگان و ميدان هاى هلاكت خارج مى سازند و با شتاب بسوى فرمان (و دادگاه) پروردگار حركت مى كنند، در حالى كه گردن كشيده اند (و نگران سرنوشت خويشند و هنگامى كه در دادگاه الهى حضور مى يابند) به صورت گروههاى خاموش، صف به صف ايستاده، به گونه اى كه چشم بخوبى آنها را مى بيند و صداى دعوت كننده (الهى) به آنها مى رسد; لباس نياز و مسكنت و تسليم و خضوع، بر تن پوشيده اند. راههاى چاره بسته شده و اميد و آرزو قطع گرديده است. قلبها از كار افتاده و نفس ها در سينه حبس شده و صداها بسيار ضعيف و كوتاه است. عرق، لجام بر دهان ها زده و وحشتى عظيم، همه را فراگرفته است. گوشها از صداى رعدآساى دعوت كننده بسوى حسابرسىِ پروردگار، به لرزه درآيد، و همه بايد نتيجه اعمال خود را دريابند: مجازات و كيفر الهى، يا نعمت و ثواب را.

▲شرح و تفسير

▲صحنه هولناك محشر!

در اين بخش از خطبه كه به راستى خطبه اى است «غرّاء» و درخشان و بيدارگر، امام(عليه السلام) بعد از حمد و ثناى الهى و توصيه به تقوا و شرح بىوفايى و بى اعتبارى دنيا، به سراغ معاد مى رود و ترسيمى تكان دهنده از صحنه محشر و حال خلايق در آن روز مى كند، كه غافل ترين افراد را بيدار مى سازد و به سوى آن هدف تربيتى كه امام(عليه السلام)از اين خطبه دارد، گام به گام نزديك مى كند، به گونه اى كه نشان مى دهد اين طبيب روحانى، براى درمان دردمندان كاملاً حساب شده قدم برداشته و برنامه ريزى مى كند.

نخست مى فرمايد: «اوضاع اين جهانِ ناپايدار، همچنان ادامه مى يابد و زمانها پشت سر هم سپرى مى شود و رستاخيز نزديك مى گردد» (حَتَّى إِذَا تَصَرَّمَتِ الاُْمُورُ، وَ تَقَضَّتِ الدُّهُورُ، وَأَزِفَ(1) النُّشُورُ).

اين سه جمله اشاره هاى روشنى به پايان جهان دارد. در نخستين جمله: به گذشت و فناى همه چيز: عمرها، قدرتها، اموال و ثروتها و... اشاره مى كند. و در جمله دوم: به پايان گرفتن ماهها و سالها و قرنها و در جمله سوم: كه نتيجه آن است نزديك شدن رستاخيز و آشكار شدن نشانه هاى آن.

در اين كه پايان جهان با انقلاب هاى هول انگيزى خواهد بود - آنچنان كه قرآن مجيد در آيات فراوانى بيان كرده است - و دوران برزخ چگونه مى گذرد، امام(عليه السلام)اشاره اى ندارد، بلكه مستقيماً به سراغ رستاخيز مردگان و قيام آنها از قبرها، كه قسمت حسّاس مطلب است، مى رود و مى فرمايد: «(در اين هنگام) آنها را از شكاف قبرها و آشيانه هاى پرندگان و لانه هاى درندگان و ميدان هاى هلاكت خارج مى كنند» (أَخْرَجَهُمْ مِنْ ضَرَائِحِ(2) الْقُبُورِ، وَ أَوْكَارِ(3) الطُّيُورِ، وَأَوْجِرَةِ(4) السِّبَاعِ، وَ مَطَارِحِ(5)الْمَهَالِكِ).

گاه انسان به مرگ طبيعى و در ميان جمع از دنيا مى رود و او را به خاك مى سپارند و گاه ممكن است در بيابانى تنها چشم از جهان فروبندد و بدن بى جان او طعمه پرندگان شود، گاه ممكن است حيوان درنده اى او را بخورد و گاه ممكن است در دريا و صحرايى يكّه و تنها دار فانى را وداع كند و بدن او بپوسد و خاك شود و يا در زلزله ها، در زير آوارها از بين برود. امام(عليه السلام) مى فرمايد: خداوند از جايگاه همه آنها، در هرجا باشند، باخبر است و با فرمان رستاخيز، همه را از جايگاهشان به حركت درمى آورد و براى حساب و كتاب آماده مى سازد.

امام(عليه السلام) در ضمن، اشاره لطيفى به اين نكته دارد كه هيچ كس نمى داند در پايان عمر، چگونه چشم از دنيا فرو مى بندند و قبر واقعى او كجاست و اين خود نكته اى است آموزنده و بيدارگر، و به گفته قرآن كريم: «وَ مَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَ مَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَىِّ أَرْض تَمُوتُ; هيچ كس نمى داند فردا چه مى كند و هيچ كس نمى داند در كدامين سرزمين از دنيا مى رود.»(6)

اين سخن مانند بسيارى از آيات قرآن، معاد جسمانى را به طور صريح بيان مى كند; چراكه آنچه در قبرها يا آشيانه پرندگان و لانه هاى درندگان قرار دارد، خاكها و استخوانهاى اين بدن است وگرنه روح پس از جدايى از بدن، جايگاهش قبر نيست. شرح بيشتر را در اين زمينه در بحث نكات خواهيم داد.

ممكن است در اينجا اين سؤال مطرح شود كه از بسيارى از آيات قرآن برمى آيد كه در پايان دنيا، زمين به كلّى ويران مى شود; با اين حال چگونه قبرها به حال خود باقى مى مانند؟ پاسخ اين سؤال نيز در بحث نكات خواهد آمد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى افزايد: «با شتاب به سوى فرمان (و دادگاه) پروردگار حركت مى كنند، در حالى كه گردن كشيده اند (و نگران سرنوشت خويشند و هنگامى كه در دادگاه الهى حضور مى يابند) به صورت گروههاى خاموش، صف به صف ايستاده، به گونه اى كه چشم به خوبى آنها را مى بيند و صداى دعوت كننده (الهى) به آنها مى رسد» (سِرَاعاً إِلَى أَمْرِهِ، مُهْطِعِينَ(7) إِلَى مَعَادِهِ، رَعِيلا(8) صُمُوتاً، قِيَاماً صُفُوفاً، يَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ، وَيُسْمِعُهُمُ الدَّاعِي).

اين جمله هاى كوتاه و پرمعنا، با آهنگ خاصى كه دارد، ترسيمى گويا از وضع بندگان در صحنه محشر است; ترسيمى بسيار تكان دهنده و وحشت آفرين!

همين تعبير و تعبيرات مشابهى در قرآن مجيد درباره حركت انسانها در صحنه محشر آمده است، كه گاهى تعبير به «سِرَاعاً»(9) شده و گاه تعبير به «يَنْسِلُونَ»(10)كه آن نيز به معناى شتابان رفتن است و گاه تعبير به «كَاَنَّهُمْ إلَى نُصُب يُوفِضُونَ»(11)كه آن نيز به معناى حركت سريع است.

حركت آنها به صورت گروهى و ايستادن آنها در صحنه محشر در صفوف مختلف، يا به خاطر اين است كه، مردم به تناسب اعمال و رفتارشان از يكديگر جدا مى شوند و هر كس با همانندش، در يك صف قرار مى گيرد و طبعاً سرنوشت مشتركى دارد و يا از اين جهت است كه هر گروهى كه در گورستانى با هم بودند، با هم به حركت درمى آيند. قرآن مجيد نيز مى فرمايد: «يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً; روزى كه در صور دميده مى شود و شما فوج، فوج، وارد صحنه محشر مى شويد(12)».

حركت سريع آنها، نشانه دستپاچگى و وحشت از سرنوشت است و گردن كشيدن به خاطر آن است كه هرلحظه در انتظار حادثه اى هستند.

جمله «يَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ...» اشاره به اين است كه، جمعيّت آنها با آنكه بسيار عظيم است، امّا به گونه اى در عرصه محشر مى ايستند، كه همه نمايانند و صدا به گوش همه مى رسد.

سپس به ترسيم ديگرى از وضع خلايق در عرصه محشر پرداخته، مى فرمايد: «(ابهامِ سرنوشت و ترس از نتيجه دادرسى پروردگار و هول و وحشت محشر چنان است كه گويى) لباس نياز و مسكنت و تسليم و خضوع بر تن پوشيده اند، و راههاى چاره بسته شده، و اميد و آرزو قطع گرديده است; قلبها از كار افتاده، و نفس ها در سينه حبس شده و صداها بسيار ضعيف و كوتاه است، و عرق، لجام بر دهان ها زده، و وحشتى عظيم، همه را فراگرفته است» (عَلَيْهِمْ لَبُوسُ الاِْسْتِكَانَةِ، وَضَرَعُ(13)الاِْسْتِسْلاَمِ وَالذِّلَّةِ. قَدْ ضَلَّتِ الْحِيَلُ، وَانْقَطَعَ الاَْمَلُ، وَهَوَتِ الاَْفْئِدَةُ كَاظِمَةً، وَ خَشَعَتِ الاَْصْوَاتُ مُهَيْنِمَةً(14)، وَألْجَمَ الْعَرَقُ، وَعَظُمَ الشَّفَقُ(15)).

هنگامى كه راه بازگشت بسته شود و داور خداوند باشد و تمام اعمال كوچك و بزرگ با دقّت و موشكافى تمام، مورد محاسبه قرار گيرد و جزاى هر كس با قاطعيّت به او داده شود و مجازات هاى دردناك در انتظار بدكاران و آلودگان باشد، بروز و ظهور چنين حالاتى عجيب نيست.

در آيات قرآن مجيد نيز، همين اوصاف ديده مى شود و در حقيقت خطبه امام(عليه السلام) برگرفته از آيات است. در يك جا مى فرمايد: «مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُوسِهِمْ لاَ يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ; در صحنه محشر، گردن ها را كشيده، سرها را به آسمان بلند كرده، حتّى پلك چشم هايشان از حركت بازمى ماند و دل هايشان (از انديشه و اميد) خالى مى گردد».(16) و در جايى ديگر مى خوانيم: «يَوْمَئِذ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لاَ عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الاَْصْوَاتُ لِلرَّحْمنِ فَلاَ تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً; در آن روز همه از دعوت كننده الهى كه هيچ گونه انحرافى در كار او نيست، پيروى كرده و همه صداها در برابر عظمت خداوند، خاضع مى شود و جز صداى آهسته، چيزى نمى شنوى»(17).

تعبير به «أَلْجَمَ الْعَرَقُ» تعبير گويايى است كه از نهايت گرفتارى حاضران محشر، خبر مى دهد; وحشت و اضطراب از يك سو، گرماى محشر از سوى ديگر، فشردگى جمعيّت و خستگى مفرط از سوى سوم، چنان دست به دست هم مى دهند كه آب بدنها به عرق تبديل مى شود و از تمام پيكرشان جارى مى گردد; چنان از سر و صورتشان عرق جارى است، كه اطراف دهان را احاطه كرده، به گونه اى كه اگر لب بگشايند، دهان پر از عرق خواهد شد. امام(عليه السلام) اين حالت را با تعبير جالب «أَلْجَمَ الْعَرَقُ» (عرق به دهان آنها لجام زده است!) بيان فرموده است.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين حالتِ هولناك، مى افزايد: «گوش ها از صداى رعدآساى دعوت كننده به سوى حسابرسىِ پروردگار، به لرزه درآمده و همه بايد نتيجه اعمال خود را دريابند: مجازات و كيفر الهى، يا نعمت و ثواب را» (وَ أُرْعِدَتِ الاَْسْمَاعُ لِزَبْرَةِ(18) الدَّاعِي إِلَى فَصْلِ الْخِطَابِ، وَ مُقَايَضَةِ(19) الْجَزَاءِ، وَ نَكَالِ(20) الْعِقَابِ، وَ نَوَالِ(21) الثَّوَابِ).

در واقع تمام ترس و وحشت، از همين جاست كه هيچ كس از سرنوشت خود آگاه نيست و خود را در ميان بهشت و دوزخ، و پاداش و عذاب مى بيند.

خوف و وحشت، از اينجا ناشى مى شود كه هيچ كس از ميزان خلوص طاعت هاى خود آگاهى ندارد و از خطاها و لغزش هاى فراموش شده خود، باخبر نمى باشد; حسابرسى، بسيار دقيق! و حساب رسان از همه چيز آگاهند! هيچ راه بازگشتى وجود ندارد و هيچ كس قادر به دفاع از ديگرى نيست.

##### 1. «أَزِفَ» از مادّه «اَزَف» (بر وزن شرف) به معناى نزديك شدن است.

##### 2. «ضَرائح» جمع «ضريح» به معناى قبر، يا شكافى است كه در وسط قبر داده مى شود.
3. «اَوْكار» جمع «وَكْر» (بر وزن مكر) به معناى لانه پرندگان است.
4. «اَوجره» جمع «وجار» به معناى حفره هايى است كه بر اثر سيل، در درّه ها پيدا مى شود و به لانه درندگان نيز اطلاق مى گردد.
5. «مَطارح» جمع «مطرح» به معناى محلّى است كه چيزى در آن مى افكنند.
6. سوره لقمان، آيه 34.

##### 7. «مُهطِعين» از مادّه «هطع» (بر وزن منع) به معناى روى آوردن سريع توأم با ترس است.
8. «رَعيل» به معناى گروهى از سواران يا پيادگان يا پرندگان است.
9. سوره معارج، آيه 43.
10. سوره يس، آيه 51.
11. سوره معارج، آيه 43.

##### 12. سوره نبأ، آيه 18.
13. «ضَرَع» (بر وزن طمع) به معناى ضعف و خضوع و ذلّت و درماندگى است.
14. «مُهَيْنِمَه» از مادّه «هَيْنَمه» به معناى صداى آهسته است.
15. «شَفَق» در اصل به معناى آميخته شدن نور روز، با تاريكى شب است; به همين سبب در مورد توجّه آميخته با ترس نسبت به چيزى، اطلاق مى شود و گاه نيز صرفاً به معناى ترس مى آيد.
16. سوره ابراهيم، آيه 43.
17. سوره طه، آيه 108.

##### 18. «زَبره» به معناى صداى شديد توأم با آمريّت است.
19. «مُقايضه» از مادّه «قيض» (بر وزن فيض) به معناى مبادله كردنِ چيزى، با چيزى است و از آنجا كه جزاى اعمال در برابر عمل انسانها قرار مى گيرد، در عبارت بالا تعبير به «مقايضه» شده است.
20 و 4. «نَكال» به معناى مجازات و عقوبت، و «نَوال» به معناى نعمت است.
21. در بحث گذشته، به آيات مربوط به اين قسمت اشاره شد.

▲نكته ها

▲1- دورنمايى از معاد جسمانى

گرچه درباره «معاد» و جسمانى يا روحانى بودن آن، در ميان جمعى از «فلاسفه» گفتگوست; ولى آيات قرآن و روايات اسلامى، هيچ گونه ابهامى در اين امر ندارد كه روح و جسم انسانها در جهان ديگر، باز مى گردد و معاد به صورت جسمانى و روحانى انجام مى گيرد. گروههاى متعدّدى از آيات قرآن و روايات، گواه اين مدّعاست. از جمله، آياتى كه تصريح مى كند، مردم در قيامت از قبرها برمى خيزند;(1) بديهى است آنچه در قبرها موجود است، خاكهايى است كه از تنِ انسانها باقى مانده است.

در اين فراز از خطبه بالا نيز، امام(عليه السلام) با صراحت بيشترى از اين موضوع پرده برداشته مى فرمايد: «از گورها و لانه پرندگان و جايگاه درندگان و ميدان هاى جنگ برانگيخته مى شوند.»

و در واقع اگر معاد بخواهد به گونه كامل و عادلانه صورت گيرد، بايد چنين باشد چراكه روح و جسم، در يكديگر تأثير متقابل دارند و تكامل آنها به هم پيوسته است و هر كدام كنار برود، ديگرى ناقص خواهد بود و اينكه مى گويند: «شخصيّت انسان به روح او است» اشتباه بزرگى است كه از پندار استقلال كامل روح، سرچشمه مى گيرد.

اين بحث يك بحث گسترده و دامنه دار است كه تنها در اينجا به اشاره اى بسنده مى كنيم.(2)

* * *

##### 1. در بحث گذشته، به آیات مربوط به این قسمت اشاره شد.

##### 2. شرح بيشتر اين بحث را در جلد پنجم «پيام قرآن» (صفحه 307-353) مطالعه فرماييد.

▲2- شبهه معروف آكل و مأكول

از جمله شبهاتى كه بر سر راه معاد جسمانى وجود دارد و نيافتن پاسخ صحيحى از آن، سبب شده كه جمعى به نفى معاد جسمانى برخيزند، شبهه معروف و پيچيده «آكل و مأكول» است.

مى گويند: اگر فرضاً در زمان قحطى، انسان هايى از گوشت انسان هاى ديگر تغذيه كنند، هنگام «معاد» تكليف بدنى كه جزو بدن ديگرى شده است، چه خواهد شد؟ اگر به اوّلى بازگردد، دومى ناقص مى شود و اگر با دومى محشور شود، اوّلى ناقص خواهدشد.

اين شبهه را مى توان به صورت گسترده ترى نيز مطرح ساخت، كه در شرايط عادى، بدن بسيارى از انسانها خاك مى شود; خاك آنها ممكن است جذب گياهان و درختان شود و از اين طريق، يا از طريق حيواناتى كه از گياهان تغذيه مى كنند و انسان از گوشت آنها تغذيه مى نمايد، جذب بدن انسانها شود; باز همان سؤال سابق تكرار مى شود كه اين اجزاى معيّن با كدامين بدن محشور مى شود؟

تعبيرى كه در خطبه بالا آمده و مى فرمايد: «از لانه پرندگان و جايگاه درندگان و ميدان هاى جنگ محشور مى شود» نيز مى تواند اين سؤالات را برانگيزد.

پاسخ اين سؤال گرچه بحثى طولانى مى طلبد و در جاى خودش مشروحاً بيان شده است، ولى به طور خلاصه چنين است.

آيات و روايات مى گويد: آخرين بدنِ انسان، كه تبديل به خاك شده است، روز قيامت باز مى گردد; بنابراين اگر آن بدن به هر طريقى جزو ديگرى شده باشد، از او جدا شده و به بدن اوّل ملحق مى گردد و مشكل ناقص شدن بدن دوم كاملاً قابل حلّ است; چراكه بقيّه بدن نموّ مى كند و جاى خالى را پر مى كند. همان گونه كه نظير آن را در دنيا در بسيارى از صدماتى كه بر بدن وارد مى شود، مشاهده مى كنيم كه سلولهاى اطراف نموّ مى كنند و جاى خالى را پر مى نمايند; البتّه در آن زمان اين جايگزينى به صورت وسيع ترى انجام مى شود.

در دنياى امروز كه مسأله شبيه سازى، جنبه عينى به خود گرفته و با پرورش يك سلول از بدن يك موجود زنده، شبيه او به وجود مى آيد، حلّ اين گونه مسايل بسيار ساده و آسان است و شبهه «آكل و مأكول» نمى تواند سدّ راه معاد جسمانى شود.(1)

* * *

##### 1. شرح مبسوط اين موضوع را در جلد پنجم پيام قرآن، صفحه 340 تا 347 مطالعه فرماييد.

▲3- چگونه مردگان از قبرها خارج مى شوند؟

در اينجا سؤالى مطرح است و آن اينكه اگر زمين و آسمانها در آستانه قيامت به كلّى دگرگون مى شوند و همه چيز به هم مى ريزد، چگونه قبرها محفوظ مى مانند كه مردگان از قبورشان محشور شوند؟

در پاسخ اين سؤال مى توان گفت كه: آنچه در زمين رُخ مى دهد، طبق آيات قرآن زلزله عظيمى است (إِنّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظَيِمٌ)(1) و هيچ مانعى ندارد كه قبور مردگان زير آوارهاى اين زلزله عظيم باقى بمانند. و همچنين اگر در مواردى بدن انسانهايى طعمه درندگان بيابان، يا مرغان هوا شده است و آنها نيز پس از مردن مبدّل به خاك گرديده اند، آنها و لانه هايشان پس از آن زلزله عظيم، در زير آوارها باقى مى مانند و انسانها در قيامت از آن بر مى خيزند. و به تعبير ديگر: جهان ويران مى شود نه اينكه نابود شود! طبعاً خاكهاى انسانها در اين ويرانى، باقى مى مانند.

* * *

##### 1. سوره حج، آيه 1.

▲بخش پنجم

عِبَادٌ مَخْلُوقُونَ اقْتِدَاراً، وَ مَرْبُوبُونَ اقْتِسَاراً، وَ مَقْبُوضُونَ احْتِضَاراً، وَ مُضَمَّنُونَ أَجْدَاثاً، وَ كَائِنُونَ رُفَاتاً، وَ مَبْعُوثُونَ أَفْرَاداً، وَ مَدِينُونَ جَزَاءً، وَ مُمَيَّزُونَ حِسَاباً، قَدْ أُمْهِلُوا فِي طَلَبِ الْمَـخْرَجِ، وَ هُدُوا سَبِيلَ الْمَنْهَجِ، وَ عُمِّرُوا مَهَلَ الْمُسْتَعْتَبِ، وَ كُشِفَتْ عَنْهُمْ سُدَفُ الرَّيَبِ، وَ خُلُّوا لِمِضْمَارِ الْجِيَادِ وَ رَوِيَّةِ الاِْرْتِيَادِ، وَ أَنَاةِ الْمُقْتَبِسِ الْمُرْتَادِ، فِي مُدَّةِ الاَْجَلِ، وَ مُضْطَرَبِ الْمَهَلِ.

### ترجمه

آنها بندگانى هستند كه با قدرتِ (الهى) آفريده شده اند و بى اراده خويش پرورش داده مى شوند و براى حضور در پيشگاهِ خدا، قبض روح مى گردند وبه قبرها سپرده مى شوند و (سرانجام) به استخوان هاى پوسيده اى مبدّل خواهند شد و (سپس) تك و تنها برانگيخته مى شوند و (در برابر اعمالشان) جزا داده خواهند شد; حساب هر يك، از ديگرى جداست (ولى به لطف الهى در اين دنيا) به آنها مهلت كافى براى جستجوى طُرُق خروج از مشكلات و مسئوليّت ها داده شده، راه وصول به سعادت به آنها ارائه شده است; زمان كافى براى جلب رضايت پروردگار، در اختيار دارند، پرده هاى تاريك شك و ترديدها (با ارائه دلائل روشن از سوى پروردگار) از مقابل آنها كنار رفته و ميدان، براى تمرين و آمادگى آنها و انديشه بهتر و كسب آرامش (در طريق جستجوىِ حقيقت) در مدّت زندگى و دوران تلاش، باز گذارده شده است.

▲شرح و تفسير

▲از كجا آمده ايم و به كجا مى رويم؟

امام(عليه السلام) در اين فراز، از آخرت، به دنيا باز مى گردد و وضع حال انسانها را در اين دنيا تشريح مى كند، تا بدانند براى چه آفريده شده اند و به كدام سمت و سو حركت مى كنند; چه امكاناتى براى نجات «يوم المعاد» در اختيار آنها قرار داده شده و چگونه از اين امكانات بايد بهره بردارى كنند.

اين بخش از كلام امام(عليه السلام)، كه مانند ديگر سخنان آن حضرت، بسيار حساب شده است، مشتمل بر «سيزده» جمله مى باشد: پنج جمله اوّل، درباره آفرينش اجبارى انسان تا مرگ و سپس مبدّل شدن او به خاك است، و سه جمله درباره چگونگى رستاخيز انسانها و پنج جمله ديگر درباره اتمام حجّت الهى و فرصت هايى است كه در اين جهان در اختيار دارد.

در قسمت اوّل مى فرمايد: «آنها بندگانى هستند كه با دستِ قدرتمندِ الهى، آفريده شده اند و بى اراده خويش پرورش داده مى شوند، و براى حضور (در پيشگاه خدا) قبض روح مى گردند، و به قبرها سپرده مى شوند و سرانجام به استخوان هاى پوسيده اى مبدّل خواهند شد!» (عِبَادٌ مَخْلُوقُونَ اقْتِدَاراً، وَ مَرْبُوبُونَ اقْتِسَاراً(1)، وَ مَقْبُوضُونَ احْتِضَاراً،(2) وَ مُضَمَّنُونَ أَجْدَاثاً، وَ كَائِنُونَ رُفَاتاً(3)).

بى شك، انسان در اَفعال خود، مختار و آزاد است; ولى در آفرينش و مرگ چنين نيست! هيچ كس تاريخ تولّد خود را تعيين نمى كند و هيچ كس زمان مرگ طبيعى خود را به ميل خود انتخاب نمى نمايد; حيات و مرگ از دايره اختيار ما بيرون است، همان گونه كه پوسيدن و خاك شدن! و بعضى همين معنا را به عنوان يكى از تفاسير جمله «الامر بين الامرين» انتخاب كرده اند.

به هر حال، ما چه بخواهيم و چه نخواهيم اين مسير زندگى و مرگ را بايد طبق اراده پروردگار و قوانين تعيين شده الهى بپيماييم; اين واقعيتى است كه غفلت از آن انسان را از خدا و خويشتن بيگانه مى سازد و توجّه به آن، بيدارى و آگاهى و آمادگى مى بخشد.

در سه جمله بعد، به سراغ رستاخيز انسانها مى رود كه آن نيز از اختيار آدمى بيرون است، مى فرمايد: «آنها تك و تنها برانگيخته مى شوند، و در برابر اعمالشان جزا داده خواهند شد، و حساب هر يك از ديگرى جداست!» (وَ مَبْعُوثُونَ أَفْرَاداً، وَ مَدِينُونَ جَزَاءً، وَ مُمَيَّزُونَ حِسَاباً).

بى شك، هر كسى به تنهايى سر از لحد بيرون مى آورد و اين منافات با آن ندارد كه بعداً به تناسب اعتقادها و اعمالشان به گروههايى تقسيم شوند، همان گونه كه در بحث گذشته از آنها تعبير به «رعيل» به معناى «گروه» شده بود و قرآن از آن تعبير به «افواج»(4) مى كند.

تعبير به «مُمَيَّزُونَ حِسَاباً» ممكن است اشاره به همان چيزى باشد كه در آيه «وَ لاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى»(5) آمده است. آرى، هيچ كس به گناه ديگرى كيفر داده نمى شود و حساب هيچ كس را به نام ديگرى نمى نويسند، هر چند ممكن است رضايت به اعمال ديگران، يا كوتاهى در امر به معروف و نهى از منكر، سبب اشتراك حسابها شود.

در پنج جمله اخير اين فراز، همان گونه كه در بالا ذكر شده، به فرصت هاى الهى و اتمام حجّت ها كه داراى ابعاد مختلفى است، اشاره كرده، مى فرمايد: «به آنها مهلت كافى براى جستجوى طُرُق خروج از مشكلات و مسئوليّت ها داده شده است». (قَدْ أُمْهِلُوا فِي طَلَبِ الْمَـخْرَجِ).

«و راه وصول به سعادت به آنها ارائه شده است» (وَ هُدُوا سَبِيلَ الْمَنْهَجِ).

«و زمانى كافى براى جلب رضايت پروردگار در اختيار دارند.» (وَ عُمِّرُوا مَهَلَ الْمُسْتَعْتَبِ(6)).

«و پرده هاى تاريك شك و ترديدها (با ارائه دلائل روشن از سوى پروردگار) از مقابل آنها كنار زده شده است.» (وَ كُشِفَتْ عَنْهُمْ سُدَفُ(7) الرَّيْبِ).

و سرانجام: «ميدان براى تمرين و آمادگى آنها، و انديشه بهتر، و آرامش (براى جستجوى حقيقت) در مدّت زندگى و دوران تلاش، باز گذارده شده است» (وَ خُلُّوا لِمِضْمَارِ الْجِيَادِ(8)، وَ رَوِيَّةِ الاِْرْتِيَادِ(9)، وَ أَنَاةِ(10) الْمُقْتَبِسِ الْمُرْتَادِ، فِي مُدَّةِ الاَْجَلِ، وَ مُضْطَرَبِ(11) الْمَهَلِ).

در اين چند جمله، به ابعاد مختلف اتمام حجّت الهى و طُرُق آن اشاره شده; از يك سو: مردم زمان كافى براى جلب رضاى حق دارند. از سوى ديگر: از طريق كتب آسمانى و ارشادات انبيا و اوليا و هدايت عقل، راههاى نجات در برابر ديدگان آنها قرار گرفته. از سوى سوم: توانايى و مهلت، براى جبران خطاها و توبه از گناهان و جلب رضاى پروردگار دارند. از سوى چهارم: پرده هاى ظلمت و تاريكى كه بر اثر وسوسه هاى شياطين و ايجاد شكّ و ترديد، بر قلب انسان مى افتد، به وسيله تابش انوار الهى و هدايت هاى ربّانى كنار زده مى شود و از سوى پنجم: درهاى توفيق، براى رياضت نفس، به كار گرفتن انديشه، و استفاده از چراغِ پر نورِ معرفتِ پروردگار، در مدّت نسبتاً طولانى به روى آنها گشوده شده است.

بنابراين، هر كس به مقصد نرسد، يا در دام شياطين گرفتار شود و يا امواج سهمگين گناه او را در كام خود فرو برد، مقصّر خود اوست و بايد به خويشتن نفرين كند! كه همه چيز براى سعادت او آماده شده بود، ولى همه را ناديده گرفت و در قعر «چاه طبيعت» باقى ماند و «به كوى حقيقت گذر نكرد». بنابراين، اگر در قيامت به آنها گفته شود: «أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَ جَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقوُا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِير; آيا شما را به اندازه اى كه هر كس اهل تذكّر باشد در آن مدّت متذكّر مى شود، عمر نداديم و انذاركننده (الهى) به سراغ شما نيامد؟ اكنون بچشيد كه براى ظالمان ياورى نيست»(12) جاى تعجّب نيست.

* * *

##### 1. «اِقْتِسار» از مادّه «قسْر» (بر وزن نصر) به معناى مجبور ساختن است.
2. «اَجْداث» جمع «جَدَث» (بر وزن عبث) به معناى قبر است.
3. «رُفات» از مادّه «رفت» (بر وزن هفت) به معناى خرد شدن و خرد كردن است.
4. سوره نبأ، آيه 18.
5. سوره فاطر آيه 18.
6. «مُسْتعتب» از مادّه «عَتْب» (بر وزن ثبت) به معناى رضايت و خشنودى است. بنابراين «مستعتب» به كسى مى گويند كه در مقام جلب رضايت باشد و بعضى از ارباب لغت گفته اند: ريشه اصلى اين لغت «عتاب» به معناى سرزنش است و «إعتاب» به معناى نفى سرزنش است و «استعتاب» به معناى طلب نفى سرزنش كه مساوى با طلب خشنودى است، آمده است.
7. «سُدَف» جمع «سُدفه» (بر وزن غرفه) به معناى ظلمت است.
8. «جِياد» جمع «جواد» در اينجا به معناى اسب با ارزش است.
9. «إرتياد» از مادّه «رَوْد» (بر وزن صوت) به معناى طلب كردن چيزى است.
10. «أناة» به معناى آرامش و طمأنينه و وقار و حلم است و به معناى درنگ كردن نيز آمده است.
11. «مُضطَرَب» (به فتح راء) از مادّه «اضطراب» به معناى حركت نامنظّم و گاه به معناى رفت و آمد آمده است و «مُضطَرب» در اينجا به معناى محل رفت و آمد است.
12. سوره فاطر، آيه 37.

▲نكته

▲دنيا ميدان ورزيدگى و آزمايش است

در گذشته بازار مسابقه اسب سوارى مانند امروز، داغ، يا از آن داغتر بود و سواركاران براى اينكه به پيروزى برسند، ناچار به انجام تمرين هاى سختى بودند كه اسب ها و خود آنها آمادگى كافى براى ميدان مسابقه پيدا كنند و از آنجا كه اين تمرين ها سبب لاغرى و ورزيدگى اسبها مى شد، به ميدان تمرين در عرف عرب «مضمار» گفته مى شد (و «جياد» نيز به معناى اسب هاى خوب و باارزش است).

در متون اسلامى، گاه دنيا تشبيه به همان ميدان تمرين و آمادگى و رياضت شده است; در برابر قيامت كه در واقع ميدان مسابقه است، در خطبه بالا اشاره كوتاهى به اين مسأله شده و شرح بيشتر درباره اين تشبيه در خطبه 28 گذشت و اين، تشبيه بسيار زيبايى است كه مى تواند واقعيت زندگى دنيا را در برابر آخرت، روشن سازد.

* * *

▲بخش ششم

فَيَالَهَا أَمْثَالا صَائِبَةً، وَ مَوَاعِظَ شَافِيَةً، لَوْ صَادَفَتْ قُلُوباً زَاكِيَةً، وَأَسْمَاعاً وَاعِيَةً، وَآرَاءً عَازِمَةً، وَ أَلْبَاباً حَازِمَةً! فَاتَّقُوا اللهَ تَقِيَّةَ مَنْ سَمِعَ فَخَشَعَ، وَاقْتَرَفَ فَاعْتَرَفَ، وَ وَجِلَ فَعَمِلَ، وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ، وَأَيْقَنَ فَأَحْسَنَ، وَ عُبِّرِ فَاعْتَبَرَ، وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ، وَ زُجِرَ فَازْدَجَرَ، وَأَجَابَ فَأَنَابَ،وَ رَاجَعَ فَتَابَ، وَاقْتَدَى فَاحْتَذَى، وَ أُرِيَ فَرَأَى، فَأَسْرَعَ طَالِباً، وَ نَجَا هَارِباً، فَأَفَادَ ذَخِيرَةً، وَأَطَابَ سَرِيرَةً، وَ عَمَّرَ مَعَاداً، وَ اسْتَظْهَرَ زَاداً، لِيَوْمِ رَحِيلِهِ، وَ وَجْهِ سَبِيلِهِ، وَ حَالِ حَاجَتِهِ، وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ، وَ قَدَّمَ أَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ. فَاتَّقُوا اللهَ عِبَادَ اللهِ جِهَةَ مَا خَلَقَكُمْ لَهُ، وَاحْذَرُوا مِنْهُ كُنْهَ مَا حَذَّرَكُمْ مِنْ نَفْسِهِ، وَاسْتَحِقُّوا مِنْهُ مَا أَعَدَّ لَكُمْ بِالْتَّنَجُّزِ لِصِدْقِ مِيعَادِهِ، وَالْحَذَرِ مِنْ هَوْلِ مَعَادِهِ.

### ترجمه

اوه! چه مَثَل هاى صائب و رسايى، و چه اندرزهاى شفابخشى، به شرط آن كه با قلب هاى پاك و گوش هاى شنوا و اراده هاى قاطع و عقل هاى دورانديش روبرو شود. پس تقواى الهى پيشه كنيد! تقواى كسى كه چون (اوامر و نواهى الهى را) بشنود خضوع كند (و در برابر آن) تسليم شود، و چون گناه كند (عذر تقصير به پيشگاه خدا آورد و) اعتراف كند (و در مقام توبه برآيد) و چون خاشع گردد (به وظايف خود) عمل كند، و چون بيمناك شود به اطاعت حق مبادرت نمايد، و چون (به مرگ و لقاى پروردگار) يقين كند، نيكى نمايد، و هرگاه درس عبرت به او دهند، عبرت پذيرد، و هر زمان او را (از اعمال خلاف) بر حذر دارند، حذر كند، و اگر (از نافرمانى خدا) منعش كنند، باز ايستد، و آنگاه كه (به زبان) اجابت (دعوت حق) كند (در عمل) به سوى او باز گردد و چون باز گردد، توبه كند، و چون تصميم به پيروى (از پيشوايان دين) گيرد، به دنبال آنها گام بردارد، و چون (حقايق را) به او نشان دهند (چشم باز كند و) ببيند. كسى كه با سرعت در طلب حق، حركت كند و از نافرمانى ها بگريزيد، در نتيجه از اين راه ذخيره اى به دست آورد و باطن خويش را پاكيزه كند و آخرت خود را آباد سازد و توشه اى براى روز حركت به سوى مقصد و هنگام حاجت و منزلگاه نياز با خود بردارد و پيشاپيشِ خود به سراى جاودانيش بفرستد. پس تقواى الهى پيشه كنيد اى بندگان خدا! در راستاى هدفى كه شما را براى آن آفريده. و از مخالفت فرمانش بر حذر باشيد! آنچنان كه به شما هشدار داده و بدين وسيله استحقاق آنچه را به شما وعده داده است، پيدا كنيد كه وعده او صادق و قطعى است! و به اين طريق، از وحشت روز رستاخيز در امان بمانيد.

▲شرح و تفسير

▲مواعظ تكان دهنده!

در اين بخش از كلام امام(عليه السلام) كه در واقع تكميلى است بر بخش گذشته، اشاره به موعظه هاى نافذ و مؤثّرو مَثَل هاى روشنگر و اندرزهايى كه سبب نجات انسانها است، كرده، چنين مى فرمايد: «اوه! چه مَثَل هاى صائب و رسايى، و چه اندرزهاى شفابخشى، به شرط آن كه با قلب هاى پاك و گوش هاى شنوا و اراده هاى قاطع و عقل هاى دورانديش روبرو شود» (فَيَالَهَا أَمْثَالا صَائِبَةً، وَ مَوَاعِظَ شَافِيَةً، لَوْ صَادَفَتْ قُلُوباً زَاكِيَةً، وَأَسْمَاعاً وَاعِيَةً، وَآرَاءً عَازِمَةً، وَ أَلْبَاباً حَازِمَةً!(1)).

اين جمله ممكن است، اشاره به مواعظ و مَثَل هايى باشد كه در بخش هاى گذشته اين خطبه در كلام امام(عليه السلام) آمد و يا اشاره به مجموعه مَثَل ها و اندرزهايى كه از طريق وحى و اولياى الهى به ما رسيده است; به قرينه تعبيراتى كه در بخش قبل، راجع به هدايت الهى به طُرُق نجات و كنارزدن پرده هاى شك و ترديد و مهلت كافى براى پرورش انسانهاى شايسته و اتمام حجّت به تقصيركاران آمده است.

به هرحال، هدف بيان اين نكته است كه اگر گوش شنوا و عقل آگاه و دل بيدارى باشد، مواعظ هدايتگر، به قدر كافى در اختيار است و به تعبير ديگر: در فاعليّت فاعل، نقصى نيست، اگر نقصانى باشد در قابليّت قابل است.

تعبير به «صَائِبَة» در مورد اَمثال، اشاره به اين است كه اين مَثَل ها دقيقاً مطابق واقع است و تعبير به «أَسْمَاع وَاعِية» اشاره به اين است كه بعد از شنيدن يك سخن، بايد آن را در خود نگاه داشت، و براى انديشه بيشتر آماده ساخت; نه مانند افرادى كه مطابق ضرب المثل معروف: «مطالب را از يك گوش مى شنوند و از گوش ديگر بيرون مى فرستند.» نسبت به آن بى توجّه بود.

تفاوت «آرَاء عَازِمَة» و «اَلْبَابِ حَازِمَة» ظاهراً در اين جهت است كه «آرَاء عَازِمَة» اشاره به تصميم هاى محكم است; چراكه انسان بدون اراده و تصميم قاطع، هرگز از مواعظ عاليه و اندرزهاى «اولياءاللّه» بهره اى نمى گيرد; هرچند ممكن است تصديق كند و بپذيرد، امّا قدرت بر تصميم گيرى - براثر ضعف اراده - نداشته باشد و «اَلْبَابِ حَازِمَة» اشاره به انديشه هاى ژرف و عميق است كه عواقب كار را به خوبى مى بيند و با دورنگرى، جوانب هر مسأله را بررسى مى كند. آرى كسى كه داراى فكر عميق و اراده قوى و گوش شنوا و قلب پاك باشد، بهترين بهره را از مَثَل ها و مواعظ و اندرزها مى گيرد.

سپس امام(عليه السلام) امر به تقوا كرده و با جمله هاى كوتاه و بسيار پرمعنا كه قريب «بيست» جمله مى شود جلوه هاى مختلف تقوا را بيان مى كند. در حقيقت گمشده اى كه بسيارى از راهيان راه قرب پروردگار، درباره كشفِ حقيقتِ تقوا دارند، در اين جمله ها بيان شده است.

مى فرمايد: «تقواى الهى پيشه كنيد، تقواى كسى كه چون (اوامر و نواهى الهى را) بشنود، خضوع كند (و در برابر آن تسليم شود)» (فَاتَّقُوا اللهَ تَقِيَّةَ مَنْ سَمِعَ فَخَشَعَ)

«و چون گناه كند (عذر تقصير به پيشگاه خدا آورد) و اعتراف كند (و در مقام توبه برآيد)» (وَاقْتَرَفَ(2) فَاعْتَرَفَ).

«و چون خاشع گردد (به وظايف خود) عمل كند» (وَ وَجِلَ فَعَمِلَ).

«و چون بيمناك شود، به اطاعت حق مبادرت نمايد» (وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ).

«و چون (به مرگ و لقاى پروردگار) يقين كند، نيكى نمايد» (وَأَيْقَنَ فَأَحْسَنَ).

«و هر گاه درس عبرت به او بدهند، عبرت پذيرد» (وَ عُبِّرِ فَاعْتَبَرَ).

«و هر زمان او را (از اعمال خلاف) بر حذر دارند، حذر كند» (وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ).

«و اگر (از نافرمانى خدا) منعش كنند، باز ايستد» (وَ زُجِرَ فَازْدَجَرَ).

«و آنگاه كه به زبان، اجابت (دعوت حق) كند، در عمل به سوى او باز گردد» (وَأَجَابَ فَأَنَابَ).

«و چون باز گردد، توبه كند» (وَ رَاجَعَ فَتَابَ).

«و چون تصميم به پيروى (از پيشوايان دين) گيرد، به دنبال آنان گام بردارد» (وَاقْتَدَى فَاحْتَذَى(3)).

«و چون (حقايق را) به او نشان دهند (چشم باز كند و) ببيند» (وَ أُرِيَ فَرَأَى).

در اين «دوازده» جمله كوتاه و بسيار پر معنا، جلوه هاى تقوا به خوبى نشان داده شده است. تقوا تنها ادّعا نيست و تنها پرهيز از ناپاكى ها نمى باشد. تقوا از شنيدن سخنان روح پرورِ مناديان حق، شروع مى شود و قلب و جان در برابر آن خاضع مى گردد; نخست در مقام توبه بر مى آيد و به گناهان خويش، در برابر حق اعتراف مى كند، سپس خوف الهى او را به سوى عمل مى فرستد و با سرعت در اين راه گام برمى دارد; به مقام يقين مى رسد و آثارش در اعمال او ظاهر مى گردد; از حوادث تاريخى و آنچه با چشم خود مى بيند، عبرت مى گيرد و از هشدارها درس مى آموزد; گوش به امر و نهى الهى دارد و دعوت حق را اجابت مى كند; اگر لغزشى پيدا كند، راه توبه پيش مى گيرد و همواره گام در جاى گام هاى رهبران الهى مى گذارد; چشم مى گشايد و حقايقى را كه به او در مسير راه نشان مى دهند، به خوبى مى بيند.

در ادامه اين توصيف جالب و زيبا مى فرمايد: «كسى كه با سرعت در طلب حق حركت كند، و از نافرمانى ها بگريزد» (فَأَسْرَعَ طَالِباً وَ نَجَا هَارِباً).

«در نتيجه، ذخيره اى به دست آورد، باطن خويش را پاكيزه كند، آخرت را آباد سازد، توشه اى براى روز حركت به سوى مقصد، هنگام حاجت، و منزلگاه نياز، با خود بردارد، و پيشاپيش خود، به سراى جاودانيش بفرستد» (فَأَفَادَ ذَخِيرَةً، وَأَطَابَ سَرِيرِةً، وَ عَمَّرَ مَعَاداً، وَ اسْتَظْهَرَ(4) زَاداً، لِيَوْمِ رَحِيلِهِ، وَ وَجْهِ سَبِيلِهِ، وَ حَالِ حَاجَتِهِ، وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ، وَ قَدَّمَ أَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ).

در واقع اينها جلوه هاى ديگرى از تقواست كه انسان را با شتاب به دنبال حق مى فرستد و گناه گريزى را در او زنده مى كند و جهت به دست آوردن زاد و توشه، براى منزلگاه ابدى و روز نياز و درماندگى بسيج مى كند.

در ادامه اين سخن بار ديگر دعوت به تقوا فرموده و در يك نتيجه گيرى روشن مى فرمايد: «اى بندگان خدا! تقواى الهى پيشه كنيد در راستاى هدفى كه شما را براى آن آفريده» (فَاتَّقُوا اللهَ عِبَادَ اللهِ جِهَةَ مَا خَلَقَكُمْ لَهُ(5)).

به يقين، آفرينش انسان هدفى داشته: «أَيَحْسَبُ الاِْنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى;(6) آيا انسان گمان مى كند بى هدف رها مى شود!» و به يقين دست يابى به هدف آفرينش، بدون تقوا حاصل نمى شود; هدف اين بوده كه انسان در مسير بندگى خدا گام بردارد و به جوار قرب الهى برسد و هر روز مشمول رحمت و صاحب كمال تازه اى شود; واضح است پيمودن اين راه، تنها با بال و پر معرفت و تقوا ميسّر است.

سپس توضيح بيشترى داده، مى فرمايد: «از مخالفت فرمانش بر حذر باشيد! آنچنان كه به شما هشدار داده» (وَاحْذَرُوا مِنْهُ كُنْهَ(7) مَا حَذَّرَكُمْ مِنْ نَفْسِهِ).

تعبير به «كُنْه» اشاره لطيفى به اين حقيقت است كه در برابر هشدارهاى الهى تنها به ظواهر قناعت نكنيد و صورت را بر معنا مقدّم نداريد; بلكه به عمق اين هشدارها برسيد و رضا و خشنودى خدا را بطلبيد.

در پايان آثار پربار تقوا را بيان كرده، مى فرمايد: «بدين وسيله استحقاق آنچه را به شما وعده داده است، پيدا كنيد، كه وعده او صادق و قطعى است، و به اين طريق از وحشت روز رستاخيز در امان بمانيد» (وَاسْتَحِقُّوا مِنْهُ مَا أَعَدَّ لَكُمْ بِالتَّنَجُّزِ(8) لِصِدْقِ مِيعَادِهِ، وَالْحَذَرِ مِنْ هَوْلِ مَعَادِهِ).

تعبيرات امام(عليه السلام) در اينجا، اشاره به آياتى مانند آيه «نهم» سوره «مائده» است كه مى فرمايد: «وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلوُ الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجَرٌ عَظيِمٌ; خداوند به آنها كه ايمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند، وعده آمرزش و پاداش عظيمى داده است». و آنچه در آيه «پانزدهم» سوره «آل عمران» آمده كه مى فرمايد: «لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ; براى كسانى كه تقوا پيشه كرده اند، در نزد پروردگارشان باغهايى است از بهشت كه نهرها از پاى درختانش مى گذرد». و آنچه در آيه 68 سوره «توبه» آمده است: «وَعَدَ اللّهُ الْمُنَافِقِينَ وَ الْمُنَافِقَاتِ وَ الْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا; خداوند به مردان و زنان منافق و كفّار وعده آتش دوزخ داده كه جاودانه در آن خواهند ماند».

* * *

##### 1. «حازم» از مادّه «حزم» (بر وزن جزم) به معناى تفكّر عميق و صحيح است و به افراد دورانديش «حازم» گفته مى شود و «حِزام» (بر وزن كتاب) به معناى كمربند است كه از نظر استحكام، تناسبى با معناى اصلى دارد.

##### 2. «اِقْتَرَفَ» از مادّه «قَرْف» (بر وزن حرف) به معناى بدست آوردن چيزى است و «اقتراف» در مورد انجام گناه بكار مى رود.
3. «اِحْتَذى» از مادّه «حَذو» (بر وزن حذف) در اصل به معناى برش كفش مطابق الگو و اندازه معيّن است; سپس به مطابقت چيزى كه مانند ديگرى صورت گيرد «حذو» و «احتذاء» گفته شده و به كفش «حِذاء» مى گويند; در خطبه بالا به معناى پيروى كردن و مطابق الگوهاى الهى در همه چيز حركت كردن است.

##### 4. «اِسْتَظهر» از مادّه «ظَهر» (بر وزن دهر) به معناى پشت، گرفته شده و «اِسْتَظْهَرَ زَاداً» به معناى حمل كردن زاد و توشه، بر پشت خويش، يا بر پشت مركب است.

##### 5. در اينكه جمله «جِهَةَ مَا خَلَقَكُمْ لَهُ» «ظرف» است يا «مفعولٌ به» براى فعل مقدّر، يا «مفعولُ لاَِجله» احتمالات متعدّدى داده شده است; ولى شايد احتمال اوّل از همه روشن تر باشد .
6. سوره قيامت، آيه 36.
7. «كُنْه» به معناى حقيقت و باطن چيزى است و گاه به معناى سرانجام و پايان وقت چيزى آمده است و در جمله بالا همان معناى اوّل منظور شده است.
8. «تَنجُّز» از مادّه «نَجز» (بر وزن عجز) به معنان انجام دادن چيزى است و غالباً در مورد وفاى به عهد، به كار مى رود و «تنجّز» به معناى مطالبه انجام چيزى، يا مطالبه وفاى به عهد است.

▲نكته

▲«ريشه ها» و «شاخه هاى» تقوا

تقوا، يعنى: بزرگترين افتخار بشر، بهترين وسيله قرب خدا، معيار كرامت انسان و زاد و توشه راهيان راه خدا، ريشه ها و شاخه ها و ميوه هايى دارد كه در فراز بالا از اين خطبه گرانبها، به آن اشاره شده است.

سرچشمه تقوا گوش هاى شنوا و دل هاى آگاه و اراده هاى قوى و افكار نورانى است، كه انسان را آماده پيمودن راه تقوا مى كند و در آغاز اين بخش از خطبه، به آن اشاره شده است و شاخه ها و ميوه هاى اين درخت برومند، خشوع در برابر پروردگار و اعتراف به گناهان و توبه از آن و نيكوكارى و عبرت پذيرى و اقتدا به پيشوايان الهى است. هنگامى كه بذر تقوا در درونِ دلِ آماده اى، افشانده بشود و و با آب «مراقبه» و «محاسبه» آبيارى گردد، ميوه هاى خوف و خشيت و خشوع و توبه وانابه و بازگشت بسوى حق ظاهر و آشكار مى شود.

▲بخش هفتم

جَعَلَ لَكُمْ أَسْمَاعاً لِتَعِيَ مَا عَنَاهَا، وَأَبْصَاراً لِتَجْلُوَ عَنْ عَشَاهَا، وَأَشْلاَءً جَامِعَةً لاَِعْضَائِهَا، مُلاَئِمَةً لاَِحْنَائِهَا، فِي تَرْكِيبِ صُوَرِهَا، وَ مُدَدِ عُمُرِهَا، بِأَبْدَان قَائِمَة بِأَرْفَاقِهَا، وَ قُلُوب رَائِدَة لاَِرْزَاقِهَا، فِي مُجَلِّلاَتِ نِعَمِهِ، وَ مُوجِبَاتِ مِنَنِهِ، وَ حَوَاجِزِ عَافِيَتِهِ. وَ قَدَّرَ لَكُمْ أَعْمَاراً سَتَرَهَا عَنْكُمْ، وَ خَلَّفَ لَكُمْ عِبَراً مِنْ آثَارِ الْمَاضِينَ قَبْلَكُمْ، مِنْ مُسْتَمْتَعِ خَلاَقِهِمْ، وَ مُسْتَفْسَحِ خَنَاقِهِمْ. أَرْهَقَتْهُمُ الْمَنَايَا دُونَ الاْمَالِ، وَ شَذَّ بِهِمْ عَنْهَا تَخَرُّمُ الاْجَالِ. لَمْ يَمْهَدُوا فِي سَلاَمَةِ الاَْبْدَانِ، وَ لَمْ يَعْتَبِرُوا فِي أُنُفِ الاَْوَانِ.

### ترجمه

(خداوند) براى شما گوش هايى قرار داد كه آنچه را برايش اهميّت دارد، بشنود و حفظ كند، و چشمهايى كه تاريكى ها را كنار زند و حقايق را (آن گونه كه هست ببيند) و نيز بدنهايى قرار داد كه اعضا را در بر گرفته است و در تركيب بندى و تداوم عمر، هماهنگ با يكديگرند; با بدنهايى كه تمام امكانات را در بردارد، و دلهايى كه جوينده انواع روزى ها (و مواهب الهى) است و براى آن دقيقاً برنامه ريزى مى كند، تا نعمت هاى فراگير الهى و مواهب گوناگون او را به دست آورد، و از آنچه مانع عافيت و سلامت است بپرهيزد; و نيز عمرهايى براى شما مقدّر فرمود كه مقدار دقيق آن از شما پنهان است، و از آثار گذشتگان درس هاى عبرت برايتان ذخيره كرده (كه مايه بيدارى و هوشيارى شماست): از لذاتّى كه از دنيا بردند و مواهبى كه پيش از گلوگير شدن مرگ، از آن بهره مند شدند; ولى سرانجام پنجه مرگ، گريبان آنها را گرفت و ميان آنها و آرزوها جدايى افكند و با فرارسيدن اجل، دامنه آرزوها را برچيد، اين در حالى بود كه به هنگام سلامت، چيزى براى خود نيندوختند و در آغاز زندگى (براى پايانش) عبرت نگرفتند.

▲شرح و تفسير

▲همه غرق احسان اوييم!

امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه، اشاره به بخشى از نعمت هاى مهمّ الهى مى كند، نعمت هايى كه توجّه به آنها حسّ شكرگزارى انسان را بر مى انگيزد و انگيزه اى براى معرفة اللّه و پرهيزگارى مى شود; مى فرمايد: «(خداوند) براى شما گوشهايى قرار داد كه آنچه را برايش اهميّت دارد بشنود و حفظ كند و چشمهايى كه تاريكى ها را كنار زند (و حقايق را آن گونه كه هست ببيند) و نيز بدنهايى قرار دارد كه اعضا را در بر گرفته است. و در تركيب بندى و تداوم عمر، هماهنگ با يكديگرند» (جَعَلَ لَكُمْ أَسْمَاعاً لِتَعِيَ مَا عَنَاهَا(1)، وَأَبْصَاراً لِتَجْلُوَ(2) عَنْ عَشَاهَا(3)، وَأَشْلاَءً(4) جَامِعَةً لاَِعْضَائِهَا، مُلاَئِمَةً لاَِحْنَائِهَا(5)، فِي تَرْكِيبِ صُوَرِهَا، وَ مُدَدِ عُمُرِهَا).

در واقع امام(عليه السلام) در اين بخش از سخنان خود، از يك سو اشاره به نعمت بزرگِ تك تكِ اعضاى بدن كرده و از ميان آنها انگشت روى چشم و گوش -كه مهمترين وسيله رابطه انسان با عالم خارجند و قسمت عمده معلومات انسان از مسير اين دو، به دست مى آيد -گذارده، و از سوى ديگر، به هماهنگى اعضاى بدن با يكديگر اشاره مى فرمايد و از بين آنها سخن از عضلات بدن، به ميان آورده كه هماهنگ با تمام اعضا، كار مى كنند و با اَشكال استخوان ها، دقيقاً مطابقت دارند.

مسأله هماهنگى اعضاى بدن، يكى از جالب ترين پديده هاى آفرينش و از مهمترين نعمت هاى الهى است. در عين اين كه ظاهراً بسيارى از اعضا مستقل هستند ولى به هنگام پيش آمدهاى مختلف، چنان هماهنگى خودجوش در ميان آنها پديد مى آيد، كه انسان در شگفتى فرو مى رود. مثلا اگر حادثه اى رخ دهد كه انسان مجبور باشد از مركز حادثه به سرعت دور شود و فرار كند، در يك لحظه تمام نيروهاى بدن بسيج مى شود، ضربان قلب بالا مى رود، نفس ها به سرعت رفت و آمد پيدا مى كند، تا خون و اكسيژن كافى را به عضلات و ماهيچه ها برساند، هوشيارى بيشتر مى شود، چشم و گوش تيزبين تر و دقيق تر مى گردد و حتّى اگر موانعى از قبيل گرسنگى و تشنگى وجود داشته باشد، ناگهان فراموش مى شود، تا انسان بتواند به سرعت خود را از مركز حادثه دور كند. اين هماهنگى نه به ميل و اختيار انسان است بلكه از طريق فرمان هايى است كه از مغز، به صورت ناخود آگاه به تمام اعضا، صادر مى شود. اين هماهنگى عجيب، هم از نشانه هاى قدرت و عظمت پروردگار و هم از نعمت هاى عظيم او بر ما است، كه در جمله هاى بالا به آن اشاره شده است.

اين هماهنگى نه تنها در صورت، كه در كُنه باطن اعضا، و حتّى در مقدار عمر آنها، وجود دارد كه امام(عليه السلام) مخصوصاً به آنها اشاره فرموده است. سپس در ادامه اين سخن مى افزايد: «اين نعمت هاى بزرگ الهى همراه است با بدن هايى كه تمام امكانات را (براى ادامه حيات) در بر دارد و دل هايى كه جوينده انواع روزى ها (و مواهب الهى) است (و براى آن دقيقاً برنامه ريزى مى كند) تا نعمت هاى فراگير الهى و مواهب گوناگون او را به دست آورد و از آنچه مانع عافيت و سلامت است، بپرهيزد» (بِأَبْدَان قَائِمَة بِأَرْفَاقِهَا،(6) وَ قُلُوب رَائِدَة(7) لاَِرْزَاقِهَا، فِي مُجَلِّلاَتِ(8) نِعَمِهِ، وَ مُوجِبَاتِ مِنَنِهِ، وَ حَوَاجِزِ(9) عَافِيَتِهِ).

اين بخش از كلام امام(عليه السلام) تكميلى است بر آنچه در جمله هاى قبل در مورد هماهنگى اعضاى بدن آمده است. مى فرمايد: نه تنها اعضا با يكديگر هماهنگند، بلكه روح و فكر نيز در جلب منافع و دفع مفاسد با اين مجموعه ها همكارى تنگاتنگ دارند. واين همكارى روحانى و جسمانى كه در سراسر وجود انسان حاكم است، از بدايع شگفت آورى است كه هرچه زمان مى گذرد و علم پيش مى رود، دقايق و ظرافت هاى تازه اى از آن كشف مى شود و به يقين يكى از بزرگترين مواهب الهى و مهمترين آيات عظمت او است.

«مُجَلِّلاتِ نِعَمِهِ» از قبيل اضافه صفت به موصوف است و به معناى «نِعَمُهُ الْمُجَلَّلَة»=[ نعمت هاى فراگير] است كه عموم انسان ها را در بر مى گيرد و دوست و دشمن، و كافر و مؤمن از آن بهره مى گيرند.

«وَ حَوَاجِزَ عَافِيَتِهِ» به معناى موانع سلامت خداداد است و در اينجا جمله اى در تقدير است و با توجّه به آن، معناى اين جمله چنين مى شود: «خداوند طرق دفع موانع عافيت را به انسان آموخته است» (مَا يَمْنَعُ حَوَاجِزِ عَافِيَتِهِ)»

سپس به دو قسمت از نعمت هاى بزرگ الهى بر انسانها- افزون بر آنچه گذشت - اشاره كرده، مى فرمايد: «خداوند عمرهايى براى شما مقدّر فرموده كه مقدار دقيق آن، از شما پنهان است و نيز از آثار گذشتگان درسهاى عبرت برايتان ذخيره كرده (كه مايه بيدارى و هشيارى شماست): از لذّاتى كه از دنيا بردند و مواهبى كه پيش از گلوگير شدنِ مرگ، از آن بهره مند شدند; ولى سرانجام پنجه مرگ گريبان آنها را گرفت و ميان آنها و آرزوها جدايى افكند و فرا رسيدن اجل، دامنه آرزوها را برچيد; اين در حالى بود كه به هنگام سلامت، چيزى براى خود نيندوختند و در آغاز زندگى (براى پايانش) عبرت نگرفتند.» (وَ قَدَّرَ لَكُمْ أَعْمَاراً سَتَرَهَا عَنْكُمْ، وَ خَلَّفَ لَكُمْ عِبَراً مِنْ آثَارِ الْمَاضِينَ قَبْلَكُمْ، مِنْ مُسْتَمْتَعِ خَلاَقِهِمْ(10)، وَ مُسْتَفْسَحِ خَنَاقِهِمْ.(11) أَرْهَقَتْهُمُ(12)الْمَنَايَا دُونَ الاْمَالِ، وَ شَذَّ بِهِمْ(13) عَنْهَا تَخَرُّمُ(14) الاْجَالِ. لَمْ يَمْهَدُوا فِي سَلاَمَةِ الاَْبْدَانِ، وَ لَمْ يَعْتَبِرُوا فِي أُنُفِ(15) الاَْ وَانِ).

امّا نعمت اوّل: نعمت عمر است، كه در واقع خمير مايه تمام سعادتها و سرمايه تمام خوشبختى ها است. اگر «اميرمؤمنان على(عليه السلام)» در «ليلة المبيت» در بستر «پيامبر(صلى الله عليه وآله)» خوابيد و بزرگترين فضليت را در برابر اين ايثار براى خود فراهم كرد، تنها با بهره گيرى از يك شب از عمرش بود و اگر ضربه او در روز «خندق» بر پيكر «عمروبن عبدود» برتر از عبادت جنّ و انس شد، تنها با استفاده از ساعتى از اين عمر بود; و اگر «شهيدان كربلا» بزرگترين حماسه را در تاريخ بشريّت آفريدند و اُسوه و مقتدايى براى همه امّت هاى در بند شدند، تنها با استفاده از يك نصف روز از عمرشان بود. آرى اكسير عمر به قدرى گرانبها است كه نعمتى برتر و پربارتر از آن نيست.

ولى خداوند، به لطف و حكمتش پايان عمر هركس را بر او مخفى داشته! چراكه به گفته امام صادق(عليه السلام): اگر انسان از مقدار عمر خود، آگاه باشد و ببيند عمرش كوتاه است، پيوسته انتظار مرگ مى كشد و همان چند صباح زندگى براى او گوارا نخواهد بود و همانند كسى است كه اموالش در شُرُف نابودى است و با تمام وجودش فقر و تنگدستى را احساس مى كند... و اگر عمر خود را طولانى ببيند در غرور و غفلت و لذّات و انواع گناهان غوطهور مى شود، به اين پندار كه از همه لذّات كام بگيرد و در پايان عمر توبه كند.(16) بنابراين، هم ساعات و ايّام عمر، نعمت است و هم پوشيده بودن مقدار آن.

و امّا نعمت دوم: يعنى درس هاى عبرتى كه از پيشينيان در صفحات تاريخ، يا خاطره بزرگسالان و يا در بناها و كاخ ها و قبرهايى كه از آنها باقى مانده; آن نيز از مهمترين نعمت هاى پروردگار است. زيرا دقّت در اين آثار و همچنين در صفحات تاريخ آنچنان انسان را در جريان تجارب گذشته مى گذارد، كه گويى عمر جاودان پيدا كرده و از آغازِ خلقت، با همه اقوام، زيسته و تلخ و شيرين زندگى آنها را چشيده است.

تاريخ و آثار پيشينيان، مهمترين آيينه عبرت است و انسان مى تواند تمام سرنوشت آينده خويش را، در اين آيينه بزرگ و تمام نما ببيند. عوامل پيروزى، اسباب شكست، سرچشمه خوشبختى و بدبختى، و دلايل كاميابى و ناكامى را در آن مشاهده كند و اين براستى بزرگترين نعمت خدا بر انسان است. قرآن مجيد مى گويد: «لَقَدْ كاَنَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِولِى الاَْلْبَابِ; در سرگذشت آنان (پيشينيان) درس عبرتى است براى صاحبان انديشه».(17)

چه بسيار كسانى كه نقشه هاى دامنه دارى، براى زندگى خود كشيده بودند و در دنيايى از آرزوها غوطهور بودند، ولى مرگ آمد و دامنه آرزوها را به سرعت برچيد و همه نقشه ها را نقش برآب كرد; و اين در حالى بود كه آنها نيز، در برابر تاريخِ اقوامِ پيش از خود، قرار داشتند، ولى هواوهوسهاى سركش، پرده ضخيمى بر چشمان عقل و خِرد آنها افكند، و نتوانستند واقعيّات اين زندگى را ببينند! به همين دليل، با دست خالى از اين جهان، به جهان ديگر شتافتند.

* * *

##### 1. «عَنا» از مادّه «عنايت» به معناى توجّه و اهتمام، نسبت به چيزى است و ضمير در «عَنا» در اينجا ممكن است به خداوند برگردد كه اشاره به اهداف الهى است كه از طريق گوش به انسان مى رسد; يا به خود انسان باز مى گردد، كه اشاره به اهدافى است كه انسان از طريق گوش به آن مى رسد و يا به «ما» بر گردد، كه اشاره است به مطالبى كه شنيدن آن براى گوش مهم است.
2. «تجلو» از مادّه «جلاء» به معناى واضح و آشكار شدن است.
3. «عَشا» از مادّه «عَشْو» (يا «عَشَى») به معناى ضعف چشم و ناتوانى آن است و گاه گفته اند: به معناى شب كورى است.
4. «اَشْلاء» جمع «شِلّ» (بر وزن شكل) به معناى عضو و جسد است و در اينجا به معناى جسد آمده; زيرا بعد از آن مى گويد: «جَامِعَةً لاَِعْضَائِهَا» و گاه گفته اند: به معناى قطعه گوشت مى باشد كه در واقع همان عضلات است. اين معنا نيز در خطبه بالا صادق است.
5. «اَحْناء» جمع «حِنْو» (بر وزن حلم) به هر چيزى گفته مى شود كه نوعى انحناء و پيچيدگى دارد، مانند بسيارى از استخوانهاى بدن.
6. «اَرْفاق» جمع «رِفق» (بر وزن فكر) به معناى منفعت و ملايمت و مدارا كردن است و به هر چيزى كه انسان براى رسيدن به اهداف خود از آن كمك مى گيرد، گفته مى شود و در خطبه بالا منظور همين معنا است.
7. «رائِده» از مادّه «رَود» (بر وزن شوق) در اصل به معناى جستجوى آب و مرتع است; سپس به هر گونه جستجوگرى و طلب چيزى گفته شده است و از آنجا كه معمولا كاروان ها قبلا كسى را مى فرستادند كه محل مناسبى براى توقف كاروان پيدا كند، سپس آن شخص، كاروان را به آن محل هدايت مى كرد، واژه «رائد» به معناى هدايت كننده نيز به كار مى رود.
8. «مُجَلِّلات» از مادّه «جلال» در اصل به معناى بزرگ شدن است و از آنجا كه بزرگ شدن سبب گسترش و شمول و عموميت مى شود، اين واژه به معناى شمول و عموميت نيز بكار مى رود و «مُجَلِّلاَتِ النِّعَمِ» نعمت هايى است كه تمام وجود انسان را فرا مى گيرد.
9. «حواجز» جمع «حاجزه» به معناى چيزى است كه مانع و رادع مى شود و «حَوَاجِزُ الْعَافِيَةِ» موانع تندرستى است.
10. «خَلاَق» از مادّه «خَلْق» در اصل به معناى تعيين اندازه است و به همين دليل به نصيب و بهره نيز «خَلاق» گفته مى شود و «مُسْتَمْتَعِ خَلاَقِهِمْ» كه در خطبه بالا آمده، به معناى لذّاتى است كه از دنيا برده اند.
11.«خَنَاق» از مادّه «خَنْق» (بر وزن خشم) به معناى خفه كردن است و «خِناق» (بر وزن كتاب) به معناى طنابى است كه با آن خفه مى كنند و «مُسْتَفْسَحِ خَنَاقِهِمْ» در خطبه بالا به معناى مواهبى است كه قبل از گلوگير شدن مرگ، انسان از آن بهره مى گيرد.
12. «أرهق» از مادّه «إرهاق» گرفتن چيزى با عجله است و ريشه اصلى آن «رَهَق» (بر وزن شفق) به معناى ظلم آمده است.
13. در اينكه «شَذَّبهم» يك كلمه است يا دو كلمه در ميان «مفسّران نهج البلاغه» گفتگوى فراوانى است. آنها كه آن را يك كلمه مى دانند «شَذّب» را از مادّه «تشذيب» به معناى بريدن و اصلاح شاخه هاى درخت مى دانند، كه با متن خطبه بسيار مناسب است و آنها كه آن را دو كلمه دانسته اند (شَذَّ + بِهِمْ) «شذّ» را از مادّه «شذود» به معناى جدا شدن و انفراد و ندرت يافتن گرفته اند، كه آن هم با خطبه بالا مناسبت دارد.
14. «تَخَرَّم» از مادّه «خَرْم» (بر وزن چرم) به معناى پاره كردن است.
15. «أُنُف» مفرد است و به معناى آغاز هرچيزى است و لذا «چراگاهى» كه هنوز حيوانى در آن نچريده است «اُنُف» ناميده مى شود و همچنين كاسه اى كه هنوز كسى از آن، آب ننوشيده است.
16. بحارالانوار، جلد 3، صفحه 83 (با كمى تلخيص).
17. سوره يوسف، آيه 111.

▲بخش هشتم

فَهَلْ يَنْتَظِرُ أَهْلُ بَضَاضَةِ الشَّبَابِ إِلاَّ حَوَانِيَ الْهَرَمِ؟ وَ أَهْلُ غَضَارَةِ الصِّحَّةِ إِلاَّ نَوَازِلَ السَّقَمِ؟ وَ أَهْلُ مُدَّةِ الْبَقَاءِ إِلاَّ آوِنَةَ الْفَنَاءِ؟ مَعَ قُرْبِ الزِّيَالِ، و أُزُوفِ الاِْنْتِقَالِ، وَ عَلَزِ الْقَلَقِ، وَ أَلَمِ الْمَضَضِ، وَ غُصَصِ الْجَرَضِ، وَ تَلَفُّتِ الاِْسْتِغَاثَةِ بِنُصْرَةِ الْحَفَدَةِ وَالاَْقْرِبَاءِ، وَالاَْعِزَّةِ وَالْقُرَنَاءِ!

### ترجمه

آيا جوانانِ شاداب، انتظارى جز خميدگى پيرى دارند; و آيا آنها كه برخوردار از نعمت تندرستى كامل هستند، جز انواع بيمارى ها را چشم به راه مى باشند؟ و آيا كسانى كه از بقا، برخوردارند جز لحظات فنا را منتظرند؟ اينها همه در حالى است كه هنگام فراق و جدايى و لرزه و اضطراب، و ناراحتىِ مصيبت، و چشيدن طعم تلخ مصايب، و فروبردن جرعه هاى درد و رنج، و گردش چشم به اطراف، براى كمك خواهى و يارى جستن از فرزندان و نزديكان و عزيزان و هم قطاران، فرا رسيده است!

▲شرح و تفسير

▲به هوش باشيم، همه نعمت ها زوال پذيرند!

امام(عليه السلام) در اين بخش از سخنانش، اشاره به نكته مهمّ ديگرى در رابطه با زندگى دنيا و مواهب آن مى فرمايد، كه تمام نعمت هايش در شُرُف زوال و اضمحلال است و به همين دليل، نه قابل اعتماد است و نه شايسته دلبستگى! مى گويد: «آيا جوانان شاداب، انتظارى جز خميدگى پيرى دارند؟ و آيا آنها كه برخودار از نعمت تندرستى كامل هستند، جز انواع بيمارى ها را چشم به راه مى باشند؟ و آيا كسانى كه از بقا، برخوردارند جز لحظات فنا را منتظرند؟» (فَهَلْ يَنْتَظِرُ أَهْلُ بَضَاضَةِ(1) الشَّبَابِ إِلاَّ حَوَانِيَ(2) الْهَرَمِ؟(3) وَ أَهْلُ غَضَارَةِ(4) الصِّحَّةِ إِلاَّ نَوَازِلَ السَّقَمِ؟ وَ أَهْلُ مُدَّةِ الْبَقَاءِ إِلاَّ آوِنَةَ(5) الْفَنَاءِ؟).

سپس در تكميل اين سخن مى افزايد: «اينها همه در حالى است كه هنگام فراق و جدايى و لرزه و اضطراب و ناراحتىِ مصيبت و چشيدن طعم تلخ مصايب و فروبردن جرعه هاى درد و رنج، و گردش چشم به اطراف براى كمك خواهى، و يارى جستن از فرزندان و نزديكان و عزيزان و هم قطاران فرارسيده است!»(مَعَ قُرْبِ الزِّيَالِ(6) و أُزُوفِ(7) الاِْنْتِقَالِ، وَ عَلَزِ(8) الْقَلَقِ، وَ أَلَمِ الْمَضَضِ(9)، وَ غُصَصِ الْجَرَضِ(10)، وَ تَلَفُّتِ(11) الاِْسْتِغَاثَةِ بِنُصْرَةِ الْحَفَدَةِ(12) وَالاَْقْرِبَاءِ، وَالاَْعِزَّةِ وَالْقُرَنَاءِ!).

از ويژگى هاى اين جهان، ناپايدارى مواهب و نعمت هاى آن است كه سبب مى شود انسان هرگز دل به آنها نبندد و پاى بند آنها نشود و دين و تقوا را بر سر آنها ننهد.

جوانان، به سرعت به سوى پيرى مى روند و شادابى جوانى به پژمردگى كهولت سنّ، مبدّل مى شود و بهار عمر، جاى خود را به پاييز آن مى دهد; سلامت جسم و جان با ورود انواع بيمارى ها محو مى گردد و با گذشت زمان، نشانه هاى نزديك شدنِ سفرِ آخرت، آشكار مى گردد.

ولى با اين همه ويژگى ها و نشانه ها، بازهم كم نيستند كسانى كه به آن دل مى بندند و همه چيز خود را بر سر آن مى نهند و از غير مواهب مادّى، غافل مى شوند. و اين به راستى جاى بسى تأمّل است! كه انسان با چشم خود تمام نشانه هاى فناى دنيا را مى بيند، با اين حال، دل بر بقاى دنيا مى بندد.

در «تاريخ بغداد» آمده است: «روزى «سفّاح» خليفه عباسى نگاه در آينه كرد -او از نظر چهره ظاهر، از زيباترين مردم بود - و گفت: خداوندا! من سخنى را كه «سليمان بن عبد الملك» (خليفه اموى) گفت كه من پادشاه جوانى هستم، نمى گويم; ولى مى گويم: «خداوندا! عمر طولانى توأم با سلامت، در طريق اطاعتت به من عنايت كن!» هنوز اين سخن تمام نشده بود كه شنيد يكى از غلامانش، به ديگرى در مورد قراردادى كه ميان آنها بود، مى گويد: «مدّت ميان من و تو، دو ماه و پنج روز خواهد بود.» «سفّاح» با شنيدن اين سخن فال بدى در نظرش آمد كه اينها دارند خبر از پايان عمر من، بعد از دو ماه و پنج روز مى دهند و اتّفاقاً همينطور شد، تب سختى كرد و بعد از دو ماه و پنج روز، ديده از جهان فرو بست در حالى كه سى و سه سال بيشتر نداشت!»(13)

قرآن مجيد با تعبيرات گوناگون بارها از اين حقيقت پرده بر مى دارد (هر چند در واقع پرده اى بر آن نيست) و در لا به لاى مثال هاى گويا، ناپايدارى دنيا را مجسم مى سازد، مى فرمايد: «إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيوةِ الدُّنْيَا كَمَاء أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الاَْرْضِ مِمَّا يأْكُلُ النَّاسُ وَ الاَْنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الاَْرْضُ زُخْرُفَهَا وَ ازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهاَ أَنَّهُمْ قاَدِروُنَ عَلَيْهاَ أَتيهَا أَمْرُنَا لَيْلاً أَو نَهَاراً فَجَعَلْنَاهَا حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالاَْمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الاْيَاتِ لِقَوْم يَتَفَكَّرُونَ; مثل زندگى دنيا همانند آبى است كه از آسمان نازل كرده ايم كه در پى آن، گياهان زمين - كه مردم و چهارپايان از آن مى خورند - مى رويد; زمانى كه زمين زيبايى خود را يافته و آراسته مى گردد و اهل آن مطمئن مى شوند كه مى توانند از آن بهره گيرند (ناگهان) فرمان ما شب هنگام، يا در روز، براى نابودى آن فرا مى رسد (باد سرد و خشك يا صاعقه اى را بر آن مسلّط مى سازيم) و آن چنان آن را درو مى كنيم كه گويى ديروز هرگز چنين كشتزارى نبوده است. اين گونه آياتِ خود را براى آنها كه اهل تفكّرند، شرح مى دهيم.»(14)

##### 1. «بَضَاضه» مصدر است و در اصل به معناى پُرشدن و شادابى و طراوت است.
2. «حَوَانى» در اصل به معناى طولانى ترين دنده هاى انسان است كه در هر طرف، دو عدد وجود دارد و مفرد آن «حانيه» است و در اينجا كنايه از پيرى شديد است كه قامت انسان را به صورت كمان در مى آورد.
3. «هَرَم» (بر وزن حرم) به معناى منتهاى پيرى و ضعف و ناتوانى است كه از آن در فارسى به «پير فرتوت» تعبير مى شود.
4. «غَضَاره»، به معناى نعمت و زندگى خوب و آسوده و راحت است.
5. «آوِنه» جمع «اَوان» است كه به معناى زمان مى آيد.
6. «زِيال» اين واژه مصدر است و به معناى دور كردن و زايل نمودن مى باشد.
7. «اُزوف» (بر وزن خضوع) به معناى نزديك شدن است و به قيامت «آزفه» گفته مى شود، چون از بندگان دور نيست.
8. «عَلَز» (بر وزن مرض) به معناى لرزشى است كه بيماران از شدّت درد پيدا مى كنند و آرام ندارند.
9. «مَضَض» از مادّه «مَضّ» (به وزن سدّ) به معناى تألّم و ناراحتى شديد است.
10. «جَرَض» از مادّه «جرض» (بر وزن خرج) به معناى فرو بردن آب دهان به زحمت، بر اثر غم و اندوه است.
11. «تَلفُّت» از مادّه «لفت» (بر وزن هفت) به معناى روى گرداندن و منصرف شدن از چيزى است.
12. «حَفَده» از مادّه «حفد» (بر وزن هفت) به معناى سرعت و چابكى در عمل و كار است و به دختران و نوه ها، گاهى «حفده» گفته مى شود، به خاطر اينكه در خدمت پدر و مادر، در كارِ خانه سريع و چابكند.
13. تاريخ بغداد، جلد 10، صفحه 49.
14. سوره يونس، آيه 24.

▲بخش نُهم

فَهَلْ دَفَعَتِ الاَْقَارِبُ، أَوْ نَفَعَتِ النَّوَاحِبُ، وَ قَدْ غُودِرَ فِي مَحَلَّةِ الاَْمْوَاتِ رَهِيناً، وَ فِي ضِيقِ الْمَضْجَعِ وَحِيداً، قَدْ هَتَكَتِ الْهَوَامُّ جِلْدَتَهُ، وَأَبْلَتِ النَّوَاهِكُ جِدَّتَهُ، وَ عَفَتِ الْعَوَاصِفُ آثَارَهُ، وَ مَحَا الْحَدَثَانِ مَعَالِمَهُ، وَ صَارَتِ الاَْجْسَادُ شَحِبَةً بَعْدَ بَضَّتِهَا، وَالْعِظَامُ نَخِرَةً بَعْدَ قُوَّتِهَا، وَالاَْرْوَاحُ مُرْتَهَنَةً بِثِقَلِ أَعْبَائِهَا، مُوقِنَةً بِغَيْبِ أَنْبَائِهَا،لاَ تُسْتَزَادُ مِنْ صَالِحِ عَمَلِهَا، وَلاَ تُسْتَعْتَبُ مِنْ سَيِّىءِ زَلَلِهَا! أَوَ لَسْتُمْ أَبْنَاءَ الْقَوْمِ وَالاْبَاءَ، وَ إِخْوَانَهُمْ وَالاَْقْرِبَاءَ؟! تَحْتَذُونَ أَمْثِلَتَهُمْ، وَ تَرْكَبُونَ قِدَّتَهُمْ، وَتَطَؤُونَ جَادَّتَهُمْ؟! فَالْقُلُوبُ قَاسِيَةٌ عَنْ حَظِّهَا، لاَهِيَةٌ عَنْ رُشْدِهَا، سَالِكَةٌ فِي غَيْرِ مِضْمَارِهَا! كَأَنَّ الْمَعْنِيَّ سِوَاهَا، وَ كَأَنَّ الرُّشْدَ فِي إِحْرَازِ دُنْيَاهَا.

### ترجمه

آيا آنها (بستگان و نزديكان) مى توانند مرگى را از او دفع كنند و يا ناله و شيون هاى آنان براى او سودى دارد؟ در حالى كه به محلّه مردگان سپرده شده، در تنگناى قبر تنها مانده است، حشرات موذى پوست تن او را از هم مى شكافند و سختى هاى گور بدن او را مى پوساند، تندبادها آثارش را نابود مى كند و گذشت شب و روز نشانه هاى او را از ميان بر مى دارد; بدنها، پس از طراوت، پژمرده و دگرگون مى شوند و استخوانها بعد از توانايى و قدرت، مى پوسند و متلاشى مى شوند. اين در حالى است كه ارواح در گرو مسئوليّت سنگين اعمال خويش اند و در آنجا به اسرار نهانِ (قيامت كه در اين جهان، باديده ترديد به آن نگاه مى كردند) يقين حاصل مى كنند; (از همه دردناكتر اينكه) نه بر اعمال صالحشان چيزى افزوده مى شود و نه از اعمال زشتشان مى توانند توبه كنند. آيا شما فرزندان و پدران و برادران همان مردم نيستيد؟ شما نيز همان برنامه ها را دنبال مى كنيد و برهمان طريقه سوار هستيد و در همان جادّه گام بر مى داريد (و سرانجام به همان سرنوشت گرفتار خواهيد شد!) ولى افسوس كه دلها از گرفتن بهره خويش سخت و ناتوان شده و از رشد معنوى خود، غافل گشته و در غير طريق حقّ، گام بر مى دارد، گويى غير آنها مقصود هستند (و مرگ هرگز به سراغ آنها نمى آيد) و گويى نجات و رستگارى آنها، در به چنگ آوردن دنياست.

▲شرح و تفسير

▲سرانجام چهره هاى پرطراوت پژمرده مى شود!

امام(عليه السلام) اين معلّم بزرگ اخلاق در جهانِ انسانيّت، در اين بخش از خطبه، نخست به اين نكته اشاره مى فرمايد كه: آن روز كه انسان چشم از جهان بر مى بندد نه كسى قدرت دارد مرگ را از انسان دور كند و نه ناله و فرياد بازماندگان مشكلى را حل مى كند. امام على(عليه السلام) به صورت يك استفهام انكارى مى گويد: «آيا آنها (بستگان و نزديكان) مى توانند مرگ را از او دفع كنند و يا ناله ها و شيون هاى آنان براى او سودى دارد، در حالى كه به محلّه مردگان سپرده شده، و در تنگناى قبر تنها مانده است؟» (فَهَلْ دَفَعَتِ الاَْقَارِبُ، أَوْ نَفَعَتِ النَّوَاحِبُ،(1) وَ قَدْ غُودِرَ(2) فِي مَحَلَّةِ الاَْمْوَاتِ رَهِيناً، وَ فِي ضِيقِ الْمَضْجَعِ وَحِيداً).

گويى ديوار آهنين، به قُطْر هزاران متر، ميان او و بازماندگانش ايجاده شده است كه عبور از آن غير ممكن است و ناله ها و فريادها تنها مى تواند گوشه اى از آلام فراق را براى بازماندگان تخفيف دهد و گرنه كمترين سودى به حال عزيزان از دست رفته ندارد.

سپس در ضمن «ده» جمله كوتاه، سرنوشت جسم و روح انسان را پس از مرگ با اين عبارات تبيين مى كند: «حشرات موذى، پوست تن او را از هم مى شكافند و سختى هاى گور، بدن او را مى پوساند، تندبادها آثارش را نابود مى كند و گذشت شب و روز، نشانه هاى او را از ميان بر مى دارد; بدنها، پس از طراوت، پژمرده و دگرگون مى شوند; و استخوان ها بعد از توانايى و قدرت، مى پوسند و متلاشى مى شوند; اين در حالى است كه ارواح در گرو مسئوليّت سنگين اعمال خويش اند، و در آنجا به اسرار نهان (قيامت كه در اين جهان با ديده ترديد به آن نگاه مى كردند) يقين حاصل مى كنند; (از همه دردناكتر اينكه) نه بر اعمال صالحشان چيزى افزوده مى شود و نه از اعمال زشتشان مى توانند توبه كنند!» (قَدْ هَتَكَتِ الْهَوامُّ(3) جِلْدَتَهُ، وَأَبْلَتِ النَّوَاهِكُ(4) جِدَّتَهُ(5)، وَ عَفَتِ(6) الْعَوَاصِفُ آثَارَهُ، وَ مَحَا الْحَدَثَانِ(7) مَعَالِمَهُ، وَ صَارَتِ الاَْجْسَادُ شَحِبَةً(8) بَعْدَ بَضَّتِهَا، وَالْعِظَامُ نَخِرَةً(9) بَعْدَ قُوَّتِهَا، وَالاَْرْوَاحُ مُرْتَهَنَةً بِثِقَلِ أَعْبَائِهَا،(10) مُوقِنَةً بِغَيْبِ أَنْبَائِهَا، لاَ تُسْتَزَادُ مِنْ صَالِحِ عَمَلِهَا، وَلاَ تُسْتَعْتَبُ مِنْ سَيِّىءِ زَلَلِهَا!).

تعبيرى از اين جامعتر و كاملتر، و گوياتر و تكان دهنده تر، درباره وضع جسم و روح آدمى بعد از مرگ تصوّر نمى شود; بدن به سرعت متلاشى مى شود و طعمه حشرات زمين مى گردد; چهره هاى زيبا، زبان توانا و عقل هاى دانا همگى بر باد مى روند و جز مشتى استخوان پوسيده و قبرهاى ويران شده و گاه به كلّى از نظرها محو گشته از آنها باقى نمى ماند.

مصيبت بزرگتر اينجاست كه پرونده اعمال به كلّى بسته مى شود: نمى توان چيزى بر حسنات افزود و نه چيزى از سيّئات كاست; آن روز كه با يك قطره اشك - اگر از سر ندامت و حسرت و در راه توبه، فرو مى ريخت - درياهاى آتش گناه، خاموش مى شد، گذشت! و آن روز كه با گفتن يك «لا اله الاّ اللّه» درخت جديدى در سرزمين بهشت براى گوينده اش كاشته مى شد، پايان گرفت و تمام راههاى بازگشت به طور كامل بسته شده است.

سپس در آخرين قسمت اين فراز از خطبه، چنين مى فرمايد: «آيا شما فرزندان و پدران و برادرانِ همان مردم نيستيد؟! (همان مردمى كه اكنون در زير خاك خفته اند و استخوان هاى آنها در حال پوسيدن است و گذشت سال و ماه، حتّى آثار قبور آنها را محو كرده است)» (أَوَ لَسْتُمْ أَبْنَاءَ الْقَوْمِ وَالاْبَاءَ وَ إِخْوَانَهُمْ وَالاَْقْرِبَاءَ؟).

اشاره به اين كه گاهى پدران زودتر از فرزندان از دنيا مى روند و گاه فرزندان پيش از پدران و گاه برادران قبل از برادران ديگر; هيچ زمان معيّنى براى پايان عمر هيچ كس وجود ندارد و همه در برابر ورود مرگ يكسانند و بقاى هيچ كس تا يك روز و حتّى تا يك ساعت، تضمين نشده است!

سپس در توضيح و تبيين اين معنا مى فرمايد: «شما نيز همان برنامه ها را دنبال مى كنيد، و بر همان طريقه سوار هستيد و در همان جادّه گام بر مى داريد (و سرانجام تندباد اجل مىوزد و شما را همچون يك پركاه با خود مى برد و در زير خروارها خاك دفن مى كند و به همان سرنوشت پدران و فرزندان و برادران گرفتار مى شويد)» (تَحْتَذُونَ أَمْثِلَتَهُمْ، وَ تَرْكَبُونَ قِدَّتَهُمْ(11)، وَتَطَؤُونَ جَادَّتَهُمْ!).

اين احتمال نيز در تفسير جمله بالا وجود دارد كه امام(عليه السلام) در مقام توبيخ و سرزنش آنها مى فرمايد: با اين كه سرنوشت پيشينيان خود را ديده ايد، درس عبرت نگرفته ايد; بازهم، همان اعمال و همان روش هاى غلط و گناه آلود را دنبال مى كنيد در حالى كه بايد از آنها درس مى آموختيد و طريقه آنها را رها مى كرديد.

البته نتيجه هر دو معنا يكى است و آن درس آموختن از سرنوشت گذشتگان است و به گفته آن شاعر عارف:

بشكاف خاك را و ببين يكدم بى مهرى زمانه رسوا را!

اين دشت خوابگاه شهيدان است فرصت شمار وقت تماشا را

از عمر رفته نيز شمارى كن مشمار جدى و عقرب و جوزا را

سپس امام(عليه السلام) در يك نتيجه گيرى به بيان اين نكته مى پردازد كه چرا مردم با ديدن اين همه صحنه هاى عبرت انگيز، پند نمى گيرند و بيدار نمى شوند; مى فرمايد: «(ولى افسوس كه) دلها از گرفتن بهره خويش، سخت و ناتوان شده و از رشد معنوى خود غافل گشته، و در غير طريق حق گام بر مى دارد، گويى غير آنها مقصود هستند (و مرگ يا فرمان هاى الهى هرگز به سراغ آنها نمى آيد) و گويى نجات و رستگارى آنها در به چنگ آوردن دنيا است» (فَالْقُلُوبُ قَاسِيَةٌ عَنْ حَظِّهَا، لاَهِيَةٌ عَنْ رُشْدِهَا، سَالِكَةٌ فِي غَيْرِ مِضْمَارِهَا! كَأَنَّ الْمَعْنِيَّ سِوَاهَا، وَ كَأَنَّ الرُّشْدَ فِي إِحْرَازِ دُنْيَاهَا.)

در يكى از كلمات اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى خوانيم كه امام(عليه السلام) در حال تشييع جنازه بود ناگهان صداى مردى را شنيد كه بلند مى خندد، امام على(عليه السلام) ناراحت شد فرمود: «كأَنَّ الْمَوْتَ فِيهَا عَلَى غَيْرِنَا كُتِبَ، وَ كَأَنَّ الْحَقَّ فِيهَا عَلَى غَيْرِنَا وَجَبَ، وَ كَأَنَّ الَّذِي نَرَى مِنَ الأَْمْوَاتِ سَفْرٌ عَمَّا قَلِيل إِلَيْنَا رَاجِعُونَ!; گويى مرگ در دنيا بر غير ما نوشته شده و گويى حق در اين جهان بر غير ما واجب گشته و گويى مردگانى را كه مى بينيم مسافرانى هستند كه به زودى به سوى ما باز مى گردند (اين چه غفلتى است كه شما را گرفته از موقعيت خود در اين جهان بى خبريد)».(12)

آرى، اگر قساوت و سنگدلى بر انسان مسلّط نشود و ابرهاى تيره و تار غفلت، آسمان روح او را ترك گويد، يك صحنه از سرنوشت پيشينيان براى بيدارى همه انسان ها كافى است، تا چه رسد كه هر روز اين صحنه ها در برابر ديدگان ما تكرار مى شود.

قرآن مجيد درباره اين گونه افراد مى فرمايد: «ثُمَّ قَسَتْ قُلُوُبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الاَْنْهَارُ وَ إِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَ إِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ وَ مَا اللّهُ بِغَافِل عَمَّا تَعْمَلَوُنَ; سپس دلهاى شما بعد از اين واقعه، سخت شد همچون سنگ يا سخت تر، چرا كه پاره اى از سنگها مى شكافند و از آن نهرها جارى مى شود و پاره اى از آنها شكاف بر مى دارند و آب از آن تراوش مى كند و پاره اى از خوف خدا (از فراز كوه) به زير مى افتد (امّا دلهاى شما نه از خوف خدا مى تپد و نه سرچشمه علم و دانش و عواطف انسانى است) و خداوند از اعمال شما غافل نيست».(13)

آرى، هنگامى كه دنياپرستى، بر قلب انسان چيره شود، سنگدلى را به همراه مى آورد و در چنين حالتى انسان راه روشن سعادت را گم مى كند و در بى راهه، گام مى نهد و چنين مى پندارد كه خطاب هاى الهى درباره نيكوكاران، متوجّه اوست و ضميرها در آيات تهديد و عذاب به ديگران باز مى گردد و سعادت و خوشبختى او فقط در گردآورى ذخاير دنياست.

* * *

##### 1. «نَوَاحب» جمع «ناحبه» از مادّه «نَحْب» (بر وزن نذر) و «نحيب»، در اصل به معناى جديّت در كار است. سپس به معناى گريه كردن شديد و با صداى بلند، به كار رفته است. بنابراين «نواحب» به معناى كسانى است كه صداى خود را به گريه بلند مى كنند.
2. «غُودر» از مادّه «غَدْر» (بر وزن مكر) به معناى بىوفايى و پيمان شكنى است، سپس به معناى ترك كردن هر چيزى آمده است و در خطبه بالا به همين معنا بكار رفته است. 3. «هَوامّ» جمع «هامّه» به معناى حشرات موذى است و گاه به خصوص حشراتى كه داراى سمّ كشنده هستند، اطلاق شده است.
4. «نَواهك» جمع «ناهكه» به معناى چيزى است كه بدن انسان را كهنه مى كند و مى پوساند، اين تعبير در مورد كسى كه لباس را بپوشد تا كهنه شود به كار مى رود (گفته مى شود: نَهَكَ الثّوب).
5. «جِدّه» از مادّه «جديد» به معناى نو و تازه است.
6. «عَفَت» از مادّه «عفو» به معناى محو كردن و از ميان بردن و يا پوشاندن است و از آنجايى كه «عفو» از خطا، آن را از بين مى برد و يا مى پوشاند، در اين مورد به كار مى رود. در خطبه بالا به معناى از ميان بردن آثار انسان بعد از مرگ به وسيله تندبادهاست; البته اين در صورتى است كه «حدثان» تثنيه (با كسر نون) باشد و در صورتى كه جمع باشد (با ضمّ نون) به معناى حوادث ناگوار روزگار است.
7. «حدثان» از مادّه «حدوث» است كه معناى آن روشن است و «حدثان» اشاره به شب و روز است كه پشت سر هم حادث مى شوند.
8. «شَحِبه» از مادّه «شُحوب»» به معناى تغيير جسم و لاغر شدن است، در مقابل «بضّه» است كه به معناى طراوت و پر بودن است.
9. «نَخِره» صفت مشبهه از مادّه «نَخَر» (بر وزن ضرر) به معناى پوسيدن و متلاشى شدن است و در خطبه بالا كه به عنوان وصف براى «عظام» ذكر شده، اشاره به استخوان هاى پوسيده مى باشد.
10. «اَعباء» جمع «عبء» (بر وزن فكر) به معناى بار سنگين است و «اَعباء» در خطبه بالا به معناى مسئوليت هاى سنگين است.
11. «قِدَّه» از مادّه «قَدّ» (بر وزن سدّ) به معناى پاره شدن و شكافتن از طرف طول است و «قِدّه» به جاده گفته مى شود كه پستى ها و بلندى ها را مى شكافد و به پيش مى رود و گاه به معناى گروهى كه از ديگران جدا شده اند نيز به كار مى رود; چون طريقه و روش آنها با ديگر گروهها فرق دارد.
12. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 122.
13. سوره بقره، آيه 74.

▲بخش دهم

وَاعْلَمُوا أَنَّ مَجَازَكُمْ عَلَى الصِّرَاطِ وَ مَزَالِقِ دَحْضِهِ، وَ أَهَاوِيلِ زَلَلِهِ، وَ تَارَاتِ أَهْوَالِهِ; فَاتَّقُوا اللهَ عِبَادَ اللهِ تَقِيَّةَ ذِي لُبٍّ شَغَلَ التَّفَكُّرُ قَلْبَهُ، وَأَنْصَبَ الْخَوْفُ بَدَنَهُ، وأَسْهَرَ التَّهَجُّدُ غِرَارَ نَوْمِهِ، وَأَظْمَأَ الرَّجَاءُ هَوَاجِرَ يَوْمِهِ، وَظَلَفَ الزُّهْدُ شَهَوَاتِهِ، وَ أَوْجَفَ الذِّكْرُ بِلِسَانِهِ، وَ قَدَّمَ الْخَوْفَ لاَِمَانِهِ، وَ تَنَكَّبَ الْـمَخَالِجَ عَنْ وَضَحِ السَّبِيلِ، وَ سَلَكَ أَقْصَدَ الْمَسَالِكِ إِلَى النَّهْجِ الْمَطْلُوبِ; وَلَمْ تَفْتِلْهُ فَاتِلاَتُ الْغُرُورِ، وَلَمْ تَعْمَ عَلَيْهِ مُشْتَبِهَاتُ الاُْمُورِ، ظَافِراً بِفَرْحَةِ الْبُشْرَى، وَ رَاحَةِ النُّعْمَى، فِي أَنْعَمِ نَوْمِهِ، وَ آمَنِ يَوْمِهِ. وَ قَدْ عَبَرَ مَعْبَرَ الْعَاجِلَةِ حَمِيداً، وَ قَدَّمَ زَادَ الاْجِلَةِ سَعِيداً، وَ بَادَرَ مِنْ وَجَل، وَأَكْمَشَ فِي مَهَل، وَ رَغِبَ فِي طَلَب، وَ ذَهَبَ عَنْ هَرَب، وَ رَاقَبَ فِي يَوْمِهِ غَدَهُ، وَ نَظَرَ قُدُماً أَمَامَهُ. فَكَفَى بِالْجَنَّةِ ثَوَاباً وَ نَوَالاً، وَ كَفَى بِالنَّارِ عِقَاباً وَ وَبَالاً! وَ كَفَى بِاللهِ مُنْتَقِماً وَ نَصِيراً! وَ كَفَى بِالْكِتَابِ حَجِيجاً وَ خَصِيماً!

### ترجمه

بدانيد عبور شما از صراط و گذرگاهِ خطرناك مردافكن آن است! معبرى كه قدمها در آن مى لغزد و خطرات هولناكى، پى درپى دامان انسان را مى گيرد; حال كه چنين است، اى بندگان خدا تقواى الهى پيشه كنيد! همچون تقواى خردمندى كه تفكّر، قلب او را به خود مشغول ساخته و خوف الهى جسمش را خسته كرده، شب زنده دارى، خواب را از چشمش ربوده، اميد به رحمت پروردگار، او را به تشنگى روزه ايّام گرم (تابستان) واداشته، و زهد در دنيا خواهش هاى نفسانى را از او گرفته است; همان پرهيزگارى كه ذكر خدا به سرعت بر زبانش جارى شده و ترس (از خدا) را براى ايمنى رستاخيز از پيش فرستاده است; جاذبه هاى(انحرافى و شيطانى) را از جاده خويش كنار زده و در بهترين و مستقيم ترين راههايى كه او را به روش مطلوب (جهت رسيدن به رضاى خدا) مى رساند، گام برداشته، و وسوسه ها و فريب ها هرگز او را نفريفته، و امور مشكوك بر او پنهان نمانده است (و به كمك نور تقوا، حق را از باطل تشخيص داده است) با مژده (بهشت) و زندگى آسوده، در ميان نعمتها، در بهترين جايگاه وايمن ترين روزها، شاد و مسرور است; اين در حالى است كه از گذرگاه دنياى زودگذر، با روشى پسنديده عبور كرده و توشه آخرت را توأم با سعادت از پيش فرستاده است; همان پرهيزگارى كه از ترس (آن روز، به عمل صالح) مبادرت ورزيده و در مهلت (زندگى) با سرعت مشغول (بندگى) بوده و نسبت به آنچه مطلوب (پروردگار) است، رغبت كامل داشته و از آنچه بايد بگريزد دورى كرده است; امروز مراقب فرداى خويش است و براى آينده خود پيش بينى لازم را نموده است. همان بس كه بهشت، پاداش و عطيه (پرهيزگاران) باشد! و همان بس كه آتش دوزخ، كيفر (بدكاران و بى تقوايان) باشد و كافى است كه خداوند انتقام گيرنده (از اينها) و يارى كننده (آنها) و قرآن مدافع (نيكوكاران) و دشمن (بدكاران) باشد!

▲شرح و تفسير

▲گذرگاههاى هولناكى كه در پيش داريم

در اين بخش از اين خطبه «غرّاء» امام(عليه السلام) به سراغ بعضى از مواقف آخرت و گذرگاههاى خطرناك آن مى رود و از آن پلى به سوى اين دنيا زده، مردم را براى آماده شدن جهت حضور در صحنه قيامت و عبور از گذرگاه خطرناك صراط، آماده مى سازد.

مى فرمايد: «بدانيد عبور شما از صراط و گذرگاه خطرناكِ مردافكنِ آن است! معبرى كه قدمها در آن مى لغزد و خطرات هولناكى، پى در پى دامان انسان را مى گيرد» (وَاعْلَمُوا أَنَّ مَجَازَكُمْ(1) عَلَى الصِّرَاطِ، وَ مَزَالِقِ(2) دَحْضِهِ(3)، وَ أَهَاوِيلِ(4)زَلَلِهِ، وَ تَارَاتِ(5) أَهْوَالِهِ).

يكى از گذرگاههاى قيامت، «صراط» است كه در آيات قرآن به طور اشاره و در روايات صريحاً و به طور تفصيل، از آن بحث شده است; از مجموع آن روايات، استفاده مى شود، صراط پلى است بر دوزخ، در مسير بهشت، كه آخرين گذرگاه آدمى است و نيكان و بدان همه بر آن وارد مى شوند: صالحان مانند برق از آن مى گذرند و به دروازه هاى بهشت مى رسند، ولى افراد بى ايمان و گنهكار، توان عبور از آن را ندارند و از روى آن، به جهنّم سقوط مى كنند.

عبور از اين گذرگاه خطرناك، كه تنها راه بهشت است بستگى به ايمان و عمل دارد و حتّى سرعت عبور از آن، متناسب با درجات تقوا و ايمان است.

البتّه «صراط» در دنيا در اَشكال ديگرى مجسّم مى شود و يا به تعبير ديگر: صراط در قيامت، تجسّمى از صراط هاى دنياست; چرا كه در توصيف «صراط قيامت»

آمده است: «أَدَقُّ مِنَ الشَّعْرِ، وَ أَحَدُّ مِنَ السَّيْفِ; باريكتر از مو و برنده تر از شمشير است».(6)

بى شك، حدّ فاصلِ ميان حق و باطل، ايمان و كفر، اخلاص و ريا، قصد قربت و پيروى از هوا، به همين باريكى و خطرناكى است كه عبور از اين خطّ فاصل، جز براى خالصان و مخلصان و نيكان و پاكان ميسّر نيست; كه شرح آن، در بحث «نكته ها» خواهد آمد.

به هر حال، يك چنين گذرگاه باريك، لغزشگاههاى فراوان دارد كه بدون آمادگى كامل، عبور همراه با سلامت از آن ممكن نيست! به همين دليل، امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «حال كه چنين است، اى بندگان خدا تقواى الهى پيشه كنيد! همچون تقواى خردمندى كه تفكّر، قلب او را به خود مشغول ساخته، و خوف الهى جسمش را خسته كرده، شب زنده دارى خواب را از چشمش ربوده، اميد به رحمتِ پروردگار، او را به تشنگى روزه ايّام گرم (تابستان) واداشته، و زهدِ در دنيا، خواهشهاى نفسانى را از او گرفته است!» (فَاتَّقُوا اللهَ عِبَادَ اللهِ تَقِيَّةَ ذِي لُبٍّ شَغَلَ التَّفَكُّرُ قَلْبَهُ، وَأَنْصَبَ(7) الْخَوْفُ بَدَنَهُ، وأَسْهَرَ(8) التَّهَجُّدُ غِرَارَ(9) نَوْمِهِ، وَأَظْمَأَ الرَّجَاءُ هَوَاجِرَ(10) يَوْمِهِ، وَظَلَفَ(11) الزُّهْدُ شَهَوَاتِهِ).

آرى، براى ورود به مرحله تقوا، تقوايى كه گذار انسان را از صراط آسان كند، نخست تفكّر لازم است! تفكّر و انديشه اى كه تمام قلب را به خود مشغول دارد و خوف از خدا را در انسان زنده كند و به دنبال آن تهجّد و شب زنده دارى و روزه در ايّام گرم تابستان و زهد و پارسايى، در وجود انسان ظاهر گردد; چنين تقوايى است كه انسان را به سرمنزل مقصود مى رساند و او را همچون برق، از «صراطِ خطرناك قيامت» عبور مى دهد.

در ادامه اين سخن مى فرمايد: «همان پرهيزگارى كه ذكر خدا به سرعت بر زبانش جارى مى گردد و ترس (از خدا) را براى ايمنى در رستاخيز از پيش فرستاده است، جاذبه ها (ى انحرافى و شيطانى) را از جاده خويش كنار زده و در بهترين و مستقيم ترين راههايى كه او را به روش مطلوب (جهت رسيدن به رضاى خدا) مى رساند، گام برداشته، و وسوسه ها و فريب ها هرگز او را نفريفته، و امور مشكوك بر او پنهان نمانده است، (و به كمك نور تقوا، حق را از باطل تشخيص مى دهد)» (وَ أَوْجَفَ(12) الذِّكْرُ بِلِسَانِهِ، وَ قَدَّمَ الْخَوْفَ لاَِمَانِهِ، وَ تَنَكَّبَ(13) الْـمَخَالِجَ(14) عَنْ وَضَحِ(15)السَّبِيلِ، وَ سَلَكَ أَقْصَدَ الْمَسَالِكِ إِلَى النَّهْجِ الْمَطْلُوبِ; وَلَمْ تَفْتِلْهُ(16) فَاتِلاَتُ الْغُرُورِ، وَلَمْ تَعْمَ عَلَيْهِ مُشْتَبِهَاتُ الاُْمُورِ).

تا به اينجا امام(عليه السلام) در بيان اوصاف پرهيزگارانى كه بايد الگو قرار گيرند -علاوه بر تفكّر دائم- اوصاف دهگانه اى را بيان مى كند كه تحت هركدام، يك دنيا معنا نهفته شده است و جمع آنها در يك انسان، انسان نمونه اى مى سازد، كه در دنيا و آخرت سربلند و در ميدان زندگى پيروز و در سير الى اللّه موفّق است; تمام اين تعبيرات با تشبيهات زيبا و كنايه ها و عبارات دل نشين و پرمغز آميخته است; به گونه اى كه در اعماق جان نفوذ مى كند.

آرى، پرهيزگارانِ راستين، هرگز فريب جاذبه هاى شيطانى را نمى خورند و در امور مشكوك در تاريكى گام بر نمى دارند! نزديكترين راه را بسوى خدا بر مى گزينند و موانع را از سر راه بر مى دارند، خوف از خدا و مسؤليّتها، مانع انحراف آنهاست و ذكر پروردگار، دائماً بر سر زبانشان.

سپس امام(عليه السلام) به بخشى از نتايج اين اوصاف در دنيا و آخرت پرداخته و در ضمن شش جمله، چنين مى فرمايد: «با مژده (بهشت) و زندگى آسوده در ميان نعمتها، در بهترين جايگاهها و ايمن ترين روزها، شاد و مسرور است; اين در حالى است كه از گذرگاه دنياى زودگذر، با روشى پسنديده عبور كرده، و توشه آخرت را توأم با سعادت، از پيش فرستاده است» (ظَافِراً بِفَرْحَةِ الْبُشْرَى، وَ رَاحَةِ النُّعْمَى،(17) فِي أَنْعَمِ نَوْمِهِ، وَ آمَنِ يَوْمِهِ، وَ قَدْ عَبَرَ مَعْبَرَ الْعَاجِلَةِ حَمِيداً، وَ قَدَّمَ زَادَ الاْجِلَةِ سَعِيداً).

در واقع آنچه سبب بشارت آنان و راحتى و آرامش و امنيّت خاطرشان مى گردد، همان عبور شايسته از گذرگاه دنيا و پيش فرستادن توشه آخرت است و مشكل مهمّ اينجاست كه انسان در مقابل آن جاذبه هاى كاذب و زرق و برق هاى فريبنده و راههاى انحرافى، بتواند خود را حفظ كند و از صراط مستقيم الهى خارج نگردد.

سپس در ادامه اين سخن، در آخرين اوصافى كه براى پرهيزگاران نمونه ذكر مى كند، به شش وصف ديگر اشاره كرده، مى فرمايد: «همان پرهيزگارى كه از ترس (آن روز، به عمل صالح) مبادرت ورزيده، و در مهلت (زندگى) با سرعت مشغول (بندگى) بوده، و نسبت به آنچه مطلوب (پروردگار) است رغبت كامل داشته، و از آنچه بايد بگريزد، دورى كرده است; امروز مراقب فرداى خويش بوده و براى آينده خود، پيش بينى لازم را نموده است» (وَ بَادَرَ مِنْ وَجَل، وَأَكْمَشَ(18) فِي مَهَل، وَ رَغِبَ فِي طَلَب، وَ ذَهَبَ عَنْ هَرَب، وَ رَاقَبَ فِي يَوْمِهِ غَدَهُ، وَ نَظَرَ قُدُماً أَمَامَهُ).

در يك كلمه، از فرصت گرانبهاى عمر، براى زندگى سعادتمندانه در سراى ديگر بهترين بهره گيرى را مى كند; به آنچه بايد روى آورد، روى مى آورد و از آنچه بايد دورى كند، پرهيز مى نمايد.

آرى، پرهيزگارى كه داراى اين اوصاف است، سزاوار است الگوى زندگى راهيان راهِ اللّه و قُدوه و اسوه آنان بوده باشد.

در پايان اين فراز، به نتيجه نهايى تقوا و بى تقوايى اشاره كرده، مى فرمايد: «همان بس، كه بهشت پاداش و عطيّه (پرهيزگاران) باشد! و همان بس، كه آتش دوزخ كيفر و مجازات (بدكاران و بى تقوايان) باشد! و كافى است كه خداوند انتقام گيرنده (از اينها) و يارى كننده (آنها) و قرآن مدافعِ (نيكوكاران) و دشمن (بدكاران) باشد!» (فَكَفَى بِالْجَنَّةِ ثَوَاباً وَ نَوَالاً، وَ كَفَى بِالنَّارِ عِقَاباً وَ وَبَالاً! وَ كَفَى بِاللهِ مُنْتَقِماً وَ نَصِيراً! وَ كَفَى بِالْكِتَابِ حَجِيجاً وَ خَصِيماً!).

به راستى امام(عليه السلام) در سخنانش اعجاز مى كند، در جمله هايى كوتاه آنچنان تقوا و پرهيزگارى را توصيف مى كند كه در هيچ كتابى ديده نشده و از هيچ كس شنيده نشده است; تعبيراتى كه بى دردترين افراد، از آن احساس درد مى كنند و سست ترين انسانها را به حركت وا مى دارد و به راستى نام «خطبه غرّاء» بر اين خطبه بسيار بجاست.

##### 1. «مَجاز» از مادّه «جواز» به معناى سير و حركت و عبور است; بنابراين «مَجاز» كه مصدر ميمى است به همين معنا است.
2. «مَزالق» جمع «مَزْلَق» به معناى لغزشگاه، از مادّه «زَلْق» (بر وزن دلو) به معناى لغزش است.
3. «دَحْض» در اينجا مصدر يا اسم مصدر است و به معناى لغزش توأم با سقوط آمده است; اين واژه گاهى در مورد باطل شدن و يا زوال خورشيد از دائره نصف النهار بسوى مغرب به كار رفته است.
4. «اَهاويل» جمع «اَهوال»، و «اَهوال» نيز جمع «هول» است; بنابراين «اهاويل» جمع الجمع مى باشد و «هول» به معناى ترس و وحشت است.
5. «تارات» جمع «تاره» به معناى دفعه در اصل از مادّه «تَأْر» (بر وزن طرد) به معناى نظر تند به كسى كردن است و به معناى زدن با عصا و مانند آن نيز آمده است و از آنجا كه اين امور در دفعات مختلف واقع مى شود، اين واژه به معناى دفعه نيز مى آيد.
6. بحارالانوار، جلد 8، صفحه 65.
7. «أَنْصب» از مادّه «نَصَب» (بر وزن سبب) به معناى خسته شدن است. بنابراين «انصب» از باب اِفعال به معناى خسته كردن آمده است.
8. «أَسْهر» از مادّه «سَهَر» (بروزن سفر)به معناى شب بيدارى است و از آنجا كه حوادث وحشتناك، خواب شبانه را از چشم مى برد و نيز زمين قيامت، هول انگيز است به هردو «ساهره» اطلاق مى شود.

##### 9. «غِرار» مصدر و اسم مصدر است و به معناى كمىوكسادى است و مفهوم جمله بالا اين است كه عبادات شبانه، حتّى خواب كم را از آنها مى گيرد.

##### 10. «هَواجِر» جمع «هاجره» به معناى وسط روزهاى گرموداغ است كه مردم به خانه ها پناه مى برند، گويى هجرت كرده اند و دراصل از مادّه «هَجْر» و «هِجْران» گرفته شده كه به معناى ترك چيزى و جدايى از آن است.

##### 11. «ظَلَفَ» از مادّه «ظَلْف» به معناى بازداشتن از چيزى است و «ظَلَف» (بر وزن علف) به معناى مكان مرتفع نيز آمده است; گويى انسانها را از رسيدن به خود منع مى كند. 12. «اَوْجَفَ» از مادّه «ايجاف» به معناى تسريع در كارى است; اين واژه به معناى ايجاد اضطراب كه در بسيارى از موارد، لازمه تسريع است نيز آمده است.
13. «تَنَكّب» از مادّه «نَكْب» و «نكوب» به معناى عدول و دورى و انصراف از چيزى است; به همين جهت، هنگامى كه دنيا به كسى پشت كند از آن تعبير به «نكبت» مى شود.
14. «مَخالِج» جمع «مَخْلج» از مادّه «خَلج» (بر وزن خرج) به معناى مشغول كردن چيزى است; بنابراين «مخالج» به معناى امور مشغول كننده و سرگرم كننده است و تعبير به «خلجان» به ذهن، نيز اشاره به همين معناست و «خليج» را به اين جهت خليج گفته اند كه گويى بخشى از دريا جدا شده و به سوى خشكى پيش رفته و خشكى را به خود مشغول داشته است.
15. «وَضَح» از مادّه «وضوح» به معناى آشكار شدن است و «وَضَحُ السَّبيل» به معناى وسط جاده است.
16. «تَفْتِلْه» از مادّه «فَتْل» (بر وزن قتل) به معناى منصرف ساختن از چيزى است و گاه به معناى تابيدن نيز آمده است و «فتيله» را نيز به همين جهت «فتيله» مى گويند.
17. «نُعمى» مفرد است و به معناى آرامش و زندگانى آسوده و گسترده است و در واقع «نُعمى» مفهومى همانند نعمت دارد كه مفهوم آن وسيع است.

##### 18. «اَكْمَشَ» از مادّه «كَمَش» (بر وزن عطش) به معناى تسريع در كارى است و در جمله بالا اشاره به سرعت در خيرات و طاعات است.

▲نكته ها

▲1- چگونه آسان از صراط بگذريم؟!

در خطبه بالا اشاره به «صراط» شده است; يعنى گذرگاهى كه همه انسانها در قيامت بايد از آن عبور كنند و در روايات اسلامى درباره آن بحث هاى فراوانى ديده مى شود، هر چند در قرآن مجيد، واژه «صراط» در اين معنا بكار نرفته است جز در يكى دو مورد، كه آن هم احتمال دارد اشاره به جادّه حقّ و باطل در دنيا باشد; ولى تعبيرات ديگرى در قرآن مجيد به عنوان «مِرْصاد» و مانند آن آمده كه جمعى از مفسّران، آن را اشاره به همان «صراط» مى دانند.

به هر حال، همان گونه كه گفتيم از روايات اسلامى استفاده مى شود كه «صراط» پلى است بر روى جهنّم، بسيار باريك و خطرناك، آنها كه از آن عبور كنند به بهشت برين مى رسند و آنها كه نتوانند عبور كنند در جهنّم سقوط خواهند كرد. بلكه از بعضى از روايات استفاده مى شود كه «صراط» از درون جهنّم مى گذرد! ولى مؤمنان آنچنان سريع عبور مى كنند كه كمترين آسيبى به آنان نمى رسد، همانگونه كه اگر انسان از درون آتش دنيا، با سرعت زياد عبور كند كمترين تأثيرى روى او نخواهد داشت.

در اوصاف صراط چنين آمده است: «صراط پلى است كه بر روى دوزخ در مسير بهشت قرار گرفته و تنها راه ورود در بهشت، عبور از آن است; گروهى از نيكان و پاكان چنان به سرعت از آن مى گذرند كه گويى شعاع برقند! گروهى مانند يك اسب سوار تيزرو، گروهى همچون افراد پياده و گروهى با دست و زانو از اين گذرگاه، مى گذرند و گروهى كه توان عبور ندارند در اثناى راه سقوط مى كنند».(1)

اهميّت عبور از اين گذرگاه را با توجّه به حديث معروفى كه از رسول خدا نقل شده و در كلام امام صادق(عليه السلام) نيز آمده است، مى توان، دريافت; آنجا كه فرمود: «إِنَّ عَلَى جَهَنَّمَ جِسْراً أَدَقُّ مِنَ الشَّعْرِ، أَحَدُّ مِنَ السَّيْفِ; بر دوزخ پلى كشيده شده باريك تر از مو و تيزتر از شمشير».(2)

امام صادق(عليه السلام) در تفسير آيه شريفه «إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ»(3)مى فرمايد: «قَنْطَرَةٌ عَلَى الصِّرَاطِ لاَيَجُوزُهَا عَبْدٌ بِمَظْلِمَة; مرصاد پلى است بر صراط، كه هر كس حقّ ستمديدگان بر گردن او باشد از آن عبور نخواهد كرد».(4)

در روايات اسلامى امورى به عنوان وسيله عبورِ سريع، از صراط ذكر شده است. از جمله در حديثى از پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است: «أَسْبِغِ الْوُضوُءَ تَمُّرُ عَلَى الصِّرَاطِ مَرَّ السَّحَابِ; وضوء را شاداب و پرآب بگير! تا بر صراط همچون ابر بگذرى».(5)

و در حديث ديگرى مى خوانيم كه موسى(عليه السلام) در مناجاتش به درگاه الهى سؤال كرد: «إِلهِي مَاجَزَاءُ مَنْ تَلاَ حِكْمَتَكَ سِرّاً وَ جَهْراً؟ قَالَ: يَا موُسَى! يَمُرُّ عَلَى الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ; خداوندا پاداش كسى كه حكمت تو را پنهان و آشكار بخواند (و مردم را با سخنان حكيمانه تو، به سوى حق دعوت كند) چيست؟ فرمود: اى موسى! چنين كسى همچون برق از صراط عبور مى كند».(6)

جالب توجّه اينكه در روايات متعددّى مى خوانيم، يكى از شرايط اصلى عبور از صراط، ولايت على بن ابى طالب، است. اين روايت را بسيارى از بزرگان اهل سنّت در كتابهاى خود از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) نقل كرده اند. از جمله «حافظ بن سمّان» در كتاب «موافقه» چنين نقل مى كند كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) فرمود: «لاَ يَجُوزَ أَحَدٌ عَلَى الصِّرَاطِ إِلاَّ مَنْ كَتَبَ لَهُ عَلِيٌّ(عليه السلام) الْجَوَازَ; هيچ كس از صراط عبور نمى كند، مگراينكه على(عليه السلام) اجازه عبور براى او بنويسد».(7) و در بعضى روايات آمده است: «إِذَا جَمَعَ اللّهُ الاَْوَّلِينَ وَ الاْخِرِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ نَصَبَ الصِّرَاطَ عَلَى جِسْرِ جَهَنَّمَ مَا جَازَهَا أَحَدٌ حَتَّى كَانَتْ مَعَهُ بَرَاءَةٌ بِوِلاَيَةِ عَلِىِّ بْنِ أَبِي طَالِب; هنگامى كه خداوند اوّلين و آخرين را در روز قيامت گرد آورد و صراط بر جهنّم كشيده شود، هيچ كس از آن عبور نمى كند مگراينكه برات آزادى به سبب ولايت على(عليه السلام) با او باشد».(8) اين مضمون با تفاوت مختصرى در «مناقب خوارزمى» و «مناقب ابن مغازلى» و «فرائد السّمطين» و كتاب «الرّياض النّظرة» آمده است.(9)

همانگونه كه در شرح خطبه نيز ذكر شد، صراط در قيامت در واقع تجسّمى است از صراط هايى كه در دنياست كه به همان باريكى و خطرناكى است.

##### 1. اين سخن مضمون حديثى است كه از امام صادق(عليه السلام) در كتاب امالى صدوق، مجلس 33 نقل شده است.
2. در حديث امام صادق(عليه السلام) به جاى «جسر» «صراط» آمده است (بحارالانوار، جلد 8، صفحه 64; اين حديث از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) در كنز العمّال شماره 3936، جلد 14، صفحه 386، نقل شده است).
3. سوره فجر، آيه 14.
4. بحارالانوار، جلد 8، صفحه 66، حديث 6.
5. كنزالعمّال، همان.
6. بحارالانوار، جلد 89، صفحه 197، حديث 3.
7و 8 و 9. الغدير، جلد 2، صفحه 323. (مرحوم علاّمه امينى اين روايات را به طور گسترده از منابع اهل سنّت با ذكر صفحه، در شرح شعر معروف العبدى:
وَ إِلَيْكَ الْجَوَازُ تَدْخُلُ مَنْ شِئْتَ جِنَاناً وَ مَنْ تَشَاءُ جَحِيماً آورده است).

▲2- نماز شب، كيمياى سعادت است

در اين خطبه امام(عليه السلام) به مسأله شب بيدارى و عبادات شبانه، اشاره مى فرمايد و آن را از ويژگى هاى پرهيزگاران صفوف مقدّم راهيان راه خدا مى شمرد.

«تهجّد» از ماده «هُجود» به گفته «راغب» در «مفردات» در اصل به معناى خواب است; ولى هنگامى كه به باب «تفعّل» مى رود در معناى انتقال از خواب، به بيدارى به كار مى رود و از آنجا كه بيدارى شبانه، در عرف پرهيزگاران براى راز و نياز به درگاه خداست، اين واژه (تهجّد) به معناى نماز خواندن در دل شب، يا در خصوص نافله شب بكار مى رود.

به هر حال، نماز شب، كه با آداب خاصّى انجام مى گيرد، اكسير اعظم و كيمياى اكبر است كه مى تواند مِس تيره وجود انسان را، به طلاى ناب تقوا مبدّل كند. قرآن مجيد و همه پيشوايان بزرگ اسلام و بزرگان اخلاق، بر انجام اين عبادت انسان ساز و آثار تربيتى آن تأكيد كرده اند.

همين بس كه قرآن مجيد به پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) خطاب مى كند و مى گويد: «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً مَحْمُوداً; پاسى از شب را از خواب برخيز و قرآن (و نماز) بخوان، اين وظيفه اضافى براى توست (اشاره به اينكه نماز شب بر پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) واجب و بر امّت مستحب است) تا پروردگارت تو را به مقامى در خور ستايش برساند».(1)

اين تعبير به خوبى نشان مى دهد كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) «مقام محمود» را كه مقام بسيار والا و برجسته است، در سايه عبادت شبانه پيدا كرد (و به گفته شاعر روشن ضمير: «چيزى كه مايه نجات او از ظلمات به سوى نور تقوا شد، دعاى نيمه شبى بود و گريه سحرى»).

از روايات فراوانى كه در اين زمينه از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و ائمه هُدى(عليهم السلام) نقل شده همين بس كه در حديثى پيامبر اكرم به على(عليه السلام) توصيه مى كند: «عَلَيْكَ بِصَلاَةِ اللَّيْلِ! يُكَرِّرُهَا أَرْبَعَةً; بر تو باد كه نماز شب را به جاى آورى! پيامبر اين سخن را چهار بار تكرار كرد».(2)

در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم كه به على(عليه السلام) فرمود: «يَا عَلِىُّ ثَلاَثُ فَرَحَات لِلْمُؤْمِنِ: لُقَى الاِْخْوَانِ، وَ الاِْفْطَارُ مِنَ الصِّيَامِ، وَ التَّهَجُّدُ مِن آخِرِ اللَّيْلِ; سه چيز است كه مايه نشاط مؤمن مى شود: ديدار دوستان و افطار روزه و نماز در آخر شب».(3)

از اين حديث استفاده مى شود كه نماز شب مايه نشاط و شادابى مؤمنان است.

در حديث پرمعناى ديگرى از همان حضرت مى خوانيم: «مَا اتَّخَذَ اللّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلا إِلاَّ لاِِطْعَامِهِ الطَّعَامَ وَ صَلاَتِهِ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ; خداوند ابراهيم(عليه السلام) را به مقام دوستى خود (و افتخار خليل اللّهى) نرساند مگر به خاطر اطعام طعام و نماز شبانه هنگامى كه مردم در خواب بودند».(4)

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه به يكى از ياران خود تأكيد فرمود: «نماز شب و عبادت شبانه را رها مكن كه هركس نماز شب را رها كند، مغبون است» (لاَ تَدَعْ قِيَامَ اللَّيْلِ فَإِنَّ الْمَغْبُونَ مَنْ غُبِنَ قِيَامَ اللَّيْلِ).(5)

و جالب اينكه در آيه 6 سوره مزّمّل از نماز شب تعبير به «نَاشِئةَ اللَّيْل» شده و آن را بسيار مهمّ و سبب استقامت شمرده است (إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ وَ طْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلا) و به گفته بعضى از مفسّران: تعبير «نَاشِئةَ اللَّيْلِ» اشاره به نشئه و نشاط و جذبه روحانى و ملكوتى است كه در سايه اين عبادت براى انسان فراهم مى شود.

دليل اين اهميّت نيز روشن است زيرا «روح عبادت» كه انسان را به «مقامات عالى» مى رساند دو چيز است: «اخلاص» و «حضور قلب» و اين هر دو در شب، مخصوصاً در آخر شب، بعد از يك استراحت نسبتاً ممتدّ، در حالى كه چشم هاى بسيارى از مردم در خواب است و جُنب و جوش هاى زندگى مادّى موقّتاً خاموش شده، نه جايى براى روى و رياست و نه شواغل روزمرّه مادّى فكر انسان را به خود جلب مى كند، حاصل مى شود; از اين رو، نماز شب عبادتى است خالص و توأم با حضور دل و آميخته با معنوّيت كامل و سرچشمه انواع بركات; به گفته حافظ:

هر گنج سعادت كه خدا داد به حافظ از يمن دعاى شب و ورد سحرى بود

آثار بى نظير اين عبادتِ شبانه را، هر كس مى تواند با تجربه دريابد و هنگامى كه طعم شيرين آن را در مذاق جان احساس كند به آسانى آن را رها نخواهد كرد!

مى صبوح و شَكَر خواب صبحدم تا چند به عذر نيمه شبى كوش و گريه سحرى

آرى! كليد گنج سعادت و راه رسيدن به معشوق حقيقى همين است:

دعاى صبح و آه شب، كليد گنج مقصود است بدين راه و روش مى رو كه با دلدار پيوندى!

* * *

##### 1. سوره اسراء، آيه 79.
2. بحار الانوار، جلد 66، صفحه 392، حديث 68.
3. بحارالانوار: جلد 71، صفحه 352، حديث 22. 4. بحارالانوار، جلد 84، صفحه 144، حديث 18.
5. بحار الانوار، جلد 80، صفحه 127.

▲بخش يازدهم

أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللهِ الَّذِي أَعْذَرَ بِمَا أَنْذَرَ، وَاحْتَجَّ بِمَا نَهَجَ، وَ حَذَّرَكُمْ عَدُوًّا نَفَذَ فِي الصُّدُورِ خَفِيّاً، وَ نَفَثَ فِي الآذَانِ نَجِيّاً، فَأَضَلَّ وَأَرْدَى، وَ وَعَدَ فَمَنَّى، وَ زَيَّنَ سَيِّئَاتِ الْجَرَائِمِ، وَ هَوَّنَ مُوبِقَاتِ الْعَظَائِمِ، حَتَّى إِذَا اسْتَدْرَجَ قَرِينَتَهُ، وَ اسْتَغْلَقَ رَهِينَتَهُ، أَنْكَرَ مَا زَيَّنَ، وَاسْتَعْظَمَ مَا هَوَّنَ، وَ حَذَّرَ مَا أَمَّنَ.

### ترجمه

شما را به تقواى الهى سفارش مى كنم! همان خداوندى كه با انذار و هشدار خود، راه عذر را بسته و با دلايل روشن، طريق هدايت را نشان داده و حجّت را تمام كرده است و شما را از دشمنى بر حذر داشته است كه، مخفيانه در درون سينه هاى شما نفوذ مى كند و آهسته در گوش هاى شما مى دمد و (به اين طريق شما را) گمراه مى سازد و به هلاكت مى كشاند; او نويد مى دهد و انسان را به آرزوها(ى باطل و دور و دراز) سرگرم مى كند و گناهان و جرايم را در نظرها زيبا جلوه مى دهد و معاصى بزرگ را كم اهميّت مى شمرد (اين وضع همچنان ادامه مى يابد) تا به تدريج پيروان خود را فريب داده، درهاى سعادت را به روى گروگانِ خود ببندد (ولى در سراى آخرت كه همگى در محضر عدل الهى حاضر مى شوند) شيطان آنچه را آراسته بود، انكار مى كند و آنچه را سبك جلوه داده بود، بزرگ مى شمرد و از آنچه فريب خوردگان را ايمن ساخته بود، بر حذر مى دارد (ولى افسوس كه زمان جبران سپرى شده است!).

* * *

▲شرح و تفسير

▲وسوسه هاى شياطين، مانع ديگر

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به يكى ديگر از خطرات بسيار مهمّى كه سعادت انسان را تهديد مى كند، اشاره مى فرمايد و آن خطر، وسوسه هاى شيطان و توطئه هاى او است كه براى فريب آدمى از مؤثّرترين وسايل بهره مى گيرد.

امام(عليه السلام)مقدّمتاً براى سومين بار توصيه به تقوا كرده و به اتمام حجّت الهى اشاره مى فرمايد و مى گويد: «شما را به تقواى الهى سفارش مى كنم! همان خداوندى كه با انذار و هشدار خود راه عذر را بسته و با دلايل روشن، طريق هدايت را نشان داده، و حجّت را تمام كرده است» (أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللهِ الَّذِي أَعْذَرَ بِمَا أَنْذَرَ، وَاحْتَجَّ بِمَا نَهَجَ).

روشن است كه عدل الهى بدون اتمام حجّتِ كافى، پياده نمى شود و به همين دليل، خداوند از طريق رسول ظاهر، كه سلسله انبيا و اوليا هستند و رسول باطن، كه عقل و خرد آدمى است حقّ و باطل را تبيين فرموده تا هيچ كس به عذر جهل و نادانى - براى تبرئه خويش در برابر خلاف كارى ها- متوسّل نشود.

در واقع جمله «اِحْتَجَّ بِمَا نَهَجَ» اشاره به ارائه طريق و نشان دادن راه سعادت است و جمله «أَعْذَرَ بِمَا أَنْذَرَ» اشاره به خطراتى است كه در اين مسير، در برابر انسان كمين كرده است.

شايان توجّه اين كه، خداوند به حداقلِّ اتمامِ حجّت، در برابر بندگان بسنده نمى كند; بلكه حدّ اعلاى آن را به لطف و رحمتش ارائه مى دهد; به همين دليل، يافته هاى عقل را كه براى اتمام حجّت در بسيارى از مراحل كافى است، با يافته هاى وحى به وسيله انبيا تأكيد مى كند و براى اصلاح گنه كاران، عوامل هشداردهنده در زندگى آنها مى آفريند و مهلت كافى مى دهد: «وَ مَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَ مَاكُنَّا مُهْلِكِى الْقُرَى إِلاَّ وَ أَهْلُهَا ظَالِمُونَ; و پروردگار تو هرگز شهرها و آبادى ها را هلاك نمى كرد، تا اين كه در كانون آنها پيامبرى مبعوث كند كه آيات ما را بر آنان بخواند و ما هرگز آبادى ها و شهرها را هلاك نكرديم، مگر آن كه اهلش ظالم بودند.»(1)

بعد از ذكر اين مقدّمه، امام(عليه السلام) اشاره به خطرات شيطان مى كند، مى فرمايد: «خداوند شما را از دشمنى بر حذر داشته است كه، مخفيانه در درون سينه هاى شما نفوذ مى كند، و آهسته در گوش ها مى دمد، و (به اين طريق شما را) گمراه سازد، و به هلاكت مى كشاند.» (وَ حَذَّرَكُمْ عَدُوّاً نَفَذَ فِي الصُّدُورِ خَفِيّاً، وَ نَفَثَ فِي الاْذَانِ نَجِيّاً، فَأَضَلَّ وَ أَرْدَى).

گرچه در اين جمله ها و جمله هاى آينده نام شيطان برده نشده است، ولى صفاتى كه در آن آمده به روشنى نشان مى دهد كه منظور شيطان است.

امّا دشمنى او از آغاز خلقت آدم(عليه السلام) بر همه كس آشكار شده است; همان گونه كه قرآن مى گويد: خداوند به آدم(عليه السلام) خطاب كرد و فرمود: «إِنَّ هَذَا عَدوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلاَ يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى; اين ابليس، دشمن تو و همسر تو است، مراقب باشيد شما را از بهشت بيرون نكند كه بيچاره خواهيد شد».(2)

و در جاى ديگر به طور عام مى فرمايد: «أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لاَ تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ; آيا با شما عهد نكردم اى فرزندان آدم(عليه السلام) كه شيطان را نپرستيد كه او براى شما دشمن آشكارى است.»(3)

البتّه براى مؤمنان بيدار و سالكان هوشيار، شيطان مى تواند وسيله اى براى تكامل و پيشرفت و پرورش باشد; چرا كه هر قدر در برابر وسوسه هاى او مقاومت كنند، قدرت معنوى و روحانى آنها افزوده مى شود و مقامشان در پيشگاه خدا بالاتر مى رود.

در ادامه اين سخن، از طُرُقِ مختلفِ وسوسه هاى شيطان، پرده بر مى دارد و به سه نكته اشاره مى فرمايد و مى گويد: «او نويد مى دهد و انسان را به آرزوها(ى باطل و دور و دراز) سرگرم مى كند، و گناهان و جرايم را در نظرها زيبا جلوه مى دهد، و معاصى بزرگ را كم اهميّت مى شمرد» (وَ وَعَدَ فَمَنَّى، وَ زَيَّنَ سَيِّئَاتِ الْجَرَائِمِ، وَ هَوَّنَ مُوبِقَاتِ الْعَظَائِمِ).

در حقيقت اين سه، دام مهمّ شيطان و سه طريق خطرناك نفوذ وى در انسان است; نخست اينكه: انسان را گرفتار آرزوهاى طولانى مى كند و با مشتى خيالات و اوهامى كه مربوط به آينده است، آينده اى كه گاه هرگز به آن نمى رسد، او را سرگرم مى سازد و تمام وقت و فكر و نيروى او را به خود جذب مى كند و به اين طريق راه خودسازى و اطاعت پروردگار را به روى او مى بندد.

ديگر اينكه: گناهان زشت و تنفّرآميز را، كه انسان به فرمان وجدان از آن مى گريزد، در نظر او زيبا جلوه مى دهد، بى بندوبارى را آزادى مى داند، آلودگى را از شئون تمدّن مى شمرد و سازش با اهل گناه را همزيستى مسالمت آميز معرّفى مى كند و خلاصه براى هر كار زشتى، عنوان زيبايى مى تراشد و فرمان وجدان را خفه مى كند.

از سوى سوم: گناهان بزرگ را كه به خاطر عظمتش انسان از آن مى گريزد، در نظر او ساده و سبك جلوه مى دهد و به عناوينى چون غفّاريت خداوند و اينكه هيچ كس معصوم نيست و هركسى گرفتار اين لغزشها مى شود و:

«آنجا كه برق عصيان بر آدم صفىّ زد ما را چگونه زيبد، دعوى بى گناهى»

و اينكه راه توبه به هر حال باز است و شفاعت شافعان و پيامبر و امامان معصوم(عليهم السلام)، براى همين قبيل امور، ذخيره شده، او را آلوده بدترين گناهان مى كند.

حال ببينيم نتيجه اين وسوسه ها و نيرنگ ها و دام هاى شيطان به كجا مى رسد.

امام(عليه السلام) در ادامه سخن با تعبيرات زيبا و پرمعنايى نتيجه آن را بيان كرده است;

مى فرمايد: «(اين كار ادامه مى يابد) تا شيطان به تدريج پيروان خود را فريب داده، درهاى سعادت را به روى گروگان خود ببندد (ولى در سراى آخرت كه همگى در محضر عدل الهى حاضر مى شوند) شيطان آنچه را آراسته بود، انكار مى كند، و آنچه را سبك جلوه داده بود، بزرگ مى شمرد، و از آنچه فريب خوردگان را ايمن ساخته بود برحذر مى دارد (ولى افسوس كه زمان جبران سپرى شده است!).» (حَتَّى إِذَا اسْتَدْرَجَ قَرِينَتَهُ، وَ اسْتَغْلَقَ رَهِينَتَهُ، أَنْكَرَ مَا زَيَّنَ، وَاسْتَعْظَمَ مَا هَوَّنَ، وَ حَذَّرَ مَا أَمَّنَ).

تعبير به «إِسْتَدْرَجَ» اشاره به اين نكته است كه وسوسه هاى شيطان معمولا به صورت گام به گام است، تا در افراد كارگر بيفتد; غالباً ناگهانى و دفعى نيست تا افرادى كه حتّى كمى تقوا در وجودشان است، مقاومت به خرج دهند و شايد تعبير به «لاَ تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ» (پيروى از گامهاى شيطان نكنيد) كه در آيات متعدّدى از قرآن مجيد آمده است(4) نيز، اشاره به همين نكته باشد.

تعبير به «قَرِيْنَتَهُ» گويا از آيه شريفه «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ; هركس از ياد خدا روى گردان شود، شيطانى را بر او مسلّط مى كنيم كه همواره قرين او باشد»(5) گرفته شده; در واقع شيطان چنان به پيروان خود نزديك مى شود، كه زندگى آنها هرگز از او جدا نيست و قرين و مقارن اويند.

تعبير به «إِسْتَغْلَقَ رَهِينَتَهُ» اشاره به اين است كه شيطان پيروان خود را به گروگان مى گيرد و راههاى بازگشت را به روى آنها مى بندد.

درست همچون شياطين انس، كه وقتى افرادى را براى فساد به دام مى اندازند آنها را از جهات مختلف آلوده و وامدار مى كنند، به طورى كه نتوانند گامى جز در مسير اطاعت آنها بردارند.

ولى در قيامت كه پرده هاى نيرنگ و فريب و غرور كنار مى رود و هركس هرچه دارد، ظاهر و آشكار مى شود، شيطان در مقام انكار بر مى آيد و آنچه را كوچك شمرده بود، بزرگ مى شمرد و آنچه را امن و امان دانسته بود، خطرناك مى داند; ولى اين انكار نه براى او مفيد است و نه براى پيروانش; چرا كه دوران بازگشت از گناه و توبه و جبران «مافات» سپرى شده است.

* * *

##### 1. سوره قصص، آيه 59.
2. سوره طه، آيه 117.
3. سوره يس، آيه 60.
4. سوره بقره، آيه 168 و 208; سوره انعام، آيه 142 و سوره نور، آيه 21.
5. سوره زخرف، آيه 36; شبيه اين تعبير در سوره فصّلت آيه 24، نيز آمده است.

▲نكته

▲انواع دام هاى شيطان

مى دانيم انسان همواره با دو دشمن بزرگ روبروست: دشمنى از درون به نام «نفس امّاره» و دشمنى از برون به نام «شيطان» كه اعمالى مشابه هم و مكمّل يكديگر، دارند.

گرچه همان گونه كه گفتيم وجود اين دشمن درونى و برونى براى افراد با ايمان سبب هوشيارى بيشتر، آمادگى زيادتر و مبارزه قاطع تر با عوامل گناه است و در نتيجه موجب تكامل روح و جان و قرب الى اللّه خواهد شد، ولى به هر حال وجود چنين دشمنان خطرناكى، هوشيارى فراوانى مى طلبد; به خصوص اينكه آنها هرگز با صراحت انسان را دعوت به گناه نمى كنند; زشتى ها را زبيا جلوه مى دهند، گناهان بزرگ را كوچك و طاعات كوچك را بزرگ نشان مى دهند و دام هاى رنگارنگ بر سر راه بشر مى نهند و از تمام نقطه هاى ضعف انسان و راههاى نفوذ، در درون جان او بهره مى گيرند و زنجيرهاى اسارت در چنگال شهوات و مال و مقام و آرزوهاى دور و دراز بر دست و پاى او مى نهند و به همين سبب، گاه يك لحظه غفلت، يك عمر بدبختى بدنبال مى آورد.

اينجاست كه در اخبار اسلامى هشدارهاى زيادى در اين زمينه داده شده، از جمله در حديثى مى خوانيم كه خداوند به موسى وحى كرد: «مَا لَمْ تَسْمَعْ بِمَوْتِ إِبْلِيسَ فَلاَ تَأْمَنْ مَكْرَهُ; مادامى كه خبر مرگ شيطان را نشنوى از مكر او ايمن مباش».(1)

در همين زمينه در جلد اوّل اين كتاب، ذيل خطبه هفتم شرح بيشترى درباره وسوسه هاى شيطان و راه نفوذ او در انسان و برنامه ريزى هاى شياطين آمده است.(2)

اين سخن را با اشعار پر معنايى از يكى از شعراى معاصر پايان مى دهيم:

ز شيطان بدگمان بودن نويد نيك فرجامى است چون خون در هر رگى بايد دواند اين بدگمانى را

نهفته نفس سوى مخزن هستى رهى دارد نهانى شحنه اى مى بايد اين دزد نهانى را

* * *

##### 1. بهج الصّباغه، جلد 14، صفحه 350; همين مضمون در بحارالانوار، با تفاوت مختصرى به عنوان يكى از سفارشهاى چهارگانه الهى به موسى آمده است (بحار، جلد 13، صفحه 344) (مَا دُمْتَ لاَ تَرَى الشَّيْطَانَ مَيِّتاً فَلاَ تأْمَنْ مَكْرَهُ).
2. پيام امام، جلد 1، صفحه 460 تا 467.

▲بخش دوازدهم

أَمْ هذَا الَّذِي أنْشَأَهُ فِي ظُلُمَاتِ الاَْرْحَامِ، وَ شُغُفِ الاَْسْتَارِ، نُطْفَةً دِهَاقاً، وَعَلَقَةً مِحَاقاً، وَ جَنِيناً وَ رَاضِعاً، وَ وَلِيداً وَ يَافِعاً، ثُمَّ مَنَحَهُ قَلْباً حَافِظاً، وَ لِسَاناً لاَفِظاً، وَ بَصَراً لاَحِظاً، لِيَفْهَمَ مُعْتَبِراً، وَيُقَصِّرَ مُزْدَجِراً، حَتَّى إِذَا قَامَ اعْتِدَالُهُ، وَ اسْتَوَى مِثَالُهُ، نَفَرَ مُسْتَكْبِراً، وَ خَبَطَ سَادِراً، مَاتِحاً فِي غَرْبِ هَوَاهُ، كَادِحاً سَعْياً لِدُنْيَاهُ، فِي لَذَّاتِ طَرَبِهِ، وَ بَدَوَاتِ أَرَبِهِ، ثُمَّ لاَ يَحْتَسِبُ رَزِيَّةً، وَلاَ يَخْشَعُ تَقِيَّةً; فَمَاتَ فِي فِتْنَتِهِ غَرِيراً، وَ عَاشَ فِي هَفْوَتِهِ يَسِيراً[اسيراً] لَمْ يُفِدْ عِوَضاً [غرضاً] وَ لَمْ يَقْضِ مُفْتَرَضاً.

### ترجمه

(اكنون درباره آفرينش انسان و مراحل زندگى او با شما سخن مى گويم:)

همين انسانى كه خداوند او را در تاريكى هاى رحم و در پرده هاى متراكم، به صورت نطفه اى فرو ريخت; سپس او را به شكل خون بسته و نامشخّصى قرار داد و بعد از آن، به صورت جنين كامل، سپس نوزادى شيرخوار و بعد كودك، سپس نوجوانى درآورد و بعد از آن به او عقلى نگاهدارنده و زبانى گويا و چشمى بينا بخشيد، تا درك كند و عبرت گيرد و از بدى ها بپرهيزد و اين وضع ادامه مى يابد تا انسان به حدّ اعتدال و كمال برسد و بر پاى خود بايستد; در اين هنگام سركشى كرده و مى گريزد و بى پروا در بى راهه گام مى نهد. اين در حالى است كه سعى دارد به تمام هوس هاى خود جامه عمل بپوشاند و براى بدست آوردن دنيا، خود را به رنج وتعب بيفكند و براى لذّات آن پيوسته تلاش مى كند و هر چه از خواهش هاى نفسانى در فكرش خطور كند، به آن جامه عمل مى پوشاند; او هرگز فكر نمى كند مصيبتى برايش پيش بيايد و هيچگاه از روى تقواى الهى در پيشگاهش خضوع نمى كند; از اين رو، سرانجام چشم از دنيا فرو مى بندد، در حالى كه در گمراهى و غرور گرفتار است و در ميان اشتباهات و خطاهاى زندگى كوتاهِ خود، غوطهور! اين در حالى است كه در برابر آنچه از دست داده، عوضى بدست نياورده و هيچ يك از وظايف واجب خود را انجام نداده است.

▲شرح و تفسير

▲آغاز و انجام زندگى انسان

در اين بخش از خطبه - كه به پايان خطبه، كم كم نزديك مى شويم - امام(عليه السلام) به بحث مهم ديگرى پرداخته و آن آفرينش انسان از دوران جنينى تا پايان عمر و سپس چشم پوشيدن از دنيا و حضور در صحنه قيامت است، تا بحث هاى گذشته را كه درباره خطرات شيطان و لزوم فراهم كردن زاد و توشه تقوا بود، تكميل كند و به تعبير ديگر: آدمى هوشيار باشد و به وظايف اصليش بپردازد و از وساوس شيطان برحذر باشد، مى فرمايد: «(اكنون درباره آفرينش انسان و مراحل زندگى او با شما سخن مى گويم:)(1) همين انسانى كه خداوند او را در تاريكى هاى رَحِم و در پرده هاى متراكم به صورت نطفه اى فرو ريخت، سپس او را به شكل خون بسته و نامشخّصى قرار داد، و بعد از آن به صورت جنين كامل، سپس نوزادى شيرخوار، و بعد كودك، سپس نوجوانى در آورد» (أَمْ هذَا الَّذِي أنْشَأَهُ فِي ظُلُمَاتِ الاَْرْحَامِ، وَ شُغُفِ(2) الاَْسْتَارِ، نُطْفَةً دِهَاقاً(3)، وَعَلَقَةً مِحَاقاً(4)، وَ جَنِيناً وَ رَاضِعاً، وَ وَلِيداً وَ يَافِعاً(5)).

در واقع امام(عليه السلام) در اينجا به شش مرحله از زندگانى انسان اشاره كرده است، كه سه مرحله مربوط به دوران جنين و پيش از تولّد و سه مرحله ديگر مربوط به دوران بعد از تولّد است.

دورانهايى كه با سرعت مى گذرد و هر كدام ويژگى خود را دارد; بعضى فوق العاده شگفت انگيز و بعضى عبرت آميز است. خداوند توانا، بر قطره آبى كه هيچ شكل ندارد، در درون ظلمت هاى متراكمِ «مشيمه» و «رحم» و «شكم مادر»، صورتگرى مى كند و علقه مِحاق (خون بسته شده فاقد شكل) را، زيباترين و جالب ترين شكل مى دهد و بعد از نموّ كامل جنين، با يك فرمان عجيب، آن را به اين جهان مى فرستد و در مسير حيات و مراحل تكامل او را هدايت مى فرمايد و هر روز در شأن و شرايط و مقامى است.

سپس به ابزار و وسايل مهمّى كه در اختيار انسان گذارده و او را با جهان خارج مربوط مى كند، اشاره كرده و مى فرمايد: «سپس به او عقلى نگهدارنده، زبانى گويا و چشمى بينا بخشيد، تا درك كند و عبرت گيرد، و از بدى ها بپرهيزد» (ثُمَّ مَنَحَهُ قَلْباً حَافِظاً، وَ لِسَاناً لاَفِظاً، وَ بَصَراً لاَحِظاً، لِيَفْهَمَ مُعْتَبِراً، وَيُقَصِّرَ مُزْدَجِراً).

خداوند به او عقل داد، تا نيكى و بدى را بشناسد و زبان داد، تا پرس و جو كند و علوم خود را به ديگران منتقل نمايد و چشم داد، كه حقايق حسّى را با آن درك كند و هدف نهايى از اين سه موهبت بزرگ، اين بود كه: فرمانهاى الهى را بفهمد و از آنچه در اطراف اوست، درس عبرت بياموزد و از آنچه شايسته مقام او نيست، پرهيز كند. در واقع سه منبع مهمّ شناخت، يعنى: عقل و زبان و چشم، كه به ترتيب براى درك مطالب فكرى و نقلى و عينى و حسّى است، در اين عبارت كوتاه جمع شده و به انسان دستور داده شده است، كه آنها را در مسير سعادتش بكار گيرد.

سپس مى فرمايد: «اين وضع ادامه مى يابد، تا انسان به حدّ اعتدال و كمال برسد، و بر پاى خود بايستد، در اين هنگام سركشى كرده، مى گريزد و بى پروا در بيراهه گام مى نهد (به خدا و فرمانهاى او پشت مى كند و به هوا و هوس روى مى آورد)» (حَتَّى إِذَا قَامَ اعْتِدَالُهُ، وَ اسْتَوَى مِثَالُهُ، نَفَرَ مُسْتَكْبِراً، وَ خَبَطَ سَادِراً(6)).

درست است كه همه انسانها چنين نيستند، ولى كلام امام(عليه السلام) ناظر به اكثريتى است كه در بسيارى از جوامع، هنگامى كه توان يافتند و به قدرت رسيدند، همه چيز را به فراموشى مى سپارند و همچنين هشدارى است به مؤمنان فرمانبردار، كه مراقب حال خويش باشند و شكر نعمت ايمان و تقوا را بجاآورند.

در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اين در حالى است كه سعى دارد به تمام هوس هاى خود جامه عمل بپوشاند» (مَاتِحاً(7) فِي غَرْبِ(8) هَوَاهُ).

«و براى بدست آوردن دنيا خود را به رنج و تعب مى افكند، و براى لذّات آن پيوسته تلاش مى كند، و هرچه از خواهش هاى نفس در فكرش خطور مى كند به آن

جامه عمل مى پوشاند» (كَادِحاً(9) سَعْياً لِدُنْيَاهُ، فِي لَذَّاتِ طَرَبِهِ، وَ بَدَوَاتِ(10) أَرَبِهِ(11)).

اين تعبيرات، اشاره به بى خبرانى است كه تمام سعى و تلاش خود را در طريق به چنگ آوردن مال و منال دنيا و لذّت هاى زودگذر و اشباع هوا و هوس ها به كار مى گيرند; گويى از آفرينش آنها هيچ هدفى جز اين نبوده است; اين در حالى است كه با چشم خود ناكامى ها و شكست ها، بيماريهاو مرگ و ميرها را مى بينند.

امّا همان گونه كه امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «او هرگز فكر نمى كند مصيبتى برايش پيش آيد و هيچگاه از روى تقواى الهى در پيشگاهش خضوع نمى كند، از اين رو، سرانجام چشم از دنيا فرو مى بندد، در حالى كه در گمراهى و غرور گرفتار است و در ميان اشتباهات و خطاهاى زندگى كوتاه خود، غوطهور; اين در حالى است كه در برابر آنچه از دست داده، عوضى به دست نياورده، و هيچ يك از وظايف واجب خود را، انجام نداده است (با كوله بار عظيمى از گناه و نامه عملى خالى از حسنات، به سوى آخرت حركت مى كند)» (ثُمَّ لاَيَحْتَسِبُ رَزِيَّةً(12)، وَلاَ يَخْشَعُ تَقِيَّةً(13); فَمَاتَ فِي فِتْنَتِهِ غَرِيراً(14)، وَ عَاشَ فِي هَفْوَتِهِ(15) يَسِيراً، لَمْ يُفِدْ عِوَضاً، وَ لَمْ يَقْضِ مُفْتَرَضاً).

چه دردناك است! حال كسى كه اين گونه در گرداب غرور و غفلت، گرفتار شده; سرمايه عمر را از كف داده و تنها چند روزى به لذّات آميخته با نكبت ها، دل خوش كرده و سرانجام با دست خالى، دنيا را ترك گفته و با نامه سياه، در محضر عدل الهى حاضر مى شود.

##### 1. شارحان نهج البلاغه درباره اينكه «اَمْ» در اينجا چه مفهومى دارد آيا استفهاميه است و متصله، يا منقطعه؟ سخنان بسيارى دارند و قضاوت در اين باره مشكل به نظر مى رسد، چرا كه ظاهر عبارت مرحوم «سيّدرضى» اين است كه گلچين هايى از اين خطبه طولانى را ذكر كرده است كه ممكن است در اين گزينش، پيوند عبارات پنهان شده باشد; ما آن را به صورت منقطعه تفسير مى كنيم و در تقدير چنين است: «بَلْ أُذَكِّرَكُمْ بِحَالِ الاِْنْسَانِ...».
2. «شُغُف» از مادّه «شَغاف» (بر وزن جواب) به معناى غلاف و پوسته نازك روى قلب است و «شُغُف» در اينجا به معناى پرده هاى متعدد مى باشد.
3. «دِهاق» از مادّه «دَهْق» (بر وزن دهر) به معناى شدّت فشار است; سپس به معناى فرو ريختن با قوّت و فشار آمده است كه اينجا اشاره به فروريختن نطفه در داخل رحم است.
4. «مِحاق» از مادّه «مَحْق» (بر وزن محو) به معناى نقصان تدريجى و محو شدن است و به همين جهت، آخر ماه را «محاق» مى گويند و توصيف «عَلَقه» به «محاق» به خاطر آن است كه تدريجاً زايل و دگرگون مى شود و به صورت جنين در مى آيد و يا به خاطر اين است كه قيافه اى محو و نامشخّصى دارد و هيچ صورتى به خود نگرفته است.
5. «يافِع» از مادّه «يَفْع» (بر وزن نفع) به معناى بلند شدن و قد كشيدن است و هنگامى كه بچّه به صورت جوانى نورس و قد كشيده در مى آيد به او «يافع» مى گويند.
6. «سادر» از مادّه «سَدَر» (بر وزن هدر) به معناى حيرت و سرگردانى است.
7 و 8. باتوجّه به اينكه «ماتح» به معناى كسى است كه در بالاى چاه ايستاده و سعى دارد تا آنجا كه مى تواند از چاه آب بكشد و «غَرْب» به معناى دلوهاى بزرگ است; روشن ترين تفسير براى جمله بالا همان است كه در بالا گفته شد و اشاره به كسانى است كه سعى دارند، هيچ يك از هوا و هوس هاى آنها بى پاسخ نماند و به تمام آرزوها و هوس ها برسند.
9. «كادح» از مادّه «كَدْح» (بر وزن مدح) به معناى تلاش و كوشش و فشار بر كار است وگاه به معناى حرص نيز آمده است.
10. 11- «بَدَوات» جمع «بَدْأة» (بر وزن غفلت) از مادّه «بَدْو» (بر وزن دلو) به معناى ظاهر و آشكار شدن و «أَرَب» به معناى حاجت و شادى و چاره جويى آمده است; با توجّه به معانى فوق، «بَدَوَاتِ أَرَبِهِ» به معناى حوائج و لذّاتى است، كه انسان به فكرش خطور مى كند.
12. «رَزيّه» از مادّه «رُزأ» (بر وزن عضو) در اصل به معناى نقصان است و «رزيّه» به معناى مصيبت بزرگ آمده است.
13. «تقيّه» در اينجا به معناى تقواى الهى است و مفهوم جمله اين است كه او به خاطر تقواى الهى خضوع و خشوعى در پيشگاه خداوند ندارد (بعضى از شارحان «تقيّه» را در اينجا مفعول مطلق نوعى گرفته اند و بعضى ها مفعول له; ولى در مفهوم جمله، تفاوت چندانى ايجاد نمى كند).
14. «غَرير» در اينجا به معناى مغرور و فريب خورده است.
15. «هَفوه» از مادّه «هَفْو» در اصل به معناى باسرعت قدم برداشتن است و از آنجايى كه تسريع در راه رفتن، در بسيارى از اوقات، سبب لغزش و در نهايت زمين خوردن است، واژه «هَفْوَه» به معناى لغزش و به زمين خوردن آمده است.

▲نكته

▲عفو تو و خطاى من، بخل من و عطاى تو!

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به موارد متعدّدى از نعمت هاى الهى بر انسان، از دوران آفرينش در رحم مادر گرفته، تا هنگام تولّد و سپس پيمودن مراحل تكامل، اشاره مى فرمايد و نشان مى دهد خداوندِ قادرِ متعال، چگونه او را در ظلمات رَحِم و در پشت پرده هاى تاريك، هر روز خلقتى تازه و نوين بخشيد; و بعد از گام نهادن به جهان بيرون، چگونه تمام ابزارِ شناخت و معرفت را در اختيار او قرار داد; قلبى دانا، چشمى بينا و زبانى گويا به او بخشيد; ولى اين انسان ناسپاس و نمك نشناس، همين كه به قدرت رسيد، هدف آفرينش خويش، را فراموش كرد. گويى جز خواب و خور و لذّت و شهوت هدفى در كار نبود; همچون حيوان پروارى در اين لذّات غوطهور شد و هشدارهاى الهى كه به صورت مصايب و درد و رنج ها و پايان عمرها، يكى پس از ديگرى به او داده مى شد، همه را نشنيده و ناديده گرفت; گويى چنين مى پنداشت كه مرگ، هميشه براى همسايه است و درد و رنج براى بيگانه. گويى چنين فكر مى كرد كه عمرى جاويدان دارد و لذّاتى بى پايان، نه امر و نهى الهى شامل او مى شود و نه دعوت پيامبران خدا، متوجّه اوست.

ولى به سرعت، روزهاى عمرش سپرى شد و با دستى تهى به سراى ديگر شتافت. سيلى اجل بر صورت او نواخته شد و در لحظه مرگ، بيدار شد; امّا راهى براى بازگشت نبود و تمام پل ها، در پشت سرش ويران شده بود.

* * *

▲بخش سيزدهم

دَهِمَتْهُ فَجَعَاتُ الْمَنِيَّةِ فِي غُبَّرِ [غبر] جِمَاحِهِ، وَ سَنَنِ مِرَاحِهِ، فَظَلَّ سَادِراً،وَ بَاتَ سَاهِراً، فِي غَمَرَاتِ الاْلاَمِ، وَ طَوَارِقِ الاَْوْجَاعِ وَالاَْسْقَامِ، بَيْنَ أَخ شَقِيق، وَ وَالِد شَفِيق، وَدَاعِيَة بِالْوَيْلِ جَزَعاً، وَلاَدِمَة لِلصَّدْرِ قَلَقاً; وَالْمَرْءُ فِي سَكْرَة مُلْهِثَة، وَ غَمْرَة كَارِثَة، وَ أَنَّة مُوجِعَة، وَ جَذْبَة مُكْرِبَة، وَ سَوْقَة مُتْعِبَة.

### ترجمه

«(هنوز تلاش و كوشش او در طريق اشباع هوسهايش پايان نگرفته كه) ناراحتى هاى مرگ، در حالى كه بقاياى سركشى در او وجود دارد و در مسير لذّات خود گام برمى دارد، او را در خود فرو مى برد و ناگهان گرفتار حيرت و سرگردانى مى شود و از شدّت بيمارى و درد و رنج ها، شب تا به صبح بيدار مى ماند (و ناله سر مى دهد) اين در حالى است، كه در ميان برادرى غمخوار، پدرى مهربان (وهمسرى دلسوز كه) گريه و ناله سر داده اند (و مادرى دلسوخته كه) از شدّت ناراحتى به سينه مى كوبد، قرار گرفته است و با سكراتِ بى تاب كننده مرگ و شدائد غم انگيز و ناله هاى دردناك و جان دادن پرمشقّت و مرگ رنج آور، دست به گريبان است.

▲شرح و تفسير

▲ناگهان مرگ فرا مى رسد!

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به سراغ پايان عمر اين انسانِ غافلِ مغرورِ سركش، مى رودكه چگونه در چنگال بيمارى هاى جانكاه و دادوفرياد بستگان و

دوستانش، لحظات دردناك احتضار را مى گذراند و چنان ترسيمى از اين حالت فرموده، كه دلها را تكان مى دهد. مى فرمايد: «(هنوز تلاش و كوشش او در طريق اشباع هوس ها و نيل به آرزوهايش پايان نگرفته كه) ناراحتى هاى مرگ، در حالى كه بقاياى سركشى در او وجود دارد و در مسير لذّات خود، گام بر مى دارد، او را در خود فرو مى برد، و ناگهان گرفتار حيرت و سرگردانى مى شود، و از شدّت بيمارى و درد و رنج ها، شب تا به صبح بيدار مى ماند (و ناله هاى جانكاه سر مى دهد)» (دَهِمَتْهُ(1)فَجَعَاتُ الْمَنِيَّةِ فِي غُبَّرِ(2) جِمَاحِهِ(3)، وَ سَنَنِ(4) مِرَاحِهِ(5)، فَظَلَّ سَادِراً(6)، وَ بَاتَ سَاهِراً، فِي غَمَرَاتِ الاْلاَمِ، وَ طَوَارِقِ الاَْوْجَاعِ وَالاَْسْقَامِ).

«اين در حالى است كه در ميان برادرى غم خوار و پدرى مهربان (و همسرى دلسوز كه) گريه و ناله سرداده اند و (مادرى دلسوخته كه) از شدّت ناراحتى به سينه مى كوبد، قرار گرفته است.» (بَيْنَ أَخ شَقِيق، وَ وَالِد شَفِيق، وَدَاعِيَة بِالْوَيْلِ جَزَعاً، وَلاَدِمَة(7) لِلصَّدْرِ قَلَقاً).

آرى بستگان و نزديكانش، از حيات او مأيوس شده و پيش از مرگ او ناله و فغان سرداده اند و هر زمان كه از شدّت دردش، كاسته شود و به هوش آيد، اين ناله ها و فريادها، او را شكنجه و آزار مى دهد و مرگش را با چشم خود مى بيند و ديدگان پروحشتش به هر سو نگران است.

«اين در حالى است كه با سكرات بى تاب كننده مرگ و شدايد غم انگيز و ناله هاى دردناك، و جان دادن پرمشقّت، و مرگ رنج آور، دست به گريبان است» (وَالْمَرْءُ فِي سَكْرَة مُلْهِثَة،(8) وَ غَمْرَة كَارِثَة،(9) وَ أَنَّة مُوجِعَة، وَ جَذْبَة مُكْرِبَة(10)، وَ سَوْقَة(11) مُتْعِبَة).

راستى، حالت جان دادن و سكرات مرگ حالت عجيبى است! انسانى كه تا ديروز بر تخت قدرت نشسته بود و همه امكانات را در اختيار داشت، از باده غرور سرمست بود و به كائنات فخر مى فروخت، امروز در چنگال بيمارى هاى شديد، مانند مرغ مذبوحى دست و پا مى زند. اطرافيانش از او مأيوس شده و ناله و فرياد سرداده اند و از هيچ كس، كارى براى او ساخته نيست.

در جاى جاى تاريخ، سرگذشت هايى از قدرتمندان بزرگ و لحظه هاى جانكاهِ احتضار آنها، نقل شده است كه به راستى تكان دهنده است.

در حالات «مأمون» خليفه مقتدر عبّاسى - كه دامنه حكومتش بخش هاى عظيمى از خاورميانه را در برگرفته بود - مى نويسند: «وى با لشكر عظيمش از يكى از ميدان هاى نبرد به سوى «طوس» باز مى گشت; به كنار چشمه اى در منطقه خوش آب و هوايى رسيد، در آنجا توقّف كرد; ماهى بزرگ سفيدى در درون آب توجّه او را به خود جلب كرد; دستور داد آن را بگيرند و براى او سرخ كنند; در اين حال لرزه اى بدن او را فرا گرفت، به گونه اى كه قادر به حركت نبود; پيوسته مى لرزيد و هرقدر پوشاك بيشترى روى او قرار مى دادند، باز فرياد مى زد: «سرما! سرما!» اطراف او آتش روشن كردند، باز فرياد مى زد: «سرما! سرما!» ماهى سرخ شده را براى او آوردند حتّى نتوانست چيزى از آن بچشد. حالِ او، لحظه به لحظه سخت تر مى شد و در سَكَراتِ مرگ فرو مى رفت; عرق سنگين و چسبنده اى از بدن او بيرون مى ريخت; اطبّاى مخصوص او در حيرت از اين بيمارى ناشناخته، فرو رفته بودند; وقتى حالش سخت تر شد، دستور داد: مرا بر جاى بلندى ببريد، كه لشكريانم را ببينم. شب هنگام بود و سرتاسر بيابان از آتش هايى كه لشكر افروخته بودند، روشن شده بود; «مأمون» سر به آسمان بلند كرد و اين جمله را گفت: «يَامَنْ لاَيَزُولُ مُلْكُهُ، اِرْحَمْ مَنْ قَدْ زَالَ مُلْكُهُ; اى خدايى كه حكومتت زوال ناپذير است، رحم كن بر كسى كه حكومتش پايان يافته است.» او را به بسترش بازگرداندند; «مُعتصم» به كسى دستور داد كه در كنار بسترش بنشيند و شهادتين را بر زبانش جارى كند. هنگامى كه صداى آن مرد بلند شد، «ابن ماسويه» طبيب مخصوص مأمون گفت: «فرياد نزن! به خدا سوگند! او در اين حال، ميان پروردگارش و «مانى» (مردى كه در ايران باستان به دروغ ادّعاى نبّوت كرده بود) فرق نمى گذارد.» مأمون گويا متوجّه شد، چشمش را گشود در حالى كه همچون دو كاسه خون شده بود; خواست با دستش ضربه اى به «ابن ماسويه» بزند و سخن عتاب آميزى بگويد; امّا نه دست قادر به حركت بود و نه زبان ياراى نطق داشت! چشم به سوى آسمان دوخت، در حالى كه اشك سراسر چشمش را گرفته بود، تنها زبانش به اين جمله گشوده شد: «يَامَنْ لاَيَمُوتُ اِرْحَمْ مَنْ يَمُوتُ; اى خدايى كه مرگ و فنا براى تو نيست، رحم كن كسى را كه در حال مرگ است.» اين را گفت و براى هميشه خاموش شد(12)».

آرى، آن زمان كه قدرت داشت هرگز باور نمى كرد كه چنين روزى را در پيش دارد:

ديدى آن قهقهه كبك خرامان حافظ كه ز سرپنجه شاهين قضا غافل بود!

##### 1. «دَهِمَتْهُ» از مادّه «دَهْم» (بر وزن فهم) به معناى فراگيرى و پوشش دادن به چيزى است.
2. «غُبَّر» جمع «غابر» به معناى باقى، يا باقى مانده است.
3. «جِماح» از مادّه «جَمْح» (بر وزن جمع) به معناى سركشى و طغيان و هوا پرستى است و حيوان سركش را «جَموح» مى گويند.
4. «سَنَن» مفرد است و به معناى روش و طريقه است و «سُنَن» (بر وزن سخن) جمع «سنّت» مى باشد.
5. «مِراح» از مادّه «مَرَحْ» (بر وزن فرح) به معناى شدّت خوشحالى است كه توأم با طغيان و سركشى و به كارگرفتن نعمت هاى الهى در مسير باطل مى باشد.
6. «سَادِر» گاه به معناى متحيّر و گاه به معناى شخص بى پروا آمده است و معناى اوّل مناسب جمله بالا و معناى دوم، مناسب جمله اى است كه در فراز قبل گذشت.
7. «لادِمَه» از مادّه «لَدْم» (بر وزن هدم) در اصل به معناى كوبيدن چيزى بر چيزى است و لذا به زنانى كه در مصايب، بر سروصورت و سينه خود مى كوبند «لادمه» گفته مى شود.
8. «مُلْهِثَه» از مادّه «لَهْث» (بر وزن فحص) در اصل به معناى زبان در آوردن سگ، به هنگام تشنگى و ناراحتى است. سپس اين واژه به كسانى كه شديداً به دنبال چيزى مى روند و به اصطلاح براى آن «لَهْ لَهْ» مى زنند، اطلاق شده است.
9. «كَارِثه» از مادّه «كَرْث» (بر وزن بحث) به معناى شدّت اندوه و غم است، يا امورى كه سبب اندوه و غم شديد مى شود.
10. «مُكْرِبه» از مادّه «كَرْب» (بر وزن غرب) به معناى گرفتارى شديد در چنگال غم و اندوه است.
11. «سَوْقه» در اصل به معناى راندن است; سپس به معناى حالت جان دادن كه گويى انسان از اين جهان، به سرعت به عالم ديگر رانده مى شود، اطلاق شده است.
12. مروج الذّهب مسعودى، جلد 3، صفحه 456 (با تلخيص).

▲بخش چهاردهم

ثُمَّ أُدْرِجَ فِي أَكْفَانِهِ مُبْلِساً، وَجُذِبَ مُنْقَاداً سَلِساً، ثُمَّ أُلْقِيَ عَلَى الاَْعْوَادِ رَجِيعَ وَصَب، وَ نِضْوَ سَقَم، تَحْمِلُهُ حَفَدَةُ الْوِلْدَانِ، وَحَشَدَةُ الاِْخْوَانِ، إِلَى دَارِ غُرْبَتِهِ، وَ مُنْقَطَعِ زَوْرَتِهِ، وَ مُفْرَدِ وَحْشَتِهِ، حَتَّى إِذَا انْصَرَفَ الْمُشَيِّعُ، وَ رَجَعَ الْمُتَفَجِّعُ [مفجع] أُقْعِدَ فِي حُفْرَتِهِ نَجِيّاً لِبَهْتَةِ السُّؤَالِ، وَ عَثْرَةِ الاِْمْتِحَانِ.

### ترجمه

سپس او را در كفن هايش مى پيچند، در حالى كه از همه چيز مأيوس شده و همه را به دست فراموشى سپرده است. و او را به آسانى در حالى كه كاملا تسليم است، برمى گيرند و پيكر خسته و رنجيده اش را كه بر اثر بيمارى ها كاملا لاغر شده، بر چوب هاى تابوت مى افكنند; در حالى كه فرزندان و نوه ها و جمع دوستان، تابوت او را بر دوش مى كشند و به سوى خانه غربت -كه ديدار او در آنجا از همگان قطع مى شود و در تنهايى وحشتناكى، فرو مى رود- حمل مى كنند. اين وضع همچنان ادامه مى يابد تا تشييع كنندگان (باسپردن جنازه او به آرامگاه ابديش) باز گردند و گريه كنندگانِ بى تاب، خاموش شوند (و او را تنها بگذارند) در آن حفره گورش مى نشانند (و از او سؤال مى كنند) در حالى كه از ترس و تحيّر در برابر سؤال و لغزشِ در آزمون، آهسته سخن مى گويد.

▲شرح و تفسير

▲حوادث بعد از مرگ

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به سرنوشت بسيار عبرت انگيز انسان بعد از مرگ اشاره مى كند و بحثى كه در بخش قبل درباره حال احتضار آمده است، با آن ادامه مى يابد. امام(عليه السلام) در جمله هاى كوتاه و تكان دهنده خود، حال انسانى را ترسيم مى كند كه بر اثر شدّت بيمارى، استخوان ها و عضلاتش فرسوده و تكيده شده و تنها مجسّمه اى بى روح ،از او باقى مانده كه براى كَفْن و دَفْن و سپردن به گورستان، توسّط دوستان و بستگان، آماده مى شود. منظره اى كه با مقايسه به حال حيات و زمان قدرت، بسيار تكان دهنده است.

مى فرمايد: «سپس آن انسان را در كفن هايش مى پيچند، در حالى كه از همه چيز مأيوس شده و همه را به دست فراموشى سپرده است و او را به آسانى در حالى كه كاملا تسليم است، بر مى گيرند و پيكر خسته و رنج ديده اش را، كه بر اثر بيمارى ها كاملا لاغر شده است، بر چوبه هاى تابوت مى افكنند، در حالى كه فرزندان و نوه ها و جمع دوستان، تابوت او را بر دوش مى كشند و به سوى خانه غربت -كه ديدار او در آنجا از همگان قطع مى شود و در تنهايى وحشتناكى فرو مى رود- حمل مى كنند!» (ثُمَّ أُدْرِجَ فِي أَكْفَانِهِ مُبْلِساً،(1) وَجُذِبَ مُنْقَاداً سَلِساً،(2) ثُمَّ أُلْقِيَ عَلَى الاَْعْوَادِ رَجِيعَ(3) وَصَب،(4) وَ نِضْوَ(5) سَقَم، تَحْمِلُهُ حَفَدَةُ الْوِلْدَانِ، وَحَشَدَةُ(6) الاِْخْوَانِ، إِلَى دَارِ غُرْبَتِهِ، وَ مُنْقَطَعِ زَوْرَتِهِ(7)، وَ مُفْرَدِ وَحْشَتِهِ).

آرى! نخست، آخرين لباس را بر اندام او مى پوشانند; لباسى كه از تشريفات و زرق و برق لباس هاى دنيا - كه روزها و گاه هفته ها براى تهيّه آن زحمت مى كشيدند و با بهاى سنگينى تهيّه مى شد - كاملا دور است. لباسى كه نه نياز به خيّاط چيره دست دارد و نه ابعاد مختلف آن اندازه گيرى مى شود و نه كسى به دوام و جنس آن توجّه دارد و عجيب تر اين كه شاه و گدا در آن يكسانند و سهم همگان در آن، مساوى است!

آرى، لباسى است كه يك بار مشاهده آن، مى تواند همه اسرار زندگى ناپايدار اين جهان را، براى افراد تيزبين، فاش كند.

حركت دادن او، به وسيله تابوت به سوى آرامگاه هميشگى اش صحنه تكان دهنده ديگرى است. نه از خود اراده اى دارد، نه پيشنهاد و اعتراضى! به هر كجا كه ببرندش، تسليم است و در هر جا دفنش كنند، كاملا مطيع! پيكرى كه گاهى ماه ها يا سال ها در زير ضربات بيمارى هاى گوناگون فرسوده شده; حتّى در روزهاى بازپسين حياتش توان و قدرت و حركتى نداشت; تا چه رسد به بعد از مرگش.

اين همان انسانى است كه روزى بر تخت قدرت تكيه كرده بود و با اشاره اى هزاران نفر را به حركت در مى آورد; با گوشه چشمش كسى را مى بخشيد و با كمترين خشمش، سر از تن بى گناهى جدا مى كرد، امروز به اين حال و روز افتاده است!

طبق معمول، فرزندان و نواده ها و دوستان و بستگان و برادران، تابوت او را بر دوش مى گيرند، امّا به كجا مى برند؟ به جايى كه هميشه از آن وحشت داشت و حتّى نام آن را بر زبان جارى نمى كرد و اگر از كنارش مى گذشت، صورت بر مى گرداند; جايى كه رابطه او را به طور كامل، از مردم اين جهان قطع مى كند و خانه اى وحشتناك و فراموش شده است.

در ادامه اين سخن مى فرمايد: «اين وضع همچنان ادامه مى يابد تا تشييع كنندگان (با سپردن جنازه او به آرامگاه ابديش) بازگردند و گريه كنندگانِ بى تاب، خاموش شوند (و او را تنها بگذارند)، در آن حفره گورش مى نشانند (و از او سؤال مى كنند) در حالى كه از ترس و تحيّر در برابر سؤال و لغزش در آزمون، آهسته سخن مى گويد!» (حَتَّى إِذَا انْصَرَفَ الْمُشَيِّعُ، وَ رَجَعَ الْمُتَفَجِّعُ، أُقْعِدَ فِي حُفْرَتِهِ نَجِيّاً لِبَهْتَةِ(8) السُّؤَالِ، وَ عَثْرَةِ الاِْمْتِحَانِ).

آرى، همراهى بازماندگان و سوگواران بسيار كوتاه است! به مجرّد اين كه او را به قبرش بسپارند، همگى با او وداع گفته و باز مى گردند و تنهاى تنهايش، مى گذارند. اشك هاى چشمشان را پاك مى كنند و ناله هايشان خاموش مى شود و بى تابى، جاى خود را به آرامش مى دهد و به تدريج او را به فراموشى مى سپارند; در حالى كه او سخت ترين لحظات را طى مى كند، بايد خود را آماده پاسخ پرسش هاى فرشتگان الهى كند; پرسش هايى كه گرچه پاسخش روشن است، امّا اظهار آن پاسخ، نياز به آمادگى روحى و اعتقادى و عملى دارد و از قدرت بسيارى از مردم بيرون است و همين جا است كه لغزش امتحان، آشكار مى شود.

در حقيقت جمله «أُقْعِدَ فِي حُفْرَتِهِ نَجِيّاً» اشاره روشنى به سؤال و جواب قبر دارد كه در بحث نكات، به طور مشروح خواهد آمد و تعبير به «نَجِيّاً» كه از مادّه «نجوى» به معناى سخنان آهسته، گرفته شده، يا اشاره به مناجات با پروردگار است، كه در آن لحظه حسّاس، دست به دامان لطف او مى زند; و يا سخن گفتن آهسته است، از ترس عدم توانايى بر پاسخ به سؤالات و مردود شدن در اين امتحان بزرگ.

* * *

##### 1. «مُبْلِس» از مادّه «اِبلاس» در اصل به معناى غم و اندوهى است كه از شدّت يأس و نااميدى دست مى دهد و به همين جهت، گاهى آن را، به معناى يأس تفسير مى كنند و «مُبْلس» در خطبه بالا به معناى مأيوس است و منظور مأيوس شدن بازماندگان از بازگشت مردگان است.
2. «سَلِس» از ماّده «سَلَس» (بر وزن قفس) به معناى سهولت و آسانى است.
3. «رَجيع» به معناى حيوانى است كه پيوسته از سفرى به سفرى مى رود و خسته و ناتوان شده; سپس در مورد انسانهاى خسته به كار رفته است.

##### 4. «وَصَب» به معناى درد دائمى و بيمارى و سستى بدن است.
5. «نِضْو» در اصل به معناى شتر، يا حيوان لاغر است، سپس به انسان لاغر نيز، اطلاق شده است.
6. «حَشَدَه» جمع «حاشد» به معناى جمعيّتى است كه اجتماع بر انجام كارى مى كنند.
7. «زَوْرَه» مصدر است، مانند «زيارت» و به معناى ديدار است.

##### 8. «بَهْتَه» از مادّه «بُهت» به معناى حيرتِ آميخته با وحشت است.

▲نكته ها

▲1- لحظات عبرت انگيز وداع زندگان با مردگان!

هنگامى كه انسان چشم از اين جهان مى پوشد، وضع او به كلّى دگرگون مى شود. تا آن لحظه كه زنده بود، همگام و همرنگ با محيط و ساير زندگان بود; امّا اكنون حسابش به كلّى جدا شده، بايد هر چه زودتر اين موجود ناهمرنگ، از ميان جمع خارج شود و به آنجا كه رابطه اش با جامعه انسانى به كلّى قطع مى گردد، سپرده شود.

لحظاتى است بسيار عبرت انگيز! نه از خود اراده اى دارد، نه چيزى با خود مى برد، نه كسى مى تواند براى او كارى انجام دهد، نه ناله ها و فريادها و گريه ها سودى براى او دارد و نه نزديكترين دوستان، كارى از دستشان ساخته است. جنازه او را به سرعت بر مى دارند و دور مى كنند و در گورى سرد و خاموش، زير خروارها خاك، پنهان مى سازند. تنها چيزى كه در ظاهر همراه او مى فرستند، همان چند قطعه پارچه بسيار كم ارزش و ندوخته است كه آخرين لباس او را تشكيل مى دهد.نه از تخت و تاج شاهى خبرى است، و نه از زر و زيورها، و نه از كاخ ها و قصرها!

اينجاست كه امير مؤمنان على(عليه السلام) همانند بسيارى از پيشوايان بزرگ اسلام، توصيه مى كند كه براى مهار زدن نفس طغيانگر، به ياد اين لحظات بيفتيد و بسيار از آن ياد كنيد! چگونه از چيزى غافل مى شويد كه او از شما غافل نمى شود؟ و مى فرمايد: بهترين واعظ براى شما، همين جسمِ بى جانِ مردگانى است، كه هر روز بر دوش زندگان به سوى آرامگاه جاويدان مى روند; از سراى «مألوف» كه پيوسته به آن علاقه داشته اند، جدا مى شوند و در جايى كه هميشه از آن وحشت داشته اند، سكونت اختيار مى كنند و از همه ناراحت كننده تر اينكه، پرونده اعمال آنها به كلّى بسته مى شود: نه چيزى مى توانند بر حسناتشان بيفزايند و نه چيزى از سيّئاتشان كم كنند.(1)

به راستى، هم لحظه تولّد و ورود در دنيا، عبرت انگيز است و هم لحظه خروج از دنيا! هر دو بى اختيار انجام مى شود و در هر دو حال، دست انسان از همه چيز خالى است و اگر انسان همه روز كمى به اين دو بينديشد به يقين در فاصله آن دو، گرفتار غرور و طغيان و نسيان و فراموشى نخواهد شد.

در يكى از اشعار منسوب به اميرمؤمنان على(عليه السلام) نكته بسيار لطيفى ديده مى شود، مى فرمايد:

وَ فِي قَبْضِ كَفِّ الطِّفْلِ عِنْدَ وِلاَدَة دَلِيلٌ عَلَى الْحِرْصِ الْمُرَكَّبِ فِي الْحَىِّ

وَ فِي بَسْطِهَا عِنْدَ الْمَمَاتِ مَوَاعِظٌ أَلاَ فَانْظُرُونِي قَدْ خَرَجْتُ بِلاَ شَيءِ

شاعر توانمند معاصر، شهريار در ترجمه اشعار فوق چنين سروده است:

با مشت بسته چشم گشودى در اين جهان يعنى به غير حرص و غضب نيست حاليم!

با مشت باز هم روى آخر به زير خاك يعنى ببين كه مى روم و دست خاليم!

##### 1. اقتباس از خطبه 188، كه شرح آن به خواست خدا در آينده خواهد آمد.

▲2- سؤال قبر چيست؟!

در اين بخش از خطبه بالا، اشاره روشنى به مسأله سؤال قبر آمده است كه هم در روايات اسلامى بازتاب گسترده اى دارد و هم در كلمات علماى عقايد.

«محقّق خويى» در «منهاج البراعة» (شرح نهج البلاغه) مى گويد: مسلمانان اتفاق نظر دارند كه سؤال قبر، حق است; بلكه مى توان آن را از ضروريّات دين شمرد; تنها گروه اندكى از مُلحدان به مخالفت با آن برخاسته اند... در حديثى از امام صادق(عليه السلام) آمده است: «لَيْسَ مِنْ شِيعَتِنَا مَنْ أَنْكَرَ ثَلاَثَةً: اَلْمِعْرَاجَ وَ سُؤالَ الْقَبْرِ وَ الشَّفَاعَةَ; كسى كه سه چيز را انكار كند از پيروان ما نيست: معراج، سؤال قبر و شفاعت».(1)

روايات فراوان ديگرى نيز در منابع اسلامى در اين زمينه وارد شده و در آنها آمده است: هنگامى كه انسان را در قبر مى گذارند، دو فرشته به سراغ او مى آيند و از اصول عقايد او، توحيد و نبوّت و ولايت امامان(عليهم السلام) پرسش مى كنند و حتّى مطابق بعضى از اين روايات، از چگونگى صرف عمر و طريق كسب اموال و صرف آنها نيز پرسش مى كنند; چنانچه از مؤمنان راستين باشد، به خوبى از عهده پاسخ بر مى آيد و مشمول رحمت و عنايات الهى مى شود و اگر از گنهكارانِ منحرف، باشد در پاسخ اين سؤالات در مى ماند و گرفتار عذاب دردناك برزخى مى شود.

اين نكته قابل توجّه است كه از قراين موجود در روايات استفاده مى شود كه سؤال و جواب قبر، يك سؤال و جواب ساده معمولى نيست، كه انسان مطابق ميل خود پاسخ گويد و خود را نجات دهد، بلكه سؤالى است كه پاسخ آن از درون جان انسان و متن عقايد و اعمال او بر مى خيزد. گويى جوابى است از عمق تكوين و باطن انسان و در حقيقت اين نخستين دادگاه عدل الهى است كه در آغاز ورود او به عالم برزخ، انجام مى گيرد.

به تعبيرى ديگر: حادثه سنگين مرگ، به قدرى عظيم است كه انسان را به كلّى از خود بى خود مى كند و روح او گويى محتوايش را از دست مى دهد، مگر اين كه در چيزى، آن چنان ثابت قدم باشد، كه در برابر چنين حادثه اى نيز به فراموشى سپرده نشود.

مرحوم «علاّمه مجلسى» مى گويد: مشهور در ميان متكلّمان اماميّه اين است كه سؤال قبر جنبه عمومى ندارد، بلكه مربوط به كسانى است كه در درجات بالاى ايمان، يا كفر قرار داشته باشند; ولى مستضعفين و كودكان و ديوانگان سؤال قبر ندارند.

مرحوم «علاّمه خويى» بعد از نقل اين كلام مى گويد: «اخبار متعدّدى در كتاب «كافى» و غير آن وارد شده، كه گواهى براين معنا مى دهد.(2)»

در اينجا يك پرسش باقى مى ماند: آيا سؤال قبر از اين بدن جسمانى خواهد بود و پاسخ نيز از سوى همين بدن داده مى شود؟ يا اين كه پرسش و پاسخ از روح انسان در عالم برزخ است، كه در كنار بدن قرار مى گيرد؟ و به تعبير ديگر: سؤال از روح، در قالب مثالى است، يا از همين جسم مادّى عنصرى؟

در اينجا نظرهاى گوناگونى بيان شده; بعضى معتقدند روح به طور موقّت، به جسم باز مى گردد(البته نه به طور كامل بلكه به مقدارى كه قادر به پاسخ سؤال باشد) و از سوى فرشتگان خدا، مورد سؤال قرار مى گيرد و پاسخ مى گويد.

ولى مرحوم «علاّمه مجلسى» در تحقيقى كه پيرامون احاديث اين باب دارد، در يكى از سخنانش چنين مى گويد: «الْمُرَادُ بِالْقَبْرِ فِي أَكْثَرِ الاَْخْبَارِ مَايَكُونُ الرُّوحُ فِيهِ فِي عَالَمِ الْبَرْزَخِ; مراد به قبر در اكثر اخبار، چيزى است كه روح در آن در عالم برزخ قرار دارد (يعنى قالب مثالى نه اين جسم مادّى عنصرى)» سپس مى افزايد: «اين در صورتى است كه ما روح را مجرّد از مادّه بدانيم، ولى اگر براى روح نوعى جسم لطيف قايل شويم، بدون نياز به قالب مثالى، مسأله سؤال و جواب قبر، حل مى شود».(3)

از اينجا پاسخ شبهه اى كه بعضى از ناآگاهان مطرح مى كنند كه، ما اگر دهان مردگان را علامت گذارى كنيم و بعد از گذشتن يكى دو روز، قبر را بشكافيم، هيچ اثرى كه نشان دهد آنها سخن گفته اند، مشاهده نمى شود، روشن مى گردد; زيرا سؤال و جواب از اين بدن و با اين دهان مادّى نيست، تا دنبال چنين اثرى باشيم.

از جمله امورى كه بر صحَّت كلام «علاّمه مجلسى» گواهى مى دهد آيه شريفه «رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ; پروردگارا! ما را دوبار ميراندى و دوبار زنده كردى»(4) مى باشد; اين سخن را گنهكاران در قيامت در پيشگاه خدا مى گويند و نشان مى دهد كه «اِحيا» دو مرتبه بيشتر صورت نگرفته: يكى در دنيا و ديگرى در قيامت. اگر اين بدن جسمانى در قبر پاسخگو باشد، بايد حيات موقّتى نيز در قبر پيدا كند و در نتيجه، انسان صاحب سه حيات و سه مرگ خواهد شد (: حيات در دنيا و حيات در قبر و حيات در قيامت، و مرگ قبل از حيات در دنيا، و مرگ در پايان عمر، و مرگ بعد از حيات در قبر).

به اين ترتيب، نبايد ترديد كرد كه سؤال و جواب از روح انسان، در قالب برزخى صورت مى گيرد و اگر در خطبه شريفه بالا آمده است: «أُقْعِدَ فِي حُفْرَتِهِ; او را در قبر مى نشانند.» اشاره به همين معنا است و گرنه بسيارى از قبرها، مخصوصاً قبرهاى بدون لحد، گنجايش نشستن انسان را ندارد.

* * *

##### 1. منهاج البراعة، جلد 6، صفحه 40 - 41.

##### 2. منهاج البراعه، جلد 6، صفحه 42.
3. بحار الانوار، جلد 6، صفحه 271.
4. سوره غافر، آيه 11.

▲بخش پانزدهم

وَ أَعْظَمُ مَا هُنَالِكَ بَلِيَّةً نُزُولُ الْحَمِيمِ، وَ تَصْلِيَةُ الْجَحِيمِ، وَ فَوْرَاتُ السَّعِيرِ، وَ سَوْرَاتُ الزَّفِيرِ، لاَفَتْرَةٌ مُرِيحَةٌ، وَلاَ دَعَةٌ مُزِيحَةٌ، وَلاَ قُوَّهٌ حَاجِزَةٌ، وَ لاَمَوْتَهٌ نَاجِزَةٌ، وَلاَ سِنَةٌ مُسَلِّيَةٌ، بَيْنَ أَطْوَارِ الْمَوْتَاتِ، وَ عَذَابِ السَّاعَاتِ! إِنَّا بِاللهِ عَائِذُونَ!

### ترجمه

و بزرگترين بلا در آنجا، آب سوزان دوزخ و ورود در جهنّم و شعله هاى برافروخته و نعره هاى آتش آن است. نه فَتْرتى آرام بخش در عذاب او است و نه آرامشى كه از درد جانكاه او بكاهد. نه قدرتى كه مانع كيفر او شود، نه مرگى كه او را از اين همه مصايب برهاند، و نه خوابى كه به او تسكين دهد; بلكه در ميان انواع كيفرهاى مرگبار و عذاب هاى مداوم گرفتار است! و ما به خدا پناه مى بريم! (از چنين سرنوشتى)

▲شرح و تفسير

▲قبر، باغى از بهشت يا حفره اى از دوزخ است!

امام(عليه السلام) در اين بخش از سخنانش به حوادث عالم برزخ و گرفتارى هايى كه گنهكاران با آن دست به گريبانند، اشاره مى كند. چرا كه مسأله ثواب و عقاب، تنها مربوط به عالم قيامت نيست، بلكه در جهان برزخ كه واسطه اى است بين عالم دنيا و عالم قيامت نيز، بخشى از آن دامنگير گروه زيادى مى شود و حديث معروف: «اَلْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ، أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النِّيرَانِ; قبر، باغى از باغهاى بهشت است يا حفره اى از حفره هاى دوزخ»(1) اشاره روشنى به اين معنا است.

به تعبير ديگر: آنچه در عالم قيامت است به شكل محدودى در برزخ نيز وجود دارد.

مى فرمايد: «بزرگترين بلا در آنجا، آب سوزان دوزخ و ورود در جهنّم و شعله هاى برافروخته و نعره هاى آتش آن است.» (وَ أَعْظَمُ مَا هُنَالِكَ بَلِيَّةً نُزُولُ الْحَمِيم(2)، وَ تَصْلِيَةُ(3) الْجَحِيمِ، وَ فَوْرَاتُ(4) السَّعِير، وَ سَوْرَاتُ(5) الزَّفِيرِ(6)).

اين همان جهنّم برزخى است كه گوشه هايى از جهنّم سوزان قيامت را منعكس مى كند و اصحاب گناهان بزرگ، در كام آن فرو مى روند. همان گونه كه قرآن مجيد درباره آل فرعون مى گويد: «النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوّاً وَ عَشِيّاً وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ; كيفر آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مى شوند و آن روز كه قيامت برپا مى شود دستور مى دهد: آل فرعون را در سخت ترين عذابها وارد كنيد.»(7)

از اين تعبيرات هولناك، به خوبى استفاده مى شود كه عذاب برزخى نيز شديد و وحشتناك است. آتشش فرياد مى زند و شعله هايش زبانه مى كشد و آب سوزانش سخت جانكاه است.

راستى اگر انسان در دنيا، بعد از آن همه فراز و نشيب ها و درد و رنج ها و ناكامى ها و مصايب، هنگامى كه چشم از آن مى پوشيد، وارد باغى از باغهاى بهشت مى شد، مشكلى وجود نداشت و تمام آن مصايب و درد و رنج ها، جبران شده بود. بلاى عظيم آن است كه بعد از آن همه بدبختى ها، به خاطر اعمال زشت و شومى كه از پيش فرستاده است، گرفتار بدبختى هاى عظيم تر شود.

درست است كه كلام امام(عليه السلام) در اينجا مطلق است، ولى بديهى است كه ناظر به دنياپرستان و خودكامگان و ظالمان و آلودگان به گناه است و در فرازهاى گذشته اشارات روشنى به اين مطلب وجود داشت; مانند: (نَفَرَ مُسْتَكْبِراً، و خَبَطَ سَادِراً، مَاتِحاً فِي غَرْبِ هَوَاهُ، كَادِحاً سَعْياً لِدُنْيَاهُ...).

سپس مى افزايد: «(مشكل و بلاى عظيم تر اينجا است كه) نه فَتْرتى آرام بخش در عذاب اوست، و نه آرامشى كه از درد جانكاه او بكاهد; نه قدرتى كه مانع كيفر او شود; نه مرگى كه او را از اين همه مصايب برهاند; و نه خوابى كه به او تسكين دهد; بلكه در ميان انواع كيفرهاى مرگبار و عذاب هاى مداوم گرفتار است! و ما به خدا پناه مى بريم! (از چنين سرنوشتى)» (لاَفَتْرَةٌ مُرِيحَةٌ، وَلاَ دَعَةٌ (8) مُزِيحَةٌ،(9) وَلاَ قُوَّةٌ حَاجِزَةٌ، وَ لاَمَوْتَةٌ نَاجِزَةٌ،(10) وَلاَ سِنَةٌ(11) مُسَلِّيَةٌ،(12) بَيْنَ أَطْوَارِ الْمَوْتَاتِ، وَ عَذَابِ السَّاعَاتِ! إِنَّا بِاللهِ عَائِذُونَ!).

اين جمله هاى كوتاه و پرمعنا و تكان دهنده، كه از آيات قرآن مجيد برگرفته شده، به خوبى نشان مى دهد كه از يك سو عذاب الهى براى اين گونه اشخاص، در عالم برزخ بسيار دردناك است و از سويى ديگر، هيچ راه فرارى از آن وجود ندارد; چرا كه با مرگ، پرونده اعمال بسته مى شود و تغيير و دگرگونى در آن ممكن نيست، مگر اينكه لطف خداوند شامل حال كسى شود و آن لطف هم بى حساب نخواهد بود.

آنچه در اين بخش از خطبه آمده است، در واقع هماهنگ است با آيات قرآن مجيد، كه پيرامون مجازات هاى دوزخ سخن مى گويد. در مورد شعله هاى سوزان آتش دوزخ در آيه 6 و7 سوره ملك مى خوانيم: «وَلِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ* إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعوُا لَهَا شَهِيقاً وَ هِيَ تَفُورُ; براى كسانى كه به پروردگارشان كافر شدند، عذاب دوزخ است و بدفرجامى است; هنگامى كه در آن افكنده شوند صداى وحشتناكى از آن مى شنوند و اين در حالى است كه دوزخ پيوسته مى جوشد.»

در باره فريادهاى آتش دوزخ در آيه 12 سوره فرقان مى خوانيم: «إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَان بَعِيد سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظاً وَ زَفِيراً; هنگامى كه اين آتش، آنان را از مكانى دور ببيند، صداى وحشتناك و خشم آلودش را كه با نفس زدن شديد همراه است،مى شنوند.»

در مورد عدم آرامش براى دوزخيان در آيه 75 سوره زخرف مى فرمايد: «لاَ يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ; هرگز عذاب آنها تخفيف نمى يابد و در آنجا از همه چيز مأيوسند.»

در مورد عدم وجودِ يار و ياور در برابر آن بلاهاى عظيم، در آيه 10 سوره طارق مى فرمايد: «فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّة وَ لاَ نَاصِر; و براى او هيچ نيرو و ياورى نيست.»

و در مورد عدم امكان دستيابى به مرگ آرام بخش در آيه 77 سوره زخرف مى فرمايد: «وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَا كِثُونَ; آنها فرياد مى كشند:اى مالك دوزخ (اى كاش) پروردگارت ما را بميراند (تا آسوده شويم) مى گويد: شما در اينجا ماندنى هستيد.»

و آيات ديگر... ، اينها به خوبى نشان مى دهد كه سخنان امام(عليه السلام) در سايه وحى آسمانى حركت مى كند.

* * *

##### 1. اين حديث را «ترمذى» در «صحيح» خود از پيامبر(صلى الله عليه وآله) نقل كرده است (جلد 4، كتاب صفة القيامة، حديث 2460) و علاّمه مجلسى در بحارالانوار (جلد 6، صفحه 214 و 218) نقل كرده است.
2. «حَميم» از مادّه «حَمّ» (بر وزن غم) به معناى گرمى است و به معناى آب بسيار داغ و سوزان نيز آمده و در عبارت بالا، اشاره به همين معنا است. قرآن مجيد مى گويد: «فَشَارِبوُنَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ; آنگاه از آب سوزان مى نوشند» (سوره واقعه، آيه 54).
3. «تَصْليه» از مادّه «صَلْى» (بر وزن سعى) است و «صَلْى» هم به معناى سوزاندن و هم به معناى داخل آتش شدن آمده است; ولى «تَصْليه» معناى متعدّى دارد، يعنى تنها به معناى سوزاندن مى آيد.
4. «فَوْرات» جمع «فَوْره» به معناى جوشش است.
5. «سَوْرات» جمع «سَوْره» به معناى خشم و غضب است.
6. «زفير» صداى آتش، هنگام زبانه كشيدن است.
7. سوره غافر، آيه 46.

##### 8. «دَعَه» از مادّه «وَدْع» (بر وزن منع) به معناى آرامش و استراحت است.
9. «مُزيحه» از مادّه «اِزاحه» به معناى زايل كردن و دور نمودن است.
10. «نَاجِزه» از مادّه «نَجْز» به معناى پايان گرفتن است.
11. «سِنَه» به معناى آغاز خواب است.
12. «مُسَلِّيَه» از مادّه «تسليت» به معناى برطرف ساختن و به فراموشى سپردن است.

▲بخش شانزدهم

عِبَادَاللهِ، أَيْنَ الَّذِينَ عُمِّرُوا فَنَعِمُوا، وَ عُلِّمُوا فَفَهِمُوا، وَأُنْظِرُوا فَلَهَوْا، وَسُلِّمُوا فَنَسُوا! أُمْهِلُوا طَوِيلا، وَ مُنِحُوا جَمِيلا، وَ حُذِّرُوا أَلِيماً، وَ وُعِدُوا جَسِيماً، [جميلا]! احْذَرُوا الذُّنُوبَ الْمُوَرِّطَةَ، وَالْعُيُوبَ الْمُسْخِطَةَ.

### ترجمه

اى بندگان خدا! كجا هستند كسانى كه عمر طولانى به آنها داده شد و در ناز و نعمت به سر مى بردند (امّا قدر آن را ندانستند) و آنها كه تعليم داده شدند و فهميدند (ولى هرگز به آن عمل نكردند) و كسانى كه به آنان مهلت داده شد (تا به اصلاح اعمال خويش بپردازند) ولى به بيهوده كارى پرداختند و آنها كه سلامت نصيبشان شد، ولى اين نعمت بزرگ را فراموش كردند (و هيچ گاه شكر آن را به جا نياوردند). (آرى) به آنها براى مدّت طولانى مهلت داده شد و نعمت هاى زيبا در اختيارشان قرار گرفت. آنان را از كيفر گناهانشان بر حذر داشتند (تا از آن بپرهيزند) و پاداش هاى بزرگ (در برابر اطاعت فرمان خدا) به آنها وعده داده شد (ولى آن را نيز به فراموشى سپردند) بترسيد از گناهانى كه انسان را به هلاكت مى افكند! و از عيوبى كه موجب خشم پروردگار است!

* * *

▲شرح و تفسير

▲كجا رفتند قدرتمندان ناسپاس؟

در اين بخش از خطبه - كه به پايان آن نزديك مى شويم - امام(عليه السلام) لحن سخن را تغيير داده و تمامى بندگان خدا را مخاطب ساخته و آنها را به مطالعه حال پيشينيان و پايان زندگى آنان دعوت مى كند. مى فرمايد: «اى بندگان خدا! كجا هستند كسانى كه عمر طولانى به آنان داده شد و در ناز و نعمت به سر مى بردند، (امّا قدر آن را ندانستند) و آنها كه تعليم داده شدند و فهميدند (ولى هرگز به آن عمل نكردند) و كسانى كه به آنان مهلت داده شد (تا به اصلاح اعمال خويش بپردازند) ولى به بيهوده كارى پرداختند و آنها كه سلامت نصيبشان شد، ولى اين نعمت بزرگ را فراموش كردند (و هيچ گاه شكر آن را به جا نياوردند).» (عِبَادَاللهِ، أَيْنَ الَّذِينَ عُمِّرُوا فَنَعِمُوا، وَ عُلِّمُوا فَفَهِمُوا، وَأُنْظِرُوا فَلَهَوْا، وَسُلِّمُوا فَنَسُوا!)

به راستى، اگر تاريخ را ورق بزنيم، يا به زندگى گذشته خودمان در اين عمر كوتاهمان بينديشيم و به خاطر بياوريم: چه افراد قدرتمند و مشمول انواع نعمت هاى الهى، در جامعه ما و جوامع ديگر زندگى كردند; ولى نه از نعمت هاى الهى بهره گرفتند، نه به آگاهى هاى خويش عمل كردند و نه در روز سلامتى، به بيمارى انديشيدند و نه در حال قدرت به ناتوانى! سرانجام با دست خالى، از اين جهان، رخت بربستند و به سوى سرنوشت تاريكشان حركت كردند.

آرى، اگر به اين امور بينديشيم به يقين بيدار خواهيم شد و آينده خويش را با چشم خود، در زندگى آنان تماشا خواهيم كرد. سپس امام در ادامه اين سخن مى افزايد: (آرى) «به آنها براى مدّت طولانى مهلت داده شد و نعمت هاى زيبا در اختيارشان قرار گرفت; آنان را از كيفر گناهان بر حذر داشتند (تا از آن بپرهيزند) و پاداشهاى بزرگ (در برابر اطاعت فرمان خدا) به آنها وعده داده شد (ولى آن را نيز به فراموشى سپردند)!» (أُمْهِلُوا طَوِيلا، وَ مُنِحُوا جَمِيلا، وَ حُذِّرُوا أَلِيماً، وَ وُعِدُوا جَسِيماً!)

آرى! نه آن مهلت طولانى مايه بيدارى آنها شد و نه نعمت هاى گوناگون الهى وجدان خفته آنها را براى شكر منعم، بيدار كرد; نه وعده عذاب الهى آنها را از گناهان بازداشت و نه وعده پاداشهاى بزرگ، حركتى به سوى اطاعت در آنان ايجاد كرد!

در پايان اين بخش مى فرمايد: «بترسيد از گناهانى كه انسان را به هلاكت مى افكند و از عيوبى كه موجب خشم پروردگار است!» (احْذَرُوا الذُّنُوبَ الْمُوَرِّطَةَ، وَالْعُيُوبَ الْمُسْخِطَةَ).

قرآن مجيد در اين زمينه مى گويد: «كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَ أَكْثَرَ أَمْوَالاً وَ أَوْلاَداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاَقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاَقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاَقِهِمْ وَ خُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَ الاْخِرَةِ أُولئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ; (شما) همانند كسانى هستيد كه قبل از شما بوده اند، (و راه نفاق و خطا پيمودند، بلكه) آنها از شما نيرومندتر و اموال و فرزندانشان بيشتر بود. آنها از بهره خود (از مواهب الهى در راه گناه و هوس) استفاده كردند; شما نيز از بهره خود (در اين راه) استفاده كرديد، همان گونه كه آنها استفاده كردند; شما (در كفر و نفاق و استهزاى مؤمنان) فرو رفتيد، همان گونه كه آنها فرو رفتند; (ولى سرانجام) اعمالشان در دنيا و آخرت نابود شد; و آنها همان زيانكارانند(1).»

هميشه پيشوايان بزرگ دين و علماى اخلاق، غافلان بى خبر را به اين نكته توجّه داده اند كه اندكى درباره اقوامى كه پيش از آنها مى زيستند، بينديشند. در باره پادشاهان بزرگ، سرداران نيرومند، قهرمان هاى تاريخ و ظالمان و ستمگران روزگار; ببينند سرانجام، سرنوشت آنها به كجا رسيد; به كجا رفتند و چه چيز از اين دنيا با خود بردند و چه از آنها باقى مانده است. قبرستان هايى خاموش، استخوان هايى پوسيده، قصرهايى ويران شده، و اموال و ثروت هايى كه به دست ديگران افتاده است. چنان فراموش شده اند كه گويى هرگز در اين دنيا نبوده اند; به گفته شاعر:

كه آگه است كه كاووس و كَىْ كجا رفتند كه واقف است كه چون رفت تختِ جَم بر باد

قدح، به شرط ادب گير، زان كه تركيبش ز كاسه سر جمشيد و بهمن است و قباد!

* * *

##### 1. سوره توبه، آيه 69.

▲بخش هفدهم

أُولِي الاَْبْصَارِ وَالاَْسْمَاعِ، وَالْعَافِيَةِ وَالْمَتَاعِ، هَلْ مِنْ مَنَاص أَوْ خَلاَص. أَوْ مَعَاذ أَوْ مَلاَذ، أَوْ فِرَار أَوْ مَحَار! أَمْ لاَ؟ «فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ!» أَمْ أَيْنَ تُصْرَفُونَ! أَمْ بِمَاذَا تَغْتَرُّونَ! وَ إِنَّمَا حَظُّ أَحَدِكُمْ مِنَ الاَْرْضِ، ذَاتِ الطُّولِ وَالْعَرْضِ، قِيدُ قَدِّهِ، مُتَعَفِّراً عَلَى خَدِّهِ!

### ترجمه

اى صاحبان چشم و گوش بينا و شنوا، و اى دارندگان عافيت و امكانات و متاع دنيا! آيا هيچ راه گريز يا خلاص و پناهگاه و قلعه محكم، و يا فرار و بازگشتى وجود دارد، يا نه؟ حال «چگونه (از راه حق) منحرف مى شويد!» يا به كجا مى رويد! يا به چه چيز مغرور مى شويد؟! اين در حالى است كه بهره هر يك از شما از زمين، با اين طول و عرضش، تنها به اندازه قامت او است، در حالى كه گونه اش بر خاك ساييده مى شود!

▲شرح و تفسير

▲چشم و گوش خود را باز كنيد!

امام(عليه السلام) آن معلّم بزرگ آسمانى، در اين بخش از خطبه، باز بندگان خدا را مخاطب مى سازد، ولى به صورتى ديگر و با بيانى ديگر; مى فرمايد: «اى صاحبان چشم و گوش بينا و شنوا، و اى دارندگان عافيت و امكانات و متاع دنيا! آيا هيچ راه گريز، يا خلاص و پناهگاه و قلعه محكم، و يا فرار و بازگشتى وجود دارد يا نه؟»

(أُولِي الاَْبْصَارِ وَالاَْسْمَاعِ، وَالْعَافِيَةِ وَالْمَتَاعِ، هَلْ مِنْ مَنَاص(1) أَوْ خَلاَص. أَوْ مَعَاذ أَوْ مَلاَذ،(2) أَوْ فِرَار أَوْ مَحَار!(3) أَمْ لاَ؟).

در اينجا مخاطب كسانى هستند كه چشم بينا و گوش شنوا دارند و از سلامت جسم و جان و نعمت دنيا برخوردارند. امام(عليه السلام) مى فرمايد بالاخره عاقبت كار شما چيزى جز مرگ و وداع با دنيا نيست، نه راه گريزى وجود دارد و نه راه خلاص، نه پناهگاهى كه به آن پناه ببريد و از مرگ در امان باشيد و نه قلعه محكم; نه مى توانيد از مرگ فرار كنيد و نه بار ديگر به اين دنيا باز گرديد. در واقع شش راه فرار از چنگال مرگ را، امام(عليه السلام) بيان فرموده و تأكيد كرده كه تمام اين راهها بر روى شما بسته خواهد شد. مسيرى است كه همه بايد آن را بپيمايند و سرنوشتى است كه هيچ استثنايى ندارد. و اگر مخاطب تنها صاحبان چشم و گوش اند به خاطر اين است كه غافلان و بى خبران از اين گونه مسائل چيزى نمى فهمند و به راستى اندكى انديشه درباره مرگى كه در سرنوشت همه ما از روز نخست رقم زده شده است، كافى است كه ما را بيدار كند و به راه راست هدايت نمايد.

لذا در ادامه سخن مى فرمايد: «حال «چگونه (از راه حق) منحرف مى شويد!» يا به كجا رو مى آوريد؟ يا به چيز مغرور مى شويد؟! اين در حالى است كه بهره هريك از شما از زمين، با اين طول و عرضش تنها به اندازه قامت او است، در حالى كه گونه اش بر خاك ساييده مى شود» (فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ!(4)» أَمْ أَيْنَ تُصْرَفُونَ! أَمْ بِمَاذَا تَغْتَرُّونَ! وَ إِنَّمَا حَظُّ أَحَدِكُمْ مِنَ الاَْرْضِ، ذَاتِ الطُّولِ وَالْعَرْضِ، قِيدُ قَدِّهِ(5)، مُتَعَفِّراً عَلَى خَدِّهِ!)

ممكن است كسانى صدها باغ و بستان و زمين كشاورزى و دهها كاخِ آباد داشته باشند، ولى به هنگام وداع با اين دنيا، سهم آنها همان است كه درويش كوخ نشين دارد; يعنى قطعه زمينى به اندازه طول و عرض قامتش، به اضافه چند قطعه كفن كه حداقلِّ پوششِ تنِ عريان او است.

تعبير «مُتَعَفِّراً عَلَى خَدِّهِ» (اين در حالى است كه گونه ها بر خاك ساييده مى شود)

ممكن است اشاره به اين باشد كه لطيف ترين قسمت بدن در آنجا بر خاك تيره قرار مى گيرد و يا اشاره به اين باشد كه انسان حتّى به اندازه عرض بدنش سهميه اى از اين زمين ندارد;چرا كه او را در قبر روى طرف راست مى خوابانند و معمولاً لحد، گنجايش خوابيدن او را به طورى كه صورت به آسمان باشد، ندارد:

هركه را خوابگه آخر ز دو مشتى خاك است گو چه حاجت كه بر افلاك كشى ايوان را!

* * *

##### 1. «مَناص» از مادّه «نَوْص» (بر وزن قوس )به معناى دور شدن و جدا گشتن از چيزى است. بعضى گفته اند اين واژه به معناى پناهگاه و فرياد رس است و از آنجا كه وقتى انسان در جستجوى چنين چيزى است، از محلّى كه در آن است، دور مى شود و فرار مى كند، به معناى دور شدن و فرار كردن آمده است.
2. «مَلاذ» از مادّه «لَوْذ» (بر وزن موز) به معناى پنهان شدن و به قلعه اى پناه بردن است و لذا «ملاذ» به پناهگاه و قلعه، اطلاق مى شود و با «معاذ» تفاوت مختصرى دارد زيرا «معاذ» از مادّه «عَوْذ» (بر وزن حوض) به معناى پناه گرفتن است و مفهوم «استتار» در آن نيست.
3. «مَحار» اسم مكان از مادّه «حَوْر» (بر وزن جور) در اصل به معناى نقصان است; سپس به معناى بازگشت آمده است.
4. «تُؤْفكون» از مادّه «اِفْك» (بر وزن فكر) به معناى انحراف و دگرگون شدن است و به همين جهت واژه «افك» به تهمت و دروغ نيز اطلاق مى شود.

##### 5. «قيد» (به كسر و فتح قاف) به معناى مقدار است و به همين جهت، به طنابى كه به دست و پاى انسان يا حيوان مى بندند و او را محدود به حدّ معينى مى كنند، قَيد (به فتح قاف) گفته شده است. و «قدّ» به معناى قامت است.

▲بخش هيجدهم

الاْنَ عِبَادَ اللّهِ وَالْخِنَاقُ مُهْمَلٌ، وَ الرُّوحُ مُرْسَلٌ، فِي فَيْنَةِ الاِْرْشَادِ، وَ رَاحَةِ الاَْجْسَادِ، وَ بَاحَةِ الاِْحْتِشَادِ، وَمَهَلِ الْبَقِيَّةِ، وَأُنُفِ الْمَشِيَّةِ، وَإِنْظَارِ التَّوْبَةِ، وَانْفِسَاحِ الْحَوْبَةِ، قَبْلَ الضَّنْكِ وَالْمَضِيقِ، وَالرَّوْعِ وَالزُّهُوقِ، وَ قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ، وَإِخْذَةِ الْعَزِيزِ الْمُقْتَدِرِ.

### ترجمه

اى بندگان خدا! هم اكنون كه ريسمان مرگ بر گلوى شما نيفتاده و روح (براى بدست آوردن كمالات) آزاد است و بدنها راحت، و مى توانيد با كمك يكديگر مشكلات را حل كنيد و هنوز مهلتى داريد و فرصت براى تصميم گرفتن باقى است و راه توبه و بازگشت از گناه باز است (از اين فرصت هاى گرانبها استفاده كنيد!) پيش از آنكه در سختى و تنگنا و ترس و نابودى قرار گيريد و پيش از فرا رسيدن مرگى كه در انتظار است و قبل از آنكه دست قدرتِ خداوندِ قوىّ مقتدر، شما را بگيرد (آرى پيش از همه اينها، فرصت را مغتنم بشمريد و زاد و توشه برگيريد).

▲شرح و تفسير

▲آخرين سخن!

امام(عليه السلام) در آخرين بخش از خطبه، بار ديگر همه بندگان خدا را مخاطب ساخته و با جمله هاى كوتاه و زيبا و پرمعنا، براى از دست ندادن فرصت ها، پيش از پايان گرفتن زندگى، هشدار مى دهد و مى فرمايد: «اى بندگان خدا! هم اكنون كه ريسمان مرگ بر گلوى شما نيفتاده و روح (براى بدست آوردن كمالات) آزاد است، و بدنها راحت، و مى توانيد با كمك يكديگر مشكلات را حل كنيد، و هنوز مهلتى داريد، و فرصت براى تصميم گرفتن باقى است و راه توبه و بازگشت از گناه باز است (از اين فرصت هاى گرانبها استفاده كنيد.) پيش از آنكه در سختى و تنگنا و ترس و نابودى قرار گيريد و پيش از فرا رسيدن مرگى كه در انتظار است و قبل از آنكه دست قدرت خداوند قوىّ مقتدر، شما را بگيرد (آرى پيش از همه اينها فرصت را مغتنم بدانيد و زاد و توشه سفر آخرت را از اين جهان برگيريد كه اگر اين فرصت ها از دست برود، نه راه بازگشتى وجود دارد و نه پشيمانى سودى!)» (اَلاْنَ عِبَادَاللهِ وَالْخِنَاقُ(1) مُهْمَلٌ، وَالرُّوحُ مُرْسَلٌ، فِي فَيْنَةِ(2) الاِْرْشَادِ، وَرَاحَةِ الاَْجْسَادِ، وَ بَاحَةِ(3) الاِْحْتِشَادِ(4)، وَمَهَلِ الْبَقِيَّةِ، وَأُنُفِ الْمَشِيَّةِ، وَإِنْظَارِ التَّوْبَةِ، وَانْفِسَاحِ الْحَوْبَةِ(5)، قَبْلَ الضَّنْكِ(6) وَالْمَضِيقِ، وَالرَّوْعِ وَالزُّهُوقِ(7)، وَ قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ، وَإِخْذَةِ الْعَزِيزِ الْمُقْتَدِرِ).

آنچه امام(عليه السلام) در جمله هاى بالا فرمود، ابعاد مختلف فرصت هايى است كه انسان در دست دارد: باقى بودن عمر، آرامش روح، راحتى جسم، امكان كسب كمالات، امكان اجتماع و مشورت، بقاء فرصت براى تصميم گيرى، توانايى بر توبه و بازگشت از گناه. هر يك از اينها بخشى از فرصت هاى عظيم و گرانبهاى آدمى را تشكيل مى دهد كه با وجود آن، همه كار مى توان كرد و هر خير و سعادتى قابل اكتساب است; در حالى كه ممكن است يك روز ديگر همه اينها از دست برود و تمام سرمايه هاى سعادت انسان، نابود گردد و چه غافلند كسانى كه به اين واقعيتها توجّه ندارند و همچون گوسفندان، در اين چراگاهِ زندگى به لذّات زودگذر سرگرمند و از گرگ اجل، كه يكايك از اين گله مى برد، بى خبرند و آسوده مى چرند.

مرحوم «سيّد رضى»، در پايان اين خطبه در چند جمله كوتاه و بسيار پرمعنا چنين مى گويد: «وَفِي الْخَبَرِ: أَنّهُ لَمَّا خَطَبَ بِهذِهِ الْخُطْبَةِ إِقْشَعَرَّتْ لَهَا الْجُلُودُ، وَ بَكَتِ الْعُيُونَ، وَرَجَفَتِ الْقُلُوبُ. وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُسَمِّي هذِهِ الْخُطْبَةَ: «الْغرَّاءَ»; در خبر آمده است هنگامى كه امام(عليه السلام) اين خطبه را ايراد فرمود، بدنها به لرزه در آمد و اشكها سرازير و دلها ترسان شد و بعضى از مردم اين خطبه را (به خاطر فصاحت و بلاغت عجيبش) خطبه «غرّا» (درخشان) ناميده اند».

به راستى - همان گونه كه مرحوم سيّدرضى در اين روايت آورده است - اين خطبه از خطبه هاى عجيب و تكان دهنده است كه مى تواند غافلترين افراد را تكان دهد و از خواب غفلت بيدار كند. فصاحتش بى نظير و بلاغتش بى مانند است و اگر در «نهج البلاغه» جز اين خطبه نبود، براى پى بردن به مقام و عظمت على(عليه السلام) و گرفتن بهترين پند و اندرزها و عاليترين درس اخلاق و خودسازى كافى بود.

امام(عليه السلام) در اين خطبه با مهارت عجيبى به سراغ تمام امورى رفته كه بيدار كننده و غفلت زاست و اين هدف بزرگ را از ابعاد مختلف دنبال نموده است; خطبه اى است كه انسان هرگز از خواندن آن سير نمى شود و با گذشت زمان، كهنه نخواهد شد.

«ابن ابى الحديد» نيز، در پايان اين خطبه چنين مى گويد: «بدان! ما هيچ شكى در اين مسأله نداريم كه على(عليه السلام) فصيح ترين كسانى بود كه در تمام طول تاريخ به لغت عرب سخن گفته اند (البتّه بعد از كلام خدا وكلام رسول خدا) و اين به خاطر آن است كه امتياز سخنران و نويسنده در سخنرانى و نوشته هايش بر دو پايه استوار است: مفردات الفاظ، و تركيب بندى جمله ها; امّا مفردات: بايد سهل، ساده، روان، مأنوس و خالى از هر نوع پيچيدگى باشد و الفاظ اميرمؤمنان على(عليه السلام) عموماً چنين است و امّا تركيب بندى جمله ها: بايد محتوا زيبا و به سرعت فهميده شود و از ويژگى هايى كه به خاطر آن، بعضى از سخنان بر بعضى ديگر، ترجيح دارند، برخوردار باشد و اين همان چيزى است كه علماى «بديع» از آن به: «مقابله»، «مطابقه»، «حسن تقسيم»، «بازگرداندن پايان سخن، به آغاز آن»، «ترصيع»، «تسهيم»، «توشيح»، «مماثلت»، «استعاره»، «استعمال مجاز لطيف»، «موازنه»، «تكافؤ»، «تسميط» و «مشاكله»، نام برده اند (اينها اصطلاحات مخصوصى است كه علماى علم بديع، براى زيبايى و فصاحت و بلاغت جمله ها، در جاى خود ذكر كرده اند).

بى شك، تمام اين ويژگى ها در خطبه ها و نامه هاى على(عليه السلام) موجود است و در سطح كلام آن حضرت، گسترده شده است. و اين زيبايى كاملِ مفردات، و تركيب بندى جمله ها را، تنها در كلام على(عليه السلام) مى توان يافت و در كلام هيچ شخص ديگرى، به اين صورت كامل مشاهده نمى شود... به همين دليل، آن حضرت در سخن خويش شگفتى ها و عجايبى آفريده و بايد امام و پيشواى مردم در اين امر باشد; چراكه ابتكاراتى آورده كه از هيچ كس قبل از او شنيده نشده است و جالب اينكه (در بسيارى از اوقات) اين سخنان را به صورت ارتجالى (بدون هيچ گونه سابقه ذهنى و بالبداهه) بيان مى فرمود، آنجا كه طبع آن حضرت به هيجان مى آمد و بدون هيچ گونه مطالعه قبلى، اين سخنان عميق را ايراد مى فرمود; راستى عجيب است! راستى عجيب است!!(8)»

* * *

##### 1. «خِناق» از مادّه «خَنْق» (بر وزن سنگ) به معناى خفه كردن آمده است و «خِناق» به معناى طنابى است كه با آن خفه مى كنند و «ضيق خناق» (تنگى طنابى كه بر گلو است) كنايه از تنگنا و گرفتارى شديد است.
2. «فَيْنه» (بر وزن ضربه) به معناى زمان و وقت است.
3. «بَاحه» از مادّه «بَوْح» (بر وزن قول) به معناى ظهور و اشتهار گرفته شده است و «باحه» به معناى صحن و سراى خانه و آب فراوان و نخل بسيار به جهت ظهور و بروز آن است و در جمله بالا به همان معناى اوّل، يعنى «صحن و سرا» است.
4. «اِحْتشاد» به معناى اجتماع براى انجام كار مشترك است.
5. «حَوْبه» (بر وزن توبه) در اصل به معناى احتياج و نيازى است كه انسان را به گناه مى كشاند و به همين دليل، در قرآن مجيد و استعمالات ديگر به معناى گناه آمده است.
6. «ضَنْك» به معناى سختى و تنگى است و «معيشت ضنك» به معناى زندگى توأم باسختى هاست.
7. «زُهُوق» (بر وزن حقوق) به معناى نابود شدن و از بين رفتن است.
8. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 278.

▲خطبه 84

خطبه 84(1) و من خطبة له عليه السّلام

فى ذكر عمرو بن العاص

در اين خطبه، امام(رحمه الله) سخنى (جالب و جامع) درباره «عمرو بن عاص» بيان فرموده است.

##### 1. سند خطبه: اين خطبه را پيش از «سيّد رضى» جمعى از مشاهير علماى اسلام در كتابهاى خود نقل كرده اند: از جمله «ابن قتيبه» (با كمى تفاوت) در كتاب «عيون الاخبار» و «ابو حيّان توحيدى» در كتاب «الأَمتاع و المؤانسه» و «بيهقى» در كتاب «المحاسن و المساوى» و «ابن عبد ربّه» در كتاب «عقد الفريد» و «بلاذرى» در «أنساب الاشراف» آورده اند و بعد از «سيّد رضى» مرحوم «شيخ طوسى» در «امالى» از «مرزبانى» كه پيش از تنظيم نهج البلاغه مى زيسته است و «ابن عقده» و «زبير بن بكّار» و «ابن اثير» در «نهايه» نقل كرده اند (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه119).

▲خطبه در يك نگاه

عَجَباً لاِبْنِ النَّابِغَةِ! يَزْعُمُ لاَِهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِىَّ دُعَابَةً، وَ أَنِّي امْرُؤٌ تِلْعَابَةٌ: أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ! لَقَدْ قَالَ بَاطِلا، وَ نَطَقَ آثِماً. أَمَا- وَ شَرُّ الْقَوْلِ الْكَذِبُ- إِنَّهُ لَيَقُولُ فَيَكْذِبُ، وَ يَعِدُ فَيُخْلِفُ، وَ يُسْأَلُ فَيَبْخَلُ، وَ يَسْأَلُ فَيُلْحِفُ، وَ يَخُونُ الْعَهْدَ، وَ يَقْطَعُ الاِْلَّ;فَإِذَا كَانَ عِنْدَالْحَرْبِ فَأَيُّ زَاجِر وَ آمِر هُوَ! مَا لَمْ تَأْخُذِ السُّيُوفُ مَآخِذَهَا، فَإِذَا كَانَ ذلِكَ كَانَ أَكْبَرُ مَكِيدَتِهِ أَنْ يَمْنَحَ الْقِرْمَ [قوم ]سُبَّتَهُ. أَمَا وَاللهِ إِنِّي لَيَمْنَعُنِي مِنَ اللَّعِبِ ذِكْرُ الْمَوْتِ، وَ إِنَّهُ لََيمْنَعُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْيَانُ الاْخِرَةِ، إِنَّهُ لَمْ يُبَايِعْ مُعَاوِيَةَ حَتَّى شَرَطَ أَنْ يُؤْتِيَهُ أَتِيَّةً، وَ يَرْضَخَ لَهُ عَلَى تَرْكِ الدِّينِ رَضِيخَةً.

### ترجمه

از «ابن نابغه» (پسر آن زن بد نام - اشاره به عمرو عاص است-) در شگفتم! او براى مردم شام چنين وانمود مى كند كه من بسيار اهل مزاح و مردى شوخ طبعم، كه مردم را با شوخى و هزل، پيوسته سرگرم مى كنم. او سخنى باطل و كلامى به گناه، گفته است - و بدترين سخنان گفتار دروغ است- او پيوسته دروغ مى گويد. وعده مى دهد و تخلّف مى كند. اگر چيزى از او درخواست شود، بخل مىورزد و اگر خودش از ديگرى تقاضايى داشته باشد، اصرار مى كند. در پيمانش خيانت مى نمايد. (حتّى) پيوند خويشاوندى را قطع مى كند. هنگام نبرد لشكريان را امر و نهى مى كند (و سر و صداى زياد راه مى اندازد كه مردم شجاعش پندارند) ولى اين تازمانى است كه دست ها به قبضه شمشير نرفته است و هنگامى كه چنين شود، او براى رهايى جانش، بالاترين تدبيرش اين است كه جامه اش را كنار زند و عورت خود را نمايان سازد (تا كريمان از كشتنش چشم بپوشند.) آگاه باشيد! به خدا سوگند، ياد مرگ مرا از سرگرم شدن به بازى و شوخى باز مى دارد; ولى فراموشى آخرت او را از سخن حق باز داشته است. او حاضر نشد با معاويه بيعت كند، مگر اينكه عطيّه و پاداشى از او بگيرد (و حكومت مصر را براى او تضمين نمايد) و در مقابلِ از دست دادن دينش، رشوه اندكى دريافت نمايد.

▲شرح و تفسير

▲اين مرد دروغگو را بشناسيد!

امام(عليه السلام) سخن خود را از دروغ و تهمتى كه «عمرو بن عاص» نسبت به ساحت مقدّسش گفته بود، آغاز مى كند و به دنبال تكذيب آن، معرّفى گويايى نسبت به اين عنصر كثيف تاريخ اسلام، مى آورد.

دروغ اين بود كه: امام(عليه السلام) بسيار شوخ طبع و مزّاح و - نعوذ باللّه - اهل هزل و باطل است، تا به اين بهانه، عدم شايستگى آن حضرت را براى امر خلافت - به زعم خود - ثابت كند.

مى فرمايد: «از «ابن نابغه» (پسر آن زن بدنام) در شگفتم! او براى مردم شام چنين وانمود مى كند كه من بسيار اهل مزاح و مردى شوخ طبعم، كه مردم را با شوخى و هزل، پيوسته سرگرم مى كنم.» (عَجَباً لاِبْنِ النَّابِغَةِ!(1) يَزْعُمُ لاَِهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِىَّ دُعَابَةً(2)، وَ أَنِّي امْرُؤٌ تِلْعَابَةٌ(3): أُعَافِسُ(4) وَ أُمَارِسُ!(5)) تعبير به «ابن النابغه» در باره «عمرو عاص» از يك سو، اشاره به وضع زشت و ننگين خانواده اوست; چرا كه رسم عرب اين بود اگر كسى مادرش مشهور به شرافت و يا مشهور به پستى بود، او را به مادرش نسبت مى دادند، به جاى اينكه به پدرش نسبت دهند. و از سوى ديگر، تعبير به «نابغه» از مادّه «نبوغ» در اصل به معناى ظهور و بروز است; ولى هنگامى كه درباره زنى بكار برده مى شد، اشاره به شهرت او به فساد بود و اين واژه به خاطر فساد اخلاقى مادر «عمرو» تدريجاً لقب مادر او شد، در حالى كه اسم اصليش «سلمى» يا «ليلى» بود. در تواريخ آمده است كه اين زنِ مشهور به فساد، به طور نامشروع، با چند نفر از جمله «ابو سفيان» همبستر شد و هنگامى كه «عمرو» متولّد گرديد، آنها بر سر او اختلاف كردند; ولى «نابغه» ترجيح داد كه او را فرزند «عاص» بداند و اين به خاطر كمك هاى مالى بيشترى بود كه عاص نسبت به او داشت. از «ابو سفيان» نقل شده است كه همواره مى گفت من ترديد ندارم كه «عمرو» فرزند من است و از نطفه من منعقد شده است.(6) و اين تعبير امام(عليه السلام) در واقع مقدمّه اى است براى سخنى كه بعد از آن آمده. يعنى از چنين انسانى نبايد تعجّب كرد كه نسبت به پاكان و نيكان جهان، تهمت بزند و درباره آنها دروغ بگويد.

تعبير به «دُعابه» اشاره به شوخى بى حدّ و حساب است و «تِلْعابه» به معناى كسى است كه مردم را با سخنان هزل سرگرم مى كند و «اُعافس» و «اُمارس» تقريباً به يك معنا است و در اصل به معناى سرگرم كردن زنان، با شوخى هاى مختلف است; سپس به معناى وسيعتر و گسترده ترى، يعنى: «هر نوع سرگرمى هزل آميز نسبت به هر كس» آمده است; در واقع امام(عليه السلام) تمام نسبت هاى دروغِ «عمرو بن عاص» درباره خودش را در اين چند جمله گويا خلاصه فرموده، تا مقدّمه اى باشد براى پاسخ گويى به آن.

جالب اينكه دشمنان مولا اميرمؤمنان(عليه السلام) هنگامى كه نمى توانستند كوچكترين نقطه ضعفى در مورد شايستگى هاى او براى امر خلافت بيابند، يا مقام علمى و تقوا و زهد و پارسايى و شجاعت و تدبير او را انكار كنند، به مسائلى از قبيل آنچه در بالا آمد، متشبّث مى شدند، كه چون آن حضرت بسيار مزاح مى كند، پس شايسته خلافت نيست و اين خود مى رساند كه شايستگى هاى امام(عليه السلام) به حدّى روشن بود كه هيچ كس نمى توانست انگشت انكار بر آن بگذارد; به همين دليل، طبق مَثَل معروف «أَلْغَريِقُ يَتَشَبَّثُ بِكُلِّ حَشِيش» به اين بهانه هاى واهى متشبّث مى شدند.

البتّه، در مورد مزاح و اين كه تا چه حدّ سنجيده و قابل قبول و در چه حدّ ناپسند و مذموم است، در نكاتِ ذيل خطبه، به خواست خدا، بحث كافى خواهيم كرد.

سپس امام(عليه السلام) به پاسخ سخنان دروغ و تهمت آميز «عمرو بن عاص» پرداخته، مى فرمايد: «او سخنى باطل و كلامى به گناه گفته است و بدترين سخنان، گفتار دروغ است» (لَقَدْ قَالَ بَاطِلاً، وَ نَطَقَ آثِماً. أَمَا وَ شَرُّ الْقَوْلِ الْكَذِبُ)

چه كسى است كه بتواند مزاح هاى لطيف و خالى از هرگونه باطل و خلاف و افراط و زياده روى را انكار كند؟ و چه كسى است كه بتواند جدّى بودن على(عليه السلام) را در سخنان و نامه ها و كلمات قصارش، ناديده بگيرد؟! او از همه جدّى تر بود و در مديريّت، اراده اى آهنين داشت; هر چند، گاهى براى زدودن گرد و غبار غم و اندوه از دل دوستان، از لطفِ سخن و مزاح لطيف استفاده مى كرد; كارى كه در زندگى پيشواى او، يعنى پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) كاملاً نمايان است. امّا دشمنى كه دستش از همه جا كوتاه شده است و دنبال بهانه جويى است، به هر چيز دست مى زند و دروغ هاى زيادى مى بافد و بر آن مى افزايد.

در ادامه اين سخن، در شش جمله كوتاه، شش صفت از اوصاف رذيله اين مرد زشت سيرت يعنى «عمر و عاص» را بيان مى فرمايد; مى گويد: «او پيوسته دروغ مى گويد، وعده مى دهد و تخلّف مى كند، اگر چيزى از او درخواست شود، بخل مىورزد، و اگر خودش از ديگرى تقاضايى داشته باشد، اصرار مى كند. در پيمانش خيانت مى نمايد. (حتّى) پيوند خويشاوندى را قطع مى كند.» (إِنَّهُ لَيَقُولُ فَيَكْذِبُ، وَ يَعِدُ فَيُخْلِفُ، وَ يُسْأَلُ فَيَبْخَلُ، وَ يَسْأَلُ فَيُلْحِفُ(7)، وَ يَخُونُ الْعَهْدَ، وَ يَقْطَعُ الاِْلَّ(8)).

هر كس حالات «عمرو بن عاص» و تاريخچه سياه زندگى او را مطالعه كند، وجود اين رذايل اخلاقى شش گانه را به خوبى در آن مى بيند. در يك كلام، او مردى دنياپرست بود و براى رسيدن به زندگى پست دنيايى اش، از هيچ دروغ و تهمتى ابا نداشت. در آنجا كه به نفعش بود، وعده مى داد و در آنجا كه به زيانش بود، تخلّف مى كرد. كسى از مال و ثروت بى حساب او بهره نبرد و براى رسيدن به خواسته هايش - مخصوصاً در برابر معاويه - تا آنجا كه مى توانست، اصرار مىورزيد و «معاويه» را در فشار قرار مى داد و او چون نياز به «عمرو» داشت، در برابر خواسته هاى نامشروعش تسليم مى شد. خيانت او در عهد و پيمان، در امر «حَكَمَين» بر همه آشكار شد و حتّى به خويشاوندان خود نيز رحم نمى كرد.

به گفته بعضى از مورّخان، وى حدود 90 سال در دنيا زندگى كرد و به گفته «يعقوبى» هنگامى كه مرگ او فرا رسيد، به فرزندش گفت: «اى كاش پدرت در غزوه «ذات السّلاسل» (در عصر پيامبر(صلى الله عليه وآله)) مرده بود! من كارهايى انجام دادم، كه نمى دانم در نزد خداوند چه پاسخى براى آنها دارم. نگاهى به اموال سرشار خود كرد و گفت: اى كاش به جاى اينها، مدفوع شترى بود. اى كاش سى سال قبل مرده بودم!!

دنياى معاويه را اصلاح كردم و دين خودم را بر باد دادم! دنيا را مقدّم داشتم و آخرت را رها نمودم. از ديدن راه راست و سعادت نابينا شدم، تا مرگم فرا رسيد. گويا مى بينم كه معاويه اموال مرا مى برد و با شما بدرفتارى خواهد كرد.»(9)

به هر حال، وجود اين صفات رذيله در شخصى مانند «عمر و عاص» با آن تاريخ زندگانى ننگينش، بر كسى پوشيده نيست.

سپس امام(عليه السلام) به يكى از زشت ترين كارهاى دوران حيات «عمرو» اشاره مى كند; كارى كه در تاريخ، شبيه و نظير نداشت و آن اينكه در جنگ «صفّين» هنگامى كه خود را در چنگال قدرت على(عليه السلام) ديد و يقين پيدا كرد على(عليه السلام) با يك، يا چند ضربه شمشير، به حيات آلوده او پايان خواهد داد، خود را برهنه كرد; چرا كه مى دانست كرامت و حياى مولا، ايجاب مى كند كه در چنين شرائطى روى از او برگرداند و او هم از اين فرصت استفاده كند و فرار را بر قرار اختيار نمايد. اين ماجرا در همه جا پيچيد و در ميان عرب «ضرب المثل» شد كه: «عمرو در پناه عورتش از مرگ نجات يافت».

مى فرمايد: «هنگام نبرد، لشكريان را امر و نهى مى كند (و سر و صداى زياد راه مى اندازد كه مردم شجاعش پندارند) ولى اين تا زمانى است كه دستها به قبضه شمشير نرفته است، هنگامى كه چنين شود، او براى رهايى جانش، بالاترين تدبيرش اين است كه جامه اش را كنار زند و عورت خود را نمايان سازد (تا كريمان از كشتن او چشم بپوشند.)» (فَإِذَا كَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَيُّ زَاجِر وَ آمِر هُوَ! مَا لَمْ تَأْخُذِ السُّيُوفُ مَآخِذَهَا، فَإِذَا كَانَ ذلِكَ، كَانَ أَكْبَرُ مَكِيدَتِهِ أَنْ يَمْنَحَ الْقِرْمَ(10) سُبَّتَهُ(11)).

به گفته «ابن ابى الحديد» اين داستان عجيب را تمام مورّخان مخصوصاً كسانى كه درباره «صفّين» سخن گفته اند، نوشته اند(12).

داستان چنين است: «يكى از ياران على(عليه السلام) به نام «حارث بن نضر» اشعارى در مذمّت «عمرو بن عاص» گفت و او را به خاطر ضعف و زبونى اش در برابر شمشير آتشبار على(عليه السلام) نكوهش كرد. اشعار «حارث» در ميان مردم پخش شد و به گوش «عمرو» رسيد; او گفت اكنون كه چنين است به خدا سوگند! من در ميدان نبرد، به مقابله با على(عليه السلام) خواهم رفت، هر چند هزار بار كشته شوم! هنگامى كه در «صفّين» صفوف لشكر حمله عمومى را آغاز كردند، «عمرو» هم نيزه اى برداشت و به سوى على(عليه السلام) آمد، تا ننگ جُبْن را از خود بشويد; مولا با شمشير به او حمله كرد، عمرو كه خود را همانند گنجشكى در چنگال عقابى بلند پرواز ديد، عقب نشينى كرد; خود را از اسب به زير انداخت و پاهاى خود را بلند كرد و عورتش را نمايان ساخت; اميرمؤمنان(عليه السلام) صورت از او برگرداند و برگشت (و او فرصت را غنيمت شمرد و فرار كرد). اين سخن در ميان مردم منتشر شد و به عنوان يكى از بزرگواريهاى على(عليه السلام)اشتهار يافت.(13)»

در تاريخ آمده است: «هنگامى كه «معاويه» بر تخت قدرت تكيه كرد، روزى به «عمروعاص» گفت: من هر وقت تو را مى بينم خنده ام مى گيرد! «عمرو» سؤال كرد براى چه؟ گفت به ياد آن روز مى افتم كه على در «صفّين» به تو حمله كرد، تو اين داغ ننگ را بر خود گذاردى كه عورت خود را نمايان كنى، تا نجات يابى. عمرو گفت: من هنگامى كه تو را مى بينم، بيشتر مى خندم، چرا كه به ياد روزى مى افتم كه على تو را در ميدان مبارزه، دعوت به نبرد تن به تن كرد، ناگهان نفست در سينه حبس شد و زبانت از كار افتاد و آب دهان، گلويت را گرفت و تمام اندامت به لرزه درآمد و امور ديگرى كه من نمى خواهم بگويم. «معاويه» گفت: درست است ولى اين تمامش نبود (و ماجرا بيش از اين بود)... و سپس به «عمرو بن عاص» گفت: بيا شوخى را بگذار و به سراغ جدّى برويم; ترسيدن و فرار كردن از دست على براى هيچ كس عيب نيست (إِنَّ الْجُبْنَ وَ الْفِرَارَ مِنْ عَلِىٍّ لاَعَارَ عَلَى أَحَد فِيهِمَا).»(14).

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين بحث، به پاسخ از نسبت دروغ «عمرو بن عاص» پرداخته و با معرّفى بيشترى از صفات و وضع ايمان و اعمال او، خطبه را پايان مى دهد; مى فرمايد: «آگاه باشيد! به خدا سوگند، ياد مرگ مرا از سرگرم شدن به بازى و شوخى باز مى دارد.» (أَمَا وَ اللّهِ إِنِّي لَيَمْنَعُنِي مِنَ اللَّعِبِ ذِكْرُ الْمَوْتِ).

من همواره مرگ را در مقابل چشم خود مى بينم. چرا كه قانونى است براى همه خلائق و هيچ تاريخى براى آن تعيين نشده و استثنايى در آن راه ندارد و نيز مى دانم مرگ، پايان همه لذّات و همه سرگرمى هاست! من هرگز آن را فراموش نمى كنم و صبح و شام به ياد آن هستم. آيا ممكن است مثل منى، با اين وصف، سرگرم بازى ها و شوخى ها شود و در هوا و هوس غرق گردد؟ غير ممكن است. «ولى فراموشى (مرگ و) آخرت او را از سخن حق بازداشته است.» (وَ إِنَّهُ لَيَمْنَعُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْيَانُ الاْخِرَةِ).

اگر او دروغ مى گويد و تهمت مى زند و براى رسيدن به اهداف دنيوى و نائل شدن به هوسهايش، هر كارى را براى خود مجاز مى شمرد، به خاطر اين است كه مرگ و آخرت را به دست فراموشى سپرده، و انسانى كه مرگ و دادگاه عدل الهى را فراموش كند، موجود خطرناكى مى شود كه از هيچ كارى ابا ندارد و حتّى شرف و آبروى خود را نيز بر سر اين كار مى نهد.

سپس شاهد روشن و دليل گويايى براى اين سخن بيان مى فرمايد و مى گويد: «او حاضر نشد با معاويه بيعت كند، تا اينكه عطيّه و پاداشى از او بگيرد (و به تعبير ديگر:) در مقابل از دست دادن دينش، رشوه اندكى دريافت دارد.» (إِنَّهُ لَمْ يُبَايِعْ مُعَاوِيَةَ حَتَّى شَرَطَ أَنْ يُؤْتِيَهُ أَتِيَّةً،(15) وَ يَرْضَخَ لَهُ عَلَى تَرْكِ الدِّينِ رَضِيخَةً).(16)

امام(عليه السلام) در اين سخن، به داستان معروفى اشاره فرمود كه در ميان مردم شهرت داشت و به همين دليل، به يك اشاره گذرا بسنده مى كند. شبيه همين معنا در خطبه 26 آمده است و در آنجا شرح آن را بيان كرديم و ماجرا به طور خلاصه چنين بود: «هنگامى كه فتنه «جمل» با پيروزى امام(عليه السلام) و شكست مخالفان فرونشست، امام(عليه السلام)«جرير بن عبداللّه» را براى گرفتن بيعت از «معاويه» به شام فرستاد; «معاويه» كه مايل نبود با امام بيعت كند، در اين باره به مشورت پرداخت و نامه اى براى «عمروبن عاص» نوشت و از او كمك خواست و گفتگوهاى زيادى ميان او و «معاويه» در گرفت و «عمرو» به او فهماند كه فاقد افتخاراتى است كه على(عليه السلام) دارد. سرانجام گفت: اگر من با تو بيعت كنم و تمام خطرات آن را بپذيرم، چه پاداشى براى من قرار خواهى داد؟ معاويه گفت: هر چه خودت بگويى; عمرو گفت: حكومت مصر را بعد از پيروزى به من واگذار كن! معاويه تأمّلى كرد و گفت: من خوش ندارم كه مردم درباره تو بگويند: «به خاطر اغراض دنيوى، با من بيعت كردى!» عمرو گفت: اين حرفها را كنار بگذار (تو خودت رئيس دنياپرستانى! مطلب همين است كه من مى گويم، من حكومت مصر را مى خواهم) سرانجام معاويه تسليم شد و اين قرارداد را با او بست.(17)»

ولى عجبا! كه دنيا به او هم وفا نكرد و چند سالى بيشتر در رأس حكومت مصر نبود و همان گونه كه در بالا آورديم، در پايان عمر از كرده خود پشيمان بود و به خودش بد مى گفت; ولى راهى براى نجات از آن گرداب هولناك نبود(18)

##### 1. «نابغه» از مادّه «نبوغ» به معناى ظهور و شهرت است و عرب، زنان مشهور به فساد را «نابغه» مى گفته همانطور كه ما، در فارسى «زن معروفه» مى گوييم; ولى از سوى ديگر به افرادى كه به خاطر استعداد فوق العاده، مشهور و معروف مى شوند، نابغه اطلاق مى شود.
2. «دُعابه» به معناى مزاح كردن (يا بسيار مزاح كردن) است.
3. «تِلْعابه» از مادّه «لَعْب» به معناى شخصى است كه بسيار مردم را با سخنان، يا حركات خود، سرگرم مى سازد.
4. «اُعافس» از مادّه «مُعافسه» به معناى زياد شوخى كردن است.
5. «اُمارس» از مادّه «ممارسه» به معناى سرگرم چيزى شدن مى باشد و در اينجا به معناى سرگرمى به مزاح و شوخى است.
6. ربيع الابرار زمخشرى (به نقل از ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه، جلد 6، ص 283.)
7. «يُلْحف» از مادّه «اِلحاف» به معناى اصرار و پافشارى كردن است و اصل آن از «لحاف» است كه به معناى همان پوشش مخصوص و معروف مى باشد و از آنجا كه اصرار كننده، سخت به كسى مى پيچد، اين واژه در مورد او به كار رفته است
8. «إِلّ» به معناى عهد و پيمان است و به معناى خويشاوندى نيز آمده است.
9. تاريخ يعقوبى (مطابق نقل الغدير، جلد 2، صفحه 175).
10. «قِرْم» به معناى جنس نر است و به معناى شخص بزرگوار و آقا نيز آمده است و در خطبه بالا به همين معنا است; زيرا «عمرو بن عاص» در برابر بزرگوارى چون على(عليه السلام) قرار گرفت و مى دانست اگر پيراهن را بالا زند و كشف عورت كند، اميرمؤمنان(عليه السلام) روى برمى گرداند.
11. «سُبَّه» از مادّه «سَبّ» (بر وزن شقّ) به معناى بدگويى كردن و دشنام دادن است و به معناى هر چيزى كه ذكر آن ناپسند است، آمده و در اينجا اشاره به «عورت» است.
12. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 312.
13. كتاب «صفّين» از «نصر بن مزاحم»، صفحه 224 (طبق نقل الغدير، جلد 2، صفحه 158).
14. ابن ابى الحديد اين سخن را از «واقدى» مورّخ معروف نقل مى كند (شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 317).
15. «أَتيّه» به معناى عطيّه و بخشش است و در اصل از «ايتاء» به معناى اِعطاء و بخشش مى باشد.
16. «رَضيخه» از مادّه «رَضْخ» (بر وزن رزم) به معناى چيز كمى را بخشيدن و «رضيخه» به معناى عطيّه ناچيز است و در خطبه بالا، اشاره به اين است كه «عمرو عاص» دين خود را در برابر مقامات دنيا، كه نسبت به آن، متاع ناچيز و كم ارزش است، فروخت; به خصوص اينكه مدّت كوتاهى از اين مقام بهره گرفت.
17. شرح ابن ابى الحديد، جلد 2، صفحه 61 (با تلخيص).
18. در مورد تاريخ مرگ «عمرو» ميان مورّخان گفتگو است; ولى به گفته «علاّمه امينى» در «الغدير» و «ابن ابى الحديد» در «شرح نهج البلاغه» (جلد 6، صفحه 321) صحيح تر آن است كه در سال 43 هجرى طومار زندگانى ننگينش پايان يافت و اگر حكومتش از سال 39 شروع شده باشد، دوران آن بيش از پنج سال نبود.

▲نكته ها

▲1- عمرو عاص كيست؟

همه ما با نام اين مرد آشنا هستيم و هركس گوشه اى از شيطنت هاى او و نقش تخريبى اش را در تاريخ اسلام شنيده است و معروفترين داستانى كه همه از او به خاطر دارند، داستان سرنيزه كردن قرآن هاست كه در جنگ «صفّين» هنگامى كه لشكر «معاويه» در آستانه شكست قرار گرفت، او با يك نيرنگ عجيب، لشكر را از شكست نجات داد; دستور داد قرآن ها را بر سرنيزه كنند و بگويند ما همه پيرو قرآنيم و بايد به حكميّت قرآن، تن در دهيم و دست از جنگ بكشيم. اين نيرنگ، چنان در گروهى از ساده لوحان از لشكر اميرمؤمنان على(عليه السلام) مؤثّر افتاد كه مولا را سخت در فشار قرار دادند، تا دست از جنگ بكشد و تن به حكميّت دهد.

به هر حال، او تقريباً سى و چهار سال، قبل از بعثتِ پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) تولّد يافت. پدرش «عاص بن وائل» از دشمنان سرسخت اسلام بود كه قرآن مجيد در نكوهش او مى فرمايد: «اِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الاَْبْتَرُ; دشمن تو، بريده نسل و بى عقب است.»(1) او پيوسته خوشحالى مى كرد كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) فرزندى كه از او يادگار بماند، ندارد و بعد از وفاتش همه چيز پايان مى گيرد و لذا آيه فوق در حقّ او نازل شد. مادرش - طبق تصريح مورّخين- بدنام ترين زن در «مكّه» بود، به گونه اى كه وقتى «عمرو» متولّد شد، پنج نفر مدّعى پدرى او بودند، ولى مادرش ترجيح داد كه او را فرزند «عاص» بشمرد; چرا كه هم شباهتش به او بيشتر بود و هم «عاص» بيشتر از ديگران به او كمك مالى مى كرد و لذا بعضى از مورّخان، از او به عنوان فرزندى نامشروع ياد كرده اند و حتّى شاعر معروف «حسّان بن ثابت» در قصيده اى كه هجو او را مى كند، به همين معنا اشاره كرده است.

هنگامى كه جمعى از مسلمانان مكّه بر اثر فشار شديد مشركان قريش، به «حبشه» مهاجرت كردند; او از طرف بت پرستان با شخص ديگرى به نام «عماره» مأموريت يافت به حبشه برود و اگر بتواند «جعفر» رئيس مهاجران را به قتل برساند و يا حكومت حبشه را بر ضدّ آنها بشوراند; او سرانجام در «حبشه» ظاهراً مسلمان شد، در حالى كه شايد مى خواست از اين طريق، ضربات بيشترى بر اسلام وارد كند.

بعضى نيز معتقدند كه سفر «عمرو عاص» به حبشه در جريان جنگ «خندق» بود كه به جمعى از دوستانش گفت: من معتقدم بهتر اين است به حبشه برويم، اگر قوم ما پيروز شدند، باز مى گرديم و اگر محمّد پيروز شد در «حبشه» مى مانيم، زيرا اگر تحت حكومت نجاشى باشيم، بهتر از اين است كه تحت حكومت محمّد باشيم! هنگامى كه به «حبشه» وارد شد، هنوز «جعفر بن ابى طالب» و گروهى از مسلمين در «حبشه» بودند. «عمرو» و يارانش هدايايى براى «نجاشى» آورده بودند، كه مورد توجّه او واقع شد، از فرصت استفاده كردند و از او تقاضا كردند اجازه كشتن «جعفر» را به آنها بدهد. «نجاشى» كه در باطن اسلام آورده بود، سخت بر آشفت و به آنها هشدار داد; «عمرو» كه چنين انتظارى را نداشت، اظهار كرد: «من نمى دانستم محمّد چنين مقامى را دارد، هم اكنون مسلمان مى شوم» و او در ظاهر مسلمان شد.

هنگامى كه او به عنوان يك مسلمان به مدينه بازگشت، پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به عنوان تشويق، او را فرمانده لشكر كوچكى كرد و به «ذات السّلاسل» فرستاد; سپس پيامبر(صلى الله عليه وآله) او را به عنوان والى «عمّان» (در شام) تعيين كرد و او تا پايان عمر پيامبر(صلى الله عليه وآله) در آنجا بود و در زمان «عمر بن خطّاب»، «فلسطين» و «اردن» در اختيار او قرار گرفت، سپس «عمر» تمام «شامات» را در اختيار «معاويه» قرار داد و به «عمروبن عاص» دستور داد، بسوى مصر برود. «عمرو بن عاص» به «مصر» رفت و آنجا را فتح كرد. «عمرو» چهار سال از دوران «عثمان» والى مصر بود. سپس «عثمان» او را عزل كرد و ديگرى را به آنجا فرستاد و از اينجا اختلاف بين «عمرو» و «عثمان» پيدا شد و «عمرو» با خانواده اش به «فلسطين» منتقل شد و هنگامى كه«معاويه» در «شام» شورش كرد، از «عمرو بن عاص» دعوت نمود كه به او بپيوندد; او دعوت «معاويه» را پذيرفت، مشروط بر اينكه اگر غلبه كند حكومت «مصر» را به او واگذارد و او چنين كرد و «عمرو بن عاص» تا پايان عمرش در رأس حكومت «مصر» بود، ولى چند سالى بيشتر بعد از پيروزى «معاويه» زنده نبود. سرانجام در سال 43، روز عيد فطر كه روز شادى مسلمين بود، چشم از دنيا فرو بست، در حالى كه 90 سال از عمرش مى گذشت.

او مردى بسيار باهوش بود و هشيارى او در ميان مردم، زبانزد بود، هر چند تمام قدرت فكرى خود را در شيطنت بكار گرفت و همانطور كه سابقاً هم نقل كرديم، در هنگام مرگ به شدّت اظهار پشيمانى مى كرد; كه چرا دينم را به دنياى معاويه فروختم.

بعضى گفته اند: او در زمان جاهليّت به شجاعت معروف بود، هر چند در جنگ «صفّين» در برابر على(عليه السلام) به قدرى مرعوب شد كه براى نجات جان خود تنها راه را، پناه بردن به عورت خود دانست; پيراهن خود را كنار زد و عورت خود را نمايان ساخت، زيرا مى دانست على(عليه السلام) بزرگوار است و در چنين شرائطى از او چشم مى پوشد و بر مى گردد.(2)

مرحوم «علاّمه امينى(رحمه الله)» در شرح حال «عمرو بن عاص» مى گويد: «ما هيچ ترديدى نداريم كه او هرگز اسلام و ايمان را نپذيرفته بود; بلكه هنگامى كه براى كشتن «جعفر بن ابى طالب» و يارانش به «حبشه» رفت و از يك سو خبرهاى تازه اى از پيشرفت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در حجاز به گوش او رسيد و از سوى ديگر حمايت صريح «نجاشى» را نسبت به مسلمانان «حبشه» مشاهده كرد، به ظاهر اسلام آورد و هنگامى كه به حجاز بازگشت، منافقانه در ميان مسلمانان مى زيست، به اين اميد كه به مقامى برسد و سخن اميرمؤمنان على(عليه السلام) درباره او (و امثال او) كاملاً صادق است; مى فرمايد: «وَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَبَرَأَ النَّسَمَةَ، مَا أَسْلَمُوا وَلكِنِ اسْتَسْلَمُوا، وَ أَسَرُّواالْكُفْرَ، فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً، رَجَعُوا إِلَى عَدَاوَتِهِمْ مِنَّا; به خدا سوگند! آنها هرگز مسلمان نشدند بلكه اظهار اسلام كردند و كفر را در باطن، پنهان ساختند و هنگامى كه يارانى پيدا كردند (كفر درونى خود را آشكار نمودند و) به دشمنى با ما (خاندان پيامبر) بازگشتند(3)».

او براى رسيدن به مقصد خود، يعنى: ابراز دشمنى و عداوت با على(عليه السلام) از هيچ چيز ابانداشت. مى گويند: «روزى به «عايشه» گفت: «اى كاش در روز جنگ «جمل» كشته شده بودى!» «عايشه» (تعجّب كرد و) گفت: «وَ لِمَ لاَ أَباً لَكَ; چرا؟ اى بى پدر!» «عمرو» گفت: «تو به مرگ الهى مى مردى و داخل بهشت مى شدى! و ما (بعد از مسئله پيراهن عثمان) مرگ تو را، بزرگترين وسيله براى مذمّت «علىّ بن أبى طالب» قرار مى داديم(4)».

اگر بخواهيم تمام جوانب زندگى تاريك و پر از مكر و فسون و جنايت «عمرو» را شرح دهيم، سخن به درازا مى كشد; لذا با بيان يك نكته تاريخى ديگر، اين بحث را پايان مى دهيم:

«ابن ابى الحديد» در شرح خطبه مورد بحث مى گويد: «عمرو بن عاص، از كسانى بود كه در «مكّه» پيامبر را آزار و دشنام مى داد و در مسير او سنگ مى ريخت تا آسيبى به پيامبر برسد، زيرا آن حضرت در شب هاى تاريك از منزل بيرون مى آمد و طواف كعبه مى كرد و «عمرو بن عاص» يكى از كسانى بود كه هنگامى كه «زينب» دختر «رسول اللّه» به قصد هجرت به «مدينه»، از «مكّه» خارج شد، به تعقيب او پرداختند و او را چنان تهديد كردند و ترساندند، كه جنين خود را ساقط كرد; هنگامى كه اين سخن به گوش پيامبر رسيد، بسيار ناراحت شد و تمام آن گروه را لعن و نفرين كرد.(5)»

##### 1. سوره كوثر، آيه 3.
2. الغدير، جلد 2، صفحه 126-127 و شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 282 به بعد.
3. الغدير، جلد 2، ص 126.
4. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 322.
5. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 282.

▲2- مزاح و شوخ طبعى از ديدگاه اسلام

شكّى نيست كه روح انسان در مشكلات زندگى، زنگار مى گيرد و اگر از طريق تفريح و سخنان زيبا و لطيف، صيقل نيابد، فعّاليت هاى آينده براى انسان مشكل مى شود; به همين دليل، عقل و منطق و فطرت، ايجاب مى كند كه انسان، گه گاه مسايل خشك و پرزحمت و جدّى را رها كند و به مزاح و لطائف رو بياورد و اگر اين كار در حدّ اعتدال صورت گيرد، نه تنها نكوهيده نيست، بلكه بسيار پسنديده و گاهى لازم و واجب مى شود و بخشى از مسئله حسن خلق و گشاده رويى و اخلاق فاضله محسوب مى شود.

از سيره پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و امامان و بزرگان دين، - بلكه همه عقلا نيز- استفاده مى شود كه آنها در عمل، در طول زندگى خود، مزاح را به طور معتدل داشتند.

ولى بى ترديد، اگر اين كار از حدّ اعتدال خارج شود و يا آميخته با گناه و غيبت و سُخريّه و استهزا گردد و وسيله انتقامجويى و آبروريزى شود و كينه هايى را كه انسان نمى تواند با كلمات جدّى، اظهار كند، از طريق شوخى ابراز نمايد، يكى از بدترين رذايل اخلاقى و صفات نكوهيده خواهد بود.

اگر مى بينيم در منابع اسلامى از مزاح گاهى به عنوان يك فضيلت و گاه به عنوان يك صفت رذيله ياد شده، اشاره به اين دو جنبه است.

براى تكميل اين بحث، به سراغ روايات اسلامى مى رويم و گلچينى از آن را به صورت فشرده از نظر مى گذرانيم:

1- در حديثى از امام كاظم(عليه السلام) مى خوانيم كه يكى از يارانش سؤال كرد: «گاهى در ميان مردم سخنانى ردّ و بدل مى شود و مزاح مى كنند و مى خندند (اشكالى دارد؟) امام(عليه السلام) فرمود: «لاَ بَأْسَ مَا لَمْ يَكُنْ; مانعى ندارد مادامى كه نباشد (اشاره به اينكه به گناه آلوده نشود)...» سپس فرمود: «إنَّ رَسُولَ اللّهِ كَانَ يَأْتِيهِ الاَْعْرَابِىُّ، فَيُهْدِي لَهُ الْهَدِيَّةَ ثُمَّ يَقُولُ مَكَانَهُ: أَعْطِنَا ثَمَنَ هَدِيَّتِنَا! فَيَضْحَكُ رَسُولُ اللّهِ; وَ كَانَ إِذَا اغْتَمَّ، يَقُولُ: مَا فَعَلَ الاَْعْرَابِىُّ؟ لَيْتَهُ أَتَانَا; رسول خدا(صلى الله عليه وآله) گاه، مرد عربى نزد او مى آمد و هديّه اى به او

مى داد، سپس عرض مى كرد: «پول هديه را محبّت فرمائيد» و رسول خدا مى خنديد و گاه هنگامى كه غمگين مى شد، مى فرمود: اعرابى كجاست؟ اى كاش مى آمد (و سرورى در دل غمديده ما وارد مى كرد).(1)»

2- در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم كه فرمود: «أَلْمُؤْمِنُ دَعِبٌ لَعِبٌ، وَ الْمُنَافِقُ قَطِبٌ غَضِبٌ; مؤمن شوخ و مزّاح است و منافق تُرشرو و خشمگين است»(2).

3- در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: «مَا مِنْ مُؤْمِن إلاَّ وَ فِيهِ دُعَابَةٌ; قُلْتُ: وَ مَا الدُّعَابَةُ؟ قَالَ: الْمِزَاحُ; در هر مؤمنى دعابه است; راوى مى گويد: پرسيدم: دعابه چيست؟ فرمود: مزاح است»(3).

4- حتّى در روايات مى خوانيم كه خود پيغمبر(صلى الله عليه وآله) مزاح مى كردند; از جمله در حديث معروفى آمده است كه: «پيرزنى از طائفه انصار خدمت پيامبر آمد و از حضرت تقاضا كرد كه براى او دعا كند تا اهل بهشت باشد; پيغمبر فرمود: «پيرزنان وارد بهشت نمى شوند!» فرياد پيرزن بلند شد. پيامبر تبسّمى فرمود و اين آيه را تلاوت كرد: «إنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً* فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَاراً;(4) ما به آنها آفرينش جديدى بخشيديم و آنها را دوشيزه قرار داديم» (پيرزن خوشحال شد)(5).»

و روايات ديگر...

در عين حال، رواياتى در نكوهش مزاح آمده است كه تعداد آنها نيز كم نيست. از جمله در حديثى از على(عليه السلام) مى خوانيم: «اَلْمِزَاحُ يُورِثُ الضَّغَائِنَ; مزاح سبب كينه و عداوت است».(6) و در حديث ديگرى از همان حضرت مى خوانيم: لِكُلِّ شَيْء بَذْرٌ و بَذْرُ الْعَدَاوَةِ الْمِزَاحُ; هر چيزى بذرى دارد و بذر دشمنى مزاح است»(7).

و در تعبيرات ديگرى آمده است كه: «مزاح عقل را كم مى كند و آفت هيبت و ابّهت انسان، و دشمن كوچك است.»(8) و نيز از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)مى خوانيم: «لاَيَبْلُغُ الْعَبْدُ صَرِيحَ الاِْيمَانِ حَتَّى يَدَعَ الْمِزَاحَ وَ الْكِذْبَ; بنده خدا به ايمان خالص نمى رسد، مگر زمانى كه مزاح و دروغ را كنار بگذارد(9)».

روشن است كه اين دو گروه از روايات، كمترين منافاتى با يكديگر ندارند; چرا كه گروه اوّل، از اصل مزاح سخن مى گويد و گروه دوم از افراط و بى بند و بارى در آن; يا به تعبير ديگر: گروه اوّل ناظر به مزاح هاى سنجيده و خالى از هر گونه غرض و مرض و آزار و كينه توزى است و گروه دوّم، ناظر به مزاح هاى آلوده به گناه است. شاهد اين سخن حديثى است كه از رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) نقل شده است; فرمود: «إِنِّي أَمْزَحُ وَ لاَأَقُولُ إِلاَّ حَقًّا; من مزاح مى كنم، ولى جز حق نمى گويم»(10).

شاهد ديگر اينكه در بسيارى از روايات، «كثرت مزاح» به عنوان يك كار نكوهيده ذكر شده است.

در حديثى از اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى خوانيم: «كَثْرَةُ الْمِزَاحِ تُذْهِبُ الْبَهَاءَ وَ تُوجِبُ الشَّحْنَاءَ; كثرت مزاح وقار انسان را مى برد و سبب عداوت و دشمنى مى شود»(11).

در بعضى از روايات تعبير به «افراط در مزاح» شده است.

از مجموع روايات بالا - كه بسيارى از آنها از على(عليه السلام) نقل شده- به خوبى مى توان دريافت كه اگر آن حضرت گاه شوخى و مزاح مى فرموده، روى حساب و برنامه بوده است و جزء فضايل آن حضرت محسوب مى شود كه انسانى خوشرو و خوش مجلس و داراى جاذبه فوق العاده اخلاقى بود; ولى دشمن كينه توز و بى منطق، از صفات خوب نيز تعبيرهاى زشتى مى كند و از آن دستاويزى براى تبليغات سوء خود مى سازد و نمونه آن، همان است كه در اين خطبه آمده است.

امام(عليه السلام) در واقع «كثرت مزاح» را در اين خطبه از خود نفى مى كند، نه مزاح خردمندانه و ممدوح را، كه مايه صفاى روح و نشاط قلب و ادخال سرور در قلوب مؤمنين است.

اين سخن را با حديث لطيفى پايان مى دهيم و آن اينكه: «روزى حضرت يحيى(عليه السلام)، حضرت مسيح(عليه السلام) را ملاقات كرد، در حالى كه مسيح(عليه السلام)، متبسّم و خندان بود، يحيى(عليه السلام) گفت: «چرا تو را بى خيال مى بينم، گويى خود را در امن و امان (از عذاب الهى) مى شمرى؟» مسيح(عليه السلام) در جواب گفت: «چرا تو را عبوس و تُرشرو مى بينم، گويى از رحمت خدا مأيوس هستى؟» در اين حال گفتند (براى درك واقعيّت ها) در انتظار وحى الهى مى نشينيم; خداوند به آنها وحى فرستاد: «أَحَبُّكُمَا إِلَىَّ، الطَّلِقُ، الْبَسَّامُ، أَحْسَنُكُمَا ظَنًّا بِي; محبوب ترين شما نزد من، آن كس است كه خوشرو و متبسّم و بيشترين حسن ظنّ را به من داشته باشد.(12)».

* * *

##### 1. اصول كافى، جلد 2، صفحه 663.
2. تحف العقول، صفحه 41 (باب مواعظ النبيّ).
3. اصول كافى، جلد 2، صفحه 663.
4. سوره واقعه، آيه 35-36.
5. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 330.
6. تحف العقول، صفحه 86.
7. ميران الحكمة، جلد 4، شماره 18869

##### 8. ميزان الحكمة، جلد 4، باب ذمّ المزاح.
9. ميزان الحكمة، جلد 4، شماره 18877.
10. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 330.
11. غرر الحكم.

##### 12. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 333.

▲خطبه 85

خطبه 85(1) و من خطبة له عليه السّلام

و فيها صفات ثمان من صفات الجلال

در اين خطبه هشت صفت از صفات جلال خداوند آمده است (به اضافه، اشاراتى كه به مسأله مرگ و درجات و مقامات معنوى دارد).

##### 1. سند خطبه: «ابونعيم اصفهانى» در كتاب «حلية الأولياء» كه قبل از «نهج البلاغه» نوشته شده است، قسمت هايى از اين خطبه را نقل كرده است و «سبط بن جوزى» كه بعد از سيّد رضى مى زيسته در كتاب «تذكرة الخواص» و «محمّد بن طلحه شافعى» در «مطالب السؤل» بخشهايى از آن را ذكر كرده اند. (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 122).

▲خطبه در يك نگاه

در اين خطبه امام(عليه السلام) به سه مسأله مهمّ اشاره فرموده است: نخست: بخشى از صفات جلال و جمال پروردگار است كه با تعبيراتى كوتاه و پرمعنا ذكر شده است. دوم: توجّه دادن مردم به درس هاى عبرت برخاسته از حوادث مختلف زندگى، مخصوصاً مرگ و ميرها كه در انتظار همه انسان ها است. در بخش سوم: اشاره به درجات و مقامات بهشتى «اولياء اللّه» و نعمت هاى بى پايان آن شده، كه هميشگى و جاودانى است.

تعبيرات «سيّد رضى» در اين خطبه كه با كلمه «منها» آنها را از يكديگر جدا نموده، نشان مى دهد خطبه وسيعتر و گسترده تر از اينها بوده و «سيّد رضى» مانند هميشه، گلچينى از اين خطبه را بيان نموده است.

* * *

▲بخش اوّل

وَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ: الاْوَّلُ لاَ شَىْءَ قَبْلَهُ، وَ الاْخِرُلاَ غَايَةَ لَهُ،لاَتَقَعُ الاَْوْهَامُ لَهُ عَلَى صِفَة، وَلاَ تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَى كَيْفِيَّة، وَلاَ تَنَالُهُ التَّجْزِئَةُ وَالتَّبْعِيضُ، وَلاَتُحِيطُ بِهِ الاَْبْصَارُ وَالْقُلُوبُ.

### ترجمه

گواهى مى دهم كه معبودى جز ذات پاك او نيست. يگانه است و همتايى ندارد. سرآغازى است كه پيش از او چيزى نبوده و آخرى است كه پايانى ندارد. انديشه هاى دور پرواز، كنه صفاتش را درك نكنند و عقل ها به چگونگى ذاتش پى نبرند، تجزيه و تبعيض در او راه ندارد و چشم ها و انديشه ها به او احاطه نمى يابد (چشم ها او را نمى بيند و عقل ها به كنه ذاتش نمى رسد).

▲شرح و تفسير

▲در طريق معرفت خداوند

علماى عقايد، صفات ذات خدا را به دو بخش تقسيم مى كنند: صفات جمال و صفات جلال. «صفات جمال» به صفاتى مى گويند كه جنبه اثباتى دارد، مانند: علم و قدرت; و «صفات جلال» را به صفاتى مى گويند كه جنبه نفى دارد، مانند: نداشتن شريك وشبيه; و چون از هشت وصفى كه در بخش اوّل اين خطبه آمده است، بعضى جنبه اثباتى دارد و بعضى جنبه نفى، معلوم مى شود آنچه در عنوان اين خطبه، به عنوان «هشت صفت از صفات جلال» آمده، بر طبق اصطلاح علماى عقايد نيست; بلكه جلال در اينجا به معناى لغوى و اشاره به عظمت اين صفات است، خواه جنبه نفى داشته باشد، خواه اثبات.

به هر حال، از آنجا كه معرفت خداوند و شناختِ صفات جمال و جلال او، سرچشمه هر خير و خوبى و ريشه تمام فضايل اخلاقى و اعمال صالح است، امام(عليه السلام)در آغاز بسيارى از خطبه ها به گوشه اى از صفات پروردگار، اشاره مى نمايد و دلها را متوجّه عظمت ذات پاك او و اوصاف جمال و جلال او مى فرمايد و در اين بخش از خطبه - همان طور كه در بالا آمد- به هشت صفت اشاره مى كند.

نخست مى فرمايد: «گواهى مى دهم كه معبودى جز ذات پاك او نيست، يگانه است و همتايى ندارد.» (و أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ).

درست است كه در اين جمله، سه وصف براى خدا ذكر شده: نفى معبودى جز خدا، يگانگى او، و نداشتن شريك و همتا; ولى پيدا است كه اين هر سه وصف، به يك حقيقت باز مى گردد و آن يگانگى او است در ذات و صفات و عبوديّت. و از آنجا كه اساس صفات خداوند، توحيد است، قبل از همه، به سراغ توحيد رفته و چنان كه خواهيم ديد، صفات هفت گانه ديگر، از همين وصف توحيد، سرچشمه مى گيرد.

در دومين وصف مى فرمايد: «همان مبدأ نخستينى كه پيش از او، چيزى نبوده است.» (الاَْوَّلُ لاَشَيْءَ قَبْلَهُ).

اين يكى از نشانه هاى بى همتايى او است; چرا كه او وجودى است بى نهايت و چنين وجودى، ازلى است و وجود ازلى قبل از هر چيز بوده و بعد از هر چيز خواهد بود، چرا كه اگر چيزى قبل از آن باشد، ازليّت او نفى مى شود.

در سومين صفت مى فرمايد: «او آخرى است كه پايانى ندارد.» (وَ الاْخِرُ لاَغَايَةَ لَهُ).

همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين نتيجه بى پايان بودن ذات او است و به تعبير ديگر: بى همتايى او.

روشن است كه وصف دوم و سوم جنبه اثباتى دارد: اوّليّت او در ازل، و آخر بودن او در ابد.

در چهارمين صفت مى فرمايد: «انديشه ها، كنه صفاتش را درك نكنند.» (لاَتَقَعُ الاَْوْهَامُ(1) لَهُ عَلَى صِفَة).

مى دانيم عقل ما محدود است و جز امور محدود را درك نمى كند; بنابراين، ذات بى پايان خدا و صفات نامحدودش كه عين ذات او است نيز، در وهم نمى گنجد و به تعبير ديگر: اگر ما به صفات او آگاهى داريم، از قبيل علم اجمالى است و الاّ علم تفصيلى درباره ذات و صفاتش براى مخلوقات، امكان پذير نيست.

از آنچه در بالا گفته شد، معلوم شد كه «اوهام» در اينجا به معناى انديشه ها است منتهى در آنجايى كه انديشه، نارسايى پيدا مى كند از آن تعبير به «وهم» مى شود.

در پنجمين و ششمين وصف اشاره به نفى «كيفيّت» و «كميّت» از ذات پاك پروردگار مى كند و مى فرمايد: «عقلها به چگونگى ذاتش پى نبرند، و تجزيه و تبعيض در او راه ندارد.» (وَ لاَ تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَى كَيْفِيَّة، وَ لاَتَنَالُهُ التَّجْزِئَةُ وَ التَّبْعِيضُ).

«كيفيّت» عبارت است از هيئتى كه اشياء به خود مى گيرند; خواه اين هيئت ديدنى باشد، يا شنيدنى، يا لمس كردنى. بديهى است «كيفيّت» مربوط به امورى است كه اوصافش زائد بر ذات آن است; امّا كسى كه صفتش عين ذات اوست و ذاتش خالى از هر گونه دوگانگى و چندگانگى است «كيفيّت» در او راه نمى يابد.

به تعبير ديگر: «كيفيّت»ها ناشى از محدوديّت هاست و ذات نامحدود پروردگار، خالى از هرگونه كيفيّت است.

همچنين دارا بودن جزء و بعض، مربوط به اجسام است. به همين دليل «كميّت» را از عوارض جسم شمرده اند و از آنجا كه خداوند متعال، جسم نيست، اجزاء و ابعاض ندارد و «كميّت» در ذات پاكش راه ندارد.

به تعبير ديگر: «كميّت» در جايى گفته مى شود، كه افزايش و نقصان مى پذيرد; وجود بى پايان خداوند كه افزايش و نقصانى در آن راه ندارد، كميّت هم ندارد.

مطابق آنچه در بالا آمد، تجزيه و تبعيض دو لفظ مترادف است كه هر دو يك معنا را مى رسانند; ولى بعضى از «شارحان نهج البلاغه» احتمال داده اند كه تجزيه اشاره به اجزاى عقليّه (مانند جنس و فصل منطقى) و تبعيض اشاره به اجزاى خارجيّه است و در هر حال، مفهوم آن اين است كه ذات پاك خداوند، مركّب از اجزايى نيست، نه در خارج و نه در عقل; چرا كه اگر اجزايى داشته باشد در وجود خود نيازمند به آنهاست; در حالى كه او از همه چيز، بى نياز و غنىّ بالذات است و چيزى كه نيازمند است، ممكن الوجود است، نه واجب الوجود.

در هفتمين و هشتمين وصف مى فرمايد: «چشمها و انديشه ها به او احاطه نمى يابد (چشمها او را نمى بيند و عقلها نيز به كنه ذاتش نمى رسد)» (وَ لاَتُحِيطُ بِهِ الاَْبْصَارُ وَ الْقُلُوبُ).

اينكه مى فرمايد: چشم او را نمى بيند، دليلش روشن است; زيرا انسان با چشم، رنگ ها و نورها را مى بيند و به تَبَع آنها اجسام را، و چون رنگ و نور از خواصّ جسم است و جسم داراى زمان و مكان و اجزاء است،نتيجه آن، نيازمند بودن و ممكن الوجود بودن است و خداوند برتر و بالاتر از آن است. هر چند جمعى از علماى اهل سنّت به خاطر بعضى از روايات - كه يا سندش مخدوش است و يا دلالتش- معتقدند، خداوند با همين چشم ظاهر در قيامت ديده مى شود، كه اين سخنى است بسيار زننده و شرك آلود; زيرا مفهومش آن است كه: خداوند جسم باشد و زمان و مكان و جهت و رنگ داشته باشد و ما به پيروى از امامان اهل بيت(عليهم السلام) معتقديم كه محال است خداوند ديده شود، نه در اين جهان و نه در جهان ديگر; و دلائل عقلى كه در بالا به گوشه اى از آن اشاره شد، اين حقيقت را ثابت كرده. و دليل عقلى هم استثنا بردار نيست.(2)

امّا عدم احاطه عقل ها به ذات پاك او، به خاطر آن است كه كنه ذاتش نامحدود است و عقلِ محدود، قادر به درك نامحدود نيست; به همين دليل، در بالا گفتيم: علم ما به ذات پاك خداوند و صفات او، علم اجمالى است، نه علم تفصيلى.

جالب اينكه امام(عليه السلام) در مورد نفى رؤيت بوسيله چشم و همچنين مشاهده عقليّه تعبير به «عدم احاطه» كرده است، كه در واقع به منزله دليل بر مطلوب است; زيرا لازمه رؤيت، يا مشاهده عقلى، احاطه پيدا كردن به چيزى است و يك وجود نامحدود و بى پايان «مُحاط» به چيزى نمى شود.

در اينجا سؤالى پيش مى آيد و آن اينكه خود امام(عليه السلام) در يكى ديگر از كلماتش مى فرمايد: «لاَتُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ، وَلكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الاِْيمَانِ; چشمها هرگز او را آشكارا نمى بينند، امّا عقلها با نيروى حقيقت ايمان، وى را درك مى كنند»(3).

آيا اين سخن، با آنچه در اين خطبه آمده است، منافات ندارد؟

با توجّه به يك نكته، جواب اين سؤال روشن مى شود و آن اينكه: منظور از عدمِ احاطه عقل به ذات او، كه در خطبه محلّ بحث آمده، نفى ادراك كنه ذات و به تعبير

ديگر: علم تفصيلى است; امّا آنچه در خطبه 179 آمده كه خداوند با چشم دل ديده مى شود، اشاره به علم اجمالى است.

در حديث پرمعنايى از امام جواد(عليه السلام) مى خوانيم كه فرمود: «أَوْهَامُ الْقُلُوبِ أَدَقُّ مِنْ أَبْصَارِ الْعُيُونِ، أَنْتَ قَدْ تُدْرِكُ بِوَهْمِكَ السِّنْدَ وَ الْهِنْدَ وَ الْبُلْدَانَ الَّتِي لَمْ تَدْخُلْهَا وَ لاَتُدْرِكْهَا بِبَصَرِكَ، فَأَوْهَامُ الْقُلُوبِ لاَتُدْرِكُهُ، فَكَيْفَ أَبْصَارُ الْعُيُونِ؟; انديشه هاى انسانى از ديد چشم ها دقيق تر (و عميق تر) است; چرا كه انسان گاه شهرهايى را كه هرگز با چشم نديده و در آن وارد نشده است، مانند: «سند» و «هند» به قوّت انديشه، مى تواند در ذهن خود حاضر كند; با اين حال، هنگامى كه انديشه ها قادر بر درك كنه ذات پروردگار نيست، چگونه چشم ها توان اين كار را دارد؟»(4)

به هر حال، توصيفى كه امام(عليه السلام) در اين جمله هاى -كوتاه در فراز اول اين خطبه- از ذات و صفات خداوند بيان كرده، اوج توانايى انسان را در معرفة اللّه نشان مى دهد; چيزى كه بالاتر از آن براى هيچ انسانى ممكن نيست و اين گونه توصيف جز از زبان امام معصوم و انسان آگاهى چون على(عليه السلام) هرگز شنيده نشده است.

اين سخن را با گفته هايى از «ابن ابى الحديد» در اين زمينه پايان مى دهيم. او در ذيل اين فراز از خطبه، چنين مى گويد:

«بدان كه توحيد و عدل و مباحث شريف الهى (و معارف عقيدتى) جز از كلام اين مرد بزرگوار (على(عليه السلام)) شناخته نشده و كلمات بزرگان صحابه - غير از او - هيچ چيز از اين حقايق را تبيين نمى كند. اصولاً هرگز اين مفاهيم به فكر آنها خطور نمى كرد، چرا كه اگر چنين بود، بيان مى كردند و اين فضيلت به نظر من بزرگترين فضايل على(عليه السلام) است.(5)»

##### 1. «اَوْهام» جمع «وَهْم» (بر وزن فهم) در لغت به معناى خطورات قلبى آمده است و در استعمالات روزمرّه ما در فارسى، به معناى پندارهاى باطل يا مشكوك است; ولى قراين نشان مى دهد كه در خطبه بالا و مانند آن، به معناى انديشه هاى دور پرواز است كه آن هم به كنه ذات و صفات خدا نمى رسد و به تعبير ديگر: «آخرين حركت عقل كه از آن به عنوان وهم در اينجا ياد شده» به كنه ذات او نمى رسد.

##### 2. شرح بيشتر را درباره نفى رؤيت خداوند، در جلد اوّل همين كتاب، صفحه 105 به بعد و كتاب «پيام قرآن» جلد 4، صفحه 232 تا 251 مطالعه فرماييد.
3. نهج البلاغه، خطبه 179.

##### 4. ميزان الحكمة، جلد 3، صفحه 1893 (حديث 12316)
5. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 346.

▲نكته

▲چگونگى معرفت انسان نسبت به ذات خدا

اين مسأله از دقيق ترين و باريك ترين مسائل عقيدتى است و جايى است كه قلم ها و قدم ها در آن مى لغزد و گروهى به راه افراط و گروهى به راه تفريط رفته اند.

گروهى آن چنان از «معرفة اللّه» فاصله گرفته اند كه به اصطلاح، قائل به «تعطيل» معرفت شده اند و مى گويند ما از ذات پاك پروردگار و صفات او هيچ چيز مثبتى نمى دانيم و تنها بر يك سلسله امور منفى تكيه مى كنيم. مى گوييم: خدا معدوم نيست، عاجز و جاهل نيست و اگر بخواهيم در طريق اثبات گام برداريم، فضا در مقابل ما كاملاً تاريك است. اين گروه را طرفداران «تعطيل» مى شمرند.

گروه ديگرى درست در نقطه مقابل قرار گرفته اند و خدا را در حدّ «جسميّت» تنزّل داده و براى او بدن و اعضا، قائل شده اند و آنها را قائلين به «تشبيه» يا «مشبّهه» مى نامند.

در ميان تعطيل و تشبيه، كه هر دو خطا و گمراهى است و با قرآن و تعليمات اسلام بيگانه است، راه سومى وجود دارد و آن معرفت اجمالى ذات و صفات است، بى آن كه كسى به كنه ذات و صفات پى ببرد.

به تعبير واضحتر: هنگامى كه نگاهى به عالم هستى مى كنيم و آثار علم و حكمت و قدرت عظيمى را در همه جا مى نگريم، به خوبى درك مى كنيم كه اين نظامات پيچيده عجيب و اين همه ظرافت ها و لطافت ها و قوانين منسجم و حساب شده از مبديى سرچشمه گرفته كه داراى علم و قدرتى بى پايان است و از همين جا، به ذات پاك او به صورت يك معرفت اجمالى، پى مى بريم.

از سوى ديگر، هنگامى كه در ذات او انديشه مى كنيم كه حقيقت او چيست؟ نور است؟ مافوق نور است؟ هستى بسيط و خالص است؟ نمى توانيم دقيقاً بفهميم كه او چيست! مى دانيم او بالاتر از جسم و جسمانيّت و برتر از خيال و قياس و گمان و وهم است و از هر چه ديده ايم و خوانده ايم و نوشته ايم فراتر است. او داراى علم و قدرتى بى پايان است، امّا علم او، و قدرت او چگونه است، براى ما مشخّص نيست.

هر چه ما بخواهيم او را در فكر خود جاى دهيم و به حقيقت ذاتش برسيم مى بينيم در فكر ما نمى گنجد و به گفته آن شاعر عرب: «هر زمان يك وجب به حقيقت ذات او نزديك مى شويم، به اندازه يك ميل عقب نشينى مى كنيم» و غير از اين هم نمى تواند باشد، چرا كه ما موجودى كوچك و محدوديم و او بزرگ و نامحدود.

به فرموده امام صادق(عليه السلام): «فَهذِهِ الشَّمْسُ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللّهِ فَإِنْ قَدَرْتَ أَنْ تَمْلاََ عَيْنَيْكَ مِنْهَا فَهُوَ كَمَا تَقُولُ; اين خورشيد يكى از مخلوقات خدا است (تو نمى توانى به آن نگاه كنى) هرگاه توانستى كاملاً به خورشيد نگاه كنى، همان است كه تو مى گويى (اشاره به اينكه در اين صورت آفريننده خورشيد را نيز مى توانى ببينى).»(1)

در واقع مقصود امام عليه السلام اين است كه محدود بودن قدرت ديد و فكر و انديشه ما را، در برابر نامحدود بودن ذات پاك او مشخص كند.

اينجا است كه بايد در پيشگاه خداوند زانو بزنيم و دست به جانب درگاه او برداريم و همان سخنى را كه امام هادى(عليه السلام) در پيشگاهش عرضه مى دارد، عرض كنيم: «إِلهِي تَاهَتْ أَوْهَامُ الْمُتَوَهِّمِينَ، وَ قَصُرَ طَرْفُ الطَّارِفِينَ، وَ تَلاَشَتْ أَوْصَافُ الْوَاصِفِينَ، واضْمَحَلَّتْ أَقَاوِيلُ الْمُبْطِلِينَ عَن الدَّرْكِ لِعَجِيبِ شَأْنِكَ، أَوِ الْوُقُوعِ بِالْبُلُوغِ إِلَى عُلُوِّكَ، فَأَنْتَ فِي الْمَكَانِ الَّذِي لاَيَتَنَاهَى وَ لَمْ تَقَعْ عَلَيْكَ عُيُونٌ بِإِشَارَة وَ لاَعِبَارَة، هَيْهَاتُ! ثُمَّ هَيْهَاتُ; معبودا! انديشه هاى دور پرواز انديشمندان، حيران شده و نگاه بينندگان كوتاه گشته و توصيف توصيف كنندگان، متلاشى شده و سخنان بيهوده گويان، ناتوان شده از اين كه شگفتى هاى ذات پاكت را درك كنند، يا به مقام والاى تو دست يابند. تو در موقعيّت غير متناهى قرار دارى; هرگز چشم ها نمى تواند تو را ببيند، يا به ذات پاكت اشاره كند، يا توصيف نمايد. آرى بسيار دور است! بسيار دور است!»(2)

ولى هرگز اينها بدان معنا نيست كه ما از معرفت و شناخت اجمالى محروم باشيم; چرا كه آثار ذات و صفات او تمام جهان و درون و برون وجود ما را، پر كرده است.

##### 1. اصول كافى، جلد 1، صفحه 93.
2. توحيد صدوق، صفحه 66.

▲بخش دوم

و منها: فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اللهِ بِالْعِبَرِ النَّوَافِعِ، وَاعْتَبِرُوا بِالاْي السَّوَاطِعِ، وَ ازْدَجِرُوا بِالنُّذُرِ الْبَوَالِغِ، وَانْتَفِعُوا بِالذِّكْرِ وَالْمَوَاعِظِ، فَكَأَنْ قَدْ عَلِقَتْكُمْ مَخَالِبُ الْمَنِيَّةِ، وَانْقَطَعَتْ مِنْكُمْ عَلاَئِقُ الاُْمْنِيَّةِ، وَ دَهِمَتْكُمْ مُفْظِعَاتُ الاُْمُورِ، وَالسِّيَاقَةُ إِلَى الْوِرْدِ الْمَوْرُودِ، فَـ «كُلُّ نَفْس مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ»: سَائِقٌ يَسُوقُهَا إِلَى مَحْشَرِهَا; وَ شَاهِدٌ يَشْهَدُ عَلَيْهَا بِعَمَلِهَا.

### ترجمه

اى بندگان خدا! از درسهاى سودمندِ عبرت آميز، پند بگيريد، و از آيات روشن الهى (در تكوين و تشريع) عبرت بياموزيد و انذارهاى رسا و گوياى الهى را پذيرا شويد، و از تذكّرات و مواعظ بهره بگيريد، گويا (مى بينم) چنگال مرگ در پيكر شما فرو رفته، و علاقه و آرزوها از شما رخت بربسته; شدائد و سختى هاى مرگ و برزخ به شما روى آورده و حركت به سوى رستاخيز آغاز شده است، و هر يك از شما وارد صحنه محشر مى شود، در حالى كه همراه او «سائق» و «شاهدى» است: فرشته اى كه او را به سوى محشر مى راند و شاهدى كه بر اعمال او گواهى مى دهد.

* * *

▲شرح و تفسير

▲عبرت بياموزيد و پندگيريد!

امام(عليه السلام) در ادامه سخن، دست مخاطبان را گرفته و همراه خود به گذشته تاريخ و حوادث عبرت آميز زندگى بشر برده و سرنوشت خودشان را در آينه تاريخ به آنها نشان مى دهد; مى فرمايد: «اى بندگان خدا! از درس هاى سودمندِ عبرت آميز، پند بگيريد!» (فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اللهِ بِالْعِبَرِ النَّوَافِعِ).

قدرتمندان تاريخ، كبكبه پادشاهان بزرگ، ثروت عظيم ثروتمندان پيشين و زندگى پر ناز و نعمت آنها را به خاطر بياوريد! كه چگونه «از نسيمى دفتر ايّام بر هم خورد» و «ورق برگردانى ليل و نهار» طومار زندگانى آنها را درهم پيچيد; چنان كه از قصرهاى مجلّل آنها، جز ويرانه اى، و از اندام پر قدرت آنها، جز استخوان پوسيده اى باقى نماند; همگى رفتند و فراموش شدند!

در هشدار ديگرى مى افزايد: «از آيات روشن الهى (در تكوين و تشريع) عبرت بياموزيد! (آياتى كه در پهنه آفرينش و آياتى كه در كتب آسمانى انبيا است).» (وَاعْتَبِرُوا بِالاْيِ السَّوَاطِعِ(1)).

در سومين هشدار مى فرمايد: «انذارهاى رسا و گوياى الهى را پذيرا شويد!» (وَ ازْدَجِرُوا بِالنُّذُرِ الْبَوَالِغِ).

همان انذارهايى كه با تعبيرات تكان دهنده، در جاى جاى قرآن مجيد آمده است. گاه عذاب هاى درهم كوبنده اى را كه بر اقوام سركش و ستمگر پيشين نازل شد، شرح مى دهد و گاه از مجازات هاى دردناك آخرت سخن مى گويد و گاه انسان ها رابه تفكّر و انديشه در سرنوشت خود وا مى دارد و از گناهان و معاصى برحذر مى نمايد.

و بالاخره در چهارمين هشدار مى فرمايد: «از تذكّرات ومواعظ بهره بگيريد! (كه اينها همه براى شما و به سود شما است).» (وَانْتَفِعُوا بِالذِّكْرِ وَ الْمَوَاعِظِ).

تفاوت ميان اين چهار هشدار اين است كه: در هشدار اوّل، امام(عليه السلام) همه را به حوادث تاريخى عبرت آموز گذشته و حال توجّه مى دهد كه اندرزهاى گرانبهايى دربردارد; در هشدار دوم، به نشانه هاى پروردگار در عالم هستى يا آيات قرآنى كه بيدارگر است، اشاره فرموده; در هشدار سوم، به انذارها و سخنان بيم دهنده از سوى اولياء اللّه اشاره مى كند و در هشدار چهارم، به اندرزها و نصيحت هاى اين مردان الهى توجّه شده است كه مجموعه اين هشدارها براى بيدارى آنان كه كمترين آمادگى دارند، كافى است، تا چه رسد به آمادگان براى پذيرش.

سپس در ادامه سخن به لحظات دردآور مرگ و جان دادن و حالاتى كه هر بيننده اى را تكان مى دهد و در فكر فرو مى برد، توجّه فرموده، چنين مى گويد: «گويا مى بينم چنگال مرگ در پيكر شما فرو رفته، و علاقه و آرزوها از شما رخت بربسته، شدايد و سختى هاى مرگ و برزخ به شما روى آورده، و حركت به سوى رستاخيز آغاز شده است و هر يك از شما وارد صحنه محشر مى شود، در حالى كه همراه او «سائق» و «شاهدى» است: فرشته اى كه او را به سوى محشر مى راند و شاهدى كه بر اعمال او گواهى مى دهد.» (فَكَأَنْ قَدْ عَلِقَتْكُمْ(2) مَخَالِبُ(3) الْمَنِيَّةِ، وَانْقَطَعَتْ مِنْكُمْ عَلاَئِقُ الاُْمْنِيَّةِ، وَ دَهِمَتْكُمْ(4) مُفْظِعَاتُ(5) الاُْمُورِ، و السِّيَاقَةُ إِ لَى الْوِرْدِ الْمَوْرُودِ، فَـ «كُلُّ نَفْس مَعَهَا سَائِقٌ و شَهِيدٌ»: سَائِقٌ يَسُوقُهَا إِلَى مَحْشَرِهَا; وَ شَاهِدٌ يَشْهَدُ عَلَيْهَا بِعَمَلِهَا).

از آنجا كه مرگ در انتظار همه انسان ها است و هيچ تاريخ و زمان مشخّصى براى آن وجود ندارد و هر لحظه ممكن است به سراغ انسان بيايد، امام(عليه السلام) آن را به صورت يك امر انجام شده، مطرح مى فرمايد و مى گويد: گويا مى بينم كه در چنگال مرگ گرفتاريد. سكرات موت شما را در امواج وحشتناكش فرو برده و پيوندهاى شما با آرزوهايى كه همچون خواب و خيال و سراب، در برابرتان قرار داشت، به كلّى قطع شده و در آستانه انتقال از اين دنيا، به جهان ديگر و سپس حضور در محشر، با دو مأمور الهى قرار گرفته ايد.

شبيه همين تعبيرات در «خطبه 204» نيز آمده است. اين تعبير امام(عليه السلام) مرگ را به حيوان درنده اى تشبيه مى كند كه چنگال در گلو و اندام انسان انداخته و او را طعمه خود ساخته است، در حالى كه قدرتى بر دفاع از خويشتن ندارد. به راستى ضعف انسان در مقابل قدرت مرگ، همين گونه است.

جمله (وَ السِّيَاقَةُ إِلَى الْوِرْدِ الْمَوْرُودِ) اشاره به آيه شريفه 98 سوره «هود» است كه مى فرمايد: «يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ; فرعون روز قيامت در پيشاپيش قومش خواهد بود و آنها را وارد دوزخ مى كند و آتش دوزخ چه بدآبشخورى است كه بر آن وارد مى شوند».

«وِرْد» به معناى راهى است كه در كنار نهرهاى بزرگ - كه ساحل آن با آب فاصله دارد- به صورت سراشيبى درست مى كنند، تا افراد به آسانى بتوانند دسترسى به آب پيدا كنند; چنين محلى را در فارسى «آبشخور» و در عربى «وِرْد» مى گويند و «مورود» به معناى محلّى است كه تشنگان بر آن وارد مى شوند و در حقيقت اشاره به اين است كه گنهكارانِ محروم از آبهاى زلال نهرهاى بهشتى، به آبشخور دوزخ وارد مى شوند، كه جز آتش سوزان در آنجا چيزى نيست و جمله (كُلُّ نَفْس مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ) برگرفته از آيه شريفه 21 سوره «ق» است كه مى فرمايد: «وَجَاءَتْ كُلُّ نَفْس مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ».

در اين مورد كه «سائق» و «شهيد» اشاره به چيست؟ تفسيرهاى گوناگونى در كلمات «مفسّران قرآن» و «شارحان نهج البلاغه» ديده مى شود. بعضى «سائق» را فرشته نويسنده حسنات و «شهيد» را فرشته نويسنده سيّئات مى دانند و نيز بعضى گفته اند «سائق» فرشته الهى است و «شهيد» اعضاى تن انسان يا نامه اعمال او است كه به گردنش آويخته مى شود.

اين احتمال نيز داده شده كه «سائق» و «شهيد» يك فرشته است كه دو كار مى كند; هم انسان را به صحنه محشر مى راند و هم گواه اعمال او است. و نيز گفته اند: كه «سائق» فرمان الهى است كه انسان را به سوى محشر، براى حساب و جزا مى راند و «شاهد» پيامبران و علما، يا عقل انسان و اعضاى او است.

ولى غالب اين تفسيرها بعيد به نظر مى رسد و ظاهر اين است كه اشاره به دو فرشته الهى باشد كه يكى مأمور سوق دادن انسان به عرصه محشر، و ديگرى گواهى دهنده بر اعمال او است.

##### 1. «سَواطع» جمع «ساطعه» به معناى نور گسترده است. اين واژه در مورد امور معنوى مانند آيات درخشنده قرآن مجيد، يا شخصيّت هاى برجسته جهان اسلام نيز، به كار مى رود.

##### 2. «عَلَقَتْكُمْ» از مادّه «عَلَق» (بر وزن فلق) در اصل به معناى رابطه شديد و علاقه به چيزى است. اين واژه در مورد حيوان درنده اى كه گلوى صيد خود را با دندان مى فشارد و خون او را مى مكد و يا با چنگالش او را مى درد، به كار مى رود. در جمله بالا، مرگ به چنين حيوان درنده اى تشبيه شده است.
3. «مَخالِب» جمع «مِخْلب» (بر وزن محور) به معناى چنگال حيوانات است كه از مادّه «خَلْب» (بر وزن قلب) به معناى دريدن پوست است.
4. «دَهِمَتْكُمْ» از مادّه «دَهْم» (بر وزن فهم) به معناى پوشاندن است. اين واژه در جايى كه چيزى غلبه بر ديگرى كند و به آن احاطه پيدا نمايد، به كار مى رود و در عبارت بالا منظور همين است. اين واژه در مورد سياهى و تاريكى شب كه احاطه بر اشيا پيدا مى كند، به كار مى رود و به سبز پررنگ نيز اطلاق شده است و مُدْهَامَّتَان در سوره الرّحمن آيه 64، به معناى «دو باغ سرسبز» است كه گياهش از سبزى و سيراب شدن، به رنگ تيره درآمده است.
5. «مُفْظِعَات» از مادّه «فَظَع» (بر وزن جزع) به معناى ترساندن و بزرگ شمردن است و «مُفْظِعَاتُ الاُْمُورِ» به حوادث بزرگ و وحشتناكى گفته مى شود كه انسان را در خوف فرو مى برد.

▲بخش سوم

و منها فى صفة الجنّة

بخش ديگرى از اين خطبه است كه بهشت را توصيف مى كند.

دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلاَتٌ، وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتٌ، لاَيَنْقَطِعُ نَعِيمُهَا، وَ لاَيَظْعَنُ مُقِيمُهَا، وَ لاَيَهْرَمُ خَالِدُهَا، وَ لاَيَبْأَسُ سَاكِنُهَا.

### ترجمه

در آنجا درجاتى است كه يكى از ديگرى برتر و منزل گاه هايى است كه با هم متفاوت است. نعمت هايش جاودان است و هرگز قطع نمى شود و ساكنانش از آن كوچ نمى كنند و آنان كه در آن جاى دارند، پير نمى شوند و گرفتار شدايد نمى گردند.

▲شرح و تفسير

▲درجات بهشتى

در بخش پايانى اين خطبه، امام(عليه السلام) به دنبال اشاره هاى بيم دهنده اى كه در بخش سابق بود، سخن از نعمت هاى روح پرور بهشت و عنايات پايدار پروردگار نسبت به بهشتيان مى كند، تا انذار را با بشارت بياميزد و اسباب خوف و رجا را در كنار هم قرار دهد، تا در نتيجه، انگيزه هاى حركت به سوى كمالات و سير الى اللّه از هر نظر كامل گردد. مى فرمايد: «در آنجا درجاتى است كه يكى از ديگرى برتر و منزل گاه هايى است كه با هم متفاوت است» (دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلاَتٌ، وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتٌ).

اين سخن را بدان جهت مى فرمايد كه هر انسانى در هر درجه اى از كمال باشد به آن بسنده نكند و پيوسته به سوى كمالى بالاتر و مقاماتى والاتر حركت كند; بر علم و عمل بيافزايد و در خودسازى و تهذيب نفس، پيش برود. بديهى است هر قدر ايمان و عمل و معرفت و اخلاق كامل تر باشد، به همان اندازه، سهم انسان از مواهب معنوى و مادّى الهى در آن سرا، بيشتر است.

در قرآن مجيد نيز به اين درجات (پله هايى كه به سوى كمالات بالا مى رود) بارها اشاره شده است; مى فرمايد: «وَ لِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا; براى هر يك از آنها درجاتى است، به خاطر اعمالى كه انجام داده اند»(1).

در جاى ديگر مى فرمايد: «نَرْفَعُ دَرَجَات مَنْ نَشَاءُ; درجات هركس را بخواهيم (و شايسته بدانيم) بالا مى بريم»(2).

در آيات ديگر قرآن، شرح اين درجات آمده است، مانند: «اَلسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ* فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ; پيشگامان پيشگام، مقرّبان درگاه الهى هستند، در باغهاى پرنعمت بهشت جاى دارند».(3)

«وَ أَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ; و اصحاب يمين (خجستگان) چه اصحاب يمين (و خجستگانى) هستند»(4).

در پايان سوره «واقعه» نيز بار ديگر به اين دو گروه ممتاز كه يكى از ديگرى ممتازتر است اشاره كرده، مى فرمايد: «فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَ رَيْحَانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيم* وَ أَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ* فَسَلاَمٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ; امّا اگر او (كسى كه در آستانه مرگ قرار دارد) از مقرّبان باشد در راحتى و گُل و بهشت پر نعمت است; و اگر از اصحاب يمين باشد (به او گفته مى شود) سلام بر تو از سوى دوستانت كه آنها نيز از اصحاب يمينند»(5).

در ديگر آيات قرآن، جايگاه گروهى از مؤمنان صالح را «جَنّات عَدْن» و گروهى را «جَنّات مَأوى» و گروهى را «جَنّات فِرْدَوْس» و گروهى را «جَنّات نَعِيم» شمرده كه هر كدام مى تواند اشاره اى به مقامات گوناگون بهشتيان باشد.(6)

در حديثى از پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) چنين مى خوانيم: «ألْجَنَّةُ مِئَةُ دَرَجَة مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الاَْرْضِ; الْفِرْدَوْسُ أَعْلاَهَا دَرَجَةً، مِنْهَا تَفْجُرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ الاَْرْبَعَةِ، فَإِذَا سَأَلْتُمُوا اللّهَ، فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ; بهشت، يكصد درجه است كه مابين هر درجه اى با درجه ديگر، فاصله اى همچون فاصله ميان زمين و آسمان است و بالاترين درجات آن، فردوس است; آنجا نهرهاى چهارگانه بهشت سرچشمه مى گيرد، پس هنگامى كه از خداوند تقاضا مى كنيد، فردوس را تقاضا كنيد!»(7)

در خبر ديگرى مى خوانيم: «إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَرَوْنَ أهْلَ عِلِّيِّينَ كَمَا يُرَى النَّجْمُ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ; اهل بهشت ساكنان عليّين را همچون ستارگانى برفراز آسمان مى بينند»(8).

طبيعى است هنگامى كه مؤمنان صالح در ايمان و عمل با هم متفاوت باشند، بايد مقامات بهشتى آنان نيز متفاوت باشد و شايد عدد «صد» كه در حديث بالا آمد عدد تكثير باشد و تفاوت مقامات از نظر تعداد، بسيار بيش از اينها باشد و نيز ممكن است درجات اصلى يكصد درجه باشد كه هر كدام از آنها نيز به درجات متعدّدى تقسيم شود; لذا قرآن مجيد مى فرمايد: «وَ مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَى; و هر كس در حالى كه با ايمان باشد و نزد او آيد، درجات عالى دارد»(9) (اشاره به اينكه درجات عالى نيز متفاوت است).

در حديث ديگرى از امام زين العابدين على بن الحسين(عليه السلام) آمده است كه: «خداوند درجات بهشت را به اندازه آيات قرآن قرار داده است. كسانى كه قرآن مى خوانند به آنها گفته مى شود: بخوانيد و بالا رويد(10).»

امام(عليه السلام) در ادامه سخن، چهار وصف براى بهشت و درجات آن بيان فرموده كه هر كدام از ديگرى جالب تر است. نخست مى فرمايد: «نعمت هاى بهشتى جاويدان است و هرگز قطع نمى شود.» (لاَيَنْقَطِعُ نَعِيمُهَا)

نه همچون نعمت هاى دنيا كه گاه آفت مى پذيرد و كم و زياد، يا نابود مى شود; همان گونه كه در آيه 35 سوره «رعد» آمده: «اُكُلُهَا دَائِمٌ وَ ظِلُّهَا».

در وصف دوم مى فرمايد: «ساكنانش از آن كوچ نمى كنند.» (وَلاَيَـْظعَنُ(11) مُقِيمُهَا).

يعنى هم نعمت هايش جاويدان است و هم سكونت ساكنانش.

در توصيف سوم اشاره به عدم ظهور عوارض پيرى با گذشت زمان كرده، مى فرمايد: «و ساكنانش پير نمى شوند.» (وَ لاَيَهْرَمُ خَالِدُهَا).

در توصيف چهارم اشاره به عدم شدايد و سختى ها شده است، مى افزايد: «و آنان كه در آن جاى دارند، گرفتار شدائد نمى گردند.» (وَ لاَيَبْأَسُ(12) سَاكِنُهَا).

در مجموع محيطى است مملوّ از نور و بركت، و خالى از هرگونه مشكلات و نكبت.

##### 1. سوره انعام، آيه 132.
2. سوره انعام، آيه 83.
3. سوره واقعه، آيات 10-12.
4. همان سوره، آيه 27.
5. همان سوره، آيات 88-91.
6. براى آگاهى بيشتر به «پيام قرآن»، جلد ششم، صفحه 345 تحت عنوان «مقامات بهشتى» مراجعه شود.
7. بحار الانوار، جلد 8، صفحه 89.
8. منهاج البراعة، جلد 6، صفحه 119.
9. سوره طه، آيه 75.
10. بحارالانوار، جلد 8، صفحه 133.
11. «يَظْعَنُ» از ماده «ظَعن» (بر وزن طعن) به معناى كوچ كردن است.
12. «يَبْأس» از مادّه «بَأْس» به معناى فقر و شدّت نياز است.

▲خطبه 86

خطبه 86(1) و من خطبة له عليه السّلام

و فيها بيان صفات الحقّ جلّ جلاله ثمّ عظة الناس بالتّقوى و المشورة

در اين خطبه، بخشى از صفات خداوند متعال بيان شده، سپس موعظه مردم به تقوا و مشورت.(2)

##### 1. سند خطبه: اين خطبه به طور متفرّق در كتابهاى ديگرى كه عموماً قبل از نهج البلاغه تأليف شده، آمده است و علّت جدا كردن بخش هاى آن در اين كتابها، اين بوده است كه هر يك از مؤلّفين آنها، تنها بخش مورد نظر خود را ذكر كرده اند. اين كتابها عبارتند از: «اخبار الطوال ابوحنيفه دينورى»، «تحف العقول حرّانى»، «محاسن برقى»، «مجالس شيخ مفيد»، «مشكاة الانوار طبرسى» و «غُررالحكم آمُدى» (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 127).
2. در نسخه هاى «نهج البلاغه صبحى صالح» كه متون اين كتاب از آن گرفته شده و نسخه نسبتاً صحيح و درستى است - چنانكه ملاحظه مى كنيد- در عنوان اين خطبه سخن از موعظه مردم به تقوا و مشورت آمده است و به نظر مى رسد كه اين عنوان را خود او به اين خطبه داده است; در حالى كه در اين خطبه كمترين سخنى از مشورت به ميان نيامده و بعيد نيست كه نامبرده آن را با يكى ديگر از خطبه هاى نهج البلاغه، اشتباه كرده باشد.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه، در واقع از پنج بخش تشكيل يافته است; در قسمت اوّل: - همان گونه كه در بسيارى از خطبه هاى نهج البلاغه ديده ايم- به بيان اوصاف پروردگار پرداخته شد; صفاتى كه توجّه به آن، تأثير عميق تربيتى در انسان دارد و او را از گناهان باز مى دارد و به نيكى ها دعوت مى كند.

در بخش دوم: مردم را موعظه مى كند كه در اين دنياى زودگذر، به تهيّه زاد و توشه براى آخرت بپردازند و هدف آفرينش خويش را فراموش نكنند.

در بخش سوم: به اهميّت قرآن مى پردازد كه خداوند در آن اتمام حجّت كرده و گفتنى ها را در هر زمينه گفته است.

در بخش چهارم: به مردم هشدار مى دهد تا از خواب غفلت برخيزند و در باقى مانده عمر خويش، به جبران گذشته بپردازند و مراقب وسوسه هاى شياطين بوده باشند.

و سرانجام در آخرين بخش: به چند قسمت از صفات رذيله اشاره كرده و مردم را از آن برحذر مى دارد و بهترين انسان ها را با ذكر اوصافى معرّفى مى فرمايد. مجموعه اين بخش هاى پنج گانه، نسخه شفابخشى را براى بيمار دلان و غافلان مغرور تشكيل مى دهد.

* * *

▲بخش اوّل

قَدْ عَلِمَ السَّرَائِرَ، وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ، لَهُ الاِْحَاطَةُ بِكُلِّ شَىْء، وَالْغَلَبَةُ لِكُلِّ شَىْء، وَالْقُوَّةُ عَلَى كُلِّ شَىْء.

### ترجمه

خداوند از درون همه كس آگاه است و باطن همه انسانها را آزموده و از آن با خبر است، به هر چيزى احاطه دارد و بر همه اشيا غالب و پيروز است و به هر كارى قدرت دارد.

▲شرح و تفسير

▲از اسرار درون شما آگاه است

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه، اشاره به پنج وصف از اوصاف پروردگار مى كند كه توجّه و باور كردن آن، زمينه را براى پذيرش حرف حقّ و خودسازى، كاملاً فراهم مى سازد.

نخست مى فرمايد: «خداوند از درون همه كس آگاه است» (قَدْ عَلِمَ السَّرَائِرَ).

سپس مى افزايد: «و باطن همه انسانها را آزموده و از آن با خبر است» (وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ).

«به هر چيز احاطه دارد» (لَهُ الاِْحَاطَةُ بِكُلِّ شَيْء).

«و بر همه اشيا غالب و پيروز است» (وَ الْغَلَبَةُ لِكُلِّ شَىْء).

«و به هر كارى قدرت دارد» (وَ الْقُوَّةُ عَلَى كُلِّ شَىْء).

جمعى از «مفسّران نهج البلاغه»، جمله اوّل و دوم را به يك معنا تفسير كرده اند و از قبيل جملات مترادف دانسته اند و مى گويند: هر دو بر اين معنا تأكيد دارد كه خداوند از اسرار درون همه كس آگاه است. اين در حالى است كه بعضى گفته اند: «خَبَرَ» (به فتح باء) به معناى آزمودن و «خَبِرَ» (به كسر باء) به معناى آگاه بودن است و «خَبَرَ» (به فتح باء) در جاى ديگر «نهج البلاغه» به معناى آزمودن آمده است: «إِنَّمَا مَثَلُ مَنْ خَبَرَ الدُّنْيَا...; مَثَل كسى كه دنيا را آزموده است مانند...»(1).

با توجّه به اينكه اصل اين است كه هر جمله اى معناى جديدى را بيان كند، سخن كسانى كه آن را به آزمودن تفسير كرده اند، مناسب تر به نظر مى رسد; هر چند آزمايش ها سبب آگاهى هاست و حتّى گاهى آزمودن چيزى، كنايه از آگاه بودن بر آن مى باشد.

در هر حال، هدف آن است كه همه توجّه داشته باشيم خداوند به تمام اسرار و ضماير ما آگاه است. حتّى ما را بهتر از خود ما مى شناسد; نيّات شوم و پليد و ريا و شرك و اغراض سوء را به خوبى مى داند و ظاهر و باطن براى او يكسان است.

جمله «لَهُ الاِْحَاطَةُ بِكُلِّ شَىْء» در واقع از قبيل ذكر عام، بعد از خاصّ است; چرا كه در جمله هاى قبل، سخن از احاطه علمى خداوند به اسرار درون انسانها به ميان آمده و در اين جمله سخن از آگاهى او بر همه اشيا عالم است; همانگونه كه جمله چهارم و پنجم از قدرت مطلقه خداوند سخن مى گويد; با اين تفاوت كه جمله چهارم، ناظر به غلبه و قاهريّت و پيروزى او بر هر چيز است، در حالى كه در جمله پنجم، قدرت او را بر انجام هر چيز و هر كارى بيان مى دارد.

بعضى گفته اند: تفاوت ميان اين دو چنين است كه قوّه بر هر كار، به معناى قدرت بر ايجاد آن است و غلبه، به معناى سيطره بعد از وجود مى باشد. يعنى چنان نيست كه اشيا بعد از وجودشان از تحت فرمان خداوند، كنار برود.

به هر حال، اين صفات پنج گانه، شرحى بر علم و قدرت مطلقه خداست كه توجّه به آن، عامل بازدارنده قوىّ در برابر گناه، و انگيزه نيرومندى بر اطاعت فرمان حق است.

* * *

##### 1. نهج البلاغه، نامه 31.

▲بخش دوم

فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْكُمْ فِي أَيَّامِ مَهَلِهِ، قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ، وَ فِي فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغُلِهِ، وَ فِي مُتَنَفَّسِهِ قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ بِكَظَمِهِ، وَلْيُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَقَدَمِهِ، وَلْيَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ. فَاللهَ اللهَ أَيُّهَا النَّاسُ، فِيَما اسْتَحْفَظَكُمْ [احفظكم] مِنْ كِتَابِهِ، وَاسْتَوْدَعَكُمْ مِنْ حُقُوقِهِ، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً وَلَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًى، وَلَمْ يَدَعْكُمْ فِي جَهَالَة وَلاَ عَمًى، قَدْ سَمَّى آثَارَكُمْ، وَ عَلِمَ أَعْمَالَكُمْ، وَ كَتَبَ آجَالَكُمْ.

### ترجمه

آن كس كه اهل عمل است، بايد در مدّتى كه مهلت دارد عمل كند، پيش از آنكه اجلش فرا رسد (و فرصتها از دست برود) و در ايّام فراغتش پيش از آنكه گرفتار شود تلاش كند و در روزگار آسودگى، قبل از آنكه راه گلو بسته شود (و قدرت نفس كشيدن را از دست دهد)، كوشش نمايد و براى خويشتن و آينده اش چيزى آماده كند، و زاد و توشه اى از سرايى كه بايد از آن كوچ كند، براى سراى ابدى برگيرد. اى مردم! خدا را، خدا را در نظر آريد! در آنچه حفظ آن را درباره كتاب خود، از شما خواسته است و حقوقى را كه نزد شما به وديعت گذارده است; زيرا خداوند شما را عبث و بيهوده نيافريده و مهمل نگذاشته و در جهل و نابينايى رها ننموده است; بلكه وظايف شما را دقيقاً تعيين فرموده و اعمال شما را مى داند و سرآمد عمرتان را مقرّر داشته است.

▲شرح و تفسير

▲زاد و توشه برگيريد!

امام(عليه السلام) در بخش آغازين اين خطبه، هشدارى درباره علم و قدرت خداوند و آگاهى او بر اسرار كائنات و سراير و ضماير افراد مى دهد و در واقع مقدّمه اى است براى هشدار دومى كه در بخش دوم اين خطبه آمده است: هشدارى كه همه انبياء و اولياء اللّه نسبت به مردم داده و مى دهند; مى فرمايد: «آن كس كه اهل عمل است بايد در مدّتى كه مهلت دارد عمل كند، پيش از آنكه اجلش فرا رسد (و فرصت ها از دست برود) و در ايّام فراغتش پيش از آنكه گرفتار شود، تلاش كند و در روزگار آسودگى، قبل از آنكه راه گلو بسته شود (و قدرت نفس كشيدن را از دست دهد) كوشش نمايد!» (فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْكُمْ فِي أَيَّامِ مَهَلِهِ(1)، قَبْلَ إِرْهَاقِ(2) أَجَلِهِ، وَ فِي فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغُلِهِ، وَ فِي مُتَنَفَّسِهِ(3) قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ بِكَظَمِهِ(4)).

سپس در بيان هدف و جهت گيرى اين تلاش و عمل، چنين مى فرمايد: «و براى خويشتن و آينده اش، چيزى آماده كند، و زاد و توشه اى از سرايى كه بايد ازآن كوچ كند، براى سراى ابدى برگيرد.» (وَلْيُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ، وَلْيَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ).

در واقع، در جمله هاى نخست، سخن از اصل تلاش و عمل است و در دو جمله اخير، مسير و جهت آن را تعيين مى كند.

قابل توجّه اينكه: تعبير به (أيّامِ مَهَلِهِ) (در ايّامى كه انسان مهلت دارد) تعبير سربسته اى است كه سه جمله بعد، تفسيرش مى كند; در جمله نخست (قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ) اشاره به اصل نعمت زندگى و عمر شده است و در جمله دوم (وَ فِي فَرَاغِهِ...)اشاره به نعمت فراغت، در برابر گرفتارى كسب و كار و همسر و فرزندان; و در جمله سوم (وَ فِي مُتَنَفَّسِهِ...) به نعمت سلامتى، و نداشتن شدايد و تنگناها و دشواريهاى گلوگير، اشاره شده است.

جمله (وَلْيُمَهِّدْ...) اشاره به آماده ساختن سراى آخرت است، در حالى كه جمله (وَلْيَتَزَوَّدْ) اشاره به برگرفتن زاد و توشه مى باشد; همان گونه كه انسان در اين دنيا، نخست به تهيّه خانه و وسايل زندگى مى پردازد (و به هنگام سفر، مركب تهيّه مى كند) آنگاه سراغ زاد و توشه مى رود.

سپس در ادامه اين سخن امام(عليه السلام) هشدار سومى به همه مردم مى دهد و مى فرمايد: «اى مردم! خدا را، خدا را، در نظر آريد! در آنچه حفظ آن را درباره كتاب خود از شما خواسته است و حقوقى را كه نزد شما به وديعت گذارده، حفظ كنيد.» (فَاللّهَ اللّهَ أَيُّهَا النَّاسُ، فِيمَا اسْتَحْفَظَكُمْ مِنْ كِتَابِهِ، وَاسْتَوْدَعَكُمْ مِنْ حُقُوقِهِ).

روشن است كه منظور از اين كتاب، قرآن مجيد است كه مردم موظّف به حفظ آن و احكام آنند و منظور از حقوقى كه به وديعت نزد بندگانش گذارده، احكام و دستورات و حلال و حرام اوست، كه هرگونه كوتاهى در حفظ آن كتاب و اين حقوق، مسئوليّت عظيم الهى را در پى دارد(5).

سپس به بيان دليلى براى اين هشدار مهم پرداخته، مى فرمايد: «اين به دليل آن است كه خداوند شما را عبث و بيهوده نيافريده، و مهمل نگذاشته، و در جهل و نابينايى رها ننموده است; بلكه وظايف شما را دقيقاً تعيين فرموده و اعمال شما را مى داند و سرآمد عمرتان را مقرّر داشته است!» (فَإِنَّ اللّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً، وَ لَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًى(6)، وَ لَمْ يَدَعْكُمْ فِي جَهَالَة وَ لاَعَمًى، قَدْ سَمَّى آثَارَكُمْ، وَ عَلِمَ أَعْمَالَكُمْ، وَ كَتَبَ آجَالَكُمْ).

در واقع در هر يك از اين شش جمله كوتاه كه مجموعاً دليلى براى هشدار پيش است، معنا و مفهوم آموزنده اى نهفته است كه آيات قرآنى نيز شاهد و گواه آن است.

نخست، اشاره به هدفدار بودن آفرينش انسان مى كند.

سپس، از وجود برنامه براى زندگى انسان، سخن به ميان آمده است.

در مرحله سوّم، از وجود رهبران و اسباب علم و آگاهى به انسانها سخن مى گويد.

در مرحله چهارم، بحث از تبيين وظايف آنهاست.

در جمله پنجم، از علم خدا به اعمال بشر، پرده برمى دارد.

و در جمله ششم، سخن از محدود بودن عمر انسان و پايان پذيرى آن است.

بديهى است، اگر انسان به اين امور توجّه كند و با تمام وجودش آنها را باور داشته باشد، در حفظ «كتاب اللّه» و «ودايع و احكام الهى» تا آنجا كه توان دارد، خواهد كوشيد.

به هر حال، مهم آن است انسان هدف آفرينش خويش را دريابد و از امكاناتى كه خداوند در اختيار او قرار داده است، بهره بگيرد و خدا را در همه حال حاضر و ناظر اعمال خويش بداند و فراموش نكند كه زندگى او در اين جهان، محدود و پايان گرفتنى است. به يقين، توجّه به اين حقايق تأثير بسيار مثبت و سازنده اى در اخلاق و رفتار انسانها دارد.

قرآن مجيد نيز در همين زمينه مى فرمايد: «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنَا لاَتُرْجَعُونَ; آيا گمان كرديد شما را بيهوده آفريده ايم و بسوى ما باز نمى گرديد»(7).

در جاى ديگر مى فرمايد: «قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِىَ فَعَلَيْهَا; دلائل روشن از طرف پروردگارتان براى شما آمد; كسى كه (در پرتو آن، حقّ را) ببيند به سود خود اوست و كسى كه از ديدن آن چشم بپوشد، به زيان خودش مى باشد».(8)

و در ذيل آيه 30 سوره «محمد(صلى الله عليه وآله)» مى فرمايد: «وَ اللّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ; و خداوند از اعمال شما آگاه هست.» و نيز مى فرمايد: «فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لاَيَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لاَيَسْتَقْدِمُونَ; هنگامى كه سرآمد زندگى آنها فرا رسد، ساعتى تأخير نمى كنند و ساعتى پيشى نمى گيرند».(9)

* * *

##### 1. «مَهَل» (بر وزن اجل) در اصل به معناى مدارا نمودن و مهلت دادن است.
2. «اِرهاق» از مادّه «رَهَقْ» (بر وزن شفق) به معناى پوشانيدن چيزى است و از آنجا كه وقتى اجل فرا مى رسد گويى تمام وجود انسان را مى پوشاند، اين تعبير در جمله بالا در مورد «اجل» بكار رفته است.
3. «مُتَنفّس» از مادّه «تنفّس» در اصل به معناى نفس كشيدن است; ولى از آنجا كه انسان به هنگام آسودگى، نفس هاى عميق و آرام مى كشد واژه «متنفّس» به معناى روزگار آسودگى بكار رفته است.
4. «كَظَم» (بر وزن قلم) به معناى گلوگاه و محلّ نفس كشيدن است و «كَظْم» (بر وزن هضم) معناى مصدرى دارد يعنى: نفس را حبس كردن; كه گاه كنايه از خويشتن دارى به هنگام خشم و مانند آن آمده است.
5. ضمير «كتابه» و «حقوقه» هر دو به «اللّه» باز مى گردد و اينكه بعضى احتمال داده اند، ضمير «حقوقه» به «كتابه» برگردد، مناسب سياق كلام نيست.
6. «سُدى» (بر وزن شما) به معناى مهمل و بيهوده و بى هدف است. اين واژه در مورد شترى كه بدون ساربان رها شده و در هر جا مى چرد نيز، بكار مى رود.
7. سوره مؤمنون، آيه 115.
8. سوره انعام، آيه 104.
9. سوره اعراف، آيه 34.

▲بخش سوم

وَأَنْزَلَ عَلَيْكُمُ «الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْء» وَ عَمَّرَ فِيكُمْ نَبِيَّهُ أَزْمَاناً، حَتَّى أَكْمَلَ لَهُ وَ لَكُمْ- فِيمَا أَنْزَلَ مِنْ كِتَابِهِ- دِينَهُ الَّذِي رَضِيَ لِنَفْسِهِ; وَأَنْهَى إِلَيْكُمْ- عَلَى لِسَانِهِ- مَحَابَّهُ مِنَ الاَْعْمَالِ وَ مَكَارِهَهُ، وَ نَوَاهِيَهُ وَ أَوَامِرَهُ، وَأَلْقَى إِلَيْكُمُ الْمَعْذِرَةَ، وَاتَّخَذَ عَلَيْكُمُ الْحُجَّةَ، وَ قَدَّمَ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ، وَأَنْذَرَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَاب شَدِيد.

### ترجمه

خداوند كتاب (قرآن) را بر شما نازل كرده است، كه بيانگر همه چيز است (و تمام امورى كه به هدايت و سعادت و نجات انسانها مربوط است در آن بيان شده) و پيامبرش را، آن مقدار در ميان شما عمر داده كه براى او و شما آيينى را كه مورد رضاى اوست و در كتاب آسمانى اش نازل كرده، كامل نمايد و بر زبان پيامبرش اعمالى كه محبوب، يا ناخوش داشته، به شما رسانيده و نواهى و اوامرش را بيان كرده و به اين ترتيب، راه عذر را بر شما بسته و حجّت را تمام نموده و اعلام خطر كرده و پيش از فرا رسيدن عذاب شديد، شما را انذار نموده و بيم داده است.

* * *

▲شرح و تفسير

▲بيانگر همه چيز!

در بخش گذشته از اين خطبه، اشاره اى به مسأله اتمام حجّت الهى نسبت به بندگان آمده بود. امام(عليه السلام) در اين بخش، آن را به صورت گسترده، بيان مى كند و شرح مى دهد; مى فرمايد: «خداوند كتاب (قرآن) را بر شما نازل كرده است، كه بيانگر همه چيز است (و تمام امورى كه به سعادت و نجات انسانها مربوط است، در آن بيان شده است) و پيامبرش را، آن مقدار در ميان شما عمر داده كه براى او و شما، آيينى كه مورد رضاى اوست و در كتاب آسمانى اش نازل كرده، كامل نمايد» (وَ أَنْزَلَ عَلَيْكُمُ «الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْء» وَ عَمَّرَ فِيكُمْ نَبِيَّهُ أَزْمَاناً، حَتَّى أَكْمَلَ لَهُ وَ لَكُمْ - فِيمَا أَنْزَلَ مِنْ كِتَابِهِ- دِينَهُ الَّذِي رَضِىَ لِنَفْسِهِ).

آرى، هم كتاب آسمانى جامعى نازل كرد كه تمام معارف الهيّه و برنامه هاى سازنده معنوى و مادّى در تمام امور زندگى انسانها را در بر دارد; همان گونه كه در آيه 89 سوره «نحل» مى فرمايد: «وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَىْء وَ هُدًى وَ رَحْمَةً وَ بُشْرَى لِلْمُسْلِمينَ; و ما اين كتاب را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز و مايه هدايت و رحمت و بشارت براى مسلمانان است.»

و هم به پيامبرش فرصت كافى داد كه همه گفتنى ها را بگويد و دين و آيين خدا را كامل گرداند; همان گونه كه در آيه 3 سوره «مائده» آمده است: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاِْسْلاَمَ دِيناً; امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آيين (جاودانِ) شما پذيرفتم».

سپس براى توضيح بيشتر، انگشت روى موارد خاصّى گذارده، مى فرمايد: «خداوند با زبان پيامبر، اعمالى را كه محبوب، يا ناخوش داشته، به شما رسانيده و نواهى و اوامرش را بيان كرده، و به اين ترتيب، راه عذر را بر شما بسته و حجّت را تمام نموده و اعلام خطر كرده است، و پيش از فرا رسيدن عذابِ شديد، شما را انذار نموده و بيم داده است» (وَ أَنْهَى(1) إِلَيْكُمْ عَلَى لِسَانِهِ مَحَابَّهُ(2) مِنَ الاَْعْمَالِ وَ مَكَارِهَهُ، وَ نَوَاهِيَهُ وَ أَوَامِرَهُ، وَ أَلْقَى إِلَيْكُمُ الْمَعْذِرَةَ، وَ اتَّخَذَ عَلَيْكُمُ الْحُجَّةَ، وَ قَدَّمَ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ، وَ أَنْذَرَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَاب شَدِيد).

امام(عليه السلام) با اين تعبيرات، نشان مى دهد كه با حضور قرآن و سنّت پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله)و تعليماتى كه از اين دو منبع سرچشمه مى گيرد، ديگر هيچ عذرى براى كسى باقى نمى ماند كه بگويد: «آگاهى نداشتم» و يا «نمى دانستم» و يا «اتمام حجّت كافى نشده بود»! در واقع مصداق روشن كلام خداست كه مى فرمايد: «قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ; بگو خداوند حجّت كافى دارد».(3)

* * *

##### 1. «أنهى» از مادّه «إِنهاء» به معناى اعلام و ابلاغ چيزى است و در جمله بالا نيز همين مفهوم را مى رساند و مى گويد: «خداوند بر زبان پيامبر آنچه را لازم بوده به شما اعلام و ابلاغ نموده است».
2. «مَحابّ» جمع «مُحَبّ» اسم مكان، يا مصدر ميمى است و در اينجا به معناى موارد محبّت الهى، يا محبوب هاى خداوند است و نقطه مقابل «مكاره» مى باشد.
3. سوره انعام، آيه 149.

▲نكته

▲1- هر چه بخواهيد در قرآن است!

جمله «وَ أَنْزَلَ عَلَيْكُمُ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْء» كه بر گرفته از آيه 89 سوره نحل است، حقيقت مهمّى را در بر دارد كه براى همه قابل دقّت است.

مسلّم است كه منظور از اين جمله، اين نيست كه قرآن دائرة المعارف بزرگى است كه تمام جزييات علوم مختلف از رياضيّات و جغرافيا و شيمى و فيزيك گرفته تا علوم انسانى و مكاتب مختلف فلسفى را بيان كرده است; بلكه منظور اين است قرآن، تمام آنچه را به خاطر آن نازل شده است و هدف اصلى اين كتاب آسمانى را تشكيل مى دهد - كه همان مسأله انسان سازى و سعادت بشر در تمام زمينه هاست- در بر دارد: معارف دينى، حقايق مربوط به مبدأ و معاد، وظايف انسان در پيشگاه خدا، وظايف انسانها در برابر يكديگر، مسائل اخلاقى، مسائل اجتماعى و نيازهاى اقتصادى، همه را بيان كرده; گاه انگشت روى جزئيات گذاشته و تمام ريزه كارى ها را بيان نموده (مانند احكام مربوط به قراردادهاى مالى و اسناد بدهكارى كه در طولانى ترين آيه قرآن (آيه 282 بقره) هيجده حكم درباره آن بيان شده) و گاه به بيان اصول كلّى و قواعد عامّه كه از قبيل «بَابٌ يَنْفَتِحُ مِنْهُ أَلْفُ بَاب; درى است كه هزار در از آن گشوده مى شود» بسنده كرده است.

اين تعبير قرآنى كه در خطبه بالا و روايات معصومين روى آن تكيه شده، به مسلمانان گوشزد مى كند كه هر هدايتى را مى خواهند، در قرآن جستجو كنند.

▲پاسخ به يك پرسش

در اينجا سئوالى پيش مى آيد كه با وجود قرآن مجيد - با اين اوصاف- ديگر چه نيازى به سنّت پيامبر و جانشينان معصوم اوست؟

پاسخ اين سؤال روشن است و آن اينكه بسيارى از آيات، نياز به شرح و تفسير و بيان شرايط و ذكر موارد استثنا دارد و يا متشابهاتى است كه بايد در پرتو محكمات به وسيله معصومين(عليهم السلام) تفسير شود.

فى المَثَل، قرآن سخن از «زكات» به ميان آورده و تنها اصناف هشتگانه مستحقّين را بر شمرده; ولى اجناسى كه زكات به آنها تعلّق مى گيرد و مقدار نصاب و شرايط مربوط به گذشت سال و شرايط مستحقّين و نحوه جمع آورى و چگونگى پرداخت اينها، نياز به تفسيرهايى است كه نزد پيشوايان معصوم است.

به علاوه، گذشت زمان مسائل تازه اى را مى آفريند كه بايد براى استنباط احكام آنها، به ريشه ها و اصولى كه در «كتاب اللّه» هست، مراجعه كرد و براى اينكه از هرگونه اشتباه در امان بمانيم، بايد اين كار با راهنمايى معصوم صورت گيرد.

اين نكته نيز قابل توجّه است كه قرآن دعوت كلّى و عمومى به سوى همه علوم و دانش ها كرده و مراجعه به اهل اطّلاع را در هر مسأله اى از مسائل مورد نياز، لازم شمرده است.

* * *

▲بخش چهارم

فَاسْتَدْرِكُوا بَقِيَّةَ أَيَّامِكُمْ، وَاصْبِرُوا لَهَا أَنْفُسَكُمْ، فَإِنَّهَا قَلِيلٌ فِي كَثِيرِ الاَْيَّامِ الَّتِي تَكُونُ مِنْكُمْ فِيهَا الْغَفْلَةُ، وَالتَّشَاغُلُ عَنِ الْمَوْعِظَةِ; وَلاَ تُرَخِّصُوا لاَِنْفُسِكُمْ، فَتَذْهَبَ بِكُمُ الرُّخَصُ مَذَاهِبَ الْظَّلَمَةِ، وَ لاَ تُدَاهِنُوا فَيَهْجُمَ بِكُمُ الاِْدْهَانُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ.

### ترجمه

حال كه چنين است (و فرصت ها با سرعت مى گذرد) باقيمانده عمر خويش را دريابيد و به خاطر آن صبر و استقامت پيشه كنيد! (زيرا باقيمانده عمر) در برابر ايّام زيادى كه از شما به غفلت گذشته است و به پند و موعظه توجّه نشده، بسيار كم است و به خود، بيش از حدّ، آزادى (در استفاده كردن از مباحات) ندهيد، كه استفاده افراطى از مباح و آزادى، شما را در طريق ظالمان قرار خواهد داد و (نسبت به خود يا ديگران) ظاهر سازى و فريب كارى نكنيد، كه شما را به معصيت مى كشاند.

* * *

▲شرح و تفسير

▲فرصت را غنيمت بشمريد!

به دنبال هشدارهايى كه امام(عليه السلام) در بخش پيشين اين خطبه، درباره اتمام حجّت الهى بر همه انسانها داد، اين بخش به نتيجه گيرى مفيد و مهمّى پرداخته، مى فرمايد: «حال كه چنين است، باقيمانده عمر خويش را دريابيد و به خاطر آن، صبر و استقامت پيشه كنيد! (صبر و استقامت در برابر عوامل گناه و مشكلات اطاعت).» (فَاسْتَدْرِكُوا بَقِيَّةَ أَيَّامِكُمْ، وَاصْبِرُوا لَهَا أَنْفُسَكُمْ).

سپس در مقام استدلال برآمده، مى افزايد: «زيرا باقيمانده عمر، در برابر ايّام زيادى كه از شما به غفلت گذشته است و به پند و موعظه توجّه نشده، بسيار كم است» (فَإِنَّهَا قَلِيلٌ فِي كَثِيرِ الاَْيَّامِ الَّتِي تَكُونُ مِنْكُمْ فِيهَا الْغَفْلَةُ، وَ التَّشَاغُلُ عَنِ الْمَوْعِظَةِ).

واقعيّت نيز چنين است كه اگر ساعات و روزهاى توجّه و بيدارى عمر انسان محاسبه شود، در برابر ايّامى كه به غفلت و بوالهوسى گذشته و انسان خود را به دنيا و شهوات سرگرم ساخته است، چيز اندكى است; حال كه چنين است، بايد باقيمانده عمر را از خطر غفلت و بى خبرى نجات داد و شرط آن، استفاده از سلاح صبر و استقامت است; چرا كه هم حفظ هوشيارى، صبر مى طلبد و هم پاى مردى در طريق اطاعت و پرهيز از معصيت. به همين دليل در روايات اسلامى «صبر در برابر ايمان، به منزله سر در برابر تن» شمرده شده است.(1)

تعبير به «تَكُونُ مِنْكُمْ فِيهَا الْغَفْلَةُ» به صورت فعل مضارع، اشاره به اين است كه نه تنها در گذشته چنين غفلت هايى از شما صادر شده، در آينده نيز زمينه آن وجود دارد; گذشته عمر از دست رفت، بكوشيد آينده را نجات دهيد و گذشته را در سايه آن، جبران كنيد.

سپس به دو نكته مهم، كه در واقع دو راه از راههاى خطرناك نفوذ شيطان است اشاره مى كند; نخست مى فرمايد: «به خود بيش از حدّ آزادى (در استفاده كردن از مباحات) ندهيد! كه استفاده افراطى از مباح و آزادى، شما را در طريق ظالمان قرار خواهد داد» (وَلاَ تُرَخِّصُوا لاَِنْفُسِكُمْ، فَتَذْهَبَ بِكُمُ الرُّخَصُ مَذَاهِبَ الظَّلَمَةِ).

تجربه هاى فراوان نيز نشان داده است، آنها كه بيش از حدّ بر آزادى ها و استفاده از مباحات تكيه مى كنند، سرانجام در پرتگاه محرّمات سقوط خواهند كرد. تشبيه جالبى در احاديث متعدّد آمده است، كه محرّمات الهى را به غُرُقگاه و منطقه ممنوعه اى تشبيه كرده كه مرزهاى معيّنى دارد; سپس نفس آدمى را به گوسفندى تشبيه مى كند كه از آخرين منطقه آزاد استفاده مى كند و لب مرز قرار مى گيرد و چيزى نمى گذرد كه علف هاى ظاهراً شاداب آن طرف مرز، به او چشمك مى زند و او را به سوى خود مى كشاند.

انسان نيز چنين است; هنگامى كه تا آخرين مرز آزادى پيش رفت، نفسِ سركش، او را فريب مى دهد و هنگامى بيدار مى شود كه در ميان گناهان غوطهور است. امام على(عليه السلام) مى فرمايد: «وَ الْمَعَاصِي حِمَي اللّهِ، فَمَنْ يَرْتَعْ حَوْلَهَا يُوشَكُ أَنْ يَدْخُلَهَا; گناهان مناطق ممنوعه الهى است، هر كس به آن نزديك شود، بيم آن مى رود كه وارد آن شود.(2)» (همان گونه كه اگر گوسفندان را در چراگاه، به نزديك مناطق ممنوعه ببرند، بيم آن مى رود كه به خطر بيفتند، يا وارد مرتع ديگران شوند).

تعبير لطيفى كه در قرآن مجيد درباره بعضى از گناهان آمده و مى فرمايد به آن نزديك نشويد، نظير: «وَ لاَتَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ; به اموال يتيمان نزديك نشويد»(3)، «وَ لاَتَقْرَبُوا الزِّنَا; به زنا نزديك نگرديد.»(4) و «وَ لاَتَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ; به كارهاى زشت نزديك نشويد، آشكار باشد يا پنهان.»(5) نشان مى دهد كه براى مصون ماندن از آلودگى به گناه، بهتر است انسان به مرز گناهان نزديك نشود و هر چيزى كه نام «مباح» بر آن گذارده شده است، تا آخرين درجه براى خود، عملاً مجاز نشمرد.

نكته دوم، اين است كه مى فرمايد: «ظاهر سازى و فريبكارى (نسبت به خود و ديگران) نكنيد، كه شما را به معصيت مى كشاند» (وَ لاَ تُدَاهِنُوا(6) فَيَهْجُمَ بِكُمُ الاِْدْهَانُ إِلَى الْمَعْصِيَةِ).

منظور از «مداهنه» در اينجا اين است كه انسان نسبت به اهل گناه نرمش و انعطاف نشان بدهد و ظاهر سازى نفاق آلود داشته باشد، كه اين گونه نرمش و ظاهرسازى، سرانجام انسان را به انواع گناهان آلوده مى سازد. و يا خود را فريب دهد و براى خود ظاهرسازى نمايد.

يكى از مصاديق بارز آن، درست كردن كلاه هاى شرعى و راه حل هاى ظاهرى و دروغين براى انجام گناهان است، كه سرانجام انسان را به گناهان صريح و آشكار مى كشاند و اين يكى از راههاى نفوذ شيطان است.

آرى، گاه انسان در مقام فريب خويش برمى آيد و خود را به گناه مى كشاند و گاه در مقام فريبكارى با ديگران; و از آن طريق آلوده به گناه مى شود و هر دو «مداهنه» نام دارد.

امام(عليه السلام) در اين چند جمله، به طور دقيق انگشت روى مواضع آسيب پذير گذاشته است و راههاى نفوذ شيطان را به روى پيروان راستين خود، مى بندد.

* * *

##### 1. على عليه السلام مى فرمايد: «وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاِْيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ» (نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 82).

##### 2. وسائل الشيعة، جلد 18، ص 118، حديث 22، باب 12، از ابواب صفات قاضى.
3. سوره انعام، آيه 152.
4. سوره اسراء، آيه 32.
5. سوره انعام، آيه 151.
6. «تُدَاهنوا» از مادّه «مداهنه» گرفته شده و در اصل از مادّه «دُهن» به معناى روغن است و به معناى نرمش و انعطاف مذموم و منافقانه بكار مى رود و نيز نرمش و انعطاف، به معناى صرف نظر كردن از بخشى از فرمانهاى الهى را نيز شامل مى شود و از آنجا كه از روغن، براى نرم كردن پوست استفاده مى شود، كلمه «ادهان» به معناى مدارا كردن و عدم برخورد جدّى آمده است، خواه با ديگران باشد و خواه با هواى نفس.

▲نكته

▲سرچشمه هاى نفوذ شيطان!

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به نكته مهمّى اشاره كرده و طرق نفوذ شيطان در قلوب انسانها را نشان مى دهد و از ميان آنها روى دو موضوع انگشت مى گذارد:

نخست، استفاده بيش از حدّ از آزادى ها و مباحات است; چرا كه پاره اى از آزادى ها و مباحات، درست، ديوار به ديوار گناهان بزرگ اند كه اگر انسان تا آنجا پيش برود، خطر لغزش و سقوط در درّه گناه كم نيست. امام(عليه السلام) در اينجا به همگان هشدار مى دهد كه در اين گونه موارد زياد پيش نرويد! زيرا بيم آن مى رود كه در طريق ظالمان قرار بگيريد; همان گونه كه امروز در تعيين مرزهاى كشورها، معمولاً يك كمربند امنيّتى قرار مى دهند و افراد مجاز نيستند از چند كيلومترى مرزها جلوتر بروند; زيرا رفتن به نقطه اصلى مرز، ممكن است وسوسه عبور از مرز را در افراد ايجاد كند. اضافه بر اين، انسان هنگامى كه به مرزهاى گناهان مى رسد، ممكن است گناه در نظر او ساده جلوه كند و هواى نفس در يك لحظه او را غافلگير سازد و به آن طرف مرز بكشاند.

ديگر اينكه، سر و كار داشتن با اهل گناه و نرمش و انعطاف با آنها و يا درست كردن كلاههاى شرعى و راه حل هاى دروغين براى انجام گناهان، يكى ديگر از طرق نفوذ شيطان در آدمى است. اهل گناه، گناهان را در نظر انسان كوچك نشان مى دهند و استفاده از كلاههاى شرعى، ابهّت گناه را مى شكند و حجابهايى را كه ميان انسان و ابتلاى به گناهان است، كنار مى زند و انسان، بدون دفاع در مقابل هجوم گناه قرار مى گيرد. در حديثى از اميرمؤمنان(عليه السلام) مى خوانيم: «مَنْ دَاهَنَ نَفْسَهُ هَجَمَتْ بِهِ عَلَى الْمَعَاصِي الْمُحَرَّمَةِ; كسى كه با نفس خويشتن مداهنه كند، او را مورد هجوم گناهان بزرگ قرار مى دهد(1)».

##### 1. غررالحكم، شماره 9022.

▲بخش پنجم

عِبَادَ اللهِ، إنَّ أنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ; وَ إِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ; وَالْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ، وَالْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِينُهُ، «وَالسَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ بِغَيْرِهِ». وَالشَّقِىُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ.

### ترجمه

اى بندگان خدا! آنها كه خالصانه تر و خيرخواهانه تر، با خود برخورد مى كنند، از همه در برابر پروردگار مطيع ترند و كسى كه از همه بيشتر خود را مى فريبد، از همه بيشتر مرتكب معصيت پروردگار مى شود و مغبون واقعى كسى است كه خويشتن را مغبون سازد و كسى مورد غبطه خواهد بود، كه دينش سالم بماند و سعادتمند آن كس است كه از سرنوشت ديگران پند و اندرز گيرد و شقاوتمند و محروم از سعادت كسى است كه فريب هوا و هوس و غرور خويش را بخورد.

▲شرح و تفسير

▲سعادتمند كيست؟

امام(عليه السلام) در ادامه اين خطبه، پس از هشدارهايى كه نسبت به طرق نفوذ شيطان در آدمى داشت، دستورالعملهايى در شش جمله كوتاه و پرمعنا در ارتباط با آن هشدارها، بيان مى كند و آن را كامل تر مى سازد.

نخست مى گويد: «اى بندگان خدا! آنها كه خالصانه تر و خيرخواهانه تر با خود برخورد مى كنند، از همه در برابر پروردگار مطيع ترند.» (عِبَادَاللَّهِ! إِنَّ أَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ).

معناى اين سخن آن است كه انسان خود را نفريبد و به خويشتن دروغ نگويد; نقاط ضعف خود را، نقاط قوّت به خودش معرّفى نكند و بر عيوب خويش پرده نيفكند; بلكه خالصانه و مخلصانه به نقد خويشتن بپردازد; چنين كسى به يقين در طريق اطاعت پروردگار گام برمى دارد(1).

و در جمله دوم، دقيقاً اشاره به عكس آن مى فرمايد و مى گويد: «كسى كه از همه بيشتر خود را مى فريبد، از همه بيشتر مرتكب معصيت پروردگار مى شود.» (وَ إِنَّ أَغَشَّهُمْ(2) لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ).

بديهى است آن كس كه خويشتن را مى فريبد و عيوب خود را پنهان مى سازد، گناه در نظرش مباح و حتّى گاهى به صورت يك امر واجب جلوه مى كند و به اين ترتيب، زمينه ارتكاب هرگونه گناه را براى خود، فراهم مى سازد.

در سومين جمله مى فرمايد: «مغبون واقعى كسى است كه خويشتن را مغبون سازد» (وَالْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ)

اشاره به اينكه، گاه شخص ديگرى بر سر انسان كلاه مى گذارد و او را مغبون مى كند و سرمايه اش را از دستش مى گيرد و گاه انسان درباره خويشتن دست به چنين كارى مى زند و با خود فريبى، سرمايه هاى وجودى خويش را از كف مى دهد; سرمايه هايى كه مى توانست در سايه آن، سعادت دنيا و آخرت را به چنگ آورد.

در چهارمين جمله مى فرمايد: «كسى مورد غبطه خواهد بود، كه دينش سالم بماند» (وَ المَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِينُهُ).مى دانيم «غبطه» آن است كه انسان آرزو كند، نعمت هاى مهمّى كه نصيب ديگرى شده، نصيب او هم بشود. بنابراين، «مغبوط» صاحب نعمتى است كه مردم به حال او غبطه مى خورند و از آنجا كه اگر انسان بتواند در فراز و نشيب هاى زندگى و كشاكش روزگار، دين و ايمان خود را حفظ كند، بزرگترين نعمت الهى شامل حال او شده، سزاوار است كه همگان به حال او غبطه خورند و طبق قاعده ادبى كه «تقديم خبر بر مبتدا، مفيد حصر است» تعبير جمله بالا نشان مى دهد كه تنها نسبت به كسى بايد غبطه خورد، كه دين و ايمانش در برابر طوفانهاى زندگى محفوظ بماند; نه به كسانى كه به مقام هاى زودگذر و اموالى كه در مسير فناست و يا ساير امكانات زندگى مادّى، دست يافته اند.

در پنجمين جمله مى فرمايد: «سعادتمند آن كسى است كه از سرنوشت ديگران پند و اندرز گيرد.» (وَ السَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ بِغَيْرِهِ).

بى شك، حوادث تلخ زندگى و تجربه هاى دردناك، وسيله هوشيارى و مايه پند و اندرز انسان است; ولى چه بهتر اينكه انسان به جاى آنكه خودش اشتباهات را تجربه كند و به نتايج تلخ آن برسد، از سرنوشت ديگران كه وضع مشابهى با او داشته اند، عبرت گيرد و تجربه بيندوزد. چنين كسانى به فردى مى مانند كه خانه اى در مجاورت باغ بزرگى دارند، مشكلات نگاهدارى باغ، بر عهده ديگرى است، ولى هواى لطيفش نصيب او مى شود. و از آنجا كه سرنوشت افراد در زندگى، غالباً شبيه هم است و به تعبير ديگر: «تاريخ همواره تكرار مى شود!» هر كسى مى تواند بخش هايى از سرنوشت خود را در آينه زندگى ديگران تماشا كند. بنابراين، نمى توان كسى را پيدا كرد كه مشمول جمله بالا نشود و از زندگى ديگران عبرت نگيرد.

بعضى از «مفسّرانِ نهج البلاغه» جمله «وَالسَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ بِغَيْرِهِ» را جزو ضرب المَثَل هاى معروف عرب، شمرده اند(3) در حالى كه «ابن ابى الحديد» آن را يكى از مَثَل هاى نبوى مى شمرد، كه از زبان آن بزرگوار تراوش كرده است.(4)

سرانجام در ششمين جمله، به نقطه مقابل آنچه در جمله قبل آمده، پرداخته، مى فرمايد: «شقاوتمند و محروم از سعادت كسى است كه فريب هوا و هوس، غرور خويش را بخورد.» (وَ الشَّقِىُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ).

بديهى است هر گاه كسى فريب ديگرى را بخورد، مورد ملامت است; امّا اگر فريب هوا و هوس هاى نفس خويش را بخورد، در خور سرزنش و ملامت شديدترى است! چرا كه با دست خود، سرمايه هاى سعادت خويش را آتش زده است.

* * *

##### 1. توجّه داشته باشيد كه «أنْصَح» از مادّه «نُصح» در اصل به معناى اخلاص است و از اين رو به خيرخواهى هاى خالصانه اطلاق شده است و «نصيحت» نيز همين مفهوم را دارد.
2. «أَغشّ» از مادّه «غَشّ» در اصل به معناى ضعف و ناتوانى و كمبود است و به همين مناسبت به اشياى غير خالص، مغشوش اطلاق مى شود و سپس به همين مناسبت واژه «غِشّ» به خيانت و هرگونه ناخالصى اطلاق شده است.

##### 3. شرح نهج البلاغه ابن ميثم، جلد 2، صفحه 285.
4. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 356; مرحوم علاّمه مجلسى در «بحار الانوار» آن را در تاريخ پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در باب حوادث جنگ تبوك، ضمن يكى از خطبه هاى آن حضرت آورده است (جلد 21، صفحه 211).

▲نكته

▲سرچشمه سعادت در درون شماست

از پيام هاى مهمّى كه در اين بخش از خطبه به گوش جان مى رسد، اين است كه على(عليه السلام) مى فرمايد: عوامل خوشبختى و بدبختى انسان، بيش از آنچه از بيرون به سراغ او مى آيد، از درون جانش بر مى خيزد. اوست كه خود را فريب مى دهد; اوست كه خود را مغبون مى سازد; اوست كه خويشتن را سعادتمند مى كند و بالاخره اوست كه بر اثر پيروى از هوا و هوس و كبر و غرور، اسباب بدبختى خويش را آماده مى سازد.

اين سخن، هم درباره يك فرد صادق است، هم درباره يك جامعه; غالب مردم مخصوصاً در عصر و زمان ما، عوامل بدبختى خود را در بيرون جامعه خويش جستجو مى كنند و غالباً خود را فريب مى دهند و راه چاره را به روى خود مى بندند; در حالى كه بايد اسباب مشكلات را در روحيات خود، در پيوندهاى اجتماعى، در هوا و هوسها، در اختلاف و نفاق، در حسادتها و هواپرستى ها جستجو كرد و اگر در اين خطبه، چيزى جز اين پيام نباشد، براى زندگى سعادتمندانه انسان كافى است.

* * *

▲بخش ششم

وَاعْلَمُوا أَنَّ «يَسِيرَ الرِّيَاءِ شِرْكٌ» وَ مُجَالَسَةَ أَهْلِ الْهَوَى مَنْسَاةٌ لِلاِْيمَانِ، وَ مَحْضَرَةٌ لِلشَّيْطَانِ. جَانِبُوا الْكَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبٌ لِلاِْيمَانِ. الصَّادِقُ عَلَى شَفَا مَنْجَاة وَ كَرَامَة، وَ الْكَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاة وَ مَهَانَة. وَ لاَتَحَاسَدُوا، فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الاِْيمَانَ «كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ»; «وَ لاَتَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ»; وَاعْلَمُوا أَنَّ الاَْمَلَ يُسْهِي الْعَقْلَ، وَ يُنْسِي الذِّكْرَ، فَأَكْذِبُوا الاَْمَلَ، فَإِنَّهُ غُرُورٌ، وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ.

### ترجمه

آگاه باشيد! رياكارى هر چند كم باشد، شرك است و همنشينى با هواپرستان ايمان را از انسان دور مى كند و شيطان را به حضور مى كشاند. از دروغ بركنار باشيد، چرا كه دروغ از ايمان بركنار است. راستگو بر ساحل نجات و كرامت است، امّا دروغگو بر لب پرتگاهِ هلاكت و پستى است و حسد نورزيد كه حسد ايمان را نابود مى كند، آن گونه كه آتش هيزم را مى خورد و خاكستر مى سازد و كينه يكديگر را در دل نگيريد كه خير و بركت را از ميان مى برد و بدانيد آرزوهاى دور و دراز، خِرد را به غفلت (از واقعيّت ها) وا مى دارد و ياد خدا را به فراموشى مى سپارد; بنابراين، به آرزوها اعتنا نكنيد، كه فريبنده است و صاحبش فريب خورده.

* * *

▲شرح و تفسير

▲خوهاى خطرناك

در اين بخش، كه آخرين بخش از خطبه 86 مى باشد، امام(عليه السلام) نسبت به شش صفت، از صفات رذيله شديداً هشدار مى دهد(ريا، هم نشينى با هواپرستان، دروغ، حسد، عداوت و دشمنى، و آرزوهاى دور و دراز) و در كنار هر يك از اين صفات، اشاره پر معنايى به زيانهاى آن فرموده است.

نخست مى فرمايد: «آگاه باشيد! رياكارى هر چند كم باشد، شرك است.» (وَاعْلَمُوا أَنَّ يَسِيرَ الرِّيَاءِ شِرْكٌ).

زيرا شخص رياكار، يك عمل الهى را براى رضاى بندگان و تظاهر به نيكى و جلب توجّه آنان انجام مى دهد و در حقيقت، به جاى اينكه عزّت را از خدا بخواهد كه مصداق واقعى «تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ»(1) است، از بندگان ضعيف و ناتوان مى طلبد و اين نوعى شرك و دوگانه پرستى است كه با «توحيد افعالى» در تضادّ مى باشد.

به همين دليل، در روايات اسلامى آمده است كه روز قيامت، شخص رياكار را به اين عناوين مخاطب مى سازند و او را صدا مى زنند كه: «يَا كَافِرُ! يَا فَاجِرُ! يَا غَادِرُ! يَا خَاسِرُ! حَبِطَ عَمَلُكَ وَ بَطَلَ أَجْرُكَ، فَلاَ خَلاَصَ لَكَ الْيَوْمَ، فَالْتَمِسْ أَجْرَكَ مِمَّنْ كُنْتَ تَعْمَلُ لَهُ; اى كافر! اى فاجر! اى حيله گر! اى زيانكار! عملت نابود شد و اجرت از ميان رفت و امروز راه نجاتى براى تو نيست; پاداش خود را از كسى بطلب كه براى او عمل مى كردى».(2)

اضافه بر اين، شخص رياكار به خاطر دوگانگى ظاهر و باطن، در زمره منافقان است و اين نفاق سبب مى شود كه اعمالش بى روح و تهى از محتوا و بى اثر باشد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «سَيَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ تَخْبُثُ فِيهِ سَرَائِرُهُمْ، وَ تَحْسُنُ فِيهِ عَلاَنِيَتُهُمْ، طَمَعاً فِي الدُّنْيَا، لاَيُرِيدُونَ بِهِ مَا عِنْدَ رَبِّهِم، يَكُونُ دِينُهُمْ رِيَاءً; لاَ يُخَالِطُهُمْ خَوْفٌ، يَعَمُّهُمُ اللّهُ بِعِقَاب، فَيَدْعُونَهُ دُعَاءَ الْغَرِيقِ، فَلاَ يَسْتَجِيبُ لَهُمْ; زمانى بر مردم فرا مى رسد كه باطن آنها زشت و آلوده و ظاهر آنها زيباست; اين كار را به خاطر دنياپرستى انجام مى دهند و پاداشهاى الهى را طلب نمى كنند; دين آنها، رياكارى است و خوف الهى در وجودشان نيست; كيفر عظيم الهى آنها را فرا مى گيرد و آنها (به درِ خانه خدا مى روند و) همچون غريق دعا مى كنند، ولى خداوند دعاى آنها را مستجاب نمى كند».(3)

در قيامت كه اسرار درون مردم آشكار مى گردد، رسواترين مردم رياكارانند:

فردا كه پيشگاه حقيقت شود پديد شرمنده رهروى كه عمل بر مجاز كرد!

در مورد دومين صفت رذيله مى فرمايد: «بدانيد كه هم نشينى با هواپرستان، ايمان را از انسان دور مى كند و شيطان را به حضور مى كشاند».(وَ مُجَالَسَةَ أَهْلِ الْهَوَى مَنْسَاةٌ(4) لِلاِْيمَانِ، وَ مَحْضَرَةٌ(5) لِلشَّيْطَانِ).

زيرا هواپرستى حدّ و مرزى ندارد و تمام وجود انسان را پر مى كند و فكر او را به خود مشغول مى دارد و جايى براى ايمان، باقى نمى گذارد و طبيعى است كه چنين مجلسى، محضر شياطين است.

اين مسأله به قدرى مهم است كه در حديث معروفى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) آمده است: «أَلْمَرْءُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ وَ قَرينِهِ; انسان بر دين دوست و هم نشين خويش است».(6) و در «ضرب المَثَل» معروف آمده است: «قُلْ لِي مَنْ تُعَاشِرُ، أَقُلْ لَكَ مَنْ أَنْتَ; به من بگو با چه كسى معاشرت دارى، تا بگويم تو كيستى(7)».

تو اوّل بگو باكيان زيستى پس آنگه بگويم كه تو كيستى.

در سومين مرحله، نسبت به دروغگويى هشدار مى دهد و مى فرمايد: «از دروغ بركنار باشيد، چرا كه دروغ از ايمان بركنار است» (جَانِبُوا الْكَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبٌ لِلاِْيمَانِ).

تعبير به «جَانِبُوا» نشان مى دهد كه دروغ به قدرى خطرناك است كه انسان بايد از آن فاصله بگيرد و به آن نزديك نشود; مبادا وسوسه ها او را به پرتگاه بكشاند.

و تعبير به «مُجَانِبٌ لِلاِْيمَانِ» نشان مى دهد كه دروغ نه تنها با ايمان سازگار نيست، بلكه بسيار با آن فاصله دارد. چرا كه دروغگو معمولاً براى جلب منافع، يا دفع ضررها و يا هواى نفس، دروغ مى گويد; در حالى كه انسان مؤمن مى داند همه چيز به دست خدا است و نيز مى داند هواپرستى نوعى بت پرستى است.

شاهد اين سخن، جمله هاى ديگرى است كه امام(عليه السلام) در تعقيب و تأكيد جمله بالا بيان فرموده است; مى فرمايد: «راستگو بر ساحل نجات و كرامت است، امّا دروغگو بر لب پرتگاه هلاكت و پستى قرار دارد» (الصَّادِقُ عَلَى شَفَا(8) مَنْجَاة وَ كَرَامَة، وَ الْكَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاة(9) وَ مَهَانَة).

به صدق كوش! كه خورشيد زايد از نَفَست كه از دروغ سيه روى گشت صبح نخست(10)در چهارمين هشدار مى فرمايد: «حسد نورزيد كه حسد ايمان را نابود مى كند، آن گونه كه آتش هيزم را مى خورد و خاكستر مى سازد» (وَلاَتَحَاسَدُوا، فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الاِْيمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ).

زيرا حسود، در واقع دشمن نظام آفرينش و مخالف مواهب و اكرام الهى نسبت به بندگان است و چنين امرى با ايمان كامل، سازگار نيست. اضافه بر اين، او نبايد سعادت خود را در سلب نعمت از ديگران ببيند، بلكه اگر ايمان راسخ به خدا دارد، بايد همانند آن نعمت ها، يا افزون بر آنها را، از پروردگار بطلبد.

در پنجمين مرحله نسبت به عداوت و دشمنى هشدار مى دهد; مى فرمايد: «كينه يكديگر را در دل نگيريد، كه خير و بركت را از ميان مى برد» (وَلاَتَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ)(11).

تعبير به «تَبَاغَضُوا» اشاره به اين است كه خصومت ها و عدوات ها معمولاً دوجانبه است و پاسخ خصومت، خصومت است.

تعبير به «حَالِقَه» كه از مادّه «حَلْق» به معناى تراشيدن است (با توجّه به اينكه متعلّق آن نيز حذف شده) نشان مى دهد، خصومت ها هرگونه خير و سعادت را از بيخوبن بر مى كند; چرا كه ريشه هر خير و سعادتى، تعاون و همدلى و همكارى افراد جامعه با يكديگر است و اين كار بدون محبّت و دوستى، ميسّر نيست.

در ششمين و آخرين مرحله، نسبت به خطرات آرزوهاى دراز هشدار مى دهد; مى فرمايد: «بدانيد آرزوهاى دور و دراز، خِرد را به غفلت (از واقعيّت ها) وا مى دارد و ياد خدا را به فراموشى مى سپارد; بنابراين، به آرزوها اعتنا نكنيد كه فريبنده است و صاحبش فريب خورده!» (وَ اعْلَمُوا أَنَّ الاَْمَلَ يُسْهِي الْعَقْلَ، وَ يُنْسِي الذِّكْرَ، فَأَكْذِبُوا الاَْمَلَ فَإِنَّهُ غُرُورٌ، وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ).

در واقع آرزوهاى دور و دراز، كه انسان را غرق در عالمى از خيال و پندارى مى كند كه بر محور امور مادّى دور مى زند، يكى از خطرناكترين موانع راه سعادت انسان است، كه هم رسول اللّه و هم اميرمؤمنان در آن سخن معروفشان، آن را در كنار هواپرستى، خطرناكترين سدّ راه خوشبختى انسان معرفى فرموده اند و تجربيّات تاريخى و روزانه نشان مى دهد، غالب كسانى كه آلوده جنايات بزرگ مى شوند، افرادى هستند كه گرفتار همين آرزوهاى دور و دراز مادّى مى باشند.

* * *

##### 1. سوره آل عمران، آيه 26.
2. وسائل الشيعة، جلد 1، باب 11، از ابواب مقدّمات عبادات، حديث 16.
3. همان مدرك، باب 11، حديث 4.
4. «مَنساة» از مادّه «نَسأ» (بر وزن نصب) به معناى ترك كردن و به تأخير انداختن است.
5. «مَحْضرة» اسم مكان از مادّه «حضور» است و به معناى جايگاهى است كه كسى، يا چيزى در آن حضور مى يابد.
6. شرح نهج البلاغه خويى، جلد 6، صفحه 136.
7. فى ظلال نهج البلاغه، جلد 1، صفحه 427.
8. «شَفا» به معناى لبه چيزى است و در اصل به كناره چاه، يا خندق و مانند آن گفته مى شود و اطلاق «شَفَه» بر «لب» نيز ممكن است به همين مناسبت باشد.
9. «مَهْوَاة» از مادّه «هَوى» به معناى ميل به چيزى است و واژه «مهواة» اسم مكان است و به معناى پرتگاه و فاصله ميان دو كوه آمده كه گاه انسان را متمايل به سقوط مى كند.
10. شعر از «حافظ» است و منظور از «صبح نخست» صبح كاذب است، كه پس از روشنايى كوتاه، سياهى جاى آن را مى گيرد، ولى صبح صادق در آستانه طلوع خورشيد است.
11. حالِقَه» از مادّه «حَلْق» در اصل به معناى تراشيدن موى سر، يا بدن است و «حالقه» به سال قحطى و پرمشقّت كه خير و بركت را از ميان مى برد، اطلاق شده و به مرگ و مانند آن، كه همه چيز را از ميان مى برد نيز، گفته شده است.

▲نكته

▲اندرزهاى گويا و رسا

با اندكى دقّت در اين خطبه كوتاه و پرمحتوا، مشاهده مى كنيم كه امام(عليه السلام) همه گفتنى ها را در اين خطبه بيان فرموده است. از توحيد و خداپرستى و توجّه به كتابِ جاويدانِ پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) (قرآن مجيد) و نكات مهم و سازنده اى كه در قرآن آمده، گرفته، تا هشدارهاى تكان دهنده اى كه ناظر به سرنوشت انسان در اين جهان است و سپس به مسايل اخلاقى مهمّى كه اساس سعادت معنوى و مادّى انسان را تشكيل مى دهد، مانند: ترك شرك و دروغ و حسد و كينه و عداوت و آرزوهاى دور و دراز، اشاره فرمود; و در هر مورد، با ذكر دليل و برهانِ منطقى، در عبارتى كوتاه و بسيار پرمعنا، به بيان خويش عمق بيشترى بخشيده. اگر انسان هر روز در آغاز پرداختن به برنامه هاى روزانه، يك بار اين خطبه شريفه را مرور كند و در آن كمى بينديشد و تصميم بر اجراى آن بگيرد، به يقين اهل نجات خواهد بود.

* * *

▲خطبه 87

خطبه 87(1) و من خطبة له عليه السّلام

و هي في بيان صفات المتّقين و صفات الفُسّاق و التنبيه الى مكان العترة الطيّبة و الظنّ الخاطىء لبعض الناس.

اين خطبه درباره صفات پرهيزكاران و فاسقان و آگاه سازى نسبت به موقعيت اهل بيت در ميان مردم و نيز گمانهاى نادرستى كه براى بعضى پيدا شده، سخن مى گويد.

##### 1. سند خطبه: از قرائنى كه نشان مى دهد اين خطبه در منابع ديگرى غير از «نهج البلاغه» نيز نقل شده است، سخن «ابن ابى الحديد» در پايان اين خطبه است كه مى گويد: اين خطبه طولانى بوده و مرحوم «سيّد رضى» بخشهاى زيادى از آن را حذف كرده است (سپس ابن ابن الحديد بعضى از بخشها را نقل مى كند) «زمخشرى» نيز در كتاب «ربيع الابرار» در باب «عزّ و شرف» فصلى از اين خطبه را با كمى تفاوت آورده است و سخن او چنين نشان مى دهد كه آن را از منبعى غير از نهج البلاغه بدست آورده است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 133).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع داراى پنج بخش است كه چهار بخش آن كاملاً بهم پيوسته است، ولى بخش پنجم مفهومى جداگانه دارد و نشان مى دهد كه مرحوم «سيّد رضى» قسمتهايى از اواخر خطبه را حذف كرده است.

بهر حال بخش هاى پنجگانه، به شرح زير است:

در آغاز: امام(عليه السلام) به بيان صفات عالمان راستين مى پردازد; همانها كه با امدادهاى الهى توانسته اند روح تقوا را در خود زنده كنند و هواپرستى را از خود دور سازند و در سايه اين خودسازى، كليدِ درهاى هدايت را بدست آورند.

در بخش دوم: به نقطه مقابل اين گروه پرداخته و عالم نمايانى را معرّفى مى كند كه جهالت هايى را از ديگران گرفته و امور باطلى را از سوى خود، به آن افزوده و مردم را به گمراهى كشانده اند.

در بخش سوم: در تكميل بخش هاى گذشته به مردم هشدار مى دهد كه با وجود اهل بيت و عترت پيامبر كه سرچشمه زلال علم و آگاهى اسلامى هستند، چرا به سراغ افراد جاهل و بى خبر و ناآگاه مى روند؟!

در چهارمين بخش: به بعضى از سخنان پيامبر(صلى الله عليه وآله) و پاره اى از نكته هاى حسّاس در مورد اهل بيت و معرّفى خويشتن اشاره فرموده و «حديث ثَقَلَين» را كه در ميان همه مسلمانان معروف و مشهور است، به عنوان گواه سخن خود ذكر مى كند.

سرانجام در آخرين بخش: يعنى: بخش پنجم، به توهّمات و پندارهاى بى اساسِ برخى مردم كه گمان مى كردند دنيا براى هميشه در كام بنى اميّه خواهد بود، اشاره كرده و قاطعانه خبر از زوال و سقوط حكومت كوتاه آنها مى دهد. همان گونه كه در بالا اشاره شد، اين بخش، از بخش هاى چهارگانه بالا از نظر محتوا جدا است و پيدا است كه مطالب ديگرى در ميان بوده كه مرحوم «سيّد رضى» آنها را نياورده است.

▲بخش اوّل

عِبَادَ اللهِ! إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِاللهِ إِلَيْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللهُ عَلَى نَفْسِهِ، فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ، وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ; فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَى فِي قَلْبِهِ، وَ أَعَدَّ الْقِرَى لِيَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ، فَقَرَّبَ عَلَى نَفْسِهِ الْبَعِيدَ، وَ هَوَّنَ الشَّدِيدَ. نَظَرَ فَأبْصَرَ[فاقصر]، وَ ذَكَرَ فَاسْتَكْثَرَ، وَارْتَوَى مِنْ عَذْب فُرَات سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ، فَشَرِبَ نَهَلا، وَ سَلَكَ سَبِيلا جَدَداً. قَدْ خَلَعَ سَرَابِيلَ الشَّهَوَاتِ، وَ تَخَلَّى مِنَ الْهُمُومِ، إِلاَّ هَمًّا وَاحِداً انْفَرَدَ بِهِ، فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَى، وَ مَشَارَكَةِ أَهْلِ الْهَوَى، وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِيحِ أَبْوَابِ الْهُدَى، وَ مَغَالِيقِ أَبْوَابِ الرَّدَى. قَدْ أَبْصَرَ طَرِيقَهُ، وَ سَلَكَ سَبِيلَهُ، وَ عَرَفَ مَنَارَهُ، وَ قَطَعَ غِمَارَهُ، وَاسْتَمْسَكَ مِنَ الْعُرَى بِأَوْثَقِهَا، وَ مِنَ الْحِبَالِ بِأَمْتَنِهَا، فَهُوَ مِنَ الْيَقِينِ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ.

### ترجمه

اى بندگان خدا! از محبوب ترين بندگان نزد خداوند، كسى است كه او را در راه پيروزى بر (هوس هاى سركش) نفسش يارى كرده است; از اين رو حزن و اندوه را شعار [=لباس زيرين] و ترس از خدا را جلباب =[ لباس رويين] خود قرار داده است. در نتيجه، چراغ هدايت، در قلبش روشن شده و وسيله پذيرايى روزى را كه در پيش دارد (روز مرگ و رستاخيز)، براى خود فراهم ساخته است.

او، دور را براى خود نزديك و سختى را آسان نموده است (با ديده حق بين) نگاه كرده و (حقايق هستى و عظمت پروردگار را) ديده است; به ياد خدا بوده و به همين دليل، اعمال نيك فراوان به جا آورده است. از آب گوارايى كه به آسانى (با امدادهاى الهى) در اختيارش قرار گرفته، سيراب گشته و يكباره آن را سركشيده است و راه هموار و مستقيمى را (كه خدا به او نشان داده) پيموده است. جامه شهوات را از تن برون كرده و از تمام همّ و غم ها - جز يك اندوه- خود را تهى ساخته و تنها به آن مى انديشد (همّ و غم او، تنها وصال محبوب و قرب پروردگار است).

اين زهد و اخلاص، او را از نابينايى ها رهايى بخشيده و از زمره هوا پرستان خارج ساخته است، (بدين سبب) كليد درهاى هدايت و قفل درهاى ضلالت گرديده. راه هدايت را با بصيرت دريافته و در آن گام نهاده و نشانه هاى اين راه را به خوبى شناخته و از امواج متلاطم شهوات، گذشته است. از ميان دستگيره هاى هدايت، به مطمئن ترين آنها چنگ زده و از رشته ها(ى نجات) به محكم ترين آنها متمسّك شده است; به همين دليل، در مقام يقين به آنجا رسيده كه (حقايق را) همانند نور آفتاب مى بيند.

▲شرح و تفسير

▲محبوبترين بندگان خدا

امام(عليه السلام) در آغاز اين خطبه - همان گونه كه در گذشته نيز اشاره شد- صفات اولياء اللّه و پرهيزگاران و سالكان الى اللّه را به عالى ترين وجهى توصيف كرده است; به گونه اى كه «ابن ابى الحديد» در «شرح نهج البلاغه» خود مى گويد: «اصحاب طريقت و حقيقت، علم و دانش را از اين خطبه امام(عليه السلام) گرفته اند كه حال عارف كامل را در آن بيان فرموده است(1)».

بعضى معتقدند كه امام(عليه السلام) در واقع خود را در اين بخش از خطبه معرّفى فرموده; چرا كه اين صفات والا، جز در امثال او پيدا نمى شود. ولى بهتر آن است كه گفته شود، بيان امام(عليه السلام) شرح حال و تبيين صفات كلّى از عارفان كامل و رهروان راستين راه حقّ است، كه او و همسرش و فرزندان معصومش، بعد از رسول خدا(صلى الله عليه وآله)بارزترين مصداق آن مى باشند.

به راستى دقّت در اين بخش از خطبه، نشان مى دهد كه امام(عليه السلام) هيچ نكته مهمّى را در تبيين حال اين انسان هاى كامل، فروگذار نفرموده است و جالب اينكه حدود «چهل صفت» از صفات آنها را در اين بيان فشرده، ذكر فرموده است.

نخست، روى سخن را به همه رهروان اين راه كرده، مى فرمايد: «اى بندگان خدا! محبوب ترين بندگان نزد خداوند كسى است كه او را (در راه پيروزى بر هوس هاى سركش) نفسش يارى كرده است» (عِبَادَاللَّهِ! إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللّهِ إِلَيْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللّهُ عَلَى نَفْسِهِ).

اين جمله كه در آغاز اين كلام مهمّ آمده است، اشاره به اين نكته دقيق است كه پيمودن اين راه - جز به يارى خدا- براى هيچ كس ممكن نيست; چرا كه خطرات و پرتگاهها، آنقدر زياد است كه آدمى با نيروى محدود خويش، نمى تواند از اين راه به سلامت بگذرد; جز اينكه توكّل بر خدا كند و خود را به او بسپارد و از درياى بى كران لطف و قدرتش كمك بگيرد. همان گونه كه قرآن با صراحت مى گويد: «وَ لَوْلاَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَد أَبَداً; و اگر فضل و رحمت الهى بر شما نبود، هرگز احدى از شما پاك نمى شد».(2)

ناگفته پيداست كه هدايت ها و حمايت ها و اعانت هاى الهى بى حساب نيست; بايد سرتا پا تسليم شد و با قلبى مملوّ از عشقِ به پروردگار، به در خانه او رفت.

سپس امام(عليه السلام) به بيان نتيجه اين اعانت الهى پرداخته، مى افزايد: «آن كس، حزن و اندوه را شعار =[ لباس زيرين] و ترس از خدا را جلباب =[ لباس رويين] خود قرار داده است» (فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ، وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ).

«اِسْتَشْعَرَ» از مادّه «شِعار» به معناى «لباس زيرين» است و قرار دادن حزن و اندوه، به منزله لباس زيرين، به اين معنا است كه اين گونه افراد با ايمان، در درون خويش، از ايّام گذشته عمر كه تلاش و كوشش كافى در اطاعت معبود نكرده اند، اندوهگين اند; اندوهى سازنده كه آنها را به حركتى جبران كننده در آينده وا مى دارد.

«تَجَلْبَبَ» از مادّه «جِلباب» به معناى «چادر» يا «لباس رويين» است و قرار دادن خوف و ترس را به منزله لباس رويين، اشاره به اين است كه اين افراد مخلص و مؤمن، پيوسته مراقب خويش اند و از اين بيم دارند كه لغزشهايى از آنها سرزند، يا اعمالى انجام دهند كه نام آنها را از طومار «مخلصان» و «سُعدا» حذف كند.

اين احتمال نيز وجود دارد كه غم و اندوهشان براى فراق محبوب و ترسشان از عدم وصال باشد.

سپس امام(عليه السلام) به نتيجه آن حزن و خوف سازنده پرداخته، مى فرمايد: «در نتيجه، چراغ هدايت در قلبش روشن شده و وسيله پذيرايى، براى روزى را كه در پيش دارد، (روز مرگ و رستاخيز) براى خود فراهم ساخته است» (فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَى فِي قَلْبِهِ، وَ أَعَدَّ الْقِرَى(3) لِيَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ).

روشن شدن چراغ هدايت، اشاره به تابش انوار معارف الهيّه بر آينه قلب آنها است، كه به مصداق: «وَ اتَّقُوا اللّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللّهُ; تقوا را پيشه كنيد و خداوند به شما تعليم مى دهد»(4) ميوه شيرينى است كه از اين درخت، مى چينند.

تعبير به «قِرى» كه به معناى «وسيله پذيرايى از ميهمان» است، نشان مى دهد كه روز مرگ، يا روز رستاخيز، كه از هولناك ترين روزها است، براى آنان به اندازه اى دلپذير است كه همچون روزى است كه ميهمان شايسته اى در سراى ميزبان كريمى وارد مى شود. گويى مقام آنها همچون مقام شهدا است كه ميهمان خدا هستند و از خوان احسان او، روزى مى گيرند. (بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ)(5).

سپس به صفات ديگرى از اين بنده محبوب الهى اشاره كرده، مى افزايد: «او دور را براى خود نزديك و سختى را آسان نموده است» (فَقَرَّبَ عَلَى نَفْسِهِ الْبَعِيدَ، وَ هَوَّنَ الشَّدِيدَ)

اشاره به اين كه، پايان عمر و قيامت را كه بسيارى دور مى پندارند، نزديك مى بيند و به همين دليل، تحمّل شدايد و سختى هاى اطاعت و ترك گناه در اين راه براى او آسان مى شود.

در ادامه اين سخن، به پنج نكته ديگر، كه هر كدام حاوى وصفى از اوصاف اين بندگان مخلص و عارف است اشاره كرده، مى فرمايد: «او (با ديده حق بين) نگاه كرده و (حقايق هستى و عظمت پروردگار را در همه جاى جهان) ديده است. به ياد خدا بوده و به همين دليل، اعمال نيك فراوان بجا آورده است، و از آب گوارايى كه به آسانى (با امدادهاى الهى) در اختيارش قرار گرفته، سيراب گشته و يكباره آن را سركشيده است، و راه هموار و مستقيمى را (كه خدا به او نشان داده) پيموده است».(نَظَرَ فَأَبْصَرَ، وَ ذَكَرَ فَاسْتَكْثَرَ، وَارْتَوَى(6) مِنْ عَذْب فُرَات(7) سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ، فَشَرِبَ نَهَلاً(8)، وَ سَلَكَ سَبِيلاً جَدَداً(9)).

در اين جمله هاى كوتاه و پرمعنا از يك سو، اشاره به اهميّت تفكّر و نظر در جهان هستى و مسايل زندگى مى كند كه سبب بصيرت كامل و معرفة اللّه مى شود و از سوى ديگر، اشاره به تداوم ياد خدا مى نمايد، كه سبب احياى قلوب و آرامش دلهاست: (أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)(10) سپس اشاره به سيراب شدن از سرچشمه وحى و كلمات پربار معصومين مى كند كه به لطف الهى در اختيار بندگان قرار گرفته و اولياء اللّه بى دغدغه و بدون ترديد از اين شراب طهور، سيراب مى شوند و لاجرعه آن را سر مى كشند و سرانجام در جادّه اى كه مستقيم و استوار است، گام مى نهند و به سوى قرب الهى و معرفت محبوب پيش مى روند و «در مكتب حقايق و پيش اديب عشق» همچنان درس مى آموزند «تا كيمياى سعادت را بيابند و زر شوند» و به گفته شاعر:

وجه خدا اگر شودت منظر نظر زين پس شكى نماند كه صاحب نظرشوى!

گر نور عشق حقّ به دل و جانت اوفتد باللّه كز آفتاب فلك خوبتر شوى!

سپس امام(عليه السلام) در شش وصف ديگر، به برنامه هاى خودسازى اين بندگان مخلص پرداخته و نتايج درخشان آن را نيز شرح مى دهد، مى فرمايد: «(اين بنده مخلص خدا) جامه شهوات را از تن برون كرده و از تمام همّ و غم ها - جز يك اندوه- خود را تهى ساخته و تنها به آن مى انديشد (همّ و غم او تنها وصال محبوب و قرب پروردگار اوست) و اين زهد و اخلاص، او را از نابينايى ها رهايى بخشيده و از زمره هواپرستان خارج ساخته است; (بدين سبب) كليد درهاى هدايت و قفل درهاى ضلالت گرديده.» (قَدْ خَلَعَ سَرَابِيلَ الشَّهَوَاتِ، وَ تَخَلَّى مِنَ الْهُمُومِ إِلاَّ هَمًّا وَاحِداً انْفَرَدَ بِهِ، فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَى، وَ مُشَارِكَةِ أَهْلِ الْهَوَى، وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِيحِ أَبْوَابِ الْهُدَى، وَ مَغَالِيقِ أَبْوَابِ الرَّدَى).

آرى، رها كردن شهوات و دل مشغولى ها و چشم دوختن به آن نقطه واحدى كه مبدأ عالم هستى است، سبب بينايى چشم جان انسان مى گردد و نه تنها رهرو راه حقّ مى شود، كه رهبر ديگران مى گردد; لطف الهى، كليد درهاى هدايت را در دست او مى نهد و قفل درهاى جهنّم را به او مى سپارد، كه نخستين را باز كند و ديگرى را ببندد.

در ادامه اين سخن، باز به شش وصف ديگر، كه اوصاف پيشين را تكميل مى كند اشاره مى فرمايد و مى گويد: «(اين بنده خالص) راه هدايت را با بصيرت دريافته، و در آن گام نهاده و نشانه هاى اين راه را به خوبى شناخته، و از امواج متلاطم شهوات گذشته است و از ميان دستگيره هاى هدايت، به مطمئن ترين آنها چنگ زده و از رشته ها(ى نجات) به محكمترين آنها متمسّك شده است; به همين دليل، در مقام يقين به آنجا رسيده كه (حقايق را) همانند نور آفتاب مى بيند.» (قَدْ أَبْصَرَ طَرِيقَهُ، وَ سَلَكَ سَبِيلَهُ، وَ عَرَفَ مَنَارَهُ، و قَطَعَ غِمَارَهُ،(11) وَ اسْتَمْسَكَ مِنَ الْعُرَى(12) بِأَوْثَقِهَا، وَ مِنَ الْحِبَالِ بِأَمْتَنِهَا، فَهُوَ مِنَ الْيَقينِ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ).

در واقع در صفات پيشين بيشتر روى جنبه هاى عملى تكيه شده بود و در اينجا روى جنبه هاى علمى و عقيدتى تكيه شده; خارج شدن از صفت نابينايى و كنار زدن حجاب هاى هواپرستى و پيدا كردن راه و شناخت علامت ها و نشانه ها و عبور از درياى متلاطم شهوات و چنگ زدن به محكمترين دستگيره هاى هدايت كه قرآن مجيد و كلمات معصومين و راسخان در علم است، سبب مى شود كه اين بنده خالص به مقام «حقّ اليقين» برسد; چشم حق بينش گشوده شود و جهان غيب را با چشم دل، همچون آفتاب ببيند و اين بالاترين افتخار و موهبتى است كه نصيب انسانى مى شود و برترين پاداشى است كه به راهيان راه حق داده مى شود.

در قسمت قبل، سخن از سلوك راههاى صاف و محكم (سَلَكَ سَبِيلاً جَدَداً) و گشودن چشم، به روى حقايق بود (نَظَرَ فَأَبْصَرَ) و در اين بخش نيز هر دو، با تعبير ديگرى تكرار شده است و فرمود: (قَدْ أبْصَرَ طَرِيقَهُ وَ سَلَكَ سَبِيلَهُ)، ولى همان گونه كه در بالا گفته شد، در بخش سابق از جنبه هاى عملى سخن مى گويد و در اين بخش، از جنبه هاى علمى; يعنى شناخت راه و گام نهادن در طريق روشن و مطمئن، در هر دو قسمت لازم است.

* * *

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 365.
2. سوره نور، آيه 21.
3. «قِرى» مصدر و اسم مصدر و به معناى چيزى است كه براى پذيرايى مهمان آماده مى كنند و لذا «مِقراة» به ظرف بزرگى گفته مى شود كه طعام مهمان را در آن مى گذارند.
4. سوره بقره، آيه 282.
5. سوره آل عمران، آيه 169.
6. «اِرْتوى» از مادّه «رِىّ» (بر وزن طىّ) به معناى سيراب شدن است.
7. «فُرات» به معناى آب گوارا، يا بسيار گوارا است.
8. «نَهَل» به معناى نخستين نوشيدن است; زيرا معمول عرب اين بوده كه شتر را يك بار به آبگاه مى آورده و هنگامى كه سيراب مى شده است، به محلّ خود باز مى گردانده; بار ديگر آن را به آبگاه مى آورده و نوشيدن دوّم را «عَلَل» مى ناميده، سپس آن را به چراگاه مى برده است. اين واژه (نَهَل) به هنگامى كه نوشيدنى را يك باره سربكشند نيز، بكار مى رود; چون تمام آن، به اصطلاح «شُرب اوّل» است.
9. «جَدَد» از مادّه «جَدّ» به معناى قطع كردن و نيز پيمودن زمين هاى صاف و محكم است و «جَدَد» و «جادّه» به راه صاف و محكمى گفته مى شود كه پاى انسان در آن فرو نمى رود، و «لباس جديد» به لباس نوى گفته مى شود كه تازه آن را بريده اند و دوخته اند و از آنجا كه موجودات با عظمت، از ديگر موجودات ممتاز و جدايند، اين واژه به معناى عظمت نيز آمده است و پدربزرگ را به همين جهت «جَدّ» مى گويند.
10. سوره رعد، آيه 28.
11. «غِمار» از مادّه «غَمْر» (بر وزن امر) به معناى پوشاندن است و از آنجايى كه آب فراوان، زمين هاى زيادى را مى پوشاند به آن «غمر» مى گويند كه جمع آن «غمار» است.
12. «عُرى» جمع «عُرْوه» به معناى دستگيره است.

▲نكته

▲برترين موهبت الهى

امام(عليه السلام) در اين بخش از سخنان خود، به چيزى اشاره فرموده كه خمير مايه تمام سعادت ها است و نيروى محرّك انسان به سوى همه خوبى ها است; تحمّل شدايد را بر انسان، آسان مى دارد و او را به يك وجود شكست ناپذير مبدّل مى كند; در يك جا با تعبير «فَظَهَر مِصْبَاحُ الْهُدَى فِي قَلْبِهِ» (چراغ هدايت در قلبش روشن شده) و در تعبير ديگر با جمله «فَهُوَ مِنَ الْيَقِينِ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ» (ايمان او همانند نور آفتاب است) به آن اشاره فرموده و آن رسيدن به مقام يقين است كه آن هم مراتبى دارد كه در «قرآن مجيد» تحت عنوان «علم اليقين» و «عين اليقين» و «حقّ اليقين» به آن اشاره شده است و آخرين مرحله آن (حقّ اليقين) همان مرحله شهود كامل است كه انسان، جهان غيب را همچون نور آفتاب ببيند و به مرحله «لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقِيناً; اگر پرده ها كنار برود، چيزى بر ايمان من افزوده نمى شود»(1) برسد.

در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «أَلاَ إِنَّ النَّاسَ لَمْ يُعْطَوْا فِي الدُّنْيَا شَيْئاً خَيْراً مِنَ الْيَقِينِ وَ الْعَافِيَةِ، فَاسْئَلُوهُمَا اللّهَ; آگاه باشيد! كه چيزى بهتر از يقين و سلامتى به انسانها داده نشده است; پس شما اين دو را از خدا بخواهيد! (كه همه سعادتها در آن نهفته شده است).»(2)

اميرمؤمنان على(عليه السلام) مى فرمايد: «مَا أَعْظَمَ سَعَادَةُ مَنْ بُوشِرَ قَلْبُهُ بِبَرْدِ الْيَقِينِ; چه بزرگ است سعادت كسى كه قلبش با يقين در تماس است»(3).

بديهى است براى رسيدن به اين مقام والا، انسان بايد راه طولانى پرفراز و نشيبى را بپيمايد و تقواى الهى در حدّ بالا داشته باشد و پيوسته به خودسازى ادامه دهد و دست به دامان اولياء اللّه بزند و آنها را در پيشگاه حقّ، به شفاعت طلبد و پيوسته با زبان حال، يا زبان قال، اين جمله هاى دعاى شعبانيّه را تكرار كند: «إِلهِي هَبْ لِي كَمَالَ الاِْنْقِطَاعِ إِلَيْكَ، وَ أَنِرْ أبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِيَاءِ نَظَرَهَا إِلَيْكَ، حَتَّى تَخْرِقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ، فَتَصِلَ إِلَى مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ، وَ تَصِيرَ أَرْوَاحُنَا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِكَ; خداوندا! كمال انقطاع به درگاهت را به من ببخش و ديده دلهاى ما را به تابش نظرش بر تو روشن كن، تا ديده هاى قلوب، پرده هاى نور را بشكافد و به معدن عظمت ذات پاكت برسد و ارواح ما به مقام عزّت و قدست وابسته گردد.»

سخن درباره يقين بسيار است، اين بحث را با حديث ديگرى از اميرمؤمنان(عليه السلام)كه راه تحصيل يقين را به ما مى آموزد، پايان مى دهيم; فرمود: «أَيْنَ الْمُوقِنُونَ؟ اَلَّذِينَ خَلَعُوا سَرَابِيلَ الْهَوَى، وَ قَطَعُوا عَنْهُمْ عَلاَئِقَ الدُّنْيَا; كجا هستند ارباب يقين؟ آنان كه جامه هاى هواپرستى را از تن به در كرده و علاقه هاى دنياپرستى را بريده اند»(4).

* * *

##### 1. بحارالانوار، جلد 40، صفحه 153.
2. كنز العمّال، جلد 3، صفحه 438، حديث 7334.
3. بحار الانوار، جلد 40، صفحه 153.
4. غررالحكم، حديث شماره 391.

▲بخش دوم

قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلّهِ- سُبْحَانَهُ- فِي أَرْفَعِ الاُْمُورِ، مِنْ إِصْدَارِ كُلِّ وَارِد عَلَيْهِ. وَ تَصْييرِ كُلِّ فَرْع إِلَى أَصْلِهِ، مِصْبَاحُ ظُلُمَات، كشَّافُ عَشَوَات [خشوات ]مِفْتَاحُ مُبْهَمَات، دَفَّاعُ مُعْضِلاَت، دَلِيلُ فَلَوَات، يَقُولُ فَيُفْهِمُ، وَ يَسْكُتُ فَيَسْلَمُ، قَدْ أَخْلَصَ لِلّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ، فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِينِهِ، وَأَوْتَادِ أَرْضِهِ. قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ، فَكَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْيُ الْهَوَى عَنَ نَفْسِهِ، يَصِفُ الْحَقَّ وَ يَعْمَلُ بِهِ،لاَ يَدَعُ لِلْخَيْرِ غَايَةً إِلاَّ أَمَّهَا، وَلاَ مَظِنَّةً إِلاَّ قَصَدَهَا، قَدْ أَمْكَنَ الْكِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ، فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ، يَحُلُّ حَيْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ، وَ يَنْزِلُ حَيْثُ كَانَ مَنْزِلُهُ.

### ترجمه

او خود را براى خداوند سبحان، در بالاترين امور (براى انجام رسالت ها و وظايف) قرار داده (و عزم خود را بر اين كار جزم كرده است) كه به هر مشكلى پاسخ گويد و فروع را به اصول بازگرداند. او چراغ روشن تاريكى ها و برطرف كننده نابينايى ها و كليد حلّ مبهمات و دوركننده مشكلات و راهنماى گم شدگانِ بيابان زندگى است. آنجا كه لازم است، سخن مى گويد و (حق را به مخاطبان، به خوبى) تفهيم مى كند و آنجا كه لازم نيست، سكوت مى كند و سالم مى ماند. خويش را براى خدا خالص كرده و خداوند، خلوص او را پذيرفته (و خالصترش ساخته است) از اين رو، او از معادن و گنجينه هاى دين خدا است و از اركان زمينِ اوست. خود را ملزم به عدالت نموده و نخستين گام عدالتش، بيرون راندن هوا و هوس از دل خويش است. حق مى گويد و به حق عمل مى كند. هيچ كار خيرى نيست جز آنكه (در برنامه زندگى او قرار دارد و) آهنگ آن مى كند و در هيچ جا گمان خيرى نمى رود، جز اينكه بسوى آن گام برمى دارد و تا به آخر نرسد از تلاش نمى ايستد; زمام اختيار خود را به دست قرآن سپرده و قرآن رهبر و پيشواى اوست; هر جا قرآن فرود آيد، او بار خويش را همانجا افكند و هر جا قرآن منزل كند، آن را منزلگاه خويش سازد.

* * *

▲شرح و تفسير

▲ويژگى هاى بندگان خالص خدا

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به سراغ نكته مهمّى مى رود كه بخش گذشته را تكميل مى كند و آن اينكه بنده مخلص خداوند - كه موضوع سخن در بخش هاى سابق است- بعد از آگاهى و خودسازى و تهذيب نفس و رسيدن به مقامات عاليه در علم و عمل و تقوا، كمر همّت براى هدايت خلق مى بندد و همچون چراغ روشنى فرا راه مردم مى شود و آنها را از ظلمات جهل و وهم و گمراهى رهايى مى بخشد و در واقع بعد از پايان «سير إلى الحقّ» و «في الحقّ»، مرحله «سير إلى الخلق» او شروع مى شود و به اداى رسالتى همچون رسالت انبيا مى پردازد.

مى فرمايد: «او خود را براى خداوند سبحان در بالاترين امور (براى انجام رسالت ها و وظايف) قرار داده (و در حقيقت عزم خود را بر انجام اين وظيفه الهى جزم كرده است).» (قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلّهِ - سُبْحَانَهُ- فِي أَرْفَعِ الاُْمُورِ).

سپس به شرح اين وظايف پرداخته، با جمله هاى كوتاه و پرمعنا روى نقاط حسّاس تكيه مى كند; مى فرمايد: «به هر مشكلى پاسخ گويد و فروع را به اصول بازگرداند» (مِنْ إِصْدَارِ كُلِّ وَارِد عَلَيْهِ، وَ تَصْييرِ كُلِّ فَرْع إِلَى أَصْلِهِ).

اين سخن، به اين نكته مهمّ اشاره مى كند كه اين بنده آگاه و مخلص، از نظر احاطه به مبانى معرفت دينى و احكام آن، آنچنان تواناست كه آمادگى براى پاسخ به هر سؤالى و حلّ هر مشكلى را دارد.

در ضمن، اين نكته را نيز خاطر نشان مى كند كه در اسلام هيچ سؤالى بدون پاسخ نيست و هيچ مشكلى در معارف الهيّه و احكام فرعيّه، بدون راه حل نمى باشد و اين همان چيزى است كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در حجّة الوداع در خطبه تاريخى اش بيان فرمود و گفت: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ! وَ اللّهِ مَا مِنْ شَيْء يُقَرِّبُكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ، وَ يُبَاعِدُكُمْ مِنَ النَّارِ، إِلاَّ وَ قَدْ أَمَرْتُكُمْ بِهِ، وَ مَا مِنْ شَىْء يُقَرِّبُكُمْ مِنَ النَّارِ، وَ يُبَاعِدُكُمْ مِنَ الْجنَّةِ، إِلاَّ وَ قَدْ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ; اى مردم به خدا قسم هر آنچه شما را به بهشت (و سعادت) نزديك مى كند و از آتش دوزخ (و بدبختى ها) دور مى سازد، شما را به آن امر كردم و هر آنچه شما را به دوزخ نزديك مى كند و از بهشت دور مى سازد، شما را از آن نهى نمودم.»(1) و اين همان چيزى است كه در فقه پيروان اهل بيت(عليهم السلام) به عنوان «خالى نبودن هيچ واقعه اى از حكمى» از آن ياد مى شود.

جمله «تَصْييرِ كُلِّ فَرْع إِلَى أَصْلِهِ» در واقع اشاره به همان تعريفى است كه بزرگان دين، براى اجتهاد و استنباط ذكر كرده اند و مى گويند: حقيقت اجتهاد «رَدُّ الْفُرُوعِ إِلَى الاُْصُولِ» است. يعنى با در دست داشتن قواعد و اصول كلّى كه از كتاب و سنّت و دليل عقل، استفاده شده، به هر فرعى پاسخ گفته شود و مجتهد كسى است كه بداند هر فرعى به كدام اصل باز مى گردد. در ضمن اين جمله «گشوده بودن باب اجتهاد» را در هر عصر و زمان روشن مى سازد، در حالى كه شرايط مجتهد را، از نظر علم و عمل در بخش هاى گذشته اين خطبه، بيان فرموده است.

سپس مى افزايد: «او چراغ روشن تاريكى ها، و برطرف كننده نابينايى ها و كليد حلّ مبهمات و دوركننده مشكلات و راهنماى (گمشدگان) بيابانهاى زندگى است.» (مِصْبَاحُ ظُلُمَات، كَشَّافُ عَشَوَات،(2) مِفْتَاحُ مُبْهَمَات، دَفَّاعُ مُعْضِلاَت، دَلِيلُ فَلَوَات(3))

امام(عليه السلام) با اين پنج وصفى كه بيان نموده، نشان مى دهد كه اين بنده آگاه و با تقوا چگونه پرده هاى ظلمانى جهل را مى شكافد و چشمان نابينايان معرفت را باز مى كند; قفل هايى كه بر درهاى مبهمات است، مى گشايد و مشكلات مردم را حل مى كند و در بيابان زندگى، كه بيم گمراهى و سرگردانى و اسارت در چنگال دزدان و درندگان مى رود، مردم را به شاهراه حق و نجات، هدايت مى كند.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، به پنج وصف ديگر از اين عالم ربّانى اشاره كرده، مى فرمايد: «او آنجا كه لازم است سخن مى گويد و (حقّ را به مخاطبان، به خوبى) تفهيم مى كند و آنجا كه لازم نيست، سكوت مى كند و سالم مى ماند» (يَقُولُ فَيُفْهِمُ، وَ يَسْكُتُ فَيَسْلَمُ).

آرى، سخن گفتن او، هدف مهمى را دنبال مى كند و سكوتش هدفى ديگر. آنجا كه بايد روشنگرى كند، داد سخن مى دهد و مطالب لازم را تفهيم مى كند و آنجا كه در سخن گفتن بيم گناه و خطر آلودگى به معاصى است، سكوت را ترجيح مى دهد; هر دو براى خدا است و هر دو در طريق رضاى او است.

افرادى را مى شناسيم كه در گفته ها و نوشته هاى خود سعى در پيچيدگى و اغلاق دارند; شايد به اين منظور كه مقام علمى خود را نشان دهند، در حالى كه خواننده، يا شنونده جز مفاهيم مبهم چيزى بدست نمى آورد; ولى عالمان مخلص، طبق گفته امام(عليه السلام) گرفتار اين اوهام و رياكارى ها نمى شوند; آنها سخن را آن گونه ادا مى كنند، كه مخاطب بفهمد; سكوت آنها نيز براى فرار از مسئوليّت و عافيت طلبى نيست; بلكه آن هم براى سلامت و رهايى از چنگال معصيت هوا و هوسها، و معصيت خدا است.

سپس به مقام اخلاص اين عارف الهى اشاره كرده، مى افزايد: «خويش را براى خدا خالص كرده و خدا خلوص او را پذيرفته (و خالصترش ساخته است).» (قَدْ أَخْلَصَ لِلّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ).

اين تعبير، ممكن است اشاره به نكته لطيفى باشد و آن اينكه ناخالصى هاى روحى و اخلاقى انسان دوگونه است: بخشى از آن براى او قابل رؤيت مى باشد و در سايه خودسازى و جهاد اكبر مى تواند آن را برطرف سازد; ولى بخشى از اين ناخالصى ها به آسانى به چشم نمى آيد. خداوند كسانى را كه در مرحله اوّل پيروز شوند، يارى مى دهد و قسم دوم ناخالصى هاى وجود آنها را برطرف مى سازد. در روايات اسلامى آمده است: «إِنَّ الشِّرْكَ أَخْفَى مِنْ دَبِيبِ النَّمْلِ، عَلَى صَفَاة سَوْدَاءَ، فِي لَيْلَة ظَلْمَاءَ; شرك و توجّه به غير خدا (در عمل انسان) مخفى تر است از حركت مورچه، بر سنگ سياه، در شب تاريك و ظلمانى».(4) بديهى است، پاكسازى اعماق دل از چنان شركى، جز به امداد الهى امكان پذير نيست.

سپس به دنبال بيان اين سه وصف، نتيجه گيرى فرموده و به دو وصف ديگر اشاره مى كند; مى فرمايد: «از اين رو، او از معادن و گنجينه هاى دين خدا است و از اركان زمين او!» (فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِينِهِ، وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ).

آرى، آن كس كه وجودش از هر نظر خالص شده و كار او تعليم و تربيت است، به منزله معدن فناناپذيرى است كه دائماً جواهرات و فلزات گرانبها از آن استخراج مى كنند و در برابر طوفانهاى شرك و گناه، و وسوسه هاى شياطين جنّ و انس، كه به سوى جامعه انسانى مىوزد، همچون كوهى است كه در قرآن مجيد «ميخِ زمين» شمرده شده; زيرا كوهها از يك سو، طوفانها را درهم مى شكنند و مردمى را كه در پناه آنها هستند، در امان مى دارند و از سوى ديگر، در برابر زلزله ها كه دائماً از درون زمين برمى خيزد، مقاومت مى كنند و پوسته زمين را - جز در موارد نادرى- از لرزشهاى مداوم، محفوظ نگه مى دارند. قرآن مجيد به هنگام بيان نكات توحيدى در جهان آفرينش مى فرمايد: «أَلَمْ نَجْعَلِ الاَْرْضَ مِهَاداً * وَ الْجِبَالَ أَوْتَاداً; آيا زمين را گاهواره و استراحتگاه و كوهها را ميخ هاى زمين قرار نداديم».(5)

به يقين، اگر كوهها نبودند و ريشه هاى آنها همچون حلقه هاى به هم پيوسته زره، اطراف زمين را فرا نمى گرفت، زمين گاهواره و استراحتگاه انسان نمى شد; به علاوه طوفان هاى شن، محيط زندگى انسان را همچون درون كويرها، غير قابل زيست مى نمود و آرامش را به كلّى سلب مى كرد. از اين گذشته، آبيارى زمين هاى خشك كه توسط ذخاير كوه ها (برف هايى كه بر آنها انباشته مى شود و چشمه هايى كه درون آنها است) صورت مى گيرد، از ميان مى رفت و مطلقاً آرامشى وجود نداشت.

تشبيه اين عالم ربّانى و بنده مخلص پروردگار، به كوه هايى كه ميخ هاى زمين هستند، نشان مى دهد كه بركات وجود آنها در جامعه اسلامى بسيار زياد است. آنها هستند كه جامعه بشرى را از تنش ها و لرزش ها و طوفان هاى انحراف، نگه مى دارند.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن، به چهار وصف ديگر از اوصاف برجسته اين عالم ربّانى اشاره كرده، مى فرمايد: «او خود را ملزم به عدالت نموده، و نخستين گام عدالتش، بيرون راندن هوا و هوس، از دل خويش است» (قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ، فَكَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْىُ الْهَوَى عَنْ نَفْسِهِ).

مى دانيم حقيقتِ عدالتِ اخلاقى، آن است كه تمام اوصاف انسان، در حدّ اعتدال باشد. از جمله، علاقه هاى افراطى كه او را به هواپرستى مى كشد و همچنين خمول و انزوا و سُستى، كه او را به بيگانگى از دنيا دعوت مى كند، در او وجود نداشته باشد. حلال را بپسندد، حرام را نفى كند و در خطّ اعتدال گام بر دارد.

تعبير به (أَوَّلَ عَدْلِهِ...) به اين حقيقت اشاره مى كند كه او عدالت را از خويشتن شروع مى كند; آن هم از درون جان و زواياى روحش، و تا چنين نباشد به يقين سخنش در ديگران، براى پيمودن جادّه عدل، اثر نمى گذارد.

در توصيف دوم مى افزايد: «او كسى است كه حق مى گويد و به حق عمل مى كند» (يَصِفُ الْحَقَّ وَ يَعْمَلُ بِهِ).

اگر طرفدار حق است، تنها در زبان و سخن نيست، بلكه در رفتار و عمل نيز هست; چرا كه سخنى كه از اعتقاد برخيزد، در رفتار انسان منعكس مى شود و اگر انعكاسى نداشت، نشانه عدم ايمان گوينده، به آن سخن است.

سپس به بيان وصف سوم پرداخته، مى فرمايد: «هيچ كار خيرى نيست، جز آن كه (در برنامه زندگى او قرار دارد و) آهنگ آن مى كند، و در هيچ جا گمان خيرى نمى رود، جز اين كه به سوى آن گام برمى دارد (و تا به آخر نرسد از تلاش نمى ايستد)». (لاَيَدَعُ لِلْخَيْرِ غَايَةً إِلاَّ أَمَّهَا، وَ لاَمَظِنَّةً إِلاَّ قَصَدَهَا).

او طالب هر خير و نيكى و سعادت است. او حتّى مواردى را كه گمان مى رود در آنجا خيرى يافت شود، به سراغ آن مى رود. او عاشق و دلباخته خيرات است و همچون شخصى كه گمشده گرانبهايى دارد، همه جا به دنبال آن مى گردد. از هر كسى سراغش را مى گيرد و در هر محفلى آن را جستجو مى كند.

در چهارمين صفت مى فرمايد: «زمام اختيار خود را به دست قرآن سپرده و قرآن رهبر و پيشواى او است. هر جا قرآن فرود آيد، او بار خويش را همانجا افكند، و هر جا قرآن منزل كند، آن را منزلگاه خويش سازد.» (قَدْ أَمْكَنَ الْكِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ، فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ، يَحُلُّ حَيْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ،(6) وَ يَنْزِلُ حَيْثُ كَانَ مَنْزِلُهُ).

به اين ترتيب، اين بنده مخلص و آگاه كه مطابق فرازِ گذشته اين خطبه، خود را موظّف به هدايت گم گشتگان بيابان زندگى مى بيند، اصلاحات را از خويشتن شروع مى كند; هواپرستى را از درون جانش ريشه كن مى سازد; پيوسته حقّ مى گويد و به حقّ عمل مى كند و همواره دنبال نيكى هاست; هر جا دسترسى به آن پيدا كند، آن را در بر مى گيرد و در آغوش مى فشارد و از همه برتر اينكه، در همه جا و در هر زمان و در همه چيز، قرآن، راهنما و پيشواى اوست; زمام اختيار خود را به كلام حق سپرده و حركات و سَكَناتش هماهنگ با اوست.

* * *

##### 1. اصول كافى، جلد 2، صفحه 74، حديث 2.
2. «عَشوات» جمع «عَشْوه» به معناى كارى است كه انسان از روى نادانى به آن اقدام مى كند; بديهى است نتيجه چنين كارى، معمولاً پشيمانى است و «كَشَّافُ عَشَوَات» كسى است كه پرده هاى جهل را كنار زند و گمراهان را نجات دهد.
3. «فَلوات» جمع «فلات» به معناى صحراى وسيع و گسترده است كه اگر انسان گرفتار آن شود، راه را گم مى كند و گاه بر اثر گرسنگى يا تشنگى هلاك مى شود و «دَلِيلُ فَلَوَات» كسى است كه به اين بيابانها آگاهى دارد و سبب نجات گم گشتگان مى شود.
4. بحارالانوار، جلد 69، صفحه 93.
5. سوره نبأ، آيه 6-7.

##### 6. «ثَقَل» (بر وزن اجل) معانى مختلفى دارد، گاه به معناى اثاث مسافر و گاه به معناى شيء گرانمايه آمده است; و «حَلّ» به معناى منزل گرفتن و بارانداختن است و جمله بالا كنايه از اين است كه مؤمن مخلص، در پرتو قرآن حركت مى كند، همچون كسى كه در سفر، دنبال قافله سالارى حركت مى كند; هر كجا او بار بيندازد او هم تبعيّت مى كند و هر كجا منزل گزيند، او نيز منزل مى گزيند.

▲1- گشوده بودن درهاى اجتهاد

پيروان مكتب اهل بيت(عليهم السلام) معتقدند كه درهاى اجتهاد و استنباط احكام الهى از كتاب و سنّت و اجماع و دليل عقل، براى هميشه به روى دانشمندان امّت گشوده است و همين امر، سبب پويايى و نوآوريها، در فقه اسلامى و تكامل اين علم شريف نزد آنها شده است; در حالى كه مى دانيم گروهى از امّت اسلامى باب اجتهاد را به روى خود بسته و آن را تنها در اختيار «چهار امام» از ائمه فقه خود گذارده اند! با اينكه افكار و استعدادهاى قوى تر و درخشان تر از آنان در امّت اسلامى كم نبوده و نيستند و در واقع، هيچ دليل قانع كننده اى براى محصور كردن اجتهاد، در اين چهار نفر وجود ندارد.

امام(عليه السلام) در خطبه بالا كه سخن از يك مسلمانِ نمونه آگاه و مخلص، به ميان آورده و اوصاف او را بر شمرده، يكى از اوصاف بارزش را، مسئله اجتهاد در احكام دين شمرده و مى فرمايد: «او قادر است به هر سؤالى پاسخ گويد و هر فرعى از فروع دين را به اصل و مبنايش بازگرداند و به همين سبب مى تواند چراغ تاريكى ها و برطرف كننده نابينايى ها و كليد حلّ مبهمات و دفع معضلات بوده باشد.» در ضمن صفات يك مجتهد آگاه و فقيه با تقوا را در جاى جاى همين خطبه، بيان فرموده و نشان مى دهد كه فقيه، تا رابطه خالصانه اى با خدا نداشته باشد، به اين مقصد نائل نمى شود.

درباره اهميّت اجتهاد و گشوده بودن درهاى آن به روى علما، و زيانهايى كه از ناحيه انسداد باب اجتهاد از سوى گروهى از فقهاى اهل سنّت، دامن گير امّت شده و مى شود، بحث مشروحى در ذيل خطبه «هيجدهم» در جلد اوّل آمده است.

▲2- قرآن دستورالعمل كامل زندگى

امام(عليه السلام) در «نهج البلاغه»، بارها درباره اهميّت قرآن، مطالب فراوانى بيان فرمود و در هر مورد، ناظر به يكى از ابعاد آن است. در اين بخش از خطبه بالا، كه درباره آدم مخلص و پيشواى با تقوا سخن مى گويد، يكى از ويژگى هاى او را تسليم بى قيد و شرط در برابر «كلام اللّه» مى شمرد; به گونه اى كه قرآن را امام و رهبر خود ساخته و به طور دقيق، در پشت سر آن حركت مى كند و هر جا را قرآن منزلگاه خود سازد، او منزلگاه خويش مى كند.

به تعبير ديگر: او به قرآن، به عنوان يك دستورالعمل تمام عيار زندگى نگاه مى كند; نه يك وسيله براى توجيه عقايد و افكار خويش; به عكس آن گروهى كه، دم از پيروى قرآن مى زنند، ولى هميشه تلاش مى كنند آياتى را بيابند كه با خواسته آنها بهتر مى سازد و به مصداق (نُؤْمِنُ بِبَعْض وَ نَكْفُرُ بِبَعْض)(1) آنچه را با تمايلات آنها سازگار نيست، به كلّى فراموش مى كنند و اگر ظاهر قرآن مطابق ميلشان نيست، رو به باطن قرآن (البتّه باطن از ديدگاه خودشان) مى آورند; و اگر باطن، هماهنگ با خواسته آنان نباشد، رو به ظاهر مى آورند; اينان منحرفانى هستند كه هرگز به قرآن، به عنوان يك كتاب هدايت و رهبر و راهنما ايمان نياوردند; آنها در واقع خداپرست نيستند، بت پرست اند! يعنى هوا و هوسها و افكار انحرافى خويش را، پرستش مى كنند; «تفسير به رأى» كه در روايات اسلامى، شديداً از آن نهى شده، نيز شاخه اى از بت پرستى و شرك خفى است; اينها كجا و عالم مخلص كجا؟ آن عالمى كه تمام وجودش، در اختيار قرآن، و دلباخته و دلداده قرآن است.

* * *

##### 1. سوره نساء، آيه 150.

▲بخش سوم

وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَيْسَ بِهِ، فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّال، وَ أَضـَالِيلَ مِنْ ضُلاَّل، وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً مِنْ حَبَائِلِ [حبال] غُرُور، وَ قَوْلِ زُور; قَدْ حَمَلَ الْكِتَابَ عَلَى آرَائِهِ [رأيه]; وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَى أَهْوَائِهِ، يُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ، وَ يُهَوِّنُ كَبِيرَالْجَرَائِمِ، يَقُولُ: أَقِفُ عِنْدَالشُّبُهَاتِ، وَ فِيهَا وَقَعَ; وَ يَقُولُ: أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ، وَ بَيْنَهَا اضْطَجَعَ، فَالْصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَان، وَالْقَلْبُ قَلْبُ حَيَوان.لاَ يَعْرِفُ بَابَ الْهُدَى فَيَتَّبِعَهُ، وَلاَ بَابَ الْعَمَى فَيَصُدَّ عَنْهُ. َو ذلِكَ مَيِّتُ الاَْحْيَاءِ!

### ترجمه

ديگرى خويش را عالم خوانده، در صورتى كه عالم نيست. او يك سلسله از نادانى ها را از جمعى نادان، اقتباس كرده و مطالبى گمراه كننده، از گمراهانى آموخته است و دام هايى از طناب هاى فريب و گفته هاى باطل، بر سر راه مردم نصب كرده است (تا ناآگاهان را به دام افكند) قرآن را بر اميال و خواسته هاى خود تطبيق داده و حق را مطابق هوس هاى خويش تفسير كرده است. مردم را در برابر گناهان بزرگ ايمنى مى بخشد و جرايم سنگين را در نظرها سبك جلوه مى دهد. ادّعا مى كند كه من از شُبهات اجتناب مىورزم، در حالى كه در آن غوطهور است! و مى گويد من از بدعتها دورى مى كنم، در حالى كه در ميان آنها آرميده است! بنابراين، چهره او چهره انسان است، ولى قلبش قلب حيوان. راه هدايت را نمى شناسد، تا از آن پيروى كند و طريق گمراهى را درك نمى كند، تا از آن بپرهيزد. (در حقيقت) او مرده اى است در ميان زندگان!

▲شرح و تفسير

▲عالمان مخلص و عالم نمايان!

در بخش هاى گذشته اين خطبه، سخن از عالمان مخلصى بود كه چراغ راه هدايت و كليد حلّ مبهمات و پناهگاه ضعيفان اجتماعند و امام(عليه السلام) صفات آنها را به بهترين صورتى، تبيين فرمود; امّا در اين بخش، از عالم نمايانِ گمراهى سخن مى گويد، كه دام ها بر سر راه خلق خدا افكنده و با سخنان باطل و حيله و تزوير، به گمراهى آنان و بهره گيرى از احساسات معنوى آنها براى منافع مادّى خود، مشغولند. امام(عليه السلام) در اين بخش، بيش از «ده وصف»، از اوصاف آنها را برشمرده و داد سخن در معرّفى آنان داده است; نخست مى فرمايد: «و ديگرى خويش را عالم خوانده، در صورتى كه عالم نيست»(وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَيْسَ بِهِ).

تعبير به «تَسَمَّى» به صورت «فعلِ معلوم» نشان مى دهد كه مردمِ آگاه، او را عالم نمى دانند و در پيشگاه خدا نيز عالم نيست; بلكه او خودش را، به زعم خويش! عالم مى شمرد و گروهى از جهّال را با ادّعاهاى دروغين به دنبال خويش مى كشاند.

در دومين وصف مى فرمايد: «او يك سلسله نادانى ها را، از جمعى نادان فرا گرفته و مطالبى گمراه كننده از گمراهانى آموخته است» (فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّال، وَ أَضَالِيلَ مِنْ ضُلاَّل).

به كاربردن جمله «إقْتَبَسَ» كه در اينجا به معناى فراگيرى و آموختن است، اشاره به اين است كه اين عالم نما، رمز و راز - و به اصطلاح- فوت و فنّ گمراه سازى را از كسانى كه در اين كار سابقه دارند، فرا مى گيرد و به جاى اينكه، اين زحمت و تلاش را در طريق علم و دانش صرف كند، در اين مسير انحرافى به كار مى گيرد و اين بزرگترين بدبختى اوست.

تفاوت ميان «جَهَائِل» و «أَضَالِيل»، شايد از اين نظر است كه «جَهَائِل» (جمع جَهَالَة) به معناى جهل مركّب است; يعنى در عين اينكه جاهل است، از جهل خويش آگاه نيست (و نمى داند كه نمى داند!) ولى «أَضَالِيل» (جمع أُضْلُولَة) به معناى امور گمراه كننده اى است كه آگاهانه به سراغ آن مى رود.

در سومين وصف، مى افزايد: «او دامهايى از طناب هاى فريب و گفته هاى باطل بر سر راه مردم نصب كرده است (تا از اين طريق، صيدهاى خود را به دام افكند).» (وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً(1) مِنْ حَبَائِلِ غُرُور، وَ قَوْلِ زُور).

چه تعبير زيبايى! آرى او همانند صيّادى كه دانه مى پاشد و پرندگان و حيواناتِ ناآگاه را اسير و گرفتار مى كند و آنها را مى فروشد و يا از گوشت آنها تغذيه مى كند، همين بلا را بر سر مردم ساده لوح مى آورد و تنور منافع مادّى خويش را، از اين طريق داغ مى كند.

اين موضوع، مصداق هاى زيادى در طول تاريخ و در هر عصر و زمان داشته است كه با دام دين، افراد را فريب داده اند; همان گونه كه على(عليه السلام) در خبرى درباره «عبداللّه بن زبير» مى فرمايد: «يَنْصِبُ حِبَالَةَ الدِّينِ لاِصْطِيَادِ الدُّنْيَا; او دين خدا را دام كرده، تا دنيا را صيد كند.»(2) (امام اين سخن را زمانى فرمود، كه هنوز ماهيّت عبداللّه بن زبير كاملاً آشكار نشده بود).

در چهارمين وصف مى فرمايد: «(اين عالم نماى گمراه) قرآن را بر اميال و خواسته هاى خود، تطبيق داده و حق را مطابق هوسهاى خويش تفسير كرده است» (قَدْ حَمَلَ الْكِتَابَ عَلَى آرَائِهِ، وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَى أَهْوَائِهِ).

درست بر خلاف عالم مخلصى كه اوصاف او در فراز قبلِ اين خطبه آمده بود، كه تمام وجودش تسليم قرآن بود و زمام اختيار خود را به آن سپرده و در سايه آن حركت مى كرد; خواست او خواست قرآن و اراده او تابع آيات حق بود. در واقع براى شناخت عالمان مخلص، از عالم نماهاى حيله گر و فريب كار، نشانه اى بهتر از اين نيست. آن كس كه «قرآن را پيشواى خود قرار داده» در صفِ «علماى مخلص» است و آن كس كه «خود را پيشواى قرآن قرار مى دهد» و سعى دارد با «تفسير به رأى» و توجيهات باطل، قرآن را بر خواسته هاى دل خويش تطبيق دهد، «عالم نمايى» است خطرناك و فريبكار.

در حديث معروف پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّءْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ; كسى كه قرآن را مطابق ميل خود تفسير كند، جايگايش را از آتش برگزيند»(3).

در حديث ديگرى آمده است كه پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) از خداوند متعال چنين نقل مى كند: «مَا آمَنَ بِي مَنْ فَسَّرَ بِرَأْيِهِ كَلاَمِي; كسى كه قرآن را مطابق ميل خود تفسير كند، به من ايمان نياورده است»(4).

دليل آن هم روشن است; كسى كه عقيده به خدا دارد، مى داند حق همان است كه خدا بيان كرده و اگر او خلاف آن را حق مى داند، در خطا و اشتباه است.

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) آمده است: «مَنْ فَسَّرَ بِرَأْيِهِ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللّهِ فَقَدْ كَفَرَ; كسى كه يك آيه از قرآن را به ميل خود تفسير كند، كافر شده است»(5).

در پنجمين وصف مى فرمايد: «او مردم را در برابر گناهان بزرگ، ايمنى مى بخشد و جرايم سنگين را در نظرها سبك جلوه مى دهد» (يُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ، وَ يُهَوِّنُ كَبِيرَ الْجَرَائِمِ).

به اين وسيله افراد گنه كار و بى بند و بار را- كه گاهى اكثريّت جوامع را تشكيل مى دهند- علاقه مند به خود مى سازد و بر حمايت و آراى آنها تكيه مى كند.

به تعبير ديگر: در هر جامعه اى گروه عظيمى هستند كه مى خواهند ظاهراً ديندار باشند، ولى در باطن آزاد; دنبال كسى مى گردند كه گناهان بزرگ را كوچك بشمرد و در مسأله ديندارى، تنها به تشريفات و پوسته ها قناعت كند. اينجاست كه عالم نمايانِ فريبكار، با درك اين معنا به سراغ بهره بردارى از آن گروه مى روند.

در ششمين وصف مى فرمايد: «(اين عالم نماى گمراه) ادّعا مى كند كه من از شُبهات اجتناب مىورزم، در حالى كه در آن غوطهور است» (يَقُولُ: أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ، وَ فِيهَا وَقَعَ).

اين ريا كارِ شيّاد، در برابر توده مردم چنان اِبراز تقوا و پاكى مى كند كه مى گويد: «نه تنها از حرام پرهيز دارم، كه از شبهات نيز بيزارم»، در حالى كه زندگى او مملوّ از شبهات و فراتر از آن، محرّماتِ آشكار است.

گاه در تفسير اين جمله گفته مى شود كه گرفتارى او در ظلمات شبهات، به خاطر جهل و نادانى اوست; جاهلان پر ادّعا غالباً گرفتار جهل مركّب مى شوند; گمراهى خود را هدايت و آلودگى خويش را تقوا مى پندارند. بديهى است كه جاهلان شيّاد هر دو وصف را دارند. جمع ميان اين دو در تفسير جمله بالا، بى مانع است (زيرا استعمال لفظ در اكثر از معنا اشكالى ندارد).

«شُبهات» به امورى گفته مى شود كه به طور دقيق شناخته شده نيست; آيا حرام است يا حلال؟ و به تعبيرى كه در روايت نبوى آمده است: «حَلاَلٌ بَيِّنٌ، وَ حَرَامٌ بَيِّنٌ، وَ شُبُهَاتٌ بَيْنَ ذلِكَ; بعضى از امور آشكارا حلال، و بعضى از امور آشكارا حرام است، و شبهات، در ميان اين دو قرار دارد (و در واقع، شبهات مرز گناهان است)».(6)

به همين دليل، كسانى كه مى خواهند از گناه در امان بمانند، بايد به اين مرز، نزديك نشوند و گرنه آگاهانه، يا ناخودآگاه در پرتگاه گناهان سقوط مى كنند كه خاصيّت نزديكى به پرتگاه، همواره همين است. لذا در ادامه حديث بالا مى خوانيم: «فَمَنْ تَرَكَ الشُّبُهَاتِ نَجا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، وَ مَنْ أَخَذَ بِالشُّبُهَاتِ ارْتَكَبَ الْمُحَرَّمَاتِ، وَ هَلَكَ مِنْ حَيْثُ لاَيَعْلَمُ».

در هفتمين وصف مى افزايد: «او ادّعا مى كند من از بدعتها دورى مى كنم، در حالى كه در ميان آنها آرميده است!» (وَ يَقُولُ: أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ، وَ بَيْنَهَا اضْطَجَعَ(7)).

اين ادّعا نيز ممكن است از سر فريبكارى، يا جهل مركّب باشد و اصولاً ابزار كار عالم نمايان گمراه و فريبكار، چنگ زدن به دامن بدعتها و ترك سنّت هاست، تا هواى نفس خويش و هوس هاى شيطانى را در لباس دين به خورد مردم بدهند و اين كار جز از طريق بدعت گذارى، ميسّر نيست.

حقيقت «بدعت» آن است: «چيزى را كه جزء دين نيست داخل دين نمايند و يا چيزى كه برنامه مسلّم دين است از آن خارج سازند.» بدعتِ حرام، هرگز به معناى نفى نوآورى ها در مسائل زندگى، اعمّ از علمى و صنعتى و آداب اجتماع نيست. بدعت آن است كه كارى را به عنوان برنامه دينى معرّفى كنند، در حالى كه در دين نباشد; يا عكس آن. عدم درك حقيقت بدعت سبب شده است كه گروهى از جاهلان و ناآگاهان، در اين مسئله گرفتار افراط و تفريط هايى شوند.

در هشتمين و نهمين و دهمين وصف كه در واقع به منزله جمع بندى صفات پيشين است (و لذا با فاء تفريع ذكر شده) مى فرمايد: «بنابراين، چهره او چهره انسان است، ولى قلبش قلب حيوان; راه هدايت را نمى شناسد تا از آن پيروى كند و طريق گمراهى را درك نمى كند تا ازآن بپرهيزد (و ديگران را از آن باز دارد) و او (در حقيقت) مرده اى است در ميان زندگان!» (فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَان، وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَيَوَان، لاَيَعْرِفُ بَابَ الْهُدَى فَيَتَّبِعَهُ، وَ لاَ بَابَ الْعَمَى فَيَصُدَّ عَنْهُ، وَ ذلِكَ مَيِّتُ الاَْحْيَاءِ!).

تعبيرى از اين گوياتر و شفّافتر درباره اين عالمان گمراه و اغواگر پيدا نمى شود. آرى، واقعاً چهره انسان، بلكه انسانهاى كامل و آگاه و پاكدامن به خود گرفته اند، در حالى كه تمام وجودشان در جهل مركّب غوطهور است و اگر روزى به فكر هدايت بيفتند، بر اثر آلودگى به جهل و گناه، نه راه هدايت را مى يابند كه در آن گام نهند و نه طريق ضلالت را مى شناسند كه از آن باز ايستند. آرى، آنها در صف زندگان قرار دارند، حال آنكه آثار حيات انسانى در وجود آنها مرده است! نه طراوتى، نه برگى، نه گلى و نه سايه اى دارند!

در واقع آنها مصداق اين آيه شريفه اند كه مى فرمايد: «إِنَّكَ لاَتُسْمِعُ الْمَوْتَى وَ لاَتُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرينَ; مسلّماً تو نمى توانى سخنت را به گوش مردگان برسانى و نمى توانى كران را هنگامى كه روى بر مى گردانند و پشت مى كنند فراخوانى».(8)

يا آيه ديگر، كه مى گويد: «وَ لَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَيَفْقَهُونَ بِهَا وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لاَيُبْصِرُونَ بِهَا وَ لَهُمْ آذَانٌ لاَيَسْمَعُونَ بِهَا أُولئِكَ كَالاَْنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ; به يقين گروه بسيارى از جن و انس را، براى دوزخ آفريديم; آنها دلها [عقلها]يى دارند كه با آن (انديشه نمى كنند، و) نمى فهمند; و چشمانى كه با آن نمى بينند; و گوشهايى كه با آن نمى شنوند; آنها همچون چهار پايانند; بلكه گمراهتر! اينان همان غافلانند! (چرا كه با داشتن همه گونه امكانات هدايت، باز هم گمراهند)(9)».

* * *

##### 1. «أشراك» جمع «شَرك» (بر وزن نمك) به معناى دام صيّادى است.
2. الكنى و الالقاب، جلد 1، صفحه 294.
3. عوالى اللئالى، جلد 4، صفحه 104.
4. بحارالانوار، جلد 89، صفحه 107، حديث 1.
5. تفسير برهان، جلد 1، صفحه 19.
6. كافى، جلد 1، صفحه 68.
7. «إضْطَجَعَ» از مادّه «ضَجع» (بر وزن زجر) به معناى به پهلو خوابيدن است.
8. سوره نمل، آيه 80.
9. سوره اعراف، آيه 179.

▲نكته ها

▲1- دانشمندان گمراه!

خطر عالم گمراه بر كسى پوشيده نيست و فجايع عظيم را در سطح جهان، جاهلان انجام نمى دهند; بلكه ريشه تمام آنهابه عالمان گمراهى برمى گردد، كه با خدا و دين به كلّى بيگانه اند و يا دين را ملعبه دنياى خويش ساخته اند. اميرمؤمنان على(عليه السلام) در بخش بالا از اين خطبه، اين گروه را به دقيق ترين وجهى توصيف كرده است; سرمايه باطنى آنها را مشتى جهالت ها و اشتباهات و توهّمات، و سرمايه ظاهرى آنها را تفسير به رأى و توجيه حقايق بر وفق اميال و هوسهاى خويش مى داند. برنامه آنها رياكارى و تكيه بر بدعتها و آزاد گذاردن هواپرستان در گناه و چراغ سبزنشان دادن به گنهكاران است; از انسانيّت فقط «صورتى» دارند، امّا از نظر «سيرت»، يك حيوان تمام عيارند.

با توجّه به عظمت خطرات اين گروه، آيات قرآن و روايات اسلامى هشدارهاى فراوانى نسبت به آنها داده است، و مردم را از افتادن در دام آنها بر حذر داشته است.

در حديثى از اميرمؤمنان(عليه السلام) از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «وَ إِنَّ أَهْلَ النَّارِ لَيَتَأَذَّوْنَ مِنْ رِيحِ الْعَالِمِ التَّارِكِ لِعِلْمِهِ; دوزخيان از بوى بد عالمى كه علمش را رها ساخته (و بدان عمل ننموده) ناراحت مى شوند».

خود او نيز گرفتار بدترين ندامتها است كه در ادامه همان حديث آمده است: «وَ إِنَّ أَشَدَّ أَهْلِ النَّارِ نَدَامَةً وَ حَسْرَةً، رَجُلٌ دَعَا عَبْداً إِلَىَ اللّهِ، فَاسْتَجَابَ لَهُ، وَ قَبِلَ مِنْهُ، فَأَطَاعَ اللّهَ، فَأَدْخَلَهُ اللّهُ الْجَنَّةَ، وَ أَدْخَلَ الدَّاعِيَ النَّارَ بِتَرْكِ عِلْمِهِ، وَ اتِّبَاعِهِ الْهَوَى، وَ طُولِ الاَْمَلِ; پشيمان ترين دوزخيان كسى است كه بنده اى را به سوى خدا دعوت نموده و او اجابت كرده و پذيرفته و اطاعت خدا نمود و خداوند او را وارد بهشت ساخته، و دعوت كننده را به خاطر عمل نكردن به علم و پيروى از هوا و هوس ها و آرزوهاى دراز، داخل جهنّم كرده است!»(1)

در حديث ديگرى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه خداوند به داود وحى فرستاد: «لاَتَجْعَلْ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ عَالِماً مَفْتُوناً بِالدُّنْيَا، فَيَصُدَّكَ عَنْ طَرِيقِ مَحَبَّتِي; فَإِنَّ أُولئِكَ قُطَّاعُ طَرِيقِ عِبَادِيَ الْمُرِيدِينَ إِلَىَّ، إِنَّ أَدْنَى مَا أَنَا صَانِعٌ بِهِمْ، أَنْ أَنْزَعَ حَلاَوَةَ مُنَاجَاتِي مِنْ قُلُوبِهِمْ; در ميان من و خودت عالم دنياپرستى را قرار مده كه تو را از راه محبّت من باز مى دارد; آنها راهزنان بندگان من اند! همان بندگانى كه قصد مرا دارند; كمترين كارى كه درباره آنها انجام مى دهم، اين است كه لذّت مناجاتم را از دل آنها برمى كنم»(2).

نشانه اين عالم نمايان گمراه در احاديث اسلامى آمده است كه مهمترين آنها ترك عمل به علم خويش است. همان گونه كه در حديث پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)مى خوانيم: «لاَيَكُونُ الْمَرْءُ عَالِماً حَتَّى يَكُونَ بِعِلْمِهِ عَامِلاً; انسان عالم نخواهد بود، مگر زمانى كه به علم خويش عمل كند».(3)

و نشانه هاى بارز ديگر آنها گرايش به بدعتها و توجيه خلافكارى ها و عشق به دنيا و ادّعاهاى واهى و غرورآميز است.

* * *

##### 1. كافى، جلد1، صفحه 44، باب استعمال العلم، حديث 1.
2. علل الشرايع، صفحه 394.
3. منهاج البراعة، جلد 6، صفحه 185.

▲2- تفسير به رأى، دام بزرگ شيطان

يكى از بزرگترين موانع راه خداپرستى و حق جويى و حق طلبى «تفسير به رأى» است. كارى كه ارزش تمام آيات و روايات اصيل را از ميان مى برد و آن را به بازيچه اى براى توجيه هوسها و مقاصد سوء گمراهان تبديل مى كند.

به تعبير ديگر: آيات الهى و روايات معصومين را به صورت مومى در مى آورد كه به هر شكلى بخواهد آن را نشان مى دهد و از آنها براى توجيه گمراهى ها و بدعت ها استفاده مى كند.

«تفسير به رأى» را در يك جمله كوتاه مى توان اين چنين تعريف كرد: «كلمات و جمله ها را از معناى واقعى تهى كردن و به شكل دلخواه در آوردن.»

پر واضح است كه آيات و روايات در سايه شوم «تفسير به رأى»، نه تنها هدايت گرى خود را از دست مى دهند بلكه وسيله اى براى توجيه گمراهى ها خواهند شد; به همين دليل، در روايات اسلامى شديداً از «تفسير به رأى» منع شده است كه نمونه اى از آن را در بحثهاى گذشته ديديم و نيز ديديم كه اميرمؤمنان على(عليه السلام) يكى از ويژگى هاى عالم نمايان گمراه را همين مسئله «تفسير به رأى» شمرده است; تعبيرى كه در حديث معروف «مَنْ فَسَّرَ بِرَأْيِهِ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللّهِ فَقَدْ كَفَرَ»(1) آمده است، نشان مى دهد كه «تفسير به رأى» زمينه اى است براى گرايش به كفر; و نيز آنچه در حديث ديگرى آمده كه مى فرمايد: «مَنْ فَسَّرَ الْقُرآنَ بِرَأْيِهِ، إِنْ أَصَابَ لَمْ يُوجَرْ، وَ إِنْ أَخْطَأَ خَرَّ أَبْعَدَ مِنَ السَّمَاءِ; كسى كه قرآن را به رأى خود تفسير كند، اگر به واقع هم برسد اجر و پاداشى ندارد و اگر خطا كند، بيش از فاصله آسمان به زمين، سقوط مى كند».(2)

خطرات تفسير به رأى بسيار زياد است كه فهرستوار چنين است:

1- ايجاد هرج و مرج در فهم آيات و روايات.

2- تبديل وسايل هدايت و معيارهايى كه براى اصلاح اشتباهات فكرى مردم به دست داده شده، به عاملى براى تشديد اشتباهات.

3- توليد اختلاف و نفاق و دامن زدن به تحزّب در مسايل عقيدتى و دينى.

4- فرود آمدن كتاب و سنّت از مقام رهبرى و قرار گرفتن در مقام يك پيرو.

5- تطبيق قوانين آسمانى بر خواسته هاى انحرافى محيط هاى آلوده.

6- تنزّل مفاهيم نامحدود و جاودانى كلمات وحى و تبديل آنها به افكار محدود و نارساى انسان ها.

7- فراهم نمودن دستاويزهاى زياد براى افراد گمراه و گمراه كننده.

بديهى است تفسير آيات و روايات به عقل، ارتباطى با تفسير به رأى ندارد. «تفسير به عقل» آن است كه: «از قرائن قطعيّه عقليّه براى فهم معناى آيات و روايات استفاده شود» مثلاً آنجا كه مى فرمايد: «يَدُ اللّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ»(3) قراين قطعيّه عقليّه مى گويد «يد» در اينجا كنايه از قدرت است، نه به معناى دستى همچون دست انسان، كه جسم است و از گوشت و پوست و استخوان تركيب يافته است.

«تفسير به رأى» آن است كه: «از قرائن ظنيّه يا وهميّه و خياليّه، يا حتّى بدون قرينه، آيات و روايات را به ميل خود معنا كند و بر خواسته هاى دل خويش تطبيق نمايد.»

به هر حال، اين كار يا از جهل و نادانى سرچشمه مى گيرد و يا از شيطنت ها و هوا و هوس ها!

از آنچه گفتيم روشن مى شود، آنهايى كه براى توجيه گمراهى خويش، «تفسير به رأى» را يك امر ضرورى مى دانند، حتّى در تفسير معناى «تفسير به رأى» گرفتار «تفسير به رأى» شده اند! و «تفسير به رأى» را به «رأى» خود تفسير كرده اند! يعنى با اين جمله كه: «هر كس مفاهيم كتاب و سنّت را بر اساس تئورى ها و پيش داورى هاى خود معنا مى كند»، خواسته اند راه را براى تفسيرهاى دل خواه از كتاب و سنّت، هموار كنند.

در حالى كه اگر منظور از تئورى ها و پيش فرض ها، فرضيه هاى غير مسلّم و آراى ظنّى و گمان و تخمين بوده باشد، اين كار سبب از ميان رفتن اصالت وحى و هرج و مرج در تبيين مسايل الهى خواهد شد و «نور مبين بودن» قرآن و «كشتى نجات بودن» معصومان را، به كلّى مخدوش مى كند.

و اگر منظور از تئورى ها و پيش فرض ها، اصول مسلّم علمى و عقلى است، اينها را نمى توان «تفسير به رأى» ناميد; اينها «تفسير به عقل» است; ولى افسوس كه فرصت طلبان، حتّى مسأله «تفسير به رأى» را به ميل خود تفسير مى كنند، تا منابع وحى را ابزارى براى توجيه خواسته هاى خود سازند.

* * *

##### 1. تفسير برهان، جلد1، صفحه 19.
2. وسائل الشيعه، جلد 18، صفحه 149، ابواب صفات قاضى، باب 13، حديث 66.
3. سوره فتح، آيه 10.

▲3- بدعت ها، سرچشمه انحرافات

امام(عليه السلام) در بيان صفات عالم نمايان گمراه، يكى از ويژگى هاى آنها را در اين خطبه، مسأله بدعت گذارى شمرده است. او مدّعى است، كه من از بدعت دورم در حالى كه در لابه لاى بدعت ها غوطهور است.

مى دانيم «بدعت» آن است كه: «انسان چيزى را كه در دين نيست به عنوان دين معرّفى كند» و يا «چيزى كه از دين است خارج از دين بشمارد». ولى نوآورى ها در مسايل سياسى و اجتماعى و اقتصادى و زندگى روزمرّه، هرگز بدعت نيست. يا به تعبيرى ديگر: بدعت گاه در دين است، گاه در غير دين; آنچه حرام و ممنوع است و خطرناك، بدعت در دين است و آنچه ارزشمند و پسنديده است، نوآورى ها در مسايل مختلف زندگى است، بى آن كه لطمه اى به احكام دين بزند. مثلاً پيامبراكرم(صلى الله عليه وآله) به يقين حجّ تمتّع به جا آورد; يعنى: بعد از اداى عمره، از احرام درآمد و سپس براى حجّ، با مقدارى فاصله، احرام بست و نيز عقد ازدواج موقّت مجاز شمرد; حال اگر كسى بگويد: من حجّ تمتّع را نمى پسندم و بايد حجّ و عمره با هم متّصل باشد، يا عقد ازدواج موقّت پيامدهايى دارد و مطابق ميل من نيست، چنين شخصى در دين خدا بدعت گذارده است.

بى شك، مذمّت و نكوهش شديدى كه در روايات از «بدعت گذار» شده است تا آنجا كه در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «أَهْلُ الْبِدَعِ، شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِيقَةِ; بدعت گذاران بدترين مخلوق خدا هستند.»(1) و در حديث ديگرى از همان بزرگوار آمده است: «مَنْ تَبسَّمَ فِي وَجْهِ مُبْتَدِع، فَقَدْ أَعَانَ عَلَى هَدْمِ دِينِهِ; كسى كه در چهره بدعت گذارى تبسّم كند، كمك به نابودى دين خود كرده است.»(2) به خاطر خطراتى است كه بدعت براى اصالت دين دارد و اگر بابِ بدعت، در دينِ خدا گشوده شود و مردم با افكار نارساى خود و سليقه هاى مختلف، دين خدا را تغيير دهند، بعد از مدّتى چيزى از دين خدا باقى نمى ماند و راه تغييرات براى هواپرستان و سودجويان گشوده مى شود و آيين حق همچون بازيچه اى در دست اين و آن، پيوسته دستكارى خواهد شد. به همين دليل، در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى خوانيم كه در جواب اين سؤال كه كمترين چيزى كه انسان با آن كافر مى شود، چيست؟ فرمود: «أَنْ يَبْتَدِعَ شَيْئاً، فَيَتَوَلَّى عَلَيْهِ، وَ يَبْرَءَ مِمَّنْ خَالَفَهُ; اين است كه بدعتى در دين خدا بگذارد و موافقان آن را دوست بدارد و از مخالفانش برائت جويد.»(3)

و اگر در تاريخچه اديانِ باطل و شاخه هاى گوناگونى كه در اديان آسمانى پيدا شد دقّت كنيم، خواهيم ديد كه غالب آنها از بدعت ها، سرچشمه گرفته است.

* * *

##### 1. كنز العمّال، حديث 1095 (جلد 1، صفحه 218).
2. بحارالانوار، جلد 47، صفحه 217، حديث 4.
3. سفينة البحار، مادّه «بدع» و بحارالانوار، جلد 69، صفحه 220.

▲بخش چهارم

«فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ»؟ «وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ»! وَ الاَْعْلاَمُ قَائِمَةٌ، وَ الاْيَاتُ وَاضِحَةٌ، وَالْمَنَارُ مَنْصُوبَةٌ. فَأَيْنَ يُتَاهُ بِكُمْ! وَ كَيْفَ تَعْمَهُونَ، وَ بَيْنَكُمْ عِتْرَةُ نَبِيِّكُمْ! وَهُمْ أَزِمَّةُ الْحَقِّ، وَ أَعْلاَمُ الدِّينِ، وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ! فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنَازِلِ الْقُرْآنِ، وَ رِدُوهُمْ وُرُودَ الْهِيمِ الْعِطَاشِ.

### ترجمه

كجا مى رويد؟ و رو به كدام طرف مى كنيد! در حالى كه پرچم هاى حق برپاست، نشانه هاى آن آشكار و چراغ هاى هدايت نصب شده است؟! شما را به كدام وادى گمراهى مى برند و چگونه سرگردان مى شويد، در حالى كه عترت پيامبرتان در ميان شماست؟! آنان زمامدار حق اند و پرچم هاى دين، و زبان هاى گوياى صدق و راستى. حال كه چنين است، آنها را در بهترين جايى كه قرآن را در آن حفظ مى كنيد (در درون جان و روحتان) قرار دهيد و همچون تشنگان، براى سيراب شدن، به سرچشمه هاى (زلالِ علومِ) آنان روى آوريد.

* * *

▲شرح و تفسير

▲با وجود عترت، گمراهى چرا؟

امام(عليه السلام) در بخش هاى پيشينِ اين خطبه، عالم مخلصِ آگاه و عالم نماى منحرف گمراه را، با اوصافى معرّفى فرمود. در اين بخش براى شناخت گروه اوّل، از گروه دوم و نيز براى الگو گرفتن نسبت به گروه اوّل، به سراغ اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) و موقعيت آنها در جامعه اسلامى مى رود; ولى قبلاً مسئله را به صورت كلّى بيان فرموده، مى گويد: «كجا مى رويد؟ و رو به كدام طرف مى كنيد! در حالى كه پرچم هاى حق برپاست، نشانه هاى آن آشكار است، و چراغ هاى هدايت نصب شده.» (فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ؟ وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ(1)! وَ الاَْعْلاَمُ قَائِمَةٌ، وَ الاْيَاتُ وَاضِحَةٌ، وَ الْمَنَارُ مَنْصُوبَةٌ).

نگوئيد: در زمانى زندگى مى كنيم كه هر گروهى ما را به سويى دعوت مى كند و در ميان جامعه اى هستيم كه داعيان حق و باطل، در آن به هم آميخته و شناخت اين دو، از يكديگر بسيار مشكل است.

نه! چنين نيست، همه چيز روشن است و همه معيارها واضح است و هيچ عذرى از كسى مسموع نيست!

براى راهنمايى رهروانِ جادّه هاى پرپيچ و خم، گاه از پرچمهايى كه در نقاط مختلف جادّه نصب مى شود، استفاده مى كنند و گاه نشانه هايى در پيچ و خم ها مى نهند و گاه در بلندى ها در مسير صحيح، چراغ روشن مى كنند (مخصوصاً براى شبها). يكى از اين دلايل سه گانه براى پيدا كردن راه كافى است; حال اگر هر سه باهم باشد، نهايت كمال مطلوب و اوج هدايت است. امام(عليه السلام) مى فرمايد: خدا با شما چنين معامله كرده است.

سپس اين كلّى را بر مصداق روشنش تطبيق كرده و از عام به خاص پرداخته، تا نگويند: ذكر اين كلّيات مشكلى را براى ما حلّ نمى كند. ديگر بار مى فرمايد: «شما را به كدام وادى گمراهى مى برند، و چگونه سرگردان مى شويد در حالى كه عترت پيامبرتان در ميان شماست؟!» (فَأَيْنَ يُتَاهُ(2) بِكُمْ! وَ كَيْفَ تَعْمَهُونَ(3))

كسانى در بيابان هاى زندگى گمراه مى شوند كه، نشانه هاى حق را در دست نداشته باشند و افرادى حيران و سرگردان هستند كه دلايل روشن و معيارهاى شناخت در اختيارشان نيست; امّا شما با داشتن عترت پيامبر در ميان خود، هرگز نبايد به چنين سرنوشتى گرفتار شويد.

سپس براى معرّفى بيشتر مى افزايد: «آنان زمامداران حقّ اند، و پرچم هاى دين، و زبان هاى گوياى صدق و راستى.» (وَ هُمْ أَزِمَّةُ الْحَقِّ، وَ أَعْلاَمُ الدِّينِ، وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ).

كسانى كه خود را به آنها تسليم كنند، آنان را به سوى حق مى برند و آنها كه در كنارشان باشند، از زبان صدق آنان بهره مى گيرند و آنان كه از دور به آنها بنگرند، همانند كسى كه از دور به پرچم هاى هدايت مى نگرد، هدايت مى يابند. هر كدام به مقدار شناخت و تسليمشان بهره مى گيرند.

مفهوم تحت اللفظى جمله «هُمْ أَزِمَّةُ الْحَقِّ» اين است كه: «آن بزرگواران خودشان زمام هاى حقّ اند.» و همچنين مى شود آن را كنايه از زمامدارى حق دانست و در هر دو صورت مفهومش اين است كه: «حق به دنبال آنها در حركت است.» شبيه حديث معروفى كه مى فرمايد: «عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ، وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُمَا دَارَ; على، با حق است و حق با على، كه به هر طرف او بگردد، حق با او مى گردد»(4).

تعبير به «أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ» اشاره به اين معنا است كه وجود آن بزرگواران زبانى است، كه بيانگر فرمانهاى الهى و ترجمان وحى است; همان گونه كه زبان، چيزى از خودش نمى گويد، بلكه ترجمان دل و روح انسان است.

اين احتمال نيز در تفسير جمله بالا داده شده است كه «زبان آن بزرگواران، جز به صدق و راستى گردش نمى كند» چه در امورى كه از خدا و پيامبر نقل مى كنند و چه در سخنانى كه از وجودشان مى جوشد; همه صدق است و همه راستى!

البته اين دو تفسير با هم تضادّى ندارد و مى تواند در معناى جمله، جمع باشد.

در آخرين جمله ازاين فراز مى فرمايد: «حال كه چنين است، آنها را در بهترين جايى كه قرآن را در آن حفظ مى كنيد (در درون جان و روحتان) قرار دهيد و همچون تشنگان، براى سيراب شدن، به سرچشمه هاى (زلالِ علومِ) آنان روى آوريد.» (فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنَازِلِ الْقُرآنِ، وَرِدُوهُمْ وُرُودَالْهِيمِ(5) الْعِطَاشِ).

قرآن، گاه برزبان انسان جارى مى شود و گاه در عمل او ظاهر مى گردد و گاه در عمق روح و جان او، جاى مى گيرد و تمام وجودش را روشن مى كند; بهترين جايگاه قرآن از اين سه محل، همان جايگاه اخير است; جمله بالا مى گويد: «محبّت اهل بيت پيامبر(صلى الله عليه وآله) را در عمق روح و جان خود پذيرا شويد! همان گونه كه بهترين جايگاهِ قرآن روح و جان شماست.»

اين جمله، در حقيقت تأكيدى است بر «حديث ثَقَلين» كه عترت را در كنار قرآن قرار مى دهد و عموم مسلمانان را به پيروى از هر دو دعوت مى نمايد و بر عدم جدايى آن دو از يكديگر، تا دامنه قيامت، تأكيد مى كند.

تفسير ديگرى براى اين جمله نيز ذكر شده است و آن اينكه: «آنها را در بهترين جايگاهى كه قرآن توصيه مى كند جاى دهيد» و آن، جايگاه امامت و پيشوايى خلق است، كه در آياتى همچون آيه «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ...(6)» و آيه «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ...(7)» و آيه «قُلْ لاَأَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى»(8) و مانند آن آمده است.(9)

البتّه تفسير اوّل مناسب تر است.

تعبير به «اَلْهِيمِ الْعِطَاشِ» (شتران تشنه) اشاره لطيفى است به اين نكته كه وجود آن بزرگواران، همچون چشمه آب حيات است و شما در نهايت به آنچه نزد آنهاست شديداً نيازمنديد; بايد بدون ترديد و با سرعت و جديّت و به صورتى مشتاقانه و عاشقانه به سوى آنها بياييد و از چشمه فيّاض وجودشان بهره گيريد; بديهى است هنگامى كه بهترين منزلگاههاى قرآن را براى آنها قائل شويم، بايد از علوم آنان اين گونه سيراب گرديم.

* * *

##### 1. «تُؤفكون» از مادّه «اِفك» (بر وزن فكر) به معناى انحراف و دگرگون شدن است و به همين جهت به دروغ و تهمت «افك» گفته مى شود.

##### 2. «يُتاه» از مادّه «تَيه» (بر وزن شيء) و «تِيه» (بر وزن پيه) به معناى گم كردن راه و حيرت و سرگردانى است.
3. «تَعْمَهُون» از مادّه «عَمَه» (بر وزن فرح) به معناى تحيّر و سرگردانى است. بعضى گفته اند «عَمى» در لغت عرب به معناى نابينايى چشم ظاهر است و «عمه» نابينايى چشم باطن. (البتّه عَمى به صورت مجازى در فقدان بصيرت نيز به كار مى رود.)
4. اين حديث را «علاّمه امينى» با سندهاى مختلف، از منابع اهل سنّت نقل مى كند (الغدير، جلد 3، از صفحه 176 به بعد).

##### 5. «هيم» جمع «اَهْيمَ» در اصل به معناى شتر تشنه است. به شن هاى خشكى كه آب را به درون خود مى بلعد و گويى تشنه است نيز اين واژه اطلاق مى شود.
6. سوره مائده، آيه 55.
7. همان، آيه 67.
8. سوره شورى، آيه 23.
9. براى آگاهى به اين آيات و سخنان مفسّران شيعه و اهل سنّت درباره آن، به كتاب «پيام قرآن» جلد نهم مراجعه فرماييد.

▲نكته

▲مقامات والاى اهل بيت(عليهم السلام)

آنچه در اين فراز از خطبه خوانده ايد، اين حقيقت را به عالى ترين بيانى تبيين مى كند، كه با وجود «اهل بيت» و «عترت پيامبر» در ميان مسلمانان و پيروى مردم از سخنان آنان، هرگز خطر گمراهى آنها را تهديد نمى كند; آنها زمامداران حق و چراغهاى هدايت و پرچمهاى دين و ترجمان قرآن و وحى اند; و اگر در رواياتى كه در منابع شيعه و اهل سنّت وارد شده، اين همه تأكيد بر محبّت آنان مى بينيم، به خاطر آن است كه اين محبّت، انگيزه اى بر پيروى از آنان، و پيروى از آنان مايه هدايت مى گردد. از جمله، «فخر رازى» در «تفسير كبير» خود از «زمخشرى» در «كشّاف» اين حديث نورانى و پرمعنا را از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) نقل مى كند كه فرمود:

«مَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّد، مَاتَ شَهِيداً».

«أَلاَ وَ مَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّد، مَاتَ مَغْفُوراً لَهُ».

«أَلاَ وَ مَن مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّد، ماتَ تَائِباً».

«أَلاَ وَ مَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّد، مَاتَ مُؤْمِناً مُسْتَكْمِلَ الاِْيمَانِ».

«أَلاَ وَ مَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ محمَّد، بَشَّرَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ بِالْجَنَّةِ».

«أَلاَ وَ مَنْ مَاتَ عَلَى بُغْضِ آلِ مُحَمَّد، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَكْتُوباً بَيْنَ عَيْنَيْهِ: آئِسٌ مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ»... .

«هر كس با محبّت آل محمّد بميرد، شهيد است».

«آگاه باشيد! هر كه بر محبّت آل محمّد بميرد، آمرزيده است».

«آگاه باشيد! هر كه بر محبّت آل محمّد بميرد، توبه اش پذيرفته است».

«آگاه باشيد! هر كس بر محبّت آل محمّد بميرد، با ايمان كامل مرده است».

«آگاه باشيد! هر كه با محبّت آل محمّد بميرد، فرشته مرگ او را بشارت به بهشت مى دهد».

«آگاه باشيد! هر كسى بر عداوت آل محمّد بميرد، روز قيامت در حالى بر محشر وارد مى شود كه بر پيشانى او نوشته شده است: «مأيوس از رحمت خدا!»(1)

در حديث ديگرى از پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) آمده است كه فرمود: «أَنَا أَوَّلُ وَافِد عَلَى الْعَزِيزِ الْجَبَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَ كِتَابُهُ، وَ أَهْلُ بَيْتِي، ثُمَّ أُمَّتِي، ثُمَّ أَسْأَلُهُمْ: مَا فَعَلْتُمْ بِكِتَابِ اللّهِ وَ بِأَهْلِ بَيْتِي؟; من نخستين كسى هستم كه به پيشگاه خداوند قادر توانا، در روز قيامت حاضر مى شود و همچنين كتاب خدا و اهل بيتم حضور مى يابند; سپس امّتم حاضر مى شوند و بعد از آن، از آنها سؤال مى كنم شما با قرآن و اهل بيتم چه كرديد؟»(2)

احاديث درباره ولاى اهل بيت و محبّت آنان و تمسّك به هدايتهايشان از طُرق شيعه و اهل سنّت فراوان است و آنچه در بالا آمد، تنها نمونه اى از آن بود.

* * *

##### 1. تفسير فخر رازى، جلد 27، صفحه 165، ذيل آيه 23 سوره شورى.
2. اصول كافى، جلد 2، صفحه 600، حديث 4.

▲بخش پنجم

أيُّهَا النَّاسُ! خُذُوهَا عَنْ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: «إِنَّهُ يَمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَيْسَ بِمَيِّت، وَ يَبْلَى مَنْ بَلِيَ مِنَّا وَ لَيْسَ بِبَال» فَلاَ تَقُولُوا بِمَا لاَ تَعْرِفُونَ، فَإِنَّ أَكْثَرَ الْحَقِّ فِيَما تُنْكِرُونَ، وَاعْذِرُوا مَنْ لاَ حُجَّةَ لَكُمْ عَلَيْهِ - وَ هُوَ أَنَا - ، أَلَمْ أَعْمَلْ فِيكُمْ بِالثَّقَلِ الاَْكْبَرِ! وَ أَتْرُكْ فِيكُمُ الثَّقَلَ الاَْصْغَرَ! قَدْ رَكَزْتُ فِيكُمْ رَايَةَ الاِْيمَانِ، وَ وَقَفْتُكُمْ عَلَى حُدُودِ الْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ، وَأَلْبَسْتُكُمُ الْعَافِيَةَ مِنْ عَدْلِي، وَ فَرَشْتُكُمُ الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِي وَ فِعْلِي، وَأَرَيْتُكُمْ كَرَائِمَ الاَْخْلاَقِ مِنْ نَفْسِي، فَلاَ تَسْتَعْمِلُوا الرَّأْيَ فِيمَالاَ يُدْرِكُ قَعْرَهُ الْبَصَرُ، وَلاَتَتَغَلْغَلُ إِلَيْهِ الْفِكَرُ.

### ترجمه

اى مردم! اين حقيقت را از خاتم پيامبران(صلى الله عليه وآله) بگيريد كه فرمود: «كسانى كه از ما مى ميرند، در حقيقت نمرده اند و آن كس كه از ما جسدش كهنه شده، در واقع كهنه نشده.» پس آنچه را نمى دانيد، نگوئيد; چرا كه بسيارى از حقايق در امورى است كه انكار مى كنيد و كسى را كه دليلى بر ضدّ او نداريد، معذور داريد، - و آن كس منم- آيا من به ثقلِ اكبر =[ قرآن مجيد] در ميان شما عمل نكردم، و آيا در ميان شما، ثقلِ اصغر =[عترت پيامبر(صلى الله عليه وآله)] را باقى نگذاردم (و پاسدارى ننمودم). پرچم ايمان را در ميان شما نصب كردم و پايه هاى آن را محكم نمودم و شما را به حدود حلال و حرام آگاه ساختم، و جامه عافيت را به عدل خود، بر شما پوشاندم; و بساط كارهاى نيك را با سخن و عمل خود، در ميان شما گستردم; و فضايل اخلاقى را از سوى خود، به شما نشان دادم. بنابراين، وهم و گمان خود را در آنجا كه چشم، ژرفاى آن را نمى بيند و فكر، توانايى جولان در آن را ندارد، به كار نبريد.

▲شرح و تفسير

▲پرچم هاى هدايت

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به عنوان تأكيد برآنچه در بخش پيشين درباره عترت و اهل بيت(عليهم السلام) آمده بود، مى افزايد: «اى مردم! اين حقيقت را از خاتم پيامبران(صلى الله عليه وآله) بگيريد كه فرمود: «كسانى كه از ما مى ميرند، در حقيقت نمرده اند و آن كس كه از ما (جسدش) كهنه شده، در واقع كهنه نشده است».» (أَيُّهَا النَّاسُ! خُذُوهَا عَنْ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: «إِنَّهُ يَمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَيْسَ بِمَيِّت، وَ يَبْلَى مَنْ بَلِيَ مِنَّا وَ لَيْسَ بِبَال»).

در اين كه ضمير «خُذُوهَا» در اينجا به چه چيز برمى گردد، در ميان مفسّران «نهج البلاغه» گفتگو است; ولى ظاهر اين است كه به «حقيقت» يا «سخن حق» باز مى گردد كه از قراين كلام معلوم مى شود; هر چند در عبارات پيشين نيامده است و مفهوم جمله اين است كه: «اين سخن حق را درباره اهل بيت، از پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله)بگيريد».

اينكه در جمله بالا مى فرمايد: مردگان ما مرده نيستند و با گذشت زمان، آثار كهنگى در آن ظاهر نمى شود، گاه به معناى حقيقى تفسير شده است كه واقعاً جسد «اولياء اللّه» در قبرها تر و تازه مى ماند و آنها از نوعى حيات و زندگى بهره مندند، به اين گونه كه سخن گويندگان را مى شنوند و به سلام آنها پاسخ مى گويند و حياتى شبيه حيات شهيدان راه خدا دارند، كه قرآن درباره آنها فرموده: «وَ لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ; اى پيامبر! هرگز گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند، مردگانند; بلكه آنها زنده اند، نزد پروردگارشان روزى داده مى شوند»(1)

بنابراين، جمله «يَمُوتُ» به معناى مرگ ظاهرى است و جمله «لَيْسَ بِمَيِّت» به معناى عدم مرگ واقعى است و همچنين جمله هاى «يَبْلَى» و «وَ لَيْسَ بِبَال».

بعضى نيز گفته اند: منظور از «حيات» و «عدم كهنگى» در اينجا معناى مجازى آن است; يعنى آثار و تعليمات آن بزرگواران در ميان مردم، تا پايان دنيا وجود دارد; گويى آنها هميشه زنده اند، شبيه آنچه در روايت «كُميل» در اواخر «نهج البلاغه» آمده، كه درباره علماى راستين مى فرمايد: «أَعْيَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ، وَ أَمْثَالُهُمْ فِي الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ; شخص آنان از ميان مردم مى روند، امّا وجود معنوى آنها در درون دلها است»(2).

اين احتمال نيز داده شده است كه منظور از «حيات» در اينجا همان حيات برزخى است، كه ارواح، در قالب هاى لطيف مثالى در جهان برزخ وجود دارند; ولى با توجّه به اينكه اين مسئله مخصوص امامان و نخبگان از اولياء اللّه نيست، بعيد به نظر مى رسد.

از ميان اين چند احتمال، احتمال اوّل صحيح تر به نظر مى رسد و البتّه اين نوع حيات چيزى فراتر از حيات شهيدان مى باشد; چرا كه به مصداق «تَسْمَعُ كَلاَمِي وَ تَرُدُّ سَلاَمِي»(3) آنها همواره سخنان ما را مى شنوند و به سلام ما پاسخ مى گويند و رابطه آنها با اين جهان برقرار است.

سپس امام(عليه السلام) براى تأكيد مطلب بالا مى افزايد: «آنچه را آگاهى نداريد، نگوييد چرا كه بسيارى از حقايق، در امورى است كه انكار مى كنيد!» (فَلاَ تَقُولُوا بِمَا لاَتَعْرِفُونَ، فَإِنَّ أَكْثَرَ الْحَقِّ فِيمَا تُنْكِرُونَ).

اشاره به اينكه، معلومات انسانها بسيار محدود است و حقايق جهان، بسيار گسترده است; با چنين حالتى عقل مى گويد: «هر چيزى را كه انسان نمى داند نبايد انكار كند»; مثلاً اگر از زنده بودن «اولياء اللّه» اطّلاعى ندارد، نبايد لب به انكار بگشايد. چرا كه اين موضوع، تنها چيزى نيست كه بسيارى از انسانها از آن بى خبرند; هزاران هزار، و ميليونها ميليون از واقعيّت ها، در خارج تحقّق دارد، در حالى كه ما آن را درك نمى كنيم و به گفته بعضى از دانشمندان: «واقعيّت هاى جهان هستى به منزله كتاب قطورى است كه اگر تمام علوم انسانها را از اوّلين تا آخرين، جمع كنند، يك صفحه آن را تشكيل نمى دهد!».

سپس در ادامه اين سخن، پرده از روى حقيقتى برمى دارد كه ناگوار و دلخراش و در عين حال آموزنده و بسيار پرمعنا است; مى فرمايد: «كسى را كه دليلى بر ضدّ او نداريد، معذور داريد و آن كس منم!» (وَاعْذِرُوا مَنْ لاَحُجَّةَ لَكُمْ عَلَيْهِ - وَ هُوَ أَنَا-).

اشاره به اينكه من تمام وظايفى را كه بر عهده داشتم، درباره شما انجام دادم، كمترين كوتاهى نكردم و به تمام مسئوليّت هايم در برابر خداوند و بندگانش قيام نمودم; بنابراين، جاى هيچ ايرادى بر من نيست و هر كس سخنى بگويد يا در اشتباه است، يا از روى غرض سخن مى گويد.

مفهوم اين سخن اين نيست كه در برابر من اظهار نظر و خيرخواهى نكنيد و اگر در مشورتها نكته اى به خاطرتان رسيد، نگوييد; بلكه مفهومش اين است كه جايى براى اعتراض نداريد; همان گونه كه در يكى از سخنانش به «ابن عبّاس» فرمود: «لَكَ أَنْ تُشِيرَ عَلَىَّ، وَ أَرَى، فَإِنْ عَصَيْتُكَ فَأَطِعْنِي; تو مى توانى نظر خود را براى من بازگويى و من پيرامون آن مى انديشم، امّا اگر بر خلاف نظر تو اقدام كردم، بايد اطاعت من كنى».(4)

سپس به شرح خدمات خود درباره امّت پرداخته و در ضمن هفت جمله اين حقيقت را كاملاً روشن مى سازد كه در هيچ موردى درباره آنها كوتاهى نكرده است.

نخست مى گويد: «آيا من به ثقل اكبر =[ قرآن مجيد] در ميان شما عمل نكردم؟! (و دستورات آن را، مو به مو اجرا ننمودم؟)» (أَلَمْ أَعْمَلْ فِيكُمْ بِالثَّقَلِ الاَْكْبَرِ!).

سراسر زندگى اميرمؤمنان(عليه السلام) مخصوصاً در دوران حكومتش نشان مى دهد كه همه جا، قرآن نصب العين او بود و در همه كار، آن را مدّ نظر داشت و همان طور كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) درباره اش فرمود: «او با قرآن بود و قرآن با او.» (عَلِيٌّ مَعَ الْقُرْآنِ، وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِيٍّ).(5)

در دومين جمله مى فرمايد: «آيا من در ميان شما ثقل اصغر =[ عترت پيامبر(صلى الله عليه وآله) ]را باقى نگذاردم (و پاسدارى ننمودم؟)» (وَ أَتْرُكْ فِيكُمُ الثَّقَلَ الاَْصْغَرَ).

شاهد اين سخن، حوادثى است كه در زندگى «على(عليه السلام)» پيش آمد كه فرزندان پيامبر(صلى الله عليه وآله) و باقيمانده «ثقل اصغر» «امام حسن(عليه السلام)» و «امام حسين(عليه السلام)» گاه در خطر قرار مى گرفتند و امام(عليه السلام) نهايت كوشش را براى حفظ آنان مى نمود. از جمله در جنگ «صفّين»، هنگامى كه مشاهده كرد، فرزندش امام حسن(عليه السلام) به سرعت به سوى ميدان نبرد مى رود، فرمود: «أَمْلِكُوا عَنِّي هذَا الْغُلاَمَ لاَيَهُدَّنِي، فَإِنَّنِي أَنْفَسُ بِهذَيْنِ - يَعْنِي الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ عَلَيْهُمَا السَّلاَمُ - عَلَى الْمَوْتِ لَئَلاَّ يَنْقَطِعَ بِهِمَا نَسْلُ رَسُولِ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ; اين جوان را بگيريد و نگاهش داريد! مبادا مرگ او، مرا در هم بكوبد; من نسبت به حيات آنهاسخت پافشارى مى كنم و از هر چه حيات آنها را به مخاطره افكند، سخت پرهيز دارم، مبادا نسل رسول اللّه(صلى الله عليه وآله) با مرگ آنها قطع گردد»(6)

در سومين جمله مى فرمايد: «من پرچم ايمان را در ميان شما نصب كردم و پايه هاى آن را محكم نمودم» (قَدْ رَكَزْتُ فِيكُمْ رَايَةَ الاِْيمَانِ).

سخنان على(عليه السلام) - از جمله خطبه هاى نهج البلاغه- درباره مبدأ و معاد و دلايل نبوّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) نشان مى دهد كه آن بزرگوار از هر فرصتى براى تقويت پايه هاى ايمان در دلها بهره مى گرفت و دقايق معارف اسلامى را در همه زمينه ها بيان مى فرمود.

در چهارمين جمله مى فرمايد: «من شما را به حدود حلال و حرام آگاه ساختم (و مرزهاى آن را مشخص نمودم)» (وَ وَقَفْتُكُمْ عَلَى حُدُودِ الْحَلاَلِ وَ الْحَرَامِ).

امام(عليه السلام) آنقدر بر اين كار اصرار داشت كه نه تنها در خطبه هايش در مسجد و مجامع ديگر به بيان حلال و حرام مى پرداخت، بلكه همه روزه سرى به بازار مسلمين مى زد و حلال و حرام اسلام را براى تجّار و كسبه بازار بيان مى فرمود و تاريخ سراغ ندارد كسى از زمامداران را كه در تبيين حلال و حرام، اين چنين پافشارى كند.

در حديثى مى خوانيم: «على(عليه السلام) به بازار مى آمد و ندا در مى داد: اى اهل بازار! تقواى الهى را پيشه كنيد و براى معامله، سوگند ياد مكنيد! كه بركت را از كار شما مى برد; تاجر، فاجر است مگر كسى كه حق بگيرد و حق بدهد! سلام بر شما. بعد از چند روز، باز به بازار مى آمد و همان سخن را تكرار مى كرد».(7)

در حديث ديگرى مى خوانيم: «هنگامى كه به بازار قصّابها مى آمد، مى فرمود: اى قصّابان! هر كسى در گوشت بدمد، از ما نيست (بعضى از قصّابها در زير پوست كه روى گشوت قرار دارد، مى دميدند تا گوشت چاق به نظر برسد)».(8) از اين تعبير روشن مى شود كه آن حضرت ريزه كاريهاى احكام الهى را بيان مى كرد.

در حديث ديگرى كه در بحارالانوار آمده، مى خوانيم: «اميرمؤمنان على(عليه السلام) همه روز صبح در بازارهاى كوفه، بازار به بازار، گردش مى كرد و تازيانه اش بردوش او بود (تا متخلّفان حساب ببرند)... و بر سر هر بازارى مى ايستاد و ندا مى داد: اى بازرگانان! قبل از هر چيز، خير را از خدا بخواهيد و بركت را در آسان گيرى بدانيد; به خريداران نزديك شويد; حلم و بردبارى را زينت خود سازيد و از دروغ و سوگند دورى كنيد و از ظلم بپرهيزيد و حق مظلومان را ادا كنيد; هرگز به سراغ ربا نرويد و حق پيمانه و ترازو را ادا كنيد (كم فروشى ننماييد) و از حقوق مردم چيزى كم نگذاريد و در زمين فساد نكنيد».(9)

در پنجمين جمله مى فرمايد: «جامه عافيت را، با عدلِ خود، بر شما پوشاندم.» (وَ أَلْبَسْتُكُمُ الْعَافِيَةَ مِنْ عَدْلِي).

نه تأثير اجراى عدالت اجتماعى در آرامش و سلامت جامعه بر كسى پنهان است و نه عدل اميرمؤمنان على(عليه السلام). او از لحظه نخست حكومتش با صراحت از لزوم اجراى عدالت اجتماعى سخن مى گفت و حتّى در يكى از سخنانش تصريح فرمود: «من تمام مظالمى كه بر بيت المال رفته و اموالى را كه غارتگران از آن به غارت برده اند، به بيت المال باز مى گردانم، هر چند مهريه زنان شده باشد و يا كنيزانى را با آن خريده باشند; زيرا در عدالت، گشايش و توسعه (براى تمام جامعه انسانى) است.»(10)

در ششمين جمله مى افزايد: «و بساط كارهاى نيك را با سخن و عمل خود در ميان شما گستردم.» (وَ فَرَشْتُكُمُ الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِي وَ فِعْلِي).

كارهاى نيك، گاه از طريق توصيه ها و اندرزها و بيانات شافى و كافى در سطح جامعه گسترش پيدا مى كند و گاه با نشان دادن الگوهاى عملى; و على(عليه السلام) در هر دو زمينه، نمونه كاملِ اين معنا بود و كتب تواريخ و نهج البلاغه، پُر است از سيره هاى عملى آن حضرت و سخنان او درباره دعوت به معروف و نهى از منكر.

بالاخره در هفتمين جمله مى فرمايد: «و فضايل اخلاقى را از سوى خود، به شما نشان دادم» (وَ أَرَيْتُكُمْ كَرَائِمَ الاَْخْلاَقِ مِنْ نَفْسِي).

فضايل اخلاقى آن بزرگوار، در زمينه هاى مختلف از عدالت و ايثار گرفته، تا زهد و پارسايى و حمايت از مظلومان و يتيمان و دردمندان، و شجاعت و شهامت و مبارزه با زورمندانِ ستمگر، در جاى جاى تاريخ زندگى على(عليه السلام) به چشم مى خورد و دوست و دشمن، حتّى سرسخت ترين دشمنان، همچون «معاويه» و «عمر و عاص» به آن معترف بودند.

اين هفت جمله، در حقيقت فهرستى است از خدمات بى نظير آن امام بزرگوار به امّت اسلامى و جامعه انسانى; و ذكر آنها در برابر جمع و عدم انكار از سوى احدى از مخاطبين، دليل روشنى است بر پذيرش آن از طرف همه آنان.

بعضى گفته اند تعبير به «كَرائم اخلاق» چيزى فراتر از «حُسن اخلاق» است; مثلاً حسن اخلاق ايجاب مى كند كه كار خوب را با كار خوب، يا بهتر از آن پاسخ دهند، ولى كرامت اخلاقى مى گويد، بدى را بايد با خوبى پاسخ داد. شبيه رفتارى كه على(عليه السلام) بعد از ضربت خوردن، با ضارب خود، «عبدالرّحمن بن ملجم مرادى» انجام داد.

در پايان اين سخن مى فرمايد: «حال كه چنين است، وهم و گمان خود را در آنجا كه چشم، ژرفاى آن را نمى بيند، و فكر، توانايىِ جولان در آن را ندارد، به كار نبريد!» (فَلاَ تَسْتَعْمِلُوا الرَّأْىَ فِيمَا لاَيُدرِكُ قَعْرَهُ الْبَصَرُ، وَ لاَتَتَغَلْغَلُ إِلَيْهِ الْفِكَرُ).

اشاره به اين كه، اين مقاماتى كه براى ثِقل اصغر (عترت پيامبر(صلى الله عليه وآله)) بيان كردم، از مسايل پيچيده اى است كه اراده الهى به آن تعلّق گرفته; مبادا با افكار ناتوان و وهم و گمان، به نقد آن بپردازيد. اينها مقاماتى است كه خداوند حكيم از آن آگاه است و طبق حكمتش آن را مقرّر فرموده و نعمت بزرگى است براى جامعه اسلامى.

در واقع اين جمله تأكيدى است بر جمله اى كه قبل از بيان اين صفات آمد و مى فرمود: «درباره آنچه نمى دانيد و از دسترس فكر شما بيرون است، سخن مگوييد كه بسيارى از حقايق در امورى است كه شما انكار مى كنيد.»

* * *

##### 1. سوره آل عمران، آيه 169.
2. نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 147. (از حسن اتّفاق اين بخش از خطبه، درست در زمانى نوشته مى شود كه يازدهمين سالگرد ارتحال امام خمينى قدّس سرّه الشريف است).
3. بحارالانوار، جلد 97، صفحه 295.
4. كلمات قصار نهج البلاغه، جمله 321.
5. ينابيع المودّة (مطابق نقل احقاق الحقّ، جلد 9، صفحه 354). اين حديث در منابع متعدّد ديگرى از منابع معروف اهل تسنّن نقل شده، كه مى توانيد شرح آن را، در جلد پنجم احقاق الحق، صفحه 639 بخوانيد.
6. نهج البلاغه، خطبه 207.
7. الغارات، سيرة على(عليه السلام) فى نفسه.
8. همان مدرك.
9. بحارالانوار، جلد 41، صفحه 104، حديث 5.
10. نهج البلاغه، خطبه 15.

▲بخش ششم

و منها: حَتَّى يَظُنَّ الظَّانُّ أَنَّ الدُّنْيَا مَعْقُولَةٌ عَلَى بَنِي أُمَيَّةَ; تَمْنَحُهُمْ دَرَّهَا، وَ تُورِدُهُمْ صَفْوَهَا، وَلاَ يُرْفَعُ عَنْ هذِهِ الاُْمَّةِ سَوْطُهَا وَلاَ سَيْفُهَا، وَ كَذَبَ الظَّانُّ لِذلِكَ، بَلْ هِيَ مَجَّةٌ مِنْ لَذِيذِ الْعَيْشِ يَتَطَعَّمُونَهَا بُرْهَةً، ثُمَّ يَلْفِظُونَهَا جُمْلَةً!

### ترجمه

امام(عليه السلام) در بخش ديگرى از اين خطبه مى فرمايد: تا آنجا كه بعضى گمان كردند دنيا به كام بنى اميّه است و همه خوبى هايش را به آنان مى بخشد و آنها را از سرچشمه زلال خود، سيراب مى سازد و (نيز گمان كردند كه) تازيانه و شمشير آنها از سر اين امّت برداشته نخواهد شد; كسانى كه چنين گمان مى كنند، دروغ مى گويند (و در اشتباهند). چه اينكه سهم آنان از زندگىِ لذّت بخش، جرعه اى بيش نيست، كه زمان كوتاهى آن را مى چشند، سپس (قبل از آنكه آن را فرو برند) به كلّى بيرون مى افكنند!

▲شرح و تفسير

▲كوتاهى عمر بنى اميّه

اين آخرين بخش از خطبه بالا است. بعضى معتقدند مشتمل بر مطلب مستقلّى است و ربطى به مطالب گذشته ندارد و در واقع در ميان اين بخش و بخش هاى گذشته، مطالب زيادى بوده كه «سيّد رضى(رحمه الله)» آن را نقل نكرده است و لذا پيوند روشنى بين اين بخش و قبل آن ديده نمى شود; ولى در عين حال، بعيد نيست كه رابطه معقولى بين اين دو بخش خطبه باشد; يعنى آنچه حذف شده كم و كوتاه بوده است.

گويى امام(عليه السلام) اشاره به آخرين جمله از بحث گذشته مى كند كه فرمود: آنچه را نمى دانيد و نمى بينيد در آن گمانه زنى نكنيد و با حدس و تخمين، درباره آن سخن نگوييد.

از جمله اين كه: گمان نبريد حكومت بنى اميّه، براى هميشه به كام آنها است; چنين نيست! چند صباحى مى گذرد و حكومت آنها براى هميشه سقوط مى كند. مرحوم «سيّد رضى» اين بخش را چنين شروع مى كند، مى گويد قسمت ديگرى از اين خطبه چنين است: «(دائره حدس و گمان تا آنجا گسترش يافت كه) بعضى گمان كردند دنيا به كام بنى اميّه مى گردد و همه خوبى هايش را به آنان مى بخشد و آنها را از سرچشمه زلال خود، سيراب مى سازد، و (نيز گمان كردند كه) تازيانه و شمشير آنها از سر اين امّت برداشته نخواهد شد!» (حَتَّى يَظُنَّ الظَّانُّ أَنَّ الدُّنْيَا مَعْقُولَةٌ(1) عَلَى بَنِي أُمَيَّةَ; تَمْنَحُهُمْ دَرَّهَا(2)، وَ تُورِدُهُمْ صَفْوَهَا، وَلاَ يُرْفَعُ عَنْ هذِهِ الاُْمَّةِ سَوْطُهَا وَلاَ سَيْفُهَا)

تعبير (مَعْقُولَةٌ عَلَى بَنِي أُمَيَّةَ) كه ترجمه تحت اللّفظى آن، اين است كه: «شتر دنيا را عِقال و پاى بند زده اند و به دست بنى اميّه سپرده اند»، كنايه لطيفى است از تسليم چيزى، در برابر كسى. و جمله (تَمْنَحُهُمْ دَرَّهَا) كه معناى تحت اللّفظى آن، چنين است: «شتر دنيا، شير خود را تمام به بنى اميّه مى بخشد» مكمّل جمله سابق است. معمول عرب اين بوده است كه بسيارى از مسايل زندگى خود را به شتر تشبيه مى كرده اند كه نقش بسيار مهمّى در زندگى آنها داشته و اين گونه تشبيهات براى آنها گويا و دلنشين بوده است.

به هر حال، معمولِ افراد ظاهر بين و كم ظرفيّت اين است كه وقتى كسى را بر تخت قدرت سوار مى بينند كه در برهه اى از زمان مخالفان خود را كنار زده و دنيا به كامشان مى گردد، اين قدرت را طولانى يا جاودانى مى پندارند; در حالى كه هيچ كس جز خدا از آينده با خبر نيست و گمانه زنى ها درباره آينده، مخصوصاً در مسايل سياسى كاملاً بى اعتبار است; امّا «اولياء اللّه» كه علمشان از درياى علم پروردگار سرچشمه مى گيرد، مى توانند خبرهايى از آينده در اختيار مردم بگذارند و خبرى كه امام(عليه السلام) در اين بخش از خطبه بيان فرموده، از آنها است، چنان كه در ادامه سخن مى فرمايد: «كسانى كه چنين گمان مى كنند دروغ مى گويند (و در اشتباهند).» (وَ كَذَبَ الظَّانُّ لِذلِكَ).

«چه اين كه سهم آنان از زندگى لذّت بخش، جرعه اى بيش نيست كه زمان كوتاهى آن را مى چشند، سپس (قبل از آن كه آن را فرو برند) به كلّى بيرون مى افكنند» (بَلْ هِيَ مَجَّةٌ(3) مِنْ لَذِيذِ الْعَيْشِ يَتَطَعَّمُونَهَا بُرْهَةً، ثُمَّ يَلْفِظُونَهَا جُمْلَةً!).

اشاره به اين كه حكومت را تدريجاً در اختيار مى گيرند و يكباره از دست مى دهند.

مى دانيم حكومت «بنى اميّه» بيش از «هشتاد سال» طول نكشيد - و به اصطلاح- لذّت بخش ترين آن، همان دوران چند ساله حكومت «معاويه» بعد از شهادت مولا «على(عليه السلام)» و صلح با «امام حسن مجتبى(عليه السلام)» بود كه چند سالى دنيا به كام او بود. بعد از او، حكومت كوتاه و پر دردسر «يزيد» بود، كه قيام امام حسين(عليه السلام) و رسوايى عجيبى كه از شهيد كردن آن حضرت برايش به وجود آمد و سپس قيام مسلمانان در مدينه، فضاى حكومت كوتاهِ كمتر از چهار سالش را تيره و تار كرد و بعد از او، حكومت در ميان آنها به سرعت عوض مى شد و حتّى دوران حكومت بعضى از آنها تنها شش ماه! بلكه حكومت «معاوية بن يزيد» چهل روز! بود. طولانى ترين حكومت، حكومت «عبدالملك» بود كه حدود بيست سال به طول انجاميد و شايد علّتش اين بود كه به توصيه «حجّاج» گوش نداد و دست از خونريزى «بنى هاشم» كشيد.

به هر حال، همان طور كه امام(عليه السلام) پيش بينى فرموده بود، حكومت آنها كوتاه و قسمت عمده آن، ناگوار و آميخته با انواع ناآرامى ها و بدبختى ها بود.

تعبير به «هِيَ مَجَّةٌ» اشاره به اين است كه آنها (بنى اميّه) مدّت زمان كوتاهى از زندگانى لذّت بخش مادّى بهره مند مى شوند، ولى مانند كسى كه غذاى لذيذى را در دهان مى گذارد و طعم آن را مى چشد، امّا موفق به فرو بردن آن نمى شود، اين حكومت لذّت بخش را به سرعت از دست خواهند داد و تاريخ هم گواه آن است كه حكومت كوتاه هشتاد ساله آنها، - جز در سالهاى محدودى- مملوّ از مخاطرات، نابسامانى ها، درگيرى ها، مشكلات عظيم و جابجايى هاى سريع بود.

##### 1. «مَعْقُوله» از مادّه «عِقال» به معناى طنابى است كه پاى شتر را بعد از خم كردن، با آن مى بندند، تا نتواند برخيزد و همچنان در محل خود بماند و «شتر معقوله» به چنين حيوانى گفته مى شود و سپس به عنوان كنايه در امورى كه پايدار است، به كار مى رود.
2. «درّ» در اصل به معناى ريزش شير از پستان است; سپس به ريزش مايعاتى مانند باران و امثال آن اطلاق شده و به عنوان كنايه، در مواهب مختلف مادّى بكار مى رود.
3. «مَجَّة» از مادّه «مَجّ» (بر وزن حجّ) در اصل به معناى بيرون ريختن آب از دهان است و به عصاره انگور و مانند آن «مُجاج» (بر وزن عقاب) مى گويند و به عسل نيز «مجاج النّحل» گفته مى شود و در اينجا اشاره به پيروزيهاى موقّتى است كه انسان آن را بدست مى آورد و به زودى از دست مى دهد.

▲نكته

▲ناكامى بنى اميّه در حكومت

درست است كه «بنى اميّه» حدود «هشتاد سال» بر كشورهاى اسلامى حكومت كردند و چهارده نفر از «آل ابوسفيان» و «آل مروان» زمام حكومت را يكى بعد از ديگرى در دست گرفتند(1) كه بعضى از آنها حكومتشان فقط حدود يك، يا چند ماه و بعضى فقط هفتاد روز حكومت داشتند و طولانى ترين آنها كه حكومت هشام بن عبدالملك بود، بيست سال به طول انجاميد و به طور متوسط هر كدام حدود شش سال حكومت داشتند، ولى حكومت آنها غالباً توأم با درگيرى ها و تضادها و ناكامى ها بود كه عمر اندك حكومتشان يكى از آن شواهد است. از جمله حوادث طولانى كه در اين مدّت واقع شد و «شهد» حكومت را در كام آنها مبدّل به «شرنك» كرد، حوادث زير بود:

##### 1. اين چهارده نفر عبارتند از:

##### 1- معاويه، از سال 40 تا 61 هجرى قمرى.
2- يزيد بن معاويه، از 61 تا 64 هجرى قمرى.
3- معاوية بن يزيد، 40 روز، يا دو ماه از سال 64 هجرى قمرى.
4- مروان بن حكم، 9 ماه از سال 65 هجرى قمرى.
5- عبدالملك بن مروان، 65 تا 86 هجرى قمرى.
6- وليد بن عبدالملك، 86 تا 96 هجرى قمرى.
7- سليمان بن عبدالملك، 96 تا 99 هجرى قمرى.
8- عمر بن عبدالملك، 99 تا 101 هجرى قمرى.
9- يزيد بن عبدالملك، 101 تا 105 هجرى قمرى.
10- هشام بن عبدالملك، 105 تا 125 هجرى قمرى.
11- وليد بن يزيد بن عبدالملك، 125 تا 126 هجرى قمرى.
12- يزيد بن وليد بن عبدالملك، 2 ماه و 10 روز، از سال 126 هجرى قمرى.
13- ابراهيم بن وليد بن عبدالملك، 70 روز از سال 126 هجرى قمرى.
14- مروان بن محمّد، مشهور به مروان حمار، 126 تا 132 هجرى قمرى.
(بر گرفته از «سيره پيشوايان»).

▲الف- قيام هاى خوارج بر ضد بنى اميّه

حكومت بنى اميّه مملوّ از طوفانها و قيامها و شورشهايى از جانب خوارج بود:

1- درست پس از حركت امام حسن(عليه السلام) از كوفه به سمت «حجاز» و ورود معاويه به «كوفه» يك گروه پانصد نفرى از «خوارج» به سركردگى «فروة بن نوفل» در برابرش قيام كردند.(1)

2- «عروة بن حدير» معروف به «عروة بن اديه» شخصيّت ديگرى از همين خوارج بود، كه با اصحابش بر «معاويه» شوريد و «زياد» او را به قتل رساند.

3- «نجدة بن عويم حنفى» سومين نفر از رؤساى خوارج بود كه با يارانش در برابر حكومت معاويه قيام كرد و بر «يمامه»، «يمن»، «طائف»، «عمّان»، «بحرين» و «وادى تميم و عامر» تسلّط يافت.

4- «مستورد بن سعد تميمى» چهارمين نفر از اين طائفه است كه بر «مغيرة بن شعبه» والى معاويه در كوفه حمله برد و «مغيره»، «معقل بن قيس» را براى مقابله با او فرستاد كه هر دو با ضربه يكديگر از پاى در آمدند.(2)

5- پنجمين نفر «حوثره اسدى» است كه با گروهى از خوارج در سال قحطى بر «معاويه» شوريد و «معاويه» سپاهى از كوفه براى دفع او گسيل داشت; «حوثره» خطاب به آنان گفت: «اى دشمنان خدا! شما ديروز براى انهدام حكومت معاويه با او جنگيديد و امروز براى استحكام پايه هاى حكومتش». «حوثره» در اين نبرد كشته شد و نيروهايش پراكنده شدند.

6- «قريب بن مرّه ازدى» و «زحّاف طائى»، از عابدان و مجتهدان «بصره» بودند كه در زمان معاويه بر «زياد» خروج كردند(3).

7- «نافع بن ازرق حنفى» و «نجدة بن عامر» دو فرد ديگر از خوارج بودند كه قيام كردند و به «بصره» حمله بردند; در اين نبرد شديد «ابن عبيس» امير بصره و «نافع» هر دو كشته شدند. اين نبرد به «جنگ دولاب» معروف، و از جنگهاى مشهور خوارج است.

8- «عبيداللّه بن بشير بن ماحوز يربوعى» پس از قتل «نافع» امور خوارج را عهده دار شد و در اين راه جنگيد.(4)

9- «زبير بن على سليطى» در «بصره» فرود آمد و مردم «بصره»، «اهواز» با رغبت و ترس به او پيوستند و در برابر حكومت مركزى قيام نمودند(5).

10- «قطرى بن فجائه مازنى» از جمله افرادى است كه بر ضدّ معاويه به پاخاسته است; هنگامى كه «زبير بن على» كشته شد، خوارج مى خواستند «عبيدة بن هلال» را رئيس خود قرار دهند (و برنامه مبارزه را ادامه دهند) ولى او گفت: «قطرى بن فجائه» از من بهتر است. لذا با او بيعت كردند.(6)

11- «عبد ربّه صغير» كه در همان زمان «قطرى» جمع كثيرى با او بيعت كردند و در نبرد با «مهلب» كشته شد.(7)

12- «شبيب بن يزيد شيبانى» كه قيامش در سرزمين «موصل» و «جزيره» بود; «حجّاج» با او از درِ نبرد درآمد، و او جمع زيادى از سپاه «حجّاج» را به قتل رساند.(8)

##### 1. البداية و النهاية، جلد 8، صفحه 24.
2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 4، صفحه 132، 134.
3. همان مدرك، صفحه 135.
4. همان، مدرك، صفحه 144.
5. همان مدرك، صفحه 144.
6. همان مدرك، صفحه 167.
7. همان مدرك، صفحه 167.
8. البداية و النهاية، جلد 9، صفحه 17.

▲ب- قيام گروههاى ديگر در برابر بنى اميّه

1- قيام «حُجر بن عدى» در برابر «مغيرة بن شعبه» والى معاويه در كوفه. «مغيره» در خطبه هاى خود نسبت به امام على(عليه السلام) بدگويى مى كرد و از «عثمان» و طرفدارانش تمجيد مى نمود; «حجر» در برابر اين عمل ايستاد و سرانجام با طرفدارانش در «مرج عذراء» (نزديكى شهر شام) به وسيله معاويه -پس از دادن تأمين- شهيد گرديد(1).

2- امام «ابا عبداللّه الحسين، سيّد الشّهداء» عليه آلاف التّحية و الثّناء، در برابر «يزيد» در محرّم سال 61 قيام نمود و با همه يارانش شهيد شد.(2)

3- «عبداللّه بن زبير» در مكّه قيام نمود; يزيد را خلع، مردم را به بيعت با خود دعوت نمود، و والى يزيد را از مكّه خارج ساخت.(3)

4- قيام مردم مدينه به رهبرى «عبداللّه بن حنظله» كه به واقعه «حرّة» معروف است; اين قيام در ذى الحجّه سال 63 اتفاق افتاد; سپاه يزيد به سركردگى «مسلم بن عقبه» بر مدينه وارد شد و مردم آن شهر را قتل عام نمود.(4)

5- «قيام توّابين»; گروهى كه پس از شهادت ابا عبداللّه الحسين(عليه السلام) از عدم همكارى با او پشيمان شده، توبه كردند و تصميم گرفتند به پاخيزند و جبران اين تقصير خود را بنمايند; آنها حدود هفده هزار نفر شدند و به فرماندهى «سليمان بن صرد» در سال 65 در «عين الورده» به خون خواهى امام حسين(عليه السلام)پرداختند.(5)

6- قيام «مختار بن ابى عبيده ثقفى»; وى پس از «سليمان بن صرد» با اعطاى فرماندهى به «ابراهيم بن مالك بن حارث» او را به نبرد با «عبيداللّه بن زياد» فرستاد، و ابراهيم موفق شد او را و بزرگان ديگرى از طرفداران بنى اميّه را به قتل برساند و مختار به دنبال آن، قاتلان امام حسين(عليه السلام) را يكى پس از ديگرى به سزاى اعمال خود رسانيد.(6)

7- قيام «مصعب بن زبير» كه با همراهى جمعى از اهل عراق به پاخاست و با «عبيداللّه زياد» نبرد را شروع كرد; ولى به او وفا نكردند و شكست خورد.(7)

8- قيام «عبدالرّحمان بن محمّد اشعث» در سيستان; او نخست از طرف «حجّاج» فرماندار آنجا بود ولى مورد خشم واقع شد، او را تهديد نمود، او هم «حجّاج» را خلع كرد و با جمعيّتى بيعت نمود و به نبرد با «حجّاج» برخاست. در «اهواز» به يكديگر رسيدند و نبرد سختى بينشان درگرفت، اين حادثه در سال 83 هجرى قمرى واقع شد.(8)

9- در سال 102، «آل مهلب» در برابر «يزيد بن عبدالملك» به پاخاستند; حدود يكصد و بيست هزار نفر با «يزيد بن مهلب» بيعت نمودند، و «يزيد بن عبدالملك» برادرش «مسلمة بن عبدالملك» را براى نبرد با او گسيل داشت و جنگ سختى بين آنها در گرفت كه در مرحله اوّل به هزيمت شاميان انجاميد.(9)

10- «سليمان بن كثير خزاعى» و يارانش در سال 111 در خراسان قيام كردند و مردم را به بيعت با «بنى هاشم» دعوت نمودند، كه جمعيت بسيارى به اين خواسته پاسخ مثبت دادند.(10)

11- قيام «زيد بن على بن الحسين(عليه السلام)» در برابر «هشام بن عبدالملك» است كه در اوائل ماه صفر سال 121 به شهادت رسيد. نخست قرّاء و اشراف اهل عراق با او بيعت كردند، ولى به هنگام نبرد با «يوسف بن عمر ثقفى» عامل عراق، فرار كردند; «زيد» پس از مقاومت بسيار و زخم هاى فراوان شهيد شد; جسدش را پس از دفن بيرون آورده، سرش را جدا كردند، بدنش را به دار زدند و پيكرش را پس از آن به آتش سوختند.(11)

12- قيام «يحيى بن زيد». او با هفتاد نفر در برابر سپاه ده هزار نفرى «نصر بن سيّار» ايستاد، آنها را شكست داد و فرمانده آنها را به قتل رساند; پس از آن، سپاه ديگرى به نبرد با او فرستادند; در اين نبرد او و تمام يارانش شهيد گشتند.(12)

13- «ضحّاك بن قيس حرورى» نيز از جمله كسانى است كه قيام نمود و با «عبداللّه بن عمر بن عبدالعزيز» درگير شد، و بر «واسط»، «موصل»، «نصيبين، و «حرّان» تسلط يافت. «ضحّاك» در سال 127 كشته شد و سپاه او متفرّق شدند.(13)

14- «ابوحمزه، مختار بن عوف حرورى أَزْدى»، از كسانى است كه قيام نموده و بر «مدينه» تسلّط يافت و از آنجا به قصد تسلّط بر «شام» حركت كرد، كه در بين راه با نيروهاى «مروان حمار» درگير شد، رو به هزيمت نهادند و به «مدينه» بازگشتند.(14)

15- در سال 129 قيام «ابراهيم بن محمّد امام» و «ابو مسلم خراسانى» اتّفاق افتاده است.(15)

* * *

##### 1. البداية و النهاية، جلد 8، صفحه 54.
2. تاريخ يعقوبى، جلد 2، صفحه 245.
3. همان مدرك، صفحه 247. 4. تتمّة المنتهى، صفحه 58.
5. البداية و النهاية، جلد 8، صفحه 276.
6. تاريخ يعقوبى، جلد 2، صفحه 259.
7. البداية و النهاية، جلد 8، صفحه 346.
8. تاريخ يعقوبى، جلد2، صفحه 277. 9. البداية و النهاية، جلد 9، صفحه 246 و تتمّة المنتهى، صفحه 116.
10. تاريخ يعقوبى، جلد 2، صفحه 319.
11. تتمّة المنتهى، صفحه 124-127.
12. البداية و النهاية، جلد 10، صفحه 7. 13. تاريخ يعقوبى، جلد 2، صفحه 338.
14. همان مدرك، صفحه 339.
15. البداية و النهاية، جلد 10، صفحه 32.

▲خطبه 88

خطبه 88(1) و من خطبة له عليه السّلام

و فيها بيان للاسباب الّتي تهلك النّاس

امام(عليه السلام) در اين خطبه (بخشى از) اسباب هلاكت امّت ها را بيان فرموده است (و چگونگى آن را توضيح داده است).

##### 1. سند خطبه: اين خطبه را (علاوه بر نهج البلاغه) مرحوم «كلينى» در كتاب «روضه كافى» و «شيخ مفيد» در كتاب «ارشاد» ضمن سخنان على(عليه السلام) با مقدارى تفاوت آورده اند. «ابن اثير» نيز در كتاب «نهايه» كه از كتب لغت است، كلمات پيچيده آن را در جلد اوّل، صفحه 46، مادّه «أَزْل» نقل كرده است.

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در واقع از «دو بخش» تشكيل شده: «در بخش اوّل» امام(عليه السلام) به سراغ اين حقيقت مى رود كه عذابهاى الهى ناگهانى نيست، بلكه خداوند به جبّاران و ستمكاران و امّت هاى فاسد و مفسد، مدّتها مهلت مى دهد و در مجازات آنها عجله نمى كند، شايد به خود آيند و توبه كنند و به سوى حق بازگردند.

به تعبير ديگر: مجازات هاى الهى هرگز جنبه انتقام جويى ندارد، بلكه هدف از آن، تعليم و تربيت و عبرت است; ولى متأسّفانه گوش شنوا و چشم بينا كه حق را بشنود و صحنه هاى عبرت آموز را درست بنگرد، تا مايه بيدارى دلها شود، بسيار كم است.

در بخش دوم: اشاره به اقوام منحرفى مى فرمايد كه براى حلّ اختلافات دينى خود، به جاى اينكه از منبع وحى و كتب آسمانى و سخنان پيامبر(صلى الله عليه وآله) الهام بگيرند، به افكار ناقص خود و آراى باطله و بى پايه و گمان ها و پندارها; بسنده كرده و در وادى ظلماتِ اوهام، پيش مى روند و هلاكت خود را تسريع مى كنند.

* * *

▲بخش اوّل

أمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللهَ لَمْ يَقْصِمْ[يفصم] جَبَّارِي دَهْر قَطُّ إِلاَّ بَعْدَ تَمْهِيل وَ رَخَاء، وَلَمْ يَجْبُرْ عَظْمَ أَحَد مِنَ الاُْمَمِ إِلاَّ بَعْدَ أَزْل وَ بَلاَء; وَ فِي دُونِ مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ عَتْب وَ مَا اسْتَدْبَرْتُمْ مِنْ خَطْب مُعْتَبَرٌ! وَ مَا كُلُّ ذِي قَلْب بِلَبِيب، وَلاَ كُلُّ ذِي سَمْع بِسَمِيع، وَلاَ كُلُّ نَاظِر بِبَصِير.

### ترجمه

بعد از حمد و ثناى الهى: خداوند هرگز ستمگران دنيا را درهم نشكسته، مگر بعد از آنكه به آنان مهلت داده و نعمت فراوان بخشيده (تا فرصت فكر و انديشه را داشته باشند و شكر نعمت هاى الهى را بجا آورند، ولى غالباً به جاى شكرِ نعمت، مغرور شدند و بر ظلم خود افزودند) و (نيز) هرگز استخوانِ شكسته هيچ امّتى را ترميم نكرده، مگر بعد از تحمّل مشكلات و آزمون ها; و در سختى هايى كه شما با آن روبرو شديد و مشكلاتى كه پشت سر گذارديد، درس هاى عبرت فراوانى است (تا به ضعف هاى خود پى بريد و راه حلّ مشكلات را بياموزيد) ولى نه هر كس مغز دارد، انديشمند است و نه هر صاحب گوشى شنوا و نه هر صاحب چشمى بينا.

* * *

▲شرح و تفسير

▲كجاست چشم بينا و گوش شنوا؟!

امام(عليه السلام) در اين بخش، به «دو نكته» مهم اشاره فرموده; نخست اينكه: خداوند به جبّاران و ستمگران مهلت تنبّه و بيدارى مى بخشد. ديگر اينكه: پيروزى ها جز در سايه تحمّل مشكلات، امكان پذير نيست; مى فرمايد: «بعد از حمد و ثناى الهى: خداوند هرگز ستمگران دنيا را درهم نشكسته، مگر بعد از آنكه به آنان مهلت داده و نعمت فراوان بخشيده (تا فرصت فكر و انديشه را داشته باشند و شكر نعمت هاى الهى را بجا آورند، ولى غالباً به جاى شكرِ نعمت، مغرور شدند و بر ظلم خود افزودند!)» (أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللّهَ لَمْ يَقْصِمْ(1) جَبَّارِي دَهْر قَطُّ إِلاَّ بَعْدَ تَمْهِيل وَ رَخَاء).

آرى، خداوند هم حكيم است و هم حليم; خداوند غفور است و رحيم، و به مقتضاى اين صفات حُسنايش، هرگز در مجازات و كيفر عجله نمى كند; بلكه فرصت كافى به همه گمراهان و بدكاران مى دهد تا به شاهراه هدايت بازگردند و از خطاكارى دست بردارند و حتّى گاه براى تشويق آنان، سيل نعمت هايش را به سوى آنان سرازير مى كند; همان گونه كه در تاريخ «نوح» پيغمبر و «موسى» و «فرعون» و «قوم بنى اسرائيل» و «قوم سبا» خوانده ايم.

سپس مى افزايد: «و (همچنين) هرگز استخوان شكسته هيچ امّتى را ترميم نكرده، مگر بعد از تحمّل مشكلات و آزمون ها.» (وَ لَمْ يَجْبُرْ(2) عَظْمَ أَحَد مِنَ الاُْمَمِ إِلاَّ بَعْدَ أَزْل(3) وَ بَلاَء).

تا قدر و ارزش آن نعمت ها را بشناسند و آنها را گرامى دارند و ازآن به خوبى پاسدارى نمايند.

به علاوه همان گونه كه امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى فرمايد: «در سختى هايى كه شما با آن روبرو شديد و مشكلاتى كه پشت سرگذارديد، درس هاى عبرت فراوانى است (ضعف ها و قوّت هاى شما را نمايان مى سازد و راه حلّ مشكلات را، به شما مى آموزد و تجربه اى براى تمام زندگانى شما خواهد بود).» (وَ فِي دُونِ مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ عَتْب(4) وَ مَا اسْتَدْبَرْتُمْ مِنْ خَطْب مُعْتَبَرٌ).

گويا امام(عليه السلام) با اين سخنان مى خواهد به ياران خود دلدارى دهد و به سؤالات ناخواسته اى كه در ذهن آنان از پيروزى هاى بنى اميّه و ناراحتى هاى يارانش پيدا مى شود، جواب گويد كه عجله نكنيد! ظلم اين ظالمان باقى نمى ماند، مهلت الهى پايان مى گيرد و تازيانه هاى عذاب بر پيكر آنان نواخته مى شود. از مشكلات خود نيز ناراحت نباشيد! چرا كه اين يك سنّت الهى است كه جبران خسارات امّت ها، بعد از تحمّل شدايد و بلاها بوده; حتّى در عصر پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در جنگ هايى همچون جنگ «احزاب»، زمانى نصرت الهى فرا رسيد كه لشكر اسلام در شديدترين فشارها قرار داشت و تا به آن مرحله رسيده بود كه قرآن مى فرمايد: «وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ... هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزَالاً شَدِيداً...; از شدّت ترس و ناراحتى جانها به لب رسيده بود... و مؤمنان در آزمون سختى قرار گرفته بودند و شديداً به لرزه در آمده بودند»(5)

درباره قوم «بنى اسرائيل» نيز در قرآن مى خوانيم كه آنها هنگامى كه در فشارهاى شديد از سوى دشمن قرار گرفتند، به موسى(عليه السلام) گفتند: «أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَ مِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا; پيش از آن كه به سوى ما بيايى آزار ديديم و پس از آمدنت نيز آزار مى بينيم (كى اذيّت و آزار دشمن، تمام خواهد شد؟)» موسى در پاسخ گفت: «عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الاَْرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ; (عجله نكنيد) اميد است پروردگارتان دشمن شما را هلاك كند و شما را در زمين جانشين آنها سازد، سپس بنگرد چگونه عمل مى كنيد(6)».

بنابراين، هم در امّت اسلامى و هم در امّت هاى پيشين، اين سنّت الهى جارى بوده و ياران امام(عليه السلام) نيز از اين سنّت مستثنى نيستند.

آرى! همه اينها درس عبرت است، ولى براى آنها كه چشم باز و گوش شنوا و قلب دانا دارند! لذا امام(عليه السلام) در ادامه سخن مى فرمايد: «ولى نه هر كس كه مغز دارد انديشمند است، و نه هر صاحب گوشى شنوا، و نه هر صاحب چشمى بينا.» (وَ مَا كُلُّ ذِي قَلْب بِلَبِيب، وَ لاَكُلُّ ذِي سَمْع بِسَمِيع، وَ لاَكُلُّ نَاظِر بِبَصير).

صفحات تاريخ بشر پر از درس هاى عبرت است. دوران كوتاه عمر ما نيز - اگر درست بنگريم - مملوّ از اين درس ها است; بلكه در و ديوار عالم هستى را عبرت ها پوشانده است; ولى افسوس! آنان كه بايد ببينند و بشنوند و بخوانند و عبرت گيرند، اندكند و به همين دليل، در همان راههاى خطا گام مى نهند و به همان سرنوشت هاى شوم مبتلا مى گردند.

* * *

##### 1. «يَقْصِم» از مادّه «قَصْم» (بر وزن غصب) در اصل به معناى شكستن توأم با شدّت است; حتّى گاهى به معناى خُرد كردن آمده است و به صورت كنايه در هلاك كردن و نابود كردن به كار مى رود.
2. «يَجْبُر» از مادّه «جَبْر» در اصل به معناى اصلاح كردن چيزى است، اصلاحى آميخته با فشار و قهر; لذا بستن استخوان شكسته را «جبر» و آنچه را بر آن نهاده اند «جبيره» مى نامند و گاه در موارد استعمالات به هر نوع قهر و غلبه و يا هر نوع جبران، اطلاق شده است و از آنجا كه قهر و غلبه در بسيارى از موارد با ظلم همراه است، واژه «جبّار» گاه به معناى ظالم به كار مى رود و هنگامى كه در مورد خداوند استعمال شود، به معناى جبران كننده و اصلاح كننده، يا قاهر و غالب است و يكى از نامهاى خداوند «جَابِرَ الْعَظْمِ الْكَسيِرِ» است (اصلاح كننده استخوان شكسته).
3. «أَزل» به معناى ضيق و شدّت است. مادّه اصلى آن، «أَزْل» (بر وزن فضل) به معناى حبس است و از آنجا كه مشكلات، انسان را در دايره خود محبوس مى كند، به آن «أَزْل» گفته مى شود.
4. «عَتْب» (بر وزن حتم) در اصل به معناى ناراحتى درونى است و از آنجا كه سرزنش كردن، از ناراحتى درونى انسان سرچشمه مى گيرد واژه «عتاب» به معناى سرزنش به كار رفته و در خطبه بالا به همان معناى ناراحتى درونى، يا مطلق ناراحتى است.
5. سوره احزاب، آيه 10-11.
6. سوره اعراف، آيه 129.

▲نكته

▲سرنوشت جبّاران

تمام كسانى كه به ذات پاك پروردگار و عدالت او ايمان دارند، معتقدند كه اساس اين عالم، بر عدل و داد بنا شده، و ظلم و ستم بر خلاف طبيعت جهان آفرينش است; لذا هنگامى كه مى بينيم گروهى از جبّاران بر صحنه جهان ظاهر شده و مدّتها به حكومت خود ادامه مى دهند، اين سؤال پيدا مى شود كه با توجّه به عدل پروردگار و اساس جهان آفرينش، چرا به اين گروه امكان فعّاليت داده شده است؟

ولى نبايد فراموش كرد كه اين امر علل مختلفى مى تواند داشته باشد; نخست اينكه: مردم فاسد شوند و كيفر دنيوى آنها چنين حكومتهايى باشد; همان گونه كه على(عليه السلام) در وصيّت نامه خود درباره كسانى كه نهى از منكر را ترك مى كنند فرمود: «فَيُوَلَّى عَلَيْكُمْ شِرَارُكُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلاَ يُسْتَجَابُ لَكُمْ; اگر چنين كنيد بَدان بر شما مسلّط مى شوند، سپس هر قدر دعا مى كنيد، مستجاب نمى شود».(1)

ديگر اينكه: گاه افراد ظالم و ستمگر داراى كارهاى نيكى هستند كه به خاطر همان نيكى ها، مدّتى به آنها مهلت داده مى شود. همان گونه كه در حديثى نقل شده است كه: «موسى(عليه السلام) به پيشگاه خداوند عرضه داشت، فرعون را چهارصد سال مهلت دادى در حالى كه او ادّعاى خدايى مى كند و پيامبر و آياتت را تكذيب مى نمايد! خطاب آمد كه او مردى خوش اخلاق و سهل الحجاب است (يعنى مردم به آسانى مى توانند به او دسترسى پيدا كنند) من دوست داشتم كه پاداش اين صفات خوب را به او بدهم»(2).

سوم: همان چيزى است كه در خطبه بالا به آن اشاره شده، كه مى فرمايد: خداوند در مجازات جبّاران عجله نمى كند، بلكه به آنها مهلت اصلاح مى دهد، شايد بيدار شوند و به راه هدايت باز گردند و دست از ظلم و ستم بكشند.

دليل چهارمى نيز مى تواند داشته باشد و آن اينكه: برخى از آنان به هيچ وجه قابل هدايت نيستند; خداوند به آنها مهلت مى دهد تا پشتشان از بار گناه سنگين تر شود و مجازاتشان شديدتر گردد. درست مانند كسى كه از درختى بالا رود، هر چه بالاتر رود، سقوط او دردناكتر و شكننده تر است. قرآن مى فرمايد: «وَ لاَيَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لاَِنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ; آنها كه كافر شدند (و راه طغيان پيش گرفتند) تصوّر نكنند اگر به آنان مهلت مى دهيم به سودشان است. ما به آنان مهلت مى دهيم فقط براى اينكه بر گناهان خود بيفزايند و براى آنها عذاب خواركننده اى (آماده شده) است».(3)

بنابراين، هر گاه ظالم و ستمگرى را بر امّتى مسلّط ديديم، نبايد در مسئله عدل گرفتار شك و ترديد شويم; چرا كه اين مسئله، عوامل گوناگونى دارد كه در بالا به بخشى از آن اشاره شد.

* * *

##### 1. نهج البلاغه، بخش نامه ها، شماره 47.
2. بحارالانوار، جلد 13، صفحه 129.
3. سوره آل عمران، آيه 178.

▲بخش دوم

فَيَا عَجَباً! وَ مَا لِيَ لاَ أَعْجَبُ مِنْ خَطَإِ هذِهِ الْفِرَقِ عَلَى اخْتِلاَفِ حُجَجِهَا فِي دِينِهَا!لاَ يَقْتَصُّونَ أَثَرَ نَبِيٍّ، وَلاَ يَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِيٍّ، وَلاَ يُؤْمِنُونَ بِغَيْب، وَلاَ يَعِفُّونَ عَنْ عَيْب، يَعْمَلُونَ فِي الشُّبُهَاتِ، وَ يَسِيرُونَ فِي الشَّهَوَاتِ. الْمَعْرُوفُ فِيهمْ مَا عَرَفُوا، وَالْمُنْكَرُ عِنْدَهُمْ مَا أَنْكَرُوا، مَفْزَعُهُمْ فِي الْمُعْضِلاَتِ إِلَى أَنْفُسِهِمْ، وَ تَعْوِيلُهُمْ فِي الْمُهِمَّاتِ [المبهمات] عَلَى آرَائِهِمْ، كَأَنَّ كُلَّ امْرِىء مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ، قَدْ أَخَذَ مِنْهَا فِيمَا يَرَى بِعُرىً ثِقَات[ وثيقات - و موثقات]، وَأَسْبَاب مُحْكَمَات.

### ترجمه

راستى عجيب است! و چرا تعجّب نكنم از خطا و اشتباه اين گروهها(ى پراكنده)با دلائل مختلفى كه بر مذهب خود دارند! نه گام در جاى گام پيامبرى مى نهند و نه از عمل وصىّ (پيامبر) پيروى مى كنند، نه به غيب ايمان مى آورند و نه خود را از عيب بركنار مى دارند. پيوسته در درون شبهات عمل مى كنند و در مسير شهوات گام بر مى دارند. كار نيك در نظرشان همان است كه خود نيك مى پندارند و منكر و زشتى همان است كه خود منكر و زشت بدانند; پناهگاه آنها در حلّ مشكلات خودشانند و در حوادث مهم (و مبهم) تنها به آراى (ناقص) خويش تكيه مى كنند. گويى هر كدام از آنها، امام خويشتن اند كه به دستگيره هاى مطمئن و اسباب محكمى - به پندار خود- چنگ زده اند.

▲شرح و تفسير

▲خودرأيى سرچشمه اصلى اختلاف

از آنجا كه در آخرين جمله هاى بخش گذشته اين خطبه، سخن از درس هاى عبرت، در زندگى انسانها بود، امام(عليه السلام) در اين بخش به يكى از موارد مهم اين عبرت ها اشاره مى كند و آن اختلاف شديد افراد و اقوامى است كه پيروى انبيا و اوصيا را رها مى كنند و در ظلمات و گمراهى سرگردان مى شوند، مى فرمايد: «راستى عجيب است! و چرا تعجّب نكنم از خطا و اشتباه اين گروهها(ى پراكنده) با دلائل مختلفى كه بر مذهب خود دارند! نه گام در جاى گام پيامبرى مى نهند و نه از عمل وصىّ (پيامبر) پيروى مى كنند،نه به غيب ايمان مى آورند، و نه خود را از عيب بر كنار مى دارند» (فَيَا عَجَباً! وَ مَالِيَ لاَ أَعْجَبُ مِنْ خَطَإِ هذِهِ الْفِرَقِ عَلَى اخْتِلاَفِ حُجَجِهَا فِي دِينِهَا! لاَ يَقْتَصُّونَ أَثَرَ نَبِيِّ، وَ لاَيَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِيٍّ، وَ لاَيُؤْمِنُونَ بِغَيْب، وَ لاَيَعِفُّونَ(1) عَنْ عَيْب).

در عصر اميرمؤمنان على(عليه السلام)، هم شكاف هايى در امّت اسلامى پديدار شده بود و مذاهب مختلفى، چه در اصول دين و چه در فروع، ظاهر گشته بود، و هم بر اثر گسترش كشورهاى اسلامى، مذاهب گوناگون ديگرى نيز در محيط، خودنمايى مى كردند. امام(عليه السلام) اين اختلافات را به نقد مى كشد و سرچشمه آن را خطاها و اشتباهات ديگر مى شمرد كه در اين خطبه به «ده نمونه» از اين خطاها اشاره شده; چهار نمونه اش همان است كه در عبارات بالا آمده است.

نخست اينكه: آنها تابع وحى آسمانى و پيامهاى الهى كه توسط انبيا ابلاغ شده است نيستند.

ديگر اينكه: بعد از پيامبر به عمل اوصياى او نيز اقتدا نمى كنند.

سوم اينكه: ايمان به غيب ندارند.

در اينكه منظور از «ايمان به غيب» چيست؟ در ميان «مفسّران قرآن» و «نهج البلاغه» گفتگو است. بعضى غيب را اشاره به ذات پاك خداوند مى دانند و برخى اشاره به قيامت و بعضى اشاره به متشابهات قرآن مى دانند (چون از افكار مردم، غايب است) ولى برخى براى آن معناى گسترده اى قايل هستند و مى گويند: غيب، تمام امورى است كه از دائره حسّ انسان بيرون است. بنابراين، تمام معانى گذشته در آن درج است. معناى اخير از همه مناسب تر به نظر مى رسد.

چهارم اينكه: آنها خود را از عيوب بر كنار نمى دارند و به تعبير ديگر: چون ملكه عفاف (همان حالتى كه بازدارنده از گناهان است) در آنان وجود ندارد، به آسانى آلوده هر گناهى مى شوند و به اين ترتيب، هم بناى ايمان آنها ويران است و هم اعمالشان خراب. بديهى است تزلزل ايمان باعث آلودگى در عمل مى شود، همان گونه كه آلودگى در عمل، مبانى ايمان را متزلزل مى كند.

سپس در پنجمين و ششمين اوصاف آنها مى افزايد: «آنها پيوسته در درون شبهات عمل مى كنند و در مسير شهوات گام برمى دارند!» (يَعْمَلُونَ فِي الشُّبُهَاتِ، وَ يَسِيرُونَ فِي الشَّهَوَاتِ).

تعبير به «فِي الشُّبُهَاتِ» اشاره به نكته لطيفى است و آن اينكه: آنها اعمال خلاف خود را در درون مجموعه اى از شبهات پنهان مى كنند، تا مردم ازخلافكارى آنان باخبر نشوند. آنها كمتر سراغ محكمات قرآن و احاديث مى روند، بلكه به عكس سراغ متشابهات را مى گيرند; در موضوعات خارجيّه نيز از موضوعات روشن، دورى مى كنند و به سراغ موضوع مشتبه مى روند; چرا كه تنها در اين دايره است كه مى توانند به اعمال نادرست خود لباس مشروعيّت بپوشانند.

جمله «يَسِيرُونَ فِي الشَّهَوَاتِ» اشاره به اين نكته است كه اصلاً خطّ زندگى آنها از درون شهوات مى گذرد; نه اينكه آلودگى به شهوات براى آنها مقطعى بوده باشد. و از آنجا كه فعل مضارع («يَعْمَلوُنَ» و «يَسِيرُونَ») معناى استمرار دارد، مفهوم كلام امام(عليه السلام) اين است كه: «كار آنها به طور مستمرّ، حركت در درون شهوات و عمل در درون شبهات است».

ذكر اين نكته نيز لازم است كه اعمال آنها مى تواند بازتابى از عقايد فاسدشان باشد و نيز ممكن است به خاطر آلودگى به شهوات، به سراغ عقايدى بروند كه اعمال آنها را توجيه مى كند.(2)

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن به بخش ديگرى از ويژگى هاى اين هوسبازان گمراه - و گاه عالم نما- پرداخته و در بيان هفتمين و هشتمين اوصاف آنها مى فرمايد: «نيكى از نظرشان همان است كه خود نيك مى پندارند و منكر و زشتى همان است كه خود منكر و زشت بدانند!» (الْمَعْرُوفُ فِيهِمْ مَا عَرَفُوا، وَ الْمُنْكَرُ عِنْدَهُمْ مَا أَنْكَرُوا).

از آنجا كه آنها رابطه خود را با خدا و پيامبر قطع كرده اند، معيار سنجش خوبى و بدى نزد آنها نه وحى آسمانى است و نه سنّت پيامبر و معصومين; معيار، هواى نفس و خواست دل آنها و يا اهداف گروهى و تعصّبات قومى و مسايلى است كه حافظ منافع مادّى آنهاست و اگر واقعاً اهل فكر و انديشه باشند - از آنجا كه بدون راهنمايى وحى و معصومين، انديشه انسان خطاپذير است- باز به گمراهى گرفتار مى شوند.

در نهمين و دهمين ويژگى مى فرمايد: «پناهگاه آنها در حلّ مشكلات خودشانند، و در حوادث مهم (و مبهم) تنها به آراى (ناقص) خويش تكيه مى كنند.» (مَفْزَعُهُمْ فِي الْمُعْضِلاَتِ(3) إِلَى أَنْفُسِهِم، وَ تَعْوِيلُهُمْ فِي الْمُهِمَّاتِ عَلَى آرَائِهِمْ).

اين بدبختى ها در حقيقت از آنجا ناشى مى شود كه در گام اوّل، پيروى از وحى و سنّت پيامبر و معصومين را رها كردند; به همين دليل، هر قدر پيش مى روند فاصله و انحراف آنان از حق بيشتر مى شود، تا آنجا كه فكر ناقص آنها و عقل ناتوان و دانش بسيار كم و اشتباهات فراوان آنها، پناهگاهشان براى حل مشكلات است و اين امر كار آنها را روز به روز پيچيده تر و گمراهى آنان را شديدتر مى سازد.

در يك نتيجه گيرى روشن از ويژگى هايى كه اخيراً گفته شد، چنين مى فرمايد: «گويى هر كدام از آنها امام خويشتن اند كه به دستگيره هاى مطمئن و اسباب محكمى - به پندار خود- چنگ زده اند» (در حالى كه افكارى سست تر از تار عنكبوت دارند;) «و إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ»(4). (كَأَنَّ كُلَّ امْرِىء مِنْهُمْ إِمَامُ نَفْسِهِ، قَدْ أَخَذَ مِنْهَا فِيمَا يَرَى بِعُرىً(5) ثِقَات، وَ أَسْبَاب مُحْكَمَات).

آرى، اين است سرانجام كسانى كه در اختلافات فكرى و عقيدتى و تشخيص حق از باطل و صراط مستقيم از راه خطا، معيارهاى روشن الهى را رها كرده و به فكر قاصر و آراى باطل خود، پناه برده اند و اينجاست كه مى بينيم بعضى سر از شرك و بت پرستى در آورده، به گونه اى كه براى خدا «جسم» قائل شده اند و براى او دست و پا و موهاى مجعّد و مَرْكَب و تشكيلات ديگر، و گاه در آن طرف قضيه قرار گرفته و در صفات خدا قايل به «تعطيل» شده اند; به اين معنا كه ما را نمى رسد درباره او بينديشيم و درباره او صحبت كنيم; ما چيزى از آن نمى دانيم. آن تشبيه كودكانه و اين تعطيل احمقانه، همه زاييده تكيه كردن برآراى ناقص و ترك هدايت هاى پيشوايان الهى است و يا همچون «خوارج» مى شوند كه به پندار خود غرق عبادت خالص بودند و در طريقِ نجات، گام بر مى داشتند، در حالى كه بديهى ترين مسائل اسلامى و انسانى را كه نياز جامعه بشرى به حكومت بود، انكار مى كردند!

##### 1. «يَعفُّون» از مادّه «عَفاف» (بر وزن ثواب) در اصل به معناى خوددارى كردن از كارهاى نارواست و «عفيف» به كسى مى گويند كه از چنين كارهايى خوددارى كند; هر چند در عرف فارسى امروز ما، به كسانى گفته مى شود كه از نظر مسائل جنسى پاكدامن باشند.

##### 2. درباره معناى «شُبهه» و تأثير آن در تحريف حقايق، بحث مشروحى در جلد دوم، ذيل خطبه 38 (صفحه 405 به بعد) آورده ايم.

##### 3. «مُعضلات» جمع «معضله» از مادّه «إعضال» به معناى پيچيده و سخت شدن كارى است. اين لغت گاه به صورت اسم فاعل و گاه به صورت اسم مفعول خوانده مى شود و هر دو صحيح است.
4. سوره عنكبوت، آيه 41.
5. «عُرى» جمع «عُروه» به معناى دستگيره است. اين واژه در امور معنوى كه سبب نجات است نيز به كار مى رود.

▲نكته

▲خودكامگان گمراه!

كراراً در احاديث خوانده ايم كه هواپرستى، انسان را از حق باز مى دارد. اين معنا به صورت جامعى در خطبه بالا در فراز اخير منعكس شده است; آنها كه مسيرشان از درون شهوات مى گذرد، نه «معروف» خدا را «معروف» مى شمرند و نه «منكر» را «منكر»; پيرو دليل عقل نيستند; آنچه هماهنگ با تمايلات نفسانى آنهاست «معروف» است و آنچه مخالف با آن است «منكر» مى باشد; اين گونه افراد هنگامى كه گرفتار مسائل پيچيده شوند، به جاى اينكه از عقل و خِردِ قوى ترى كمك بگيرند و از آن بالاتر، به آيات الهى و سخنان پيشوايان، پناه ببرند و مشكلات خود را از اين طريق حل كنند، باز به سراغ فكر گناه آلود و منحطّ خودشان مى روند. و عجب اينكه اين گونه افراد يكديگر را نيز قبول ندارند; هر كدام امام و پيشواى خويش اند و هر كدام مرجع و مقتداى خود!

بديهى است پيمودن اين راه، نتيجه اى جز سرگردانى در بيراهه ها و سقوط در پرتگاهها نخواهد داشت و از همه بدتر اينكه در عين گمراهى، خود را اهل هدايت و نجات مى پندارند.

همان گونه كه قرآن مى فرمايد: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالاَْخْسَرِينَ أَعْمَالاً * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً; آيا به شما خبر دهيم كه زيانكارترين (مردم) در كارها، چه كسانى هستند؟ آنها كه تلاشهايشان در زندگى دنيا گم (و نابود) شده; با اين حال، مى پندارند كارِ نيك انجام مى دهند».(1)

##### 1. سوره كهف، آيه 103-104.

▲خطبه 89

خطبه 89(1) و من خطبة له عليه السّلام

فى الرسول الأعظم صلّى الله عليه و آله و بلاغ الإمام عنه

اين خطبه درباره چگونگى ظهور پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) و انجام رسالت هاى او از سوى امام(عليه السلام) بعد از آن حضرت، سخن مى گويد.

##### 1. سند خطبه: اين خطبه، يا بخشى از آن، در كلمات جمعى از بزرگان كه قبل از «سيّد رضى» مى زيسته اند نيز آمده است; از جمله در «تفسير على بن ابراهيم» كه تقريباً يك قرن قبل از «سيّد رضى» مى زيست، ديده مى شود و همچنين مرحوم «كلينى» در «اصول كافى» (جلد اوّل، صفحه 60) بخشى از آن را آورده; «ابن ابى الحديد» نيز در «شرح نهج البلاغه» خود اختلاف روايات را در بعضى از الفاظ اين خطبه ذكر مى نمايد كه نشان مى دهد اين خطبه در كلام غير «سيّد رضى» نيز وجود داشته است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 138).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه در حقيقت پيرامون «سه» مطلب سخن مى گويد كه با يكديگر مربوط است:

نخست، ترسيمى بسيار جامع و جالبى از وضع عرب جاهلى مقارن ظهور پيغمبراكرم(صلى الله عليه وآله) فرموده و نشان مى دهد كه آنها از نظر زندگى مادّى و معنوى در بدترين شرايط بوده اند; چيزى كه نام زندگى بر آن نمى توان گذاشت. بلكه تعبيرات خطبه نشان مى دهد كه جهان بيرون جزيرة العرب نيز، بسيار تاريك و ظلمانى بود.

در بخش ديگرى از اين خطبه، به اصحاب و ياران و معاصرين خود هشدار مى دهد كه گمان نكنند دوران جاهليّت سپرى گرديده و در لابه لاى صفحات تاريخ، به فراموشى سپرده شده است و به آنها گوشزد مى كند كه از زندگى آنان عبرت بگيرند و از بازگشت به عصر جاهليّت بر حذر باشند.

در بخش سوم، به اين حقيقت اشاره مى كند كه من در عصر خود مبارزه تازه اى بر ضدّ افكار جاهلى شروع كرده ام و آنچه را پيامبر در زمان خود بيان فرمود، براى شما بيان مى كنم و حجّت را در همه چيز و همه جا بر شما تمام مى نمايم.

در پايان به آنها هشدار مى دهد كه مراقب باشيد، بلاها و حوادث اسفبار در پيش است! مبادا به آنچه در آن هستيد، مغرور شويد و از آينده غافل بمانيد.

* * *

▲بخش اوّل

أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَة مِنَ الرُّسُلِ، وَ طُولِ هَجْعَة مِنَ الاُْمِمِ، وَ اعْتِزَام مِنَ الْفِتَنِ، وَانْتِشَار مِنَ الاُْمُورِ، وَ تَلَظٍّ [تلظى] مِنَ الْحُرُوبِ، وَالدُّنْيَا كَاسِفَةُ النُّورِ، ظَاهِرَةُ الْغُرُورِ، عَلَى حِيْنِ اصْفِرَار مِنْ وَرَقِهَا، وَ إِيَاس مِنْ ثَمَرِهَا، وَ اغْوِرَار مِنْ مَائِهَا، قَدْ دَرَسَتْ مَنَارُ الْهُدَى، وَ ظَهَرَتْ أَعْلاَمُ الرَّدَى، فَهِيَ مُتَجَهِّمَةٌ لاَِهْلِهَا، عَابِسَةٌ فِي وَجْهِ طَالِبِهَا، ثَمَرُهَا الْفِتْنَةُ، وَ طَعَامُهَا الْجِيفَةُ، وَ شِعَارُهَا الْخَوْفُ، وَ دِثَارُهَا السَّيْفُ.

### ترجمه

خداوند پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را هنگامى فرستاد كه مدّت ها از بعثت پيامبر پيشين گذشته بود و (لذا) امّت ها در خواب عميقى فرو رفته و فتنه ها مردم را هدف گرفته بود; در زمانى كه اعمال خلاف در ميان مردم منتشر بود و آتش جنگ ها زبانه مى كشيد; دنيا بى نور و پر از مكر و غرور بود; در آن زمان كه برگ هاى زندگى به زردى گراييده و اميد از بارورى درختانش، قطع شده و آبهايش در زمين فرو رفته بود; مناره هاى هدايت كهنه و فرسوده، و پرچم هاى ضلالت و هلاكت، آشكار گشته بود; دنيا در برابر اهلش قيافه اى خشن و در مقابل طالبانش چهره اى عبوس داشت; ميوه اش فتنه بود و طعامش مردار; در درون وحشت و اضطراب، و در برون شمشير حكومت مى كرد.

* * *

▲شرح و تفسير

▲ترسيمى از جهان در آستانه ظهور پيامبر(صلى الله عليه وآله)

هدف نهايى امام(عليه السلام) از بيان اين خطبه، بيدار كردن مردم از خواب غفلت و غرور است. دست آنها را گرفته، به زمان «جاهليّت» مى برد و تاريخ گذشته را در نظر آنها مجسّم مى كند كه چگونه بودند و چگونه با قيام پيامبر(صلى الله عليه وآله) همه چيز دگرگون شد. سپس به آنها هشدار مى دهد كه همان شرايط عصر «جاهليّت» در حال بازگشت است و تأكيد مى كند كه من نيز همچون پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى از ميان بردن افكار و رفتار جاهلى، قيام كرده ام; تا پيش از آن كه فرصت ها از دست برود، بيدار شويد و به صراط مستقيم پروردگار و طريقه نورانى پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) بازگرديد.

در ترسيم اوضاع عصر «جاهليّت» تعبيراتى كوتاه و بسيار پرمعنا و روشنگر در پانزده جمله (و از يك نظر هجده جمله) بيان فرموده; به گونه اى كه هيچ كس نمى تواند ويژگى هاى آن دوران را چنين ترسيم كند. در نخستين وصف مى فرمايد:

«خداوند پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) را هنگامى فرستاد كه مدّت ها از بعثت پيامبران پيشين گذشته بود.» (أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَة(1) مِنَ الرُّسُلِ).

اين مدّت طبق بعضى از نقل ها، «پانصد سال» و طبق بعضى «ششصد سال»، به طول انجاميد كه پيامبرى از سوى خدا براى مردم جهان مبعوث نشد،(2) (هر چند اوصياى آنها در ميان مردم بودند).

به همين دليل، خواب مرگبارى مردم جهان را فرا گرفته بود، همان گونه كه در دومين ويژگى مى فرمايد: «و امّت ها در خواب عميقى فرو رفته بودند!» (وَ طُولِ هَجْعَة(3) مِنَ الاُْمَمِ).

اين فاصله ها ممكن است به خاطر اين باشد كه خداوند بندگان را بيازمايد و يا بدين جهت كه قدر نعمت وجود پيامبران را بدانند. ولى در هر حال، اثر مستقيم «فَترت رسالت» فعّال شدن احزاب شياطين جنّ و انس است; زيرا هنگامى كه ميدان را خالى ديدند و مانعى در برابر خود نيافتند، به هجمات سنگين خود بر امّت ها و ملّت ها مى افزايند.

در سومين ويژگى مى فرمايد: «زمانى بود كه فتنه ها مردم را هدف گرفته بود» (وَاعْتِزَام(4) مِنَ الْفِتَنِ).

امام(عليه السلام) در اينجا فتنه ها را به انسان شرور يا حيوان خطرناكى تشبيه كرده كه از روى قصد و عزم به انسان هاى بى دفاع حمله مى كند، كه در زمان «فترت رسل» واقعاً چنين است.

در چهارمين ويژگى مى فرمايد: «در زمانى كه اعمال خلاف در ميان مردم منتشر بود.» (وَ انْتِشَار مِنَ الاُْمُورِ)

اين احتمال در تفسير جمله بالا نيز وجود دارد كه منظور از «انتشار امور» از هم گسستن كارها و برنامه هاى جامعه بشرى باشد و به تعبير ديگر: ظهور هرج و مرج و بى نظمى و تشتّت و پراكندگى در جوامع انسانى است كه از آثار مستقيم فتنه ها و آشوب ها محسوب مى شود.

در ويژگى پنجم مى افزايد: «در زمانى كه آتش جنگ ها زبانه مى كشيد!» (وَ تَلَظٍّ(5)مِنَ الْحُرُوبِ).

چه تشبيه جالبى! جنگ را به آتش سوزان تشبيه كرده، آتشى كه همه چيز را در كام خود فرو مى برد و خاكستر مى كند. و گسترش دامنه جنگ ها را به زبانه كشيدن آتش، تشبيه فرموده است. اگر به تاريخ مراجعه كنيم مى بينيم كه در آن زمان صحنه جهان - مخصوصاً جزيرة العرب- مبدّل به صحنه جنگ گسترده اى شده بود. جنگ هاى ايران و روم و جنگ هاى ديگر و مخصوصاً جنگ هاى كور و بى هدفى كه در ميان قبايل عرب، هر روز ظاهر مى گشت. به بهانه هاى واهى، قبايل متعصّب و جاهل و نيمه وحشى به جان هم مى افتادند و آنقدر مى كشتند، تا خسته شوند.

در ششمين و هفتمين ويژگى مى فرمايد: «اين در زمانى بود كه دنيا بى نور و پر از مكر و فريب و غرور شده بود.» (وَ الدُّنْيَا كَاسِفَةُ(6) النُّورِ، ظَاهِرَةُ الْغُرُورِ).

در واقع نور جهان بشريّت، همان نور وحى و وجود انبيا است. هنگامى كه «فترتى» واقع شود، همه چيز در تاريكى وحشتناكى فرو مى رود و بازار مكر و فريب، پر رونق مى گردد. مذاهب ساختگى رواج مى يابند و دنياپرستانِ مكّار، در لباس اصلاح طلبان ظاهر مى شوند و به فريب خلق خدا و بهره گيرى مادّى از آنان مى پردازند.

در هشتمين ويژگى، امام(عليه السلام) جهان انسانيّت را به باغى تشبيه مى كند كه در عصر جاهليّت: «تمام برگهايش به زردى گراييده (و در حال فرو ريختن است) و باغبان از ميوه هايش مأيوس گشته و آبها در زمين فرو نشسته (و جوى هايش خشكيده) بود».

(عَلَى حِينِ اصْفِرَار مِنْ وَرَقِهَا، وَ إِيَاس(7) مِنْ ثَمَرِهَا، وَ اغْوِرَار(8) مَنْ مَائِهَا).

چرا كه باغ پر بار جامعه انسانيّت، با گل ها و برگ هاى پر طراوت اخلاق و فضيلت زينت مى يابد و ميوه هاى آن عدالت و مروّت و محبّت است و آبى كه اين درختها را سرسبز و پربار مى سازد، ايمان و تقوا است و در عصر جاهليّت خبرى از هيچ يك از اين امور نبود. حتّى از نظر جهات مادّى، كسب و تجارت و دامدارى و زراعت، بر اثر ناامنى و جنگها، به كلّى ضعيف گشته بود و فقر شديدى بر تمام مردم جاهلى حاكم بود، به گونه اى كه فرزندان دلبندشان را از خوف فقر مى كشتند كه قرآن از آن نهى فرمود و گفت: «وَ لاَتَقْتُلُوا أَوْلاَدَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاَق; فرزندان خود را از ترس فقر نكشيد.»(9) و اين غير از كشتن دختران به خاطر احساس ننگ بود.

در نهمين و دهمين ويژگى مى فرمايد: «(اين در حالى بود كه) مناره هاى هدايت كهنه و فرسوده، و پرچم هاى ضلالت و هلاكت آشكار گشته بود.» (قَدْ دَرَسَتْ(10) مَنَارُ الْهُدَى، وَ ظَهَرَتْ أَعْلاَمُ الرَّدَى).

«مَنار» در اصل به معناى «محلّ نور» است. در زمان هاى گذشته، برج هاى بلندى بود كه بر فراز آن چراغ روشن مى كردند تا هنگام شب، نشانه اى باشد براى شهرها و آبادى ها، و افراد از دور و نزديك آن را ببينند و بيراهه نروند. هنگامى كه چنين بنايى كهنه و فرسوده شود، ويران مى گردد و ديگر چراغ هدايتى بالاى آن روشن نمى ماند. اين تعبير، كنايه زيبايى است براى كتب آسمانى و دستورالعمل هاى پيامبران، كه همچون نورافكن هايى فرا راه جامعه انسانيّت بود; ولى در عصر جاهليّت بر اثر غلبه هوا و هوس ها، همه اينها به فراموشى سپرده شده بود و طبيعى است هنگامى كه صحنه خالى شد، پرچم هاى ضلالت و هلاكت كه همان سركردگان كفر و نفاق و فسادند، جاى آنها را مى گيرند.

سپس در يازدهمين ويژگى مى فرمايد: «دنياى آن زمان، در برابر اهلش قيافه اى خشن و در مقابل طالبانش چهره اى عبوس داشت.» (فَهِيَ مُتَجَهِّمَةٌ(11) لاَِهْلِهَا، عَابِسَةٌ(12) فِي وَجْهِ طَالِبِهَا).

اين تعبير، كنايه اى از شدّت خشونت و نزاع و درگيرى و تنگى معيشت و سختى زندگى است; چرا كه آرامش و آسايش و راحتى در گرو عدالت اجتماعى و محبّت و برادرى و دوستى است; چيزى كه در عصر جاهليّت خبرى از آن نبود.

در دوازدهمين و سيزدهمين ويژگى مى افزايد: «در آن زمان كه ميوه اش فتنه بود و طعامش مردار.» (ثَمَرُهَا الْفِتْنَةُ، وَ طَعَامُهَا الْجِيفَةُ(13)).

طبيعى است محيطى كه اصولى اين چنين بر آن حاكم باشد، ثمره اى جز فتنه و غذايى جز مردار ندارد; تعبير به «جيفه» (مردار) مى تواند اشاره به وضع زندگى مادّى عصر جاهليّت باشد; چرا كه «مردار» هم گنديده و بدبو، و هم نفرت انگيز است; به يقين زندگى در چنان محيط متعفّنى نيز نفرت انگيز بود; درآمدهاى آنها غالباً از غارتگرى و دزدى، يا طرق ديگرى بود كه عقل سليم از آن نفرت دارد. اضافه بر اينكه، در جاهليّت واقعاً گوشت مردار را هم مى خوردند كه قرآن مجيد از آن نهى مى كند و مى فرمايد: «حُرِّمِتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ...; مردار و خون و گوشت خنزير و... بر شما حرام شده است.»(14)

به يقين «ثمره» و «طعام» در عبارت بالا جنبه كنايى دارد. اشاره به اينكه غذاى انسان معمولاً يا از ميوه هاست، يا از گوشت ها; و در عصر جاهليّت، چيزى جز فتنه و افكار متعفّن و نفرت انگيز نصيب مردم نمى شد; ثمرات و بهره هاى زندگى مادّى و معنوى آنان، آميخته با تعفّن و فساد و ننگ بود.

در چهاردهمين و پانزدهمين ويژگى آن عصر، مى فرمايد: «در درون وحشت و اضطراب و در برون شمشير، حكومت مى كرد!» (وَ شِعَارُهَا الْخَوْفُ، و دِثَارُهَا السَّيْفُ).

با توجّه به اينكه «شعار» به معناى «لباس زيرين» و «دثار» به معناى «لباس رويين» است، تعبير بالا كنايه لطيف و فصيح و بليغى است از شرايط آن زمان، در ارتباط با حاكميّت ترس و شمشير از درون و برون. همه از يكديگر مى ترسيدند، هر قبيله اى احتمال مى داد كه قبيله ديگر، شبانه بر او بتازد و شبيخون زند و اموال او را به غارت برد; بر اثر همين خوف و وحشت، هميشه شمشيرها آماده حركت بود و در واقع، تمام بدبختى هاى آن عصر را مى توان در همين دو جمله خلاصه كرد. بديهى است محيطى كه نور هدايت از آن رخت بربندد و پرچم هاى ضلالت در آن برافراشته شود و انسانها از تعليمات انبيا، دور بمانند نتيجه اى جز اين نخواهد داشت كه ترس و ناامنى و اضطراب و وحشت بر همه جا حاكم شود.

ترسيم گويايى كه امام(عليه السلام) ضمن اين پانزده ويژگى از عصر جاهليّت، فرمود، تنها منحصر به جزيره عربستان نبود، بلكه در بسيارى از نقاط ديگر عالم نيز حاكم بود; هر چند در ميان قبايل عرب شديدتر بود.

«گوينده» هر چند قدرت داشته باشد و «نويسنده» هر قدر توانا باشد، نمى تواند درباره فجايع و مفاسد آن زمان چيزى بيش از اين بگويد و راستى توصيف بالا از عصر «جاهليّت» در عباراتى بسيار كوتاه و با اين جامعيّت، چيزى شبيه اعجاز است و همانگونه كه در بحث نكته ها خواهد آمد، با نهايت تأسّف، در عصر و زمان ما «جاهليّت» نوين بر آن حكومت مى كند، همين ويژگى ها ديده مى شود.

حال فكر كنيد پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) چه كار مهمى انجام داد كه چنان جامعه ظلمانى و فاسد و ننگينى را به جامعه اى نورانى كه امنيّت و ايمان و اخوّت و برادرى بر آن حاكم بود، مبدّل ساخت. اضافه بر اين، زندگى اسف بار مادّى آنها نيز به زندگى آبرومندى تبديل شد و اين گروهِ نيمه وحشى و بسيار عقب افتاده، كارشان به جايى رسيد كه شرق و غرب جهان آن روز را در زير پرچم اسلام قرار دادند; شاهان دنيا در مقابلشان تسليم شدند و اقوام ظالم و سركش، در برابر آنها سلاح بر زمين نهادند و كاروان جامعه انسانى در سايه تعليمات آن پيامبر بزرگ، با شتاب فراوان به پيشرفت هاى عظيمى در زمينه علوم و صنايع و فرهنگ نائل شد و اين به راستى يكى از معجزات جاويدان پيامبر اسلام است; زيرا مطابق محاسبات مادّى، چنان جامعه اى را از آن وضع، به اين موقعيّت و جايگاه رساندن، با اسباب و موازين عادّى غير ممكن است!

همان گونه كه گفتيم هدف امام(عليه السلام) از بيان اين ويژگى هاى آن است كه به مردم عصر خويش هشدار دهد كه مراقب باشيد آن مفاسد در لباس هاى نوينى، بار ديگر در ميان شما در حال شكل گرفتن است و همان كارى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى نجات مردم در عصر جاهليّت انجام داد، من كه جانشين به حقِّ او هستم، انجام مى دهم.

* * *

##### 1. «فَتْرة» در اصل به معناى سكون و آرامش و گاه به معناى ضعف و سُستى آمده است و به فاصله ميان دو حركت، دو حادثه و يا دو انقلاب نيز گفته مى شود; به همين مناسبت به فاصله ميان ظهور انبياى بزرگ - كه در واقع دو حركت مهمّ الهى بود- «فَتْرت» گفته مى شود.
2. بعضى فاصله ميان ولادت حضرت مسيح(عليه السلام) و هجرت پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) را 621 سال و 195 روز ذكر كرده اند. (تفسير ابوالفتوح رازى، جلد 4، صفحه 154، پاورقى هاى مرحوم علاّمه شعرانى) در بعضى از نقل ها نيز آمده كه تولّد پيامبر(صلى الله عليه وآله) در سال 570 ميلادى اتّفاق افتاد و مطابق آن، بعثت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در سال 610 ميلادى بود. (فروغ ابديّت، جلد 1، صفحه 121).
3. «هَجْعَه» از مادّه «هُجوع» به معناى خواب شبانه است و از آنجا كه خواب شب عميقتر است، وضع اقوام جاهلى در برابر هدايت انبيا به آن تشبيه شده است.
4. «إعتزام» از مادّه «عَزم» به معناى تصميم گرفتن است و در اينجا كه در واقع فاعل آن فتنه است، به معناى هدف گيرى فتنه ها و توجّه شديد آنهاست.

##### 5. «تَلظّ» از مادّه «لَظى» به معناى شعله آتش است و «تلظّى» به معناى شعله ور شدن مى باشد.
6. «كاسفه» از مادّه «كسوف» به معناى خورشيد گرفتگى است (و گاه به ماه گرفتگى نيز به جاى خسوف، كسوف گفته مى شود) و در خطبه بالا كنايه اى است از خاموش شدن انوار هدايت در عصر جاهليّت.

##### 7. «إياس» (بر وزن قياس) به معناى قطع اميد از چيزى است.
8. «إغورار» از مادّه «غور» به معناى فرو رفتن در زمين است، كه غالباً در مورد آبى كه در زمين فرو مى رود گفته مى شود و در خطبه بالا كنايه از انقطاع اصول هدايت است.
9. سوره اسراء، آيه 31.
10. «دَرَسَتْ» از مادّه «دُروس» به معناى كهنگى و فرسودگى و از بين رفتن آثار است.

##### 11. «مُتجهّمه» از مادّه «جهم» (بر وزن فهم) به معناى خشونت و غلظت است و به اشخاصى كه با چهره عبوسى به ديگران نگاه مى كنند «متجهّم» گفته مى شود.
12. «عابسه» از مادّه «عُبوس» (بر وزن جلوس) به معناى درهم كشيدن صورت، به خاطر ناراحتى درون است و «عَبوس» (بر وزن مجوس) جنبه وصفى دارد و به كسى گفته مى شود كه اين حالت در او وجود دارد و در خطبه بالا، كنايه از ناراحتى هاى شديد مردم، در عصر جاهليّت است.
13. «جيفه» در اصل از مادّه «جوف» گرفته شده و از آنجا كه مردار معمولاً باد مى كند و جوف آن فاسد مى شود، به آن «جيفه» مى گويند.
14. سوره مائده، آيه 3.

▲نكته

▲جاهليّت عصر ما!

توصيف امام(عليه السلام) را از «عهد جاهليّت» در اين بخش از خطبه ملاحظه كرديم كه چقدر گويا و رسا وضع آن زمان را بازگو فرموده و ما نسبتاً به طور مبسوط در «جلد اوّل» ذيل «خطبه دوم» و در «جلد دوم» ذيل خطبه «بيست و ششم» دور نمايى از عصر «جاهليّت» را ترسيم كرديم و به راستى تا انسان در جزئيّات مربوط به زندگى عرب جاهلى - از نظر جنگ و صلح، دوستى و دشمنى، ارزشهاى اخلاقى، امر حكومت و مسايل اقتصادى و مخصوصاً خرافات عجيبى كه بر آنها حاكم بوده است- دقيق نشود، به عظمت كار پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در هدايت اين قوم واقف نخواهد شد.

نكته مهمّى را كه در اينجا لازم به يادآورى مى دانيم اين است كه بسيارى از اصول «جاهليّت» در اشكال مدرنى در عصر و زمان ما، متأسّفانه بر جوامع بشرى حاكم شده است.

در «عصر جاهليّت» انسان ارزش واقعى نداشت; خون بى گناهان به آسانى ريخته مى شد; غارت اموال، كار روزانه بود; در عصر و زمان ما نيز مهمترين اصل، به چنگ آوردن درآمد بيشتر است، هر چند از طريق فروش سلاح هاى كشتار جمعى باشد; اموال مردم ضعيفِ دنيا، به وسيله غولهاى سرمايه دارى از طرق ظاهراً قانونى! و در واقع غارتگرى ربوده مى شود.

اگر در عصر «جاهليّت» تعدادى از دختران زنده به گور شدند، در عصر و زمان ما سقط جنين - در پناه قانون- در بسيارى از كشورها انجام مى شود و هزاران هزار دختر و پسر، به گور فرستاده مى شوند; انسانهايى كه در جنگ هاى جهانى اوّل و دوم به خاك و خون كشيده شدند، از تمام كشته هاى طول تاريخ بشريّت بيشتر بودند و كارى كه دو بمب اتمى در شهرهاى «ژاپن» كرد، به تنهايى از تمام كشته هاى زمان «جاهليّت» افزون تر بود!

اگر در عصر «جاهليّت» زنانِ آلوده، بر در خانه خود پرچم نصب مى كردند و به «ذَوَاتُ الاَْعْلاَم» معروف شدند، امروز نيز زنان فاسد در بسيارى از جرايد دنيا، آگهى هايى مى دهند كه مستقيماً يا غير مستقيم به سوى خود دعوت مى كنند; حتّى زنان همسردار! و بسيارى از دولتها از آنها ماليات مى گيرند; به همين دليل، آنان را تحت حمايت قانون قرار مى دهند.

فروش دختران و پسران خردسال، هنوز به شكل فجيعى در دنيا ادامه دارد و بسيارى از اروپايى ها و آمريكايى ها اين كودكان را از مناطق محروم جهان، خريدارى كرده و در كشورهاى غربى به فروش مى رسانند كه اخبار آن، در جرائد نيز منتشر مى شود.

قسمت مهمّى از ثروتهاى جهان، صرف تهيه جنگ افزارهاى هولناك مى شود كه بيانگر عدم امنيّت در دنياست.

مسائل اخلاقى به فراموشى سپرده شده و فساد، بسيارى از مناطق جهان را فرا گرفته است و اگر آمارها در تمام زمينه هاى بالا، جمع آورى شود، خواهيم ديد كه «جاهليّت مدرن» به مراتب عميق تر و گسترده تر و وحشتناك تر از «جاهليّت عصر قديم» است و شايد آيه 33 سوره «احزاب» ناظر به جاهليّت عصر ماست و از آن پيشگويى مى كند، كه خطاب به همسران پيامبر مى فرمايد: «وَ لاَتَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الاُْولَى; همچون دوران جاهليّت نخستين (در ميان مردم) ظاهر نشويد».

تعبير به «جاهليّت اولى» نشان مى دهد كه «جاهليّت ديگرى» در پيش است.

▲بخش دوم

فَاعْتَبِرُوا عِبَادَاللهِ! وَ اذْكُرُوا تِيكَ الَّتي آبَاؤُكُمْ وَ إِخْوَانُكُمْ بِهَا مُرْتَهَنُونَ، وَ عَلَيْهَا مُحَاسَبُونَ. وَ لَعَمْرِي مَا تَقَادَمَتْ بِكُمْ وَلاَ بِهِمُ الْعُهُودُ، وَلاَ خَلَتْ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمُ الاَْحْقَابُ وَالْقُرُونُ[ الدهور]، وَ مَا أَنْتُمُ الْيَوْمَ مِنْ يَوْمَ كُنْتُمْ فِي أَصْلاَبِهِمْ بِبَعِيد. وَاللهِ مَا أَسْمَعَكُمُ الرَّسُولُ شَيْئاً إِلاَّ وَهَا أَنَاذَا مُسْمِعُكُمُوهُ وَ مَا أَسْمَاعُكُمُ الْيَوْمَ بِدُونِ أَسْمَاعِكُمْ بِالاَْمْسِ، وَلاَ شُقَّتْ لَهُمُ الاَْبْصَارُ، وَلاَ جُعِلَتْ لَهُمُ الاَْفْئِدَةُ فِي ذلِكَ الزَّمَانِ، إِلاَّ وَ قَدْ أُعْطِيتُمْ مِثْلَهَا فِي هذَا الزَّمَانِ [الاوان]. وَ وَاللهِ مَا بُصِّرْتُمْ بَعْدَهُمْ شَيْئاً جَهِلُوهُ، وَلاَ أُصْفِيتُمْ بِهِ وَ حُرِمُوهُ، وَ لَقَدْ نَزَلَتْ بِكُمُ الْبَلِيَّةُ جَائِلا خِطَامُهَا، رِخْواً بِطَانُهَا، فَلاَ يَغُرَّنَّكُمْ مَا أَصْبَحَ فِيهِ أَهْلُ الْغُرُورِ، فَإِنَّمَا هُوَ ظِلٌّ مَمْدُودٌ، إِلَى أَجَل مَعْدُود.

### ترجمه

اى بندگان خدا! عبرت گيريد، و شرايطى كه پدران و برادرانتان (كه از جهان رخت بربسته اند) در گرو آن هستند و در برابر آن محاسبه مى شوند، به ياد آريد. به جانم سوگند! پيمان ويژه اى با شما و آنها بسته نشده است (و هيچ كس از مجازات الهى مصونيّت ندارد) و هنوز روزگار زيادى ميان من و شما و آنها فاصله نيفتاده است و امروز شما و آن روز كه در صلب آنها بوديد، زياد دور نيست (و چيزى نمى گذرد كه راهى ديار عدم مى شويد)، به خدا سوگند! رسول خدا(صلى الله عليه وآله) چيزى به آنها گوشزد نكرد، مگر اينكه من همان را به شما گوشزد مى كنم و شنوايى امروز شما از شنوايى ديروز شما كمتر نيست; چشم ها و قلب هايى در آن زمان به آنها داده نشد، مگر اينكه مثل آن هم، امروز به شما بخشيده شده است (پس چرا نمى بيند و نمى شنويد)، به خدا سوگند! بعد از آنها چيزى به شما نشان داده نشده كه بر آنان مجهول باشد و شما به چيزى اختصاص نيافتيد كه آنان از آن محروم شده باشند (و خداوند به شما وعده خاصى براى رهايى از عذابش نداده است.) به يقين بلا بر شما نازل شده، بلايى كه مهارش رها گرديده و تنگ آن سست است (و قابل كنترل نيست) بنابراين، نعمت ها و پيروزيهاى موقّتى دنيا، كه مغروران فريب خورده در آن هستند، شما را نفريبد كه اين سايه اى است گسترده، تا سر آمدى معيّن (و عمرش بسيار كوتاه است).

* * *

▲شرح و تفسير

▲همه مسئول هستيد!

در بخش دوم اين خطبه، امام(عليه السلام) مردم عصر خود را مخاطب قرار داده و به آنها هشدار مى دهد كه اوضاع زمان جاهليّت، ممكن است در زمان شما تكرار گردد و آلودگى ها و بدبختى هاى آن زمان، دامان شما را بگيرد. به هوش باشيد! كه در لب پرتگاه قرار گرفته ايد; مى فرمايد «پس اى بندگان خدا! عبرت بگيريد و آن وضعى كه پدران و برادرانتان (كه از جهان رخت بربسته اند) در گرو آن هستند و در برابر آن محاسبه مى شوند، به ياد آوريد.» (فَاعْتَبِرُوا عِبَادَ اللّهِ! وَ اذْكُرُوا تِيكَ الَّتِي آبَاؤُكُمْ وَ إِخْوَانُكُمْ بِهَا مُرْتَهِنُونَ، وَ عَلَيْهَا مُحَاسَبُونَ).

«تيك» كه با «تِلْكَ» يك مفهوم دارد، اشاره سربسته اى است به تمام گناهان و آلودگى هايى كه مردم عصر جاهليّت گرفتار آن بودند و خداوند به حساب همه آنها رسيدگى خواهد كرد و چون «مشارٌ اليه» در فراز گذشته، به روشنى بيان شد، نياز به تكرار آن نبوده است. بعضى از «شارحان نهج البلاغه» احتمال داده اند كه اين اسمِ اشاره، ناظر به دنيا و زندگى دنيا، يا ناظر به امانت الهى اى باشد كه در آيه «إِنَّا عَرَضْنَا الاَْمَانَةَ...»(1) به آن اشاره شده است. ولى اين احتمالات با توجّه به صدر و ذيل خطبه، بسيار بعيد به نظر مى رسد.

سپس مى افزايد: «به جانم سوگند! پيمان خاصى با شما و آنها بسته نشده است (و هيچ كس در برابر مجازات الهى مصونيت ندارد) و هنوز روزگار زيادى ميان شما و آنها فاصله نيفتاده است، و امروزِ شما با آن روز كه در صلب آنها بوديد، زياد دور نيست (و چيزى نمى گذرد كه راهى ديار عدم مى شويد).» (وَ لَعَمْرِي مَا تَقَادَمَتْ بِكُمْ وَ لاَ بِهِمُ الْعُهُودُ، وَ لاَ خَلَتْ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمُ الاَْحْقَابُ(2) و الْقُرُونُ، وَ مَا أَنْتُمُ الْيَوْمَ مِنْ يَوْمَ كُنْتُمْ فِي أَصْلاَبِهِمْ بِبَعِيد).

بنابر تفسير بالا، «عهود» به معناى پيمانهاست و اشاره به همان چيزى است كه در قرآن مجيد آمده است كه: «هيچ كس نزد خدا پيمان و عهدى ندارد كه در برابر اعمال سوءش از مجازات در امان بماند».(3) ولى جمعى از «شارحان نهج البلاغه» «عهود» را در اينجا به معناى دورانها گرفته اند كه در اين صورت مفهوم آن با جمله بعد (وَ لاَخَلَتْ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمُ الاَْحْقَابُ وَ الْقُرُونُ) يكى خواهد شد.

سپس امام(عليه السلام) به موقعيّت خودش در آن زمان اشاره مى كند كه همچون موقعيّت پيامبر(صلى الله عليه وآله) در برابر فجايع زمان جاهليّت بود و مى فرمايد: «به خدا سوگند! رسول خدا چيزى به آنها گوشزد نكرد مگر آن كه من همان را به شما گوشزد مى كنم، و شنوايىِ امروزِ شما، از شنوايى ديروز آنها كمتر نيست. چشم ها و قلبهايى در آن زمان به آنها داده نشد، مگر اين كه مثل آن هم، امروز به شما بخشيده شده است (پس چرا نمى بينيد و نمى شنويد؟!).» (وَ اللّهِ مَا أَسْمَعَكُمُ(4) الرَّسُولُ شَيْئاً إِلاَّ وَهَا أَنَا ذَا مُسْمِعُكُمُوهُ، وَ مَا أَسْمَاعُكُمُ الْيَوْمَ بِدُونِ أَسْمَاعِكُمْ(5) بِالاَْمْسِ، وَ لاَشُقَّتْ لَهُمُ الاَْبْصَارُ، وَ لاَ جُعِلَتْ لَهُمُ الاَْفْئِدَةُ فِي ذلِكَ الزَّمَانِ، إِلاَّ وَ قَدْ أُعْطِيتُمْ مِثْلَهَا فِي هذَا الزَّمَانِ).

سپس اضافه مى فرمايد: «به خدا سوگند! بعد از آنها چيزى به شما نشان داده نشده، كه بر آنان مجهول باشد و شما به چيزى اختصاص نيافتيد كه آنان از آن محروم شده باشند (و خداوند به شما وعده خاصى براى رهايى از عذابش نداده است).» (وَ وَاللّهِ مَا بُصِّرْتُمْ بَعْدَهُمْ شَيْئاً جَهِلُوهُ، وَلاَ أُصْفِيتُمْ بِهِ وَ حُرِمُوهُ).

بنابراين، شما در همه چيز مثل آنها هستيد، در حالى كه آنها پيروان حق شدند و شما روى گردان هستيد.

در واقع امام(عليه السلام) به طور ضمنى اين حقيقت تلخ را اعلام مى كند كه در عصر او - به خاطر سوء تدبير خلفاى پيشين و به خاطر غرق شدن در ثروت هاى باد آورده كه از طريق غنايم جنگى در فتوحات اسلامى، جزيره عربستان را پر كرده بود - جاهليّت ديگرى آغاز شده و مردم در آن گرفتار شده اند. بت ها به اَشكال ديگرى ظاهر گشته اند; هر درهم و دينارى بتى شده و هر پست و مقامى، صنمى!

هوا و هوس هاى جاهلى و تعصّب هاى كوركورانه و رقابت هاى ويرانگر قبايل و آلودگى هاى اخلاقى همچون خوره بر پيكر مسلمين ظاهر گشته و آنها را رنج مى دهد.

امام مى فرمايد: رسالت من در اين عصر و زمان، همان رسالت رسول اللّه است.

آنچه را پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در زمان خود براى مردم عصر جاهليّت بيان فرمود، من همه را براى شما بازگو كردم و چيزى را فروگذار ننمودم. سپس مى فرمايد: چشم و گوش و دل شما ناتوان تر از چشم و گوش و قلب مردم عصر جاهلى كه پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) در آن قيام نمود، نيست; شما نيز همان درك و فهم و شعور و چشم و گوش را داريد (بلكه از جهتى از آنها فراتريد! چرا كه به خاطر ظهور اسلام زمينه هاى مثبت در شما آماده تر است، امّا با اين حال چرا دست از اعمال نادرست خود بر نمى داريد و چرا از طريق گمراهى به شاهراه هدايت باز نمى گرديد و چرا از خواب غفلت بيدار نمى شويد).

در پايان خطبه به آنها هشدار مى دهد كه: «به يقين بلا بر شما نازل شد، بلايى كه مهارش رها گرديده و تنگ آن سست است (و قابل كنترل نيست).» (وَ لَقَدْ نَزَلَتْ بِكُمُ الْبَلِيَّةُ جَائِلاً(6) خِطَامُهَا(7)، رِخْواً بِطَانُها(8)).

بسيارى از «شارحان نهج البلاغه» معتقدند كه اين بليّه اشاره به حكومت «بنى اميّه» است كه به صورت بلاى عظيمِ هشدار دهنده بر مسلمانان آن زمان، فرود آمد; بلايى كه بسيارى از جانها و اموال و نواميس مردم را در كام خود فرو برد و نابود كرد.

جالب اينكه امام(عليه السلام) اين بلاى ويرانگر و سركش را به شتر چموشى تشبيه مى كند كه مهارش سست است (يا به كلّى رها شده و روى زمين افتاده) و يا آنكه شخصى كه بر آن سوار است بر اثر وحشت، يا عامل ديگر، زمامش را سست كرده; همچنين بندى كه زير شكم اين شتر براى نگهدارى جهاز (چيزى شبيه زين يا پالان) بسته مى شود، چنان سست شده كه قادر به نگهدارى آن نيست. بنابراين، آن كس كه بر آن سوار است، نمى تواند خود را نگه دارد، تا چه رسد به اينكه شتر سركش را مهار كند. به يقين چنين شترى به هر جا برود مرگ و ويرانى مى آفريند. بلاى «بنى اميّه» نيز به راستى چنين بود; چه تشبيهى از اين زيباتر و گوياتر براى آن حكومت شوم مى توان بيان كرد.

در آخرين جمله، هشدار ديگرى مى دهد و مى فرمايد: «نعمت ها و پيروزى هاى موقّتى دنيا كه مغروران فريب خورده در آن هستند، شما را نفريبد كه اين سايه اى است گسترده، تا سرآمدى معيّن (كه عمرش بسيار كوتاه است!)» (فَلاَ يَغُرَّنَّكُمْ مَا أَصْبَحَ فِيهِ أَهْلُ الْغُرُورِ، فَإِنَّمَا هُوَ ظِلٌّ مَمْدُودٌ، إِلَى أَجَل مَعْدُود).

* * *

##### 1. سوره احزاب، آيه 72.
2. «أَحْقاب» جمع «حُقُب» (بر وزن عنق) در اصل به معناى مدّت طولانى است و گاه مقدار آن را هشتاد سال تعيين كرده اند.
3. «قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللّهِ مَا لاَتَعْلَمُونَ» (سوره بقره، آيه80).
4 و 5- روشن است كه ضميرها در اينجا نبايد به صورت ضمير مخاطب (كُمْ) باشد، بلكه بايد به صورت ضمير غائب (هُمْ) باشد; زيرا اشاره به مردمى است كه در عصر پيامبر مى زيستند. به نظر مى رسد اشتباه از «ناسخين» باشد و لذا بسيارى از «شارحان نهج البلاغه» همين گونه پذيرفته اند. 6. «جائل» از مادّه «جَولان» در اصل به معناى زائل شدن چيزى از مكانش مى باشد; لذا هنگامى كه مهار حيوان را رها كنند كه به هر سو گردش كند، اين تعبير درباره آن به كار مى رود.
7. «خِطام» به معناى مهار و افسار مى باشد كه گاه از چرم يا از پشم و ليف خرما بافته شده.
8. «بِطان» از مادّه «بطن» به معناى شكم است. اين واژه را در مورد شتر به كار مى برند و به معناى آن نوار محكمى است كه از زير شكم حيوان عبور كرده و به دو طرف جهاز (پالان) بسته شده، تا واژگون نگردد.

▲خطبه 90

خطبه 90(1) و من خطبة له عليه السّلام

و تشتمل على قِدَم الخالق و عظم مخلوقاته، و يختمها بالوعظ

اين خطبه پيرامون ازلى بودن خداوند و عظمت مخلوقات او سخن مى گويد و آن را با موعظه و اندرز پايان مى بخشد.

##### 1. سند خطبه: در «مصادر نهج البلاغه» قسمت عمده اين خطبه را از نويسنده «عيون الحكم و المواعظ» (على بن محمّد واسطى) نقل مى كند و در «غرر الحكم» تنها ذيل آن آمده است و هر دو نشان مى دهد كه از منبعى غير از «نهج البلاغه» گرفته اند و گرنه هر دو با متن «نهج البلاغه» هماهنگ مى شدند. «ابن اثير» در «نهايه» نيز به تفسير لغاتى از آن پرداخته كه نشان مى دهد آن را در اختيار داشته است (مصادر نهج البلاغه، جلد 2، صفحه 141).

▲خطبه در يك نگاه

اين خطبه داراى چهار بخش است با مفاهيمى كه در ارتباط با يكديگر است.

در بخش اوّل: ازلى بودن خداوند با تعبيرات بسيار گويا و زيبايى تشريح شده است.

در بخش دوم: سخن از احاطه علمى خداوند نسبت به بندگان و آگاهى او بر زوايا و خفاياى وجود انسان است.

در بخش سوم: دشمنان خدا را به مجازات هاى سخت تهديد، و دوستان و مطيعان و شاكران را به پاداش هاى عالى تشويق مى كند.

در بخش نهايى: يعنى بخش چهارم، در چند جمله كوتاه و پر معنا همه بندگان خدا را موعظه مى كند و اندرز مى دهد و گويا بخش هاى سه گانه پيشين، همه مقدّمه اى است براى اين بخشِ انسان ساز و بيدار كننده.

* * *

▲بخش اوّل

الْحَمْدُللهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُؤْيَة، وَالْخَالِقِ مِنْ غَيْرِ رَوِيَّة، الَّذِي لَمْ يَزَلْ قَائِماً دَائِماً; اِذْ لاَ سَمَاءٌ ذَاتُ أَبْرَاج، وَلاَ حُجُبٌ ذَاتُ إِرْتَاج، وَلاَ لَيْلٌ دَاج، وَلاَ بَحْرٌ سَاج، وَلاَ جَبَلٌ ذُو فِجَاج، وَلاَ فَجٌّ ذُو اعْوِجَاج، وَلاَ أَرْضٌ ذَاتُ مِهَاد، وَلاَ خَلْقٌ ذُو اعْتَِماد: ذلِكَ مُبْتَدِعُ الْخَلْقِ وَ وَارِثُهُ، وَ إِلهُ الْخَلْقِ وَ رَازِقُهُ، وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ دَائِبَانِ فِي مَرْضَاتِهِ: يُبْلِيَانِ كُلَّ جَدِيد، وَ يُقَرِّبَانِ كُلَّ بَعِيد.

### ترجمه

حمد و سپاس ويژه خداوندى است كه بى آنكه ديده شود شناخته شده است و در آفرينش موجودات به فكر و انديشه، نيازى ندارد; خداوندى كه هميشه بوده و تا ابد، خواهد بود; در آن هنگام كه نه آسمانى صاحب برجها وجود داشت و نه حجابهاى فرو بسته; نه شبى تاريك، نه دريايى آرام، نه كوهى در كنار درّه هاى وسيع، نه راهى پر پيچ و خم، نه زمينى آرام، نه مخلوقى صاحب قدرت; اين است پديد آورنده موجودات و وارث آنها و معبود خلايق و روزى دهنده آنها; خورشيد و ماه در طريق اطاعتش، پيوسته در حركتند: هر تازه اى را (با گردش پياپى خود) كهنه مى سازند و هر دورى را نزديك مى كنند.

* * *

▲شرح و تفسير

▲او بود و هيچ كس نبود!

امام(عليه السلام) در اين بخش، به سه وصف از اوصاف الهى اشاره مى كند.

نخست مى فرمايد: «حمد و سپاس ويژه خداوندى است كه بى آنكه ديده شود شناخته شده است.» (الْحَمْدُ لِلّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُؤْيَة).

آرى، او جسم نيست و زمان و مكان و جهت ندارد كه با چشم ديده شود; چرا كه جسم بودن نشانه نقصان و نيازمند به زمان و مكان است، در حالى كه او از هر نظر كامل است; ولى با اين حال دلائل بى شمارى در نظام جهان هستى از وجود پاك او خبر مى دهد و آيات آفاقى و انفسى، ما را به ذات بى مثالش رهنمون مى شود. او ديده نمى شود، ولى از هر چيز كه ديده مى شود، شناخت شده تر است; تمام ذرّات عالم، تسبيح او مى گويند و شاهد وجود او هستند.

در دومين توصيف مى فرمايد: «همان كسى كه در آفرينش موجودات، به انديشه و فكر نياز ندارد.» (وَ الْخَالِقِ مِنْ غَيْرِ رَوِيَّة(1)).

كسى نياز به انديشه دارد كه چيزى بر او مجهول است و با سر پنجه فكر مى خواهد از آن پرده بردارد; امّا براى كسى كه هيچ مجهولى براى او وجود ندارد، انديشيدن محال است، محال.

اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از تعبير «غَيْرِ رَوِيَّة» اين باشد كه خلقت پروردگار مسبوق به هيچ سابقه اى نيست; بر خلاف خلاقيّت انسانها در امور مربوط به زندگيشان كه معمولاً مسبوق به سابقه است و يا تركيبى است از مجموعه آنچه را كه ديده اند و شنيده اند و آزموده اند.

در سومين توصيف مى فرمايد: «همان خداوندى كه هميشه بوده و تا ابد خواهد بود.» (الَّذِي لَمْ يَزَلْ قَائِماً دَائِماً).

ازليّت و ابديّت پروردگار كه مخصوص ذات مقدّس او است، لازمه نامحدود بودن آن ذات پاك است. چرا كه اگر چيزى آغاز داشته باشد، يا پايانى براى او متصوّر شود، حتماً محدود است; ذات نامحدود و لايتناهى نه آغازى دارد و نه پايانى; او عين هستى و وجود است; هميشه بوده و تا ابد خواهد بود.

سپس در توضيح ازلى بودن خداوند تعبيرات جالبى بيان مى فرمايد; مى گويد: «ذات مقدّسش آن روز بود كه نه آسمانى صاحب برجها (و صُوَر فلكى موجود) بود، و نه حجابهاى فروبسته، نه شبى تاريك، نه دريايى آرام، نه كوهى در كنار دّره هاى وسيع، نه راهى پر پيچ و خم، نه زمينى آرام، و نه مخلوقى صاحب قدرت» (اِذْ لاَ سَمَاءٌ ذَاتُ أَبْرَاج، وَلاَ حُجُبٌ ذَاتُ إِرْتَاج(2)، وَلاَ لَيْلٌ دَاج(3)، وَلاَ بَحْرٌ سَاج(4)، وَلاَ جَبَلٌ ذُو فِجَاج(5)، وَلاَ فَجٌّ ذُو اعْوِجَاج، وَلاَ أَرْضٌ ذَاتُ مِهَاد، وَلاَ خَلْقٌ ذُو اعْتِمَاد).

تعبير به «حُجُب» (حجابها) و «ذَاتُ إِرْتَاج» كه به معناى فروبسته است، ممكن است اشاره به چيزى باشد كه در روايات متعدّد وارد شده كه بر فراز آسمانها و در زير عرش خداوند، حجابهايى از نور وجود دارد كه هيچ مخلوقى (جز كسى كه خدا اراده كند) نمى تواند به آن نزديك شود; اين حجابها كه از شدّت نورانيّت، مانع نگاه كردن يا عبور كردن است، بخشى از مخلوقات خداوند است كه احتمالاً بعد از آفرينش عرش، به وجود آمده و ميان عرش و آسمانها جدايى افكنده است.

در روايتى از امام كاظم(عليه السلام) مى خوانيم كه در فلسفه تكبيرات هفتگانه، در آغاز نماز فرمود: «اى هشام! خداوند هفت آسمان آفريد و هفت زمين و هفت حجاب...» سپس از ذيل حديث استفاده مى شود كه «پيغمبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به هنگام معراج، حجابها يكى پس از ديگرى از مقابل او برداشته شد و هر حجابى كه برداشته مى شد، پيامبر(صلى الله عليه وآله)تكبير مى گفت و اين است فلسفه تكبيرات هفتگانه. (شخص نمازگزار نيز وقتى به نماز، كه معراج مؤمن است، روى مى آورد براى اينكه حجابها از برابر او برداشته شود، تكبيرات هفتگانه مى گويد)(6)»

از مناجات معروف «شعبانيّه» نيز استفاده مى شود كه اين حجابهاى نورانى كه مانع از ديد كامل عظمت خدا است، از برابر ديدگان جمعى از «اولياء اللّه» برداشته مى شود.(7)

البته ما اطلاع زيادى درباره ماهيّت اين حجابها نداريم و از «مناجات شعبانيّه» كه اين حجابهاى نور را در برابر چشم دلها ذكر كرده است، استفاده مى شود كه اشاره به يك سلسله مفاهيم ماوراى طبيعى است.

مرحوم «علاّمه مجلسى» در «بحار الانوار» بعد از اشاره به موضوع «حُجُب نوريّه» كه در روايات وارد شده شرحى دارد كه بيانگر تفسير حجابها در، بُعد جسمانى و روحانى، يا مادّى و معنوى است.(8)

جمله هاى «وَ لاَ لَيْلٌ دَاج، وَ لاَ بَحْرٌ سَاج...» در عين اينكه ناظر به ازليّت خداوند و وجود مقدّس او قبل از آفرينش عالم است، اشارات پرمعنايى به نعمت هاى بزرگ او در پهنه آفرينش دارد; چرا كه تاريكى شب و آرامش دريا، هر دو از نعمت هاى او است; شبِ تاريك، آرام بخش است و خواب در ظلمت، اثر عميقى در بازسازى روح و جسم دارد; همان گونه كه درياى آرام، آماده بهره گيرى براى كشتى رانى، ماهى گيرى و استخراج لؤلؤ و مرجان است.

«جَبَلٌ ذُو فِجَاج» (كوه، با راههاى وسيع) اشاره به اين است كه اگر كوهها مانند ديوارهاى بلندِ به هم پيوسته اى بودند، مناطق روى زمين را از يكديگر جدا كرده و رفت و آمد در سطح زمين مشكل مى شد; امّا خداوند به حكمتش آنها را از هم بريده و جادّه هاى وسيعى براى عبور و مرور در ميان آنها قرار داده است.

«فَجٌّ ذُو اعْوِجَاج» (درّه هاى پر پيچ و خم) ممكن است اشاره به اين نكته لطيف باشد كه اگر پيچ و خم درّه ها نبود و سيلابها به صورت مستقيم و سريع حركت مى كردند، همه چيز را در مسير خود ويران مى ساختند; ولى پيچ و خم درّه ها، سيلاب ها را مهار كرده و تحت كنترل قرار مى دهد.

«أَرْضٌ ذَاتُ مِهَاد» اشاره به زمين هاى گسترده آرام است. اگر لرزشها و زلزله ها - كه عوامل گوناگونى از درون و برون زمين دارند- سطح زمين را نا آرام مى ساختند، نه خانه و كاشانه اى در آن بنا مى شد و نه مَهْدِ استراحتِ انسانها بود.

«خَلْقٌ ذُو اعْتِمَاد» (خلق صاحب قدرت) اشاره به توانايى هاى روحى و جسمى است كه خدا به انسانها داده و آنها را براى وصول به مقاصدى كه دارند، آماده مى سازد.

سپس امام(عليه السلام) در ادامه اين سخن مى فرمايد: «(خداوندى كه داراى اين اوصاف است، نشانه هاى وجودش جهان را پركرده و قادر و توانا بر همه چيز است و از ازل وجود داشته) چنين خداوندى با اين صفات، پديد آورنده موجودات و وارث آنهاست.» (ذلِكَ مُبْتَدِعُ الْخَلْقِ وَ وَارِثُهُ).

چرا كه همه آنها از بين مى روند و ذات پاك او مى ماند و با چنين اوصافى: «معبود خلايق است و روزى دهنده آنها» (وَ إِلهُ الْخَلْقِ وَ رَازِقُهُ).

چرا معبود نباشد؟ حال آنكه تمام صفات كمالات در او جمع است. اضافه بر آن، رزق و روزى همه بدست اوست. اگر عبادت به خاطر عظمت باشد، شايسته اوست و اگر به عنوان شكر منعم باشد، بازهم سزاوار اوست.

در پايان اين فراز، اشاره به دو نعمت ديگر كه از نشانه هاى قدرت و عظمت اوست كرده، مى افزايد: «خورشيد و ماه، در طريق اطاعت، پيوسته در حركتند: هر تازه اى را (با گردش پياپى خود) كهنه مى سازند و هر دورى را نزديك مى كنند.» (وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ دَائِبَانِ(9) فِي مَرْضَاتِهِ: يُبْلِيَانِ كُلَّ جَدِيد، وَ يُقَرِّبَانِ كُلَّ بَعِيد).

«كره ماه» بدون شك دائماً در حركت است; ولى نسبت دادن حركت به «خورشيد» ممكن است اشاره به حركت ظاهرى او باشد (هر چند او در واقع ثابت و زمين دور آن مى گردد) يا اشاره به حركات ديگرى است كه خورشيد، بلكه تمام منظومه شمسى در مجموعه كهكشان دارند.

جمله هاى «يُبْلِيَانِ...» از يك سو هشدارى است به همه انسانها كه بدانند طبيعت عالم مادّه، سرانجام فرسودگى و كهنگى و زوال است; همه چيز در حال دگرگونى است و رو به سوى زوال پيش مى رود و به همين دليل، هرگز نبايد به چيزى دل بست.به علاوه، آنچه در نظر بسيارى از مردم دور است (پيرى و از كارافتادگى و مرگ و نيستى) با گردش خورشيد و ماه، تدريجاً نزديك و نزديكتر مى شود و اين نيز از نعمت هاى خداست و گرنه چنان غرور و غفلت، انسان را فرا مى گرفت كه به كلّى از حق بيگانه مى شد.

اين نكته نيز شايان توجّه است كه بسيارى از تعبيرات بالا، از آيات قرآن گرفته شده است. قرآن مجيد مى گويد: «وَ اللّهُ جَعَلَ لَكُمُ الاَْرْضَ بِسَاطاً* لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلاً فِجَاجاً»(10). و نيز مى فرمايد: «اَلَمْ نَجْعَلِ الاَْرْضَ مِهَاداً»(11) و در جاى ديگر مى فرمايد: «وَ سَخَّر لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ دَائِبَيْنِ»(12).

##### 1. «رَويّه» از مادّه «رَىّ» (بر وزن حىّ) در اصل به معناى سيراب شدن است و هنگامى كه به باب «تفعيل» مى رود، به معناى تفكّر و انديشيدن مى آيد كه نوعى سيراب شدن فكر از درك معانى است و از آنجا كه انسان به هنگام انديشيدن، سوابق هر كار و هر چيزى را در نظر مى گيرد، ممكن است كنايتاً در امور بى سابقه نيز بكار رود.
2. «اِرتاج» مصدر باب اِفعال از مادّه «رتج» (بر وزن خرج) به معناى بستن است و هنگامى كه به باب افعال مى رود به معناى محكم بستن مى آيد.
3. «داج» اسم فاعل از مادّه «دجو» (بر وزن هجو) به معناى تاريك است.
4. «ساج» نيز اسم فاعل از مادّه «سجو» (بر وزن هجو) به معناى ساكن و آرام است.
5. «فِجاج» جمع «فجّ» به معناى فاصله ميان دو كوه و به تعبير ديگر: به معناى درّه است; سپس به جادّه هاى وسيع اطلاق شده است. بعضى از ارباب لغت گفته اند معناى اصلى «فجّ» فاصله اى است كه انسان در ميان پاهاى خود به هنگامى كه به صورت باز مى ايستد، ايجاد مى كند. 6. وسائل الشيعه، جلد 4، صفحه 723، حديث 7، از باب 7، ابواب تكبيرة الإِحرام: «يَا هِشَامُ إِنَّ اللّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ سَبْعاً وَ الاَْرَضِينَ سَبْعاً وَ الْحُجُبَ سَبْعاً...».
7. عبارت مناجات اين است: «إِلهِي هَبْ لِي كَمَالَ الاِْنْقِطَاعِ إِلَيْكَ وَأَنِرْ أَبْصـَارَ قُلُوبِنَا بِضِيَاءِ نَظَرِهَا إِلَيْكَ حَتَّى تَخْرِقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ إِلَى مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ...».
8. براى توضيح بيشتر، به جلد 55 بحارالانوار، صفحه 46، مراجعه شود. 9. «دائبان» تثنيه «دائب» از مادّه «دَأْب» و «دُؤُوب» (بر وزن قلب و قلوب) به معناى ادامه كار، مطابق يك عادت و سنّت ثابت است. بنابراين واژه «دائِب» به معناى شخص، يا چيزى است كه در انجام يك برنامه، به طور مستمرّ و به صورت يك حالت و سنّت پيش مى رود.
10. سوره نوح، آيه 19-20.
11. سوره نبأ، آيه 6.
12. سوره ابراهيم، آيه 33.

▲بخش دوم

قَسَمَ أَرْزَاقَهُمْ، وَأَحْصَى آثَارَهُمْ، وَأَعْمَالَهُمْ، وَ عَدَدَ أَنْفُسِهِمْ، وَ خَائِنَةَ أَعْيُنِهِمْ، وَ مَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ مِنَ الضَّمِيرِ، وَ مُسْتَقَرَّهُمْ وَ مُسْتَوْدَعَهُمْ مِنَ الاَْرْحَامِ وَالظُّهُورِ، إِلَى أَنْ تَتَنَاهَى بِهِمُ الْغَايَاتُ.

### ترجمه

خداوند روزى آنها (مخلوقات) را در ميان آنها تقسيم كرد و آثار و اعمال آنها، تعداد نفوس (نَفَس ها)، خيانت چشم ها و آنچه را در سينه پنهان مى دارند، همه را احصا كرده و حساب آنها را دارد; و (نيز) محلّ استقرار انسان ها را در رحم مادران و جايگاه آنها را در صلب پدران و ادامه زندگى شان را تا هنگام مرگ، همه را مى داند.

* * *

▲شرح و تفسير

▲از همه اسرار وجودتان آگاه است!

در اين بخش از خطبه، باز هم امام(عليه السلام) ناظر به بيان پاره اى از صفات خداوندى است; صفاتى كه در رابطه با وضع انسانها و سرنوشت آنها است، تا مقدّمه اى باشد براى اندرزهاى حساب شده اى كه در بخش هاى آينده خطبه، مى آيد. مى فرمايد: «خداوند روزى آنها (مخلوقات) را در ميان آنها تقسيم كرد.» (قَسَمَ أَرْزَاقَهُمْ).

ناگفته پيداست منظور از تقسيم ارزاق، تقسيم بر حسب تلاش ها و كوشش ها و لياقت هاست، نه اينكه خداوند تضمين كرده باشد رزق و روزى هركس را به درِ خانه او آورده و تحويل دهد; گر چه گاهى انسان «مِنْ حَيْثُ لاَيَحْتَسِبُ» و از جايى كه انتظار ندارد، بهره ها مى برد; ولى اين يك اصل و قانون نيست، بلكه اصل و قانون، تلاش و كوشش و مديريّت و ابتكار است.

به تعبيرى ديگر: «رزق و روزى» بر دو گونه است: گونه اى از آن مشروط به تلاش و كوشش است كه اگر انسان به دنبال آن نرود و تلاش معاش نكند، از آن محروم خواهد شد، و قسم دوم حتمى است و غيرقابل تغيير كه اگر انسان به دنبال آن برود يا نرود، به او مى رسد. اساس قسم اوّل است، هرچند در روايات به هر دو قسم، اشاره شده است; آن گونه كه در كلام ديگرى از همان امام هُمام مى خوانيم: «إِنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكَ; روزى دو گونه است: قسمى از آن، تو بايد به دنبال آن بروى و قسمى از آن، به دنبال تو مى آيد.»(1)

اين نكته نيز شايان دقّت است كه «اَرزاق» را نبايد تنها به آب و غذا تفسير كرد; بلكه تمام مواهب زندگى مادّى و معنوى را شامل مى شود. آرى، خداوند موهبت علم و دانش و ايمان و مقام و موقعيت اجتماعى و امثال آن را در پرتو تلاش ها و كوشش ها تقسيم فرموده، ولى گاه براى اين كه نشان بدهد در پشت عالَمِ اسباب، دستِ قدرتِ «مسبّب الاَْسباب» كار مى كند، تلاش ها را بى نتيجه و آنهايى را كه تلاش نكرده اند، به نتيجه مى رساند و همان گونه كه گفتيم اينها استثنائاتى است براى توجّه به ذات پاكِ «مسبّب الاسباب».

سپس در ادامه اين سخن مى فرمايد: «خداوند آثار و اعمال انسان ها، تعداد نفوس، خيانت چشم ها و آنچه را در سينه ها پنهان مى دارند همه را احصا كرده، و حساب آنها را دارد» (وَ أَحْصَى آثَارَهُمْ، وَ أَعْمَالَهُمْ، وَ عَدَدَ أَنْفُسِهِمْ، وَ خَائِنَةَ أَعْيُنِهِمْ، وَ مَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ مِنَ الضَّمِيرِ).

اضافه بر اين: «محلّ استقرار آنها را در رحم مادران و جايگاهشان را در صُلب پدران و ادامه زندگى آنان را تا هنگام مرگ، همه را مى داند.» (وَ مُسْتَقرَّهُمْ وَ مُسْتَوْدَعَهُمْ مِنَ الاَْرْحَامِ وَ الظُّهُورِ، إِلَى أَنْ تَتَنَاهَى بِهِمُ الْغَايَاتُ).

«مفسّران نهج البلاغه»، گاه «آثار» را به معناى جاى پا و گاه به معناى آثارى كه از انسان در جهان باقى مى ماند، تفسير كرده اند و «عدد اَنفُس» به معناى «تعداد انسان ها» در هر عصر و زمان و مكان است و گاه به معناى «عدد نَفَس ها» تفسير شده است. (اين تفسير در صورتى است كه نسخه، «اَنفاس» بوده باشد; چنان كه بعضى از مفسّران نهج البلاغه نقل كرده اند، كه البتّه مناسب جمله هاى قبل و بعد، همين است).

منظور از خيانت چشم ها، نگاه هاى هوس آلود به آنچه نگاه بر آن حرام است، يا اشارات توهين آميز به وسيله چشم، به افراد پاك و بى گناه است.

جمله (وَ مَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ) اشاره به نيّت هاى خوب و بد و پاك و آلوده است و همچنين عقايد مختلف.

«مُسْتَقَرّ» اشاره به رحم مادران است كه نطفه براى مدّت نسبتاً طولانى در آن استقرار مى يابد و «مُسْتَودَع» اشاره به صُلب پدران است كه نطفه، قبل از انتقال به رحم، براى مدّت كوتاهى در آنجاست و تفاوت مفهوم «مُستقرّ» و «مُستودع» اشاره به همين نكته دقيق و ظريف است.

جمله (إِلَى أَنْ تَتَنَاهَى بِهِمُ الْغَايَاتُ) اشاره به دوران عمر، از لحظه تولّد گرفته تا دوران كهولت و پيرى است. بنابراين، «غايات» به معناى مرگ و پايان زندگى ها است. و اين كه بعضى از «مفسّران نهج البلاغه» به معناى بهشت و دوزخ تفسير كرده اند، تناسب چندانى با جمله هاى قبل ندارد.

به هر حال، در جمله هاى بالا اشاره به علم خداوند به هفت موضوع درباره انسان ها شده است. از اعمال و حركات چشم و نَفَس هاى آنها گرفته، تا عقايد و نيّات; و از لحظه پيدايش نطفه در صلب پدران، تا زمان انتقال به رحم مادران و تا لحظه تولّد و گذراندن مراحل زندگى و پايان عمر. و همه اينها هشدارى است به ما انسان ها كه بدانيم حتّى لحظه اى از تحت سيطره علم بى پايان پروردگار بيرون نيستيم و او در همه حال، حاضر و ناظر است و مراقب اعمال ما است. با توجّه به چنين حقيقتى، به يقين اعمال ما رنگ و شكل ديگرى به خود خواهد گرفت.

بيانات فوق، مانند بسيارى ديگر از سخنان مولا على(عليه السلام) از سرچشمه پرفيض آيات قرآن نشأت مى گيرد. قرآن مجيد مى گويد: «وَ نَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُمْ وَ كُلَّ شَيْء أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَام مُبِين; و آنچه را از پيش فرستاده اند و تمام آثار آنها را مى نويسيم و همه چيز را در كتاب آشكارى احصا كرده ايم.»(2) در جايى ديگر مى فرمايد: «يَعْلَمُ خَائِنَةَ الاَْعْيُنِ وَ مَا تُخْفِي الصُّدُورُ; او چشم هايى را كه به خيانت مى گردد و آنچه را سينه ها پنهان مى دارند، مى داند.»(3)

و در جايى ديگر مى فرمايد: «وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَاب مُبِين; او قرارگاه و محل نقل و انتقال هر جنبنده اى را مى داند. همه اينها در كتاب آشكارى ثبت است».(4)

* * *

##### 1. نهج البلاغه، نامه 31.

##### 2. سوره يس، آيه 12.
3. سوره غافر، آيه 19.
4. سوره هود، آيه 6.

▲بخش سوم

هُوَ الَّذِي اشْتَدَّتْ نِقْمَتُهُ عَلَى أَعْدَائِهِ فِي سَعَةِ رَحْمَتِهِ، وَ اتَّسَعَتْ رَحْمَتُهُ لاَِوْلِيَائِهِ فِي شِدَّةِ نِقْمَتِهِ، قَاهِرُ مَنْ عَازَّهُ، وَ مُدَمِّرُ مَنْ شَاقَّهُ، وَ مُذِلُّ مَنْ نَاوَاهُ، وَ غَالِبُ مَنْ عَادَاهُ. مَنْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ كَفَاهُ، وَ مَنْ سَأَلَهُ أَعْطَاهُ، وَ مَنْ أَقْرَضَهُ قَضَاهُ، وَ مَنْ شَكَرَهُ جَزَاهُ.

### ترجمه

او كسى است كه عقابش بر دشمنانش شديد است، در عين اينكه رحمت او نيز گسترده است; و رحمتش دوستانش را فراگرفته، در عين حال كه كيفرش (نسبت به دشمنانش) شديد است; هر كس قصد همتايى او كند، مغلوبش مى سازد و هر كس به منازعه با او برخيزد، هلاكش مى كند و آن كس كه از درِ مخالفت درآيد، خوارش مى كند و هر كس به دشمنى او قيام كند، مغلوبش مى سازد. آن كس كه بر او توكّل كند، مشكلاتش را كفايت مى كند و هر كس از او چيزى بخواهد به او عطا مى نمايد و آن كس كه به او قرض دهد (در راهش انفاق كند) به او باز مى گرداند و آن كس كه شكر نعمتش را بجا آورد، پاداشش مى دهد.

▲شرح و تفسير

▲هيچ كس همتاى او نيست!

در اين بخش از خطبه، امام(عليه السلام) به قدرت عظيم پروردگار و شدّت مجازات هاى او، در عين رحمتش اشاره كرده و ضمن شش جمله كوتاه و پرمعنا اين حقيقت را شرح مى دهد. نخست مى فرمايد: «او كسى است كه كيفرش بر دشمنانش شديد است، در عين اين كه رحمت او نيز گسترده است (در جاى خود مجازات سنگين و در جاى خود رحمت واسعه دارد).» (هُوَ الَّذِي اشْتَدَّتْ نِقْمَتُهُ عَلَى أَعْدَائِهِ فِي سَعَةِ رَحْمَتِهِ).

در دومين جمله مى فرمايد: «و گستره رحمتش دوستانش را فراگرفته، در عين اينكه كيفرش (نسبت به دشمنان) شديد است». (وَ اتَّسَعَتْ رَحْمَتُهُ لاَِوْلِيَائِهِ فِي شِدَّةِ نِقْمَتِهِ).

اين دو جمله به يك حقيقت از دو زاويه نگاه مى كند و آن اينكه: رحمت واسعه الهى، مانع شدّت كيفر او نيست، همان گونه كه كيفر شديد او مانع رحمت واسعه اش نمى باشد. و در واقع مسأله «خوف» و «رجاء» كه عامل اصلى حركت به سوى كمالات است، به عالى ترين صورتى در اين دو عبارت ترسيم شده است; تا بندگان، يك چشم به رحمتش بدوزند و با چشم ديگر، مراقب مجازاتش باشند; نه غافل شوند و نه مأيوس، بلكه با بال و پر «خوف» و «رجاء» به سوى او به پرواز درآيند.

در توصيف هاى بعد مى فرمايد: «هر كس قصد همتايى او كند، مغلوبش مى سازد.» (قَاهِرُ مَنْ عَازَّهُ).(1)

«و هر كس كه به منازعه با او برخيزد، هلاكش مى كند.» (وَ مُدَمِّرُ(2) مَنْ شَاقَّهُ(3)).

«و آن كس كه از درِ مخالفت درآيد، خوارش مى كند» (وَ مُذِلُّ مَنْ نَاوَاهُ).(4)

«و هر كس به دشمنى او قيام كند، مغلوبش مى سازد.» (وَ غَالِبُ مَنْ عَادَاهُ).

در اين اوصاف چهارگانه، به حاكميّت مطلقه خداوند بر جهان هستى اشاره شده; خداوندى كه رحمت واسعه اش در جمله هاى قبل دوبار تكرار شد. ولى رحمت واسعه او، دليل بر اين نيست كه زورگويان و قدرتمندان و ظالمان بتوانند در برابر اراده او كمترين مقاومتى داشته باشند و اگر گاه به آنها مهلت مى دهد، علّت هايى دارد; از قبيل: «آزمايش آنها و بندگان، و يا مجازات بعضى از ظالمان به وسيله بعض ديگر». اين تعبيرات نيز برگرفته از آيات قرآن مجيد است و نشان مى دهد كه همه جا امام(عليه السلام)در سايه آيات قرآن سير مى كند.

در داستان فرعون مى خوانيم: «فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الاَْعْلَى* فَأَخَذَهُ اللّهُ نَكَالَ الاْخِرَةِ وَ الاُْولَى; فرعون گفت: من پروردگار برتر شما هستم! از اين رو خداوند او را به عذاب آخرت و دنيا گرفتار ساخت».(5)

آنگاه بعد از ذكر اين اوصاف شش گانه، چنين نتيجه گيرى مى فرمايد: «آن كس كه بر او توكّل كند، خداوند مشكلاتش را كفايت مى كند و هر كس از او چيزى بخواهد به او عطا مى نمايد. آن كس كه به او قرض دهد، (در راهش انفاق كند) به او بازمى گرداند، و آن كس كه شكر نعمتش را بجا آورد، پاداشش مى دهد.» (مَنْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ كَفَاهُ، وَ مَنْ سَأَلَهُ أَعْطَاهُ، وَ مَنْ أَقْرَضَهُ قَضَاهُ، وَ مَنْ شَكَرَهُ جَزَاهُ).

اين نتايج چهارگانه از اوصاف پيشين، در واقع به خاطر آن است كه كسى كه داراى برترين قدرت ها است و صاحب رحمت واسعه و گسترده است، بايد پناهگاه متوكّلان و عطاكننده سائلان و پاداش دهنده انفاق كنندگان و شكرگزاران باشد.

بنابراين، آن كس كه محروم از رحمت و عطا و جزاى او شود، در حقيقت خودش كوتاهى كرده: به درِ خانه او نرفته، به او قرض نداده، يا شكر نعمت هايش را به جا نياورده است.

تعبير به «قَرْض» در مورد انفاق بر مستمندان، يا به خاطر آن است كه خداوند كفيل آنها است و هر كس چيزى به آنها بدهد گويى به خدا داده و يا به خاطر اين است كه نهايت لطف خود را در تعبير نشان دهد، تا مايه تشويق همگان گردد; زيرا تعبيرى از اين بالاتر نمى شود كه خداوندِ بخشنده تمام نعمت ها، خدايى كه خزائن آسمانها و زمين در دست قدرت او است، به انسانِ سرتا پا نياز بگويد: «از آنچه دارى به من قرض ده! و در راه من انفاق كن! و من دهها و گاه صدها و گاه هزاران برابر، به تو مى دهم و اين ربا و فزونى در ميان من و تو، مشكلى ايجاد نمى كند!»

اين بيانات زيباى امام(عليه السلام) همچنان مملوّ از محتواى آيات قرآن است. قرآن مى فرمايد: «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ; آن كس كه بر خدا توكّل كند، خدا كفايت امرش را مى كند».(6)

و نيز مى فرمايد: «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللّهَ قَرْضَاً حَسَنَاً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً كَثِيرَةً; كيست كه به خدا «قرض الحسنه اى» دهد (و از اموالى كه خدا به او بخشيده انفاق كند) تا آن را براى او چندين برابر كند؟»(7).

و همچنين مى فرمايد: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لاََزِيدَنَّكُمْ; اگر شكر نعمتم را بجا آوريد، بر شما افزون مى كنم».(8)

* * *

##### 1. «عازّ» از مادّه «معازّه» و از ريشه «عزّت» به معناى غلبه گرفته شده است و «عزيز» به كسى مى گويند كه بر دشمنان چيره شود و منظور از اين واژه در خطبه بالا اين است كه: «اگر كسى درصدد اين برآيد كه بر اراده خدا غلبه كند...».
2. «دَمَّرَ» از ماده «تدمير» به معناى هلاك كردن است و ريشه اصلى آن «دمار» به معناى هلاك است.
3. «شاقّ» از مادّه «مشاقـّه» به معناى مخالفت و دشمنى است و از ريشه «شِقاق» به معناى شكاف گرفته شده; و از آنجا كه دشمن هميشه در طرف مقابل قرار مى گيرد و خود را جدا مى سازد به عمل او «شقاق» گفته مى شود.
4. «ناوا» از ريشه «نوء» (بر وزن نوع) به معناى قيام كردن و برخاستن با زحمت است و در خطبه بالا اشاره به كسانى است كه با زحمت، به مقابله با اراده پروردگار برمى خيزند و خداوند آنها را ذليل مى كند.

##### 5. سوره نازعات، آيه 24-25.
6. سوره طلاق، آيه 3.
7. سوره بقره، آيه 245.
8. سوره ابراهيم، آيه 7.

▲بخش چهارم

عِبَادَاللهِ! زِنُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا، وَ حَاسِبُوهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُحَاسَبُوا، وَ تَنَفَّسُوا قَبْلَ ضِيقِ الْخِنَاقِ، وَانْقَادُوا قَبْلَ عُنْفِ السِّيَاقِ، وَاعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ لَمْ يُعَنْ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ مِنْهَا وَاعِظٌ وَزَاجِرٌ، لَمْ يَكُنْ لَهُ مَنْ غَيْرِهَا لاَ زَاجِرٌ وَلاَ وَاعِظٌ.

### ترجمه

اى بندگان خدا! خويشتن را وزن كنيد (و ارزش خود را بسنجيد) پيش از آنكه شما را وزن كنند; و به حساب خود برسيد، پيش از آنكه شما را به حساب آورند. و تا راه نفس گرفته نشده، تنفّس كنيد; (تا فرصت ها باقى است به اعمال صالح بپردازيد) و پيش از آنكه شما را وادار به تسليم كنند (در برابر حق) تسليم شويد و بدانيد كسى كه بر ضدّ هواى نفسش كمك نشود، تا واعظ و رادعى از درون جانش براى او فراهم گردد، مانع و واعظى از غيرخودش نخواهد يافت.

▲شرح و تفسير

▲خودتان حسابگر خود باشيد!

امام(عليه السلام) در آخرين فراز اين خطبه - كه در واقع به منزله نتيجه گيرى از تمام بخش هاى پيشين است - اشاره به چند نكته مهم مى فرمايد كه به گفته «ابن ابى الحديد» از تعبيرات بسيار فصيح و لطيف و كمياب است.(1)

نخست مى فرمايد: «اى بندگان خدا! خويشتن را وزن كنيد (و ارزش خود را بسنجيد) پيش از آن كه شما را وزن كنند، و به حساب خود برسيد پيش از آن كه شما را به پاى حساب آورند.» (عِبَادَاللهِ! زِنُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا، وَ حَاسِبُوها مِنْ قَبْلِ أَنْ تُحَاسَبُوا).

مى دانيم همان گونه كه انسان در اين دنيا، به هنگام انجام معاملات، نخست متاع مورد نظر را وزن مى كند، سپس به حساب قيمت آن مى رسد و اگر در وزن، يا در حساب قيمت، گرفتار اشتباه شود، سرمايه خودش را از دست خواهد داد و گرفتار زيان و خسران خواهد شد; در امور معنوى نيز بايد چنين كند. ارزش و وزن اعمال خويش، بلكه وزن خودش را از نظر ايمان و اخلاق، بايد معيّن كند و بعد به حساب آن برسد، تا اگر ضرر و زيان و كاستى دامان او را گرفته، هرچه زودتر در مقام جبران برآيد و نوبت به وزن و حساب آخرت نرسد كه در آنجا راهى براى جبران نيست و جز ندامت و شرمسارى نتيجه اى عايدش نمى شود.

مى دانيم در صحنه قيامت، مسأله توزين اعمال بلكه توزين اشخاص، حق است. قرآن مجيد مى گويد: «وَ الْوَزْنُ يَوْمَئِذ الْحَقُّ; وزن كردن در آن روز، حق است»(2) و همچنين حسابرسى اعمال در آن روز از مسلّمات است. به همين دليل يكى از نام هاى قيامت «يوم الحساب» است. قرآن مجيد مى گويد: «وَ قَالَ مُوسَى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَ رَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّر لاَ يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ; موسى گفت: «من به پروردگارم و پروردگار شما پناه مى برم از هر متكبّرى كه به روز حساب ايمان نمى آورد».»(3)

سپس مى افزايد: «تا راه نفس گرفته نشده، تنفّس كنيد (و تا فرصت ها باقى است به اعمال صالح بپردازيد).» (وَ تَنَفَّسُوا قَبْلَ ضِيقِ الْخِنَاقِ).(4)

در اينجا امام(عليه السلام) تنفّس را به عنوان كنايه از مبادرت به اعمال صالح، علم و عمل و خودسازى و تقوا ذكر فرموده. و «ضيق خناق» (تنگى راه تنفّس) اشاره به مرگ است.

قرآن مجيد مى فرمايد: «وَ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِىَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلاَ أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَل قَرِيب فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ; از آنچه به شما روزى داده ايم انفاق كنيد! پيش از آن كه مرگ يكى از شما فرارسد و بگويد پروردگارا! چرا (مرگ) مرا كمى به تأخير نينداختى تا (در راه تو) صدقه دهم و از صالحان باشم»(5).

در چهارمين جمله، همان مطلب را با تعبير زنده ديگرى تأكيد فرموده و مى گويد: «پيش از آنكه شما را وادار به تسليم كنند، (در برابر حق) تسليم شويد». (وَانْقَادُوا قَبْلَ عُنْفِ السِّيَاقِ(6))

اشاره به اينكه به هنگام مرگ، سركش ترين افراد، همچون فرعون ها و نمرودها، چنان در فشار واقع مى شوند كه بى اختيار تسليم شده و نداى «آمَنْتُ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ اللّهُ» را از درون جان سر مى دهند; ايمانى كه براى آنها هرگز سودى ندارد. چرا انسان در حالت سلامت و آزادى به سراغ ايمان و تقوا نرود كه در دنيا و آخرت، براى او كارساز باشد؟!

قرآن مجيد مى گويد: هنگامى كه گنهكاران آلوده، در برابر فرشته مرگ قرار مى گيرند، فريادشان بلند مى شود: «رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحاً فِيمَا تَرَكْتُ كَلاَّ إنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا، پروردگار من! مرا بازگردانيد; شايد در آنچه كوتاهى نموده ام عمل صالحى انجام دهم (ولى به او گفته مى شود) چنين نيست! اين سخنى است كه او به زبان مى گويد (و اگر بازگردد اعمالش همچون گذشته است).»(7)

و در پنجمين و آخرين اندرز مى افزايد: «بدانيد كسى كه بر ضد هواى نفسش كمك نشود تا واعظ و رادعى از درون جانش براى او فراهم گردد، مانع و واعظى از غيرخودش نخواهد يافت». (وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ لَمْ يُعَنْ عَلَى نَفْسِهِ حَتّى يَكُونَ لَهُ مِنْهَا وَاعِظٌ وَ زَاجِرُ، لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنْ غَيْرِهَا لاَزَاجِرٌ وَ لاَ وَاعِظٌ).

اشاره به اين كه هدايت ها بايد از درون جان انسان سرچشمه بگيرد. تا زمينه هاى درون ذات، آماده نباشد، سخنان واعظ برون، تأثير نخواهد كرد. بنابراين، نخست بايد انسان تصميم بر احياى وجدانش بگيرد و امدادهاى الهى به سراغش بيايد، تا واعظ درون بر كرسى وعظ بنشيند و غوغاهاى هوس ها خاموش گردد و صداى او به گوش جان برسد و در اينجا است كه انسان آماده پذيرش سخنان انبيا و اوليا و پيام حق از هر واعظى مى شود و اين نكته اى است بسيار مهم در مسايل تربيتى و خودسازى.

* * *

##### 1. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، جلد 6، صفحه 396.
2. سوره اعراف، آيه 8.
3. سوره غافر، آيه 27.
4. «خِناق» (بر وزن نفاق) به معناى گلو است و به طناب و مانند آن كه گلو را بفشارد نيز، اين واژه اطلاق مى شود.
5. سوره منافقون، آيه 10.
6. «سِياق» از ماده «سَوْق» به معناى راندن است و در اينجا اشاره به حالت مرگ است كه گويى انسان را از اين جهان، به سراى ديگر مى راند.
7. سوره مؤمنون، آيه 99-100.

▲نكته ها

▲1- وزن و حساب در عرصه محشر

آيات و روايات فراوانى به ما مى گويد: روز قيامت ميزان هاى سنجش برپا مى شود و همه چيز را وزن مى كنند و از تعبيرات آيات چنين برمى آيد كه نه تنها اعمال را به وزن مى كشند، بلكه انسان ها را هم مورد سنجش قرار مى دهند; يعنى هم عقايد و نيّات و اخلاق كه در درون وجود انسان است، مورد سنجش قرار مى گيرد و هم اعمال كه در برون است.

بعضى چنين تصوّر مى كنند كه واقعاً ترازوهايى همچون ترازوهاى عالم دنيا (منتهى دقيق تر و سنجيده تر) در آن روز برپا مى شود; به همين دليل، ناچار شده اند كه بگويند بر اثر تجسّم اعمال و اخلاق، اين امور معنوى وزنى به خود مى گيرد كه در ترازوها قابل سنجش است; ولى بى شك چنين نيست. سنجش و توزينِ هرچيز متناسب با آن است. امروز كلمه «ميزان» را در «ميزان الحرارة» و «ميزان الهواء» و مانند آن به كار مى بريم، در حالى كه ترازويى در كار نيست. حتّى واژه «ميزان» در امور معنوى و غيرمادّى هم زياد به كار مى رود. حقيقت اين است كه عالم آخرت جهان ديگرى است; بسيار گسترده تر از جهان محدود ما، كه حتّى تصوّر ابعاد و حدود و جزئياتش براى ما زندانيان عالم دنيا مشكل است; هرچند كليّات آن را اجمالاً مى دانيم.

به هر حال، در آن روز اعمال و نيّات و خلقيّات و ايمان ما، با ترازوهاى سنجش مخصوص، دقيقاً سنجيده مى شود; چراكه اجراى عدالت بدون سنجش دقيق امكان پذير نيست. درست است كه خدا همه اينها را قبل از سنجش مى داند، ولى بايد حجّت بر انسانها نيز تمام شود و اجراى عدالت را با چشم خويش ببينند.

به دنبال اين سنجش دقيق، حسابرسى آغاز مى شود; حسابى بسيار دقيق و سريع كه شايد به اندازه يك چشم بر هم زدن بيشتر به طول نيانجامد و در سايه اين حسابرسى ها، استحقاق افراد براى پاداش و كيفر، بر همه روشن مى شود.

بديهى است كه اگر انسان وزن و حسابِ زندگى مادّىِ خود را براى مدّت طولانى به فراموشى بسپارد و روزى ناگهان به فكر وزن و حساب بيفتد، اى بسا گرفتار خسران هاى وحشتناكى مى شود كه راه جبران بر آن بسته است. لذا انسان هاى هوشيار، در فواصل كوتاه به حساب و كتاب خود رسيدگى مى كنند.

امام(عليه السلام) در جمله هاى بالا مى فرمايد: براى اين كه در روز قيامت، در برابر ميزان و حساب گرفتار پشيمانى نشويد - همان پشيمانى كه سودى از آن نخواهيد برد - در همين دنيا، خودتان پيوسته اعمال و نيّات و اخلاق خود را وزن كنيد و به حساب خويش برسيد; كاستى ها را جبران نماييد و فزونى ها را شكر گوييد. آرى، انسان عاقل كسى است كه پيش از آن كه او را در برابر ميزان دعوت كنند، خويشتن و اعمال خويش را توزين نمايد و پيش از آن كه به حساب او برسند، به حساب خويشتن برسد.

در حديثى از امام موسى بن جعفر(عليهما السلام) مى خوانيم: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُِحاسِبْ نَفْسَهُ فِي كُلِّ يَوْم، فَإِنْ عَمِلَ خَيْراً اسْتَزَادَ اللّهَ مِنْهُ، وَ حَمِدَ اللّهَ عَلَيْهِ، وَ إِنْ عَمِلَ شَيْئاً شَرّاً اسْتَغْفَرَ اللّهَ وَ تَابَ عَلَيْهِ; كسى كه همه روز به حساب خويش نرسد، از ما نيست، اگر كار نيكى انجام داده، از خدا فزونى طلبد و خدا را سپاس گويد و اگر كار بدى انجام داده، استغفار و توبه كند.»(1)

در حديث پرمعناى ديگرى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) آمده است كه به «ابوذر» فرمود: «يَا أَبَاذَرٍّ! حَاسِبْ نَفْسَكَ قَبْلَ أَنْ تُحاسَبَ، فَإِنَّهُ أَهْوَنُ لِحِسَابِكَ غَداً، وَزِنْ نَفْسَكَ قَبْلَ أَنْ تُوزَنَ; اى ابوذر! پيش از آن كه به حساب تو برسند، به حساب خويش رسيدگى كن! چراكه حساب فرداى قيامت را بر تو آسان مى كند و قبل از آن كه در برابر ميزان، قرار بگيرى خود را وزن كن».(2)

«علاّمه مجلسى» در «بحارالانوار» در حديث ديگرى از سلسله مواعظ پيامبر(صلى الله عليه وآله)خطاب به «ابوذر» چنين نقل مى كند: «يَا أَبَاذَرٍّ! لاَ يَكُونُ الرَّجُلُ مِنَ الْمُتَّقِينَ، حَتَّى يُحَاسِبَ نَفْسَهُ أَشَدَّ مِنْ مُحَاسَبَةِ الشَّرِيكِ شَرِيكَهُ، فَيَعْلَمَ مِنْ أَيْنَ مَطْعَمُهُ، وَ مِنْ أَيْنَ مَشْرَبُهُ، وَ مِنْ أَيْنَ مَلْبَسُهُ; أَمِنْ حِلٍّ ذلِكَ، أَمْ مِنْ حَرَام; اى ابوذر! انسان در صف متّقين نخواهد بود، مگر اين كه حساب خويش را برسد; دقيق تر از حسابى كه شريك نسبت به شريك خود انجام مى دهد، تا بداند غذاى او از كجاست و همچنين نوشيدنى و لباس او; آيا از حلال است يا از حرام؟.»(3)

##### 1. ميزان الحكمة، جلد 1، حديث شماره 3845 (مادّه حساب)
2. همان مدرك، حديث 3841.
3. بحارالانوار، جلد 74، صفحه 86.

▲2- واعظ درون!

مى دانيم براى رسيدن به نتيجه مطلوب در هر كار، دو چيز لازم است: «شايستگى محل» و «تربيت و مديريت صحيح» به تعبير ديگر: قابليّت قابل، و فاعليّت فاعل. بهترين باغبان ها و عاليترين بذرهاى اصلاح شده و دقيق ترين مراقبت ها در آبيارى و تغذيه گياه، نمى تواند از زمين شوره زار، بوته گُلِ پرطراوتى ببار آورد; چراكه با عدم قابليّت محل، تمام اين زحمات بر باد مى رود.

در تربيت نفوس انسانى نيز همين اصل حاكم است; تا واعظى از درون نباشد و انصاف و حق جويى و حق طلبى بر روح انسان حاكم نگردد، از واعظ هاى برون، كارى ساخته نيست. به همين دليل «ابوجهل»ها و «ابولهب»ها از كنار چشمه جوشان وحى، تشنه بازمى گشتند، ولى «اويس قرن»ها با يك اشاره، به سر مى دويدند.

البتّه نبايد اين سخن را بر يك مفهوم جبرى تطبيق كرد; چراكه واعظ درون نيز از طريق خودسازى و تربيت هاى اختيارى انسان نسبت به خويشتن پرورش مى يابد.صداى واعظ درون، در ميان غوغاى هوا و هوس ها خاموش مى شود و فطرت پاك الهى، بر اثر اعمال زشت، در حجاب فرو مى رود و قلب پاك خداداد، به خاطر هوسرانى ها زنگار مى گيرد و اين عين اختيار است.

بحمداللّه با آنچه در بالا آمد تفسير خطبه «نودم» كه آخرين خطبه «جلدسوم» اين كتاب است، پايان مى گيرد و خدا را بر اين توفيق بزرگ، شكر و سپاس مى گوييم.

پروردگارا! پيامبران و اوصياى آنان در ابلاغ دعوت تو و تبيين راههاى هدايت و سعادت، كوتاهى نكردند، به ما توفيق ده كه در عمل به هدايت هاى آنان كوتاهى نكنيم.

آمين! يا ربّ العالمين

26/6/79; مطابق با 15 جمادى الثّانيه 1421